123
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA.— VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE.—MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR.
PATROLOGIAE TOMUS CXXIII.
—
USUARDI TOMUS PRIMUS
1852
SAECULUM IX.
MARTYROLOGIUM
EX RECENSIONE R. P. SOLLERII, ET AD EDITIONEM BENEDICTINAM COLLATUM. PRAEMITTUNTUR
OPERA,
AD FIDEM EDITIONUM ROSWEIDI, MABILLONII, ETC., RECOGNITA ET EXPRESSA. ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
TOMUS PRIMUS.
VENEUNT 2 VOLUMINA 14 FRANCIS GALLICIS.
1852
Sancti Adonis Elogium historicum.
Col.
9
—Chronicon.
23
Vetus Romanum Martyrologium.
143
Libellus de Festivitatibus apostolorum.
181
Sancti Adonis Martyrologium.
201
Appendix ad S. Adonis Martyrologium.
419
Passio sancti Desiderii
435
Adonis privilegium pro ecclesia Velnensi.
443
Vita sancti Theuderii
Ibid.
Appendix.—Translatio S. Barnardi.
449
Miracula ejusdem.
451
Usuardi Martyrologium.
453
Elogium historicum
[Col. 0009A] 1. ADONEM, Viennensem archiepiscopum, non magis dignitate quam scriptis clarum satis norunt eruditi omnes. At quis qualisve ante pontificatum fuerit, nemo, quod sciam, hactenus explicavit. Mirabuntur forsan nonnulli quod Benedictinae familiae eum annumerem, cum Trithemius, Wion, Menardus, Bucelinus et alii, eum Fastis nostris non inscripserint; sed mirari desinent cum facti mei rationem exposuero.
2. Adonis Vitae compendium inveni in Breviario collegiatae Ecclesiae Romanensis apud Allobroges, in qua celebris est Adonis memoria: quo in Breviario, typis vulgato anno 1612, sanctorum acta, non recentiorum, sed veterum auctorum qui ea scripsere, totidem verbis referuntur: id quod factum etiam in Adone, cujus festus dies ita notatur in dicto Breviario XVII Kalendas Januarii: Sancti Adonis episcopi et confessoris. Omnia dices de communi praeter Legendam; et infra: Incipit Vita sancti Adonis archiepiscopi Viennensis. Quae verba satis innuunt ejus Vitae [Col. 0009B] compendium, quale mox ex ipso Breviario exhibebo, a vetusto auctore qui sancti Adonis res gestas litteris antiquitus mandavit, de verbo excerptum fuisse.
3. Accedit quod Ecclesia Viennensis in suo Breviario, quod ante centum viginti annos typis editum est, iisdem fere verbis utitur ac Romanensis, usque ad electionem Adonis in archiepiscopum. Aliam enim ab eo loco narrationem de rebus ab Adone jam pontifice gestis exhibet Viennense Breviarium, cujus copiam nobis submisit humanissimus vir Petrus Louvetus doctor medicus et historiographus Dombensis. Utriusque Breviarii lectiones novem juvat hic vicissim repraesentare.
I. Tempore Caroli regis, post patrem Ludovicum imperatorem in Francia regnantis, hic sanctus vir nobili prosapia exortus, dum adhuc infantulus esset, in monasterium quod Ferrarias ex antiquo vocant, a parentibus traditus est.
[Col. 0009C] II. Dehinc famosissimam beati Petri apostolorum principis domum caeteraque sanctorum loca in Romana urbe constituta, orationis gratia Deo comite visitavit, ibique quinquennio fere sedit. Et regressionis iter arripiens, Ravennam devenit: ubi aliquandiu remoratus, quemdam etiam libellum a quodam fratre religioso praestitum transscripsit, quo ad describendas sanctorum martyrum passiones sese non modice adjutum fuisse testatur.
III. Inde pedem movens, Lugdunum famosissimam pervenit ad urbem. Ibi tunc praeerat Remigius praesul eximius, regibus admodum charus. Hic Dei famulum Adonem in habitu pauperis pie suscipiens, quaeque illi necessaria exhibuit. At ubi collocutione mutua, ut erat prudentis ingenii, quae in illo latebant scientiae et probitatis insignia pernoscere potuit, secum retinere toto annisu conatus est.
IV. Et ad abbatem ipsius deprecatoria legatione acta, litteras permissorias impetravit ad se retinendum [Col. 0009D] in suum suaeque Ecclesiae obsequium: quousque [Col. 0010A] utile judicasset. Exhinc non parvum tempus effluxerat, cum ecce episcopus obitu Viennensis praesulis certissime comperto, agere disposuit intentius, quatenus in Viennensi Ecclesia ordinaretur episcopus. Quocirca ex consensu tam cleri quam plebis, cum consilio et praesentia comprovincialium episcoporum idem Dei famulus Viennensem consecratur in pontificem.
V. Neque enim, ut moris est plerisque, mox suscepto honoris gradu in superbiam elatus est: sed magis in coepta persistens humilitate, omnes quoque subditos secundum suum modum imitatores veritatis fieri assidue monebat, dicens: Discite a me quia mitis sum et humilis corde.
VI. Cujus tam salubri tamque sancto studio in introitu sanctae matris ecclesiae, in honore Salvatoris constructae, domunculam quamdam instar sepulcri Dominici construi fecit: ante cujus etiam ostiolum altare, ex lapidibus concavum, ad nomen Mariae [Col. 0010B] peccatricis, Petri quoque negatoris, latronisque confessoris solemniter consecravit. Quo dum multi adveniunt aegroti, per intercessionem eorum ad propria laeti consueverunt reverti.
VII. Hospitalitatis vero, sed et misericordiae in pauperes quanta ei cura, quantave assiduitas fuerit, stylo mandare non est necesse: cum ostium domus ipsius non alio, sed nequidem refectionis tempore clausum fuerit. Unde merito cum beato Job dicere poterat: Ostium meum viatori patuit, et pater fui pauperum.
VIII. Verum indefessus laborator, licet die tantis occuparetur bonorum operum exercitiis, noctu non se totum credebat sopori, tanquam diurno labore fatigatus: sed ad satisfaciendum naturae aliquantisper quiete sibi indulta quod supererat noctis, orationi dedicans, temporius Fratres ad vigilias nocturnas surgere compellebat. Ubi et ipse solito praesens, lectiones et responsoria protrahendo decantari faciebat quousque, diei luce appropinquante, matutinae [Col. 0010C] laudes agerentur.
IX. Cumque jam tempus adesset quo Dominus Rex regum militem suum a labore quiescere vellet, sextum decimum circiter annum in episcopatu peragens, de praesenti ad futuram vitam felici fine demigravit. Cujus corpus a clero et universa plebe ex more deportatum, atque in Ecclesia sanctorum apostolorum, inter praedecessores suos pontifices, tumulatum est.
I. Tempore Caroli regis, post patrem Ludovicum imperatorem in Francia regnantis, hic sanctus vir nobili prosapia exortus, dum adhuc infantulus esset, in monasterium quod Ferrarias ex antiquo vocant, a parentibus traditus est.
II. Cumque sub regulari censura degeret, inque illo coenobio caeteris arctior tunc temporis habebatur [ l. haberetur], divinitus inspiratus atque electus, [Col. 0010D] omnes sibi coaevos in studiis litterarum praeire coepit. [Col. 0011A] Lasciviam etiam huic aetati amicam caeteraque puerilia usquequaque declinans, senum perfectorumque gravem conversationem sectari sollicitus satagebat.
III. Verum robore jam juventutis animatus, igne desiderii irrefragabili succensus est, ut domum beati Petri principis apostolorum caeteraque sanctorum loca in Romana urbe extraque constituta orationis gratia visitaret. Ideoque peregrini habitum assumens optatum iter aggreditur.
IV. Qui domum apostolicam humilis habitu, devotus corde ingressus, in oratione continua pervigil, nocturnis excubiis pernoctare crebrius usque ad lucem matutinam gaudebat. Sane cum in Romana urbe omnibus pene notus esset, quinquennio fere exacto Ravennam devenit: ubi quemdam libellum a quodam religioso praestitum transscripsit, ad describendas sanctorum martyrum passiones.
V. Inde Lugdunum pervenit. Ibi tunc forte praeerat dignae memoriae Remigius praesul eximius, regibus [Col. 0011B] admodum charus. Hic Dei famulum Adonem pie suscipiens, benigne exhibuit. At ubi scientiae et probitatis insignia pernoscere potuit, ecclesiam beati Romani cum sibi adjacentibus rebus in obsequium delegavit, ubi secretius orationi vacaret.
VI. Exin obitu Viennensi praesulis comperto, ejusdem Ecclesiae filii divina inspiratione super hoc tracti, omnes in commune uno consilio pari voluntate dominum Adonem petiverunt sibi praeficiendum episcopum. Quocirca ex consensu tam cleri quam plebis cum consilio comprovincialium episcoporum idem Dei famulus Viennensem consecratur in pontificem.
VII. Religionem vero cernens a sui observantia partim defecisse adversarum causarum occasione, institit omnimodis, ut ad pristinam rectitudinis normam paulatim ipsius studio reformaretur. Hinc constant institutionis ejus perplura documenta. Siquidem et de nocturnis et de diurnis officiis psallendi regulam pulchre constituit.
VIII. Praeterea quanto studio ducebatur in aedificiis [Col. 0011C] ecclesiarum instaurandis vel exornandis, etsi forte hominis desit testimonium, non desunt tamen eadem aedificia. Hospitalitatis in pauperes quanta ei cura quantave assiduitas fuerit, stylo mandare non est necesse: praesertim cum ostium domus ipsius non dicam alio, sed nec quidem refectionis tempore clausum fuerit.
IX. Cumque jam tempus adesset, quo Dominus militem suum beata mercede vellet donare, sextum decimum circiter annum in episcopatu agens, de praesenti ad futuram vitam felici fine demigravit. Cujus corpus in ecclesia sanctorum apostolorum officiosissime tumulatum est. Qui vixit annos plus minusve septuaginta sex.
4. Ubi primum haec legi in Breviario Romanensi, nam longe post Viennensis exemplum accepi), magno gaudio affectus sum quod illustrandi tanti viri aliquam haberem materiam. Sed illud voluptatem meam [Col. 0011D] temperabat, quod vetusta et idonea mihi deessent monumenta, quibus ista probarem. Haec mihi cogitanti, et Lupi abbatis Ferrariensis epistolas relegenti, occurrit epistola ejus centesima vigesima secunda, quae votis meis faciat satis. In hac enim epistola, quae Gerardo, provinciae duci seu comiti, et Bertae ipsius conjugi, inscripta est, certissima deprehendi momenta, quae in Adonem ejusque res gestas ita, ut superius expositae sunt, omnino conveniunt. Et quia haec res non parvi momenti est, operae pretium fuerit hoc loco integram adducere epistolam, ut nemo suspectam habeat fidem meam.
«Praecellentissimo duci G. et clarissimae conjugi ejus B. Lupus praesentem et futuram salutem.
«Semper insignis fama de probitate vestra bonos quosque laetificavit: sed nunc in omnium notitia uberius effloruit, cum eamdem probitatem vestram successu profuturo Christianis omnibus Divinitas comprobavit. Cum vero quae primo polliceri, postea [Col. 0012A] promittere dignati estis, largiti fueritis, conabimur gratias cumulare. Caeterum quod diligenter scrutamini, noveritis monachum et discipulum meum Ad. nunquam a nostro monasterio aufugisse: sed ad petitionem beatae memoriae Marcwardi abbatis ex Prumia aut Proneam [ l. ad Proneam] a nobis eum honeste directum, et cum illo aliquandiu conversatum, quorumdam invidiosorum vitasse insidias: et inde discendi studio et quietis amore in urbe Lugdunensium constitisse. Reverentissimis autem viris Remigio et H. Gratianopolitano instanter postulantibus, et conversationem memorati fratris laudantibus, quanquam olim meam verbis habuisset licentiam, etiam regulares litteras accepisse; quae prolatae, quid de eo sentiam, fideli relatione fatebuntur. Litteras etiam eum ecclesiasticas habere a venerabili episcopo nostro Guenilone certissime scio: nec impedire eum aliquid, si Deus eum vocat, quo juste ejus infirmari possit electio. Bene apud nos conversatus [Col. 0012B] est: quae plurimum indiget Ecclesia, idoneus est ad docendum; regularibus et pontificalibus fultus est epistolis; progenitorum nobilitate ornatur; in sancto proposito, judicio praedictorum antistitum, inter quos degit, devote perdurat. Quid restat, nisi ut quod sanctis praesulibus Deus inspiraverit fiat? Quid autem mirum, si aliquando asperius aliquid super eo locutus sum? Illud culpa fuit inimicorum ejus impudenter falsa vulgantium: istud quod nunc litteris alligo [ f. allego], meum est judicium constanter prius visa, et postea comperta narrantis. Cupio vos valere feliciter.»
5. Ex hac Lupi epistola discimus monachum quemdam Ferrariensem, nobilem, doctum, cujus nomen incipiebat a litteris Ad., degisse in provincia Lugdunensi, Remigio et Heboni episcopis probatum, et ad episcopalem dignitatem electum: quae omnia cum Breviariis Viennensi et Romanensi conveniunt, nec alii quam Adoni legitime aptari possunt. Haec distinctius explicanda per partes. Sed antequam id [Col. 0012C] praestem, Lectorem admonere decet, quantum debeat publica res litteraria diligentiae eruditissimi viri Stephani Baluzii, qui in nova editione Lupi abbatis operum id egit unius voculae; imo duplicis tantum litterae correctione, ut illustrandae Adonis nostri memoriae praeferret lucem. Nam cum in editione Massoniana prius legeretur, monachum meum nonnunquam, ipse collatione veterum codicum reposuit: monachum meum Ad. nunquam, tametsi, uti modeste fatetur, quis fuerit hic homo, quem duabus his litteris Ad. expressum videmus, divinare non potuit. Nunc ad ordinem rerum ab Adone gestarum accedo.
6. Cum Ado tempore Caroli regis, cognomento Calvi, ortus dicitur, id eo modo interpretare, quo similes jam locos frequenter exposui, ut eo tempore inclaruerit: nam eum regnante Carolo Magno, circiter annum octingentesimum, in lucem prodiisse constat. Quippe annos natus septuaginta sex, decessit [Col. 0012D] anno Christi octingentesimo septuagesimo quinto, ut postea videbimus. In utroque Breviario nobili prosapia exortus dicitur, apud Lupum progenitorum nobilitate ornatus. Patriam ei fuisse Wastinensem aut Senonicum pagum conjicio.
7. Dum adhuc infantulus esset, in monasterium quod Ferrarias ex antiquo vocant, a parentibus traditus est, more scilicet in regula sancti Benedicti praescripto de oblatione et susceptione puerorum cap. 59. Hinc conjecturam sumo, Adonem natum fuisse in loco vicino Ferrariensi monasterio, de quo superius actum ad Vitam sancti Aldrici archiepiscopi Senonensis. Istic a Sigulfo abbate puer susceptus fuisse videtur: ubi bene conversatus, teste Lupo, omnes sibi coaevos in studiis litterarum praeivit, ex Breviario Romanensi. De ejus doctrina testimonium suppeditat Lupus, cum eum scribit esse idoneum ad docendum quae plurimum indiget Ecclesia.
8. Post aliquantam moram in coenobio Ferrariensi, [Col. 0013A] ad petitionem Marcwardi abbatis ex Prumia, seu Prumiensis, qui ab anno 829 ad 853 loco praefuit, honeste directus ad Proneam est: quo nomine Ausonius in sua Mosella laudat rivulum quemdam, qui locum istum praeterfluit; unde monasterium aliquando Pronea, passim Prumia dictum, voce nonnihil inflexa. Attamen legere malim ad petitionem Marcwardi abbatis Prumiam ad Proneam directum Adonem: ut designetur Prumiae situs ad Proneam amnem. Inter utrumque monasterium, Ferrariense scilicet et Prumiense, ultro citroque facilis monachorum commeatus erat: tum quia ex Ferrariensi coenobio assumptus fuerat Marcwardus, tum quia cum Lupo magna necessitudine conjunctus erat. Et quidem Ferrarienses Prumiam transmittebantur ad discendam maxime Germanicam linguam, cujus usum eo tempore pernecessarium fuisse testatur Lupus in epistolis 70 et 91. Quin etiam temporibus illis monasteria, etsi nullo communis regiminis vinculo connexa erant, facile tamen monachis ultro [Col. 0013B] citroque commeantibus patebant propter ejusdem religionis unitatem, ut loquitur Marcwardus in Lupina epistola 72 ad Didonem Senonici monasterii sancti Petri abbatem, in arte medica peritissimum, ad quem monachos suos sanandos dirigebat. Hinc Lupus in epistola 116 ad monachos coenobii sancti Germani apud Antisiodorum: Semper quidem in coenobiorum nostrorum habitatoribus vera charitas viguit; sed nunquam tam certis indiciis, ut nostro tempore, sui magnitudinem declaravit.
9. Prumiae aliquandiu commoratus Ado, ut habet Lupus, postea quorumdam invidiosorum insidiis impetitus est: quas ut vitaret, Romam se contulit, ut domum beati Petri principis apostolorum orationis gratia visitaret. Hujus itineris non meminit Lupus, qui Adonis aemulis, uti ipse fatetur, nimis credulam adhibuit aurem, quique alias monachorum suorum Romanas peregrinationes commemorat in epistolis [Col. 0013C] 101, 102 et 103 pro Aldulfo et Acarico; tum 106 et 107 pro Dolivaldo scriptis, tum sui ipsius, tum Guenilonis Senonensis archiepiscopi nomine, in ipsorum peregrinorum commendationem. Romae exacto fere quinquennio, vir sanctus Ravennam devenit: ubi quemdam libellum a quodam fratre religioso praestitum transcripsit ad describendas sanctorum martyrum passiones, id est Martyrologium, de quo postea recurret oratio. Libellus iste est vetus Martyrologium, quo usus est Ado in suo condendo, a Rosweido editum. Huic praefixa est Adonis epistola, contestantis, quantum ex veteri illo Martyrologio profecerit. Huic operi, inquit, id est Adoniano Martyrologio, ut dies martyrum verissime notarentur, qui confusi in Kalendis satis inveniri solent, adjuvit venerabile et perantiquum Martyrologium, ab urbe Roma Aquileiam cuidam sancto episcopo a pontifice Romano directum, et mihi postmodum a quodam religioso fratre aliquot diebus praestitum; quod ego diligenti cura transcriptum, positus apud Ravennam, [Col. 0013D] in capite hujus operis ponendum putavi. Haec Ado in praefatione Martyrologii sui: ex quibus superiora Viennensis Breviarii verba derivata sunt.
10. Ravenna digressus Ado, inde Lugdunum pervenit, ubi tunc praeerat dignae memoriae Remigius praesul eximius: qui Dei famulum Adonem pie suscepit, et quaeque necessaria illi benigne exhibuit. At ubi collocutione mutua, quae in illo latebant scientiae et probitatis insignia pernoscere potuit, secum retinere toto adnisu conatus est. Et ad abbatem ipsius deprecatoria legatione acta, litteras permissorias impetravit ad eum retinendum in suum suaeque Ecclesiae obsequium, quousque utile judicasset. Viennensi Breviario hac in re concordat Lupus, testatus Adonem discendi studio et quietis amore in urbe Lugdunensium constitisse. Reverentissimis autem viris Remigio et Hebone Gratianopolitano instanter postulantibus, et conversationem memorati fratris laudantibus, quanquam olim meam, inquit, [Col. 0014A] habuisset licentiam, etiam regulares litteras (obedientiales vocant) accepisse, et litteras etiam ecclesiasticas seu dimissorias a venerabili Guenilone episcopo Senonensi. Sane litterarum studia tunc temporis, si alias unquam, Lugduni viguisse probant viri docti Leidradus, Agobardus, Amulo, Remigius istius Ecclesiae pontifices, et Florus diaconus. Addit Romanense Breviarium, Remigium ecclesiam beati Romani cum sibi adjacentibus rebus in obsequium delegasse Adoni, ubi secretius orationi vacaret. Quaenam fuerit illa ecclesia, certo pronuntiare non ausim: forsan ecclesia sancti Romani, quae in Viennensis urbis parte orientali sita erat, testante ipso Adone in Martyrologio XIII Kal. Decembris, ubi sanctorum Severini, Exsuperii et Felicis corpora in eam ecclesiam translata fuisse scribit, et in libello de Vita sancti Theuderii abbatis memorat basilicam sancti Romani martyris in suburbio civitatis, in vico Brenniaco: quae basilica hactenus superest, Equitibus [Col. 0014B] Melitensis ordinis commendata.
11. Exin obitu Viennensis praesulis comperto, ejusdem Ecclesiae filii divina inspiratione super hoc tracti, omnes in commune uno consilio, pari voluntate, dominum Adonem petiverunt sibi praeficiendum episcopum. Quocirca ex consensu tam cleri quam plebis, cum consilio comprovincialium episcoporum idem Dei famulus Viennensem consecratur in pontificem. Huic tamen electioni restitisse nonnullos, in his Gerardum illarum partium comitem, ob eam scilicet causam, quod Adonem ex monasterio suo fuga elapsum crederet, docet nos Lupi epistola superior, in qua eum ab omni defectionis et infamiae labe absolvit, contestatus nihil impedire, si Deus eum vocaret, quo juste ejus infirmari posset electio. Haec contigit post mortem Agilmari Viennensis antistitis, successoris sancti Barnardi. Haec, inquam, electio contigit anno sexagesimo supra octingentesimum, ut constat tum ex actis concilii Lingonensis [Col. 0014C] circa Kalendas Julii anno praecedenti celebrati, cui Agilmarus interfuit; tum ex Tusiacensi, cui subscripsit Ado sub die XI Kalendas Novembris anni 860; tum denique ex Synodo Viennensi, de qua infra, quam Ado habuit anno Christi 870, indictione tertia, episcopatus anno decimo. Ac proinde Agilmarus ejus decessor annis novemdecim, non novem tantum, ut voluit Joannes a Bosco, sedisse dicendus est; siquidem Barnardum Agilmari antecessorem anno 842 decessisse demonstratum est. Et quidem Agilmarus pridie Nonas Julias vita demigravit, et quidem anno 860, ex tomo I Analectorum, pag. 103; in cujus locum Remigius sanctae Lugdunensis Ecclesiae et Ebo Gratianopolitanus episcopus cum clero et populo elegerunt S. Adonem. Apud Joannem a Bosco in Appendice Bibliothecae Floriacensis, ubi de Antiquitatibus Viennae exstat epistola Nicolai papae primi Adoni missa cum pallio, initio ejus pontificatus; qua in epistola eum submonet tristari se quod in litteris professionis fidei suae ad [Col. 0014D] pontificem missis Ado probaret quatuor duntaxat synodos generales, quinta et sexta praetermissis: explicaret hac de re mentem suam: mittere se interim pallium et capitula synodi Romanae, quam recens tenuerat. Misit et aliam subinde eidem epistolam, qua Viennensis Ecclesiae privilegia confirmat. An septimam synodum probaverit Ado, incertum: imo in Chronico, quod post acceptam episcopalem dignitatem condidisse videtur, hanc synodum rejicit: quae mens tum Gallicanae Ecclesiae erat. In brevi Chronico Viennensium antistitum, quod anno 1139 jussu Burnonis conditum est, S. Ado pallium et confirmationem privilegiorum anno 861 a papa Nicolao recepisse cum decretis Lateranensis, id est Romani concilii, perhibetur.
12. Neque vero, ut moris est plerisque, mox suscepto honoris gradu in superbiam elatus est: sed magis in coepta persistens humilitate, omnes quoque subditos secundum suum modum imitatores Veritatis [Col. 0015A] fieri assidue monebat, dicens: Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 29) : quae verba leguntur in Breviario Viennensi.
13. Anno 866, ex Annalibus Bertinianis, Carolus rex cognomento Calvus, et Lotharius rex Attiniaci missaticum communiter ordinant pro negotio Teutbergae ipsius Lotharii pellicis, et Carolus quidem per Egilonem Senensem archiepiscopum, et Lotharius per Adonem Viennensem archiepiscopum, ac per Waltarium suum a secretis domesticum, papae Nicolao quae sibi visa sunt secretius mandant. Ado id praestitit litteris scriptis ad Nicolaum, cujus rescriptum hac de re non integrum exstat, in quo pontifex sanctissimum confratrem Adonem archiepiscopum laudat, quod pro statu sanctae Dei Ecclesiae ferventius invigilet, et contra delinquentium, praevaricatorum, et sanctarum legum violatorum mores et actus per zelum rectitudinis erectus sit.
14. Exstant et aliae Nicolai epistolae quatuor Adoni scriptae in Appendice secunda epistolarum [Col. 0015B] Nicolai, in tomo VIII Conciliorum editionis Labbeanae. In prima respondet pontifex Adonis consultis de Lotharii regis divortio et de Alvico clerico: in secunda, inferiores ecclesias a Romanis consuetudinibus recedere non debere: in tertia, rationem reddit dilatae synodi, et Adonem corripit, quod Gerardi comitis presbyterum dixisset; tum variis consultis respondet: in quarta privilegium metropolis Viennensis confirmat. Additur et epistola quinta Anastasii bibliothecarii ad Adonem de morte Nicolai papae: quam epistolam aliis etiam Galliarum episcopis directam fuisse intellexi ex ms. codice Antisiodorensi monasterii sancti Mariani, in quo haec epistola sic inscribitur: Venerando mihi et valde diligendo ill. archiepiscopo ill. plurimam salutem. Triste tibi nuntium, etc. Est et aliud fragmentum epistolae eidem a Nicolao papa directae, qua pontifex Adonem increpat, quod ejus auctoritate Albericus subdiaconus uxorem duxisset contra praescripta canonum. [Col. 0015C] In Labbeana Conciliorum editione typis etiam vulgatae sunt Adriani papae II epistolae duae, in quarum prima pontifex ab Adone submonitus, cur a Nicolai papae decretis recessisset, se excusat laudato zelo Adonis: in altera, quae mutila est, litteras Nicolao decessori suo ab Adone directas se recepisse testatur.
15. Anno jam dicto 866 Nicolaus papa litteris datis ad Hincmarum Rhemorum antistitem, praecipit, Remigium Lugdunensem, Adonem Viennensem, Wenilonem Rothomagensem, una cum caeteris archiepiscopis et episcopis Galliarum et Neustriae apud Suessionem urbem pariter convenire, ad discutiendam causam Wlfadi et aliorum Rhemensium clericorum, quos ab Ebone ordinatos Hincmarus in ordinem redegerat. Coacta est synodus haec XV Kal. Septembris; at ei non interfuit Ado; quam ob causam, incertum.
16. Hincmarus ipse suo et Adonis, aliorumque Galliae pontificum nomine scripsit ad Ludovicum Germaniae regem pro Bertulfo Trevirensi archiepiscopo adversus Waltonem coenobii sancti Maximini [Col. 0015D] monachum, sedis Trevirensis (uti dicit) invasorem. Idem porro Hincmarus Adoni Viennensi archiepiscopo scribit inter caetera pro epistola beati Aviti ad sanctum Remigium scripta, quam quidam Rotfridus monachus ei dixerat se apud eumdem Adonem legisse. Sed et si qua praeterea de sancto Remigio reperire valeret, ei super aurum et topazion pretiosa mitteret. Frodoardus auctor in Historiae Rhemensis lib. III, cap. 21, qui et alibi testatur, Rotfridum hunc coenobii Remigiani apud Rhemos monachum fuisse.
17. Addo ex Chronico Hugonis abbatis Flaviniacensis, Remigium Lugdunensem pontificem Adoni Viennensi episcopo, quem Romanae Ecclesiae vicarium, id est legatum, appellat, et Nicolao papae litteras misisse pro Trevirensi et Coloniensi episcopis depositis, Teutgaudo scilicet et Guntario; denique ipsum Remigium simul et Adonem scripsisse Joanni [Col. 0016A] papae pro simonia; et quia per manum laicam quilibet indigni ad episcopatum promovebantur.
18. Anno 869 defuncto Ebone Gratianopolis episcopo, Lotharius rex a fratre suo Ludovico secundo imperatore obtinuit, ut cuidam suo clerico, Bernario nomine, episcopatum Gratianopolitanum concederet. Ludovici hac de re litteras accepit Ado pridie Idus Julii, quibus monebatur, ut quam primum eumdem Bernarium episcopum ordinaret. Huc alias etiam Kalendis Augusti accepit tum ab Lothario rege, qui ipsum certiorem facit de prospero itinere suo Romano, praecipitque, ut redeunti sibi obviam veniat ad sanctum Mauricium: tum a Carolo rege VI Kalendas Septembris, qui Adonem sibi charissimum vocat, significans, se cuidam clerico, diacono olim venerabilis archiepiscopi Remigii, et postmodum Lotharii nepotis sui, ita concessisse Gratianopolitanum episcopatum, ut vestro, inquit, judicio si canonice probaveritis, ibi a vestra sanctitate ordinetur episcopus. Exstant hae litterae apud [Col. 0016B] Sirmondum in Conciliorum Galliae tomo III.
19. Ado vero cernens religionem a sua observantia partim defecisse adversarum causarum occasione, institit omnimodis, ut ad pristinam rectitudinis normam paulatim ipsius studio reformaretur, uti legimus in Breviario Romanensi. Hinc constant institutionis ejus perplura documenta: siquidem et de nocturnis et de diurnis officiis psallendi regulam pulchre constituit.
20. Ex synodis ejus auctoritate habitis una mihi succurrit, quam eruditus vir Petrus Louvetus, superius laudatus, ex Viennensi Chartario descriptam Acherio nostro transmisit, quae sic se habet:
Anno 870 Incarnationis Domini nostri Jesu Christi congregata est synodus Viennae metropolis Ecclesiae domno et venerabili archiepiscopo Adone praesidente, et vigilantissima cura causas ecclesiasticas et filiorum suorum necessitates investigante ac ecclesiastico more definiente. Adveniens reverendus [Col. 0016C] vir Manno praepositus coenobii sancti Augendi, adventus sui causam manifestans protulit in medio, quamdam ecclesiam ex coenobio praedicto et infra Viennensem dioecesim sitam in villa Velnis, dotatam in honore sancti Petri, privilegio sibi concesso ab antecessoribus sanctissimi jam fati archiepiscopi, necnon ab ipso compontifice usque ad id tempus conservato, proclamante vici sancti Albani rectore desolatam esse. Protulit etiam isdem venerabilis praepositus scripturam inquisitionis temporibus piae recordationis domni Agilmari factam, eo quod et tunc temporis altercatio haberetur inter ipsarum rectores ecclesiarum. Sed quia ea sancta synodus irrita judicavit, eo quod canonicorum. . . . . roboratam non vidit, placuit sancto pontifici a capite per sanctissimos presbyteros omnem causam reiterari, quatenus veritate comperta, altercatio diu ventilata firmaretur [ l., finiretur]. His igitur testantibus et dicentibus ordinem veritatis, visum est domno pontifici [Col. 0016D] una cum consensu sanctissimae synodi, quatenus sicut in diebus antecessorum suorum sanctorum pontificum honorata fuit sancta congregatio coenobii beatissimi Augendi, sic et in hac petitione et in caeteris necessitatibus suis honorem et opem ferret ad vires suas sancta metropolis Viennensis Ecclesia, et ut sopita querela firmius privilegium suum super facto Viennensis [ f. S. Augendi] Ecclesia in futurum possideat, litteris etiam roboretur. In hunc itaque modum ego Ado Viennensis archiepiscopus consentiens et pio consilio filiorum meorum annuens, manu propria subter firmavi, sanctisque filiis meis, secundum morem ecclesiasticum firmare rogavi. Actum Viennae publice, mense Aprilis, episcopatus domni Adonis anno decimo, indictione tertia.
21. Sunt et alia quaedam instrumenta in eodem Chartario pontificatu Adonis facta: unum, in quo refertur litigatio Witfredi advocati ecclesiae sancti Mauricii, qui veniens publice in Viennam civitatem [Col. 0017A] in praesentia domni Adonis ejusdem ecclesiae venerabilis archiepiscopi, et Erlulfi vicecomitis missi illustris Bosonis comitis, Constantii coepiscopi et aliorum, adversus Sigifredum quemdam expostulavit, quod immunitatem ecclesiae sancti Mauricii in villis ei subjectis violasset. Aliud in eodem codice exstat instrumentum Rodstagni et conjugis ejus Bertildis, Adoni et Ecclesiae Viennensi tradentium res suas in agro S. Ferreoli, acceptis ab ipso Adone de thesauro Viennensis ecclesiae libris quinque, et calice cum patena de auro cocto, pensante unaquaque libram ad ferros Spaniscos. Rodstagnus autem res suas in ea villa exsistentes tradidit Adoni ejusque clero, accipiens ostium, et cespitem, et andelanc: et post aliquantum temporis pergameno dato scripturam exinde facere rogavit Adonem, Constantium chorepiscopum, Erlenum praepositum, Leutbertum decanum, Teutelmum abbatem et diaconum, aliosque clericos. Actum XII Kal. Maii, anno IV, quo successit domnus Karolus rex in regnum nepotis [Col. 0017B] sui Lotharii, id est anno Christi 869. Tertium instrumentum est ejusdem Adonis, Amalgaudo et uxori ejus Volfoldae ac filio eorum Hadriano concedentis usumfructum quorumdam praediorum, quia res suas episcopali ecclesiae sancti Stephani donaverant. Fragmenta quaedam ex ejusmodi praestaria (sic vocabant) excerpere juvat. Consuetudo et justitia ecclesiastica est, ut qui res et facultates suas Deo servisque ipsius contulerit, ei aliquid quod rationabiliter postulaverit ad invicem, de rebus suis Ecclesia conferat. Ideo ego Ado archiepiscopus Viennensis Ecclesiae una cum sacerdotibus et clericis ejusdem sanctae matris Ecclesiae concedimus tibi, Amalgaude, et uxori tuae Volfoldae ac filio vestro Hadriano res quas de potestate ac jure vestro ad potestatem ecclesiae nostrae per chartarum instrumenta tradidistis: et pro hac tam pia collatione concedimus etiam tibi et uxori et filio tuo supra scripto praestatione beneficii Alausium villam ecclesiae nostrae [Col. 0017C] ad serviendum, quandiu vixeritis, et colonicas quas per praestariam jam vobis una cum ecclesiis in Valle-Aurea beneficiavimus. . . . . Pro vestitura vero annis singulis in festivitate beatissimorum Macchabaeorum Kalendis Augusti pastum unum fratribus canonicis in Viennensi coenobio positis faciatis, ipsaque die orationes 'generales pro vobis ac propinquis vestris faciat supra dicta ecclesia. Haec absque temporis nota. In litteris Raganfridi archiepiscopi Viennensis, suggerente Berilone vicecomite, confirmantur res ad ecclesiam sancti Petri extra muros Viennae civitatis sitam pertinentes, quae etiam olim regali praecepto Lotharii quondam regis per suggestionem sanctorum episcoporum Remigii Lugdunensis et Adonis Viennensis restitutae fuerant.
22. Anno jam dicto 870 Ado politiori stylo exornavit Acta sancti Desiderii Viennensis pontificis et martyris in gratiam Viennensium, eaque monachis coenobii sancti Galli in Alamannia cum nonnullis [Col. 0017D] ejusdem sancti reliquiis transmisit. De hac aliisque ipsius lucubrationibus infra.
23. Cabillonensibus synodis duabus subscripsit: nimirum uni anno 873 coactae in ecclesia sancti Laurentii, quae canonicis ecclesiae sancti Marcelli restituta est; alteri anno 875 in ipsa basilica sancti Marcelli, ubi subscripsit litteris pro monasterio Trenorchiensi, editis apud Petrum Franciscum Chiffletium in Probationibus historiae ejusdem monasterii.
24. Reliqua viri sancti facta perstringit Viennense Breviarium, religionem in ecclesiis exornandis, hospitalitatem et charitatem in pauperes, assiduitatem in officiis divinis: ut superius videre licet in ejusdem Breviarii lectionibus 6, 7, et 8.
25. Cumque jam tempus adesset quo Dominus militem suum beata mercede vellet donare, sextum decimum circiter annum in episcopatu agens, de praesenti ad futuram vitam felici fine demigravit: [Col. 0018A] cujus corpus in ecclesia sanctorum Apostolorum officiose tumulatum est. Ita Breviarium Romanense, cui Viennense concordat. Addit Romanense: Qui vixit annos plus minusve septuaginta sex. Adonis obitum anno septuagesimo quinto supra octingentesimum accidisse mihi constat, tum quia episcopatum tenuit annos sexdecim ab anno Christi 860, tum quia Ortramnus ejus successor concilio Pontigonensi subscripsit anno 876. Diem mortis sextum decimum mensis Decembris signant Breviaria et Martyrologia Romanum et Gallicanum; annum etiam designat Viennense ms. cujus copiam ab erudito viro Nicolao Chorerio accepit noster Claudius Stephanotius. En ejus verba: XVII Kal. Januarii S. Adonis Viennensis episcopi, mirae sanctitatis viri, anno ab Incarnatione Domini 875, indictione octava. Rexit autem ecclesiam suam sexdecim annos, et sepultus est in ecclesia Apostolorum Viennae, hoc est in extramurana monasterii sancti Petri basilica, ubi Viennenses pontifices tumulari mos erat. Monasterium [Col. 0018B] sancti Petri ab ordine sancti Benedicti ad saeculares canonicos devolutum est, uti et alia multa, quae Viennae quondam exstitisse nos docet libellus de Vita sancti Clari abbatis in saeculo II. Ex his colliges Adonem anno circa octingentesimo natum esse; siquidem obiit anno 875, postquam vixit annos plus minusve septuaginta sex. Haec de sancti Adonis rebus gestis, quatenus eas eruere licuit ex probatis monumentis, maxime ex Lupi epistola 122, et ex Breviariis Viennensi et Romanensi, quod mihi primum illustrandi Adonis occasionem et materiam praebuit. Viennense legerat Andreas Sausseius, qui in Martyrologio suo Gallicano scribit, Adonem primos annos transegisse in monasterio Ferrariensi sub Lupi abbatis disciplina: quod nemo ante eum (si non fallor) observarat. Sancti Adonis festus dies ritu duplici colitur in ecclesia Viennensi, solemnius in ecclesia sancti Petri, ubi ejus reliquiae promiscue cum aliis aliorum sanctorum archiepiscoporum ossibus [Col. 0018C] sub altari asservari creduntur, post sacrarum thecarum expilationem ab haereticis factam memoria patrum nostrorum.
26. In fine animadvertenda sunt aliqua de Adonis scriptis, in quibus primum locum sibi vindicare videtur Martyrologium; nam caeteras lucubrationes condidit jam episcopus: hanc vero ante episcopatum aggressus est, ut colligitur ex eo, quod quinquennio Romae exacto Ravennam devenit: ubi quemdam libellum a quodam fratre religioso praestitum transscripsit, ad describendas sanctorum martyrum passiones, id est Martyrologium, quod Adoni Trevirensi pontifici a nonnullis perperam tribuitur. Typis primo vulgatum fuit a Jacobo Mosandro Carthusiano, tum ab Heriberto Rosweido, qui nomen Adonis praefixum invenit in codice Everbodiensi, hoc modo: Ado Viennensis archiepiscopus quasi epilogatum compilavit, incipiens a festivitatibus apostolorum aut discipulorum aut successorum eorum, et in fine subjicitur [Col. 0018D] apud ipsum Precatio Adonis versibus composita. Uterque editor quorumdam sanctorum nomina, quae ab aliis inserta credidere, in appendicem conjecerunt: quod an jure merito factum sit mox videbimus.
27. In pluribus, quae vidi, istius Martyrologii exemplaribus manu exaratis non comparet Adonis nomen, hanc proculdubio ob causam, quod epistola nomen Adonis praeferens, non initio ipsius Martyrologii, sed veteris (ut Rosweidus censuit) Romani, quo usus est Ado in suo condendo, et quod in plerisque codicibus mss. desideratur, praefixa sit, ob idque ab Adoniani Martyrologii descriptoribus praetermissa. Verum ejus auctor satis se ipse prodit in plerisque Martyrologii sui locis. Is enim agens de translatione corporis sancti Augustini Ecclesiae doctoris anno 822 Ticinum facta per Liutprandum Langobardorum regem, eam nuper factam esse dicit V Kal. Septembris. Deinde ad XVIII Kal. Octobris meminit translationis [Col. 0019A] reliquiarum sancti Cypriani tum ex Africa in Galliam regnante Carolo Magno, tum Arelate Lugdunum per Leidradum pontificem; nam quod in editis additur de translatione Compendium facta per Carolum Calvum, insertum videtur post mortem Adonis, nec comparet in nostro exemplari ante annos sexcentos manu descripto. Postea agens Auctor de instituto festo sanctorum omnium Kalendis Novembris: Sed in Gallis, inquit, monente sanctae recordationis Gregorio pontifice piissimus Ludovicus imperator omnibus regni et imperii sui episcopis consentientibus statuit, ut solemniter festivitas omnium sanctorum in praedicta die annuatim perpetuo ageretur. Ad haec in ms. codice nostro dedicatio ecclesiae monasterii Cellensis anno 850 facta accurate describitur XVII Kal. Novembris eum ad modum, quo superius relata est ad annum 873, ubi de sancti Frodoberti abbatis translatione egimus. Haec quo minus ab interpolatore addita putem, ea me causa movet, quod singulas (quas vocant) circumstantias [Col. 0019B] non ita accurate nosset homo posterioris temporis: cum eos ignorasse videatur auctor anonymus, qui librum de Vita sancti Frodoberti abbatis Cellensis in saeculo II editum composuit. Ex his colligere licet martyrologum istum vixisse regnante Carolo Calvo.
28. Locum in quo frequens demoratus est, satis innuit, Burgundiam scilicet, cujus sanctos indigenas diligentius quam alios commendat: maxime vero totus esse videtur in annotandis rebus quae pertinent ad urbem Autisiodorum et monasterium sancti Germani; ex quo aliquando conjiciebam eum illius monasterii alumnum fuisse. Nam in codice nostro singulae ejus ecclesiae, altarium, et cryptarum dedicationes memorantur: sancti Germani ejus civitatis episcopi ubique data occasione fit mentio, nempe quarto Idus Julii, ubi agens auctor de sancto Savino: Hic fuit, inquit, ex discipulis magni Patris Germani: et Nonis Augusti, ubi de sancto Cassiano, ad cujus, [Col. 0019C] ait, tumulum cum sanctus Germanus episcopus advenisset, mirabile dictu! post orationem more solito fusam, vocans eum ex sepulcro ait ei: Quid hic agis, frater Cassiane? Denique praeter alia festa sancti Germani, ejus vigiliam exprimit pridie Kalendas Octobris: quae omnia satis indicant hominem non longe ab Autisiodoro aliquando vixisse.
29. Scio Mosandrum et Rosweidum haec et pleraque alia, aut non legisse in manuscriptis codicibus quibus usi sunt, aut rejecisse in appendicem, quasi ab aliis inserta essent. Et nonnulla certe ab recentioribus addita sunt in codice nostro, ut commemoratio sancti Maioli abbatis V Idus Maii, et XVII Kal. Septembris in Verziaco monasterio exceptio corporis sancti Ragnoberti Bajocensis episcopi, et alia pauca: at ea quae de Autisiodoro et monasterio sancti Germani habentur, a primario auctore scripta existimo, quoniam in pluribus ejus Martyrologii, quae legi, exemplaribus, tum integris, tum contractis, eadem [Col. 0019D] omnino referuntur. Idem judicium esto de omnibus fere nominibus, quae Mozander et Rosweidus in secessum rejecerunt. Quod enim alia atque alia desint in diversis membraneis codicibus, id provenit ex duplici capite: primum, quod cum istud Martyrologium in divinis officiis, per varias ecclesias legeretur, alii ipsum contrahebant, alii quosdam sanctos provinciae aut ecclesiae suae ignotos resecabant; alterum, quod auctor ipse multis vicibus Martyrologium suum auxit, alios atque alios addendo sanctos, qui in eo primo non exstabant. Unde contigit ut, qui primarium exemplar transcripsere, non tot habeant, quam qui secundariis exemplaribus usi sunt. Certe quae in Rosweidi Adone desideratur SS. Florentini et Hilarii commemoratio, ex Adonis Martyrologio refertur a Petro de Natalibus in lib. VIII, cap. 124. Denique Adonem hujus Martyrologii conditorem esse constat tum ex epistola, veteri, quo usus est, Martyrologio praefixa, tum ex Notkeri Martyrologio ad [Col. 0020A] diem X Kal. Junii, ubi rationem reddit cur Ado in suo nullam facit mentionem sancti Desiderii, archiepiscopi licet Viennensis et martyris, cujus nulla re vera exstat commemoratio in vulgato Adonis Martyrologio: quod passim sub Adonis nomine laudat Petrus de Natalibus.
30. Hinc intelligimus, Martyrologium istud ab Adone scriptum esse ante episcopatum, et ipsi opus suum postea relegenti excidisse sanctos Desiderium Viennensem episcopum, et Theuderium in eadem urbe abbatem. Senex erat, cum huic operi subjecit precationem, quae apud Rosweidum incipit ab his versibus:
[Col. 0020B] Qui tamen versus dubites an sint Adonis, cum Floro tribuantur in tomo I veterum Analectorum pag. 407. At cum in ms. codice Petaviano vacuum sit tituli spatium, Adoni his versus detrahere non licet. Haec sunt quae de praedicto Martyrologio mihi venerunt in mentem: in quo restituenda est commemoratio sancti Mauri abbatis, sanctae Scholasticae, et aliorum fere omnium sanctorum, quos Mozander et Rosweidus eliminaverunt. Caeterum an vetus illud, quo usus est Ado, Martyrologium, fuerit Romanum, in hujusce tomi praefatione expendi.
31. Ado etiam retroactorum temporum summam ab exordio mundi usque ad imperatoris Lotharii ac Ludovici et Caroli filiorum regni principatum, quanta potuit brevitate, notavit, ut ipse praefatur in Chronico suo, cujus extrema pars in editis est alterius auctoris, ab eo loco, si non me fallit conjectura, ubi agit de divisione regni, quam inter filios suos fecit Ludovicus rex Noricorum: tametsi Thuaneum [Col. 0020C] exemplar, quod annos quingentos superat, eodem modo desinit quam libri editi, id est in anno 879.
32. Idem etiam Acta sancti Desiderii Viennensis episcopi expolivit in gratiam Viennensium suorum, uti fidem facit Praefatiuncula Adonis Viennensis Ecclesiae antistitis, anno incarnationis Domini 870, indictione 3, cum passione sancti Desiderii episcopi eidem ecclesiae directa, cujus haec verba: Adeo, peccator et humilis episcopus Viennensis Ecclesiae, dilectissimis fratribus et filiis ejusdem ecclesiae . . . Beatissimi Desiderii Patris vestri vitam et martyrium, sicut antiquis scriptis commendatur, vobis idcirco revolvere et stylo committere aggressus sum, ut ejus incitamentis et studiis ad amorem vitae aeternae vos amplius inflammarem. Hanc Vitam primus typis vulgavit Henricus Canisius in antiquarum Lectionum tomo VI, in cujus Vitae fine additur subjectus Indiculus Isonis monachi Sancti Gallensis. Hanc autem passionem praefatus Ado archiepiscopus [Col. 0020D] nobis fratribus in coenobio sancti Galli sub Grimaldo abbate Deo militantibus, reliquiasque sancti Desiderii ab eo postulantibus cum ipsius aliorumque sanctorum reliquiis, actibus quoque et passionibus infra descriptis, anno supra memorato per nuntios satis fideles dirigere curavit, nimirum in primis per Beroldum presbyterum, testante Notkero in Martyrologio suo ad diem X Kal. Junii, ubi de sancto Desiderio: De quo, inquit, quia venerabilis Pater Ado ejusdem ecclesiae nostra aetate pontifex, utpote in praesentia posito, et ob id suis in cunctis notissimo, aliquid superfluum dicere judicavit; nos juxta scriptum quod idem apostolicus vir anno ab Incarnatione Domini 870, indictione 3, per virum sanctissimum Beroldum presbyterum, indigenam eorumdem locorum, sed nunc in castro Turico Christi servitiis insistentem, cum reliquiis ipsius sancti martyris Desiderii, et aliorum sanctorum pignoribus atque agonibus nobis in coenobio sancti Galli constitutis [Col. 0021A] direxit; pauca de eo summatim attingentes, earumdem rerum ignaris insinuare curavimus.
33. In utroque hoc testimonio mentio fit de sanctorum actibus et passionibus seu agonibus, quos manu descriptos Ado Gallensibus monachis dono dedit: quibus verbis constat Martyrologium ab ipso Adone compositum. Id vero aperte declarat Notkeri testimonium, rationem reddentis cur Ado in Martyrologio suo non meminerit Desiderii Viennensis episcopi: de quo, inquit, venerabilis Pater Ado, utpote in praesentia posito, et ob id suis cunctis notissimo, aliquid superfluum dicere judicavit: nam Desiderii mentionem in Martyrologii Adonis exemplaribus, tam editis quam manu exaratis, praetermissam esse superius observatum est.
34. Ad haec idem sanctus pontifex libellum de Vita sancti Theuderii abbatis Viennensis litteris mandavit, ejusque coenobii monachis nuncupavit hoc prologo: Ado Viennensis episcopus fratribus in coenobio sancti Theuderii consistentibus in Domino [Col. 0021B] Jesu Christo aeternam salutem. Patris vestri Vitam, id est beati Theuderii, idcirco vestrae sanctitati scriptis meis commendare disposui, ut vos suis exemplis ad amorem vitae aeternae amplius invitarem, etc. Vita haec edita est in appendice saeculi primi.
Adonem antequam missum faciamus, in seriem Viennensium episcoporum, qui saeculo nono exstitere, quaedam observare juvat. Praeter indicem utriusque Galliae Christianae, et tertium Joannis a Bosco, unum ex ms. codice Viennensi acceptum mihi suppeditavit noster Claudius Stephanotius, qui index jussu Burnonis episcopi anno 1239 conscriptus est. Alium item indicem saeculi noni ac decimi episcoporum habes in tomo I Analectorum. Omnes hi indices cum Kalendario Viennensi ms. comparandi sunt. Burnonis Chronographus de Urso, a quo exordium duco, ejusque successoribus ita scribit:
S. Ursus vir bonus et simplex, senio gravatus [Col. 0021C] coadjutorem sibi elegit, ut ejus vices ageret. Sepultus fuit in ecclesia S. Stephani X Kal. Maii.
S. Ultraja ex Judaeo de tribu Benjamin Christianus, doctissimus, praedicti Ursi episcopi coadjutor et successor, Karolo Magno percharus, finem vitae accepit Idibus Martii, et sepulturam cum suo praedecessore in ecclesia S. Stephani. Is in vulgatis indicibus, item in ms. Kalendario ecclesiae Viennensis memoratur his verbis: Commemoratio Ultrajae Viennensis episcopi, qui tempore imperatoris Karoli, cum adhuc senex Ursus superviveret, et [Col. 0022A] cum esset Benjamini generis homo, episcopatum Viennensem suscepit: cujus tempore agente pio principe Carolo partem rerum suarum Viennensis ecclesia recepit. Rexit ecclesiam annis XI, et sepultus est in ecclesia B. Severi [ l. Stephani], ubi antecessor ipsius Ursus sepultus jacet. Burnonis Chronographus, Kalendarium ms. atque adeo Joannes a Bosco, Urso seu Ursioni, quem anno 794 concilio Francofurtensi interfuisse constat ex can. 8, praeponunt Wolferium, eumque ab Ultraja distinguunt. Verum Ado noster, cui potior fides, Urso postponit Wlferium, natione Bajowarium, quem binominem fuisse, et Ultrejam patrio nomine appellatum dicit.
S. Barnardus sub annum 810 Ultrajae seu Wolferio suffectus, anno 842 obiit, ut ad ejus Vitam probatum est in tomo superiori. Hinc corrigendus Burnonis Chronographus, qui Barnardi ordinationem anno 817, mortem anno 862 reposuit.
S. Agilmarus a Lothario imperatore confirmationem [Col. 0022B] fundationis Romanensis monasterii a S. Barnardo fundati impetravit, inquit Chronographus, et anno 800 ex dictis, non 800, ut fallit Chronographus, pridie Non. Julii animam efflavit, et solemniter ad pedes Naamatii in ecclesia S. Petri fuit tumulatus.
S. Ado hujus vitae lumen amisit XVII Kal. Januarii anno 873, ex praemissis, non anno 876, ut in Analectis, aut anno 879, apud Chronographum.
Post Adonem clerus et populus elegerunt Othtrannum archiepiscopum Viennensem: cujus consecrationi Bernerius Gratianopolitanus episcopus interfuit, ex Analectis: S. Othrannus, inquit Chronographus, jacet in aede S. Petri, defunctus 16 septem., anno 888.
Post hunc Othrannum electus et consecratus est Barnoinus, qui anno Dominicae Incarnationis 899, indictione 11, obiit, ex Analectis: ubi mendum in annum Incarnationis, ut ex autographo postea deprehendi, [Col. 0022C] irrepsit, uti et in sequentem.
Quippe eodem anno Incarnationis 899, indictione 11, V Kal. Februar. die Dominica consecratus est archiepiscopus Raganfridus, cui consecrationi interfuit Isaac sanctae Gratianopolitanae ecclesiae episcopus, tempore Ludovici regis filii Bosonis. Hinc corrigendus iterum Chronographus, qui Barnoini obitum locat anno 901, scribitque eum interfuisse concilio Viennae celebrato a legato sedis apostolicae anno 892. Haec de Viennensibus episcopis, deque Adone dicta sint.
Chronicon
[Col. 0023A] Breves temporum per generationes et regna, primus ex nostris Julius Africanus sub imperatore Marco Aurelio Antonino simplicis historiae stylo elicuit. Deinde Eusebius Caesariensis, atque sanctae memoriae Hieronymus presbyter, chronicorum Canonum multiplicum ediderunt historiam, regnis simul ac temporibus digestam. Post hos alii atque alii, inter quos praecipue Victor, Turonensis Ecclesiae episcopus, recensitis praedictorum historiis, gesta sequentium aetatum usque ad consulatum Justini junioris explevit. Horum nos temporum summam, ab exordio mundi usque ad imperatoris Lotharii ac Ludovici fratris ejus, ac Ludovici et Caroli regum principatum, quanta potuimus brevitate notavimus, adjicentes e latere descendentem lineam temporum [Col. 0024C] Has temporum notas, inter uncos inclusas textui praemisimus. EDIT. , [Col. 0023B] cujus indicio summa praeteriti saeculi cognoscatur. Quaedam etiam ex divinis libris ad eruditionem legentium, ubi opportunum duximus, subnotantes, ut ex brevi lector plura colligere possit.
Sex diebus rerum creaturam Deus formavit. Primo die condidit lucem. Secundo, firmamentum coeli medio libravit aquarum, ipsis aquis ac terra cum coelo superiore ac virtutibus, quae in ea Conditorem laudarent, ante horum sex dierum exordium creatis. Tertio, congregatis in suum locum aquis, quae cuncta contexerant, aridam jussit apparere. Quarto, sidera in firmamento coeli posuit, qui nunc quantum conjunctura aequinoctii colligitur, XII Kalendarum Aprilium vocatur. Quinto, natatilia et volatilia animantia creavit. Sexto, animalia terrestria, [Col. 0023C] et ipsum hominem Adam formavit: de cujus latere [Col. 0024A] dormientis matrem omnium viventium Evam produxit: qui nunc, quantum credibile videtur, decimus Kalendarum Aprilium dies appellatur. Unde merito creditur, si non verior sententia vicerit, eodem decimo Kalendarum Aprilium die, Dominum fuisse crucifixum. Dicebat enim una eademque non solum hebdomadis, sed et mensis die, secundum Adam pro generis humani salute vivifica morte sopitum, de productis e latere suo coelestibus sacramentis sponsam sibi Ecclesiam sanctificare: quo videlicet die primum Adam humani generis patrem ipse creaverat; eique de latere costam tollens, mulierem aedificaverat, cujus adjutorio genus humanum propagaret.
[A. M. 130] Adam annorum centum triginta [Col. 0024B] genuit Seth, cui supervixit annis octingentis. Verum Septuaginta Interpretes ante natum Seth posuerunt annos ducentos et triginta; postea, septingentos. Seth interpretatur resurrectio, quia in eo resuscitatum est semen justum, quod est stirpis filiorum Dei, et quia significavit resurrectionem Christi a mortuis: cujus mortem illatam a Judaeis significavit Abel, qui dicitur luctus, a fratre Cain occisus.
[235] Seth annorum centum quinque genuit Enos; cui supervixit annis octingentis septem. Porro Septuaginta ante natum Enos annos ducentos quinque posuere, postea, septingentos septem. Enos interpretatur homo, de quo benedicitur. Iste coepit invocare nomen Domini, quia hominum est proprium ut, suae conditionis memores, invocent Conditoris auxilium, [Col. 0024C] ut filii resurrectionis esse laetentur.
[Col. 0025A] [325] Enos anno nonagesimo genuit Cainam, cui supervixit annos octingentos quindecim. Septuaginta ante natum Cainam centum nonaginta annos, postea septingentos quinque, posuere. Cujus nomen interpretatur natura Dei.
[395] Cainam annorum septuaginta genuit Malaleel; post cujus ortum vixit annos octingentos quadraginta. Septuaginta ante natum Malaleel, centum septuaginta; postea dixere septingentos quadraginta. Qui interpretatur, Quis est Dominus Deus, vel ex vita Deus.
[460] Malaleel anno sexagesimo quinto genuit Jared, cui supervixit annos octingentos triginta. Septuaginta ante natum Jared annos centum sexaginta quinque, postea posuere sexcentos triginta. [Col. 0025B] Interpretatur autem descendens sive roborans.
[622] Jared annorum centum sexaginta duorum genuit Enoc, cui supervixit annos octingentos. In hac generatione nusquam utrique codices discrepant. Enoch translatus est a Deo: quique etiam nonnulla scripsisse, Juda apostolo idipsum attestante, fertur. Sed ob antiquitatem suspectae fidei, a Patribus refutata sunt, ut sunt illa quae sub ejus nomine proferuntur de gigantibus fabulae [Col. 0025] De scriptis Enoch, vide Sixti Senens. Biblioth. lib. II. , quod non habuerint homines patres.
[684.] Enoch annorum sexaginta quinque genuit Mathusalem, post cujus ortum ambulavit cum Deo trecentis annis. Septuaginta ante natum Mathusalem posuere centum quinquaginta quinque annos, postea ducentos Enoch, qui interpretatur dedicatio, septima [Col. 0025C] generatione translatus, civitatem electorum insinuat, quae in sexta hujus saeculi aetate pro Deo laborans, in septima sabbati futuri gloriam dedicationis exspectat. At quia reprobi sola praesenti sunt fidelitate contenti, Cain civitatem quam statuit non in septima generatione, sed in primogenito Enoch filio consecrat.
[874] Mathusalem annorum centum octoginta septem genuit Lamech, cui supervixit annos septingentos octoginta duos, id est usque ad diluvium. Septuaginta ante natum Lamech, centum sexaginta septem annos ponunt postea, octingentos duos, qui numerus, ut lector facillime videbit, juxta Hebraicam veritatem viginti annis, juxta vero Septuaginta [Col. 0025D] auctoritatem, quatuordecim annis tempora diluvii transiit. Et quomodo verum est quod octo tantum animae in arca salvae factae sunt? Sed in Hebraeorum et in Samaritanorum libris ita scriptum reperitur: Et vixit Mathusala centum octoginta septem annis, et genuit Lamech; et vixit Mathusala, postquam genuit Lamech, septingentis octoginta duos annos, et genuit filios et filias. Et fuerunt omnes dies Mathusalae anni nongenti sexaginta novem, et mortuus est. Et vixit Lamech centum octoginta duos annos, et genuit Noe. A die ergo nativitatis Mathusalae usque ad diem ortus Noe, sunt anni trecenti sexaginta novem. His adde sexcentos annos Noe, quia in sexcentesimo vitae ejus anno diluvium [Col. 0026A] factum est, atque ita fit ut nongentesimo sexagesimo nono vitae suae anno Mathusala mortuus sit, eo anno quo coepit esse diluvium. Mathusala annorum centum octoginta septem genuit Lamech: hac generatione gigantes nati sunt, hacque aetate Jubal ex genere Cain artem musicam reperit, cujus etiam frater Tubal Cain aeris ferrique inventor fuit.
[1056] Lamech annorum centum octoginta duorum genuit Noe, cui supervixit annos septingentos quinque. Septuaginta ponunt annos ante natum Noe, centum octoginta novem. Et postea, quingentos sexaginta quinque. In hac sola generatione summa universitatis discrepat, quia triginta quatuor annis plus vixisse Lamech in Hebraeis quam in Septuaginta translatorum codicibus invenitur: et quia hoc [Col. 0026B] potuit accidere errore scriptoris, potius ei linguae creditur unde est in aliam per interpretes facta translatio.
[1556] Noe, divino oraculo jubente, anno aetatis suae quingentesimo, arcam aedificare coepit. His temporibus, ut refert Josephus (Antiq. lib. I) , scientes illi homines quod aut aquis aut igne perire poterant, in duabus columnis, ex latere et lapide factis, studia sua conscripserunt, ne delerentur memoria quae sapienter invenerant. Quarum lapidea columna fertur in diluvio durasse, et hactenus in Syria permanere. Noe anno sexcentesimo venit diluvium, mense secundo, decima septima die mensis. Cujus arcam Josephus sedisse refert in montibus Armeniae, qui vocantur Ararat. Haec prima aetas saeculi, secundum [Col. 0026C] Hebraicam translationem, continet annos mille sexcentos quinquaginta sex. Secundum Septuaginta editionem, bis mille ducentos quadraginta duos.
(OROS. l. I, c. 3.) In hac prima aetate, sacrae litterae continent, praeter veritatem historicam et omnis creaturae conditionem, quod virtute Spiritus sancti creatura, per inobedientiam peccati labe foedata, sanctificatis aquis esset ad perpetuam gratiam abluenda; sicque lux pietatis a nocte impietatis, misericordi justaque divisione, esset dirimenda. Et in formatione Adam, et, de costa lateris ejus, mulieris Evae, sacramentum Christi et Ecclesiae. Et in contempto mandato omnibus transgressoribus praeceptorum Dei perpetuam mortem justo judicio inferri. [Col. 0026D] Et in serpentem diabolum prolatam sententiam in eis manere qui ejus fecerint voluntatem; et in maledicto mulieris, originale peccatum sequi; et transgressorum filios sub peccato nasci; et praedictam poenam peccati in labore sudoris et doloris, quam radix humani generis Adam per propagationem in ramos ex radice damnata venientes infudit.
In Cain et Abel duorum populorum figuram, Judaeorum et Christianorum, ubi sacrificium majoris respuitur, et minoris placitum assumitur; electorum multitudinem, ad veram et aeternam dedicationem transferendam, et homicidae filios, viae suae ordinem corrumpentes, et justo et manifesto judicio omnipotentis Dei intercipiendos.
[Col. 0027A] [1657] Secunda saeculi aetate, prima hujus diei, quae est vicesima septima mensis secundi, egressus est Noe de arca, in qua pauci, id est octo animae, salvae factae sunt per aquam. Quod commemorans in Epistola sua beatus Petrus apostolus statim exponere curavit: Quod et vos nunc similis formae salvos fecit baptisma, non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interrogatio per Deum: per resurrectionem Jesu Christi, qui est in dextera Dei, in aqua diluvii baptismum: in arca et his quae continebat Ecclesiam et fideles ejus; in octonario animarum numero, mysterium Dominicae resurrectionis, in cujus fide baptizamur, docens esse figurata.
Fuerunt autem Noe filii tres, Sem, Cham et Japhet, ex quibus septuaginta duae linguae sunt, id est [Col. 0027B] de Sem viginti octo; de Cham, triginta; de Japhet, quindecim.
[1658] Sem centesimo anno genuit Arphaxad, biennio post diluvium, a quo Chaldaei. Supervixit autem Sem nato Arphaxad quingentis annis, id est usque ad quinquagesimum annum nativitatis Jacob.
[1694] Arphaxad anno centesimo trigesimo quinto genuit Sale. Hic Septuaginta interpretes unam generationem plus quam Hebraica veritas posuerunt, dicentes quod Arphaxad, cum esset annis centum triginta quinque genuit Cainam, qui cum centum triginta annorum fuerit, ipse genuit Sale. Quorum translationem evangelista Lucas hoc loco videtur esse secutus. Vixit autem Arphaxad post natum Sale quadringentis tribus annis, cui tamen Septuaginta [Col. 0027C] post natum Cainam ascribunt annos quadringentos triginta, et Cainam post natum Sale, trecentos triginta octo. Ab Arphaxad Samaritae vel Indi.
[1724] Sale annorum triginta genuit Heber, cui supervixit annis quadringentis tribus. Ante natum Heber, Septuaginta posuerunt annos centum triginta, postea, trecentos triginta. Ab hoc Heber Hebraeorum nomen et genus oritur.
[1785] Heber annis triginta quatuor genuit Phalec, cui supervixit quadringentis triginta annis. Septuaginta ante natum Phalec posuere ann. centum triginta quatuor, postea, ducentos septuaginta. Phalec interpretatur divisio; cui propterea tale nomen parentes imposuerunt, quia tempore nativitatis ipsius terra per linguarum confusionem divisa est. Cujus divisionis [Col. 0027D] Arnobius rhetor ita meminit (ARNOBIUS in Psal. CIV) : Sem, primogenito Noe, pars facta est a Persida et Bactris usque in Indiam longe, et usque Rhinocoruras: quae spatia terrarum habent linguas, sermone barbarico, viginti septem [Col. 0027] Philastrius, Haereseon cap. 106; pluribus linguis homines ante Babel asserit usos. . In quibus linguis gentes sunt patriarum quadringinta sex, non diversarum linguarum, sed diversarum patriarum: [Col. 0028A] sicuti cum una lingua sit Latina, sub una lingua diversae sunt patriae, Brutiorum, Lucanorum, Apulorum, Calabrorum, Picentum, Tuscorum, et si dicamus his atque hujusmodi similia. Cham vero, secundus filius Noe, a Rhinocoruris usque Gaddila, habens linguas sermone Punico a parte Garamantum; Latino, a parte boreae; barbarico; a parte meridiani, Aethiopum, Aegyptiorum, et barbaris interioribus, vario sermone, viginti duabus linguis, in patriis trecentis nonaginta quatuor. Japhet autem, tertius, a Media usque ad Gaddila ad boream. Habet autem Japhet flumen Tigridem, quod dividit Mediam et Babyloniam, in patriis ducentis, sermone vario in linguis viginti quatuor. Fiunt ergo omnes simul linguae septuaginta duae; patriae autem generationum [Col. 0028B] mille, quae in tripartito orbe, Asia, Africa, Europa sitae sunt: habetque, ut diximus, Japhet flumen Tigridem, quod dividit Mediam et Babyloniam; Sem autem Euphratem; Cham vero Geon, qui vocatur Nilus.
Phalec annorum triginta genuit Ragau, cui supervixit annis ducentis novem. Septuaginta ante natum Ragau centum triginta annos ponunt, postea, ducentos octo. Tempore Phalec turris aedificata est factaque linguarum divisio. Hujus turris altitudo quinquies mille centum septuaginta quatuor dicitur tenere passuum, paulatim altioribus in angustias coarctatis, ut pondus imminens facilius sustentaret. Describunt ibi templa marmorea, lapidibus pretiosis auroque distincta, et multa alia quae videntur incredibilia. [Col. 0028C] Auctor hujus turris Nemrod gigas exstitit. Qui post confusionem linguarum migravit inde ad Persas, eosque ignem colere docuit. Abhinc errores gentium creverunt, templa constructa, et quidam gentium principes tanquam dii sunt adorati.
[1820] Ragau annorum triginta duo genuit Seruth, cui supervixit annis ducentis septem. Septuaginta ante natum Seruth, centum triginta duos annos ponunt, postea ducentos octo. Scytharum regnum exortum est, ubi primus regnavit Tanaus.
[1858] Seruth annorum triginta genuit Nachor, cui supervixit annos ducentos. Septuaginta ante natum Nachor ponunt annos centum triginta, postea, ducentos. Aegyptiorum regnum sumit principium, ubi primus regnavit Zoes.
[Col. 0028D] [1878] Nachor annorum viginti octo genuit Thare, cui supervixit annos centum et novemdecim. Septuaginta ante natum Thare ponunt septuaginta novem, postea, centum triginta novem. Assyriorum regnum et Sicyoniorum nascitur; sed primus in Assyriis regnavit Belus, quem quidam Saturnum existimant: in Sicyonia Aegialeus, a quo Aegyalea nuncupata [Col. 0029A] est, quae hactenus Peloponnesus vacatur Ninus, rex Assyriorum primus, propagandae dominationis libidine, arma foras extulit, cruentamque vitam magnis per totam Asiam bellis egit.
[1948] Thare annorum septuaginta genuit Abraham, cui supervixit annos centum triginta quinque. Sub quo Zoroastres, magicae inventor, a Nino rege occiditur: qui Ninus ipse, dum deficientem a se oppugnat urbem, sagitta ictus interiit, murique Babyloniae a Semiramide regina Assyriorum aedificantur (BEROS. l. V) . Hactenus secunda saeculi aetas protenditur, fiuntque anni a diluvio usque ad Abraham, mille septuaginta duo, secundum vulgatam editionem, id est Septuaginta interpretum: secundum vero Hebraeorum codices, longe pauciores inveniuntur, [Col. 0029B] id est ducentis nonaginta duobus.
In hac secunda aetate sacrae litterae continent, praeter veritatem historicam, fidem et sacramentis plenam Patrum obedientiam. In hac Noe mysticae jussioni et fabricae obediens, arcam figuratis numeris et mensuris fabricans, eamque mundis immundisque animalibus, ut ei praeceptum fuerat implens, Ecclesiam sanctam nobis composuit, mirificis sacramentis redundantem, lignum passionis et crucis ferentem, morte Christi baptismi gratiam exhibentem, pretium nostrum tanquam per ostium lateris manantem: per quod columba eadem ipsa Ecclesia tanto munere dotata processit: et corvus haereticus exiens, tantis sacramentis indignus, ab illa quae texerat, nigredine peccati illectus, transvolans humani cadaveris [Col. 0029C] cupiditate naufragus, reverti contemnit. Arca construitur a Noe de lignis non putrescentibus, Ecclesia construitur a Christo ex hominibus in sempiternum victuris, quae nunc in fluctibus hujus mundi natat.
Quod autem de quadratis lignis fieri jubetur, stabilem vitam sanctorum significat, undique ad omne opus bonum paratam: quocunque enim verteris quadratum, firmiter stabit.
Quod bitumine glutinantur arcae ligna intrinsecus et extrinsecus, ut in compage unitatis significetur tolerantia charitatis, ne scandalis Ecclesiam tentantibus, sive ab his qui intus sunt, sive ab illis qui foris sunt, cedat fraterna junctura, et solvat vinculum pacis: est enim bitumen ferventissimum et violentissimum gluten, significans dilectionis ardorem, [Col. 0029D] magna fortitudine ad tenendam societatem spiritalem omnia tolerantem.
Quod trecentis cubitis arca longa est, ut sexies quinquaginta compleantur: sicut sex aetatibus omne hujus saeculi tempus extenditur, in quibus omnibus Christus nunquam destitit praedicari, sed in trecentis cubitis signum ligni passionis ostenditur: ipsius enim litterae numerus crucis demonstrat signum, quo, socii Christi passionis effecti per baptismum, longitudinem vitae aeternae adipiscimur. Quod vero cubitis quinquaginta latitudo ejus expanditur, insinuat quod corda credentium Spiritus sancti dono charitate dilatantur: unde quinquagesimo die post resurrectionem suam Christus Spiritum sanctum [Col. 0030A] credentibus misit. Quod autem ejus altitudo triginta cubitis surgit, quem numerum decies habet in trecentis cubitis longitudo, quia Christus est altitudo nostra, qui triginta annorum aetatem gerens, doctrinam evangelicam consecravit, contestans legem non se venisse solvere, sed adimplere. Quod sexies longa ad latitudinem suam, et decies ad altitudinem suam, humani corporis instar ostendit, in quo Christus apparuit: corporis enim longitudo a vertice usque ad vestigium, sexies tantum habet, quantum latitudo, quae est ab uno latere ad alterum latus, a dextera in sinistram, vel a sinistra in dexteram: et decies quam altus a terra. Unde facta est arca trecentorum in longitudine cubitorum, et quinquaginta in latitudine, et triginta in altitudine.
[Col. 0030B] Eadem arca collecta in unum cubitum, desuper consummatur: sic Ecclesia, corpus Christi, in unitate collecta sublimatur et perficitur. Quod autem aditus ei sit a latere, nemo quippe intrat in Ecclesiam, nisi per sacramentum redemptionis peccatorum, quod ex Christi latere aperto manavit.
Quod inferiora arcae bicamerata et tricamerata construuntur, sic ex omnibus gentibus vel bipertitam multitudinem congregat Ecclesia, propter circumcisionem et praeputium, vel tripertitam, propter tres filios Noe, quorum progenie repletus est orbis. Ideo arcae inferiora dicta sunt, quia in hac terrena vita est diversitas gentium. In summa autem omnes in unum consummamur: et non est ibi varietas, [Col. 0030C] quia omnia et in omnibus Christus.
Quod cuncta animalium includuntur genere in arca, quia ex omnibus gentibus et nationibus congregatio sit in Ecclesia: quod etiam Petro demonstratus discus ille significat, quod munda et immunda ibi sint animalia (Act. II) ; sicut in Ecclesiae sacramentis, et boni et mali versantur.
Quod septena sunt munda, et bina immunda, ideo quia boni servant unitatem spiritus in vinculo pacis, sanctum autem Spiritum in divina Scriptura in septiformi operatione commendat, mali autem in binario numero schismata faciles et quodammodo divisibiles ostenduntur.
Quod ipse Noe cum suis octavus numeratur, quia in Christo spes resurrectionis nostrae apparuit, qui [Col. 0030D] octava die, id est post Sabbati septimam, a mortuis resurrexit.
Quod post septem dies ex quo ingressus est Noe in arcam factum est diluvium, quia in spem futurae quietis, quae septimo die significata est, baptizamur.
Quod praeter arcam omnis caro quam terra sustentabat, diluvio consumpta est, quia praeter Ecclesiae societatem, aqua baptismi quamvis eadem sit, non solum non valet et salutem, sed potius valet ad perniciem.
Quod quadraginta diebus et quadraginta noctibus pluit, quia omnis reatus peccatorum in decem praeceptis legis admittitur per universum orbem terrarum: qui quatuor partibus continetur, sive ille reatus, qui ad dies pertinet, ex rerum prosperitate; [Col. 0031A] sive qui ad noctes, ex rerum adversitate contractus sit, sacramento baptismi abluitur.
Quod Noe quingentorum erat annorum, cum ei locutus est Dominus ut arcam sibi faceret, et sexcentos agebat annos cum in eam fuisset ingressus, significatur sexta aetate in manifestatione evangelica, Ecclesiam construendam, quod et secundus mensis anni sexcentesimi, quo intrat Noe in arcam significat, duo enim menses senario numero concluduntur a senario enim numero, et sexaginta cognominantur, et sexcenti et sex millia, et sexaginta millia, et sexcenta millia, et quidquid deinceps in majoribus summis per eumdem articulum numeri in infinitum consurgit. Et quod vigesimus septimus dies mensis commemoratur, ad ejusdem quadraturae [Col. 0031B] significationem pertinet, quae jam in quadratis lignis exposita est: sed hic evidentius quia nos ad omne opus bonum paratos, id est quodammodo conquadratos, Trinitas perficit, in memoria qua Deum recolimus, in intelligentia qua cognoscimus, in voluntate qua diligimus: tria enim ter, et hoc ter, fiunt viginti septem, qui est numeri ternarii quadratus.
Quod septimo mense arca sedit, hoc est requievit, ad illam septimam requiem significatio recurrit, qua perfecti requiescunt: ibi quoque illius quadraturae numerus iteratur, nam vicesima septima die secundi mensis, commendatum est hoc sacramentum: et rursus vicesima septima die mensis septimi, eadem commendatio confirmata est cum arca requievit; quod enim promittitur in spe, hoc exhibetur in re.
[Col. 0031C] Porro quia ipsa septima requies cum octava resurrectione conjungitur, hoc in sacramento regenerationis nostrae, id est in baptismo, altum prozundumque mysterium est, quod quindecim cubitis supercrescit aqua, excedens altitudinem montium. Octo itaque et septem quindecim faciunt: sed octo significant resurrectionem, septem quietem. Hoc sacramentum resurrectionis et quietis transcendit omnem sapientiam superborum, ita ut nullo modo possint indagare scientia sua altitudinem resurrectionis et quietis: et quia septuaginta et septem, et octoginta ab octo dinumerantur, conjuncto utroque numero, centum quinquaginta dies, quibus exaltata est aqua, eamdem commendant nobis atque confirmant altitudinem baptismi in consecrando [Col. 0031D] novo homine ad tenendam quietis et consecrationis fidem.
Quod post dies quadraginta emissus corvus, non est reversus, aut aquis utique interceptus, aut aliquo supernatante cadavere illectus, significat homines immunditia cupiditatis teterrimos, et ob hoc ad ea quae foris sunt in hoc mundo ire: aut rebaptizari, quasi aut praeter arcam, id est praeter Ecclesiam, baptismus prosit, ut occidant et seducant, docere et tenere.
Quod columba emissa, non inventa requie, reversa est, ostendit per Novum Testamentum requiem sanctis in hoc mundo non esse promissam: post quadraginta enim dies emissa est; qui numerus [Col. 0032A] vitam, quae in hoc mundo agitur significat. Denique post septem dies dimissa propter illam septenariam operationem spiritalem, olivae fructuosum surculum retulit: quo significaret nonnullos etiam extra Ecclesiam baptizatos, si in eis pinguedo non defuerit charitatis, posteriore tempore in ore columbae tanquam in osculo pacis, ad unitatem societatis posse perduci. Quod post alios septem dies eadem dimissa, non est reversa, significat finem saeculi, quando erit sanctorum requies, non adhuc in sacramento spei, quo in hoc tempore consociatur, quandiu bibitur quod de latere Christi manavit: sed jam in ipsa perfectione salutis aeternae, cum tradetur regnum Deo et Patri, ut perspicua contemplatione incommutabilis veritatis, nullis ministeriis corporalibus egeamus.
[Col. 0032B] Quod sexcentesimo et primo anno vitae Noe, aperitur arcae tectum, quia finita sexta aetate saeculi revelabitur absconditum sacramentum atque promissum.
Quod vicesimo septimo die secundi mensis, dicitur sicca fuisse terra, tanquam finita est baptizandi jam necessitas in numero dierum quinquagesimo et septimo: ipse enim est dies secundi mensis, vicesimus septimus, qui numerus ex illa conjunctione spiritus et corporis septies octones habet, uno addito propter unitatis vinculum.
Quod de arca conjuncti exeunt, qui disjuncti ante intraverant, quia in hoc tempore caro concupiscit [Col. 0032C] adversus spiritum, et spiritus adversus carnem (Gal. V) ; postmodum autem, id est in fine saeculi, in resurrectione scilicet sanctorum, omnimoda et perfecta pace spiritus corpori adhaerebit, nulla mortalitatis indigentia, vel concupiscentia resistente.
Dantur eis cuncta animalia in escam, ex quibus sanguis prohibetur manducari, ne vita pristina, quasi suffocata, teneatur in conscientia, sed habeat tanquam effusionem per confessionem.
Quod vero testamentum posuit Deus inter se et homines, atque omnem animam vivam, ne perderet eam diluvio, arcum scilicet qui apparet in nubibus, qui nunquam nisi de sole resplendet, quia illi non pereunt diluvio, qui in prophetis et omnibus divinis [Col. 0032D] Scripturis, tanquam in Dei nubibus agnoscunt Christum.
In hac aetate secunda post diluvium plantavit vineam Noe et inebriatus atque nudatus est in domo sua, portans Christi figuram, qui inebriatus est dum passus est, nudatus est dum crucifixus est in domo sua, in gente sua et in domesticis sanguinis sui. Hanc nuditatem, id est passionem Christi, videns Cham derisit: et Judaei Christi mortem videntes, subsannavere. Sem vero et Japhet, tanquam duo populi, ex circumcisione et praeputio, credentes, quodammodo passionem Christi velamento texerunt, id est sacramento honoraverunt: vestimentum enim significat sacramentum, quod dorso imposuerunt, [Col. 0033A] quasi memoriam praeteritorum; quia passionem Christi transactam celebrat Ecclesia, non adhuc spectat futuram. Medius autem frater Cham, id est impius populus Judaeorum, qui nec primatum apostolicae tenuit, nec ultimus in gentibus credidit, vidit nuditatem patris, quia consensit in necem Domini Salvatoris: nuntiat fratribus foras, quia per eum manifestatum est quod erat in prophetis secretum; ideoque fit servus fratrum suorum, facta ipsa gens quodammodo scriniaria Christianorum, bajulans legem et prophetas ad testimonium assertionis Ecclesiae, ut honoremus per sacramentum quod numerant illi per litteram. Peccante Cham posteritas ejus damnatur, quia plebs Judaica quae Dominum crucifixit, [Col. 0034A] etiam in filios poenam damnationis suae transmisit. Sed et reprobi qui hic delinquunt, in posterum, id est futurum, sententiam damnationis excipiunt.
Nemrod filius Chus, primus novam imperii cupiditate tyrannidem arripuit, comparatus diabolo, qui superbe intumescens super sidera se exaltare voluit: quique venator et deceptor hominum ad mortem in Babel, id est in confusione, regnare non immerito dicitur; ubi confunduntur linguae turrim impietatis superbae aedificantium, omnium videlicet qui ab unitate fidei et integritate confessionis quasi per dissonantiam linguae ad invicem fecerunt.
[Col. 0033B] [2185] Tertia mundi aetas a nativitate coepit Abraham patriarchae, qui septuaginta quinque annorum cum esset, relicta gente et patria, ad imperium Dei venit in terram Chanaan, accipiens promissionem nascituri de suo semine Salvatoris, in quo benedicerentur omnes gentes, simul et seipsum in gentem magnam esse futurum (Gen. XII) : quarum una spiritalis, alter est promissio carnalis (Rom. IV; Gal. III, IV) . His temporibus adhuc Ninus et Semiramis in Assyriis regnant.
[2271] Abraham annorum octoginta sex genuit Ismael, a quo Ismaelitae, qui postea Agareni, ad ultimum Saraceni sunt dicti. Vixit autem Ismael annos centum triginta septem: interpretatur autem Ismael auditio Dei, populum Judaeorum significans, [Col. 0033C] eo quod in fine mundi crediturus a Domino exaudiatur. Porro Agar interpretatur advena vel conversa, Synagogae gerens personam.
[2285] Abraham annorum centum genuit Isaac: qui primus et solus intra Testamenti Veteris seriem, legitur octava die circumcisus. Quod non sine magno mysterio privilegium est filio promissionis donatum. Interpretatur autem Abram pater excelsus, propter priorem scilicet populum Judaeorum: Abraham vero pater multarum, id est gentium, sicut est illud in Apostolo: Qui contra spem in spem credidit, ut fieret pater multarum gentium (Rom. IV, 18) . Vixit autem centum septuaginta quinque annis.
[2350] Isaac annorum septuaginta genuit Esau et [Col. 0033D] Jacob, patriarchas Idumaeae et Israeliticae gentis, post quorum ortum vixit annis centum et viginti: factique sunt omnes anni illius centum octoginta. His temporibus primus apud Argos regnavit Inachus, annis quinquaginta: cujus filius fuit Phoroneus, qui primus in Graecia leges judiciaque conscripsit, qui et Io, quem Aegyptii mutato nomine Isidem coluerunt. Interpretatur autem Isaac risus, [Col. 0034B] qui in typo Salvatoris a patre in sacrificio oblatus est.
[2440] Jacob annorum nonaginta genuit Joseph. His temporibus Serapis et Jovis filius, ut quidam ferunt, Aegyptiorum rex moriens, falso errore in deos transfertur; et Memphis civitas in Aegypto conditur ab Ape Argivorum rege: Sparta quoque a Sparto Phoronei filio Argivorum regis.
[2480] Jacob annorum centum triginta descendit in Aegyptum, in animabus septuaginta. Vixit autem annis decem et septem in Aegypto: factique sunt omnes dies vitae illius, centum quadraginta septem anni. Interpretatur autem Jacob supplantator, qui et Israel videns Deum: vel melius princeps cum Deo, omnium sanctorum praeferens imaginem, qui per [Col. 0034C] fidem atque munditiam cordis semper videns Deum. Joseph annorum centum decem mortuus: cujus ossa tulit Moyses et filii Israel pariterque ossa fratrum ipsius filiorum Jacob, et portaverunt in terram Chanaan. Hoc tempore Graecia Argo regnante habere segetes coepit, delatis aliunde seminibus.
[2546] Hebraeorum servitus in Aegypto annorum centum quadraginta quatuor. Ut scriptura autem testatur Exodi, habitatio filiorum Israel qui manserunt in Aegypto fuit quadringentorum triginta annorum: quibus expletis, eadem die egressus est omnis exercitus Domini de terra Aegypti, quorum tamen summam annorum, chronographi a septuagesimo anno et quinto nativitatis Abraham, quando terram [Col. 0034D] repromissionis intravit, computant, sequentes editionem Septuaginta interpretum, quae dicit: Habitatio autem filiorum Israel, qua habitaverunt in Aegypto et in terra Chanaan, ipsi et patres eorum, anni trecenti triginta. Quam necessario sequendam et ipsa Hebraica veritas ostendit, quae narrat Caat, filium Levi, quem natum esse constat in terra Chanaan, vixisse annis centum triginta tribus, et filium [Col. 0035A] Amram patrem Moysis annis centum triginta septem, et ipsum Moysem octoginta fuisse annorum, tempore egressionis de Aegypto. Quia nimirum horum summam annorum constat quadringentos et triginta implere non posse. Annuit autem horum translationi et Apostolus cum ait: Abrahae dictae sunt promissiones, et semini ejus non dicit: Et seminibus, quasi in multis, sed quasi in uno, et semini tuo, qui est Christus: hoc autem dico: Testamentum confirmatum a Deo, quae post quadringentos et triginta annos facta est lex, non irritum facit ad evacuandam promissionem (Gal. IV, 16, 17) . His temporibus, scilicet servitutis Israel in Aegypto, Prometheus fuisse scribitur, quem figunt fabulae de luto formasse homines. Tunc etiam fratres ejus Atlas magnus est astrologus habitus: [Col. 0035B] Mercuriusque nepos Atlantis multarum artium peritus, et ob hoc post mortem vano errore in deos translatus.
[2645] Hac etiam aetate primus Procidus quadrigam junxit: eodemque tempore Cecrops Athenas condidit, et ex nomine Minervae Atticos Athenienses vocavit. Iste etiam bovem immolans, primus in sacrificio Jovem adorari praecepit. Tunc primi chorites Corybantes modulatam in armis saltationem et consonam invenerunt. Tunc etiam scribitur in Thessalia sub Deucalione factum diluvium, et Phaetonis fabulosum incendium.
[2649] Moyses, annis quadraginta eductum ex Aegypto populum Israel, et de servitute Aegypti liberatum, rexit in deserto, quorum primo anno tabernaculum [Col. 0035C] Domino construit, et septem mensibus opus perficiens, mense primo anni secundi, prima die mensis erexit. Per eumdem Moysem Judaei simul cum lege et litteras habere coeperunt. Quinque libri Moysis, secundum Septuaginta seniorum interpretationem, continent gesta annorum trium millium septingentorum triginta. Quot vero annos hujus temporis Hebraica veritas contineat, Joseph in primo contra Apionem Grammaticum libro ita commemorat: Neque igitur innumera apud nos habentur volumina inter se invicem discordantia, sed duo tantum et viginti sunt libri, qui omnium temporum seriem continent, qui et juste creduntur divinitus inspirati. Ex quibus quinque sunt Moysis, continentes leges vitae et successionis humanae prosapiam, [Col. 0035D] usque ad ipsius Moysis terminum pertendentes, qui paulo minus a tribus millibus annorum continentiam gerunt. Moysis temporibus templum Delphis construitur: Lacedaemon conditur. Moyses centum viginti annorum moritur. Vitis in Graecia invenitur. His temporibus adeo ingens et gravis aestus incanduit, ut sol per devia transcendens universum orbem non calore affecisse, sed igne torruisse dicatur. Inde ridicula Phaetonis texitur fabula.
Josue annis viginti sex rexit populum Israel, ut Josephus docet; nam Scriptura sancta quot fuerint anni ducatus illius tacet. Eusebius in Chronicis viginti septem posuit. Primo autem sui ducatus anno Josue, primo mense, decima die mensis, populum patefacto [Col. 0036A] Jordanis alveo, in terram repromissionis induxit. Quo videlicet anno, ut in Chronicis Eusebii reperimus, principium erat quinquagesimi primi jubilaei secundum Hebraeos, facile inveniri valet, id est anni bis mille quingenti ab initio mundi erant completi: singulis Jubilaeorum ordinibus per quinquagenos annos deputatis. Sed nostra inquisitio comperit minorem temporis hujus esse summam: constat enim quia mille sexcenti quinquaginta sex ad diluvium usque fuere anni: inde ad Abraham, ducenti nonaginta duo qui septuaginta erat annorum quando promissionem Dei accepit. Promissionis anni quadringenti triginta; ducatus Mosis, anni sexaginta qui profecto numerus non bis mille quingentos, sed septem minus, id est bis mille quadringentos nonaginta [Col. 0036B] tres annos implent. His temporibus Josue, primus Erychthonius Atheniensium princeps in Graecia quadrigam junxit. Josue centum et decem annorum moritur.
[2757] Othoniel annis quadraginta de tribu Juda primus Israel, Deo jubente, judex constituitur, illum praefigurans qui in tertio tempore mundi tribu Juda cum gratia ad salvandos populos venit. Hujus temporibus primo filii Israel servierunt Chusan Rasataim regi Mesopotamiae, octo annis Cadmus regnat Thebis, qui primus Graecas litteras adinvenit. Per idem tempus, primi Linus et Amphion apud Graecos in musica arte claruerunt, Idaeique Dactyli ferrum invenerunt eo tempore.
[2797] Ahoth, anno octogesimo, filius Jera, filii [Col. 0036C] Gemini, qui utraque manu utebatur pro dextera. Cujus principiis servivit Israel Eglon regi Moab annos decem et octo, donec percusso Eglon liberavit Israel. Hoc tempore Cyrene civitas condita est in Libya. His temporibus fabulae fictae sunt de Triptolemo, quod, jubente Cerere, serpentium pennis gestatus, indigentibus frumenta volando distribuit; de Hippocentauris, quod equorum hominumque fuerint natura permisti; de Cerbero tricipiti inferorum cane; de Phrixo et Helle sorore sua, quod ariete vecti per aerem volaverint; de Gorgone meretrice, quae crinita serpentibus fuerit, et aspicientes convertebat in lapides; de Bellerophonte, quod equo pennis volanti sit vectus, de Amphione, quod citharae cantu lapides et saxa commoverit.
[Col. 0036D] [2877] Debora, prophetissa ex tribu Ephraim cum Barac de tribu Nepthalim, annis quadraginta. Cujus initio ducatus oppressit filios Israel Jabin, rex Chanaan, qui regnabat in Asor annis viginti, sed occiso ab Israel, et a Jael uxore Abercinei. Sisara principe militiae ejus, humiliatus tandem ac deletus est. Hoc tempore Miletus condita. Per idem tempus Apollo medicinae artem invenit. Fabula quoque tunc ficta est de fabro Daedalo, et ejus filio Icaro, quod coaptatis sibi pennis volaverit. Haec aetate primus regnat Latinis Picus, qui fertur Saturni filius fuisse.
[2918] Gedeon annis quadraginta ex tribu Manasse. Sub quo servit Israel Madianitis et Amalechitis [Col. 0037A] septem annis; sed Gedeon pugnante liberatur. Urbs Tyrus condita, ante templum Hierosolymorum, annis ducentis et quadraginta. Orpheus Thracius Linusque magister Herculis, artis musicae inventores, clari habentur. Argonautarum navigatio scribitur.
[2955.] Abimelech, annis tribus regnavit in Sichem. Iste septuaginta fratres suos filios Gedeonis interfecit. Hercules Ilium vastat.
[2958.] Thola, annis viginti quatuor filius Foa, patrui Abimelech, vir de Issachar, qui habitabat in Sanir montis Ephraim. Priamus in Troja post Laomedontem, regnavit annos tredecim. Fabula ficta de Minotauro, bestia labyrintho inclusa. Bellum Lapitharum et Centaurorum, quos scribit Palaephatus [Col. 0037B] primo de Incredibilibus libro, nobiles fuisse equites Thessalorum,
[2981] Jair, annis duobus et triginta ex tribu Manasse. Per haec tempora Hercules agonem Olympiacum constituit, atque in Libya Antaeum occidit, a quo usque ad primam Olympiadem supputantur anni quadringenti triginta.
[3004] Jeptes Galadites, annis sex. Philistini et Amanitae deprimunt Israel; ex quibus Amanitae debellantur a Jepte; qui in libro Judicum ab aetate Moysis usque ad semetipsum, ait supputari annos trecentos, vel, ut quidam codices habent, annos trecentos quinque et viginti. Cujus tempore Hercules quinquagesimum secundum annum agens, ob morbi dolorem sese flammis injecit. Per idem tempus Alexander [Col. 0037C] Helenam rapuit, Trojanumque bellum decennale surrexit.
[3010] Abesa de Bethlehem, annis septem. Agamemnon imperat Mycenis quinque et viginti. Cujus anno quindecimo Troja capitur. Amazones arma sumpserunt.
[3017] Ajalon Zabulonites, annis decem. Hic cum annis suis decem in Septuaginta Interpretibus non habetur, quorum damno supplendo, Josue filio Nun, Eusebius Samueli et Sauli, quorum annos Scriptura non dicit, plures annos quam in Josepho legerat, annotavit, quatenus ab egressu Israel ex Aegypto usque ad aedificationem templi quadringentorum octoginta annorum summam, quam Scriptura praedicat haberet.
[Col. 0037D] [3025] Abdon sive Labdon de tribu Ephraim, annis octo. Cujus anno tertio Troja capta est; et Aeneas ad Italiam venit. Completis a primo anno Cecropis, qui primus apud Atticam regnavit, annos trecentos triginta quinque. A quadragesimo autem et tertio anno regni Nini Assyriorum regis, computantur anni octingenti viginti quinque. A mortuo Labdon servivit Israel Philistaeis quadraginta annis. Hac aetate Carmentis nympha Latinas litteras reperit.
[2025] Samson de tribu Dan, annis viginti. Ascanius Aeneae filius Albam condidit. Ulyssis quoque fabula ficta. Hactenus Judicum liber tempora signat, habens annos ducentos nonaginta novem, Judices autem duodecim; post quos sacerdotes constituti [Col. 0038A] sunt Latini, qui postea Romani nuncupati sunt, post tertium annum captivitatis Trojae, sive annis tribus. Postquam octavum regnavit Aeneas, ut quidam scribunt, Ascanius annis triginta octo. Ante Aeneam, Janus, Saturnus, Picus, Faunus, Latinis in Italia regnaverunt per annos circiter centum quinquaginta.
[3046] Heli sacerdos annis quadraginta. In Hebraeorum libris, anni quadraginta: in Septuaginta, anni viginti inveniuntur. Arca Testamenti ab Allophylis capitur. Regnum Sicyoniorum finitur, qui ab Aegialeo usque ad Zeuzippum regnaverunt, per annos nongentos sexaginta duos. Hectoris filii Ilium receperunt, expulsis Antenoris posteris, Heleno illis subsidium ferente. Latinorum tertius Silvius Aeneae filius, regnat annis viginti novem qui quod post mortem [Col. 0038B] patris editus, ruri fuerat educatus, et Sylvi, et Posthumi nomen accepit, a quo omnes Albanorum reges Sylvii vocati sunt.
[3085] Samuel et Saul, annis quadraginta. In Scriptura sacra, ducatus Samuelis quot annis fuerit minime patet; docet tamen Josephus tredecim annis principatum illius emicuisse. Chronici vero, Samuel et Saul simul annis quadraginta praefuisse signant. In Actibus apostolorum apostolus Paulus ita concionatus ad populum est: Deus plebis Israel elegit patres nostros, et plebem exaltavit, cum essent incolae in terra Aegypti, et in brachio excelso eduxit eos ex ea, et per quadraginta annorum tempus, mores eorum sustinuit in deserto; et destruens gentes septem in terra Chanaan, sorte distribuit eis terram eorum, [Col. 0038C] quasi post quadringentos et quinquaginta annos; et post hac dedit judices, usque ad Samuel prophetam; et exinde postulaverunt regem; et dedit illis Deus Saul, filium Cis, virum de tribu Benjamin, annis quadraginta. Ab hoc tempora prophetarum incipiunt. Lacedaemoniorum regnum exoritur; atque Homerus fuisse putatur.
In hac tertia aetate mundi, salva veritate historica, praefigurat in vocatione Abrahae, terram viventium Christi populo futuram, nec incolatus nostri longos exitus formidandos, et in Christo Domino semper sperandum, per cujus gratiam vivendo sempiterna potiemur haereditate; et in semine ejusdem Abrahae, ut stellas coeli multiplicari populum Christianum; et in oblatione et sacerdotio ejus regale Ecclesiae sacerdotium, [Col. 0038D] et in proprietate nominis ipsius, quod esset in Christo pater multarum gentium per fidem, cum unius tantum gentis pater fuerit per generationem: et in circumcisione carnis, quod corde circumcidendus esset Christianus.
Et in Isaac nato, qui risus dicitur, quod gentium populus qui in Christum de illa serie in carne venientem irrisum a Judaeis crederent, et agnoscerent illius contumeliosam passionem, suam veram esse liberationem.
Et in Sodoma et Gomorra, impiarum civitatum subversione, futuri judicii diem, nec posse evadere statuta supplicia, noxia curiositate propositum sanctae conversationis contemnentes, retroque male vivendo [Col. 0039A] respicientes; solosque liberari, quos gratia Christi liberaverit.
Et in immolatione arietis pro Isaac, Christi passionem expressam; et injuratione Dei quod semen Abrahae in Christo supra numerum extenderetur, et non tantum ex semine carnis, sed fide vocari ad infinitum numerum filios Abraham.
Et ex femore Abraham, carnem Christi venturam, quando idem Abraham servo jubet: Pone manum tuam sub femore meo, et jura mihi per Deum coeli; ostenditque Christum qui est Deus coeli, per Virginem Mariam ex femore suo in carne futurum.
Et in geminis Rebeccae duos populos, Christianos et Judaeos, quorum minor Jacob lenis, in ipsa jam pueritia per cocturam rubram lenticulae, majorem [Col. 0039B] fratrem Esau hispidum supplantans, lenem mitemque signat populum Christianum, qui per cocturam rubram, Passionem scilicet Christi, sanguine rubratam, edaci ac saevienti Judaeo populo, cujus curam gestabat Esau, primatus dignitatem illo vendente suscepit; ille quod nascendo habuit per concupiscentiam perdidit; Christianus per gratiam quod in natura non habuit, acquisivit. Cui pelles haedorum super brachia, et cervicem nudam mater aptavit, vesteque primogeniti sui induit, tanquam jam nobis illum figuratum ostendens Christum, qui accepit, non carnem peccati, sed similitudinem carnis peccati, legemque Veteris Testamenti tanquam vestem primogeniti excipiens, non solverit, sed impleverit. Post cujus odorem benedictae concurrunt omnes gentes, quae [Col. 0039C] per gratiam Judaeis et primatum, et benedictionem abstulerunt. Jacob quoque, filius Isaac, nepos Abrahae fugiens fratris insidias, in sacramento lapidem quem ad caput habuit dormiens eminus erigens eumque liniens oleo, Christum nobis lapidem angularem consecravit. Et idem Jacob, claudus effectus in latitudine femoris populum Hebraeorum significat claudicaturum. Judas filius Jacob, cum nuru sua concubuit Thamar, qua intelligitur plebs Judaea, cui de tribu Juda reges tanquam mariti adhibebantur; unde nomen ejus amaritudo interpretatur, quia ipsa Domino fellis poculum dedit.
In duobus filiis Judae duo genera principum qui non recte operabantur in plebe, unum eorum qui oberrat, alterum qui nihil proderat: nec enim sunt [Col. 0039D] amplius quam duo genera hominum inutilia generi humano: unum nocentium, alterum praestare nolentium, et, si quid boni habent, in hac terrena vita perdentium, tanquam in terram fundentium; unde major Her interpretatur pellicitus, qualibus tunicis induti sunt primi homines, in poenam damnationis suae, dimissi ex paradiso. Sequens Onan interpretatur moestus eorum, id est, quibus nihil prodesse cum habeat unde prodesse possit. In tertio filio Judae, Sela qui interpretatur dimissio ejus, significatur tempus ex quo reges plebi Judaeorum coeperunt de tribu Juda non fieri; quia erat eadem tribus Judae, sed etiam in populo Judae nemo regnabat; propterea Thamar filium Judae maritum non [Col. 0040A] accipiebat. Isto tempore omne magisterium Judaeorum, et mystica, unde Christi vocabantur, unctio ipsa defecerat. Neque ad mysticam unctionem Herodes pertinet alienigena, qui deficiente ex tribu Juda principe regio, a Romanis in Judaea regnum acceperat; sub cujus tempore natus est Christus, unctus Sanctus sanctorum oleo exsultationis prae participibus suis, qui veniens ad oves quae perierant domus Israel, testimonio Joannis, in aqua usus est; cujus figuram gessit ipse Judas, cum iret ad tondendas oves in Tamna, quod interpretatur deficiens; jam enim defecerat princeps ex Juda, atque unctio mystica Judaeorum. Venit autem cum suo pastore Odollamite, cui nomen erat Iras; interpretatur autem Odollamites testimonium in aqua, habens quidem [Col. 0040B] Dominus testimonium majus Joanne, propter infirmas tamen oves, hoc testimonio usus est in aqua, nam et ipse Iras, quod nomen illius pastoris fuit, interpretatur fratris mei visio. Vidit omnino fratrem suum Jesum secundum semen Abrahae, secundum cognationem Mariae et Elizabeth matris suae; eumdemque Dominum et Deum suum, quem jam salutaverat ex utero, agnovit perfectius ex columba; et ideo tanquam Odollamites, vere testimonium perhibet in aqua. Venit autem Dominus ad oves tondendas, hoc est exonerandas sarcinas peccatorum. Inde Thamar habitum mutat; nam et commutans interpretatur; mutat et nomen, et de Synagoga fit Ecclesia, sed in ea prorsus nomen amaritudinis permanet, non illius in qua Domino [Col. 0040C] fel ministravit, sed illius in qua Petrus flevit amare, nam et Juda confessio est, confessioni ergo amaritudo misceatur, ut vera poenitentia praesignetur. Haec poenitentia fecundatur Ecclesia in omnibus gentibus; nam et ipse habitus meretricis, confessio peccatorum est; typum quippe Ecclesiae gerit Thamar ex gentibus evocatae, sedens cum hoc habitu ad portam Enahim, quod interpretatur fontes, currit enim velut cervus ad fontes aquarum pervenire ad semen Abrahae: illic enim a non cognoscente fetatur, quia de illa praedictum est: Populus quem non cognovi, servivit mihi. Accipit in occulto annulum, monile, et virgam; vocatione signatur, justificatione decora, glorificatione exaltatur, sed haec adhuc in occulto, ubi fit conceptio sanctae ubertatis. Mittitur [Col. 0040D] meretrici promissus haedus exprobratio scilicet peccati per eumdem Odollamitem, tanquam increpantem et dicentem: Generatio viperarum; sed non eam invenit peccati exprobratio, quam mutavit confessionis amaritudo. Post vero publicis signis annuli, monilis, et virgae arguit temere judicantes Judaeos, quorum jam personam Judas ipse gestabat, prolatis certissimis documentis suae vocationis, justificationis et glorificationis. Ostendit virgam signum passionis, et monile legitimae legis, et annulum pignus immortalitatis, quando accusatur a Judaeis quasi adulteratrix legis.
In actionibus quoque Joseph et Benjamin, Christus et Ecclesia ipsius figuratur. Quorum unus Joseph a [Col. 0041A] patre missus, signat Christum a Patre missum ad oves visitandas, cum fratres in passione, tunica exspoliatum miserunt in lacum; ac vestem ejus in sanguine haedi tinctam, sub falsa testatione, patri miserunt; venditumque gentibus Salvatorem transmiserunt, cui in coelo sol, stella ac luna, et in manipulis terra, inferna quoque carceris subderentur, ut ei omne genu flectatur coelestium, terrestrium, et infernorum. Cum eodem Joseph, ad sacramentum Dominicae passionis, duo Pharaonis spadones in carcerem detrusi sunt, ut trium crucifixorum numerus suppleretur; e quibus verus Joseph Christus, revelando mysteria unum puniret per debitum supplicium, alterum per indebitam gratiam liberaret. Idem Joseph post duos annos dierum tertio incipiente, de [Col. 0041B] carcere educitur; et Christus die tertia a mortuis resurgit. Praesentatur Pharaoni; mundo resurrectio declaratur. Data est Joseph potestas in Aegypto; data est Christo omnis potestas in coelo et in terra. Collegit Joseph per suos frumentum multum; collegit Christus credentium numerum sine numero. Constituit Joseph horrea per totam Aegyptum; consecravit Christus per totum mundum Ecclesias. Aperuit Joseph horrea tempore famis, et ministravit frumenta populis; aperuit Christus ex horreis suis diuturnam sui corporis praebiturus annonam esurientibus et sitientibus justitiam. Acquisivit Joseph totam Aegyptum Pharaoni; acquisivit Christus mundum pastum et reconciliatum Patri. Venerunt fratres Joseph, qui eum vendiderant, fame compulsi, ad [Col. 0041C] eum; venerunt et ad Christum Judaei, qui eum crucifixerant, ut ejus refecti cibariis, a fame animae liberarentur. Adorant illi, adorant et isti: sicque miris sacramentis, in actione fratrum, actio nobis apostolica praemonstratur.
In Benjamin quoque extremo Joseph fratre et doctor et magister gentium in fide et veritate, Paulus praefiguratur: cui figurate scyphus argenteus in sacco legis celatur, et trecenti argentei cum quinque stolis optimis dantur.
Et in descensione Jacob in Aegyptum, Christi descensio in mundum; et in multiplicatione seminis ejus in Aegypto, in Christo per fidem gentes in toto mundo multiplicandae.
In Moyse figura exprimitur Mediatoris, qui mundo [Col. 0041D] pacem intulit, ut Moyses Aegyptum sabulo abscondit, Christus ex obsessis virtutem diaboli expellendo cohibuit. Quod idem Moyses uxorem filiam sacerdotis Madian accepit, mediatorem ex alienigenis sumere conjugem significat et Ecclesiam. Quod idem pastor ovium, mediatorem signavit pastorem bonum ovium in carne futurum: qui ex hoc mundo quasi ex Aegypto oves suas colligendo, in unum ovile Ecclesiae congregaret. Superantur magorum praestigia, [Col. 0042A] serpensque Moysi voravit serpentes eorum magorum: virga Christi, doctrina, qua omnium paganorum haereticorumque dogmata consumuntur.
In Aegypto decem plagis mundus feritur: in occisione agni, Christi immolatio: et in figura Paschae, Christi transitus ad Patrem. In mari Rubro baptismus Christi sanguine rubratus. In manna, panis coelestis. Christus expressus in extensione manuum Moysi, signo crucis expugnari inimicos. Datae leges in monte, Christi mandata servari in spiritali altitudine, in tabernaculo, Christi Ecclesiam.
In Aaron sacerdotio, novum in Christo sacerdotium: In sacrificiis omnibus, Christum figuratum. In varietate leprarum, haereseon vel errorum varietates, in escis mundis et immundis, eleemosynis munda [Col. 0042B] omnia fieri. In Aegypti escis desideratis, Christum manna fastidisse, et voluptatibus illicitis concupiscentias praestitisse. In virga Aaron germinante confirmationem Sacerdotii Christi. In aeneo serpente, Christi morte ubique in ore fidelium sonante, virulentiam virorum perimendam, et a percussione diaboli, fide mortem Christi aspicientes sanandos. Et in bis per ussa petra sacramenta passionis Christi mirabili opere distincta. Et in vacca rufa, cujus cinis in aquas lustrationis projicitur, mysterium nostrae redemptionis et salutis plenissime expressum.
In sepultura Moysi occultata, litteram legis; et carnales observationes occulendas.
In Jesu Nave principatu sequente, Dominum Christum in Novo Testamento verum ducem et principem [Col. 0042C] futurum, et civitates mundi destructurum, ac aereas potestates debellaturum, ac omnem idololatriam penitus abluturum, et omnis generis vitia expugnaturum.
Debora in typo Ecclesiae hostem superavit. Gedeon gratiam Christi abundantem commendavit, et quod fide, trinitatis hostes essent superandi, ac martyria appetenda actis suis insinuat. In Abimelech concubinae filio, haeretici. In Jephte filia virgine, carnis Christi immolatio virginis et in resurrectione totius corruptionis absorptio. In Samson Nazareo, Christus Dominus fortis in capite; in ligatione ipsius a meretrice muliere, Christus Dominus, quod Judaeorum vincula omnia potentialiter dirumperet. In Ruth, Ecclesia ex gentibus, Judaeis illudens. [Col. 0042D] In Samuele, Christus Dominus dux, sacerdos et propheta, sacerdotes arguens, et Synagogam veterem novo sacerdotio Christi in gratia Novi Testamenti permutans.
Clauditur haec tertia aetas Patriarcharum actis, et legis sacramentis, ac judicium figuris, venerabiliter insignis, in repulsione et abjectione Saulis, continens annos nongentos quadraginta.
[Col. 0043A] [3125] Quarta aetas mundi. David primus ex tribu Juda rex, annis quadraginta. Latinorum quintus, Silvius, annis quinquaginta. Codrus sponte se hostibus offerens, interimitur. Ephesus condita ab Andronico. Carthago condita est a Didone filia Carchedonis Tyrii, anno centesimo quadragesimo tertio post Trojanum excidium; prophetantibus in Judaea Gath, Nathan et Asaph.
[3165] Salomon, filius David, annis quadraginta. Qui quarto regni sui anno, mense secundo, templum Domino aedificare coepit in Jerusalem, collectis ab egressu Israel ex Aegypto annis quadragentis octoginta: quod in figuram universi temporis quo in hoc saeculo Christi aedificatur Ecclesia, quae in futuro perficitur septem annis, et septimo mense anni octavi dedicavit. Latinorum sextus, Alba Silvius, [Col. 0043B] Aeneae filius, regnat annis octoginta octo. Regina Sabba venit audire sapientiam Salomonis.
[3205] Roboam, filius Salomonis, annis sexdecim. Sub quo Jeroboam de tribu Ephraim separavit decem tribus a domo David, et a Domino, in figuram haereticorum qui suos sequaces a Christo et Ecclesia segregant. Hujus quinto anno Sesac rex Aegypti, veniens Hierosolymam, templum spoliavit. Latinorum septimus Aegyptas Silvius, Albae superioris regis filius, regnavit annis viginti tribus. Samus condita, et Smyrna in urbis modum ampliata. Sybilla Erithraea illustris habetur.
[3882] Abia, filius Roboam, annis tribus. Hic pugnantem contra se Jeroboam superavit, occisis de exercitu ejus millibus quingentis, eo quod sperasset [Col. 0043C] in Domino. Sub quo Hebraeae gentis pontifex maximus Abimelech insignis est habitus.
[3885] Asa, filius Abia, annis quadraginta et uno. Ab hoc conductus Benadab rex Syriae Damasci contra Israel, percussit omnem terram Nephtalim. Prophetabant in Judaea Achias, Eliu, Amos, Joel, et Azarias. Latinorum octavus Capys Silvius Aegypti, superioris regis filius, regnat annis viginti septem. Asa idola destruit, templum mundat. Egredientem contra se Zaraa Aethiopem cum suo sternit exercitu. Amri Rex Israel emit montem Samariae, a Somer, duobus talentis argenti, et aedificavit eam. Achiel de Bethel, Jericho instaurat.
[3926] Josaphat annis viginti quinque. Elias, et [Col. 0043D] Elisaeus, et Abdias, Azarias, et Micheas prophetabant. Elias Thesbites, tres semis annos pluviam continuit, propter peccata Achab, et populi Israel, et inter caetera magnalia Elisaeum filium Saphat, qui erat de Abel Maula, pro se unxit prophetam. Latinorum nonus Carpentus Silvius, superioris regis Capys filius, regnavit annis tredecim. Post quem filius ejus Tiberius decimus, annis octo. Josaphat fecit rectum coram Domino.
[Col. 0044A] [3951] Joram, filius Josaphat, annis octo. Elias curru igneo rapitur, quasi usque in coelum; et Elisaeus, haeres prophetiae derelictus, primo miraculo aquas Jericho sanat. In diebus Joram recessit Edom. ne esset sub Juda, et constituit sibi regem. Ambulavit autem Joram in viis domus Achab; filia quippe Achab erat uxor ejus.
[3959] Ochozias sive Azarias anno uno. Jonadab filius Rechab clarus habetur. Azariam cum filio suo Joas, et nepote Amasia, ob enormitatem scelerum, et quia nec patrem filiumve quispiam eorum bonum habebat evangelista Matthaeus a Domini Salvatoris genealogia secludit.
[3960] Athalia, mater Azariae, annis septem. Quae videns interfectum ab Jehu rege Israel filium suum [Col. 0044B] Azariam, interfecit omnem stirpem regiam domus Joram, praeter solum Joas filium Azariae, quem Jozabeth uxor Joiadae pontificis furata est de medio filiorum regis, cum interficerentur. Joiada pontifex, qui solus post Moysen vixisse annos centum triginta perhibetur.
[3967] Joas, filius Azariae, annis quadraginta. Iste bono principio et fine usus pessimo, in principiis suis templum innovavit. In extremis inter caetera facinora, Zachariam quoque filium Joiadae tutoris quondam ac regnificatoris sui, inter templum et altare lapidare praecepit; quem ob meritorum gratiam Dominus in Evangelio filium Zachariae, id est benedicti Domini, cognominat. Lycurgus legislator Apollinis oraculo insignis habetur. Latinorum duodecimus [Col. 0044C] Aremulus Silvius. Agrippae superioris regis filius, regnavit annis decem et octo, qui praesidium Albanorum inter montes, ubi nunc Roma est, posuit. Cujus filius fuit Julius proavus Julii Proculi, qui cum suo populo Romam commigrans, fundavit Juliam gentem.
Amasias, filius Joas, annis viginti novem. Elisaeus propheta defunctus sepelitur in Samaria. Azahel rex Syrorum afflixit Israel.
[4047] Latinorum decimus tertius, Aventinus Silvius Aremuli superioris regis major filius, regnavit annis triginta septem; atque in eodem monte qui nunc pars Urbis est, mortuus ac sepultus, aeternum loco vocabulum dedit. Vienna urbs condita a Venerio [Col. 0044D] Africae exsule, inde nominata, ut Livius in Annalibus scribit, quod biennio perfecta fuerit, primum Bienna, postmodum b subtracta, addita v, Vienna nuncupata. Quam postea Romani, Senatu composito qui Gallias disponeret, Senatoriam appellare voluerunt. Inde post aliquot tempora, quinque legionibus in ea compositis, quinque castris in circuitu eam insignem fecere; ac publica horrea et cellaria totius militiae ibi constituerunt. Ex nominibus autem tribunorum [Col. 0045A] Julii Caesaris, nomina castris imposuerunt Crappum, Eumedium, Sospolum, Quiriacum, Pompetiacum.
[4076] Azarias, qui et Ozias, filius Amasiae, annis quinquaginta et uno. Assyriorum tricesimus sextus, Tonosconleros, qui vocatur Graece Sardanapalus, qui Tharsum atque Anchialem condidit, et in praelio victus ab Arbace Medo, semet incendio concremavit. Usque ad id tempus fuisse reges Assyriorum historiae referunt; et fiunt simul anni a primo anno Nini Regis Assyriorum, mille centum et sexaginta quatuor. Arbaces Medus, Assyriorum imperio destructo, regnum in Medos transtulit. Deinde multis praeliis undique scatescentibus, per varios eventus ad Scythas Chaldaeosque, et rursum ad Medos parili via rediit. Latinorum decimus quartus, [Col. 0045B] Procas Silvius, Aventini superioris regis filius regnavit. Post quem Amulius Silvius. Hesiodus poeta claruit, atque Phidon Argius mensuras et pondera reperit. Per idem tempus olympias prima constituitur. Macedonum regnum inchoat, primum habens regem Cananum. Lacaedemoniorum reges deficiunt; Lydorum incipiunt. Osee, Amos, Isaias, et Jonas in Judaea prophetant.
Joathan, filius Oziae, annis sexdecim. Olympias prima ab Eliensibus constituitur. Remus et Romulus generantur, matre et Ilia. Joathan, inter caetera virtutum bonarum opera, portam domus Domini sublimissimam aedificavit, quae in Actibus Apostolorum Speciosa vocatur.
[Col. 0045C] [4103] Achaz, filius Joathan, annis sexdecim. Ab hoc conductus Theglatphalasar rex Assyriorum, Rasin regem, Syriae interfecit, et habitatores Damasci transtulit Cyrenem.
Roma condita in monte Latino, undecimo Kal. Maii a geminis Remo et Romulo filiis Rheae Sylviae, quae erat filia Numitoris fratris regis Amulii, virgo vestalis, sed constuprata. Consualibus ludis Sabinae raptae, anno ab Urbe condita tertio. Remus a Fabio Romuli duce occisus.
[4119] Ezechias, filius Achaz, annis viginti octo. Hujus anno sexto Salmanasar rex Assyriorum, capta Samaria, transtulit Israel in Assyrios, atque in Judaea Samaritas accolas misit. Cujus regnum a primo Jeroboam steterat annis trecentis sexaginta. [Col. 0045D] Hoc tempore Romulus primus milites ex populo sumpsit, centumque a populo nobilissimos viros elegit qui ob aetatem, senatores, ob curam et sollicitudinem reipublicae, patres vocati sunt. Mortuo Romulo, qui triginta septem annos regnavit, per quinos dies Senatores rempublicam rexerunt; atque unus expletus est annus.
Post quos Numa Pompilius, annis quadraginta et uno; qui Capitolium a fundamentis aedificavit.
[4147] Manasses, annis quinquaginta sex. Hic ob scelera sua catenatus et compenditus, in Babyloniam ducitur; sed ob poenitentiam et preces, restituitur in regnum. Numa Pompilius, primus Vestales virgines instituit, duosque menses, Januarium et Februarium [Col. 0046A] decem mensibus anni adjecit. Sibylla Samia claruit.
Romanorum tertius, Tullus Hostilius, regnavit annos triginta duos, qui primus regum Romanorum purpura et fascibus usus est; adjecto monte Coelio et urbem ampliavit.
[4203] Amon, filius Manasse, annis duobus, in Hebraica veritate; in Septuaginta legitur regnasse duodecim. Histrus civitas in Ponto condita. Amon a servis suis interficitur.
[4205] Josias, filius Amon, annos triginta unum. Hic mundata Judaea et Hierusalem templo etiam innovato, post abjectas idololatriae sordes, pascha Domino celeberrimum facit decimo octavo anno regni sui; et cum Nechao Aegyptiorum rege congressus, [Col. 0046B] occiditur in campo Mageddo, quae nunc Maximianopolis vocatur. Thales Milesius, primus physicus clarus habetur. Prophetabant in Judaea, Jeremias, Oldas, et Sophonias. Romanorum quartus Ancus Martius, Numae ex filia nepos, regnavit annis viginti tribus, qui Aventinum montem et Janiculum Urbi addidit, et supra mare, decimoquinto ab Urbe miliario Hostiam condidit. Post quem Tarquinius Priscus, annis triginta septem; qui circum Romae aedificavit, numerum senatorum auxit; Romanos ludos instituit, muros et cloacas aedificavit. Capitolium exstruxit. In Hebraeo, viginti et uno annis regnasse Josias: in Septuaginta Interpretibus, triginta tribus legitur. Sed et Eusebius inter regnum ejus et Joachim, alium de suo adjecit annum, propter menses [Col. 0046C] bis terrenos quibus Joachaz vel Joachim regnaverunt. Verum quid veritas habeat Jeremias pandit, qui se a decimo tertio anno Josiae usque ad annum quartum Joachim, viginti tribus annis prophetasse perhibet; et Nabuchodonosor quarto anno Joachim regnare coepisse; decimo nono autem anno regni ejus, Hierusalem fuisse destructam.
[4259] Joachim, filius Josiae, annis undecim. Post Josiam regnavit Joachaz mensibus tribus; quem Nechao vinctum ducens in Aegyptum, Joachim constituit regem. Hujus anno tertio Nabuchodonosor, capta Jerusalem, et plurimis captivatis, in quibus erant Daniel, Ananias, Azarias, Misael, partem vasorum templi Babyloniam transfert. A quarto Joachim anno Scriptura regnum Nabuchodonosor computat: [Col. 0046D] quia ex eo non solum Chaldaeis, et Judaeis, sed et Assyriis, Aegyptiis, Moabitis, aliisque innumeris gentibus incipit regnare.
Joachim, qui et Jechonias, filius Joachim, mensibus tribus ac diebus decem. Hic circumdata a Chaldaeis Jerusalem, exiit ad regem Babylonis, et mater ejus, et ductus est in Babylonem cum populo suo anno octavo regni Nabuchodonosor.
[4347] Sedechias, annis undecim, qui et Mathan, filius Josiae. Hujus anno undecimo, regis Babylonis novenario. Judaea captivata in Babyloniam, et templum Dei incensum, aedificationis suae anno quadringintesimo tricesimo. Qui autem reliqui fuerant Judaei, transfugerunt in Aegyptum qua post annos [Col. 0047A] quinque percussa a Chaldaeis, in Babyloniam sunt et ipsi transmigrati. Secundum Septuaginta interpretes anni computantur ab aedificatione templi, quadringenti quinquaginta quatuor. Per idem tempus Sapho mulier in diverso poemate claruit; Solon leges Atheniensibus dedit.
In hac quarta aetate, in David manu forti, parvo in fratribus uncto, regis nostri Christi Sacramenta figurantur. Qui pastor ovium, unctus a Deo Patre, de ore leonis diaboli, et Petrum negantem, et latronem eripuit confitentem. Cujus citharam, si respicias resonantem, quam ligno crucis carnis membrorumque suorum chordis aptatam plectro dum tangit sancti Spiritus, omne animal replet benedictione, et diabolum de cordibus fugat iniquorum, pro quibus [Col. 0047B] in cruce oravit. Qui adversus magnum hostem verum Goliath pugnaturus, sapientiam hujus mundi, tanquam illa arma Saul rejiciens in quinque lapidibus, stulta mundi elegit, ut confundat fortia. Ex quinque enim libris legis Moysis, unus lapis praedictis fundibulo carnis locatus, manu forti expressus, totam diaboli superbiam elisit, suoque peremit gladio, dum mortem ex morte occidit. Ex cujus victoria inimici Judaei invidiam conceperunt, et pro dilectione odium retribuerunt.
Quod idem David per latebras montium, per speluncas ac deserta inimico persequente discurrit, membrorum suorum ac martyrum persecutiones expressit.
Quod inimico suo pepercit, pinnam chlamydis ejus [Col. 0047C] abscindens, figuras quod hostibus suis dum abscidit vitium magnum superbiae parcit, ne dentur aeternae occisioni.
Quod declinans persecutoris insidias, fugit in Geth; sic Christus saevientibus Judaeis subtrahens se gentibus dedit.
Arreptitium idem se simulans, dum salivae illius in barbam decurrunt, Christi firmitatem sapientia conditam, et sacratissimum corpus ipsius in sanctificato pane gestatum manibus suis presbyteri mysterio nobis insinuat.
Idem David dolet occisum inimicum Saul: quia et Christus suos plurimum dilexit inimicos.
Ad David unctum totus colligitur Israel; ad Christum ut promissum est totus colligitur mundus.
[Col. 0047D] In David Christus ille desiderabilis omnibus gentibus quasi in solatium deambulans, quia in sole posuit tabernaculum suum, adamavit Ecclesiam super tectum se lavantem, id est, emundantem se a sordibus saeculi, et domum luteam spiritali contemplatione transcendentem atque calcantem: et inchoata cum illa primae conventionis notitia, postea ab ea penitus separatum diabolum occidit, eamque sibi perpetuo connubio copulavit.
David senili aetate confecto Abisac virgo, quae eum calefaceret, applicatur: senio urgente mundo, verus David Christus sibi virginem calentem fide applicat Ecclesiam.
In Salomone pax nostra, qui est Christus expressus, [Col. 0048A] in quo sapientia Christus, veniens mittere gladium in terram, haereticorum fraudem removens verae matri Catholicae uti parvulum non divisum, vivum reddit statum; nec vult propter jurgium haereticorum scindere et dimidiare filium qui ex vivis lapidibus domum construens, unum ex omnibus fidelibus templum fecit: ad quem visendum sapientiamque ejus audiendam, regina Saba, id est Ecclesia, a finibus terrae venit. Universa itaque quae de Salomone, vel ab eo prophetice gesta sunt recte Christo Domino consignantur. Ne quis autem putaret in Salomone cuncta impleta quae prophetice de Christo dicebantur, in senectute depravatus, sapientiam divino judicio amisit, ut in Christo Domino omnia illa quae signata fuerant, servarentur. Caeterum [Col. 0048B] fornicatus mente et corpore, Domino se deserente, male obiisse videtur: metuendum exemplum posteris relinquens, ne felicitate hujus vitae turbati, Christum deserant; quod est suorum aeterna felicitas.
In divisione regni, ac totius populi pene Israelitici a domo David, haereticorum et schismaticorum ostenditur figura.
In Elia Christus; qui per figuram vespere saeculi ut vitulus immolatus, sacerdotes omnes idololatriae cum ipso errore simul exstinxit, replens terram gratiae pluvia, qua fames fidelis animae repellatur.
Quod eidem Eliae in eremo constituto corvi panem mane et carnes vespere ministrant, figura totius corporis [Col. 0048C] Domini monstratur: quia primum in praeceptis panem, postea carnem Dominicae passionis ex ligno crucis decoctam Judaei tetri colore gentibus ministrarunt.
Tribus temporibus etiam et dimidio temporis in tribus annis et sex mensibus coelestis pluvia Dei alto judicio negatur eis, qui carnem ejus non comedentes neque ejus sanguinem bibentes, redempti ab ejus corpore inveniuntur alieni.
Elias pastus a vidua, Christus misericordiae opera suscipiens, et recompensans in Ecclesia, quae adhuc vidua in agro sacrarum Scripturarum per duo ligna crucis, duo praecepta colligit, ut sibi filiisque in tempore famis consulat.
In Elisaeo etiam duplex spiritus Eliae discipulorum [Col. 0048D] chorus Christi, Spiritum sanctum duplo munere accipiens.
In mortuo suscitato, genus humanum per Christum afflatu gratiae suscitatum, quem lex nullo modo suscitare valuit.
Jordanem Elisaeus eodem spiritu operante transit; quo noster Dominus Jesus eumdem fluvium suo in Baptismo consecravit.
Insultant pueri Elisaeo, et a bestiis sunt lacerati: insultant Judaei Christo, et a Romanis vel malignis spiritibus sunt pervasi. Naaman Elisaeus septies lavari, ut purgaretur a lepra, in Jordane jubet: septiformis gratiae spiritu mundari a vitiis animam, quibus interior exteriorque homo polluitur, signat: [Col. 0049A] quod etiam aqua psa demonstrat qua tinguntur consecrati, in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti.
Giezi puer prophetae munera Naaman accipiens, et per hoc maculis leprae respersus, haereticos ostendit, qui venditantes velut expiationes peccatorum, qui quoque maculis, quibus ipsi fuerant aspersi supplentur.
In Ezechiae regis signo Christi descensus, qui est Sol justitiae; et etiam inferna misericorditer penetrantis figura praesignatur: qui etiam docet nos in bono nunquam prosperitatis efferri.
[Col. 0050A] In Josiae actibus, Christus verum pascha nobis factus aperte expressus, Ecclesiam suam mundans et expurgans, pro qua mortuus est. Cujus filii ob meritum culpae in captivitatem ducti, qui gratiam Christi in vacuum ducunt, designant: et praecepta Christi velut Jeremiae parvipendentes, diabolo velut Nabuchodonosor, captivi vitiis traduntur. Concluditur autem haec aetas quarta mundi a David usque ad transmigrationem in Babyloniam, continens annos quadringintos septuaginta.
[Col. 0049B] [4271] Quinta mundi aetas coepit ab extremo excidio regni Judaici, quod juxta prophetiam Jeremiae septuaginta annis permansit, anno decimo quarto, postquam percussa est civitas, qui est vicesimus quintus annus transmigrationis regis Joachim, cum quo Ezechiel captivatus est: ipse Ezechiel in visionibus Dei adductus in terram Israel vidit renovationem civitatis ac templi, caeremoniarumque ejus. Vastata Judaea Chaldaei non ut Assyrii in Samariam alios miserere colonos, sed desertam reliquere terram, donec post annos septuaginta in eam Judaei redirent. A sacerdotibus ignis ab altari holocaustomatis sublatus et absconditus in puteo post septuagesimum regressionis annum assumitur, inventus vivus. Romanorum sextus Servius regnavit annos quadraginta [Col. 0049C] quatuor, qui tres montes Urbi addidit: Quirinalem, Esquilinum, Viminalem; fossas circum muros duxit. Post Nabuchodonosor, qui, teste Scriptura sacra, viginti quinque post eversam Jerusalem vixit annis, Evilmerodach filius ejus regnavit annis decem et octo; post quem Egesar filius ejus, annis quadraginta. Cui successit frater ejus Laborsodach, mensibus novem. Hoc defuncto ad Balthasar qui Naboan nuncupatur, transiit imperium. Qui cum jam septemdecim regnaret annos, capta est a Cyro Persarum et Dario Medorum rege Babylonia, discedente Arbace praefecto in Medos, a quo primum Babylonia dehonorata fuerat. Partem regni penes se retinuere Chaldaei, qui Babyloniam sibi adversum Medos vindicaverunt, unde factum est ut Nabuchodonosor, [Col. 0049D] caeterique post eum usque ad Cyrum, reges, quamvis Chaldaeorum viribus potentes, et Babyloniae nomine clari legantur, in numero tamen et cardine regum non habentur illustrium. Darius autem Astyagis filius, qui Babyloniam destruxit, cum Cyro cognato suo agebat annum sexagesimum secundum, quando Babylonia fuit invasa. Quique Danielem prophetam sumens, ad se in Mediam duxit, et omni eum honore celebravit. Hujus Darii Daniel ipse ita meminit, dicens: In anno primo Darii filii Assueri de semine Medorum, qui imperavit super regnum Chaldaeorum. [Col. 0050B] Ego Daniel intellexi in libris numerum annorum, de quo factus est sermo Domini ad Jeremiam prophetam, ut complerentur desolationis Jerusalem septuaginta annis. Eusebius in Temporum libris triginta annos ab eversione Jerusalem usque ad initium Cyri regis Persarum; Julius autem Africanus septuaginta computat. Porro Hieronymus in Expositione prophetae Danielis ita dicit: Tradunt Hebraei hujusmodi fabulam usque ad septuagesimum annum, quo Jeremias captivitatem Judaeorum dixerat esse solvendam, de quo et Zacharias in principio voluminis sui loquitur, irritam putans Dei pollicitationem Balthasar, falsumque promissum versus in gaudium, fecit grande convivium, insultans quodammodo spei Judaeorum, et vasis templi; sed statim [Col. 0050C] ultio consecuta est. Danielis omnis prophetia mysteriis licet sit plena, quaedam tamen pars ejus ita claritate elucet, ut etiam tempus signet quando venturus esset ipse Salvator et Dominus. Septuaginta hebdomadas breviatas esse, Gabriel angelus in populo ejus eidem Danieli revelavit, ut adduceretur justitia sempiterna, et impleretur prophetia, et ungeretur Sanctus sanctorum. Beatus Hieronymus labore ingenioque magno per supputationes annorum regum Babyloniae, septuaginta hebdomadas usque ad nostri Redemptoris nativitatem, annis quadringentis nonaginta perduxit, sejungens septem in restaurationem templi hebdomadas quinquaginta septem usque ad Domini nativitatem et passionem ipsius, et unam vastationis quae facta est a Vespasiano duce cum Tito [Col. 0050D] filio ejus. Duodecim sane sunt propheticae visiones ejusdem Danielis, sed in Hebraeo decem tantum reperiuntur. Pythagoras per idem tempus, philosophus et Arithmeticae inventor clarus habetur.
[4292] Persarum primus Cyrus regnavit annos triginta. Hic, ut compleretur verbum Domini ex ore Jeremiae, primo sui regni anno, laxata Hebraeorum captivitate, quinquaginta ferme hominum millia regredi fecit in Judaeam restituens eis vasa templi Domini aurea et argentea quinque millia quadringenta. Qui congregati in Jerusalem, mense septimo aedificaverunt altare, et [Col. 0051A] a primo die mensis ejusdem coeperunt offerre holocaustum Domino. Anno autem secundo adventus sui, mense secundo, templi fundamenta jecerunt; anno incensionis ejus, juxta Africanum, septuagesimo secundo; juxta autem Chronica Eusebii, trigesimo secundo; sed impedientibus Samaritanis, intermissum est opus usque ad annum Darii secundum, qui etiam in regno Assueri et Artaxerxis scripserunt accusationem adversum Judaeos; et rescripsit Artaxerxes me aedificaretur Hierusalem. Romanorum septimus Tarquinus regnavit annis triginta quinque; qui causa Tarquinii junioris sui filii qui Lucretiam corruperat, regno expulsus est.
[4322] Cambyses, Cyri filius, annis octo. Hic devicta Aegypto cunctam ejus religionem abominatus, [Col. 0051B] caeremonias ejus et templa deposuit; Babylonem in Aegypto aedificavit. Hunc aiunt Hebraei secundum Nabuchodonosor vocari, sub quo Judith historia scribitur.
Fratres magi, mensibus septem. Jesus sacerdos magnus et princeps gentis: Zorobabel, et Aggaeus, Zacharias, et Malachias prophetae clari habentur.
[4330] Darius annos triginti sex. Inter Darium et Cambysem regnasse duos fratres magos in libris Chronicorum reperimus; verum B. Hieronymus in expositione Danielis scribit, post Cambysem, Smerdem magum regnasse, qui Pantaptem filiam Cambysis duxit uxorem. Qui cum a septem magis fuisset occisus, et in loco ejus Darius suscepisset imperium, eadem Pantapte nupsit Dario, et ex eo Xerxem [Col. 0051C] filium genuit. Secundo anno Darii, septuagesimus captivitatis Hierusalem annus impletur, ut vult Eusebius, testem adhibens Zachariam prophetam, apud quem secundo Darii anno loquitur angelus: Domine exercituum, usquequo tu non misereberis Hierusalem, et urbium Juda quibus iratus es? Iste septuagesimus annus est (Zach. I, 12) . Sexto Darii anno templi aedificatio completur, die tertia mensis Adar, qui est quadragesimus sextus annus ex quo ejus sub Cyro templi fundamenta sunt jacta; unde in Evangelio dicunt Judaei: Quadraginta et sex annis aedificatum est templum hoc (Joan. II, 20) . Coeperunt autem aedificare anno secundo Darii, mense sexto, die vigesima quarta; et anno sexto, ut dictum est, et mense duodecimo, tertia die compleverunt. Ex quo apparet [Col. 0051D] opus templi et antea non parva ex parte peractum; annos autem septuaginta a destructione illius usque ad perfectam restaurandi licentiam esse computandos.
Pulsis urbe regibus, qui imperaverant annis ducentis quadraginta quatuor, vix usque ad duodecimum lapidem Roma tenebat imperium. Romae post exactos reges primum consules a Bruto esse coeperunt; deinde tribuni plebis ac dictatores, et rursum consules semper obtinuerunt, per annos ferme quadringentos sexaginta quatuor usque ad Julium Caesarem, qui primus singulare arripuit imperium, Olympiade centesima octogesima quarta.
[4360] Xerxes, filius Darii, annis viginti. Hic Aegyptum, quae a Dario discesserat, capit, et adversus [Col. 0052A] Graeciam pugnaturus, septingenta millia armatorum, et trecenta de auxiliis, rostratas autem naves mille ducentas; onerarias autem tria millia numero habuisse narratur; et tamen victus, ad patriam refugit. Pindarus, Sophocles et Euripides tragoediarum scriptores, celebrantur insignes. Inter eruditos quoque historiarum scriptores, Herodotus, et Zeusis pictor agnoscitur. Arrabanus, mensibus septem, Socrates nascitur.
Artaxerxes, qui et Longimanus annis quadraginta. Hujus anno septimo, prima die mensis primi, Esdras sacerdos et scriba legis Dei ascendit de Babylone cum epistola regis, et in prima mensis quinti venit in Hierusalem cum viris mille septingentis. Et inter alia strenue gesta castigavit filios transmigrationis [Col. 0052B] ab uxoribus alienigenis. Ejusdem anno vicesimo, Neemias pincerna de Susis castro adveniens, murum Jerusalem quinquaginta duobus diebus restituit, et ducatum genti duodecim annis praebuit.
Hucusque divina Scriptura temporum seriem continet. Quae vero posthaec apud Judaeos sunt gesta, de libris Machabaeorum, et Josephi, atque Africani scriptis exhibentur, qui deinceps universam historiam usque ad Romana tempora persecuti sunt. Et quidem Africanus in quinto Temporum volumine, hujus temporis ita meminit; mansit itaque imperfectum opus usque ad Neemiam, et vigesimum quintum annum regis Artaxerxis. Quo tempore regni Persarum, centum et quindecim, anni fuerant evoluti. Captivitatis autem Jerusalem centesimus quinquagesimus [Col. 0052C] et quintus annus erat; et tunc primum Artaxerxes jussit muros extrui Jerusalem; operi praefuit Neemias, et aedificata est platea, et muri circumdati; et ex illo tempore si numerare velis, septuaginta annorum hebdomadas usque ad Christum poteris invenire. Xerxes menses duos, postquam Sogdianus menses septem. Hippocrates medicus clarus habetur, et Democritus agnoscitur. Quo tempore Galli Senones et Viennenses, Martis et Victoriae templum ad orientem urbis Viennae constituunt.
[4428] Darius cognomento Nothus, annis viginti et octo. Aegyptus recessit a Persis. Reversis de captivitate Judaeis, non reges, sed pontifices praefuerunt usque ad Aristobulum, qui cum dignitate pontificis [Col. 0052D] etiam regale sibi coepit usurpare vocabulum. Plato nascitur.
[4446] Artaxerxes qui cognominatus est Mnemon, Darii et Parisatis filius annis quadraginta. Sub hoc rege videtur historia Esther completa; ipse quippe est qui ab Hebraeis Assuerus, a Septuaginta interpretibus Artaxerxes vocatur. Athenienses quatuor et viginti litteras habere coeperunt; ante enim tantum sexdecim habebant. Galli Senones, duce Brenno, exercitu copioso Romam invadunt, et incensam sex mensibus vastaverunt. Universam juventutem, quam constat vix mille hominum tunc fuisse, in arce Capitolini montis, latitantem obsidione concludunt; ibique infelices reliquias fame, peste, desperatione, [Col. 0053A] formidine terrent, subigunt, vendunt. Nam mille libras auri discessionis pretium paciscuntur; tribuni militares pro consulibus esse coeperunt. Carthaginensium bellum formidolosissimum inchoatum, Livio consule. Navale praelium cum Annibale seniore commissum. Triginta et una naves Annibalis captae, viginti mersae, tria millia hominum occisa, septem millia capta. Annibal scapha subductus aufugit. Caio Aquilino Floro, Lucio Cornelio Scipione consulibus, Hannone in locum Annibalis imperatore subrogato, navali praelio victus, exercitu amisso, ipse Hanno confertissimis hostibus se immiscuit, ibique occisus est. Annibal senior a Carthaginensibus iterum imperator, infeliciter cum Romanis navali praelio congressus, et victus, seditione suorum lapidibus coopertus [Col. 0053B] interiit. Carpeno imperatore, et Hannone classi praefecto, iterum Carthaginenses conserto praelio cum Romanis, sexaginta et quatuor naves perdiderunt. Trecenta et eo amplius castella populata. Manlio consule, septem et viginti millia captivorum eum ingentibus spoliis ex Africa Romam missi. Serpens mirae magnitudinis centum viginti pedum, haud procul a flumine Bagada, in Africa a Regulo consule occiditur. Asdrubale et Amilcare imperatoribus, Regulo consule, atrocissimum bellum gestum in quo caesa sunt Carthaginensium decem et septem millia, capta quinque millia. Elephanti decem octo abducti. Oppida octoginta et duo in deditionem cessere. Carthaginenses Hispanorum, Gallorum, sed et Graecorum auxilio comparato, Xanthippo Lacedaemonio [Col. 0053C] cum auxiliis accito pugnam cum Romanis conserunt. Triginta millia Romanorum militum prostrata; Regulus, ille dux nobilis cum quingentis viris captus, in catenas conjectus est. Decimo anno Punici belli Xanthippus tam audacis facti conscius, rerum instabilium mutationem timens, ex Africa migravit in Graeciam. Aemilio Pacilio Fulvio coss. Romani cum classe trecentorum navium cum Carthaginensibus pari classe convenerunt. Centum et quatuor naves Carthaginensium demersae. Triginta cum pugnatoribus captae, triginta et quinque millia militum caesa, novem navibus Romanorum depressis, mille centum militibus perditis. Hannone duce imperatore Poenorum, commisso praelio, Aemilio iterum consule, novem millia militum perdiderunt. Romana classis ad Italiam [Col. 0053D] praedis onusta remeans, infando naufragio eversa. Nam de trecentis navibus ducentae viginti perierunt. Octoginta vix abjectis oneribus liberatae. Hamilcar, rex Poenorum, Numidiam mille argenti talentis, et viginti millibus boum reliquos condemnavit. Principes omnium populorum patibulo suffixit. Servilius et Sempronius, ducentis et sexaginta navibus in Africam transgressi maritima circa Syrtes depopulati sunt. Inde cum ad Italiam redirent, illisi scopulis, centum quinquaginta naves onerarias perdiderunt. Asdrubal imperator cum elephantis centum viginti, et equitum peditumque amplius triginta millibus cum Metello pugnam conseruit. Viginti millia Carthaginensium eo praelio caesa sunt. Elephanti [Col. 0054A] quoque sex et viginti interfecti, centum et quatuor capti, Asdrubal cum paucis Lilybaeum profugit. Regulus, qui per quinquennium captivus detinebatur, ad pacem petendam Romam missus, non impetrata pace reversus, resectis palbebris, in machina religatus, vigilando a Carthaginensibus necatur. Attilus Regulus et Manlius coss. victi ab Annibale Amilcaris filio, perdita exercitus parte, vix aegre evaserunt. Claudius consul a classe Poenorum superatus, cum triginta navibus Lilybaeum in castra confugit; octo millia militum caesa, triginta capta referuntur. Luctatius consul cum Hannone navibus decertans quatuor et sexaginta Punicas naves coepit, centum et triginta demersit; triginta duo millia hominum capta, caesa quatuor millia fuere. Hanno navem antevertens [Col. 0054B] aufugit, Luctatius ad Erycinam civitatem duo millia Carthaginensium conserta pugna interfecit. Carthaginenses ea conditione paciscuntur, ut Sicilia Sardiniaque decederent, et puri argenti tria millia talentorum aequis pensionibus per annos viginti penderent. Post annos tres et viginti bellum Punicum primum ex quo inchoatum fuerat, finitum. Aristoteles octavum decimum aetatis annum gerens, Platonis auditor est.
Artaxerxes, qui et Ochus annis sex et viginti qui discedere ab armis, et quiescere in pace universam Graeciam per legatos praecepit, denuntians contradictorem pacis bello impetendum. Bellum civile et plusquam civile apud Persas gestum, cum Artaxerxes et Cyrus, filii Darii, de regno ambigerent; in quo [Col. 0054C] conflictu, cum e diverso concurrentes sibi ambo fratres, mutuo casu subjecti fuissent, prior Artaxerxes vulneratus a fratre, equi velocitate morti exemptus evasit; Cyrus autem mox a cohorte regia oppressus, finem certamini dedit. Sic Artaxerxes potestatem regni fratricidio firmavit. Lacedaemones toti orienti bellum moventes, Hircilidem ducem in hanc militiam legunt. Qui cum sibi adversus duos potentissimos Persarum regis praefectos, Farnabuzum et Tisipharnem, pugnandum videret, proviso ad tempus consilio, ut pondus geminae congressionis eluderet, unum denuntiato bello appetit, alterum pacta pace suspendit. Farnabuzus Tisipharnem apud Artaxerxem ut proditorem defert: in cujus locum Conon Atheniensis exsul navali praelio constituitur. Qui classem [Col. 0054D] Lacedaemoniorum invadit, hostiles agros, turres, castella, caeteraque praesidia expugnat: et veluti effusa tempestas, quacunque incubuit, cuncta prosternit. Thebani auxilio Atheniensium multa animati fiducia propter virtutem atque industriam Epaminondae ducis sui, terrestre praelium committunt. Lysander, Lacedaemoniensis dux clarus occiditur. Pausanias dux alter insimulatus proditionis, in exsilium ducitur. Agesilaus, rex Lacedaemoniorum, Thebanos successu duplicis victoriae laetiores aggreditur, et superat. Ipse tamen Agesilaus graviter vulneratur. Conon Atheniensis dux Persici exercitus, Athenas reaedificat. Lacedaemones furtim castellum Arcadum repentina irruptione perfringunt. Arcades [Col. 0055A] juncto sibi Thebanorum auxilio, amissa furto bello repetunt. Archedamus dux Lacedaemoniorum, ibi vulneratur. Thebani dato parcendi signo, finem dedere certamini. Thebani, Lacedaemoniis ad alia bella conversis, tacito intempesta nocte Lacedaemonem veniunt; praecognito adventu hostium, armati senes, aevo confecti, adversus quindecim millia militum, vix centum homines in ipsis se portarum angustiis objecere. Superveniente juventute Lacedaemoniorum, aperto praelio Epaminondas dux Thebanorum, incautius dimicans, vulneratur. Cum de victoria suorum comperisset, scutum exosculatus remota manu qua vulnus occluserat, egressum sanguinis, ac mortis patefecit introitum. Iterum terribilis Gallorum inundatio juxta Anienem fluvium, et [Col. 0055B] quartum ab urbe lapidem consedit. Ubi atrocissimam pugnam Manlius Torquatus singulariter inchoavit. Titus Quintus dictator cruentissima congressione confecit. Iterum in bellum ruentes Galli a Caio Sulpitio dictatore superati sunt. Iterum se Galli per maritima loca diffuderunt, et a Marco Valerio Corvino occiso provocatore Gallo graviter trucidati sunt. Artaxerxes, qui et Ochus, post transactum in Aegypto maximum diuturnumque bellum, plurimos Judaeos in transmigrationem egit, atque in Hyrcania ad Caspium mare habitare praecepit. Cujus etiam belli tempestate transcurrens, et Sillodam opulentissimam Phoenices provinciae urbem delevit, et Aegyptum quamvis prius victus, tunc tamen subactam comminutamque ferro, Persarum [Col. 0055C] subjecit imperio. Demosthenes orator agnoscitur. Aristoteles philosophus praedicatur. Plato moritur.
[4512] Arses, Ochi filius, annos tres. Judaeorum pontifex maximus Jaddus clarus habetur, cujus frater Manasses templum in monte Garizim constituit. Speusippus moritur, cui succedit Xenocrates. In his diebus Alexander magnus, atrocissimus turbo totius orientis, nascitur. Anno ab Urbe condita quadringentesimo secundo, Alexander rex Epirotarum, Alexandri magni avunculus, trajectis in Italiam copiis maximo bello in Lucania victus atque occisus est. Anno ab urbe condita quadringentesimo, Philippus Amynthae filius, Alexandri pater, regnum Macedonum adeptus, viginti quinque annis tenuit: quibus hos omnes acerbitatum acervos, cunctasque [Col. 0055D] malorum moles struxit. Hic obses primum Thebanis datus a patre, per triennium apud Epaminondam imperatorem et philosophum, eruditus est. Hic rex sanctus cum Athenis bellum, gessit et vicit; Larissam urbem nobilissimam cepit; Thessaliam ambitione habendorum equitum invasit, et exercitu suo admiscuit. Cum Aruba Molossorum rege pactus, sororem ejus Olympiadem uxorem duxit. Qui Aruba dum imperium suum Macedonum affinitate se dilataturum putat, per hoc deceptus amisit; privatusque in exsilio consenuit. Philippus apud Matonam urbem ictu sagittae oculum perdidit, et prope totam Graeciam consiliis praeventam, viribus domuit; Cappadociam, capto per dolum rege, imperio Macedoniae [Col. 0056A] subdidit. Philippus fratres suos patri ex noverca genitos interficere aggressus, Olinthum urbem florentissimam, sanguine repleta, opibus hominibusque vacuavit, et abstractos inde fratres supplicio et neci dedit. Auraria loco in Thessalia, et argenti metalla in Thracia invasit. Philippus angustias Thermopylarum instructis copiis ingreditur, easque praesidiis emunit, Athenienses, Phocenses, atque Thessalos perdomuit. Byzantium a Pausania rege Spartanorum conditam, obsidione cinxit. Scythicum bellum totis viribus aggreditur. Viginti millia puerorum ac foeminarum Scythicae gentis capta. Pecorum magna copia abducta, auri argentique nihil repertum. Viginti millia nobilium equorum sufficiendo generi Macedoniam missa. Bello Triballico ita Philippus in [Col. 0056B] femore vulneratus est, ut per corpus ejus equus interficeretur. Hic postmodum die nuptiarum Cleopatrae filiae suae, cum inter duos Alexandros, filium generumque, contenderet, a Pausania nobili Macedonum adolescente in angustiis sine custodibus circumventus occiditur. Romani bellum Latinis rebellantibus intulerunt, Manlio Torquato et Decio Mure coss. in quo bello Decius occubuit; Manlius filium suum juvenem victorem occidit. Minutia virgo Vestalis ob admissum incestum, viva obruta in campo qui nunc Sceleratus vocatur. Trecentae septuaginta matronae damnatae, quae propinasse venena viris suis et sceleris consciae repertae sunt.
[4525] Darius, Arsami filius, annis sex; Alexander Philippi et Olympiadis filius, viginti aetatis annos [Col. 0056C] gerens, Macedonibus regnare coepit. Fabio magistro equitum Romanorum pugnam conserente, viginti millia Samnitum ceciderunt. Veturio et Posthumio consulibus, apud Caudinas furculas, Samnites victoria potiti, universum exercitum Romanorum turpiter captum, armis etiam vestimentisque nudatum sub jugum miserunt, sexcentis equitibus Romanis in obsidatum receptis. Papirio consule, Samnites victi sunt. Hunc Papirium inter caeteros duces tunc in Republica sua optimos, Romani delegerunt, qui Alexandri impetum sustineret. Demosthenes orator auro Persarum corruptus, ut Graeci ab imperio Macedonum deficerent, auctor exstitit. Alexander Athenienses metu mulctae solvit; Thebanos cum diruta civitate delevit; reliquos [Col. 0056D] sub corona vendidit; caeteras urbes Achaiae et Thessaliae vectigales fecit; Illyrios et Thracas bello domuit. Profecturus ad Persicum bellum, omnes cognatos ac proximos suos interfecit. In exercitu ejus fuerunt peditum triginta duo millia, equitum quatuor millia, naves centum et octoginta. Tam parva manu universum terrarum orbem aggredi ausus est. Primo ejus cum Dario rege congressu, sexcenta millia Persarum in acie fuere. Secundo Darii adventu timens Alexander angustias locorum, Taurum montem mira celeritate transcendit, et quingentis stadiis sub una die cursu transmissis, Tarsum venit. Ibique cum sudans in Cidnum praefrigidum amnem, descendisset, obriguit: contractuque nervorum [Col. 0057A] proximus morti fuit: Darius cum trecentis millibus peditum, et centum millibus equitum, in aciem procedit. Ingentibus utrinque animis pugna committitur; in qua ambo reges, et Alexander et Darius, vulnerantur. Persarum ibi tunc militum octoginta millia, equitum decem millia caesa, capta autem quadraginta millia fuere. Ex Macedonibus cecidere pedites centum et triginta, equites centum et quadraginta. In castris Persarum multum auri caeterarumque opum repertum. Inter captivos castrorum, mater et uxor eadem, soror et filiae duae Darii fuere. Quarum redemptionem Darius oblata etiam regni dimidia parte, non impetravit. Darius spe pacis amissa quadraginta quatuor millia peditum, et centum millia equitum, Alexandro apud Tarsum bello opponit. In [Col. 0057B] ferrum ruunt Macedones, raroque ullo praelio tantum sanguinis fusum est. Darius victus, persuasu suorum fugere compulsus, totusque Oriens in potestatem Macedonii cessit imperii. Alexander quatuor et triginta continuis diebus, castrorum praedam percensuit. Persipolim caput Persici regni confertissimam opibus totius orbis invasit. Darium cum propinquis suis vinctum compedibus aureis teneri comperisset, cum sex millibus equitum persequi statuit inventumque in itinere multis confossum vulneribus, ac mortuum, sepeliri in sepultura majorum praecepit. Tribus praeliis totidemque annis quinquies decies centena millia peditum equitumque consumpta, Alexander etiam Judaeam ingressus, favorabiliterque exceptus, Deo victimas immolat et pontificem templi [Col. 0057C] Jaddum honoribus plurimis prosequitur, Andromacho locorum custode dimisso. Sub Persarum regibus pontifices summi fuerunt, Josue, Joachim, Eliasiph, Joiada, Jonathan, Jaddus. Mansit autem Persarum regnum, quod interfecto Dario destructum est, annos ducentos triginta unum. Alexander post mortem Darii, annis quinque regnavit. Indiam ingressus, Nisam urbem adiit. Callisthenem philosophum sibique apud Aristotelem condiscipulum, cum plurimis aliis principibus, quod eum deposito salutandi more ut Deum non adoraret, occidit. Cum Poro Indorum rege cruentissimum bellum gessit. Porus multis vulneribus confossus, et captus, ob memoriam virtutis, in regnum restitutus est, multae gentes subactae periculosissimis praeliis. Indum flumen ingressus, Babylonem [Col. 0057D] celeriter rediit, ubi eum exterritarum totius orbis provinciarum legatio operiebatur: Carthaginensium, totius Africae civitatum, Hispanorum, Gallorum, Siciliae, Sardiniae: plurimae praeterea partes Italiae; ibique tricesimo secundo vitae, regni autem sui duodecimo anno, ministri insidiis veneni haustu periit. Post quem translato in multos imperio, Aegyptum Ptolomaeus, Lagi filius, tenuit; Macedonas Philippus, qui et Artheus frater Alexandri; Syriam et Babylonem, et omnia regna Orientis Seleucus Nicanor; Asiae regnavit Antigonus. Qui apud Danielem per quatuor hirci qui arietem conterit cornua designantur.
[4537] Ptolomaeus, Lagi filius, annis quadraginta [Col. 0058A] Graeci aestimantes, ne exsules recepta libertate, ut Alexander per epistolam jusserat, ultione meditarentur, a regno Macedonum defecerunt: bellumque Antipatro, cui Graecia sorte venerat, ingerunt. Bellum inter Antigonum et Perdiccam, cui Media minor sorte obvenerat, gravissimum oritur. Ptolomaeus Aegypti viribus Perdiccam acerbissimo bello aggressus, interfecit. Olympias mater Alexandri capta a Cassandro Cariae duce occiditur; Ptolomaeus et Cassander inita cum Lysimacho et Seleuco societate, bellum terra marique contra Antigonum, qui spe dominandi Herculem Alexandri filium, liberare simulabat, instruunt. Eo bello Antigonus cum filio Demetrio vincitur. Cassander Ptolomaeo in victoria particeps Herculem Alexandri filium, quatuordecim jam annorum, [Col. 0058B] cum matre occidendum curat. Ptolomaeus cum Demetrio navali praelio conflixit victusque in Aegyptum refugit. Hac victoria Antigonus elatus, regem secum Demetrio filio appellari jubet.
Quod exemplum omnes secuti, regum sibi nomen dignitatemque sumpserunt. Ptolomaeus et Cassander, caeterique alterius factionis duces, Seleucus quoque ex Asia majore epistolis se invicem confirmantes bellum adversus Antigonum communibus viribus struunt.
Eo bello Antigonus occisus est. Victores cum de praeda non convenirent, in duas factiones diducuntur, Seleucus Demetrio, Ptolomaeus Lysimacho et Cassandro jungitur.
Cassandro defuncto, Philippus filius succedit. Antipater [Col. 0058C] Thessalonicem matrem suam, Cassandri uxorem, manu sua transverberat. Alexander frater ejus, ob ultionem matris, bellum adversus fratrem instruit, et a Demetrio, cujus auxilium petierat, circumventus occiditur. Ptolomaeus et Seleucus et Lysimachus, iterum societate pacta, bellum adversus Demetrium transferunt. His comitem et belli socium se Pyrrhus rex Epiri jungit, Demetrioque Macedonia pulso, regnum Macedoniae Pyrrhus invasit. Lysimachus generum suum Antipatrum insidiantem sibi interfecit, filiumque suum Agathoclem perosus occidit. Seleucus decimo tertio Ptolomaei anno Syriae regnare coepit: Babyloniam expugnavit: Bactrianos novis motibus assurgentes perdomuit: transitum in Indiam fecit quae post mortem Alexandri excusso cervicibus [Col. 0058D] jugo praefectos ejus occiderat. Cum Andragatho duce multa et gravia praelia gessit, firmatisque conditionibus pacta pace discessit: a quo tempore Machabaeorum Hebraea historia Graecorum supputat regnum. A quo et Edisseni sua tempora computant. Antiochiam, Laodiceam, Seleuciam, Apamiam, Edessam, Beroeam, et Pellam urbes condidit: in easque urbes quas exstruxerat, Judaeos transfert, jus eis civium et municipalem ordinem, cum Graecis aequali honore concedens. Exstinctis jam triginta quatuor Alexandri ducibus, Lysimachus annos natus septuaginta quatuor, et Seleucus septuaginta septem bellum inter se conferunt. Ultimum hoc bellum Alexandri commilitonum fuit. Lysimachus [Col. 0059A] vel amissis vel interfectis ante quindecim liberis postremus occisus est. Seleucus postmodum, insistente Ptolomaeo, cujus sororem Lysimachus habuerat, insidiis circumventus, occisus est. Ptolomaeus Hierosolymis et Judaea in ditionem suam dolo redactis, plurimos captivorum in Aegyptum transtulit.
Judaeorum pontifex maximus Onias Jaddi filius, clarus habetur. Post quem religiosissimus ac piissimus pontifex Simon Oniae filius.
Post quem Eleazarus, frater ejus, filio ejus Onia parvo admodum derelicto. Hoc tempore Zeno Stoicus, et Menander comicus, et Theophrastus philosophus claruerunt. Pyrrhus rex Epirotarum et Macedoniae Tarentinis junctus, qui classem Romanam [Col. 0059B] praetereuntem invaserant, cum exercitu Romano et Levino consule pugnam iniit. Qui viginti elephantos usque ad id tempus Romanis invisos, in Italiam primus invexit.
[4570] Ptolomaeus Philadelphus, annis triginta octo. Sostratus pharum in Alexandria construxit. Ptolomaeus Judaeos qui in Aegypto erant, liberos esse permisit, et Eleazaro pontifici vasa sancta restituens, multa donaria in templum Hierosolymis transmisit. Septuaginta interpretes petiit, qui Scripturam sanctam in Graecum eloquium verterent. Tantae autem potentiae fuit, ut Ptolomaeum patrem vinceret. Habuit enim peditum infinita millia, equitum viginti millia, curruum duo millia, elephantos quos primus adduxit ex Aethiopia quadringentos. Judaeorum [Col. 0059C] pontificatum post Eleazarum avunculus ejus Manasses accepit. Aratus astrologus agnoscitur: atque argentei nummi primum Romae constituuntur. Amilcar, dux Carthaginensium, ab Hispanis in bello occisus est. Illyricum bellum atrocissimum cum Romanis gestum. Cisalpina Gallia a Romanis defecit. Commissoque praelio apud Aretium Atilius consul occisus est. Eodem anno diro miseram Urbem terruere prodigia. Namque in Piceno fluvio sanguis effluxit, et apud Thuscos coelum ardere visum, et Arimini nocte multam lucem claram obfulsisse ac tres lunas distantibus coeli regionibus exortas apparuisse. Flaminius consul, contemptis auguriis, cum Gallis et conflixit et vicit. Annibal Poenorum imperator patri Amilcari, cum esset novem annis natus, juravit se Romanis [Col. 0059D] nunquam amicum futurum. Pyrenaeos montes transgressus inter ferocissimas Gallorum gentes ferro viam aperuit: et nono demum die a Pyrenaeo ad Alpes pervenit, atque invias rupes igni ferroque rescidit, quintoque die cum maximo labore ad plana pervenit: cum Scipione consule praelium commisit. Ipse Scipio ibi graviter vulneratus, per Scipionem filium admodum praetextatum, qui post Africanus dictus est, ab ipsa morte liberatus evasit. Sempronius consul similiter cum eo congressus, pene solus evasit. Annibal violentia frigoris, vigiliarum ac laboris, oculum amisit. Ad Thrasymenum lacum, Flaminio consule occiso, Romanus exercitus funditus trucidatus est. Apud Cannas Appuliae vicum Lucius [Col. 0060A] Aemilius Paulus, et P. Terentius Varro consules, contra Annibalem missi, omnes pene Romanae spei vires perdiderunt: quadraginta et quatuor millia Romanorum interfecta. Consul Aemilius Paulus occisus; Varro consul cum quinquaginta equitibus fugit; consulares et praetorii viri viginti interfecti; senatores capti vel occisi triginta; nobiles viri trecenti, pedestrium militum quadraginta millia, equitum ter mille quingenti. Usque adeo ultima desperatio Reipublicae apud residuos Romanos fuit, ut senatores derelinquendam Urbem putarent, nisi Cornelius Scipio tribunus tunc militum, idem qui postea Africanus, districto gladio deterruisset, ac potius pro patriae defensione in sua verba jurare coegisset, Claudius Marcellus Annibalis exercitum [Col. 0060B] praelio fudit. Centenius Penula centurio ab Annibale cum octo millibus millium caesus. Cneius Fulvius praetor victus. Annibal ad Anienem fluvium tribus millibus ab Urbe, cum Cn. Fulvio et Sulpitio consulibus pugnam commissurus, subito imbre et grandine mistae nubibus effuso, territus in castra refugit. Tuncque dixisse fertur: potiundae sibi Romae modo voluntatem non dari, modo potestatem. Scipiones duo fratres in Hispania Asdrubalem Poenorum imperatorem gravissimo bello oppresserunt. Idem Scipiones ambo e fratre Asdrubalis in Hispania interfecti sunt; a Qu. Fulvio Capua capta est. Scipio annos natus viginti quatuor, imperium in Hispania proconsulare sortitus est, pro patre et patruo ibi occisis. Magonem fratrem Annibalis captum cum [Col. 0060C] caeteris Romam misit. Scipio Poenorum ducem Asdrubalem vicit, et castris exuit. Universam Hispaniam a Pyrenaeo usque ad Oceanum in provinciam redegit. Consul cum Licinio Crasso creatus, in Africam transiit.
Annonem Amilcaris filium ducem Poenorum interfecit. Asdrubal imperator Carthaginem profugus venit. Annibal in Italia Fluvium proconsulem cum undecim tribunis interfecit. Marcellus consul cum Annibale triduo continuo dimicavit. Primo die, pari pugna discessum est; sequenti, victus consul; tertio, victor Annibalem fugere in castra compulit. Fabius Maximus consul, Tarentum quae a Romanis desciverat, cepit: ibique ingentes copias Annibalis, cum ipso duce ejus Carthalone delevit; Claudius [Col. 0060D] Marcellus consul ab Annibale cum exercitu occisus est. Annibal utrumque consulem Marcellum et Crispum insidiis circumventos interfecit; Asdrubal frater Annibalis a Marco Livio et Claudio Nerone consulibus praeventus, cum omni exercitu suo in Italia interfectus est. Annibali caput fratris sui Asdrubalis ante castra ipsius projectum. Sempronius consul cum Annibale congressus, et victus, Romam refugit. Annibal post tredecim annos redire in Africam, jussus obsessis Carthaginensibus subvenire, flens reliquit Italiam, omnibus Italici generis militibus qui sequi nollent interfectis, Carthaginem venit, colloquium Scipionis petit: ubi cum se diu attoniti admiratione mutua suspexissent, infecto pacis negotio, [Col. 0061A] praelium consertum est. Inde Annibal cum paucis inter tumultum clapsus, Adrumentum confugit. Carthaginensibus pax per Scipionem concessa, naves plusquam quingentae incensae. Scipio triumphans Urbem ingressus, quam, [Col. 0061] De Terentio Culeone ista intelligenda docuimus, cap. 19, lib IV Oros. 3. Terentius comicus ex nobilibus Carthaginensium captivis pileatus, quod insigne indultae sibi libertatis fuit triumphantem post currum secutus est. Punicum bellum secundum finitum, quod gestum est annis sexdecim.
[4588] Ptolomaeus Evergetes frater superioris regis annis viginti sex, qui inde Evergetes ab Aegyptiis est vocatus, quia capta Syria a Cilicia, et propemodum universa Asia, inter innumera argenti pondera ac vasa pretiosa, etiam deos eorum quos Cambyses, capta Aegypto, in Persas portaverat, retulit [Col. 0061B] Judaeorum pontifex Onias, Simonis justi filius, clarus habetur. Cujus item filius Simon non minori gloria fulget. Sub quo Jesus filius Sirach Sapientiae librum componens, quem Panaretum vocat: etiam Simonis in eo fecit mentionem. Flaminius proconsul, Philippum regem et cum eo Thracas, Macedones, Illyrios, multasque praeterea gentes, quae in auxilium ejus venerant, bello subegit. Antiochus rex Syriae bellum contra populum Romanum instruens, in Europam transivit ex Asia. Annibal exhiberi Romam a senatu jussus, clam ex Africa profectus, ad Antiochum migravit: quem cum apud Ephesum invenisset cunctantem, mox in bellum impulit. Scipio Africanus inter caeteros legatos ad Antiochum missus, etiam cum Annibale colloquium [Col. 0061C] familiare habuit: sed infecto pacis negotio, ab Antiocho discessit. Commissoque bello, a consule Glabrione superatus Antiochus vix cum paucis fugit e praelio. Iterum Scipio Africanus habens in auxilio Eumenem Attali filium, adversus Annibalem, qui tunc Antiochi classi praeerat, bellum navale gessit. Antiochus, victo Annibale atque in fugam acto, simulque omni exercitu amisso, pacem rogavit, filiumque Africani (incertum quando ceperit) ultro remisit. Annibal apud Prusiam Bythyniae regem cum a Romanis reposceretur, veneno sese necavit.
Philippus rex, qui legatos populi Romani interfecerat, propter Demetrii filii sui, quem legatum miserat, verecundissimas preces, veniam meruit: eumdem Demetrium continuo velut Romanis amicum, [Col. 0061D] fratremque ipsius, veneno necavit. Scipio Africanus ab ingrata sibi Urbe diu exsulans, apud Amiternum oppidum morbo periit. Lepido et Mucio consulibus, Basternarum gens ferocissima, auctore Perseo Philippi filio praedarum spe sollicitata, et transeundi Histri fluminis facultate, sine ulla pugna vel aliquo hoste deleta est. Nam tunc forte Danubius, qui et Hister, crassa glacie superatus, pedestrem facile transitum patiebatur, enormitate igitur ponderis et concussione gladientium concrepante gelu, se glacialis crusta dissolvit, universumque in mediis gurgitibus victa et comminuta destituit. Vulcani insula, quae ante non fuerat, repente in mari orta est. [Col. 0062A] Gracchus Tiberius Sempronius, apud Viennam urbem Galliae, in Hispaniam ulteriorem transiens, Platomam miro opere construxit, et pontem super Rhodanum ab utroque littore castris miro opere fundatis superduxit. P. Licinio Crasso, C. Cassio Longino coss. Macedonicum bellum gestum: in auxilio Romanorum tota primum Italia, deinde Ptolomaeus rex Aegyti, et Ararathes Cappadociae, Eumenes Asiae, Massinissa Numidiae fuerunt: Perseum Demetrii Philippi filium, et Macedones secuti sunt: Thraces cum rege Chesi et universi Illyrii cum rege Gentio commisso praelio victi fugere Romani. Sequente pugna, pene pari clade in hiberna discessum est. Deinde Perseus multis praeliis exercitu Romano profligato, in Illyricum transiit. Praesidium Romanorum [Col. 0062B] expugnavit: ubi magnam multitudinem Romanorum partim occidit, partim sub corona vendidit, partim secum in Macedoniam duxit. Sed postea a L. Aemilio Paulo victus et captus, in triumpho cum filiis ante currum actus, apud Albam in custodia defecit. Filius ejus junior fabricam aerariam ob tolerandam inopiam Romae didicit: ibique consumptus est.
[4614] Ptolomaeus Philopator, filius Evergetis, annis decem et septem. Hic praelio victis Judaeis numero sexaginta armatorum millium, bellum adversus Antiochum regem Syriae sumit: et victo Philopatore Judaeam sibi sociavit. Judaeorum pontifex Onias, filius Simonis, insignis habetur, ad quem Lacedaemoniorum rex Arrius legatos mittit: Claudius Marcellus [Col. 0062C] Syracusas florentissimam urbem Siciliae cepit. Scipio alter Africanus ultro se militatarum in Hispania obtulit: profectusque magnas strages gentium dedit. Tertium Punicum bellum exortum. Proconsules profecti in Africam, cum jam senatus Carthaginem delendam censuisset, Carthaginenses jussi, arma et naves tradiderunt. Postmodum procul a mari residentes, dolorem ad desperationem contulerunt, duosque duces Asdrubales creaverunt: et propter inopiam ferri, arma aggressi facere, auri argentique metallis suppleverunt. Carthaginis situs fuisse hujusmodi dicitur: Viginti duo millia passuum muro amplexa, tota pene mari cingebatur, absque faucibus quae tribus millibus aperiebantur. Is locus murum viginti pedes latum habuit saxo quadrato in altitudinem [Col. 0062D] cubitorum quadraginta. Arci urbis Byrsae nomen erat: paulo amplius quam duo millia passuum tenebat. Ex una parte murus communis est urbis et Byrsae, imminens mari. Primum ab hac consules repulsi: deinde ab Scipione intra muros hostes repulsi. Asdrubal imperator, Massinissae regis Numidiae nepos subselliorum fragmentis in curia a suis propter suspicionem proditionis occisus est. Scipio suprema sorte Carthaginem delere molitus: dum continuis sex diebus noctibusque pugnatur, ultima Carthaginenses desperationem traxit, rex Asdrubal alter se ultro dedit. Transfugae qui Aesculapii templum occupaverant, voluntario praecipitio dati, igni consumpti [Col. 0063A] sunt. Uxor Asdrubalis se duosque filios secum in medium jecit incendium: eumdem nunc mortis exitum faciens novissima regina Carthaginis, quem prima fecerat. Ipsa civitas septemdecim continuis diebus arsit, omni murali lapide in pulverem comminuto, septingentesimo post anno quam condita est.
[4631] Ptolomaeus Epiphanes, filius Philopatoris, annos viginti quatuor. Hujus tempore gesta sunt quae secundi libri Machabaeorum continet historia. Onias sacerdos assumptis Judaeorum plurimis, fugit in Aegyptum, et a Ptolomaeo honorifice susceptus, accepta ea regione quae Heliopoleos vocabatur, et concedente rege, templum exstruxit in Aegypto simile templo Judaeorum, quod permansit usque ad imperium [Col. 0063B] Vespasiani, annis ducentis et quinquaginta. Sub occasione igitur Oniae pontificis, infinita Judaeorum examina in Aegyptum confugerunt. Quo tempore et Cyrene eorum multitudine repleta est, pugnantibus contra se magno Antiocho et ducibus Ptolomaei, posita in medio Judaea in contraria studia scindebatur, aliis Antiocho, aliis Ptolomaeo faventibus. Haec autem vel Oniae vel caeteris fuit causa Aegyptum petendi. Consule Mummio, Corinthus urbs opulentissima, quippe quae velut officina omnium artificum et artificiorum, et emporium commune Asiae atque Europae fuerit, expugnata et subversa est. Plurima itaque parte populi ferro flammisque consumpta, reliqua sub corona vendita est urbs incensa, muri funditus diruti: muralis lapis in pulverem [Col. 0063C] redactus, praeda ingens erepta est. Sane cum propter multitudinem et varietatem statuarum simulacrorumque in illo civitatis incendio, permista in unum auri, argenti, atque aeris omniaque simul metalla fluxissent, novum genus metalli factum est. Unde usque hodie sive ex ipso, sive ex imitatione; ipsius aes Corinthium et Corinthia vasa dicuntur. Viriatus in Hispania, genere Lusitanus, homo pastoralis et latro, primum infestando vias, vastando provincias, maximo terrori Romanis fuit: Ventidium praetorem cum omni exercitu fugavit: Caium similiter multis praeliis fractum; Claudium cum magna instructura belli pepulit: trabeas, fasces, caeteraque insignia Romana in montibus suis tropaea suspendit. Sic per quatuordecim annos, cum Romanos [Col. 0063D] duces atque exercitus prostravisset, insidiis suorum interfectus est. Androgynus Romae visus, jussu aruspicum in mare mersus est. Pestilentia tanta exorta, ut ministri faciendorum funerum primum non sufficerent, deinde non essent, magnae domus, vacuae vivis plenae mortuis remanserunt: largissimae introrsum haeretitates, et nulli penitus haeredes. Puer Romae ex ancilla natus quadrupes, quadrimanus, oculis quatuor, auribus totidem, natura viri duplex. Scipione Africano consule, Numantia in citeriore Hispania, Numantini quoque cuncti pariter ferro veneno atque igne consumpti sunt. Scipio Thiresum quemdam Celticum principem consuluit. Qua ope Numantia, aut prius invicta claruisset, aut post [Col. 0064A] fuisset eversa. Thiresus respondit, concordia invicta, discordia exitio fuit. Ptolomaeus sororem suam stupro cognitam, ac deinde in matrimonium receptam, novissime turpius quam duxit abjecit. Privignam suam, hoc est filiam sororis et conjugis, conjugem ascivit. Filium suum quem ex sorore susceperat, necnon et filium fratris occidit. Quamobrem tantis incestis parricidiisque exsecrabilis, ab Alexandrinis regno pulsus est. Antiochus non contentus Babylonia atque Ecbatana, totoque Mediae imperio, adversus Phraartem Parthorum regem congressus et victus est. Habuit enim in exercitu suo centum millia armatorum, ducenta millia et amplius calonum atque lixarum, immista scortis et histrionibus. Parthorum igitur viribus oppressus interiit.
[Col. 0064B] [4655] Ptolomaeus Philometor, annis triginta quinque. Aristobulus natione Judaeus peripateticus philosophus cognoscitur. Qui etiam Philometori Ptolomaeo explanationum in Moysem commentarios scripsit. Attalus, Eumeni filius, moriens testamento populum Romanum imperio Asiae succedere haeredem jussit. Licinius Crassus consul adversus Aristonicum Attali fratrem, qui traditam per testamentum Romanis Asiam pervaserat, cum instructissimo missus exercitu: praeterea a magnis regibus, hoc est, Nicomede Bithyniae, Mithridate Ponti et Armeniae, Ariarathe Cappadociae, Philemene Paphlagoniae, eorumque maximis copiis adjutus, conserto bello victus est: et circumventus ab hostibus pene captus esset, nisi virgam qua erat usus ad equum, in oculum [Col. 0064C] Thracis impegisset. Barbarus cum ira et dolore exarsisset, propterea latus Crassi gladio transverberavit: ita excogitato genere mortis, effugit et decus et servitutem. Perpenna consul Aristonicum recenti victoria feriatum, improviso bello in fugam vertit, et urbem ad quam confugerat obsidione cinctam ad deditionem coegit. Aristonicus Romae jussu senatus strangulatus est. Seleucus cognomento Philometor, undecim annis regnavit in Syria. Seleuci temporibus Heliodorus missus a rege ad exspoliandum aerarium templi, divinitus flagellatus repellitur. Cui succedit Antiochus, qui appellatus est Soter: deinde Antiochus, qui appellatus est Theos, id est Deus: deinde Antiochus Epiphanes. Hic ingressus est Aegyptum, et constituit bellum adversum Ptolomaeum [Col. 0064D] regem Aegypti. Hic Judaeorum legem impugnat omniaque sordibus idolorum complens, in templo Dei Jovis Olympii simulacrum ponit. Sed et in Samaria super verticem montis Garizia, Jovis Peregrini delubrum aedificat, ipsis Samaritanis, ut id faceret, precantibus. Verum Mathathias sacerdos leges patrias vindicat, adversus Antiochi duces arma corripiens; unde ortum martyrium sanctorum Machabaeorum septem fratrum nimis venerabile, in quorum honore Viennensis Ecclesia fundata est.
Onias summus pontifex habetur, cujus frater Jason, praeripiens summum sacerdotium, permittente Antiocho, legitima civium jura destituens; sub ipsa arce gymnasium constituit, et Ephoebiam [Col. 0065A] Hierosolymis. Quo post triennii tempus in Ammanitem regionem expulso, Menelaus frater Simonis de tribu Benjamin principatum sacerdotii obtinuit. Cujus impia factione, pius Onias pontifex per Andronicum peremptus est. Quem propterea rex Antiochus purpura exutum eodem loco, quo in Oniam impietatem commiserat, jussit vita privari. Menelaum vero Antiochus Eupator, postmodum Antiochi filius de turri quinquaginta cubitorum dejici jussit: talique morte justissime damnatus est. Mathathia sacerdote defuncto, Judas Machabaeus ducatum Judaeorum suscepit, anno centesimo et quadragesimo sexto regni Graecorum. Qui mox Antiochi duces de Judaea expellens, et templum ab idolorum imaginibus emundans, patrias leges post triennium [Col. 0065B] suis civibus reddidit. Antiochus Persipolin nobilissimam et copiosissimam civitatem spoliare cupiens, multitudine ad arma concurrente, in fugam versus est: et coelesti eum judicio perurgente, dum acceleraret iter, ut Hierosolymam congeriem sepulcri Judaeorum faceret, insanabili plaga percussus, homicida et blasphemus miserabili obitu vita functus est. Cui successit Antiochus Eupator ejus filius: et post duos annos, id est anno centesimo et quinquagesimo uno regni Graecorum, regnavit Demetrius Seleuci filius. Hic constituit Alchimum impium in sacerdotio, Juda Machabaeo in bello pro legibus patriis et populo Dei pugnante occiso: et anno centesimo et quinquagesimo quarto Alchimo miserabiliter mortuo, omnium favore, Jonathae principatus [Col. 0065C] et sacerdotium decernitur.
[4690] Ptolomaeus Evergetes annis octo et viginti. Jonathas, Judaeorum dux et pontifex, cum Romanis et Spartiatis amicitias facit. Hic summa industria sacerdotio administrato octodecim annis, Triphone occiditur, fraterque ejus Simon in sacerdotium assumitur, anno regno Evergetis septimo. Scipio Africanus exanimis in cubiculo suo repertus, uxoris suae Semproniae Gracchorum sororis dolo necatus. Cujus vigor et modestia in urbe Romana sic valuit, ut eo vivo neque sociale neque civile bellum posse existere crederetur. L. Caecili Metello, et Qu. Titio Flaminio consulibus, Carthago in Africa restitui jussa, duodecimo demum anno quam fuerat eversa, et deductis civium Romanorum familiis quae eam incolerent, [Col. 0065D] restituta et repleta est, Fabio consule. Bitoito regi Arvernorum Galliae civitatis bellum maximo instructu comparanti, paucitas Romanorum occurrit, ut vix ad escam canibus quos in agmine habebat, sufficere posse Bitoitus jactaret. Qui cum sibi ad transferendas copias unum pontem Rhodani parum esse intelligeret, alium compactis lintribus catenisque connexum super stratis confixisque tabulis instruxit. Conserta pugna, victi Galli, conversi in fugam, coacervatis inconsulte hominibus, praepropero transitu pontis vincula ruperunt, ac mox cum ipsis lintribus mersi sunt. Qu. Martius consul, Gallorum gentem sub radice Alpium sitam bello aggressus est. Qui cum se Romanis copiis circumseptos [Col. 0066A] viderent, occisis conjugibus ac liberis, in flammas sese projecerunt. Qui vero praeoccupantibus Romanis, peragendae mortis suae copiam non habuerunt, alii ferro, alii suspendio, alii abnegato cibo sese consumpserunt: nullusque omnino vel parvulus superfuit, qui servitutis conditionem tolerarit. Jugurtha, Micipsae Numidarum regis adoptivus filius haeresque inter naturales ejus filios factus, cohaeredes suos Hiemsalem occidit, Adherbalem bello victum Africa expulit. Calpurnium consulem adversum se missum pecunia corrupit, et ad turpes conditiones pacis adduxit. Romam idem veniens, omnibus pecunia aut corruptis, aut attentatis, seditiones dissensionesque permiscuit. Quam cum ingrederetur, infami satis notavit elogio, dicens: Urbem venalem et [Col. 0066B] mature perituram, si emptorem invenerit. Idem tandem cruentis bellis a Romanis superatus, Boccho Maurorum regi se sociavit: commissaque pugna una cum Romanis Mario consule Bocchus, et Jugurtha fugerunt; inde nonaginta millia armatorum vincentibus Romanis usque ad internecionem caesa. Bocchus in pretium pacis Jugurtham dolo captum, catenisque obstrictum, per Syllam legatum misit ad Marium: qui in triumpho ante currum cum duobus filiis suis actus, et mox in carcere strangulatus est. Mithridates rex Parthorum, sextus ab Arsace, victo Demetrii praefecto, Babyloniam urbem finesque ejus universos victor invasit. Omnes praeterea gentes, quae inter Hydaspem fluvium et Indum jacent, subegit: ad Indiam quoque cruentum [Col. 0066C] extendit imperium. Demetrium ipsum secundo sibi bello occurrentem vicit et cepit. Quo capto, Deodatus quidam cum Alexandro filio regnum ejus et regium nomen usurpavit. Qui postea ipsum Alexandrum filium, quem participem periculi in pervadendo regno habuerat, ne in obtinendo consortem haberet, occidit. Lucius consul in Gallia Tiburtos usque Oceanum persecutus, insidiis circumventus occiditur. A Scipione consule capta urbe Gallorum Tolosa centum millia pondo auri et argenti centum decem millia e templo Apollinis suscepit. Quae cum ad Massiliam amicam populo Romano urbem misisset cum praesidiis, interfectis clam custodibus cuncta per scelus furata fuisse narrantur. Manlius et Q. Caepio coss. adversus Cimbros et Teutonas [Col. 0066D] et Teugurinos et Ambranos Galliarum Germaniarumque gentes missi, provincias sibi Rhodano fluvio medio diviserunt. Ubi inter se gravissima invidia et contentione decertantes cum magna ignominia et periculo Romani nominis victi sunt. Ita ut ex omni penitus exercitu decem tantum homines, qui miserum nuntium reportarent, superfuisse referantur. Hostes ingenti praeda potiti, nova quadam atque insolita exsecratione, cuncta quae ceperant pessumdederunt. Mario quarto consule cum in provincia Viennensi juxta Isariae Rhodanique flumina, ubi in sese confluunt, castra posuisset, Teutones, Cimbrii, Teugurini cum tribus agminibus Italiam petere destinassent, periculosissimo praelio a Romanis victi sunt. [Col. 0067A] Romae P. Malleolus annitentibus servis matrem suam interfecit. Damnatus parricidii insutusque in culeum, et in mare projectus est: in tantoque facinore Romani supplicium singulare sanxerunt. Sexto consulatu C. Marii status Romani imperii ita labefactatus est, ut pene usque ad extremum intestina clade conciderit. Metellus Numidicus, vir primarius, factione Marii a Glaucia praetore et Saturnino tribuno innocens damnatus, in exsilium cum totius urbis dolore discessit. Postmodum Saturninus et Saufeius et Labienus, cum jam praelium in foro commisissent, cogente Mario in curiam confugerunt, ibique per equites Romanos, effractis foribus, occisi sunt. Glaucia et Dolabella Saturnini frater interfecti. Rutilius quoque vir integerrimus, [Col. 0067B] qui adeo fidei atque innocentiae constantia usus est, ut die sibi ab accusatoribus dicta, usque ad cognitionem neque capillum barbamque deposuerit, neque sordida veste humilive habitu suffragatores conciliarit, inimicos permulserit, judices temperarit, cum evidenti oppugnaretur calumnia, perjurio judicum condemnatus, Smyrnam commigrans litterarum studiis intentus consenuit. Sexto Julio Caesare et Lucio Martio consulibus, intestinis causis, Sociale bellum totam commovit Italiam. Post Simonem fratrem Jonathae, Joannes filius ejus in summum sacerdotium constituitur. Hic adversum Hircanos bellum gerens, Hircani nomen accepit, et a Romanis jus amicitiae postulans, decreto senatus inter amicos relatus est. Samariam, quae nostro tempore [Col. 0067C] Sebaste vocatur, ad quam Ptolomaeus qui patrem ejus dolo peremerat, et matrem ejus vinculis constrinxerat, confugium fecerat, obsidione captam solo coaequavit: quam postea Herodes instaurans, Sebasten in honorem Augusti appellari voluit.
Ptolomaeus Phiscon, qui et Soter, annos septemdecim. Cicero Arpini nascitur, matre Helvina, patre equestris ordinis ex regio Wolscorum genere. Prodigia dira apparendo Romanam urbem moestam Sociali bello terruerunt. Nam sub ortu solis globus ignis a regione septentrionis cum maximo coeli fragore emicuit. Apud Attatinos cum panes frangerentur, cruor e mediis panibus, quasi e vulneribus, fluxit. Per septem dies continuos grando lapidum, [Col. 0067D] immistis etiam testarum fragmentis, terram latissime verberavit. Hiatu terrae flamma prorupit, quae usque ad coelum extendi visa est. Cneius Pompeius praetor cum Picentibus jussu senatus, bellum gessit, et victus est. Similiter Julius Caesar Samnitum pugna victus, caeso fugit exercitu. Postea contractis undique copiis, multa hostium millia Samnitum et Lucanorum interfecit. Cumque ab exercitu imperator appellatus est, senatus saga, hoc est vestem moeroris quam exorto Sociali bello sumpserat, ac spe arridente deposuit, atque antiquum togae decorem recuperavit. Cn. Pompeius Piscentes gravi praelio fudit, qua victoria senatus laticlavia et caetera dignitatis insignia recepit. Sociali bello necdum [Col. 0068A] finito, Romae primo bellum civile commotum est. Eodemque anno ab Urbe condita sexcentesimo sexagesimo secundo, Mithridaticum bellum coeptum est, quod triginta annis, vel, sicut aliqui scribunt, quadraginta gestum est. Mithridates igitur rex Ponti atque Armeniae multis praeliis a Romanis superatus, novissime cum Castor ejus praefectus, qui Fanagorio praeerat, interfectis amicis regis, arcem occupasset, quartuorque filios ejus ad praesidia Romana transmisisset, accensus ira, in scelera tandem exarsit, ut in plures amicos suos, et Exipodram filium suum, aliumque Macarem interficeret. Pharnaces, exemplo fratrum territus, exercitum ad persequendum se missum sibi conciliavit, et mox adversus patrem duxit. Mithridates diu ex altissimo muro filium frustra [Col. 0068B] precatus, ubi inexorabilem vidit, moriturus exclamasse fertur: Quoniam Pharnaces, inquit, mori jubet, vos, si estis, dii patrii, precor ut quandoque et ipse hanc vocem a liberis suis audiat. Statimque descendens ad uxores, pellices ac filias suas, venenum omnibus dedit. Quod cum ipse novissimus hausisset, nec tamen propter remedia, quibus vitalia sua adversus noxios succos saepe obstruxerat, veneno confici posset, frustraque spatiaretur, si quo tandem modo infuso pestis per venas agitatione corporis acta discurreret, Gallum, quemdam militem, jam fracto muro discurrentem, invitavit, eique jugulum praebuit: annosque natus duo et septuaginta hunc exitum vitae habuit. Tullio Cicerone et Caio Antonio consulibus, Pompeius, occisi Mithridatis [Col. 0068C] nuntio accepto, Syriamcoelem, et Felicem bello aggressus, Itureos Arabasque perdomuit, urbemque eorum, quam Petram nominant, cepit. Hinc ad Judaeos atque ad Hierosolymam urbem eorum Gabinium cum exercitu mittit. Quibus tunc Aristobolus expulso fratre Hircano primus ex sacerdote anno uno rex praeerat. Post quadringentesimo octogesimo tertio anno Babyloniae captivitatis, postquam regnavit Janeus cognomento Alexander, septem et triginta annis, qui pontificatum quoque administrans, crudelissime civibus praefuit. Ipse quoque Pompeius continuo post Gabinium subsecutus, et a patribus urbe susceptus, sed a plebe muro templi repulsus, in expugnationem ejus intendit: id non solum natura loci, verum etiam ingentibus muris fossaque [Col. 0068D] maxima munitum, cum alias aliis legionibus dies noctesque succedere sine requie cogeret, vix tertio mense expugnavit. Tredecim millia ibi Judaeorum caesa narrantur. Caetera multitudo in fidem venit. Pompeius muros civitatis everti, aequarique solo imperavit, aliquantos principes Judaeorum securi percussit: Hircano sacerdotium restituit. Aristobulum captivum Romam duxit. Mansitque in pontificatu Hircanus post mortem Alexandrae matris, quae post Alexandrum conjugem regnaverat in Judaeis, annis circiter triginta et quatuor. Hircano etenim in pontificatu successit Aristobolus anno uno, post quem Janeus, cognomento Alexander. Mortuo Alexandro, regnavit Alexandra uxor ejus. Post cujus [Col. 0069A] mortem Aristobulus et Hircanus filii ejus inter se de imperio dimicantes, occasionem praebuere Romanis ut Judaeam invaderent. Ut diximus, Pompeius, Hierosolyma capta urbe et templo reserato, usque ad Sancta sanctorum accedit, victumque Aristobulum secum abducit, pontificatum Hircano confirmat: quem tenuit, ut diximus, triginta et quatuor annis. Pompeius Antipatrum Herodis Ascalonitae filium procuratorem Palestinae facit. Pompeius bellum Orientis, cum viginti et duobus regibus se gessisse pro concione narravit. His diebus conjuratio Catilinae adversus patriam in urbe habita, ac prodita: quam historiam agente Cicerone Sallustius describit. Virgilius Maro in pago qui Andes dicitur, haud procul a Mantua, nascitur. Poeta quoque Lucretius [Col. 0069B] nascitur qui postea sese furore amatorio interfecit.
[4735] Ptolomaeus, qui et Alexander, annis decem. Hujus anno septimo Syria in Romanam ditionem cessit, capto Philippo a Gabinio.
[4745] Expulsus regno Ptolomaeus Phiscon per matrem Cleopatram, in Cyprum secedit. Regressus de fuga regnum obtinuit annis novem, quia Alexandrum, qui ante eum fuerat, ob interfectionem matris cives pepulerant.
[4745] Ptolomaeus Dionysius, annis triginta. Apollodorus, praeceptor postmodum Augusti, clarus habetur. Lege Vatinia Caesari Julio tres provinciae cum legionibus septem in quinquennium datae sunt, Gallia Transalpina, et Cisalpina, et Illyricus. Galliam [Col. 0069C] Comatam postea senatus adjecit. Helvetiorum animos, fortissimae Gallorum omnium gentis, ea vel maxime causa quod perpetuo pene cum Germanis bello altercabantur, a quibus Rheno tantum flumine dirimuntur, Orgeta rex, princeps gentis, spe totas invadendi Gallias, in arma accenderat. Quo caeteri optimates correpto et ad mortem coacto, conjuratione facta exustis vicis ac domibus suis, nec quod desiderium ex spe revertendi foret, profecti sunt. Horum fuit, cum primum progressa est omnis multitudo Helvetiorum, Tulingiorum, Latobagum, Raucarum et Bogiorum utriusque sexus, ad centum quinquaginta septem millia hominum. Quos cum apud Rhodanum fluvium obvios Caesar habuisset, magno difficilique bello bis vicit. Ex iis quadraginta et septem [Col. 0069D] millia in bello ceciderunt, caeteros ad deditionem coegit. Iterum Caesar incredibiles Germanorum copias, quibus praeerat Ariovistus rex, apud Sequanicos vicit. Fuerunt autem in exercitu Ariovisti Arudes, Marcumunes, Tributii, Vangiones, Nemetes, Seduces et Suevi. Iterum Belgarum gens, quae tertia pars Galliarum est, adversus Caesarem exarsit. Quarum distributim copia fuit. Bellovaci, qui caeteris numero et virtute praestare viderentur, habuere lectissima sexaginta millia armatorum. Suessiones ex duodecim oppidis quinquaginta millia; Nervii, quorum adeo indomita feritas erat, ut nunquam in id temporis mercatores ad se permiserint vina caeteraque venialia deferre, quibus inducta jucunditas torporem [Col. 0070A] virtutis afferret, similiter habuerunt quinquaginta millia. Atrebates et Ambiani, decem millia; Morini viginti quinque millia; Menapii, novem millia; Caleti decem millia; Velocasses et Veromandi, aeque decem millia; Aduatuci, decem et octo millia; Condursci, Eberones, Cerosi, Cemani, qui uno nomine Germani vocantur, quadraginta millia. Ita referuntur fuisse ducenta septuaginta duo millia armatorum lectissima. His repente silva erumpentibus exercitus Caesaris aggressus, hortatu ducis ita restitit, victosque ad internecionem pene delevit. Caesar Galba cum legione duodecima ad Beragros Sedunosque misit, qui cum hiemandi causa in vico Beragrorum, cui nomen erat Octodorus, consedisset, circumseptus a Gallis est. Qui ex montibus effusi, castra imperfecta saxisque telisque [Col. 0070B] onerant. Sed Romanis portis erumpentibus amplius quam triginta millia barbarorum ceciderunt. Veneti caeterique confines Sevios sibi ad bellum asciscunt, Osismos, Lixovias, Namnetes, Ambibaritos, Morinos, Diablintes et Menapios auxilia quoque a Britannia arcessunt. Contra hos Caesar naves longas aedificari in Ligere fluvio jubet, per quem in Oceanum deducitur. Navali praelio conserto, incensae naves hostium, interfectis iis qui pugnaverant Gallis, reliqui omnes sese dediderunt. Sed Caesar maxime ob injuriam legatorum suorum, cunctis principibus per tormenta interfectis, reliquos sub corona vendidit. Titus etiam Sabinius Aulercos, Eburonices, Luxoviosque, qui primates suos, quod auctores belli suscitandi esse nollent, interfecerant, eruptione facta [Col. 0070C] incredibili caede delevit. Oppidum Sauciatum in Aquitania expugnatum. Ex Aquitaniis et Cantabris, quinquaginta millia caesa. Germani, qui Rhenum cum immensis copiis transmiserant, usque ad internecionem deleti. Quorum numerus fuit ad quadringenta et quadraginta millia. Inde Caesar in Germaniam facto ponte transgreditur. Sicambros et Ubios obsidione liberat. Suevos, maximam et ferocissimam gentem, quorum esse centum pagos et populos multi prodidere, totamque Germaniam adventu suo terret. Mox in Galliam reciso ponte concedit. Inde ad Morinos venit, unde in Britanniam proximus et brevissimus transitus est. Navibus circiter onerariis atque actuariis octoginta praeparatis, in Britanniam transvehitur, ubi acerba pugna fatigatur. Inde adversa [Col. 0070D] tempestate correptus, plurimam classis amisit partem. Regressus in Galliam, sexcentenas naves utriusque commodi fieri imperavit, quibus iterum in Britanniam primo vere transvectus est. Tridentum, firmissimam civitatem, datis quadraginta obsidibus et Cassobellum, oppidum inter duas paludes situm, tandem gravi pugna cepit. In deditionem Britannos accipiens, in Galliam revertitur. Treveri, Eburonati, Aduatici et Nervii multitudo in arma conspiraverunt, quae ex hoc colligi plurima fuisse potest, quia cum instrumenta ruralia non haberent, gladiis concidendo terram, et sagulis exportando, vix tribus horis vallum pedum decem et fossam pedum quindecim per millia passuum, quindecim in [Col. 0071A] circuitu perfecerunt; praeterea centum viginti turres mirae altitudinis exstruxerunt. Hos Caesar vastissima caede confecit. Labienus, qui legionibus praeerat, omnes Treverorum copias interfecit, et continuo ipsam civitatem capit. Caesar Eburones postquam in Arduennam silvam refugisse comperit, quae silva totius Galliae maxima est, atque a ripis Rheni finibusque Treverorum ad Nervios usque pertingit, et in longitudine plusquam quinquaginta millibus passuum patet, omnem Galliam per nuntios invitat, ut quique secundum placitum suum reconditas in Arduenna silva praedas quaerant diripiantque. Quo facto Gallis utrinque morientibus, maximas Romanorum injurias, sine cujusdam Romani discrimine, vindicavit. Caesar multis praeliis Gallias perdomuit. Romanum [Col. 0071B] imperium, cum Lucullus Asiam, Pompeius Hispaniam, Caesar Galliam perdomuit, usque ad extremos propemodum terrae terminos propagatum est. Caesari victori ex Galliis revertenti, decretum a senatu est ut in Urbem non nisi dimisso exercitu veniret; sed Caesar Ravennam se contulit. Pompeius atque omnes senatores, crescentibus Caesaris viribus trepidi, tanquam Italia pulsi, in Graeciam transvecti, Dyrrachium gerendi belli sedem delegerunt. Caesar Romam venit, negatamque sibi ex aerario pecuniam fratris foribus invasit, protulitque ex eo pondo quatuor millia centum triginta quinque [auri], argenti pondo prope octoginta millia. Mox cum legionibus Alpes transvectus, Massiliam venit. Hanc obsidione domitam libertate concessa, [Col. 0071C] caeteris rebus abrasit. Apud Dyrrachium multi Orientis reges ad Pompeium cum auxiliis convenerant. Pugna commissa, milites Caesaris fugerunt, caesis quatuor millibus ex ejus exercitu. Inde Caesar citato agmine per Epirum in Thessaliam perrexit. Pompeius eum magnis copiis subsecutus est. Fuerunt autem Pompeio octoginta cohortes triplici ordine locatae, peditum quadraginta millia, equites in sinistro cornu sexcenti, in dextro quingenti; praeterea reges multi. Caesari similiter cohortes octoginta, triplici ordine dispositae, minus quam triginta millia peditum, equites mille. Commissa pugna, cum diu utrinque dubia sorte caederentur, tandem universus Pompeii fugit exercitus, castraque dispersa sunt. Pompeius fugiens, onerariam navem nactus, in Asiam [Col. 0071D] transiit. Inde per Cyprum in Aegyptum venit, ibique mox ut littus attigit, jussu Ptolomaei adolescentis, in gratiam Caesaris victoris, occisus est. Pompeii uxor filiique fugerunt, classisque Pompeiana direpta. Caesar, compositis apud Thessalianos rebus, Alexandriam venit, perlatoque ad se et viso Pompeii capite annuloque, flevit. [4755] Achillas, dux regius, imbutus semel Pompeii sanguine, Caesaris quoque necem meditabatur. Nam jussus exercitum dimittere, cui praeerat, viginti millium armatorum, non modo sprevit imperium, verum et aciem direxit. In ipso praelio regia classis forte subducta jubetur incendi. Ea flamma cum partem quoque urbis invasisset, quadraginta millia librorum, proximis forte aedibus [Col. 0072A] condita, exussit. Iterum commisso praelio cum Achilla, Caesar vi insistentium hostium pressus, scapham ascendit. Qua mox pondere subsequentium gravata ac mersa, per ducentos passus ad navem una manu elevata, qua chartas tenebat, nando pervenit. Mox navali praelio ipse classem regiam aut depressit aut cepit. Alexandrinis petentibus regem, Ptolomaeum infantem reddidit, qui illico ut liber fuit, bellum intulit, sed continuo ipse cum toto exercitu suo deletus est. Nam viginti millia hominum in eo bello caesa sunt, duodecim millia cum septuaginta longis navibus dedita. Rex ipse adolescens scapha exceptus ut fugeret, multis insilientibus mersus necatusque est.
«[4784] Caesar regnum Aegypti Cleopatrae Ptolomaei sorori dedit, quod tenuit annis viginti duobus. Caesar, [Col. 0072B] Syriam pervagatus, Pharnacem in Ponto vicit. Romae dictator et consul creatus, in Africam transiit. Apud Tapsum cum Juba et Scipione pugnavit et vicit. Cato sese apud Uticam occidit. Juba percussori jugulum pretio dato praebuit. Petreius eodem se gladio perfodit. Scipio in navim qua ad Hispanias fugeret, conscendens, vento coactus in Africam redierat, semetipsum jugulavit. In eadem navi etiam Titus Torquatus occisus est. Caesar Pompeii magni nepotes et filiam ejus Pompeiam jussit occidi. Ultimum bellum apud Mundam flumen gestum est adversus Pompeios duos et Labienum atque Actium Varum. Caesar Romam rediens, ubi dum Reipublicae statum contra exempla malorum clementer instaurat, auctoribus Bruto et Cassio, etiam plurimo senatu, in curia [Col. 0072C] tribus et viginti vulneribus confossus, interiit. In qua conjuratione fuisse amplius quadraginta conscios ferunt. Corpus ejus raptum populus, dolore instimulatus, in foro fragmentis tribunalium ac subselliorum cremavit post annos tres et menses sex quam regnare coeperant. Nam quatuor annis post mortem magni Cn. Pompeii bellum civile toto orbe indesinenter tonuit. Regnante apud Alexandrinos Cleopatra, quarto ejus anno finito, Caesar Julius primus Romanorum singularem obtinuit principatum, A quo etiam Caesares appellati sunt. Cassius interim, Judaea capta, templum spoliat. Abhinc imperatorum nomen.
Octavianus Caesar Augustus Romanorum secundus, regnavit annos quinquaginta sex et menses sex: a quo Augusti appellati reges Romanorum. [Col. 0072D] Quorum quindecim, vivente Cleopatra, quadraginta et unum postea vixit. Augusti undecimo anno, deficiente in Judaea pontificum principatu, complentur hebdomadae septuaginta in Daniele scriptae. Anno ab Urbe condita septingentesimo decimo, interfecto Julio Caesare, Octavianus, qui testamento Julii Caesaris avunculi et haereditatem et nomen assumpserat, ut Romam adolescens admodum venit indolem suam bellis civilibus vicit. Ut enim breviter explicem bella civilia quae ipse gessit, Mutinense, Philippense, Perusium, Siculum, Actiacum. E quibus duo, hoc est primum ac novissimum, adversus Marcum Antonium; secundum, adversus Brutum et Cassium; tertium, adversus Lucium Antonium; quartum, adversus [Col. 0073A] Sextum Pompeium, Cneii Pompeii filium, quem confecit. Caesar ad fidem conciliatae gratiae qua Antonium receperat, filiam ejus matrimomo sortitus est. Herodes, cessante regno ac sacerdotio Judaeorum, nihil ad eam gentem pertinens, utpote Antipatri Ascalonitae et matris Cypridis Arabicae filius, a Romanis Judaeorum suscepit principatum, quem tenuit annos triginta sex. Qui ne ignobilis forte et a Judaeorum semine argueretur extraneus, combussit libros omnes quibus nobilitas gentis Judaeae in templo servabatur ascripta, ut deficientibus probamentis, et ipse ad hanc pertinere putaretur: insuper etiam ut suam sobolem regio illorum generi commisceret, projecta Dosside femina Hierosolymitana, quam privatus acceperat uxorem, et nato ex [Col. 0073B] ea filio Antipatro sociavit sibi Mariannem filiam Alexandri, neptem Aristobuli fratris Hircani, qui ante eum rexerat Judaeorum gentem. Haec quinque filios ei genuit, quorum duos, Alexandrum et Aristobulum, ipse peremit in Samaria. Nec mora, post etiam illorum matrem, qua nil charius noverat, simili scelere peremit. E quibus Aristobulus Herodem ex Berenice susceperat filium, quem in Actibus apostolorum ab angelo percussum legimus. Antonius Artabanem, Armeniae regem, proditione et dolo cepit. Quem argentea catena vinctum, ad confessionem thesaurorum regiorum coegit: expugnatoque oppido in quo conditos esse prodiderat, magnam vim auri argentique abstulit. Qua elatus pecunia denuntiavit bellum Caesari, atque Octaviae [Col. 0073C] sororis Caesaris, uxoris suae, repudium indixit; et Cleopatram sibi ex Alexandria occurrere imperavit, atque uxorem duxit. Ipse Actium, ubi classem constituerat, profectus, cum prope tertiam partem remigum fame absumptam offendisset, nihil motus: Remi, inquit, modo salvi sunt: nam remiges non deerunt quoad Graecia homines habuerit. Ducentae et triginta rostratae fuere Caesaris naves, et triginta sine rostris. Triremes velocitate Liburnicis pares, octo legiones classi superpositae, absque cohortibus quinque praetoriis. Classis Antonii, centum septuaginta navium fuit, quantum numero cedens, tantum magnitudine praecellens; nam decem pedum altitudine a mari aberant. Bellum ab hora quinta usque in horam septimam incerta vincendi spe protractum, gravissimae [Col. 0073D] utrinque caedes actae: reliquum diei cum subsequente nocte in victoriam Caesaris declinavit. Prior regina Cleopatra cum sexaginta velocissimis navibus fugit. Antonius mox fugientem uxorem subsecutus est. Ex victis duodecim millia cecidisse referuntur, sex millia vulnerata sunt, e quibus mille inter curandum defecerunt. Caesar sexto imperator appellatus, et quarto ipse cum Marco Licinio Crasso consul Brundusium venit. Ibi orbis terrarum praesidia, divisis legionibus composuit. Novissime cum navali praelio Antonius decertare pararet, subito universae naves Antonianae partis ad Caesarem transierunt. Trepidus Antonius cum paucis se in regiam recepit. Deinde imminente Caesare, turbata civitate, [Col. 0074A] idem Antonius sese ferro transverberavit. Cleopatra postquam se reservari ad triumphum intellexit, voluntariam mortem petens, serpentis, ut putatur, morsu, in sinistro tacta brachio, exanimis inventa est, frustra Caesare etiam Psyllos admovente, qui venena serpentum e vulneribus hominum haustu revocare atque exsugere solent.
Caesar Alexandria urbe, omnium longe opulentissima et maxima, victor potitus est. Hactenus qui vocabantur Lagidae ab Ptolomaeo primo, Lagi filio, in Aegypto regnaverunt annis ducentis nonaginta quinque. Caesar victor ab Oriente veniens, octavo Idus Januarias Urbem triplici triumpho ingressus est. Hoc die primum Augustus consalutatus est, atque ex eadem die summa rerum ac potestas penes unum esse coepit et mansit, quod Graeci monarchiam [Col. 0074B] vocant. Porro autem hunc esse eumdem diem, hoc est octavum Idus Januarii, quo nos Epiphaniam, hoc est apparitionem sive manifestationem Dominici sacramenti observamus, nemo credentium sive etiam fidei contradicentium, nescit.
Per omnia igitur venturi Christi gratia praeparatum Caesaris imperium comprobatur: nam cum primum Caio Caesare avunculo suo interfecto ex Apollonia rediens Urbem ingrederetur, hora circiter tertia, repente liquido ac puto sereno circulus ad speciem coelestis arcus orbem solis ambiit, quasi eum unum ac potissimum in hoc mundo solumque clarissimum in orbe monstraret: cujus tempore venturus esset qui ipsum solem, mundumque totum [Col. 0074C] et fecisset et regeret. Deinde cum secundo in Sicilia receptis a Pompeio et Lepido legionibus, triginta millia servorum dominis restituisset, et sex millia, quorum domini non exstabant in crucem egisset, ingentique animo viginti millia militum exauctoravisset, atque quadraginta quatuor legiones solus imperio suo ad tutamen orbis terrae distribuisset, ovansque Urbem ingressus, omnia superiora populi Romani debita donanda, litterarum etiam monumentis abolitis censuisset, in diebus ipsis fons olei largissimus de taberna meritoria, per totum diem fluxit; quo signo quid evidentius quam sub principatu Caesaris Romanoque imperio per totum diem, hoc est per omne Romani tempus imperii, Christum, atque ex eo Christianos, id est unctum [Col. 0074D] atque ex eo unctos, de meritoria taberna, hoc est de hospita largaque Ecclesia, affluenter atque incessabiliter processuros, restituendosque per Caesarem omnes servos, qui tamen cognoscerent dominum suum, caeterosque qui sine domino invenirentur, morti supplicioque dedendos, remittendaque sub Caesare debita peccatorum in ea urbe in qua spontaneum fluxisset oleum? Tertio autem cum Urbem triumphans quinto consul ingressus est, octavo scilicet Idus Januarias, cum et Janum post ducentos annos primum ipse clausit, et clarissimum illud Augusti nomen assumpsit. Quid fidelius ac verius credi potest, quam occulto gestorum ordine ad obsequium praeparationis ejus praedestinatum fuisse qui eodem [Col. 0075A] die quo ille manifestandus multo post paululum erat, et pacis signum praeferret, et potestatis nomen assumeret (ita anno ab Urbe condita septingentesimo sexagesimo tertio, clausis Jani portis, cum Caesar Augustus finito Cantabrico bello, pacatisque omnibus gentibus, ab oriente in occidentem, a septentrione ad meridiem, ac per totum Oceani circulum Urbem ingressus, cum spectante eo ludos, pronuntiatum [Col. 0076A] esset in mimo: O dominum aequum et bonum; universique quasi de ipso dictum esset, approbavissent, et statim quidem manu vultuque indecoras adulationes repressit, et in sequenti die gravissimo corripuit edicto, dominumque se posthac appellari, ne a liberis quidem aut a nepotibus suis, vel serio vel joco passus est.
[Col. 0075B] [4832] Igitur eo tempore, anno scilicet Caesaris Augusti quadragesimo secundo, a morte vero Cleopatrae et Antonii, quando et Aegyptus in provinciam versa est, anno vigesimo septimo, olympiadis centesimae tertiae anno tertio, ab Urbe condita septingentesimo quinquagesimo secundo, id est eo anno quo compressis cunctarum orbis terrae gentium motibus firmissimam verissimamque pacem ordinatione Dei Caesar composuit, Jesus Christus Filius Dei, sextam mundi aetatem suo consecravit adventu. Anno imperii Augusti quadragesimo octavo, Herodes patrator scelerum, et interfector pro Christo innocentium parvulorum, morbo intercutis aquae et scatentibus toto corpore vermibus, miserabiliter digne moritur. Pro quo substitutus ab Augusto filius ejus Archelaus, [Col. 0075C] regnavit annos novem, id est usque ad ipsius Augusti finem; tunc enim non ferentibus ultra, sed accusantibus ferocitatem ejus apud Augustum Judaeis, in Viennam urbem Galliae nobilissimam relegatur, et ad minuendam Judaici regni potentiam insolentiamque domandam, quatuor fratres ejus pro eo sunt tetrarchae creati, Herodes, Antipater, Lysias et Philippus; quorum Philippus et Herodes, qui Antipas prius nuncupabatur, etiam vivente Archelao, tetrarchae fuerant ordinati. Natus igitur Christus verus Dominus totius generis humani, inter homines Romano censui statim ascriptus est, illa prima clarissimaque professione qua Caesar se omnium principem, Romanosque rerum dominos singillatim cunctorum hominum edita ascriptione signavit. (Oros., l. VII) . Natus est autem octavo Kal. Januarii Christus, cum primum incrementa omnia anni virentis incipiunt. Caesar Caium nepotem suum ad ordinandas Aegpti Syriae provincias misit. Qui praeteriens ab Aegypto, fines Palaestinae apud Hierosolymam, in templo Dei tunc sancto et celebri adorare contempsit, sicut Suetonius Tranquillus refert. Quod Augustus ubi comperit, pravo usus judicio, prudenter fecisse laudavit.
[17] Tiberius privignus Augusti, hoc est Liviae uxoris ejus filius, regnavit annos triginta et duo. Hic per semetipsum nulla bella gessit. Sane quarto imperii ejus anno, Germani Drusi filius, Caligulae pater de Germanis, ad quos ab Augusto sene missus [Col. 0076B] fuerat, triumphavit; ipse autem Tiberius plurima imperii parte, cum magna et gravi modestia reipublicae praefuit: adeo ut quibusdam praesidibus augenda provinciis tributa suadentibus scripserit, boni pastoris esse tondere pecus, non deglabrare. Hujus anno duodecimo Pilatus Judaeae procurator ab eodem dirigitur. Herodes tetrarcha, qui Judaeorum principatum tenuit annis viginti et quatuor, in honorem Tiberii et matris ejus Liviae, Tiberiadem condidit et Liviadem. Anno decimo quinto imperii Tiberii, Dominus post baptismum, quod praedicavit Joannes, mundo regnum coelorum annuntiat, peractis a mundi principio secundum Hebraeos, annis, ut etiam Eusebius in Chronicis suis signat, quatuor millibus, annotando quod decimo sexto anno Tiberii principium fuerit octuagesimi primi [Col. 0076C] Jubilaei secundum Hebraeos: nostra autem supputatio undeviginti minus ponendos esse existimat. Juxta vero Chronica eadem quae ipse Eusebius de utraque editione, ut sibi videbatur, composuit, anni supputantur quinque millia ducenti et viginti octo. Joannes Baptista ab Herode in carcere positus pro veritate capite truncatur. Anno decimo octavo imperii Tiberii, Dominus sua passione mundum redimit, et praedicaturi per Judaeae regiones apostoli, Jacobum fratrem Domini Hierosolymis ordinant episcopum; ordinant et septem diaconos, quorum uno lapidato à Judaeis Stephano, Ecclesia per regiones Judaeae et Samariae dispergitur. Praelatus praeses Palaestinae provinciae ad Tiberium imperatorem, atque ad senatum retulit de passione ac resurrectione [Col. 0076D] Christi, consequentibus virtutibus quae per ipsum palam factae fuerant, vel per discipulos ipsius in nomine ejus fiebant, et de eo quod certatim crescente plurimorum fide Deus crederetur. Tiberius cum suffragio magni favoris retulit ad senatum, ut Christus Deus haberetur. Senatus indignatione motus, cur non sibi secundum morem delatum esset, ut de suscipiendo cultu prius ipse decerneret, consecrationem Christi recusavit, edictoque constituit exterminandos esse Urbe Christianos, praecipue cum et Sejanus praefectus Tiberii suscipiendae religioni obstinatissime contradiceret Tiberius; tamen edicto accusatoribus Christianorum mortem comminatus est. Itaque paulatim immutata est illa Tiberii Caesaris [Col. 0077A] laudatissima modestia, in poenam contradictoris senatus. Nam plurimos senatorum proscripsit, et ad mortem coegit. Viginti sibi patricios viros consilii causa selegerat; horum vix duos incolumes reliquit, caeteros diversis causis necavit; Sejanum praefectum suum res novas molientem interfecit; filios suos Drusum et Germanicum, quorum Drusus naturalis, Germanicus adoptivus erat, manifestis veneni signis perdidit, filios Germanici filii sui interfecit.
Agrippa cognomento Herodes, filios Aristobuli filii Herodis regis, accusator Herodis tetrarchae, Romam profectus, à Tiberio in vincula conjicitur, ubi primos sibi adscivit ad amicitiam, et maxime Germanici filium Caium.
[40] Caius cognomento Caligula, regnavit annos [Col. 0077B] tres, menses decem, dies octo: homo omnium ante se flagitiosissimus, et qui vere dignus Romanis blasphemantibus, et Judaeis persecutoribus punitor adhibitus videretur.
Hic exclamasse fertur: Utinam populus Romanus unam cervicem haberet! Judaei apud Alexandriam seditione excitata profligati sede atque urbe pulsi, expromendarum querelarum causa, Philonem quemdam, virum sane imprimis eruditum, legatum ad Caesarem mittunt; sed Caligula Judaeis infestissimus, spreta legatione Philonis, omnes Judaeorum sacras aedes, atque antiquum illud Hierosolymis sacrarium profanari sacrificiis gentilium, ac repleri statuis simulacrisque imperavit. Et statua Jovis posita, se ibi ut deum coli praecipit. Hic Herodem Agrippam [Col. 0077C] amicum suum vinculis liberatum, regem Judaeae fecit; qui mansit in regno annos septem, id est, usque ad quartum Claudii annum. Quo ab Angelo percusso successit in regnum filius ejus Agrippa, qui usque ad exterminium Judaeorum, viginti et quatuor annis perseveravit. Herodes tetrarcha et ipse Caii amicitiam petens, cogente Herodiade, Romam venit, sed accusatus ab Agrippa, etiam tetrarchiam perdidit; relegatusque exsilio, apud Viennam Galliarum urbem post mortem Caii, inde in Hispaniam cum Herodiade fugiens, moerore periit. Pilatus, qui sententiam damnationis in Christum dixerat, et ipse perpetuo exsilio Viennae recluditur; tantisque ibi irrogante Caio langoribus coarctatus est, ut sua se transverberans manu malorum compendium mortis celeritate quaesierit. [Col. 0077D] Matthaeus Evangelium in Judaea praedicans, Hebraicis litteris scripsit; Caius Caligula a suis protectoribus occisus est. Duo libelli in secretis ejus reperti, quorum alteri pugio, alteri gladius pro signo nominis adscriptus erat, lectissimorum virorum nomina et notas morti destinatorum continentes; inventaque ibi est arca ingens, variorum venenorum, quibus mox Claudio Caesare jubente demersis infecta maria traduntur, non sine magno piscium exitio.
[45] Claudius regnavit annis quatuordecim. Exordio regni ejus Petrus ad superandum Simonem magnum, cum prius Antiochenam fundasset Ecclesiam, Romam venit, et salutarem cunctis credentibus fidem fideli verbo docuit; potentissimisque virtutibus [Col. 0078A] approbavit, ibique viginti et quinque annis cathedram tenuit episcopalem, id est, usque ad ultimum Neronis annum. Marcus evangelista Evangelium, quod Romae scripserat, Petro mittente, primum Aquileiae praedicavit. Ibique ordinato Hermagora discipulo suo, ad Aegyptum pervenit; constitutisque atque confirmatis Ecclesiis per Libyam, Marmaricam, Ammoniacam, Pentapolim, Alexandriam, atque Aegyptum universam, ad ultimum tempus a paganis Alexandriae martyrium suum complevit. Furius Camillus Scribonianus Dalmatiae legatus, bellum civile molitus, legiones multas fortissimasque ad sacramenti mutationem pellexerat. Itaque die dato ut in unum undique ad novum imperatorem conveniretur, neque aquilae ordinari, neque convelli quoquo modo [Col. 0078B] signa moverive potuerunt exercitus; tanti et minus usitati miraculi fide motus, et conversus in poenitentiam, Scribonianum quinta statim die destitutum interfecit, seseque in sacramento prioris militiae continuit. Quod sine dubio propter adventum apostoli Petri et tenera Christianorum germina, hoc civile bellum divinitus est compressum. Tiberius Claudius Britanniam adiens, quae excitata in tumultum esse videbatur, quam neque ante Julium Caesarem, neque post eum quisquam attingere ausus fuerat, sine ullo praelio ac sanguine intra paucissimos dies plurimam insulae partem in deditionem recepit. Orcadas etiam insulas Romano adjecit imperio, ac sexto quam profectus erat mense, Romam rediit. Eo anno quarto videlicet imperii [Col. 0078C] ejus, fames gravissima per Syriam, cujus Lucas etiam meminit, facta est. Sed Christianorum necessitatibus, apud Hierosolymam convectis ab Aegypto frumentis, Helena Agabenorum regina conversa ad fidem Christi, largissime ministravit. Quinto ejus imperii anno inter Theram et Therasiam, insula de profundo emicuit triginta stadiorum spatio extenta. Septimo imperii ejus anno sub procuratore Judaeae Cumano, in Hierosolymis tanta seditio in diebus azymorum exorta est, ut in portarum exitu populo coarctato, triginta millia Judaeorum caede prostrata, et compressione suffocata referantur. Claudius nono anno imperii sui, Judaeos tumultuantes Roma expulit. Suetonius hoc modo inde refert: Claudius Judaeos impulsore Christo, assidue tumultuantes, Roma [Col. 0078D] expulit. De eadem expulsione Lucas in Actibus apostolorum refert. Verumtamen sequenti anno tanta fames Romae fuit, ut medio foro imperator correptus a populo, conviciis et fragminibus panis turpissime infestatus, aegre per Pseudotyrum in palatium refugerit. Claudius manifestis venenis est mortuus.
[59] Nero annos tredecim, menses septem, dies viginti octo, Caii Caligulae avunculi sui erga omnia vitia ac scelera sectator, imo transgressor. Hic primus post omnia attentata facinora Romae Christianos suppliciis et mortibus affecit, ac per omnes provincias pari persecutione excruciari imperavit. Hujus secundo anno, Festus Judaeae procurator successit [Col. 0079A] Felici. A quo Paulus Romam vinctus mittitur, et biennium in libera manens custodia, post haec ad praedicandum dimittitur, necdum Nerone in tantam persecutionem Christianorum erumpente, quantam de eo narrant historiae. Quo tempore creditur Paulus ad Hispanias pervenisse, et Arelatae Trophymum, Viennae Crescentem discipulos suos ad praedicandum reliquisse. Jacobus frater Domini, cum triginta annis Hierosolymorum rexisset Ecclesiam, septimo Neronis anno perimitur a Judaeis, vindicantibus in illo quod Paulum interficere nequiverant. Festo in magistratu Judaeorum succedit Albinus, Albino Florus; cujus luxuriam et avaritiam caeteraque flagitia non ferentes Judaei, contra Romanos rebellaverunt, adversum quos Vespasianus magister [Col. 0079B] militiae transmissus, plurimas Judaeae urbes cepit, Titum filium suum majorem inter legatos habens. Nero in re militari nihil omnino ausus, Britanniam pene amisit, ipsumque nomen Christianum extirpare conatus, beatissimos Christi apostolos Petrum cruce, Paulum gladio occidit. Mox acervatim miseram ejus vitam obortae undique oppressere clades. Hac tempestate Persius poeta oritur; Lucanus quoque ac Seneca praecepto Neronis interficiuntur. Nero postquam Galbam in Hispania imperatorem creatum ab exercitu cognovit, totus animo ac spe concidit; postmodum cum incredibilia mala subruenti reipublicae moliretur, hostis a senatu pronuntiatus, ignominiosissime fugiens ad quartum ab Urbe lapidem, sese ipse interfecit, atque in eo Caesarum omnis familia [Col. 0079C] consumpta est.
Mortuo Nerone, Galba Romam venit, Pisonemque sibi nobilem industriumque juvenem in filium atque in regnum adoptavit, septimoque mense imperii sui ab Othone jugulatus est.
Otho mox ut creatum imperatorem in Gallias per Germanicas legiones Vitellium comperit, bellum civile molitus, tribus primum levibus praeliis, hoc est uno apud Alpes, altero circa Placentiam, tertio circa locum quem Castores vocant contra Vitellianos duces congressus, victor exstitit; quarto autem apud Vetriacum praelio animadvertens suos vinci, mense tertio quam imperator coeperat, sese interfecit.
Vitellius victor Romam venit, ubi cum multa crudeliter ac nequiter ageret, postquam de Vespasiano [Col. 0079D] comperit, primum deponere molitus imperium, post a quibusdam animatus Sabino Vespasiani fratre occiso succensoque templo, et mista simul flamma ruinaque, omnes in unum pariter interitum ac tumulum dedit. Post deficiente in Vespasiani nomen exercitu suo, cum jam destitutus trepidus se in quamdam proximam palatio cellulam contrusisset, turpissime inde protractus, in forum deductus, octavo quam regnum praesumpserat mense, apud Gemmonias scalas minutissimorum ictuum crebris compunctionibus excarnificatus, atque inde unico tractu in Tiberim mersus etiam communi caruit sepultura.
Vespasianus itaque cum Judaeos multis eorum oppidis captis, in urbe Hierosolymorum praecipue ob [Col. 0080A] diem festum congregatos, obsidionis clausisset, cognita Neronis morte, hortatu plurimorum regum et ducum imperium adeptus, relicto in castris ad procurationem obsidionis Hierosolymorum Tito filio, cognita etiam interfectione Vitellii, paulisper Alexandriae substitit. Titus vero magna ac diuturna obsidione Judaeos premens, machinis cunctisque bellicis molitus non sine multo suorum sanguine, tandem muros civitatis irrupit. Sed ad expugnandam interiorem templi munitionem quam reclusa multitudo sacerdotum ac principum tuebatur, majore et vi et mora opus fuit. Itaque Titus imperator ab exercitu pronuntiatus, templum Hierosolymis incendit ac diruit; quod a die conditionis primae usque ad diem eversionis ultimae manserat annos [Col. 0080B] mille octoginta novem, vel sicut a pluribus colligitur mille centum et duo. Muros urbis universos solo adaequavit. Sexcena millia Judaeorum eo bello interfecta Cornelius et Suetonius referunt. Josephus vero Judaeus qui ei tunc bello praefuit, et apud Vespasianum propter praedictum imperium veniam gratiamque meruerat, scribit undecies centena millia gladio et fame periisse; sed et praeter hos centum millia publice venundata, totoque orbe dispersa.
Consummatum est hoc bellum annis quatuor: duobus quidem, Nerone vivente, et duobus aliis postea. Vespasianus inter alia magnorum operum in privata adhuc vita, in Germaniam, ac deinde in Britanniam a Claudio missus, tricies et bis cum hoste conflixit. Duas validissimas gentes, viginti oppida, insulam [Col. 0080C] Vectam Britanniae proximam, Romano adjecit imperio. Colossus erigitur Romae, habens altitudinis pedes centum et novem, Vespasianus in villa propria circa Sabinos, nono anno principatus sui, profluvio ventris est mortuus.
[82] Titus annos undecim, menses undecim. Vir omnium virtutum genere mirabilis, adeo ut amor et deliciae humani generis diceretur. Hic amphitheatrum Romae aedificat, et in dedicatione ejus quinque millia ferarum occidit. Iste tantum facundus exstitit, ut causas Latino ageret poemate, et tragoedias Graece componeret. Tantum autem bellicosus, ut in expugnatione Hierosolymorum sub patre militans, quadraginta unum propugnatores duodecim sagittarum confoderit ictibus. Porro in imperio tantae [Col. 0080D] bonitatis fuit, ut nullum omnino puniret, sed convictos adversum se conjurationis dimitteret, atque in eadem familiaritate qua ante habuerat, retineret. Hujus etiam inter omnia fuit illud celebre dictum: Perdidisse diem, in qua nihil boni fecerit. Hic cum ingenti omnium luctu in eadem villa qua pater ejus, morbo assumptus est.
[84] Domitianus, frater Titi junior, annos quindecim, menses quinque. Is in tantam superbiam prolapsus est, ut deum sese ac dominum vocari, scribi, colique jusserit; secundusque post Neronem Christianos persequitur. Confirmatissimam toto orbe Ecclesiam Christi, datis crudelissimae persecutionis edictis, convellere conatur; sub quo apostolus [Col. 0081A] Joannes in Pathmum insulam relegatus est, et Flavia Domitilla, Flavii Clementis consulis ex sorore ejus neptis, in insulam Pontianam ob fidei testimonium exsulat. Fertur autem idem ipse beatum Joannem in ferventis olei dolium misisse. Ex quo tam immunis exiit a poenis, quam a corruptione carnis manserat semper immunis. Domitianus Judaeos quoque acerbitate tormentorum genusque David interfici praecepit, quasi adhuc futurus esset ex semine qui regnum posset adipisci. Hic crudeliter in palatio a suis interfectus est; cujus cadaver populari sandapila per vespiliones exportatum, atque ignominiose sepultum est.
[99] Nerva admodum senex a Petronio praefecto et Parthenio spadone Domitiani interfectore imperator [Col. 0081B] creatus, annum unum, menses quatuor, dies octo; qui Trajanum in regnum adoptavit. Hic primo edicto suo, cunctos exsules revocavit, quos Domitianus relegaverat; unde et Joannes apostolus hac generali indulgentia liberatus, Ephesum rediit; et quia concussam se absente per haereticos vidit Ecclesiae fidem, confestim hanc descripta Evangelio suo verbi Dei aeternitate stabilivit. Nerva emenso plus minus anno imperii sui confectus morbo diem obiit.
[101] Trajanus genere Hispanus, regni gubernacula Nerva tradente suscepit, annos novemdecim, menses sex, dies quindecim. Hic apud Agrippinam Galliae urbem insignia suscepit imperii. Mox Germaniam trans Rhenum in pristinum statum reduxit; [Col. 0081C] trans Danubium multas gentes subegit, regiones trans Euphratem et Tigrim sitas, provincias fecit; Seleuciam et Ctesiphontem ac Babyloniam occupavit, atque usque Indiae fines post Alexandrum accessit. Hujus quarto anno Clemens discipulus Petri apostoli, Romanae Ecclesiae episcopus, martyrio coronatur, et Flavia Domitilla pro Christo cum aliis plurimis in insulam Pontiam exsilio deportata. Joannes apostolus, sexagesimo octavo anno post passionem Christi, aetatis autem suae nonogesimo octavo, Ephesi placida morte quievit. Trajano adversum Christianos persecutionem movente, Simeon qui et Simon, filius Cleophae, Hierosolymorum episcopus crucifigitur, et Ignatius Antiochiae episcopus Romam perductus, bestiis traditur. Alexander quoque Romanae Ecclesiae [Col. 0081D] episcopus, martyrio coronatur, et septimo ab Urbe milliario, via Numentana, ubi decollatus est, sepelitur. Sub quo etiam imperatore gloriosissimus senex Zacharias, Viennensis Ecclesiae episcopus, martyrio coronatur. Nam primus Crescens discipulus apostolum Viennae aliquot annos resedit; quo ad Galatiam reverso, tertius Martinus episcopus et discipulus apostolorum Viennae resedit; sed postmodum Plinii secundi oratoris et historici, qui inter caeteros judices persecutor dictus erat, relatu admonitus eos homines praeter confessionem Christi, honesta conventicula, nihil contrarium Romanis legibus facere, fiducia sane innocentis confessionis nemini mortem gravem ac formidolosam videri, rescriptis [Col. 0082A] illico lenioribus temperavit edictum. Romae aurea domus a Nerone condita repentino conflagravit incendio; Pantheum Romae, quod Domitianus fecerat, fulmine concrematum est. Terraemotis Antiochiam civitatem pene totam subruit, et alias per orbis partes civitates, incredibile dictu. Sub uno tempore Judaei quasi rabie efferati per diversas terrarum partes exarserunt, bellaque atrocissima gesserunt, donec digna caede jussu Imperatoris sternerentur. Trajanus, ut quidam ferunt, apud Seleuciam Isauriae urbem, profluvio ventris exstinctus est. Verus Viennensis episcopus, qui unus fuit de discipulis et auditoribus apostolorum, Trajani temporibus, doctrina et confessione fidei floruit. Illis temporibus apud Pontum Synopis civitatis episcopus [Col. 0082B] Phocas gloriosissime martyrium duxit; cujus sacratissimae reliquiae translatae sunt in Galliam, in civitatem Viennam, ibique in ecclesia sanctorum apostolorum repositae.
[120] Adrianus consobrinae Trajani filius, unum et viginti annos imperavit. Hic per Quadratum discipulum apostolorum et Aristidem Atheniensem virum, fide sapientiaque plenum, et per Serenum Gravium legatum, libris de Christiana religione compositis instructus atque eruditus, praecepit per epistolam ad Minutium Fundanium proconsulem Asiae datam, ut nemini liceret Christianos sine objectu criminis aut probatione damnare. Adrianus justissimis legibus rempublicam ordinavit; idemque pater patriae in senatu ultra morem majorum appellatus [Col. 0082C] est, et uxor ejus Augusta. Idem eruditissimus in utraque lingua bibliothecam Athenis miri operis exstruxit. Judaeos rebellantes et Palaestinam provinciam quondam suam depopulantes, ultima caede perdomuit, ultusque est Christianos quos illi, Cocheba duce, quod sibi adversum Romanos non assentarentur, excruciabant. Praecepitque ne cui Judaeorum introeundi Hierosolymam esset licentia, Christianis tantum civitate permissa; quam ipse in optimum statum murorum exstructione reparavit, et Aeliam vocari de praenomine suo praecipit. Primus ex gentibus Hierosolymae Marcus episcopus constituitur, cessantibus his qui fuerant ex Judaeis numero quindecim, et praefuerant a passione Domini per annos fere centum et septem. Per idem tempus Aquila, ponticus [Col. 0082D] interpres secundus, post Septuaginta oritur, et Basilides haeresiarcha agnoscitur. Hoc itidem tempore et Justus Viennensis Ecclesiae episcopus, illustrissimus in confessione exstitit. Quadratus quoque, cujus supra meminimus, Publio Athenarum episcopo apostolorum discipulo, ob Christum martyrio coronato, in locum ejus substituitur, et Ecclesiam grandi terrore dispersam, fide et industria sua congregat.
[141] Antoninus, cognomento Pius, imperator creatus, annis viginti et non plenis tribus rempublicam gubernavit cum filiis suis Aurelio et Lucio, menses tres, qui in omni regno Romano cautionibus incensis cunctorum debita relaxavit, adeoque tranquille [Col. 0083A] vixit ut merito Pius et Pater patriae sit appellatus. Justinus philosophus librum de Religione Christiana compositum Antonino tradidit, benignumque eum erga Christianos homines fecit; qui non longe post suscitata persecutione, prodente Crescente cynico, pro Christo sanguinem fudit. Valentinianus et Marcion haeresiarchae produntur, atque Galenus medicus Pergamo genitus, Romae clarus habetur. Pius episcopus Romae habetur, sub quo Hermes librum scripsit, qui Pastoris dicitur, in quo praeceptum continet angeli, ut Pascha semper die Dominico celebretur. Polycarpus auditor beati Joannis Romam veniens multos ab haeretica labe castigavit, qui Valentini et Cerdonis fuerant nuper doctrina corrupti. Viennensium episcopus Justus [Col. 0083B] adhuc clarus habetur; Lugdunensium Photinus. Antonius ad duodecimum ab Urbe lapidem morbo correptus interiit. Anicetus Romae episcopus.
[161] Marcus Antoninus Verus cum fratre Lucio Aurelio Commodo Antonino, annis decem et novem mense uno imperium tenuit. Ii primi rempublicam aequo jure tutati sunt, cum usque ad hoc tempus singuli Augusti fuerint. Bellum deinde contra Parthos admirabili virtute et felicitate gesserunt. In diebus Parthici belli persecutiones Christianorum quarta jam post Neronem vice, in Asia et in Gallia graves exstiterunt. Polycarpus et Pionius fecere martyrium in Asia; in Galliis quoque plurimi gloriose pro Christo sanguinem fuderunt. Justus Viennensis episcopus, longo tempore exsilio maceratus, [Col. 0083C] martyr gloriosus efficitur. Tunc Photinus venerabilis senex, tempore interposito cum quadraginta et octo ex Lugdunensi et Viennensi urbe martyrium suum implevit. Nec multo post, vindex scelerum lues multas late provincias, Italiam maxime, Romamque vastavit. Severinus, Exuperius et Felicianus parvo tempore ante apud Viennam martyrio coronati. Commodus dum cum fratre in vehiculo sedet, casu morbi quem apoplexiam Graeci vocant, suffocatus interiit. Eo defuncto, Marcus Antoninus solus aliquantulum reipublicae praefuit; post Commodum filium suum assumpsit in regnum. Antonino imperatore, Melito Asianus Sardicensis episcopus, apologeticum pro Christianis tradidit. Lucius Britannorum rex, missa ad Eleutherium Romae episcopum [Col. 0083D] epistola, ut Christianus efficeretur petiit. Apollinaris Appianus Hieropoli, et Dionysius Corinthi, clari habentur episcopi. Montanus Aprorum, et Tatianus, a quo Encratitae haeresiarchae exorti sunt. Antoninus praeteriti temporis per omnes provincias tributa donavit; omniaque simul fiscalium negotiorum calumniosa munimenta congesta, in Foro jussit incendi, severioresque leges novis constitutionibus temperavit. Post Marcomanicum bellum in quo gentes barbarae, Wandali, Sarmatae omnisque pene Germania exercitum Romanum circumcinxerat, quando ad invocationem nominis Christi, quam subito magna fidei constantia quidam milites effusi in preces, tantam vim pluviae impetraverunt, ut Romanos [Col. 0084A] largissime ac sine injuria refecerit, barbaros autem crebris fulminum ictibus perterritos, in fugam coegerit, sicut idem Antoninus imperator in litteris suis fatetur, ob invocationem nominis Christiani per milites Christianos, et sitim quae ex penuria aquarum in castris Romanorum erat depulsam, et collatam sibi fuisse victoriam. Antoninus in Pannonia constitutus, repentino morbo diem obiit. Theophilus sextus Antiochenae Ecclesiae floruit, et Pinitus Cretensis Gnosiae urbis episcopus. Tatianus haeresiarcha Encratitarum, qui quandiu a Justini martyris latere non discessit, floruit in Ecclesia. Hujus errorem Severianus auxit, a quo Severiniani.
[181] Lucius Antoninus Commodus post mortem patris regnavit annos tredecim. Hic adversum Germanos [Col. 0084B] bellum feliciter gessit; caeterum per omnia luxuriae et obscenitatis dedecore depravatus, gladiatoriis armis saepissime in ludo depugnavit, et in amphitheatro feris sese frequenter objecit; interfecit etiam plurimos senatores, maxime quos advertit nobilitate industriaque excellere. Capitolium urbis fulmine ictum, ex quo facta inflammatio, bibliothecam majorum cura studioque compositam, aedesque alias juxta sitas rapaci turbine concremavit. Irenaeus episcopus Lugdunensis habetur, Dionysius quoque, discipulorum Christi auditor, Viennensem tunc Ecclesiam regebat. Theodosion Ephesius interpres tertius, apparuit. Commodus imperator colossi capite sublato, suae imaginis caput ei jussit imponi. Cunctis itaque incommodus in Vestalia domo strangulatus, [Col. 0084C] interiisse fertur.
[194] Aelius Pertinax senex, imperator a senatu creatus, sex mensibus regnavit. Hic Juliani jurisperiti scelere in palatio occisus est, mense sexto postquam imperare coeperat; quem Severus etiam apud Pontem Milvium bello civili victum interfecit. Victor decimus tertius Romae episcopus, datis late libellis constituit Pascha die Dominico celebrari. Sicut et condecessor ejus Eleuther, a decima quarta luna primi mensis usque in vicesimam primam: cujus decretis favens Theophilus Caesareae Palestinae episcopus, scripsit adversum eos qui decima quarta luna cum Judaeis Pascha celebrabant, cum caeteris qui in eodem concilio resederant episcopis, synodicam et valde utilem epistolam. Aelius Pertinax [Col. 0084D] supplicanti senatui ut uxorem augustam et filiam Caesarem faceret, renuens ait: Sufficere sibi debere quod ipse imperaret invitus. Hujus Aelii atque Juliani Severi quoque imperatorum temporibus, Dionysius, sicut diximus, Viennensis episcopus eruditissimus floruit. Apollonius disertissimus vir scribit adversus Montanum Priscam et Maximillam, et disserit Montanum et insanas vates ejus periisse suspendio. Serapion Antiochiae episcopus floruit, et Apollonius senator martyr efficitur.
[195] Severus Pertinax genere Afer Tripolitanus ab oppido Lepti, qui se ex nomine imperatoris quem occisum ultus fuerat, Pertinacem appellari voluit; regnavit annis decem et septem. Hic natura saevus, [Col. 0085A] multis saepe bellis lacessitus, fortissime quidem rempublicam, sed laboriosissime rexit. Piscennium Nigrum, qui in Aegypto et Syria ad tyrannidem aspiraverat, apud Cyzicum vicit, et interfecit. Judaeos et Samaritas rebellare conantes ferro coercuit; Parthos, Arabas Adiabenosque superavit. Quinta hortante a Nerone persecutione Christianos excruciavit; plurimique sanctorum per diversas provincias martyrio coronati; inter quos et Leonites, pater Origenis, et Clemens Alexandrinae Ecclesiae, coronati sunt. Tunc temporis et Irenaeus Lugdumensis cum maxima multitudine martyrium suum perfecit. Et Paracodes Viennensis episcopus, clarus in fidei doctrina, clarus in confessione persistens, mansit in episcopatu usque ad Maximini tempora; cujus [Col. 0085B] tempore Zacharias Lugdunensis episcopus floruit. Claudio Albino qui se in Galliis Caesarem fecerat, Lugduni interfecto, Severus in Britannias bellum transfert ubi magnis gravibusque praeliis saepe gestis receptam partem insulae a caeteris indomitis gentibus vallo distinguendam putavit. Itaque magnam fossam firmissimumque vallum crebris insuper turribus communitum per centum triginta et duo millia passuum a mari ad mare duxit. Ibique apud Eboracum oppidum morbo obiit. Reliquit duos filios, Basilianum et Getam, quorum Geta hostis publicus interiit; Basilianus Antonini cognomine assumpto regno potitus est. Perpetua et Felicitas apud Carthaginem Africae in castris bestiis deputatae pro Christo Nonis Martiis. Symmachus interpres [Col. 0085C] quartus agnoscitur. Origenes Alexandriis studiis eruditur; Victor annis tredecim Romanam Ecclesiam rexit. Panthenus Stoicae sectae philosophus, qui primum in Indiam a Demetrio Alexandriae episcopo ad docendum missus fuerat, viva voce et exemplo Ecclesiam Christi instruit.
[212] Aurelius Antoninus Bassianus idemque Caracalla principatum adeptus mansit in eo annis non plene septem, patre Severo asperior, omnibus autem hominibus libidine intemperantior, qui etiam novercam suam Juliam uxorem duxit. Hierico quinta editio divinarum Scripturarum inventa est cujus auctor non apparet. Alexander episcopus Cappadociae cum desiderio sanctorum locorum Hierosolymam [Col. 0085D] veniret, vivente adhuc Narcisso episcopo persenilis aetatis Domino per revelationem idipsum monente, in loco Narcissi episcopus constituitur. Tertullianus Afer Centurionis proconsularis filius, omnium Ecclesiarum sermone celebratur. Aurelius Antoninus contra Parthos bellum moliens, inter Edessam et Carras ab hostibus circumventus occiditur.
[219] Macrinus praefectus praetorii cum filio Diadumeno invasit imperium; emensoque anno apud Archelaidem militari tumultu occisus est. Tertullianus cujus supra meminimus, presbyter, usque ad mediam aetatem Ecclesiae invidia postea et contumeliis clericorum Romanae Ecclesiae ad Montani [Col. 0086A] dogma delabitur, atque adversus Ecclesiam texit volumina.
[220] Marcus Aurelius Antoninus imperium adeptus, tenuit annis quatuor. Hic sacerdos Heliogabali templi, nullam sui nisi stuprorum, flagitiorum totiusque obscenitatis infamem satis memoriam reliquit. Tumultu militari exorto, Romae cum matre interfectus est. In Palaestina Nicopolis, quae prius Emaus vocabatur, urbs condita est. Haec est Emaus quam Dominus post resurrectionem suam suo ingressu sanctificare dignatus est, legationis industriam pro ea suscipiente Julio Africano scriptore temporum. Sexta editio inventa est Nicopoli. Sabellius haeresiarches oritur. Hippolytus episcopus, multorum conditor opusculorum, temporum canonem conscripsit, et [Col. 0086B] hucusque perduxit.
[224] Aurelius Alexander, senatus ac militum voluntate imperator creatus, tredecim annis digno aequitatis praeconio praefuit. Cujus mater Mammaea Christiana Origenem presbyterum audire curavit, eumque Antiochia accitum summo honore habuit. Hic expeditione in Persas facta, Xerxem regem eorum victo roppressit. Sed militari tumultu apud Moguntiacum interfectus est. Urbanus, Romae episcopus, multos nobilium ad fidem Christi et martyrium perduxit. Tunc temporis Caecilia virgo, et Valerianus, et Tiburtius, atque Maximus, martyrium compleverunt.
[234] Maximinus, nulla senatus voluntate, imperator ab exercitu, postquam bellum in Germania [Col. 0086C] prospere gesserat, creatus, tres annos habuit. Hic adversum Ecclesiarum sacerdotes et clericos persecutionem exercet, maxime propter Christianam Alexandri, cui successerat, et Mammaeae matris ejus familiam. Hunc Pupienus Aquileiae interfecit. Pontianus et Anteros, Romanae urbis episcopi, martyrio coronati, ac in coemeterio Calixti sepulti.
[241] Gordianus imperator creatus, mansit in eo annis septem. Nam Pupienus, interfector Maximini, et frater ejus Albinus, qui usurpaverant imperium, mox in palatio sunt interfecti. Julius Africanus inter scriptores ecclesiasticos nobilis habetur. Qui in Chronicis suis refert se Alexandriam venisse, Heracleae opinione celeberrima provocatum, quem et in divinis et in philosophicis studiis, atque omni Graecorum [Col. 0086D] doctrina instructissimum fama loqueretur. Origenes in Caesarea Palaestinae Theodorum, cognomento Gregorium, et Athenodorum adolescentulos fratres, Ponti postea nobilissimos episcopos, divina philosophia imbuit. Fabianus, testimonio Spiritus sancti in specie columbae super caput ejus descendentis, Romae episcopus ordinatur, licet quidam hoc verius de Zepherino affirment. Florentinus quoque, episcopus Viennensis, vita et doctrina emicuit; mansit ad Galieni et Volusiani imperium, exsiliatusque martyrium complevit. Gordianus, admodum puer in Orientem ad bellum Parthicum profectus, suorum fraude, haud longe a Circeso super Euphratem, interfectus est.
[Col. 0087A] [248] Philippus Philippum filium suum consortem regni faciens, mansit in eo annis septem. Hic primus imperatorum omnium Christianus fuit. Ac post tertium imperii ejus annum millesimus a conditione Romae annus expletus est. Itaque magnificis ludis augustissimus omnium praeteritorum hic natalis annus a Christiano celebratus est imperatore. Origenes adversus quemdam Celsum Epicureum philosophum, qui contra nos libros scripserat, octo voluminibus respondit. Ut breviter quid dicam, tantum scribendi sedulus fuit, ut Hieronymus quodam loco quinque millia librorum ejus se legisse meminerit. Philippus pater et filius, quamvis diversis locis, ambo tamen tumultu militari et Decii fraude, interfecti sunt.
[Col. 0087B] [254] Decius, civilis belli incentor, anno uno, mensibus tribus. Hic cum Philippos patrem et filium interfecisset, ob eorum odium ad persequendos interficiendosque Christianos feralia dispersit edicta. Idemque filium suum Caesarem legit, cum quo simul continuo in medio barbarorum sinu interfectus est. Persecutione Decii Fabianus in urbe Roma martyrio coronatus est, sedemque sui episcopatus Cornelio dereliquit; ipsoque martyrio coronato, Lucius pontificatum tenuit. Huic Stephanus successit; quo per martyrium transeunte, Xystus locum ejus implevit, idemque per confessionem fidei, martyrii palmam sumpsit. Cyprianus, clarissimum lumen doctorum, episcopus Carthaginis, clarus habetur. Tunc temporis et Laurentius archidiaconus et alii plures martyrii [Col. 0087C] gloriam exornaverunt.
[255] Gallus Hostilianus cum filio Volusiano duos annos et quatuor menses regnum obtinuit. Quo tempore pestilentia ingens per omnes pene provincias Romani imperii extenditur ob ultionem sine dubio violati nominis Christiani. Novatianus, Cypriani episcopi presbyter, Romam veniens novam haeresin condidit. Origenes septuagesimo aetatis anno non ad integrum impleto, defunctus, in urbe Tyri sepultus est, Cornelius, episcopus Romae, a quadam matrona Lucina rogatus, corpora sanctorum apostolorum de Catacumbis levavit noctu, et posuit: Pauli quidem in via Ostiensi, ubi decollatus est; Petri autem, non longe a loco ubi crucifixus est inter corpora sanctorum episcoporum in templo olim Apollinis, in monte [Col. 0087D] Aureo, in Vaticano palatio Neroniano. Gallus et Volusianus dum contra Aemilianum, novis rebus studentem, bellum civile moliuntur, occisi sunt. Aemilianus tamen tertio mense invasae tyrannidis exstinctus est. Ammonius eruditus in philosophia, qui evangelicos canones scribit, Alexandriae clarus habetur.
[257] Valerianus cum fido Galieno, annos quindecim. Hic Valerianus in Graecia ab exercitu Augustus appellatus est; Romae autem a senatu Galienus Caesar creatus est. Valerianus in Christianos persecutione commota, statim a Sapore Persarum rege captus, luminibusque orbatus, ignominiosissima apud Persas servitute consenuit; donce vixit, hanc continuam [Col. 0088A] damnationem sortitus, ut ipse acclivis humi, regem semper ascensurum in equum, non manu sua, sed dorso attolleret. Et Galienus, quidem tam claro Dei judicio territus, tanquam miseri collegae permotus exemplo, pacem Ecclesiis trepida satisfactione restituit. Hac procellosa tempestate Cyprianus Carthaginensis episcopus coronatur martyrio: cujus Vitae et passionis volumen egregium reliquit Pontius, diaconus ejus, qui usque ad diem passionis ejus cum ipso exsilium sustinuit. Germani Alpibus, Rhetia totaque Italia penetrata, Ravennam usque perveniunt; Alamanni Gallias pervagantes, etiam in Italiam transeunt. Graecia, Macedonia, Pontus, Asia Gothorum inundantia deletur. Publius Ingenuus, qui purpuram imperii sumpserat, apud Myrsam occiditur. [Col. 0088B] Posthumus in Gallia invasit tyrannidem, ac per decem annos ingenti virtute ac moderatione usus, dominantes hostes expulit; qui tamen seditione militum interfectus est. Victorinus a Gallis ultro creatus imperator, post paululum apud Viennam occisus est. Theodorus, Gregorius cognomento, Neocaesariae Ponti episcopus, magna virtutum claret. E quibus unum est quod ut Ecclesiae faciendae locus sufficeret, montem precibus movit. Tunc temporis Lupicinus, Viennensis Ecclesiae episcopus, clare floruit. Galienus cum rempublicam deseruisset, ac Mediolani libidinibus inservisset, occisus est. Cornelio, qui duobus annis rexit Ecclesiam Romanam, ob Christi martyrium coronato, successit Lucius. Passus est autem beatus Cyprianus persecutione octava [Col. 0088C] eodem die, sed non eodem anno, quo Romae Cornelius.
[272] Claudius, voluntate senatus sumpto imperio, annis duobus. Hic Gothos jam per annos quindecim Illyricum Macedoniamque vastantes bello adortus, incredibili strage delevit. Cui a senatu clypeus aureus in curia et in Capitolio statua aeque aurea decreta est. Sed continuo apud Sirmium morbo correptus interiit.
[273] Mox frater ejus Quintilius, vir bonae moderationis, ab exercitu imperator electus, decimo septimo die imperii sui interfectus est. Malchion, disertissimus Antiochenae Ecclesiae presbyter, qui in eadem urbe rhetoricam docuerat, adversus Paulum Samosetanum, qui episcopus Antiochiae dogmatizabat, [Col. 0088D] Christum communis naturae hominem tantum fuisse, notariis excipientibus, disputavit.
[274] Aurelianus imperium adeptus, quinque annis et sex mensibus tenuit, vir industria militari excellentissimus, expeditione ad Danubium suscepta, Gothos magnis praeliis profligavit.
Hic urbem Romam muris firmioribus cinxit. Novissime cum persecutionem adversus Christianos agi decerneret, fulmen ante eum, magno pavore circumstantium, ruit, ac non multo post in itinere occisus est. Eutychianus, Romae episcopus, martyrio coronatus in coemeterio Calixti sepelitur; qui et ipse trecentos tredecim martyres manu sua sepelivit.
Tacitus menses sex. Quo apud Pontum occiso, obtinuit [Col. 0089A] Florianus imperium diebus octoginta novem. Quique apud Tarsum interfectus est. Anatolius natione Alexandrinus, Laodiciae Syriae episcopus, philosophorum discipulus eruditus, plurimo sermone celebratur. Cujus ingenii magnitudo de libro quod super Pascha composuit, et de decem libris arithmeticae Institutionis, potest apertissime cognosci. Tunc temporis insania Manichaeorum haeresis oritur. Quo tempore Viennensis episcopus Simplides mirae sanctitatis floruit. Permansit autem usque ad imperatoris Cari tempora.
[279] Probus imperator annos sex, menses quatuor. Hic Gallias jamdudum a barbaris occupatas, per multa gravia praelia deletis tandem hostibus, ad perfectum liberavit. Bella deinde civilia, et quidem [Col. 0089B] plurimo sanguine, duo gessit: unum in Oriente, quo Saturninum tyrannum subactum et oppressit et cepit; aliud quo Proculum et Bonosum apud Agrippinam magnis praeliis superatos interfecit; ipse autem apud Sirmium turre ferrata militari tumultu interfectus est. Secundo hujus anno, ut in Chronicis Eusebii legimus, juxta Antiochenos, trecentesimus vicesimus sextus annus fuit; juxta Tyrios, quadringentesimus tertius; juxta Lacedaemonios, trecentesimus vicesimus quartus; juxta Edessenos, quingentesimus octogesimus octavus; juxta Ascalonitas, trecentesimus octogesimus; secundum Hebraeos, initium octogesimi septimi jubilaei, quo continentur anni quatuor mille ducenti quinquaginta. Archelaus, Mesopotamiae episcopus, librum disputationis [Col. 0089C] suae quam habuit adversus Manichaeum exeuntem de Perside, Syro sermone composuit, qui translatus a multis Graecis habetur.
Carus, cum filio Carino et Numeriano, annos tres. Carus in bello Parthico postquam duas nobilissimas Parthorum urbes, Caelen et Ctesiphontem, cepit et de Persis triumphavit, super Tigriden in castris fulmine ictus interiit.
[285] Caius Romanae Ecclesiae fulget episcopus, qui postmodum sub Diocletiano martyrium passus est. Phierius, presbyter Alexandriae, sub Theona episcopo florentissime populos docuit, et sermones diversorumque tractatuum libros composuit. Invenitque elegantiam compositionis, ita ut Origenes minor vocaretur: vir mirae parcimoniae, et voluntariae [Col. 0089D] paupertatis, post persecutionem omni tempore vitae suae Romae versatus est. Numerianus, qui cum patre Caro Parthico bello interfuerat, rediens fraude Apri soceri sui interfectus est.
[288] Diocletianus, ab Urbe condita millesimo quadragesimo uno ab exercitu imperator lectus, annos triginta; qui statim ut potestatis copiam habuit, Aprum, interfectorem Numeriani, manu sua interfecit.
Deinde Carinum, quem Carus Caesarem in Dalmatia reliquerat, difficillimo bello et maximo labore superavit. Dehinc cum in Galliam Anolus et Helianus collecta rusticanorum manu, quos Baccadas vocabant, perniciosos tumultus excitavissent. [Col. 0090A] Maximianum, cognomento Herculianum, Caesarem fecit, misitque in Gallias; qui facile agrestium hominum et confusam manum militari virtute composuit. Igitur per omnes Romani imperii fines subitarum turbationum fragore concrepuerunt: Carausio in Britanniis rebellante, qui primum ad observanda Oceani littora, quae tunc Franci et Saxones infestabant, positus, cum plus in perniciem, quam in profectum reipublicae ageret, a Maximiano jussus occidi, purpuram sumpserat; Achillaeo in Aegypto, cum et Africam Quingentiani infestarent; Narseus etiam, rex Persarum, Orientem bello premeret. Hoc periculo Diocletianus permotus, Maximianum Herculium ex Caesare fecit Augustum; Constantium vero, et Maximinum, et Maximianum [Col. 0090B] Valerium, Caesares legit. Constantius Herculi Maximiani privignam Theodoram accepit uxorem, ex qua sex filios fratres Constantini sustulit. Carausius, per sex annos sibi Britannia fortissime vindicata, tandem fraude allecti socii sui interfectus est; qui postea insulam per triennum tenuit, quem Asclepiodotus, praefectus praetorio, oppressit, Britanniamque post decem annos recepit. Constantius vero Caesar, in Gallia primo praelio ab Alamannis profligato exercitu suo, vix ipse subreptus est; secundo autem secuta est satis secunda victoria, ita ut paucis horis quadraginta millia Alamannorum caesa fuerint. At Maximianus Augustus Quingentianos in Africa perdomuit. Porro autem Diocletianus Achilleum obsessum per octo menses, apud Alexandriam cepit et [Col. 0090C] interfecit. Praeterea Valerius Maximianus cum duobus jam praeliis adversum Narseum conflixisset, tertio inter Gallinicum et Carras congressus et victus, amissis copiis ad Diocletianum refugit. A quo arrogantissime exceptus est, ita ut per aliquot millia passuum purpuratus ante vehiculum ejus praecederet. Hic Diocletianus primus gemmas vestibus calceamentisque inseri jussit, dum sola purpura retro principes uterentur. Decimo octavo anno Diocletiani, ipse in Oriente, Maximianus Herculius in Occidente vastari Ecclesias, affligi interficique Christianos praecipiunt, adustis divinis libris. Hac tempestate martyrium sanctorum Thebaeorum, Mauricii sociorumque ejus sexies mille sexcentorum sexaginta sex impletur. Passio quoque Victoris et Ursi apud Castrum [Col. 0090D] Solodorum, passio quoque beatae Fidis et sociorum ejus apud urbem Agennum, quae postea Conchis translata est. Martyrium etiam Gereonis sociorumque ejus trecentorum viginti octo apud Agrippinam Coloniam. Haec persecutio ita crudelis et crebra flagrabat, ut intra unum mensem decies et octies millia martyrum pro Christo passi inveniantur. Nam et Oceani limbum transgressa, Albanum Aaron, et Julium Britanniae cum aliis pluribus viris ac feminis felici cruore damnavit. Tunc temporis passus est et Pamphilus presbyter, cujus vitam Eusebius Caesariensis episcopus tribus libris comprehendit. Secundo autem persecutionis anno, Diocletianus Nicomediae, Maximianus Herculius Mediolani [Col. 0091A] purpuram deposuerunt. Attamen coepta semel persecutio usque ad septimum Constantini imperatoris annum fervere non cessavit. Constantinus decimo sexto imperii anno, vir summae mansuetudinis et civilitatis, Eboraci in Britannia diem obiit. Tertio anno persecutionis, quo et Constantius obiit, Maximinus et Severus a Valerio Maximiano Caesares facti sunt. E quibus Maximianus maleficia et stupra sua Christianorum persecutionibus accumulat. Passus est ea tempestate Petrus, Alexandriae episcopus, a quo Arius presbyter primo damnatus est. Passi sunt cum eo plures Aegypti episcopi.
Lucianus quoque, vir moribus et continentia et eruditione praecipuus, Antiochenae Ecclesiae presbyter, passus est, et Romae Timotheus, decimo [Col. 0091B] Kalend. Julii. Floruit tunc temporis Melciades Romanae Ecclesiae pontifex. Floruit et tunc temporis vir disertissimus Paschasius, Viennensis Ecclesiae episcopus. Phileas de urbe Aegypti, quae vocatur Thebais, nobilis genere episcopus, elegantissimum librum de martyrum laude componit, et pro Christo capite truncatur. Arnobius apud Africam florentissime rhetoricam docuit, et adversum gentes volumina composuit quae vulgo exstant.
[306] Constantinus Constantii ex concubina Helena filius, in Britannia imperator creatus, regnavit annos triginta, menses decem, ab anno persecutionis quarto. Maxentius Herculii Maximiani filius Romae Augustus appellatur. Licinius Constantiae sororis Constantini, Carnuti imperator creatur. Constantinus imperator [Col. 0091C] de persecutore Christianus factus, licentiam dedit Christianis libere congregari, et in honorem Christi ubique ecclesias construi; ac pene per totum imperium Romanum privilegia singulis civitatibus dedit, ut populus Christianus sub jure et ordinatione episcoporum libere viveret, ac Dei templis libere honoris structuram componeret. Hujus temporibus haeresis Ariana exoritur: Nicaenumque concilium ad damnationem Arii, et confirmationem integrae fidei ex orbe terrarum congregatur, anno post incarnationem Domini trecentesimo vicesimo secundo, die mensis secundum Graecos Desei, vicesimo nono, quod est, decimo Kalendarum Juliarum, consulatu Paulini et Juliani. Uno eodemque tempore et illud sacratissimum Concilium apud Arelaten sexcentorum [Col. 0091D] episcoporum colligitur, Martino tunc episcopo ejusdem civitatis existente; apud Viennam Claudio in catholico dogmate clarissimo episcopo. Eodem tempore Donatistarum in Africa schisma oritur. Namque Donatus per Africam et maxime Numidiam, afferens a nostris Scripturas in persecutione inimicis traditas, multos sua persuasione decepit. Per idem etiam tempus ab Helena Constantini matre Hierosolymis crux Domini inventa est. Constantinus in fide eruditus a B. Silvestro papa, fecit miro opere baptisterium Romae, ubi baptisatus est juxta basilicam B. Joannis Baptistae, quae appellatur Constantiniana. Item basilicam B. Petro in templo Apollinis, necnon et B. Paulo, corpus utriusque aere Cyprio circumdans [Col. 0092A] quinque pedes crasso. Item basilicam in palatio Sorano, quae cognominatur Hierusalem, ubi partem ligni crucis Domini deposuit. Item basilicam B. martyris Agnae, ex rogatu Constantiae filiae suae. Item baptisterium in eodem loco, ubi et baptizata est soror ejus Constantia cum filia Augusta. Item basilicam B. Laurentio martyri, via Tiburtina in agro Verano, ubi idem martyr gloriosus sepultus est. Item basilicam via Lavicana, inter duas lauros beato Petro et Marcellino martyribus, et mausoleum, ubi matrem suam posuit in sarcophago purpureo.
Item basilicam in civitate Hostiae juxta portum urbis Romae beatorum apostolorum Petri et Pauli, et beati Joannis Baptistae. Item basilicam in civitate Albanensi sancti Joannis Baptistae. Item basilicam [Col. 0092B] in urbe Neapoli miro opere exornavit, in honorem apostolorum et martyrum. Idem imperator Depranam civitatem Bithyniae in honorem martyris Luciani ibi conditi instaurans, ex vocabulo matris suae, Helenopolim nuncupavit. Idem urbem nominis sui statuens in Thracia, sedem Romani imperii et caput totius orientis esse voluit. Caput vero totius imperii ante Romam beatis apostolis Petro et Paulo sub testamento tradidit, nobiliores Romanorum, consulares quoque viros, ac pene totum senatorum ordinem cum uxoribus et liberis, in secundam vel novam Romam Constantinopolim translatum habitare constituens. Idem ipse statuit citra ullam hominum caedem, paganorum, templa claudi, arasque deorum confringi. Retius Augustodunensis episcopus, celeberrimae [Col. 0092C] famae habetur, et Juvencus presbyter Hispanus, qui hexametris versibus quatuor libros Evangelii composuit, Firmianus, qui et Lactantius Arnobii discipulus, Nicomediae rhetoricam docuit, ac penuria discipulorum, ob Graecam scilicet civitatem, ascribendum se contulit. Hic in extrema senectute magister Caesaris Crispi filii Constantini in Gallia fuit, qui postea a patre interfectus est.
Jacobus Nizibenae episcopus, unus ex numero sub Maximini persecutore confessorum et eorum qui in Nicaena synodo Arianam perversitatem homoousii oppositionem damnarunt, multorum opusculorum scriptor moritur.
[337] Constantius cum Constantino et Constante fratribus, regnat annos decem et octo, menses quinque, [Col. 0092D] dies quatuordecim. Jacobus Nizibenus episcopus agnoscitur; ad cujus preces saepe urbs discrimine liberatur. Impietas Ariana Constantii imperatoris fulta praesidio, exsiliis, carceribus, et variis afflictionum modis, primum Athanasium Alexandrinae urbis episcopum, deinde omnes non suae partis episcopos persecuta. Maximinus Treverorum urbis episcopus, clarus habetur; a quo Athanasius cum a Constantio quaereretur ad poenam, honorifice susceptus est. Florebat et tunc temporis Nectarius Viennensis episcopus, in doctrina fidei eximius, qui in Vasensi illa synodo venerabili primus interfuit, et Patris, et Filii, et Spiritus sancti unam esse naturam et potestatem, et deitatem, et virtutem, in [Col. 0093A] Ecclesia publice praedicavit, et docuit. Antonius monachus centesimo quinto aetatis anno in eremo moritur. Reliquiae Timothaei apostoli Constantinopolim invectae. Constantii favore Arius presbyter fretus, dum in Constantinopolim ad ecclesiam pergeret, cui tunc Alexander senex episcopus praesidebat adversus nostros de fide dimicaturus, divertens post forum Constantini ad causam necessariam, viscera ejus repente simul cum vita effusa sunt. Constantio Romam ingresso ossa B. Andreae apostoli et Lucae evangelistae a Constantinopolitanis miro favore suscepta sunt. Hilarius Pictaviensis episcopus, qui pulsus ab Arianis, in Phrygiam exsulaverat, cum apud Constantinopolim librum pro se Constantio porrexisset, ad Gallias rediit. Haeresis Anthropomorphitarum [Col. 0093B] in Syria et in Macedonia, in Constantinopoli quoque nascitur. Donatus artis grammaticae scriptor, ac praeceptor Hieronymi, Romae illustris habetur. Eusebius Caesareae Palestinae, in Scripturis divinis studiosissimus, ac bibliothecae divinae cum Pamphilo martyre diligentissimus pervestigator, moritur; qui primum in Arianam haeresim lapsus, ad catholicum dogma correptus rediit. Eustasius primum Coelesyriae, dein Antiochiae episcopus, adversum Arianum dogma multa componens, in exsilium pulsus, apud Trajanopolim Trachiarum urbem conditus est. Marcellus Ancyranus episcopus, contra Arianos scribens arguitur Sabellianae haereseos; sed et beatus Hilarius in septimo adversum Arianos libro, nominis ejus quasi haeretici [Col. 0093C] meminit. Porro ille defendit se non esse dogmatis cujus accusatur communione Julii et Athanasii Romanae et Alexandrinae urbis pontificum. Basilius Ancyranus episcopus Macedonianae partis cum Eustathio Sebasteno princeps fuit; fuit autem artis medicinae peritus.
[361] Julianus, annos duos, menses octo. Hic ex clerico imperator factus in idolorum culturam convertitur, martyriaque infert Christianis, eosque callidis circumventionibus odiisque persequitur. Quo tempore inter alios qui in toto orbe pro Christo passi sunt, Joannes et Paulus Romae martyrium illustre duxerunt. Pagani quoque apud Sebasten Palaestinae urbem sepulcrum beati Joannis Baptistae invadunt, ossaque dispergunt, eadem rursus collecta concremantes, [Col. 0093D] latius per agros spargunt. Sed Dei providentia adfuere quidam ex Hierosolymis monachi, qui colligentibus misti, quaecunque poterant ablata, ad patrem suum Philippum pertulere; ille confestim haec (supra se enim dicebat tantum thesaurum propriis servare vigiliis) ad pontificem Athanasium; tunc maximum, per Julianum diaconum suum misit; quae ille suscepta, paucis arbitris, sub cavato sacrarii pariete, inclusa profutura generationi posterae conservavit: cujus praesagium sub Theodosio imperatore per Theophilum ejusdem urbis episcopum completur. Qui destructo Serapis templo, sancti Joannis ibidem consecravit ecclesiam. Julianus odio Christi templum in Hierosolymis Judaeis reparare [Col. 0094A] permittit. Qui cum ex omnibus provinciis collecti, nova templi fundamenta jacerent, subito nocte oborto, terraemotu saxa ab imo fundamentorum excussa, longe lateque sparsa sunt; igneus quoque globus ab interiore aede templi egressus, plurimos eorum suo prostravit incendio. Quo terrore reliqui pavefacti, Christum confitebantur inviti. Et ne hoc casu crederent factum, sequenti nocte in vestimentis cunctorum crucis apparuit signum. Julianus efferri ossa venerabilis Jacobi Nizibeni episcopi foras civitatem jubet, invidens ipsius miraculis; quae non longe post ditioni Persarum subjicitur. Julianus, incertum a quo, cum exercitus acies contra Persas ordinaret, perimitur, ac intestina sua in aera projiciens, insano ore Christum Dominum blasphemans, Vicisti, [Col. 0094B] Galilaee, vicisti, vitam cum regno perdidit: cujus interitum per revelationem illico per universam Ecclesiam plurimi agnoscunt. Lucifer Calaritanus episcopus a Constantio cum Nicaenam fidem damnare nollet, in Palaestinam relegatus ab exsilio revertitur, a quo postea Luciferianum schisma. Eusebius natione Sardus, Versellensis episcopus similiter a Constantio pro confessione fidei, Scythopolim et inde Cappadociam relegatus, ab exsilio reversus, factione Arianorum interficitur. Fornacius Aquilegensis Ecclesiae episcopus, in hoc maxime detestabilis quod Liberium Romanae urbis episcopum pro fide ad exsilium pergentem primus sollicitavit, et fregit, et ad suscriptionem haereseos compulit. Acacius Luscus Caesareae episcopus, in tantum sub Constantio claruit, [Col. 0094C] ut felicem Romae pro Liberio episcopum consecraret.
[363] Jovianus, anno uno, vel ut verius, mensibus octo. Qui, dum se ab exercitu imperatorem fieri conspiceret, seque Christianum affirmans, paganis praeesse non posse assereret, Et nos, inquit omnis exercitus, qui per Julianum nomen Christi abjecimus, tecum Christiani esse volumus. Quibus auditis imperii sceptra suscepit. Synodus Antiochiae a Melito suisque facta in qua Macedonianum dogma prave firmatur. Jovianus lapsu Constantii praedecessoris admonitus, honorificis et officiosissimis litteris Athanasium requirit, ab ipso formam fidei ecclesiarumque disponendarum suscepit modum; sed hujus pia laetaque principia mors immatura corripuit.
Hilarius urbis Pictavorum Aquitanicae episcopus, [Col. 0094D] factione Saturnini Arelatensis episcopi de synodo Biterrensi in Phrygiam relegatur sub Constantio, ubi duodecim libros adversum Arianos confecit, et librum de synodis ad Galliarum episcopos scripsit; et alia reversus ab exsilio catholica et nimis praeclara opera. Serapion Thaneos episcopus, elegantis ingenii, sub Constantio etiam in confessione fidei inclytus moritur.
[364] Valentinianus et Valens frater ejus, annos duodecim. Apollinaris Laodicenus episcopus multimoda nostrae religionis scripta composuit. Sed incautus postea a fide devians, haeresim sui nominis instituit. Photinus quoque et Eunomius eo tempore haeretici agnoscuntur. Gothi apud Histrum bifariae [Col. 0095A] inter Frigidernum et Ataricum divisi sunt. Sed Frigidernus Ataricum Valentis auxilio superans, hujus beneficii gratia ex catholico Arianus cum ommi gente Gothorum affectus est. Tunc Vulfila eorum episcopus Gothicas litteras reperit, et utrumque Testamentum in linguam propriam transtulit. Damasus Romae episcopus fecit basilicam juxta atrium sancto Laurentio, et aliam in catacumbis, ubi jacuerunt corpora sanctorum apostolorum Petri et Pauli, in quo loco platomam ipsam, ubi jacuerant sancta corpora, versibus adornavit. Valens ab Eudoxio Arianorum episcopo baptizatus nostros persequitur. Gratianus Valentiniani filius tertio ejus anno, Ambiani imperator est factus. Constantinopoli apostolorum martyrium dedicatur. Post Auxentii Mediolanensis [Col. 0095B] episcopi seram mortem, Mediolani Ambrosio episcopo facto, omnis ad fidem rectam Italia convertitur. Nectarus Viennensis et Hilarius Pictaviensis episcopi moriuntur.
Valens cum Gratiano et Valentiniano Valentiniani fratris sui filiis, annos quatuor. Valens lege data ut monachi militarent, nolentes fustibus jussit occidi. Gens Hunnorum diu inaccessis seclusa montibus, repentina rabie percita, exarsit in Gothos, eosque sparsim conturbatos, ab antiquis sedibus expulit. Gothi transito Danubio fugientes, a Valente sine armorum depositione suscepti per avaritiam Maximi ducis; fame ad rebellandum coacti sunt, victoque Valentis exercitu, per Thraciam sese miscentes, simul omnia caedibus, incendiis, rapinisque [Col. 0095C] impleverunt. Valentiniani, et Valentis tempore rebellantes Alamannos, Franci inter Danubium et Maeotides paludes juncti Romanis, superaverunt. Francos lingua Attica Valentinianus imperator a feritate et duritia atque audacia appellari primus voluit. Qui post paululum cum tributa Romanis negarent, et Romanorum impetum ferre non possent, egressi a Sicambria, pervenerunt in extremas partes Rheni fluminis in Germanorum oppida, ibique aliquot annos cum principibus suis Marcomiro et Sunnone resederunt. Ubi primum regem Pharamundum sibi postmodum statuunt, legibusque se subdunt, quas priores eorum Wisovastus et Wisogastus, Artogastus, Salegastus invenerunt. Victorinus natione Afer sub Constantino principe rhetoricam docens, in [Col. 0095D] extrema senectute Christi se tradidit fidei. Titus Bostrenus episcopus, acerrimus contra Manichaeos disputator, moritur. Athanasius Alexandrinus episcopus, multa Arianorum perpessus insidiis, ad Constantem Galliarum principem fugit; unde reversus cum litteris, et rursum post mortem illius fugatus, usque ad Joviani imperium latuit. A quo recepta Ecclesia sub Valente moritur. Ephrem Edessae Ecclesiae diaconus, vir in sua lingua, id est Syra, eruditissimus, moritur. Basilius Caesareae Cappadociae, quae prius Mazacate Gratiano. Gregorius quoque Nazianzenus, vir eloquentissimus, praeceptor Hieronymi, sub Theodosio jam principe moritur.
[379] Gratianus cum fratre Valentiniano, annos [Col. 0096A] septem. Theodosius vir strenuus a Gratiano imperator creatus, maximas Scythicas gentes, hoc est Alanos, Hunnos, et Gothos, magnis multisque praeliis vicit. Cujus studium fidei non ferentes Ariani, post quadraginta annos ecclesias quas vi tenuerant, reliquerunt. Quo tempore Viennensem Ecclesiam regebat Niceta praeclarissimus in dogmate fidei episcopus. Sed et Lugdunensis episcopus Justus, mirae sanctitatis vir, qui postmodum relicta sede sui episcopatus, inter sanctissimos patres anachoritas mira humilitate latens, moritur in Aegypto; cujus ossa pio amore solliciti Lugdunenses ad urbem suam reportant, ossa quoque Viatoris sanctissimi comministri ipsius. Constat autem hunc venerabilem episcopum Justum sub Paschasio Viennensi episcopo [Col. 0096B] nutritum, Claudii ejusdem urbis episcopi diaconum, postmodum ad sanctam Lugdunensem Ecclesiam regendam translatum. Synodus centum quinquaginta patrum in urbe regia Constantinopoli congregatur, adversus Macedonium. Damaso Romae episcopo, Ambrosius Mediolanensis Ecclesiae episcopus, in catholicorum dogmate claruit. Theodosius imperator Arcadium filium consortem imperii sui facit. Anno secundo Gratiani imperatoris, ipso sexies et Theodosio consulibus, Theophilus paschalem computum scripsit. Maximus, vir quidem strenuus et probus, atque Augusto dignus, si non contra sacramenta fidei tyrannidem emersisset, in Britannia invitus propemodum ab exercitu imperator creatus, in Galliam transiit, ibique Gratianum Augustum dolis [Col. 0096C] circunventum apud Lugdunum occidit, fratremque ejus Valentinianum Italia expulsum, Viennae primum latere coegit, justissimam poenam cum matre sua Justina persolventem, quae illum Ariana haeresi polluit: et Ambrosium episcopum eminentissimam catholicae fidei arcem ut perfida obsidione vexavit, nec ante coepta nefanda deseruit, nisi post prolatas beatorum martyrum reliquias Gervasii et Protasii, quas Domino revelante idem beatus episcopus incorruptas reperit. Theodosius Valentinianum Italia expulsum benigne suscipit. Priscilliana haeresis oritur. Idem Priscillianus accusante Itacio, a Maximo tyranno gladio caeditur. Martinus Turonorum episcopus miraculorum insignis effulsit. Post Pharamundum Franci Clodionem ejus filium sibi regem statuunt. [Col. 0096D] Abhinc Franci in finibus Thoringiorum habitantes, crinitos reges habere coeperunt. Id temporis Romani Gallias tenebant. Citra Ligerim fluvium Gothi Burgundiones quoque doctrina Ariana infecti cis ultraque Rhodanum habitabant. Primus rex Francorum Clodio a castro Thoringiorum Dysporo profectus, Rhenum transiit; superato Romanorum populo, Carbonariam sylvam tenuit, usque ad Camaracum venit, ibique interfectis Romanis, sedem sibi statuit.
[385] Theodosius, Gratiano adhuc vivente, annis sex Orientem tenuit; illo mortuo imperavit annis undecim. Ipse et Valentinianus, quem Italia expulsum benigne susceperat, ac simul Maximum tyrannum [Col. 0097A] tertio ab Aquileia lapide interficiunt. Maximus Britanniam omni pene armatam juventute, copiisque militaribus exspoliavit, quae eum in Gallias secutae, nunquam ultra ad domum rediere. Videntes transmarinae gentes saevissimae Scotorum a circio, Pictorum ab aquilone, destitutam milite ac defensore insulam, adveniunt, et vastatam direptamque eam per multos annos opprimunt. Hieronymus presbyter in Bethleem toto mundo clarus habetur, qui librum quem de Viris illustribus Ecclesiae scribit, usque ad decimum quartum totius imperii Theodosii annum perducit. Gentium templa per totum orbem, jubente Theodosio subvertuntur, ac pro eis Christi templa ubique micant. Per idem tempus Joannis anachoreta insignis claruit. Qui etiam Theodosio consulenti de Eugenio [Col. 0097B] tyranno, victoriam illi praedixit. Damasus Romae urbis episcopus, elegans in versibus componendis ingenium habuit, et prope octogenarius moritur. Apollinaris episcopus Laodicenus Syriae, in Scripturis non parum instructus, a quo Apollinaristae feruntur nominati. Patianus in Pyrenaei jugis Barcillone episcopus optima senectute moritur, castigatae eloquentiae, tam vita quam sermone clarus. Photinus de Gallograecia Marcelli discipulus Syrini episcopus a Valentiniano pulsus Ecclesia, Ebionis haeresin instaurare conatur. Dydimus Alexandrinus oculis captus, et ob id elementorum quoque ignarum, tantum miraculum sui omnibus praebuit, ut dialecticam quoque et geometriam quae vel maxime visu indigerent, usque ad perfectum didicerit.
[Col. 0097C] [396] Arcadius filius Theodosii cum fratre Honorio, annis quatuordecim. Sanctorum prophetarum corpora Abacuc et Michaeae divina revelatione manifestantur. Innocentius, Romae episcopus, dedicavit basilicam beatissimorum martyrum Prothasii et Gervasii, ex devotione testamenti cujusdam illustrissimae feminae Vestinae. Mamertus Viennensis episcopus insignissimus habetur, qui inter alia mirifica, ob imminentem cladem ante Ascensionem Domini solemnes instituit litanias. Martinus Turonorum episcopus moritur; Donatus Epiri episcopus virtutibus insignis est habitus. Qui draconem ingentem exspuens in os ejus necavit, quem octo juga boum ad locum incendii, ne aerem putredo ejus corrumperet, vix trahere potuerunt. Clodione [Col. 0097D] rege defuncto, qui viginti annis Francis regnavit Meroveus successit, a quo Francorum reges Merovingi sunt appellati. Metis a Francis succensa, Treveros destructa; Franci usque Aureliam perveniunt. Post Meroveum Childericus regnum adeptus, regnavit annis viginti quatuor. Cui successit Chlodoveus, qui primus rex Francorum Christianus factus est, a beato Remigio Rhemorum episcopo instructus et baptizatus cum populo suo. Gothi Italiam, Wandali atque Alani Gallias aggrediuntur. Augustinus episcopus Hipponensis scientia atque doctrina insignis habetur. Joannes quoque Constantinopolitanus et Theophilus Alexandrinus illustres episcopi praedicantur. Epiphanius Salaminae episcopus, qui inter alia [Col. 0098A] opera libros contra omnes haereses scripsit. Eunomius Arianae partis, Cizycenus episcopus, erumpens in blasphemiam, publice quod Ariani texerant, fatetur. Tiberianus Beticus, sectator Priscilliani, post suorum caedem taedio victus exsilii, ut canis reversus ad vomitum suum, filiam devotam Christo virginem matrimonio copulavit.
[410] Honorius cum Theodosio minorem fratris sui filio, annis quindecim. Honorius imperator, videns oppositis tyrannis nil adversus barbaros agi posse, ipsos prius tyrannos deleri jubet. Constantio comiti hujus belli summa commissa est, qui primum in Galliam profectus cum exercitu, Constantinum imperatorem apud Arelaten civitatem clausit, cepit, occidit. Constantem Constantini filium Hierontius [Col. 0098B] comes suus, ut nequam magis quam probus apud Viennam interfecit, atque in ejus locum Maximum quemdam substituit; ipse vero Hierontius a suis militibus est occisus. Maximus exutus purpura, destitutus a militibus Gallicanis inter barbaros in Hispania egens exsulavit. Jovinus vir Galliarum nobilissimus in tyrannidem mox ut assurrexit, cecidit. Sebastianus frater ejus continuo ut creatus occisus est; Alaricus Attalo imperatore facto, infecto, refecto, ac defecto, citius his omnibus pene quam dictis, ceu mimus risum et ludum exspectavit imperii, cujus ille umbratilis consul. Tertullus ausus est in curia dicere: Loquar vobis, consul et pontifex, quorum alterum jam teneo, alterum spero. Attalus itaque tanquam inane imperii simulacrum cum [Col. 0098C] Gothis usque ad Hispanias portatus est. Unde descendens navi in mari captus, et ad Constantium comitem deductus, inde Honorio imperatori exhibitus, truncata manu, vitae relictus est.
Heraclianus Africae comes, elatus supercilio, Sabinum domesticum suum, virum ingenio industriaque solertem generum allegit, atque aliquandiu Africana annona extra ordinem detenta, tandem cum immensa satis incredibilique classe navigio Romam contendit. Nam habuisse tria millia septingenta naves dicitur; quem numerum nec Xerxem, nec Alexandrum Magnum, vel quemquam alium regum habuisse historiae referunt. Sed littore egressus occursu Marini comitis territus, arrepta navi solus Carthaginem rediit, ibique continuo militari manu [Col. 0098D] interfectus est. Sabinus gener ejus, Constantinopolin fugit; unde post aliquantulum tempus retractus, exsilio damnatus est; ac sic, adjuvante Christo, pax et unitas, per universam Africam Ecclesiae catholicae reddita est. Marinus comes apud Carthaginem, inceptum zelo stimulatus, an auro corruptus, Marcellinum tribunum, virum imprimis prudentem et industrium occidit. Qui continuo revocatus ex Africa, factusque privatus, vel ad poenam, vel ad poenitentiam conscientiae suae dimissus est. Alaricus rex Gothorum Romam invasit, partemque ejus cremavit incendio nono Kalend. Septemb., anno conditionis ejus millesimo centesimo, sexagesimo quarto Honorii imperii anno. Sic tertio die quam ingressus [Col. 0099A] fuerat depraedata urbe egressus est. Inde Gothi in Siciliam transire conati, in conspectu suorum miserabiliter arrepti et demersi sunt. Alarico Atavulfus in regem Gothis succedit, qui Placidiam captivam sororem imperatoris in uxorem assumpsit. Is satis studiose sectator pacis, militare fideliter Honorio imperatori praeoptavit. Placidiae uxoris suae, feminae sane ingenio acerrimae, et religione satis probae, ad omnia bonarum ordinationum opera persuasu et consilio temperatus est. Is apud Barcillonem Hispaniae urbem dolo suorum, ut fertur occisus est. Post hunc Segericus rex a Gothis creatus, cum itidem judicio Dei ad pacem pronus esset, nihilominus a suis interfectus est. Constantius comes apud Arelaten consistens, magnarum rerum gerendarum industria, Gothos [Col. 0099B] quibus jam Atavulfus praeerat, Placidiae conjux a Narbona expulit, atque abire in Hispaniam coegit. Segerico Vallia successit in regnum Gothorum; ad hoc ordinatus a Gothis, ut pacem infringeret, ad hoc ordinatus a Deo, ut pacem confirmaret, territus maxime judicio Dei; quia cum magna Gothorum manus instructa armis navigiisque transire in Africam moliretur, in duodecim millibus passuum Gaditani freti, tempestate correpta, miserabili exitu perierat. Hic Vallia pacem optimam cum imperatore, datis Honorio lectissimis obsidibus pepigit, ac Placidiam imperatoris sororem honorifice apud se honesteque habitam fratri reddidit. Hac tempestate Pelagius adversus Christi gratiam erroris sui dogmata praedicat; ad cujus condemnationem, concilium [Col. 0099C] apud Carthaginem ducentorum decem et quatuor episcoporum congregatur. Cyrillus Alexandriae episcopus, insignis est habitus; Lucianus presbyter scripsit revelationem beati protomartyris Stephani, quam ei revelavit Deus septimo Honorii principis anno, ac Gamalielis et Nicodemi qui in Evangelio et in Actibus apostolorum leguntur. Scripsit autem eam Graeco sermone ad personam omnium Ecclesiarum. Quam revelationem Avitus presbyter, homo Hispanus, in Latinum vertit eloquium, et adjecta epistola sua per Orosium presbyterum, qui missus a beato Augustino ad sanctum Hieronymum pro discenda animae ratione, ad loca sancta pervenerat, occidentalibus dedit: quique primus in patriam reversus reliquias beati Stephani intulit occidenti. [Col. 0099D] Francis post Meroveum, ut diximus, regnavit Childericus. His temporibus Anianus Aurelianensis episcopus clarus habetur; qui orationibus suis ab Hunnorum impetu, Aetio tunc patritio Romanorum Aurelianos liberavit. Britanni Scotorum Pictorumque infestationem non ferentes Romam mittunt, et subjectione sui praemissa, auxilia flagitant. Quibus statim missa legio magnam barbarorum multitudinem stravit; caeteros Britanniae finibus pellunt. Ob arcendos hostes murum trans insulam inter duo maria statuunt; qui absque magistro magis cespite quam lapide factus, nil Britannis operantibus profuit; nam mox ut dicessere Romani, priores hostes advecti navibus, obvia quaeque sibi caedunt, vastant atque [Col. 0100A] dejiciunt. Iterum petunt Britanni auxilia Romanorum, qui advenientes hostes trans maria fugant, conjunctisque sibi Britannis murum saxeum solidum inter civitates, quae dudum ob metum hostium fuerant factae, a mari usque ad mare perducunt. Sed et littore Meridiani maris, ne inde irruptio hostium fieret, crebras turres per intervalla ad prospectum maris statuunt. Vale dicentes sociis, quasi ultra non redituri, Bonifacius Romae episcopus fecit oratorium in coemeterio sanctae Felicitatis, et ornavit sepulcrum ejus. Fecit et oratorium sancti Joannis apostoli, honesto satis opere. Hieronymus presbyter obiit duodecimo Honorii anno, pridie Kalend. Octobris, anno aetatis suae nonagesimo. Macarius ille Aegyptius monachus signis et virtutibus claruit. [Col. 0100B] Severus presbyter, cognomento Sulpitius, Aquitanicae provinciae, vir genere et litteris nobilis, et paupertatis amore conspicuus, charus etiam sanctorum episcoporum Martini Turonensis et Paulini Nolani, moritur. Hic in senectute sua a Pelagianis deceptus, et agnoscens loquacitatis culpam, silentium usque ad mortem tenuit, ut peccatum quod loquendo contraxerat tacendo penitus emendaret. Severianus Gabalensis episcopus in divinis Scripturis eruditus, et declamator admirabilis fuit. Unde frequenter ab episcopo Joanne et imperatore Arcadio, ad faciendum sermonem Constantinopolim evocabatur. Hic juniorem Theodosium ex sacro fonte suscepit, cujus et tempore moritur.
[425] Theodosius minor Arcadii filius, anni quatuor [Col. 0100C] et viginti. Valentinianus junior Constantii filius Ravennae imperator creatur. Placidia mater ejus, Augusta nuncupatur. Per idem tempus Nestorius Constantinopolitanus episcopus suae perfidiae molitur haeresim, adversus quem Ephesina synodus prima congregata, ejus impium dogma condemnat. Hujus etiam tempore diabolus in specie Moysi Judaeis in Creta apparens, dum eos per mare pede sicco ad terram repromissionis promittit perducere, plurimis necatis, reliqui qui salvati sunt confestim ad Christi gratiam convertuntur. Effera gens Wandalorum, Alanorum atque Gothorum, ab Hispanis ad Africam transiens, omnia ferro, flamma, rapinis simul et Ariana impietate foedavit (PAUL. DIAC., lib. XIV) . Sed beatus Augustinus Hipponensis episcopus, [Col. 0100D] et omnium Ecclesiarum doctor eximius, ne civitatis suae videret ruinam, tertio mense obsidionis suae migravit ad Dominum, quinto Kalendarum Septembris, anno aetatis suae septuagesimo sexto. Mansit autem in clericatu vel episcopatu annis quadraginta. Quo tempore Wandali capta Carthagine, Siciliam quoque deleverunt. Cujus captivitatis Paschasinus Lilybitanus antistes, in epistola quam de ratione Paschali Papae Leoni scripsit, meminit.
Francis Chlodoveus adhuc paganus regnat. Cujus temporibus Gondoveus rex Burgundiorum, qui ex genere fertur Alarici, exstitit. Huic fuerunt quatuor filii, Gundobaldus, Godegisilus, Chilpericus et Gothmarus. Gundobaldus Chilpericum fratrem suum interfecit, [Col. 0101A] uxoremque ejus, ligato saxo ad collum, in flumen demersit, filiasque ejus, unam quae Chrona dicta est, exsilio relegavit; alteram vero Chlotildem secum retinuit, quam postea uxorem rex Chlodoveus accepit; cujusque industria, orationibus ac monitionibus, Deo inspirante, idem Christianus cum populo suo factus est. Scotis in Christum credentibus, ordinatus a Papa Caelestino Palladius primus episcopus mittitur. Anno octavo Theodosii imperatoris, recedente a Britannia Romano exercitu, Scoti et Picti redeunt, et totam ab Aquilone insulam vacuam prope indigenis, murotenus capessunt. Nec mora, caesis captis, fugatisque custodibus, muroque ipso interrupto, etiam intra vallum crudelis praedo grassatur. Mittitur epistola lacrymis aerumnisque [Col. 0101B] referta ad Romanae potestatis principem, petens auxilium, sed non impetrat. Interea fames dira profugos infestat; quidam coacti, hostibus manus dedere; alii de montium speluncis ac saltibus strenue repugnare, strageque de hostibus dare. Scoti domum versi ac Picti, extremam insulae partem ibi habitaturi detinent. Famem praefatam magna frugum abundantia opulentia, luxuria, et negligentia; negligentiamque lues acerrima, et mox acrior hostium novorum, id est Anglorum plaga secuta est. Quos illi unanimi consilio cum rege suo Vintigerno, quasi defensore patriae ad se imitandos elegerunt. Sed hos mox expugnatores senserunt. Xistus Romae basilicam sanctae Mariae matris Domini, quae ab antiquo Liberi patris delubrum fuerat, miro opere refecit [Col. 0101C] Eudoxia, uxor Theodosii principis ab Hierosolymis remeavit secum beatissimi Stephani protomartyris reliquias deferens, quae in basilica sancti Laurentii positae pie a fidelibus venerantur. Bledla et Attilia fratres, multarumque gentium reges, Illyricum Thraciamque depopulati sunt. Maximus Taurinensis episcopus, vir in Scripturis divinis satis intentus, clarus habetur. Petronius Bononiensis episcopus Italiae, vir sanctitate vitae et monachorum studiis ab adolescentia exercitatus, cujus pater Petronius praefectus praetorii, vir saecularibus litteris eruditus, moritur. Julianus episcopus et Caelestinus sectatores Pelagii agnoscuntur. Leporius quoque presbyter adhuc laicus, Pelagianum dogma sequitur praesumens, de veritate vitae suae, quam arbitrio tantum et conatu [Col. 0101D] proprio, non Dei se adjutorio obtinuisse credebat. Sed per beatum Augustinum ab eo emundatus, ad catholicam Ecclesiam rediens, satisfactionis suae librum vera fide composuit. Victor, rhetor Massilensis, qui libros in Genesin ad filii sui Etherii personam commentatur, in divinis Scripturis non plene exercitatus moritur. Cassianus quoque, Scytha natione, Constantinopoli a Joanne diaconus ordinatus, apud Massiliam urbem presbyter moritur, qui inter alia Institutionum librum scripsit; opera illius a catholicis cautissime legenda, maxime de libero arbitrio et gratia; sed et Encratitarum haeresi incautius favit. Errores illius Cassiodorus Ravennatium senator purgare volens, non ad plenum ex omni parte [Col. 0102A] potuit. Vincentius quoque natione Gallus apud Lirinensem insulam presbyter, satis in divinis Scripturis eruditus moritur.
Marcianus et Valentinianus annos sex. Quorum initio industria beatissimi Leonis Papae Chalcedonense concilium celebratur, ubi Eutyches cum Dioscoro Alexandrino episcopo condemnatur. Horum etiam sexto imperatorum anno Theodericus rex Gothorum, ingenti exercitu Hispaniam ingreditur. Gens Anglorum sive Saxonum, Britanniam tribus longis navibus advehitur, quibus dum iter prosperatum domi fama referret, exercitus fortior est missus, qui hostes quidem abegit; sed in socios arma vertens totam prope insulam ab orientali usque ad occidentalem plagam igni ferroque subegit, conficta occasione, [Col. 0102B] quod Britones minus stipendia dederint. Egidio patricio in Galliis Franci Agrippam super Rhenum ceperunt, eamque Coloniam, quod ibi coloni inhabitarint appellaverunt. Egidio Syagrius filius successit, qui post mortem Childerici regis Francorum cum Chlodoveo apud Suessionem pugnam committens, vincente Chlodoveo, ad Gothorum regem se contulit. Sed mox a Chlodoveo repetitus, illicoque redditus, occisus est. Sic Romanorum vires intra Gallias ceciderunt. In cujus loco postea Aetius patricius constitutus est; qui maxima praelia cum Wandalis aliisque nationibus gessit. Chlodoveus rex Francorum institutus et Chlotildis neptis Gondobaldi regis Burgundiorum per Aurelianum sponsatur, regique Chlodoveo postmodum per eumdem ipsum Aurelianum adducta [Col. 0102C] conjungitur. Chlodoveus rex post victoriam Alamannorum quindecimo anno regni sui, credens baptizatur. Inde Burgundiam sibi subegit, et Gundobaldum atque Gundesilum fratrem ejus ad tributa coegit. Hoc tempore beatissimus Mamertus Viennensis episcopus, cladem imminentem lacrymis et precibus suis a Viennensium urbe removit. Siquidem incendia crebra terraemotus assidui, nocturni sonitus quidam totius urbis funeri prodigiosum quiddam ac ferale minitantes, populosis hominum conventibus, domestica silvestrium ferarum species observabatur: lupi, ursi, ac cervi naturaliter pavidi, per angusta portarum usque ad fori lata penetrabant. Quid multis? imminente solemnitate vigiliarum qua celebrari festum dominicae Resurrectionis annua consuetudo [Col. 0102D] poscebat, aedes publica quam praecelso civitatis Viennensium vertici sublimitas in immensum fastigiata sustulerat, flammis terribilibus conflagrare crepusculo coepit; interpellatur nuntiis discriminis jucunditas sublimitatis, pleno timoribus populo Ecclesia vacuatur. Omnes namque similem facultatibus vel domibus propriis casum de quadam praeimminentis incendii arce metuebant. Perstitit tamen coram festivis altaribus invictus antistes, sanctus Mamertus, et calorem fidei suae accendens, flumine lacrymarum permissam ignibus potestatem incendio abscedente compescuit. Desperatione deposita reditur ad Ecclesiam, in eaque vigiliarum nocte sancti Paschae, concepit animo Rogationes, atque [Col. 0103A] ibi cum Deo tacitus definivit quidquid hodie psalmis ac precibus mundus inclamat. Joannes Baptista caput suum duobus monachis orientalibus, qui ob orationem venerant Hierosolymam, juxta Herodis quondam habitaculum revelavit; quod deinceps Emessam Phoeniciae urbem perlatum et digno honore cultum est. Haeresis Pelagiana Britannorum turbat fidem; qui a Gallicanis episcopis auxilia quaerentes, Germanum Altisiodorensis Ecclesiae episcopum, et Lupum Tricassinum aeque apostolica gratia antistites, fidei defensores accipiunt. Confirmant antistites fidem verbo veritatis simul et miraculorum signis.
Secundo quoque idem beatus Germanus cum sancto Severo episcopo ad integritatem fidei tuendam [Col. 0103B] Britannias, precibus Gallicanorum episcoporum permotus, proficiscitur, et divina gratia comitante, renovatores erroris penitus confundunt. Sed et bellum Saxonum Pictorumque adversus Britones junctis viribus susceptum, sancti antistites virtute divina retundunt, cum Germanus ipse dux belli factus, non clangore tubae, sed clamore Alleluia, totius exercitus voce ad sidera levato, hostem immanem in fugam vertit. Qui deinceps Ravennam perveniens, et summa reverentia Valentiniano et Placidia susceptus, migravit ad Christum. Corpus ejus honorifico agmine commitantibus virtutum operibus Altisiodorum deferunt. Eo tempore Severus presbyter, natione Indus, vir miraculis clarissimus, destructo idolorum templo, ubi error gentilis centum deos cultura [Col. 0103C] insanissima adorabat, ecclesiam beatissimi Stephani protomartyris, ut consecraretur, pro foribus Viennae parabat. Sed cum diu reditum beatissimi Germani sustineret, quia idem pergens ad dedicationem domus se dixerat venturum, contigit ut die ejusdem dedicationis, antequam officia inchoarentur, beatissimum corpus episcopi Germani per Viennam deportatum, in eamdem Ecclesiam ipsam novam repausandi gratia perveheretur; sicque viri Dei promissum impletur. Isicius tunc temporis Viennensem regebat Ecclesiam, sextus a beato Paschasio, cujus diebus praefatus Severus gloriosus presbyter ab India Viennam venit. Qui episcopus floruit usque ad tempora Zenonis imperatoris. Aetius patricius magna occidentalis reipublicae salus, et regis quondam Attilae terror, [Col. 0103D] a Valentiniano occiditur, cum quo Hesperium pene cecidit regnum. Eucherius Lugdunensis episcopus, satis in divinis Scripturis eruditus, moritur. Hic etiam inter alia opera, Cassiani quaedam opuscula lato tensa eloquio, angusto tramite in unum coegit volumen. Philippus presbyter auditor beati Hieronymi, qui in Job simplici sermone edidit libros, moritur.
Leo major cum Leone minore, regnant annis sexdecim. Alexandria et Aegyptus errore Dioscori haeretici languens immundo impleta spiritu, caninam rabiem latrat. Per idem tempus apparuit haeresis Acephalorum Chalcedonense concilium impugnantium. Ideo Acephali, id est sine capite nominantur, [Col. 0104A] quia quis prius eam haeresim introduxerit, non invenitur. Cujus haeresis peste plurimi orientalium languent. Leo imperator, pro tomo Chalcedonensis, per universum pene orbem singulis orthodoxorum episcopis singulas consonantes misit epistolas, quid de eodem tomo sentirent rescribi sibi postulans; quorum adeo consonantia de vera Christi incarnatione suscepit, omnium rescripta, ac si uno tempore unoque dictante fuissent universa conscripta.
Theodorus Episcopus civitatis, quae a Cyro rege Persarum condita Cyriae nomen habet, scribit de vera incarnatione Domini Salvatoris adversus Eutychem et Dioscorum Alexandriae episcopum, qui humanam in Christo carnem negant. Scripsit et Ecclesiasticam [Col. 0104B] historiam a fine librorum Eusebii usque ad suum tempus, id est, usque ad imperium hujus Leonis sub quo et mortuus est. Victorius, jubente papa Hilario, scripsit Paschalem circulum sexcentorum triginta duorum annorum. Chlodoveus rex Francorum, milliario decimo ab urbe Pictavis cum Alarico rege Gothorum pugnam iniit, ibique victor Alaricum occidit. Amalaricus filius Alarici, evadens in Hispanias, aufugit; Chlodoveus Burgundiorum rex Tolosam, Sanctonas, et reliquas civitates omnemque terram Aquitanicam subjugavit, Gothos Arianos inde expellens; Francos ibi catholicos habitare constituens. Salvianus presbyter apud Messiliam humana et divina litteratura instructus, inter alia quae scripsit, ad Claudianum presbyterum Viennensem, [Col. 0104C] librum unum expositionis extremae partis in Ecclesiasten. Hilarius Arelatensis Ecclesiae episcopus, vir in sanctis Scripturis doctus, paupertatis amator, et erga inopum provisionem non solum mentis pietate, sed et corporis sui labore sollicitus, emicuit. Leo, urbis Romae beatissimus episcopus, in doctrina fidei clarus habetur. Claudianus quoque Viennensis Ecclesiae presbyter, vir ad loquendum artifex, et ad disputandum subtilis, floruit. Sed et Prosper Aquitanicae regionis, notarius beati Leonis, a quo dictatae creduntur esse epistolae adversus Eutychem de vera incarnatione Chisti, et libero arbitrio male sentientem.
[475] Zenon imperator, annis septemdecim. Iste Leonem filium suum interficere quaerens, pro eo [Col. 0104D] mater ejus alium similem figura obtulit, ipsumque Leonem occulte clericum fecit; quique et in clericatu usque Justiniani tempora vixit. Per idem tempus corpus Barnabae apostoli, et Evangelium Matthaei ejus stylo scriptum ipso revelante reperitur. Odoacer rex Gothorum Romam obtinuit; quam ex eo tempore diutius eorum reges tenuere. Mortuo Theodorico Triarii filio, alius Theodoricus, cognomento Valamer, Gothorum suscepit regnum, qui utramque Macedoniam Thessaliamque depopulatus est. Plurima regiae civitatis loca igne succendens, Italiam quoque infestus occupavit. Honoricus rex Wandalorum Arianus, in Africa exsulatis diffugatisque plusquam trecentis triginta quatuor episcopis catholicis [Col. 0105A] Ecclesias eorum clausit. Plebem variis affecit suppliciis, innumeram multitudinem catholicam pro fide veritatis peremit, innumeris manus abscindens, et ut catholicae confessionis loquelam auferret, linguas quoque praescindens, pene totam Africam in catholica veritate plene fundatam, unum quodammodo martyrem fecit.
Britones, duce Ambrosio Aureliano, viro modesto, qui solus forte Romanae gentis Saxonum caedi superfuerat, victricem Saxonum gentem provocantes ad praelium, vincunt: et ex eo tempore nunc hi, nunc illi palmam habuere donec Saxones advenae potentiores tota insula per longum potirentur. Chlodoveus rex cum Ragnacario propinquo suo pugnam iniit. Comprehensus Ragnacarius, simul et frater ejus a [Col. 0105B] tergo vinctis manibus regi praesentati sunt. Chlodoveus rex Ragnacario dicens: Cur humiliasti gentem nostram ut vinciri te permitteres? Bipennem in caput ejus defixit; sicque mortuus est. Fratri quoque ejus ita dixit: Si tu fratri tuo adjutorium praebuisses, vinctus atque ligatus non fuisset; sicque bipennem in caput ejus librans, occidit illum. Traditores eorum cognoscentes aurum quod pro fratribus acceperant vitiatum, regi Chlodoveo retulerunt. Quibus ipse respondit: Merito hujusmodi aurum corruptum accipit, qui dominum suum in mortem tradidit: sufficiat vobis quod vivitis. Illi haec audientes, prae innumera pecunia vitam pretiosius duxerunt.
Timotheus, exstincto ab Alexandrinis Protherio, [Col. 0105C] aut voluit aut passus est ab uno episcopo in locum occisi episcopi se ordinari: et ne contra legem factus merito objiceretur, ad gratiam plebis quae Protherium exosum habuerat conciliandam, omnes quibus ille communicaverat, Nestorianos pronuntiat. Chalcedonensem synodum repudians, confutatus ab omnibus, haeresiarches in exsilium truditur: ibique sub Zenone moritur.
[492] Anastasius, annis viginti octo. Transemundus, Wandalorum rex, catholicas ecclesias clausit, et ducentos viginti episcopos in Sardiniam exsilio relegavit. Fulgentius, Ruspensis Ecclesiae episcopus, scientia et doctrina claruit.
Avitus quoque Viennensis episcopus eloquentia [Col. 0105D] et sanctitate praecipuus, cujus frater Apollinaris Valentiae episcopus, miraculis insignis, Isicii senatoris primum viri, postea Viennensis episcopi, duo lumina, clarissimi filii. Hic beatus Avitus adversus haeresin Arianam, quae tunc non solum Africam, sed et Galliam Italiamque magna ex parte occupaverat, magno sudore decertavit, quod clarissima ejus opera testantur. Scribit enim dialogum, haeresin illam oppugnans fidelissimo et doctissimo immortalique ingenio ad Gundebaldum Burgundionum regem, filium Gundovei. Item alios libellos duos contra Nestorium et Eutichem auctores erroris, luculentissimo et castigato satis sermone. Fuerunt et alia illius plura eximia opera in Christi Ecclesia [Col. 0106A] probatissima. Hic Sigismundum regem in fide pietatis erudivit: qui agente illo postmodum monasterium sanctorum martyrum Agaunensium Mauritii sociorumque ejus construxit. Quem postmodum captum, et a Francis occisum vehementissime doluit. Quantus autem in Ecclesia Christi vixerit, quisquis scire ad plenum vult, post ejus innumera in divinis laboribus opera, epitaphium ipsius legat; ibi quantus fuerit, videre poterit: ubi inter alia sic metrice lusum est veritate pura subnixum:
Symmachus papa inter multa Ecclesiarum opera, [Col. 0106B] quae vel a fundamentis creavit, vel prisca renovavit, ad beatum Petrum, ad beatum Paulum, et beatum Laurentium pauperibus habitacula construxit: et omni anno per Africam et Sardiniam episcopis qui in exsilio erant pecunias et vestes ministravit. Anastasius imperator, quia haeresi favens, catholicos insectatus est, divino fulmine periit.
Hic Anastasius codicillos Chlodoveo regi pro consulatu misit. Ab ea die et consul et augustus est appellatus, sedemque regni Parisiis constituit. Regnavit a Francis triginta annos. Fuerunt autem a transitu sancti Martini, usque ad transitum Chlodovei regis annis centum duodecim. A transitu sancti Martini Viennensis tertii episcopi (nam primus Crescens, sequens Zacharias martyr) usque ad [Col. 0106C] transitum Martini Turonorum episcopi ducenti nonaginta anni, et usque ad transitum sancti Mamerti Viennensis Ecclesiae episcopi, colliguntur anni trecenti viginti octo. Mortuo Chlodoveo, Chlotildis regina cum quatuor filiis Chlodovei, regnum Francorum tenuit, Theodorico, Chlodomiro, Childeberto et Chlotario. Dani cum multis navibus Cochilaico duce in Gallias transitum faciunt. Cum quibus Theutbertus Theoderici filius pugnavit, eosque cum rege illorum prostravit. Chlodomirus et Childebertus atque Chlotharius fratres contra Sigismundum et Gothmarum exercitum movent. Cumque in aciem simul venissent, fugientibus Burgundionibus, Sigismundus cum ad sanctorum martyrum Agaunensium monasterium fugeret, comprehensus a Chlodomiro [Col. 0106D] cum uxore et filiis suis necatur: et in puteum projectus occultatur. Sed per revelationem postea inde ab abbate sanctorum martyrum levatus non longe ab ecclesia eorum in monasterio quod ipse construxit, ubi eorum corpora, scilicet Mauritii, sociorumque ejus sex millium sexcentorum sexaginta sex posita sunt honorifice sepultus est: ubi virtutibus postmodum et ipse claruit. Tunc temporis et Avitus presbyter insignis apud Aurelianos habetur. Chlodomirus in provincia Viennensi, in loco qui dicitur Veseroncia, cum Burgundionibus decertans, interfectus est. Franci indigne ferentes, Gothmarum persecuti interimunt. (DIACON., lib, XV; SIGISM., ann. 503) . Per idem tempus apud Carthaginem [Col. 0107A] Olympus quidam Arianus in balneis sanctam Trinitatem blasphemans, ignis jaculo visibiliter est combustus. Barbas quoque quidam Arianus episcopus, dum quemdam contra regulam fidei baptizans dixisset: Baptizat te Barbas, in nomine Patris per Filium in Spiritu sancto, statim aqua quae fuerat ad baptizandum deportata, nusquam comparuit. Quod aspiciens qui baptizandus erat confestim ad catholicam ecclesiam abiit, et juxta morem fidei baptismum Christi accepit. (NICEPH., l. XVI, c. 35.) Faustus ex abbate Lirinensis monasterii apud Regium Galliae episcopus factus, Pelagianum dogma destruere conatus, in errorem labitur: unde qui ejus sensus in hac parte catholicos praedicant, sicuti Gennadius de illustribus viris scribens, omnino errant. [Col. 0107B] Ita enim liberum arbitrium tam Augustinus quam caeteri catholici in Ecclesia Dei docent, ut illuminatio, virtus et salus illi a Christo, et per Christum, et cum Christo sit; Faustus vero iste ita liberum christianum arbitrium docere conatur, ut illuminatio ejus, virtus et salus, non a Christo, sed natura sit.
Contra hunc scribit lucidissima fide beatissimus Avitus Viennensis episcopus, ejus redarguens errorem. Similiter et Joannes vir eruditus Antiochenus presbyter.
[519] Justinus imperator annis octo. Joannes Romanae Ecclesiae pontifex, Constantinopolim veniens ad portam quae vocatur Aurea, populorum turbis ei occurrentibus, in conspectu omnium, roganti [Col. 0107C] coeco lumen reddidit. Qui cum rediens Ravennam venisset, Theodericus eum cum comitibus caeteris carceris afflictione peremit, invidia ductus, quia catholicae pietatis defensor Justinus eum honorifice suscepisset. Quo tempore Symmachum atque Boetium consulares viros, pro catholica pietate idem Theodericus occidit: quique anno sequente subita morte periit, succedente in regno Atalarico nepote ejus. Post Transemundum Childericus ex Valentiniani imperatoris captiva filia genitus, in Wandalis regnum suscepit. Qui sacramento a Transemundo obstrictus, ne catholicis in regno suo consuleret antequam regnum susciperet, episcopos ab exsilio reverti jussit, eisque Ecclesias reformare praecepit, post annos septuaginta quatuor haereticae [Col. 0107D] profanationis. Julianus Viennensis Ecclesiae episcopus floruit. Theodericus, Childebertus, et Chlotarius reges contra Hermenefridum regem Thoringiorum exercitum commovent, et victores Hermenefridum fugant. Quem postea Theodoricus sub fide receptum, de muro urbis cum simul loquerentur, praecipitat, infantesque ejus interficit. Childebertus quoque pro sorore sua Amalrici regis uxore, in Hispania pugnam iniit. Ibique Amalricus interfectus ac thesauri illius direpti, Toletum urbs vastata. Childebertus cum sorore sua reversus est, quae tamen in itinere obiit. Childebertus vero inter reliquum thesaurum, calices pretiosissimos sexaginta detulit, quindecim patenas miro opere caelatas, viginti [Col. 0108A] capsas Evangeliorum ex auro purissimo cum gemmis: quae cuncta ecclesiis divisit. Childebertus et Chlotharius filios Chlodomiri nepotes suos, quos nutriebat Chlotildis, ne regnarent loco patris, inter ficiunt: unus ex his Chlodoaldus effugit. Hic postea, relicto regno terreno, clericus factus, presbyter deinde ordinatus, bonis operibus praeditus, plenus virtutibus migravit ad Dominum, sepultus Noviome in suburbio Parisiacae civitatis. Eugenius Carthaginensis Africae civitatis episcopus, confessor publicus habetur.
[527] Justinianus imperator regnavit annos triginta novem. Hic Justini ex sorore nepos. Benedictus abbas, virtutum gloria claruit. Vitam ejus B. Gregorius papa in dialogorum libris scripsit. Belisarius [Col. 0108B] patricius mirabiliter de Persis triumphavit. Qui deinde a Justiniano in Africam missus, Wandalorum gentem delevit. Carthago quoque post annos nonaginta quatuor vastationis suae, recepta est, pulsis devictisque Wandalis, et rege eorum Gelismero capto, atque Constantinopolim misso. Viennensis episcopus Dominus floruit. Hic tam in divinis quam in saecularibus artibus claruit, amator pauperum, redemptor captivorum, vitaque probatissimus. Per idem tempus corpus S. Antonii monachi, divina revelatione repertum, Alexandriam perducitur, et in ecclesia sancti Joannis Baptistae humatur. Dionysius paschales scribit circulos, incipiens ab anno Dominicae Incarnationis ducentesimo trigesimo secundo, qui est annus Diocletiani, ducentesimus quadragesimus [Col. 0108C] octavus post consulatum Lampadii et Orestis: quo anno codex Justinianus orbi promulgatus est. Victor quoque Capuanus episcopus librum de Pascha scribens, Victorii arguit errores. Theodoricus Francorum rex moritur, cui succedit Theutbertus filius ejus. Childebertus et Chlotarius reges Francorum Hispaniam vastant. Caesar-Augustam circumdantes obsident. Sed cives tunicam B. Vincentii martyris circumferentes misericordiam Domini rogabant, qua de re flexi reges, Childericus et Chlotarius, pace composita, in munere stolam beatissimi Vincentii martyris a Caesar-Augustanis acceperunt. Parisios reversus Childebertus, ecclesia in veneratione B. Vincentii martyris ibi constructa, eamdem ipsam stolam in eadem ipsa ecclesia reposuit. [Col. 0108D] Theutbertus Italiam ingreditur, Longobardos, superat, atque tributarios sibi subigit. Reversus decimo quarto regni sui anno moritur. Sed et Chlothildis plena bonis operibus, apud urbem Turonum migravit ad Dominum: corpus ejus a filiis sublatum, Parisiis juxta virum suum Chlodoveum in ecclesia sanctae Genofevae sepultum est. Chlotarius rex filium suum Chramnum contra se rebellantem, et publica pugna resistentem, cum prius idem Chramnus captus et ligatus fuisset, cum uxore et filiis jussit igne cremari. Hoc tempore beatus Medardus episcopus, plenus virtutibus, migravit ad Dominum. Quem Chlotarius rex Suessionis civitate gloriose sepelivit, multas facultates et munera se ad sepulturam illius [Col. 0109A] tradens. Ipse autem rex non multo post defunctus, in eadem ipsa ecclesia beati Medardi a filiis suis sepelitur. Regnavit autem quinquaginta et unum annum.
[564] Justinus minor, annis undecim. Narcissus patricius Totilam Gothorum regem in Italia superavit, et occidit. Hic deinde minis territus Sophiae Augustae Justini uxoris Longobardos a Pannoniis invitavit, eosque in Italiam introduxit. Joannes, Ecclesiae Romanae pontifex, ecclesiam apostolorum Philippi et Jacobi perfecit, et dedicavit. Pantagathus Viennensis Ecclesiae episcopus floruit. Hic consularibus fascibus primum sublimis, sed Christi humilitate primus, postmodum quinque annis episcopalem sedem fidelissime rexit: sub consulatu [Col. 0109B] Paulini junioris et Basilii vita functus est. Cui successit in episcopatu Isicius, qui et ipse sub Justiniano floruit. Quatuor fratres filii Chlotarii regnum inter se dividunt. Charibertus accepit regnum Childeberti, sedemque constituit Parisiis: Gunthchramnus regnum Clodomiri, constituitque sedem Aurelianis: Chilpericus, regnum Chlotarii patris sui, Suessionisque civitate sedem sibi statuit: Sygibertus accepit regnum Theodorici, sedemque sibi constituit Rhemis. Octavo regni ejus anno in Gallias Hunni cum Sygiberto praelia committunt. Victi amicitias petunt: sicque in terram suam refugiunt. Sygibertus et Chilpericus fratres inter se decertant, et primum Chilpericus civitatem Rhemensem pervasit. Sygibertus iterum Suessiones occupat, capto [Col. 0109C] Theutberto Chilperici filio. Sed postmodum sacramentis inter se datis, aliquot annis in quadam pace manserunt. Charibertus rex moritur, atque in basilica sancti Romani Blavio castello sepelitur. Sygibertus rex Brunichildem Athanaildi regis filiam uxorem accepit, eamque sub Arianis baptizatam in nomine individuae Trinitatis rebaptizari praecepit. Ejus sororem Chilpericus rex ad patrem in Hispaniam mittens, Chilsuintam expetiit: et cum alias uxores haberet, ipsam superduxit: quam tamen postea consilio usus Fredegundis, per noctem in lecto suo strangulavit.
Jam tunc Chilpericus tres filios habebat de Audovera uxore sua, Theutbertum, et Meroveum, et Chlodoveum. Absente Chilperico Fredegundis Audoveram [Col. 0109D] reginam tali fraude decepit, ut filiam quam ex Chilperico habebat Audovera ex sacro fonte, ipsa per se non per aliam susciperet: quod et ipsa seducta quidem fecit, ac idcirco postmodum a marito suo Chilperico dimissa, sicque Fredegundis in connubium transiit. Audovera velo velata villas et praedia tantum ad sustentationem sui accepit. Episcopus qui filiam baptizavit, et matri eam tenere non prohibuit, exsilio damnatus est. Leobigildis rex Gothorum quasdam Hispaniae regiones sibi rebelles in potestatem sui regni superando redegit. Hoc tempore Namatus Viennensis Ecclesiae episcopus floruit, nobilis stemmate, sed nobilior vita, et eloquio. Franci qui sub ditione Chilperici erant ad Sygibertum [Col. 0110A] transeunt: sicque Sygibertus Tornacum, ubi Chilpericus residebat, obsedit. Eo tempore sanctus Germanus Parisiorum episcopus Sygiberto regi mandavit, ut contra fratrem suum nullo modo abiret, neque de interfectione illius cogitaret, quod ille audire contempsit. Sed Francis consentiens, more gentis impositus clypeo, rex constitutus est, ac regnum fratris sui Chilperici adeptus qui non longe fraude Fredegundis a duobus juvenibus interfectus est. Namque illi simulantes secretius aliquid ei suggerere, latus illius perfodiunt, qui a Chilperico fratre, in Lambriaco vico sepultus est. Inde translatus in basilicam sancti Medardi, juxta patrem suum Chlotarium positus est. Regnavit autem tredecim annis. Meroveus filius Chilperici, Brunichildem uxorem [Col. 0110B] avunculi sui in conjugium accepit. Pro qua re captus a parte et tonsuratus, ac presbyter ordinatus, in pago Cinnomannico in monasterium missus est. Childebertus junior Brunichildis filius: rex in Austria constitutus: qui Italiam ingressus, eam devastavit, et tributariam fecit. Gunthchramnus rex bonae satis memoriae mortuus est, atque in Basilica sancti Marcelli martyris Cabillone sepultus: regnavit autem triginta et uno annis. Leubigildus rex filiam Chilperici et Fredegundis, nomine Rinchildem, duxit uxorem. Fredegundis cum Landerico majore domus adulterans, Chilpericum regem a venatione revertentem dolo per gladiatores interficere fecit: et quasi nescia mali cum exercitu Parisios deportatum in Ecclesia B. Vincentii martyris sepelivit: [Col. 0110C] sic ipsa cum Landerico et Chlotario parvo filio in regno resedit. Contra quam Childebertus rex Austrasiorum, qui Gunthchramno patrueli in regno Burgundiae successerat, bellum commovit. Sed Fredegundis suis consilium dedit ut nocte cum lampadibus obviam irent, praecedentes ramos in manibus ferrent, appensis tintinnabulis ad colla equorum, ne a vigiliarum custodibus sciri possent. Nam tunc temporis tinnitos equos Austrasii ad pastum emittebant. Illi sic cuncta facientes, Austrasios et Burgundiones tali fraude seduxerunt, dum vigiliae putant juxta silvam equos suos pascere, et tintinnabula equorum suorum resonare. Caesus itaque Childeberti exercitus, reliqui cum ducibus in fugam versi sunt. Fredegundis post aliquantum temporis, [Col. 0110D] mortua, in ecclesia beati Vincentii Parisiis sepulta est. Theodebertus et Theodoricus, filii Childeberti, cum avia sua Brunichilde in regnum gloriosi regis Gunthchramni in Burgundiam directi: Theodericus cum Chlothario patruele suo pugnam iniit, eumque cum exercitu suo fugavit: inde Theodericus consilio matris suae Brunichildis, cum Theodeberto fratre pugnam miscuit. Frater ejus Coloniam ingressus, doloque ibi occisus est, caputque illius Theodorico fratri, ut ipse jusserat, delatum filii Theodeberti ab ipso interfecti. Filiam ejus in conjugium sumere volens, a matre prohibitus est. Cuique postmodum Brunichildis mater, timens ne eam perimeret, venenum porrexit, talique morte obiit; regnans quadraginta [Col. 0111A] annis: filios ejus Brunichildis occidit. Namatus episcopus Viennensis septuagesimo anno vitae suae defungitur. Justinus imperator amens factus, diem obiit: Tiberiusque pro eo imperium suscepit. Burgundiones et Austrasii cum reliquis Francis pace facta Chlotharium in tribus totis regnis super se regem levaverunt.
[575] Tiberius Constantinus imperator annis septem. Gregorius adhuc apocrisiarius Romanae Ecclesiae in Constantinopoli libros Expositionis in Job condidit, atque Eutychium ejusdem urbis episcopum in fide nostrae resurrectionis errasse, Tiberio praesente, ita convicit, ut imperator librum ipsius, quem de resurrectione scripserat, flammis cremari debere liberaret. Docebat enim idem Eutychius corpus [Col. 0111B] nostrum in resurrectione impalpabile, ventis ac requie futurum subtilius. Gens Longobardorum comitante fame et mortalitate, omnem invadit Italiam, ipsamque Romanam urbem obsedit: quibus tempore illo rex praeerat Alboinus. Gothi quoque sub Hermenigildo Lewigildi regis filio, bifarie divisi, mutua caede se vastant. Philippus Viennensis episcopus clarus floruit. Cujus tempore monasterium sancti Andreae subterioris Viennae conditum a Remilla Eugenia Ansemundi ducis filia, atque sub testamento matri Ecclesiae traditum. Nam aliud monasterium superius S. Andreae, in colle civitatis situm jam erat. Fundaverat enim ipsum beatissimus Leonianus temporibus sancti Aviti ejusdem urbis episcopi, ubi eadem ipsa Remilia sub regulari disciplina nutrita [Col. 0111C] fuerat. Post Philippum Evantius vir sanctus, episcopus Viennae levatus est. Hic cum sancto Prisco et Artemio Senonico, et Remigio Biturigensi, et cum aliis sanctis episcopis, viginti capitula ecclesiastica perfecte roboravit. Quibus consedit quoque Syagrius Eduennensis episcopus, vir summae sanctitatis. Suevi a Lewigildo rege obtenti Gothis subjiciuntur.
[583] Mauricius imperator, annis viginti et uno. Ermenigildus Lewigildi Gothorum regis filius, ob fidei catholicae confessionem inexpugnabilem, a patre Ariano regni privatus infulis, insuper in carcerem projectus, ad extremum nocte sancta Dominicae resurrectionis, securi in capite percussus, regnum coeleste pro terreno rex et martyr intravit. Cujus frater Richaredus mox ut regnum post patrem accepit, [Col. 0111D] omnem gentem Gothorum, cui praeerat instante Leandro Hispalitano episcopo, qui et Ermenigildum docuerat, ad catholicam fidem convertit. Anari adversus Romanos dimicantes auro magis quam ferro pelluntur. Viennensis episcopus Verus claruit. Hujus tempore Desiderius Augustodunensis genere, in ordine diaconi Ecclesiae Viennensi serviebat. Gregorius Romanae Ecclesiae praesul et doctor eximius claruit. Post Verum episcopum sanctus Desiderius succedit. Hic beatissimus Brunichildem reginam ex impietatibus suis arguens a comitibus ejus ipsa jubente in territorio Lugdunensi super fluvium Calaronam perimitur, martyrque gloriosus coeleste regnum ingreditur. Gregorius pontifex synodum episcoporum viginti [Col. 0112A] quatuor, ad corpus B. Petri apostoli congregans, quae necessaria sunt Ecclesiae decernit. Idem missis in Britanniam Augustino, Mellito, et Joanne, cum aliis pluribus timentibus Deum, ad Christum Anglos convertit. Siquidem Edilbertus rex Cantuariorum, cum gente cui praeerat, ad Christum convertitur, sedesque tam Augustino doctori suo, quam aliis episcopis largitur. Brunichildis regina pro multis sceleribus suis in praesentia Chlotharii regis judicantibus Francis, indomitis equis, religata brachiis et cruribus divaricatis, membratim discinditur, ac igni ossa illius cremata.
Phocas regnavit annis octo. Gregorius Anglorum genti metropolitanos statuit, deditque Lindonae atque Eboraciae episcopis pallium: secundo anno imperii [Col. 0112B] Phocae, indictione octava, migravit ad Dominum. Phocas, rogante papa Bonifacio, statuit sedem Romanam caput esse omnium Ecclesiarum, quia Constantinopolitana Ecclesia prima se omnium scribebat. Domnolus Viennensis episcopus tunc florebat, vir strenuus, et in redimendis captivis piissimus. Phocas rogante alio Bonifacio Romano pontifice, in veteri fano quod Pantheon vocabatur, ablatis idololatriae sordibus ecclesiam Beatae semper Virginis Mariae et omnium martyrum dedicari jussit, ut ubi quondam non deorum, sed daemoniorum cultus agebatur, ibi deinceps omnium fieret memoria sanctorum. Patasini et Veneti per Orientem et Aegyptum civile bellum faciunt, ac sese mutua caede prosternunt. Persae adversus rempublicam gravissima bella gerentes, [Col. 0112C] multas Romanorum provincias, et ipsam Hierosolymam capiunt: ac destruentes ecclesias, sancta quoque loca profanantes, etiam vexillum Dominicae crucis auferunt. Heraclius imperator, annis viginti sex. Anastasius Persa monachus, nobile pro Christo martyrium patitur: qui natus in Perside a patre puer magicas artes didicit; sed ubi a captivis Christianis nomen Christi accepit, in eo mox animo conversus, relicta Perside Chalcedoniam Hierapolimque, Christum quaerens, ac deinde Hierosolymam petiit ubi accepit baptismatis gratiam. Quarto ab eadem milliario monasterium abbatis Anastasii introivit, ubi septem annis regulariter vivens, dum Caesaream Palaestinae orationis gratia venisset, captus a Persis, et multa diu verbera inter carceres et vincula Marcebana [Col. 0112D] judice perpessus, tandem in Persidem mittitur ad regem eorum Chosroam: a quo tertio per intervalla temporis verberatus, ad extremum una suspensus manu per tres horas, sic decollatus cum aliis septuaginta, martyrium complevit. Mox tunica ejus indutus quidam daemoniacus, curatus est. Sisebutus Gothorum rex in Hispania plurimas urbes sibi bellando subjecit et Judaeos suo regno subditos, praeter eos qui fuga lapsi latenter migraverunt ad Francos, ad Christi fidem convertit. Persae Chalcedoniam usque pervenerunt. Aeunni murum longum irrumpentes, et moenia Constantinopolis accedentes, cum Heraclio imperatore mutuo in muro stante colloquuntur, acceptoque ab eo pretio pacis ad tempus [Col. 0113A] recedunt. Aetherius Viennensis, vir in omnibus eximius, praeclarus habetur. Chlotharius rex Saxonum terram vastavit: in tantum ut non ibi relinqueret hominem viventem, longior, ut fertur, quam spatha ipsius erat. Non longo tempore interjecto quadragesimo quarto regni sui anno moritur: successitque ei Dagobertus filius ejus vir strenuus, et in judiciis severus. Habuit autem duos filios, Sygibertum et Chlodoveum quorum unum, Sygibertum in Austriam cum Pipino duce direxit: Chlodoveum juniorem secum retinuit. Gundolandus major domus moritur, cujus loco Herthenoldus a Dagoberto constituitur. Heraclius imperator cum exercitu superveniens Persis victor, Christianos qui ibi erant captivi reduxit, ac vexillum Dominicae crucis Hierosolymam [Col. 0113B] triumphans reportavit. Reliquiae quoque beati martyris Anastasii, primo ad monasterium suum, deinde Romam advectae, venerantur in monasterio beati Pauli apostoli, quod dicitur ad Aquas Salvias. Anno Heraclii imperatoris octavo decimo, indictione quinta, Eduinus excellentissimus rex Anglorum, in Britannia Transumbranae gentis ad aquilonem, praedicante Paulino episcopo, quem miserat de Cantia venerabilis archiepiscopus Justus, verbum salutis cum sua gente suscepit anno regni sui undecimo; adventus autem Anglorum in Britanniam plus minus anno centesimo octogesimo. Eique Paulino sedem episcopus Eboraci dedit. Eo tempore apud Scotos in observatione quartae decimae lunae paschalis error maximus exortus est: quorum errorem Honorius papa per [Col. 0113C] epistolam suam redarguit. Sed et Joannes, qui successori ejus Severino in pontificatu successit, cum adhuc electus in pontificatu, pro eodem errore quartae decimae lunae, simul et pro Pelagiana haeresi, quae apud eos recrudescebat, scripsit.
[639] Heracleonas cum matre sua Martina, annis tribus. Cyrus Alexandriae episcopus, Sergius et Pyrrhus regiae urbis episcopi, Acephalorum haeresim instaurantes, unam operationem in Christo divinitatis et humanitatis, unam quoque voluntatem dogmatizabant. E quibus Pyrrhus sub Theodoro papa Romam veniens ex Africa, ficta, ut post apparuit, poenitentia, obtulit eidem papae, praesente clero et populo, libellum cum sua subscriptione, in qua damnabantur omnia quae a praedecessoribus suis scripta [Col. 0113D] vel acta sunt adversus catholicam fidem: unde et benigne susceptus est ab eo quasi regiae pontifex civitatis: sed quia reversus, eumdem ipsum errorem repetiit, memoratus papa Theodorus, sacerdotum synodo advocata in basilica beati Petri Apostoli condemnavit ipsum Pyrrhum sub vinculo anathematis.
[642] Constantinus filius Heraclii mensibus sex. Pyrrhi successor Paulus, non tantum pestifera doctrina sicut decessor ejus, sed et aperta persecutione catholicos cruciat: apocrisiarios sanctae Romanae Ecclesiae, qui ad ejus correctionem missi fuerant, partim carceribus, partim exsiliis, partim verberibus afficiens: sed et altare eorum in domo Placidiae sacratum in venerabili oraculo subvertens diripuit, [Col. 0114A] prohibens eos ibi missas agere: unde et ipse sicut praedecessores ipsius, ab Apostolica sede, justa satis dispositione damnatus est. Dagobertus Francis regnat, Sygibertus filius ejus Austrasiis.
[641] Constantinus filius Constantini, imperator annis viginti octo. Hic Constantinus deceptus a Paulo sicut Heraclius avus ejus a Sergio ejusdem civitatis episcopo exposuit typum adversus catholicam fidem nec unam nec duas voluntates, aut operationes in Christo definiens esse confitendas, quasi nihil velle rei operari credendus sit Christus. Unde Martinus papa, congregata Romae synodo centum et quinque episcoporum, damnavit sub anathemate praefatos Cyrum, Sergium, Pyrrhum, et Paulum haereticos. Post haec missus ab imperatore Constantino [Col. 0114B] Theodorus hexarchus, tulit Martinum papam de Ecclesia Constantiniana, perduxitque Constantinopolin, ubi cum pro catholica veritate apostolice ageret, relegatus Chersonam, ibidem vitam finivit, multis in eodem loco virtutum signis usque hodie refulgens. Facta est autem synodus praefata anno nono imperii Constantini, mense Octobri indictione octava. Clarentius vir satis eruditus Viennensis episcopus claruit. Vitellianus papa Romae ordinatur: sub quo Constantinus imperator beato Petro apostolo misit Evangelia aurea gemmis albis mira magnitudine in circuitu ornata. Ipse post aliquot annos idem per indictionem sextam Romam veniens, obtulit super altare apostolorum pallium auro textile, toto exercitu cum cereis ecclesiam intrante. Sequenti anno [Col. 0114C] facta est eclipsis solis, quinque Nonas Maii quasi decima hora diei. Vitellianus papa Theodorum archiepiscopum et Adrianum abbatem, virum sanctum atque doctissimum, in Britanniam mittit: qui plurimas Ecclesias Anglorum doctrina ecclesiastica fecundarunt. Constantinus imperator post plurimas depraedationes in provinciis factas, occisus in balneo periit, indictione duodecima. Sed non longo post tempore Vitellianus papa obiit.
[669] Constantinus, filius Constantini superioris, annis septemdecim. Saraceni Siciliam invadunt, et, praeda nimia secum ablata, mox Alexandriam redeunt. Agatho pontifex Romanae Ecclesiae constituitur: qui ex rogatu Constantini, Tiberii, Heraclii, piissimorum principum, misit in regiam urbem legatos [Col. 0114D] suos: in quibus erat adhuc Joannes diaconus non longe post episcopus, pro facienda adunatione Dei Ecclesiarum. Qui benignissime suscepti a fidei catholicae defensore Constantino, jussi sunt, remissis disputationibus philosophicis, pacifico colloquio de vera fide perquirere, datis eis de bibliotheca Constantinopolitana catholicorum Patrum, quos petebat, libellis. Affuerunt autem et episcopi centum et quinquaginta, praesidente Gregorio patriarcha regiae urbis, et Macario Antiochiae. Convicti sunt itaque qui unam voluntatem et operationem astruebant in Christo, falsasse catholicorum Patrum perplurima dicta. Finito conflictu, Georgius correctus est. Macarius vero cum suis sequacibus simul et praedecessoribus, [Col. 0115A] Cyro, Sergio, Honorio, Pyrrho, Paulo, et Petro, anathematizatus est: et in loco ejus Theophanus abbas de Sicilia, episcopus Antiochiae factus. Tantaque gratia legatos catholicae pacis comitata est, ut Joannes Portuensis episcopus, qui erat unus ex ipsis Dominica octavarum Paschae, missas, publice in ecclesia sanctae Sophiae, coram principe et patriarcha Latine celebraret. Haec est sexta Synodus universalis Constantinopoli celebrata, et Graeco sermone conscripta temporibus papae Agathonis, exsequente et residente Constantino piissimo imperatore intra palatium suum, simulque legatis apostolicae sedis, et episcopis centum et quinquaginta residentibus. Prima enim universalis Synodus in Nicaea congregata est contra Arium, trecentorum et octodecim [Col. 0115B] Patrum, temporibus Julii papae sub Constantino principe. Secunda, Constantinopoli, centum quinquaginta Patrum contra Macedonium et Eudoxium, temporibus Damasi papae, et Gratiani principis, quando Nectarius ejusdem urbis est ordinatus episcopus. Tertia in Epheso, ducentorum Patrum contra Nestorium episcopum Augustae urbis, duas personas in Domino Jesu Christo praedicantem, sub Theodosio magno principe, et papa Coelestino. Quarta, in Chalcedonia, Patrum mille centum et triginta sub Leone papa, temporibus Martiani principis, contra Eutychem nefandissimorum praesulem monachorum. Quinta autem, Constantinopoli, temporibus Vigilii papae, sub Justiniano imperatore, contra Theodorum et omnes haereticos. Sexta haec, [Col. 0115C] de qua in praesenti loco diximus. Sindulphus Viennensis Ecclesiae episcopus, clarus habetur. Sancta Virgo Christi Hediltruda, filia Annae regis Anglorum, et primo alteri viro, et postea Hecfrido regi conjux data, postquam duodecim annis thorum maritalem incorrupta servavit, sumpto velamine sanctimonialis efficitur: nec mora, etiam virginum mater et nutrix: cujus merita testatur etiam caro mortua, quae post sexdecim annos sepulturae cum veste qua involuta est, incorrupta ut virgo manserat, reperitur. Dagobertus rex ecclesias sanctorum ditavit, eisque multa largitus pacifice et quiete regnum tenuit Francorum. Sindulpho episcopo defuncto, Hecdicus Viennensis Ecclesiae praesulatum suscepit, magnae religionis vir: claruit autem usque ad ultimum [Col. 0115D] tempus Justiniani imperatoris, cujus et tempore obiit.
[686] Justinianus minor, filius Constantini, imperator factus, annis decem. Hic constituit pacem cum Saracenis terra marique decennio. Sed et provincia Africa quae fuerat tenta a Saracenis, Carthagine capta atque destructa, Romano imperio subjugata est. Dagobertus rex, valida febre aegrotans, mortuus est Spinogilo villa in pago Parisiensi atque in ecclesia beati Dionysii martyris sepultus est: luxeruntque eum Franci diebus multis. Regnavit autem quadraginta quatuor annis. Ejus loco constituerunt Franci Chlodoveum filium ejus regem: cujus uxor Baltildis, de genere Saxonum. Sygibertus rex Austrasiae, Pippino [Col. 0116A] defuncto, Grimoldum filium ejus majorem domus instituit. Non longe post defuncto Sygiberto rege, Grimoldus filium ejus parvum, Dagobertum nomine, totondit, ac Dodoni Pictaviensi episcopo sub custodia dirigit: Franci plurimum inde indignati, captum Grimoldum Chlodoveo regi tradunt: qui posuit eum Parisiis in custodia: ibique diu excruciatus, vitam finivit: Chlodoveus rex temere agens, brachium beati Dionysii martyris abscidit. Ab eo tempore sicut Franci tenuerunt, regnum ipsorum cadere coepit, variis casibus molestatum. Chlodoveus rex, multis illectus vitiis, tandem ex Baltilde regina tres filios habuit, Chlotharium, Childericum atque Theodoricum. Justinianus, beatae memoriae, Romanae Ecclesiae pontificem Sergium, quia Synodo haereseos quam [Col. 0116B] Constantinopoli fecerat, patere et subscribere noluit, misso Zacharia protospatario suo, jussit Constantinopolim deportari. Sed praevenit militia Ravennatis urbis, vicinarumque partium, jussa nefanda principis et eumdem Zachariam ab urbe Roma contumeliis et injuriis repulerunt. Chlodoveus rex nimium lubricus decessit, cum regnasset annis sexdecim Franci Chlotharium filium ejus regem constituunt. Herchinoldo majore domus defuncto, Franci in incertum euntes, Ebroinum in hac dignitate ut major esset in aula regia constituunt. Chlotharius quatuor annos regnans obiit, cujus loco Franci Theodoricum fratrem ejus erigunt. Childericum alium fratrem ejus simul cum Ulfeldo duce in Austriam regnare dirigunt. Papa Sergius ordinavit venerabilem virum Wilibrodum [Col. 0116C] cognomine Clementem, Frisionum genti episcopum. Chaldeoldus episcopus Viennensem Ecclesiam rexit usque ad tempora Theodorici regis. Justinianus imperator ob culpam perfidiae, regni gloria privatus, exsul in Pontum secedit.
[696] Leo imperator annos duos. Papa Sergius in sacrario beati Petri capsam argenteam, quae in angulo obscurissimo diutissime jacuerat, et in ea crucem diversis ac pretiosis lapidibus adornatam, Domino revelante, reperit: de qua tractis quatuor petalis, quibus gemmae inclusae erant mirae magnitudinis, portionem ligni salutiferi Dominicae crucis interius repositam inspexit. Quae ex eo tempore omnibus annis in basilica Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, die exaltationis ejus ab omni osculatur [Col. 0116D] atque adoratur populo. Dodolenus Viennensis episcopus habetur. Franci, Ebroino insidias parantes, Theodericum de regno abjiciunt, Ebroinum Luxovio monasterio tondent: Childericum super se regem levant: majorem domus, Ulfuoldum. Sed non multo post, propter levitatem animi sui idem Childericus a Francis interficitur: Ulfuoldus fuga elabitur. Franci Leodosium Archenoldi filium majorem domus constituunt, Theodericum in regno advocant. Dicitur in hoc consilio fuisse Leodegarius venerabilis episcopus Augustodunensis, et Gerinus frater ejus. Ebroinus itaque magnae impietatis homo, claricaturam abjiciens, a Luxovio coenobio egressus, seductus sine dubio ab spiritu mendacii, qui dixerat ei quod [Col. 0117A] duodeviginti annis viveret, in Franciam revertitur. Copiis undecunque sibi aggregatis, ad Audoenum episcopum Rothomagensem dirigit. Mox responso inde accepto tyrannice contra hostes debacchatus. Levidesium fide captum occidit. Ac sic principatum vi sub Theoderico rege obtinuit: continuo sanctum Leodegarium diversis poenis affectum gladio percussit. Gerinum quoque fratrem ejus diu excruciatum peremit: multos cogens in exsilium, ablatis facultatibus, de quibus Vulbaldus et Ragnebertus illustres viri, multis pressi injuriis, virtute venerabiles, occumbunt. Ulfuoldo decedente, Martinus et Pippinus junior filius Ansegesili, regibus decedentibus, dominabantur in Austria. Moto praelio contra Theodoricum regem et Ebroinum, Martinus fuga lapsus Lugduno [Col. 0117B] cloaca se reclusit: Pippinus quoque e latere evasit. Ebroinus, datis sacramentis, Martinum ad regem Theodoricum venire suadet: ille credulus, mox cum suis interfectus est. Ebroinus crudelitate nimia saevus, ab Hermenfrido Franco interfectus est: Hermenfridus in Austriorum regnum ad Pippinum fugiens, evasit. Erat tunc temporis vir oculis orbatus, unus de illis quibus Ebroinus effoderat lumina, in insula Lugdunensis provinciae, quae Barbara dicitur. Qui cum nocturno tempore super ripam Scicannae fluminis orandi gratia resideret, audivit navigantium impetum, et magna vi brachiorum contra impetum fluminis insurgentium. Cumque interrogaret, quo navigium illud tenderet, vox in auribus ejus percrepuit: Ebroinus est, quem [Col. 0117C] ad Vulcaniam ollam deferimus: ibi enim facti sui poenas luet. Hoc idem vir audivit ad consolationem sui, ut sciret quam poenam persecutores justorum sentirent. Reverentissimus Ecclesiae Lindisfarnensis in Britannia ex Anachorita antistes Cuthbertus, totam ab infantia usque ad finem vitam miraculorum signis inclytam duxit. Cujus venerabile corpus humatum post undecim annos, quasi eadem hora fuisset defunctus, cum veste qua tegebatur incorruptum inventum est. Franci Vuaratonem pro Ebroino, majorem domus faciunt: qui pacem cum Pippino componit. Pippinus cum Gissemaro Vuaratonis filio, contra voluntatem patris agente, civilia bella habuit. Sed Gissemarus a Deo percussus obiit. Pater ejus Vuarato principatum recepit. S. Audoenus episcopus, virtutibus [Col. 0117D] clarus, migravit ad Dominum.
Post Vuaratonem, Bertharium, majorem domus statura et sapientia pusillum, Franci constituunt. Pippinus cum Theodorico et Berthario bellum iniit, et vicit.
[699] Tiberius Imperator, annis septem. Synodus Aquileiae facta ob imperitiam fidei quintum universale concilium suscipere diffidit, donec salutaribus beatae papae Sergii monitis instructa, et ipsa huic cum caeteris Christi Ecclesiis annuere consentit Joannes pontifex Romanus habetur, qui Sergio successerat. Bobolinus Viennensis Ecclesiae episcopus insignis claruit. Post quem Georgius magnae virtutis episcopus, in eadem urbe constituitur. Gisulphus, dux gentis Longobardorum, Beneventi Campaniam [Col. 0118A] igne, gladio, et captivitate vastavit: cumque non esset qui ei resisteret, Joannes papa missis donariis plurimis et legatis, universos captivos redemit, atque hostes domum redire fecit. Cui succedit alter Joannes, qui miro opere oratorium sanctae Dei genitricis Mariae in Ecclesia beati Petri construxit. Eritbertus, rex Longobardorum, multas cortes et patrimonia Alpium Cottiarum, quae a Longobardis fuerant ablata, juri Apostolicae sedis restituit, et hanc restitutionem aureis scriptam litteris Romam direxit. Pippinus Austrasiorum dux, Theodericum regem cepit, atque, thesauris acceptis, Nordebertum quemdam de suis majorem domus sub rege eodem constituit. Ipse in Austriam remeavit. Habuit autem ex uxore sua nobili duos filios, Drogum et Grimoldum. Drogus ducatum [Col. 0118B] in Campania accepit.
[706] Justinianus secundus, cum Tyberio filio, annis septem. Hic auxilio Terbellii regis Bulgarorum regnum recipiens, convictos occidit eos qui se expulerant, patricios et Leonem in loco ejus usurpaverant: necnon et successorem ejus Tyberium qui eum de regno ejectum toto tempore quo ipse regnavit, in eadem civitate tenuerat in custodia. Callinicum vero, patriarcham, erutis oculis, misit Romam, et dedit episcopatum Cyro, qui erat abbas in Ponto, eumque exsulem aluerat: Hic papam Constantinum ad se venire jubens, honorifice suscepit et remisit: ita ut die Dominica cum missas sibi facere juberet, communionem de manu ipsius acceperit. Quem prostratus in terra, pro suis peccatis intercedere rogans, [Col. 0118C] cuncta Ecclesiae privilegia renovavit, qui cum exercitu mitteret in Pontum ad comprehendendum Philippicum, quem ibi relegaverat, conversus omnis exercitus ad partem Philippici, fecit eum sibi imperatorem: reversusque cum eo Constantinopolim, pugnavit contra Justinianum, duodecimo ab urbe milliario, vicitque atque occidit. Regnavitque Philippicus loco Justiniani. Francis adhuc Theodoricus regnabat. Deodatus Viennensis episcopus, magnae parcimoniae vir florebat.
[712] Philippicus imperator annum unum, menses sex. Hic ejecit Cyrum de pontificatu, eumque redire ad gubernandum monasterium suum praecepit: quique pravi dogmatis litteras Constantino misit pontifici, quas ille cum apostolicae sedis consilio respuit, et hujus rei [Col. 0118D] causa fecit picturas in porticu sancti Petri, qui acta sex synodorum universalium continent. Nam et hujusmodi picturas cum haberentur in urbe regia, Philippicus jusserat afferri. Statuitque populus Romanus, ne haeretici imperatoris nomen, aut in chartis, aut figulis solidis susciperent: unde nec ejus effigies in ecclesiam introducta est, nec nomen ad missarum solemnia prolatum. Captus igitur Philippicus ab Anastasio oculis privatus est, nec tamen occisus. Theodericus rex Francorum mortuus est, qui regnavit annis novemdecim.
[714] Anastasius imperator, annos tres. Hic litteras Constantino pontifici Romam misit per Scholasticum patricium et exarcham Italiae, in quibus se [Col. 0119A] fautorem catholicae fidei, et sancti sexti concilii praedicatorem esse docuit.
Chlotharius filius Theoderici, puer Francis regnavit annos tres; cui successit Childebertus frater ejus, vir inclytus. Defuncto Northberto majore domus, Grimoldus Pippini filius effectus est. Pippinus multa bella gessit contra Rittodum gentilem Frisonum ducem, similiter contra Suevos, vel alias quamplures gentes. Blidrannus Viennensis Ecclesiae episcopus. Leutbrandus rex Longobardorum, donationem Alpium patrimonii Cottiarum, quam Erithbertus rex fecerat, sed ille repetierat, admonitione venerabilis papae Gregorii confirmavit. Drogo filius Pippini defungitur hibernali tempore, anno Incarnationis Domini septingentesimo octavo. Anepos episcopus, [Col. 0119B] saecularis conversationis vir, ducit exercitum Francorum contra Wiliarium in Suevos, ubi gravissima caedes facta est, anno Incarnationis Domini septingentesimo duodecimo. Bonae memoriae Childebertus rex migravit, regnans tredecim annos: et sepultus est Cauciaco monasterio in basilica S. Stephani protomartyris; regnum suscepit Dagobertus adhuc puer, filius ejus: major domus Grimoldus, vir modestus et justus, qui habebat Ratbodi ducis filiam Theusuindam in conjugium: nam ex alia femina Theudoaldum habuerat. Aegrotante itaque Pippino genitore ejus, dum ad visitandum eum venisset, a Rangario Frisone gentili peremptus est, in basilica sancti Landeberti. Pater ejus Theudoaldum in honore defuncti patris instituit. Leodidico, anno [Col. 0119C] Incarnationis Domini septingentesimo decimo quarto in mense Aprili. Nec multo post Pippinus pater ejus mortuus est, eodem anno, medio decembri. Obtinuit autem principatum sub nominatis regibus annis viginti septem. Hecbertus vir sanctus de gente Anglorum, pro coelesti patria peregrinus sacerdotium Christi exornans, plurimas Scoticae gentis provincias ad canonicam paschalis temporis observantiam, a qua diutius aberraverant, pia praedicatione convertit, anno ab Incarnatione Domini septingentesimo decimo quinto.
[717] Theodosius imperator, anno uno. Hic electus in imperatorem, Anastasium apud Nicaeam civitatem gravi praelio vicit: datoque sibi sacramento, presbyterum fecit ordinari. Ipse vero ut regnum accepit, [Col. 0119D] cum esset catholicus, imaginem illam venerandam, in qua sanctae sex synodi erant depictae, et a Philippico fuerat dejecta, pristino loco in urbe regia erexit. Tiberis fluvius alveum suum egressus ita excrevit, ut ad unam et semis staturam in via publica extumesceret, multaque excidia Romanae civitatis faceret. A porta denique S. Petri usque ad pontem Milvum aquae descendentes se conjungebant. Mansit autem diebus septem. Cum cives crebras litanias agerent, revertitur octava die. Amore divino inflammati multi Anglorum gentis de Britannia Romam venire his temporibus maxime studuerunt, ibique ob signum religionis tonsuram clericalem suscipere. Tunc etiam reverendus abbas Geolfridus annos natus [Col. 0120A] septuaginta et octo, cum esset presbyter annis quadraginta octo; abbas autem, annis viginti quinque, ubi Lingonas pervenit, defunctus, atque in ecclesia beatorum Geminorum martyrum sepultus est.
Carolus Pippini filius ex alia uxore, cum captus a Plectrude Pippini quondam uxore teneretur, auxiliante Domino evasit. Saxones terram Matuariorum devastaverunt. Eoldus Viennensis episcopus jam habebatur.
[718] Leo Imperator, annos novem. Saraceni cum immenso exercitu Constantinopolim venientes triennio civitatem obsident, donec civibus multa instantia ad Deum clamantibus, multi eorum fame, frigore ac pestilentia perirent, ac si pertaesi obsidionis abscederent. Qui inde regressi, Bulgarorum gentem quae est super Danubium, bello aggrediuntur: [Col. 0120B] et ab hac quoque victi refugiunt ac naves suas repetunt. Quibus cum altum peterent, irruente subita tempestate, plurimi etiam, mersis sive confractis per littora navibus, necati sunt. Leutbrandus rex audiens quod Saraceni, depopulata Sardinia, etiam loca illa foedassent, ubi ossa beati Augustini episcopi propter vastationem Barbarorum olim transslata, et honorifice fuerant condita, misit, et dato pretio accepit, et transtulit ea in Ticinum. Ibique in monasterio quod Cella aurea vocatur, quod et ipse construxit, condigno honore recondidit. Tunc sanctus episcopus Eoldus Viennensem Ecclesiam rebus auxit. Erat enim affinis Francorum regibus, quique etiam intra civitatem in honore beatorum martyrum Thebaeorum, Mauritii et sociorum ejus, [Col. 0120C] domunculam crypatim ( sic ) construxit: ibique non mediocrem partem reliquiarum, sive ex his martyribus, sive ex aliis posuit. Atque ex eo tempore res ecclesiae nomine beati Mauritii attitulantur, quando ex antiquo et major domus in honore septem martyrum Machabeorum, et facultates ejusdem ecclesiae sub nomine eorum a fidelibus offerentur, et consecratae manerent. Dagobertus rex, annis quinque regnans, mortuus est. In illis diebus paulo ante Franci mutua caede se sternunt, ac Theodoaldum Grimoldi justi filium valide persequendo fugant, electo Raganfrido in principatum majoris domus. Franci Danielem quemdam clericum post objectionem tonsurae, in regno stabiliunt, atque Chilpericum nuncupant. Exercitum usque ad fluvium Mosam [Col. 0120D] contra Carolum commovent. Ex alia parte Ratbodus dux cum Frisonibus contra eumdem ipsum Carolum insurgit: pugna valida commissa cum Frisonibus, Carolus gravi damno afflictus, dilapsus est. Ratbodus usque ad Coloniam cuncta devastans pervenit, mense Julii, anno Incarnationis Domini septingentesimo decimo quinto. Chilpericus simul cum Raganfrido Arduennam silvam ingressus magno exercitu usque Rhenum civitatemque Coloniam pervenerunt, thesaurum multum a Plectrude accipientes, vastantesque terram, reversi sunt ad Amblaviam: sed subito Carolo super eos irruente, maximum a copiis suis dispendium sustinent. Iterum Carolus exercitu commoto adversus Chilpericum, [Col. 0121A] vel Ragamfridum pergit. Illi contra, hoste parato, bellum accelerant, in loco nuncupato Vicieco, die Dominica, illucescente die infra quadragesimam, decimo tertio Kalendis Aprilis, anno Incarnationis septingentesimo decimo septimo. Chilpericus et Ragamfridus fugati, penes Carolum victoria fuit: Coloniam venit, thesauros patris sui a Prectrude recepit; regem sibi Clotharium statuit. Chilpericus et Ragamfridus Eudonem ducem in adjutorium expetunt: contra quos Carolus intrepidus pergit. Eudo Parisios fugiendo pervenit. Chilpericus, thesauris regalibus sublatis, trans Ligerim in Aquitaniam se eripuit. Chlotharius rex eo anno mortuus est. Post Eoldum episcopum Eobolinus Viennensis episcopus successit. Huic Ostrebertus vir strenuus et nobilis [Col. 0121B] episcopus succedit. Hic sepultus est in villa quadam proprietatis suae Julidiaco, non longe a Sequana fluvio. Carolus legationem ad Eudonem misit amicitiasque cum eo componit. Cui Eudo Chilpericum regem cum multis muneribus reddidit. sed idem non diu in regno resedit. Siquidem Noviomo civitate mortuus ac sepultus est. Regnavit autem annis plus quinque. Franci Theodericum, Dagoberti junioris filium, regem super se constituunt. Carolus major domus et Austrasiorum princeps, vastans omnia, et Saxonum agros diripiens, ad Wisorem pervenit. Ratbotus Frisonum dux moritur, et Carolus cum Saxonibus bellum iniit: ibi gravissima caedes hominum altrinsecus morientium. Post aliquot annos, in Bajovariam iter arripuit, Bajovariosque cum labore [Col. 0121C] maximo ad deditionem coegit. Post reluctantibus iterum occurrit: et secunda vice fortitudine exercitus sui superdomuit. Iterum abiit in Saxoniam, deinde ad Suevos contra Lantfridum, quos ab infestatione nimia repressit. Exinde exercitum commovet contra Eudonem Aquitaniorum ducem, fugitque usque in Vasconiam fugato Eudone. Sarraceni multis copiis navibusque plurimis longe lateque plurimas urbes tam Septimaniae quam Viennensis provinciae vastant. Contra quos Carolus expeditionem ducens, graviterque eos fundens, in Hispanias repulit: facta concertatio mense Octobri, gerens et alia diversis in partibus praelia, iterum post aliquot annos perrexit usque in Vasconiam, Aquitaniam depopulatus: mortuo Eudone, contra filios illius [Col. 0121D] arma corripuit, eosque vehementer afflixit. Sed variante concertatione, cum ex utrisque partibus plurimi caederentur, tandem foedus non diu mansurum ineunt. Sarraceni pene totam Aquitaniam vastantes, et late alias provincias igne ferroque superantes, Burgundiam dirissima infestatione depraedantur, pene omnia flammis exurentes, monasteria quoque ac loca sacra foedantes, innumerum populum abigunt, atque in Hispanias transponunt. Contra quos Carolus iterum expeditionem movit. Quibus forti manu resistens, caesa inde maxima multitudine, reliquos qui superfuerunt fugere compulit: e quibus pauci evasere. Wilicarius Austreberto venerabili episcopo [Col. 0122A] Viennae succedit. Qui ob cladem Sarracenorum, cum esset domus praeclarissima martyrum citra Rhodanum ab eis jam incensa, ossa beati Ferreoli cum capite Juliani martyris intra urbem transtulit, eisque accelerato opere, non magno pretio ecclesiam construxit: ubi et eorumdem martyrum reliquias reverenter composuit. Idem Wilicarius, cum furioso et insano satis consilio Franci res sacras ecclesiarum ad usus suos retorquerent, videns Viennensem suam indecenter humiliari, relicto episcopatu, in monasterium sanctorum martyrum Agaunensium ingressus, vitam venerabilem duxit. Vastata et dissipata Viennensi et Lugdunensi provincia, aliquot annis sine episcopis utraque Ecclesia fuit, laicis sacrilege et barbare res sacras ecclesiarum [Col. 0122B] obtinentibus. Anno Incarnationis Domini septingentesimo quinquagesimo primo Carolus Pippini filius Francorum dux defunctus est, principatum illius obtinente Carlomanno et Pippino fratre ejus. Childericus in regno Francorum substituitur.
[727] Constantinus imperator, annos viginti sex. Carlomannus et Pippinus contra Hunaldum ducem Aquitanorum exercitum movent, coeperuntque castrum, quod vocatur Lucas: in ipso itinere positi diviserunt sibi regnum Francorum, in loco qui dicitur Vetus Pictavus. Eodem anno Carlomannus Alamanniam vastavit. Carlomannus et Pippinus ineunt pugnam cum Odilone duce Bajovariorum. Eodem anno Carlomannus cum Saxonibus conflictum habuit: cepitque castrum quod dicitur Hocseoburg, [Col. 0122C] et Theotecnun Saxonem placitando sibi conquisivit, anno Incarnationis Domini septingentesimo quadragesimo tertio. Iterum Pippinus et Carlomannus expeditionem habuerunt in Saxoniam, anno Incarnationis Domini septingentesimo quadragesimo quarto, captusque est Theodericus Saxo. Sequenti anno nullam fecerunt expeditionem, eo quod Carlomannus dispositum haberet saecularem militiam relinquere, et ipso anno paravit iter suum, paravitque se frater ejus Pippinus honorifice ad obsequium illius, anno Incarnationis Domini septingentesimo quadragesimo sexto. Carlomannus secundum votum suum Romam abit, ibique se totondit, atque monasterium in monte Sareptae in veneratione sancti Silvestri construxit, ibique sub monastico habitu [Col. 0122D] aliquo tempore vixit [Col. 0121D] Regino, l. II, eum ait a coquo alapas saepius et verbera patienter tulisse. . Inde ad sanctum Benedictum in Cassino monte perveniens, monachis sociatus est. Grifo ante faciem Pippini ducis fugit in Saxoniam. Pippinus per Thoringiam iter arripiens, introivit in Saxoniam, pervenitque ad fluvium Missaha in loco qui dicitur Scaamgi. Grifo adjungens secum Saxonum multitudinem, super fluvium Oacrum in loco qui dicitur Horahim, illuc quoque eum est Pippinus insecutus. Sed Grifo arripiens fugam pervenit usque Bajovariam, ducatumque ipsum sibi subjugavit: Tassilonem atque Iltrudem captos subdidit. Swidger ad auxilium ei venit. Hoc audiens Pippinus, iter post eum arripiens, captum Grifonem secum adduxit, [Col. 0123A] simul cum Lanfrido atque Swidger: Tassilonem vero in ducatum Bajovariorum posuit, eique per beneficium Bajovariam commisit, Grifoni quoque in partibus Austriae duodecim comitatus dedit: inde post Grifo fugiens Waifario Hunoldi filio Aquitanorum duci se conjunxit, ibique ambo contra Pippinum rebellionem parant. Interim dum copiae parantur, misit Pippinus Utgardum Wisburgensem episcopum et Fulradum capellanum suum ad Zachariam tunc temporis pontificem Romanum, ut interrogarent eum, si ita manere deberent reges Francorum cum pene nullius potestatis essent, jam solo regio nomine contenti. Quibus Zacharias pontifex responsum dedit, regem potius illum debere vocari qui rempublicam regeret. Reversis legatis, abjectoque [Col. 0123B] Childerico qui tunc regium nomen habebat, Franci per consilium legatorum et Zachariae pontificis electum Pippinum regem sibi constituunt: Childericus tonsuratus, et in monasterium missus est. Mox Pippinus, rex Francorum factus, bellum in Saxoniam movit: in quo Childegarius episcopus a Saxonibus occisus est in castro quod dicitur Witbergh. Victor Pippinus pervenit usque ad locum qui Rhime dicitur: inde reversus nuntiatur ei quod Grifo frater ejus dum Italiam intrare vellet, apud Morivennam occisus esset, cujus mortem licet perfidi patriae adeo doluit. Zacharia pontifice defuncto, Stephanus succedit. Tunc temporis sanctus Bonifacius archiepiscopus Moguntiacensem regebat Ecclesiam. Praedicator venerabilis maximam multitudinem Frisonum [Col. 0123C] ad Christum convertit: Wilicarius, relicta Viennensi sede, Romam primum abiit, ibique papae Stephano notus efficitur: interjecto non multo tempore Agauni monasterium martyrum in curam suscepit. Aistulphus Longobardorum rex, nimis perfide testamenta dono praedecessorum ejus beato Petro collata perrupit, atque facultates Romanae Ecclesiae militibus suis dedit. Hac urgente necessitate, Stephanus, papa in Franciam auxilium petiturus, ad Pippinum venit. Carlomannus quoque frater Pippini regis consilio Aistulphi, ut vulgatur, in eadem voluntate consentiente abbate ejus ut petitionem Stephani pontificis cassaret, et ipse in Franciam venit. Stephanus pontifex, uncto Pippino in regem, duos quoque filios ejus Carolum et Carlomannum pariter unxit. B. Bonifacius [Col. 0123D] archiepiscopus in Frisia verbum Domini praedicans, martyrium implevit. Pippinus rex post unctionem apostolicam, in Italiam cum exercitu properat, transitumque per civitatem Viennam faciens, Carlomannum fratrem suum monachum ibi misit, simul cum regina Bertruda: ibi Carlomannus aegrotans obiit. Aistulphus audito Pippini regis adventu, clausis prohibitis, cum Longobardis obviam Pippino pervenit. Sed Pippinus rex vi insistens bellando, auxiliante beato Petro, Italiam ingressus est; et remisso pontifice Stephano, per Fulradum aliosque ministros ad sedem suam, ipse Papiam ubi Aistulphus se recluserat, obsedit. At ille, cernens se non posse evadere, [Col. 0124A] promisit omnia beato Petro et Ecclesiae Romanae restituturum. Obsides igitur quadraginta simul cum juramento dedit. Sicque obsidione liberatus est: rex vero Pippinus in Franciam rediit. Sed Aistulphus ut perfidus omnia mentitus est. Ob quam causam rex Pippinus, Italiam iterum ingressus, Papiam obsedit, Aistulphum intus clausit. Aistulphus, iterum sacramento nimium coactus, firmavit se omnia redditurum: insuper Pippinus rex Ravennam totamque Pentapolin sanctis apostolis Petro et Paulo tradidit. Reverso rege Pippino, Aistulphus dum [Col. 0123D] Videtur deesse aliquid. venarum divino judicio subito percussus interiit. Interjecto tempore, Desiderius in regnum Longobardorum successit. Constantinus imperator, missis donis regi Pippino simul organo musico, pacem [Col. 0124B] cum Francis statuit. Tenente placitum Pippino Regem Compendio, Tassilo dux Bajovariorum ad illum ibi venit, seque illi in vassallum commisit, atque super corpora sanctorum martyrum Dionysii, Rustici, et Eleutherii, simul et super corpora sanctorum confessorum Martini et Germani juravit ut in omnibus diebus vitae suae regi filiisque ejus integram fidem cum subditione servaret. Acta sunt haec anno Incarnationis Domini septingentesimo quinquagesimo octavo. Omnesque majores Bajovariorum una cum ipso sacramentis jurationum obstricti sunt. Bertericus Viennensem Ecclesiam, homo simplex, suscepit regendam. Post ipsum, Proculus episcopus, similiter innocens et simplicis naturae. Pippinus rex, iterum Saxoniam ingressus, firmitates omnes Saxonum [Col. 0124C] obtinuit, multaque strage Saxonum populum perdomuit, in tantum ut dona annualia eis imposuerit per singulos annos Francis deferre tria millia equorum. Anno Incarnationis Domini septingentesimo quinquagesimo nono natus est Pippino regi filius, quem idem pater Pippinum vocari praecepit. Qui post nativitatem tertio anno defunctus est. Waifarius dux Aquitanorum, omnes facultates ecclesiarum quae ad jus Francorum pertinebant, in Aquitania invasit. Ob quam causam Pippinus rex egressus, pervenit usque ad locum qui vocatur Todoat. Istic Waifarius per legatos suos omnia promisit se redditurum. Anno Incarnationis Domini septingentesimo sexagesimo, acceptis obsidibus, rex reversus est. At Waifarius promisit, sed minime perfecit. Reversus iterum [Col. 0124D] Pippinus rex et cum eo filius Carolus plurima catella Aquitanorum cepit, Burbontis, Cantela Clarimontis, quod incendio concremavit. Pervenitque usque ad Lemovicas vastando terram, Waifarium insequendo. Tertio in Aquitaniam pergens, Bituricas civitatem cepit, et castrum Toartis. Quartum in Aquitaniam, pergens, tenuit placitum suum Nevernis. Inde Tassilo dux Bajovariorum, postpositis sacramentis, postposita propinquitate (erat enim nepos ejusdem regis), ab eodem itinere se abduxit, atque in Bojovariam revertitur. Rex Pippinus tamen Aquitaniam perambulavit, usque ad Cadurtium. Anno Incarnationis Domini septingentesimo sexagesimo [Col. 0125A] quinto quintum iter arripuit in Aquitaniam, tenuitque placitum suum Aurelianis. Construxitque castrum Argentonium, quod Waifarius paulo ante destruxerat, positis ibi ad custodiam Francis. Similiter apud civitatem Bituritas, exercitum ad custodiam disposuit. Facta est tunc temporis synodus, anno Incarnationis Domini septingentesimo sexagesimo septimo, et quaestio ventilata inter Graecos et Romanos de Trinitate, et utrum Spiritus sanctus sicut procedit a Patre, ita procedat a Filio, et de sanctorum imaginibus, utrumne fingendae, an pingendae essent in ecclesiis. Sextum iter faciens in Aquitaniam munitissima loca plurima cepit, et usque Garonnam pervenit: reversus Bituricas, legatos de morte Pauli Romani pontificis accepit. Septimo itineri [Col. 0125B] in Aquitaniam per Viennam transitum faciens, ubi tunc Viennensem episcopatum post aliquot annos Berterico cuidam ex familia Ecclesiae dedit, usque Sanctonas pervenit. Capta est mater Waifarii et sorores ejus ac neptes. Sic rex usque Garonnam cuncta diripuit: inde iterum interposito tempore simul cum Bertruda regina in Aquitaniam transiens, apud Petragoricas Waifarium ducem interfecit. Inde post victoriam Sanctonas rediit, ubi reginam dimiserat, et aegrotare coepit: inde orationis gratia ad sanctum Martinum venit. Ad sanctum Dionysium quoque perveniens, octava Kalend. Octob. anno Incarnationis Domini septingentesimo sexagesimo octavo obiit: regnavit autem post diem unctionis suae octodecim annis paulo amplius. Gloriosi filii illius Carolus et [Col. 0125C] Carlomannus in regnum Francorum elevati sunt. Carolus in Novioma civitate, Carlomannus Suessionis. Carolus rex in Aquitaniam contra Hunoldum rebellantem ingressus est. Misitque legatos suos ad Lupum Wasconum ducem, et inde adductus est supradictus Hunoldus, una cum uxore sua Bertha regina, per Bajovariam perrexit in Italiam. Anno Incarnationis Domini septingentesimo septuagesimo primo. Carlomannus defunctus est in villa quae dicitur Salmontiacus, pridie nonas Decembres. Uxor vero illius cum aliquibus Francis ingressa est in Italiam. At nobiliores Franci cum episcopis et comitibus, glorioso regi Carolo se commiserunt. Gloriosus rex Carolus Ardurmensul fanum Saxonum penitus destruxit: ubi cum exercitus gravi siti laboraret, medio [Col. 0125D] die subito ex quodam torrente largissimae aquae emanaverunt, quae sufficerent cuncto exercitui et jumentis eorum. Anno Incarnationis Domini septingentesimo septuagesimo quarto legatus Romanae Ecclesiae Petrus ab Adriano pontifice ad gloriosum Carolum venit: et quia itinera terrae praeclusa erant a Longobardis, navigio usque ad portum Massiliae venit, postulans auxilium contra Desiderium Longobardorum regem. Pius rex Carolus usque Genuam venit: divisoque ibi exercitu suo, partem misit per Alpes Cottias, et per juga Gibennica, id est per montem quem accolae Cenisium vocant, quae latera aperiunt in agros Taurinorum. Desiderius rex tunc juxta clusas Longobardorum exercitum composuerat: [Col. 0126A] sed impetum Francorum sustinere non valens, Papiam ipse Desiderius refugit. Et pius rex Carolus post Desiderium per apertas clusas veniens, civitatem ipsam obsedit. Anno Incarnationis Domini septingentesimo septuagesimo quarto pius rex Carolus Romam abiit, indeque reversus Papiam cepit, cum rege Desiderio uxorem ac filiam ejus thesaurumque illius sibi suisque tulit. Omnes Longobardos subegit, captis civitatibus ac direptis universis Italiae. Adalgisus filius ejusdem Desiderii, fuga lapsus, nave Constantinopolim venit. Ordinata Italia, rex Carolus in Franciam revertitur. Interim dum rex in Italia esset, Saxones ad praesidia Francorum cum exercitu exeuntes obsidentesque quoddam castellum Buriaburg, quamdam ecclesiam concremare a foris castello [Col. 0126B] voluerunt, quam sacraverat beatus Bonifacius martyr. Subito autem apparuerunt duo juvenes mirae claritatis et candoris, videntibus tam Christianis quam paganis qui ipsam ecclesiam defendere videbantur. Horum aspectu terribili perterriti Saxones, in fugam versi sunt, sicque castrum illud ab obsidione liberatum. Rex Carolus, ut pervenit ad locum qui dicitur Ingilinham, quatuor scaras in Saxoniam dirigit, quae Deo auxiliante victrices exstiterunt. Rex gloriosus Carolus castrum Sigiburgum in Saxonia cepit, Eresburgum super Wisaram fluvium, in loco qui dicitur Brunisberg, reaedificat. Sicque Franci utramque ripam, fugatis et partim occisis Saxonibus, obtinent. Gloriosus rex Carolus usque Oboacrum fluvium Saxoniam aliasque gentes peragrans, receptis [Col. 0126C] obsidibus, in Franciam rediit. Audito quod Rothaugaudus Longobardus in perfidiam versus esset, Italiam iterum repetiit, septingentesimo septuagesimo sexto anno Incarnationis Domini. Occiso Rothaugaudo, Forojulium, Tharavisium, atque alias civitates in ditionem suam recepit, easque Francis ad custodiam permisit. Heresburgum castrum Saxones invadunt et destruunt. Sed cum praepararent machinas et petrarias, atque cletas, ut alterum castrum praeriperent, videntibus adversariis, apparuerunt, in modum scuti, duo globi flammantes super ecclesiam quae in ipso castro erat. Qua visione pavefacti Saxones, relinquentes universam praeparationem suam, ita fuga lapsi sunt, ut mutuose gladiis conciderent. Rex gloriosus Carolus iterum Saxones aggressus, [Col. 0126D] firmitatesque illorum omnes obtinens, quo Lippia consurgit, omnia peragrans, universam Saxoniam recepit, et reaedificato Heresburgalio castro super Lippiam Saxones cum uxoribus et infantibus baptizatos in fide sibi conjunxit, et placitum generale tam ex Francis quam ex Saxonibus celebravit ad Paterbrunnam. Witichingis cum quibusdam Saxonibus rebellis in Northmanniam transfugit, auxilium ab eis contra Regem gloriosum Carolum postulans, baptizatis Saxonibus et ingenuitate et alodo fidei firmitas roborata si amplius amissa Christianitate in perfidiam relaberentur. Gloriosus rex Carolus pascha celebrato in Aquitania, in villa quae dicitur Canssinogilo septingentesimo [Col. 0127A] septuagesimo octavo anno Incarnationis Domini Hispanias ingreditur. Nam antea, adhuc in Saxonia positus, receperat legationem Sarracenorum, in qua fuit Ibinalaribi, et filius Devisfexi, qui Latine dicitur Joseph. Destructa igitur Pampilonia, apud Caesaraugustam, exercitum tam ex Burgundia quam ex Bajovaria provincia, Septimania atque Longobardia conjunxit, acceptis obsidibus de Ibinilaram et de Abutauro, aliisque Sarracenis subjugatis Navarris et Wasconibus, in Franciam revertitur [Col. 0127] Pampiloniae muros adventu Caroli corruisse scripsit Turpinus arch. c. 3, de Vita Caroli Magni et Rolandi, . Orandi gratia Romam post aliquot annos ingressus ab Adriano pontifice filius ejus Pippinus ex sacro fonte excipitur, atque duo filii ejus reges initiati sunt. Mediolani ab Thoma episcopo filia ejus Gissa baptizata, et excepta septingentesimo octogesimo tertio anno Incarnationis [Col. 0127B] Domini. Hildegardis regina pridie Kalend. Maii vigilia Ascensionis Domini in villa quae dicitur Theudone, moritur.
Tractum est igitur bellum Saxonum per spatia annorum, cum in perfidiam saepe relaberentur, fortissimo rege cum Francis pene eos subinde usque ad internecionem obterente (RHEGINO. lib. II. Annal.) . Witigingis et Albi cum sociis, qui diu Saxones ad rebellionem permoverant, per obsides recepti, atque eis benignissime a pio rege perfidia indulta, in Attiniaco baptizati maximam pacem regioni contulerunt. Arichisus, dux Beneventanorum, rege Carolo apud Romam posito, cum magnis muneribus Romoldum filium suum misit, postulans ne infra ducatum Beneventanorum introiret. Sed cum esset idem Arichisus [Col. 0127C] suspectae fidei gloriosus rex Beneventum proficiscitur. Ad cujus adventum dux Arichisus, relicto Benevento, Salerni se reclusit, metuens videre faciem regis, duos filios obsides dedit, Romoldum et Grimoldum, quem adhuc secum retinebat cum maximis muneribus. Sic, obsidibus receptis, pius rex Carolus revertitur, obstrictis juramento Beneventanis, cum pontifice Romano sancto pascha celebrato, Thassilonis duci Bajovariorum insuper missis receptis, cujus perfidia nota passim vulgabatur: interjecto tempore undique exercitibus regiis Thassilo constrictus, ad conventum publicum Francorum, aliarumque gentium subditione eorum jam positarum, in villa quae dicitur Ingilena, aut volens, aut nolens, occurrit; in medio positus cum criminalia ei objicerentur, [Col. 0127D] et ipse perjuria sua publice fateretur, damnatus ipse cum filio suo Theudone ad mortem est. Sed clementia piissimi regis ei vita concessa, tonsurati in monasterium poenitentiam acturi recluduntur, et aliquot Bajovariarum in exsilium pro perfidia direxit. Graeci cum Longobardis pugnam ineunt, similiter et cum Avaris et Francis qui in Italia commanebant; similiter inter Bajovarios et Tauros: in his omnibus victoria penes Francos fuit. Iterum Avari cum Bajovariis praesidentibus Francis cum pugnare disponerent, strage validissima caesi, maxima pars eorum fluvio Danubio intercepta, ibique necata est. Excellentissimus rex Carolus super Albiam fluvium pontes [Col. 0128A] constituit, et in capite pontis ex utraque parte aedificavit castra; atque Sclavos, quorum vocabulum est Wlizi, perdomuit. Habebat autem jam Sclavos, quorum vocabula sunt Swrbi, necnon et Abotriti: horum princeps erat Wtizam. Avarorum gens effera, finibus Bajovariorum infestissima, ecclesias oppidaque circa fines suos immanissime depopulans atque devastans, metu pii et gloriosi regis ac timore exercitus illius, dimissis firmitatibus suis et praesidiis, fuga elabitur, ac pristinam possessionem relinquit. Anno Incarnationis Domini septingentesimo nonagesimo secundo. Felix Aurelianus episcopus haereticus deprehensus adoptivum, non proprium Filium Dei Dominum nostrum Jesum Christum dogmatizans, qui ad praesentiam Adriani pontificis Romani [Col. 0128B] deductus, haeresim verbis solummodo abdicavit. Synodus iterum facta contra supradictam haeresim in Francanofurt, legatis apostolicae sedis praesidentibus, Theophylacto et Stephano episcopis auctoritate sanctorum Patrum, convictus et damnatus est iterum Felix cum errore suo, perpetuoque exsilio apud Lugdunum relegatus est: quem ferunt in eodem ipso suo errore mortuum. Sed pseudosynodus quam Septimam Graeci appellant, pro adorandis imaginibus abdicata penitus. Tudun princeps Avarorum ad pium regem Carolum se contulit, et cum populo suo credens, baptizatus, muneribus regiis donatus, fidelis rediit: sed et Herricus Forojuliensis dux, civili bello inter se et victis et occisis Avaris, misso Wonomiro Clavobringum gentis Avarorum [Col. 0128C] longe retro temporibus quietum spoliavit, ablatis inde thesauris multo illuc tempore collectis, quos pio regi Carolo postmodum misit. Et ille Deo gratias referens ad memoriam sanctorum apostolorum, partem inde misit, partem officialibus regni et ecclesiis distribuit. Adrianus papa obiit septingentesimo nonagesimo sexto Incarnationis anno. Mox ut Leo in ejus locum successit, missis legatis ad pium regem Carolum, claves confessionis sancti Petri simul et vexillum Romanae urbis direxit. Pippinus rex a patre in Italia constitutus, in Pannonias cum exercitu proficiscitur, ac, victor rediens, partem thesaurorum quae remanserat ad patrem defert.
Barchinona civitas, quae a Francis desciverat, per Zatum Sarracenum restituitur. Nam idem ad pium [Col. 0128D] regem veniens, una cum civitate Semeth tradidit. Ludovicus filius magni principis Caroli, in Hispaniam mittitur, et cum eo Abdella Sarracenus filius Zathibinmauge regis, quia frater pulsus Mauritania pio regi Carolo se commiserat. Porro Pippinus alius filius ad disponendam Italiam constituitur. Nortluidi, trans Albiam sedentes, legatos regios qui tunc ad justitias faciendas cum eis versabantur, comprehendunt: quosdam ex eis occidunt, quosdam ad redimendum retinent. Deinde contra Trassucconem ducem Abodritorum et Heburisum legatum Francorum, aciem dirigunt. In eo loco caesa sunt ex Nortluidis quatuor millia: caeteri pacem petentes seipsos dediderunt. [Col. 0129A] Viennensem tunc temporis Ecclesiam, Ursus: Ado Lugdunensem Ecclesiam regebat. Post Adonem nepos ejus Ilduinus paululum Lugdunensem Ecclesiam non episcopus tenuit: et abscedens Lirinis insulae monasterio monachalem conversationem suscepit. Post Ursum, nimiae simplicitatis episcopum, Wlferi quem Wltreiam patrio nomine appellarunt, Bajovarius Viennensem episcopatum suscepit.
[799] Porro Lugdunensem Leidradus vir saeculari dignitati intentissimus, et honori reipublicae utilis, rexit Ecclesiam Viennensem Wlferi annis undecim. Constantinus imperator a suis captus et excaecatus est. Irena mater ejus imperatrix Constantinopoli residens octo annos post imperavit. Haec ad excellentissimum regem Carolum legationem pro pace servanda misit. [Col. 0129B] Stella quae Martis dicitur, eo anno a mense Julio usque ad alium mensem Julium videri non potuit. Baleares insulae a Mauris et Sarracenis depraedatae sunt. Hadefons rex Galliciae et Austriae, praedata Olisipona ultima civitate Hispaniae, victoriae insignia, multas loricas, mulos, captivosque Mauros, glorioso regi Carolo per legatos misit. Romani anno Incarnationis Domini septingentesimo nonagesimo nono, Leonem pontificem, septimo Kalend. Maii, letania majore, captum excaecaverunt, ut fertur, linguamque ipsius praeciderunt. Positus itaque in custodia, per murum noctu aufugit ad ecclesiam beati Petri, ubi tunc forte legati Francorum aderant: inde primum Spoletum deductus, ac deinde ad gloriosum regem Carolum in Saxoniam in loco [Col. 0129C] qui dicitur Badrabunne, ibique honorifice susceptus, atque cum eodem honore Romam remissus. Avarorum gens in perfidiam relapsa, Herricum ducem Forojuliensem apud Tharsaticam Liburniae civitatem, insidiis circumventum opprimunt.
Geraldus quoque Bajovariae praefectus, commisso praelio cum Avaris, occiditur. Sed Baleares insulae, quae a Mauris et Sarracenis depraedatae fuerant, accepto a Francis auxilio et ipsi sese dediderunt. Britonum signa et arma ducum nominibus illorum inscripta per Widonem Marchensem, qui totam Britanniam perlustraverat, eamque in deditionem acceperat, glorioso regi Carolo delata sunt, totaque Britannia tunc primum Francis subjugata est. Gloriosus rex Carolus reliquiarum benedictionem [Col. 0129D] de sepulcro Domini a patriarcha Hierosolymitano suscipiens, maxima dona per Zachariam presbyterum Hierosolymis ad sancta loca remittit. Leutgardis regina Turonis, pridie Nonas Junias defungitur, ibique sepelitur. Post haec eximius rex Carolus Italiam ingreditur, orationis gratia Romam profectus: cui occurrit duodecimo ab Urbe lapide Leo pontifex eumque cum summo honore suscepit decima octava Kalend. Decembr. Per septem itaque dies operam dedit, ut ea quae perperam ibi acta fuerant, nudarentur. Sed et Leo pontifex de objectis sibi criminibus diu agens, cum jam criminatores refellisset, ambonem conscendit, et super sanctum Evangelium in ecclesia beati Petri apostoli praesente populo [Col. 0130A] manus imponens, jurejurando invocato sanctae Trinitatis nomine videntibus et audientibus omnibus, satisfecit se conscium non esse criminis unde falso culpabatur. Eodem die receptus est Zacharias legatus ab Hierosolymis revertens, simul et cum ipso patriarchae legati, cum clavibus sepulcri Domini, civitatis quoque ac montis Oliveti deferentes etiam vexillum urbis. In die sancto nativitatis Domini ante confessionem Petri apostoli, cum gloriosus rex Carolus ab oratione surrexisset, Leo pontifex capiti ejus coronam imposuit sicque ab universo Romanorum populo acclamatum est: Carolo Augusto a Deo coronato, magno et pacifico imperatori Romanorum, vita et victoria. Perfectis laudibus, a pontifice more principium antiquorum adoratus est, atque ablato [Col. 0130B] patritii nomine, quod primum in eadem urbe acceperat, Imperator et Augustus appellatur. Ad missas pontifex ingreditur cum clero suo.
[800] Carolus imperator primus ex gente Francorum, annis quadraginta quinque. Hic postquam Romam ingressus imperatoris et augusti nomen sumpsit, jussit eos qui pontificem Leonem tam inhoneste et indecenter deponendo contumeliaverant, sibi exhiberi, et quaestione de eis habita, lege Romana, ut rei majestatis, capite damnati sunt. Pro quorum tamen vita papa et pontifex benignissime intercessit; cujus precibus imperator eis vitam et membra perdonavit: in exsilium tamen pro facinoris magnitudine pulsi sunt. Hujus factionis princeps Paschalis Nomenclator exstitit. Privatis et publicis [Col. 0130C] rebus dispositis, septimo Kalend. Maias Roma profectus, Spoletum venit. Factus est terraemotus, pridie Kal. Maii hora noctis secunda, qui pene totam Italiam concussit, in tantum ut tectum beati apostoli Pauli, cum suis trabibus magna ex parte decideret, et urbes atque montes in quibusdam partibus ruerent. Hic terraemotus et in Galliis et in Germaniis multa loca etiam concussit. Pestilentia quoque immanis propter mollitiam hyemis facta est. Elephas cum aliis donariis a rege Persarum Aaron Amiralinum imperatori per legatos mittitur. Capitur Barchinona civitas Hispaniae biennio obsessa, ejusque praefectus Zatus cum plurimis aliis Sarracenis. Et in Italia Theare similiter civitas capta et intenta, atque Roselmus praefectus etiam ipsius comprehenditur. [Col. 0130D] Unaque die Zatus et Roselmus ad praesentiam imperatoris deducti, in exsilium retrusi sunt. Irene imperatrix ad imperatorem Carolum iterum misit pro pace inter Francos et Graecos firmanda.
Hortona civitas in Italia in deditionem accepta; Luceria quoque frequenti obsidione fatigata, et ipsa in deditionem venit. Winusus, qui Spoleti praesidio praeerat, adversa valetudine fatigatus, et obsessus a Grimaldo Beneventanorum duce, capitur. Quem tamen honorifice tenuit, et postmodum imperatori reddidit.
[803] Circa palatium Aquisgrani, anno Incarnationis Domini octingentesimo tertio, terraemotus factus est; inde mortalitas subsecuta. Irene ab imperio [Col. 0131A] deposita, et Nicephorus imperator Constantinopoli creatus, qui legatos suos una cum legatis imperatoris Caroli remisit. Nam imperator Carolus Jesse episcopum Ambianensem, et Elinigaudium comitem Constantinopolim direxerat. Susceperunt autem legati Nicephori imperatoris epistolam inscriptam, de Foedere pacis, sicque tali pacto Constantinopolim reversi sunt. Godefridus rex Danorum promisit se primum ad colloquium imperatoris venturum: sed consilio suorum territus, per legatos imperatori quod voluit mandavit: imperator omnes Saxones qui trans Albiam et in Wibmhodi habitabant, cum mulieribus et infantibus transtulit in Franciam.
[804] Anno Incarnationis Domini octingentesimo [Col. 0131B] quarto, Leo pontifex Romanus in Franciam venit, Rhemorum civitate susceptus: imperator in Carisiaco villa nativitatem Domini cum eo celebrem duxit, deinde Aquisgrani, et donatum magnis muneribus per Bajovariam ire volentem deduci fecit usque Ravennam. Causa adventus ejus fuit, quia imperator miserat ad eum pro rei veritate inquirenda, si, quod ferebatur, sanguis Christi in civitatem Mantua fuisset repertus. Accepta igitur pontifex occasione, in Longobardiam quasi pro inquisitione exiit, inde usque ad imperatorem pervenit. Theodorus Capuanus princeps Hunnorum propter infestationem Sclavorum (erat enim idem Christianus) locum sibi dari ad habitandum inter Sabariam et Carnutum ab imperatore postulavit. Quem imperator [Col. 0131C] benigne suscepit, et precibus ejus annuens, muneribus donatum redire permisit. Imperator inter filios suos regna dividit, ut sciret quisque si superstes esset, quam partem tueri et regere debuisset. Testamentum inde factum et jurejurando ab optimatibus Francorum confirmatum, Leoni papae missum, ut manu sua subscriberet. Anno Incarnationis Domini octingentesimo sexto, classis a Nicephoro imperatore, cui Niceta patricius praeerat, ad recuperandam Dalmatiam mittitur. Eclipsis lunae quarta Nonas Septembris fuit, stante sole in decima sexta parte virginis: luna autem stabat in decima sexta parte piscium. Ipso anno pridie Idus Februarii, luna decima septima stella quae vocatur Jovis visa est transire per eam. Tertio Idus Februarias fuit eclipsis [Col. 0131D] solis media die, stante utroque sidere in vigesima quinta parte aquarii. Uno eodemque anno ter luna obscurata est, et sol semel, et acies mirae magnitudinis visae. Ratbertus missus imperatoris, qui de Oriente revertebatur, una cum legatis regis Persarum defungitur. Munera autem hujusmodi sunt, quae legati imperatori detulerunt, papilionem et tentoria atrii bissina, vario colore, simul cum funibus pari ordine distintis; pallia serica multa et pretiosa, balsamum et odores atque unguenta ( Regino de Annal. ). Sed et horologium aurichalco arte mechanica mirifice compositum, in quo duodecim horarum cursus ad clepsydram vertebatur, cum totidem aereis pillulis quae ad completionem horarum decidebant, et casu [Col. 0132A] suo subjectum sibi cymbalum tinnire faciebant: additis in eodem ejusdem numeri equitibus, qui per duodecim fenestras completis horis exibant, et impulsu egressionis suae totidem fenestras quae prius erant apertae, claudebant, necnon et alia multa in ipso horologio erant mira. Tunc temporis delata sunt ossa beati Cypriani a Carthagine, cum reliquiis beatorum Scillitanorum martyrum, Sperati sociorumque ejus, et posita sunt in ecclesia beati Joannis Baptistae in civitate Lugdunensi. Sarraceni, Sardinia pulsi, primum cum Sardis praelium commiserunt, amissis tribus millibus suorum, in Corsicam directo cursu pervenerunt, ibique cum classe cui Burgarius comes praeerat, decertantes, aut victi, aut fugati sunt, amissis tredecim navibus suis, et [Col. 0132B] plurimis suorum interfectis. Godefridus quoque rex Danorum in Abodritos cum exercitu trajiciens, licet Brasconem ducem Abodritorum loco pepulisset, aliumque ducem dolo captum patibulo suspendisset, magno tamen copiarum suarum detrimento reversus est. Amisit enim ibi filium fratris sui Raginoldum, qui in oppugnatione cujusdam oppidi cum plurimis Danorum primoribus interfectus est. Filius autem imperatoris Carolus in Linones et Smeldincos, qui ad Godefridum defecerant, exercitum cui praeerat, quanta potuit celeritate, transposuit. Populatisque circumquaque eorum agris, transito iterum Albia fluvio, incolumi exercitu in Saxoniam se recipit. Sed Godefridus destructo emporio quod in Oceani littore constitutum lingua Danorum Relic [Col. 0132C] dicebatur, translatisque inde negotiatoribus, soluta classe ad portum qui Liesthorp dicitur, cum universo exercitu suo venit: ibi per aliquot dies moratus, limitem regni sui qui Saxoniam respicit vallo munire constituit, ut ab orientali maris sinu, quem illi Hostharsaltia dicunt, usque ad occidentalem Oceanum totam Egidore fluminis aquilonalem ripam munimento valli protegeret, una tantum porta dimissa, per quam carra et equites emitti recipique potuissent. Nordanimbrorum rex Eardof regno pulsus Britanniae, Noviomagi ad imperatorem venit; inde Romam proficiscitur, cum legatis postmodum imperatoris et pontificis in regnum suum reducitur. Revertentibus legatis, Adulphus, natione Saxo, diaconus Leonis pontificis a piratis capitur. Caeteri sine periculo [Col. 0132D] trajiciuntur. Adulphus in Britanniam reductus, a quodam redemptus, Romam reversus est. Trasco dux Abodritorum collecta valida manu, a Saxonibus etiam auxilio accepto, vicinos suos Scavos, qui Wltzi dicuntur, aggressus, ferro et igni vastat: Seneldingorum maximam civitatem expugnat: atque his successibus omnes qui ab eo defecerant, ad suam societatem reverti coegit. [809.] Synodus magna Graniaquis congregatur, anno Incarnationis Domini octingentesimo nono, in qua synodo de processione Spiritus sancti quaestio agitatur, utrum sicut procedit a Patre, ita procedat a Filio. Hanc quaestionem Joannes monachus Hierosolymitanus moverat, cum regula et fides ecclesiastica firmet Spiritum sanctum [Col. 0133A] a Patre et Filio procedere, non creatum, non genitum, sed Patri et Filio coaeternum et consubstantialem. Nomen autem processionis a Patre et Filio in Apocalypsi ita aperte est positum: «Et ostendit mihi (haud dubium quin angelus) flumen aquae vitae splendidum tanquam crystallum, procedens de sede Dei et Agni.» In eadem etiam synodo quaesitum est et ventilatum de statu Ecclesiarum et ordine singularum, cujusque conversationis etiam clerici esse debent. Trasco, dux Abodritorum, in emporio Relic per dolum a comitibus Godefridi interficitur, et Aureolus qui Nicomarciae Hispaniae atque Galliae trans Pyrenaeum contra Oscam ad Caesaraugustam residebat, moritur: et Amoroz ministerium ejus invadit, et ad castellum ipsius praesidia disponit: qui [Col. 0133B] ad imperatorem transitum cum suis facere voluit, sed intervenientibus causis, res infecta remansit. Pippinus rex Italiae, perfidia ducum Veneticorum incitatus, Venetiam bello terra marique jussit appetere: subjectaque Venetia, ac ducibus ejus in ditionem acceptis, eamdem classem ad Dalmatiae littora vastanda misit. Sed cum Paulus Cephaleniae praefectus cum Orientali classe ad auxilium Dalmatis ferendum adventaret, regia classis ad propria regreditur. Godefridus rex Danorum a quodam suo satellite interficitur, et Ermingus filius fratris ejus in regno succedit. Et Pippinus rex Italiae octavo idus Julii, anno Incarnationis Dominicae octingentesimo decimo defungitur. Imperator Francorum Carolus, cum Nicephoro Constantinopolitano imperatore pace [Col. 0133C] facta, Venetiam recipit. Ambulaz Cordubensis Hispaniae rex cum imperatore paciscitur, et Abduramum filium ejus Amaroz Caesaraugusta pellit, et Oscam intrare compellit. Eclipsis solis et lunae bis eo anno fit: solis, septimo Idus Julias, et pridie Kal. Decembris; lunae, duodecimo Kalend. Julias, et decimo septimo Kalend. Januar. Corsica insula a Sarracenis vastata. Pax sequenti anno inter imperatorem et Hermingum Danorum regem componitur. Pharus magna quae ad navigantium cursus constituta, non longe a Bolonia civitate maritima fuerat, restauratur, ibique nocturnus ignis accenditur. Carolus major filius imperatoris, pridie Nonas Decembrias, anno Incarnationis Domini octingentesimo decimo primo defungitur. Nec multo post Hermingus [Col. 0133D] Danorum rex moritur. In ejus loco Dani sibi Herioldum et Ragamfridum reges constituunt. Imperator Constantinopolitanus Nicephorus post multas et insignes victorias, commisso praelio in Moesia provincia cum Bulgaris, moritur. In ejus locum Michael gener ejus imperator creatur: cujus legati Aquisgrani ad imperatorem Carolum missi, laudes more suo dixerunt, imperatorem et Basilium illum appellantes. Et pacis libello ab imperatore accepto, et denuo a Leone papa Romae, reversi sunt. Grimaldus Beneventanorum dux eo modo paciscitur, ut viginti quinque millia solidorum auri a Beneventanis annuatim Francis solverentur. Anno Incarnationis Domini octingentesimo tertio generali [Col. 0134A] conventu advocato Aquisgrani, Ludovico filio suo regi Aquitanico imperii coronam imposuit, et imperialis nominis sibi consortem fecit. Bernardum quoque nepotem suum filium Pippini Italiae praefecit et regem appellari jussit. Concilia quoque in quinque partibus regni sui ad corrigenda quae necessaria forent, fieri constituit Moguntiaco, Remis, Turonis, Cabillone, Arelate; quid statutum fuerit, in archivis Ecclesiarum vel palatii invenitur. Imperator Carolus, vir in omni dispositione imperii strenuus, dilatato imperio et pace Francis usquequaque composita, anno Incarnationis Domini octingentesimo sexagesimo tertio Aquisgrani moritur, et sepelitur decimo tertio anno postquam imperator acclamatus est, simul omnes annos quadraginta quinque [Col. 0134B] et eo amplius regnans. Bernardus Viennensis episcopus erat, et Leidardus Lugdunensis, qui initio imperii Ludovici imperatoris Suessionis monasterii locum petiit, et in loco ejus Agobardus ejusdem Ecclesia chorepiscopus, consentiente imperatore et universa Gallorum episcoporum synodo, episcopus substitutus est. Quod quidam defendere volentes, dixerunt eumdem venerabilem Agobardum a tribus episcopis in sede Lugdunensi, jubente Leidrado, fuisse ordinatum. Sed canonica auctoritas est, in una civitate duos episcopos non esse, nec vivente episcopo successorem sibi debere eligere. Ac idcirco illa quacunque causa regulae Ecclesiae praeteriri in tanto ordine fixae non debent.
[815] Ludovicus imperator, Caroli imperatoris [Col. 0134C] filius, regnavit annis paulo minus octo et viginti, amator totius pietatis et religionis, omnem ordinem ecclesiasticum pio studio exornans. Hic ingressum imperii secunda et placida quiete habuit: porro finis ejus multis incommoditatibus et adversitatibus fatigatur. Hic inter alia mirifica et nimis honoranda opera sua in omni imperio suo, sive in Gallia, sive in Germania, sive in Italia, legatos dedit, qui pauperum et oppressorum justitias diligenter quaererent, et singulorum necessitates ad plenum audirent. Episcopales etiam synodos propter reintegranda sanctorum Patrum statuta, et Christianarum regularum observationem ubique fieri decrevit. Sed ejus piis studiis malignorum insidiae impedire plerumque moliuntur. Nam longa quies perfidiam, perfidia rebellionem, [Col. 0134D] rebellio discrimen imperii pariunt. Huic piissimo imperatori ex Hermengarde regina tres filii, quorum primogenitum Chlotharium, primo Caesarem, deinde consortem imperii adscribit: cui et Italiam ad regendum commisit: Pippinum, Aquitaniae regem facit: tertium Ludovicum Bajovariis regem constituit. Cum igitur omnis potestas Francorum sub moderato otio studeret, et regimen vicinis gentibus imponeret, quidam tantam spem boni non ferentes, uxorem nomine Judith dilectam imperatori factione sua abripiunt, eamque ex latere viri in Aquitaniam sub custodia transponunt. Quae licet ad viri thorum redierit, ebulliens tamen quorumdam malitia non quievit. Quae usque adeo crevit ut una cum pontifice [Col. 0135A] Romano non solum proceres regni, sed etiam natos ejus adversus imperatorem permoverit. Nam ab eo universus populus deficiens, ad filios ejus se transtulit: ipse tentus sub custodia, indecenter recluditur, ac arma ei auferuntur: uxor ipsius in Italia servanda committitur. Sed nutu divino post tot adversa secunda succedunt. Populi versi ad poenitentiam causa facti in melius commutant, et eumdem ipsum imperatorem in honore pristino reponunt, et pristina dignitate revestiunt. Filii quoque ejus pro commisso veniam exposcunt, Chlotario jam imperatori, ut extra Italiam, nisi jubente piissimo patre ejus, nullo pacto procederet inducitur. Sed variantia tempora nunc adversa, nunc prospera minantur. Pippino his diebus denique mortuo, ad componendam [Col. 0135B] Aquitaniam una cum uxore quam jam receptam habebat, et ex qua inclytum filium Carolum susceperat, cum exercitu ingreditur; quia contra voluntatem ejus, Aquitani filium Pippini, Pippinum nomine regem sibi fecerant. Cum illic esset imperator Ludovicus, ex primo matrimonio, Ludovicus tertius filius ejus jam patri iterum adversus, primos Germaniae perfide sibi jurare compellit. Hoc misso imperator accepto, commisso Aquitaniae regno majoribus Francorum et inclyto Carolo filio suo rege Aquitanis dato, uxoreque sua gratissima ibi dimissa, ocius ipse occursus filio in Germanias exercitus sui copias transponens ingreditur. Ibi pacem regni aliquibus diebus disponens, adversa valetudine fatigatus diem clausit ultimum, anno ab Incarnatione Domini octingentesimo quadragesimo. [Col. 0135C] Corpus ejus ab episcopo Drogone fratre ejus ex alia femina, simul et a primoribus Francorum Mediomatricum delatum, atque in ecclesia beati Arnulphi confessoris conditum est. Hujus imperatoris tempore, pars corporis beati Sebastiani martyris ad Suessionicam urbem delata: ubi multa mira in laudem Dei omnipotentis varia genera sanitatum infirmis collata. Ossa quoque beatorum martyrum Hippolyti et Tiburtii ab urbe deportata, in ecclesia beati Dionysii martyris in territorio Parisiensi digno honore condita. Bernardus adhuc et Agobardus Viennensem Ecclesiam et Lugdunensem regebant. Qui ambo apud imperatorem delati, desertis ecclesiis in Italiam, ad filium imperatoris Chlotharium se contulerunt, et postmodum piis imperatoribus agentibus, [Col. 0135D] Agobardus Lugdunensem, Bernardus Viennensem sedem recepit: post pauculos annos Agobardus apud Sanctonas in expeditione regia positus defungitur.
[841] Lotharius imperator, filius piissimi Ludovici imperatoris, annis quindecim. Huic pater imperium post mortem suam decreverat: sed sinistris consiliariis idem usus, animum patris non parum laedens, pro integritate vix partem regni obtineri meruit. Siquidem iterum pius pater memor inflicti vulneris imperium dividens juniori Carolo majorem partem primoribus sacramento firmatis disposuit. Lotharius itaque post humationem gloriosi patris, sequenti anno ab Italia egressus, tum imperium arripere molitur. Ob id adversus fratribus in praelium Fontaneticum [Col. 0136A] eos concitat. Juncti duo adversus unum, heu! omnibus Christianis lamentabile bellum et sociale ac civile conferunt. Non armis dissimiles, non habitu gentis distincti, solum castris obversi. Francorum innumerus populus acie gladii feritur, et olim gentibus caeteris formidabilis, in vulnere suo bacchatur. Cruenta victoria duobus tamen fratribus inscribitur. Tertius elabitur, atque Aquisgrani in regiam tandem se recepit. Gloriosus deinde rex atque inclytus juvenis Carolus, non longe post, impigre una cum fratre Ludovico rem coeptam accelerat: atque Lotharium fratrem imperatorem ab Aquisgranis terrent. Qui nimia celeritate una cum uxore ac filiis usque Lugdunum ac Viennam progreditur. Ibi receptis copiis, aliquantulum substitit. Et discurrentibus [Col. 0136B] legatis ad colloquium, tres fratres in insulam quamdam Sequanae veniunt: ibi sub quodam pacto imperium inter se dividere statuunt. Sic Lotharius imperator in superiorem Franciam revertitur. Diviso postmodum imperio, unusquisque eorum ad partem suam regendam et disponendam progreditur. Non multo post Lotharius filium suum Ludovicum, quem in Italia regem fecerat, ut imperatoris nomen sortiretur, per Drogonem patruum Romam misit. Cui Sergius jam tunc pontifex coronam imposuit, acclamante universo populo, imperator et Augustus est salutatus. Lotharius imperator infirmari se conspiciens, regnum inter filios dividit, Carolo minori Provinciam et partem Burgundiae: Lothario medio filio sedem suam: Ludovico imperatori Italiam consignare [Col. 0136C] jubet. Ipse vero in Prumiae monasterium regno temporis se exuens ingreditur tonsuratus, et monachus effectus, aliquot diebus interpositis defungitur, anno ab Incarnatione Domini octingentesimo sexagesimo quinto, imperii vero vigesimo tertio; atque ibi in basilica sancti Salvatoris a fratribus reverenter humatur. Hujus imperatoris tempore ossa beatissimi Andeoli martyris, ipso revelante, reperta in loco qui antiquitus Gentibus dicitur, in Vivariensi parochia sito. Bernardus Viennensis episcopus sub hujus imperio moritur, et Aglimatus Viennensem suscepit episcopatum. Amulo quoque Lugdunensis episcopus efficitur. Et pontifex Romanus Gregorius moritur atque ejus loco Sergius ordinatur. Illo defuncto, Leo succedit. Quo obeunte, Benedictus in sede [Col. 0136D] apostolica substituitur, jam tamen defuncto Lothario imperatore. Sub hujus imperatoris tempore, Segari Beneventanorum dux a suis interficitur, et ab interfectoribus Sarraceni a Beneventanis evocati, intra civitatem Beneventum recipiuntur.
Ludovicus imperator in Italia. Hic, post obitum patris, octavo anno, mortuo fratre suo Carolo minore, et Lugduni sepulto, in monasterio sancti Petri, in ecclesia sanctae Mariae semper virginis, cum fratre Lothario regnum fratris mortui partitur. Accepit autem partem Transjurensis Burgundiae simul et Provinciam: reliquam partem Lotharius rex sibi retinuit. Anno Incarnationis Domini octingentesimo quinquagesimo primo, jubente patre, Ludovicus imperator [Col. 0137A] in ducatum Beneventanorum contra praesidia Saracenorum exercitum movet, et, interfecto duce Sarracenorum, Amalmater Beneventum recepit. At Lotharius rex, frater ejus, a pravis consiliariis deceptus, diu de duarum feminarum connubio vacillando pene totam Ecclesiam contra se concitavit. Ob id duo metropolitani episcopi Trevericus et Colonicus, Theuthaudius et Guntharis sententia apostolica damnati. Coetus synodales subiende evocati. Patruus ejus praeclarissimus in regibus Carolus, cum ei saniori consilio semper consulere vellet, nihilominus juvenilis animus ad voluptatem praeceps resisteret, tandem vincere, volens extra consilium Italia ingressus, ad fratrem imperatorem ire, Beneventum aggreditur. Piissimus rex Carolus [Col. 0137B] in hoc itinere ejus assensit, si forte vel consilio pontificis Romani superatus tandem, a re illicita quiesceret: plurimis tamen episcopis Gallorum contradicentibus, qui spiritu Dei tacti periculum generale in Ecclesiae Dei oriri timebant, ne pontifex Romanus favoribus inclinatus a definitionibus pietatis exorbitando, Romanae Ecclesiae vulnus erroris infligeret. Perrexit secundum libitum suum, egit apud Ecclesiam Romanam quod ei pro tempore justum visum. Sed cum rediret, falsis spebus incitatus, divino indicio infirmatus, usque Placentiam civitatem pervenit, ibique defunctus in ecclesia B. Antonini martyris sepelitur. Anno octingentesimo sexagesimo secundo regnum ejus gloriosi patrui ejus inter se dividunt. At Ludovicus imperator, ingressus [Col. 0137C] Beneventum, anno Incarnationis Domini octingentesimo sexagesimo octavo, pene omnia castella et oppida Beneventanorum, quae a Francis recesserant Sarracenisque se junxerant, sub ditione sua recepit, loca sanctorum, quae impii Sarraceni ac perfidi Christiani contaminarant, Deo adjutore instaurando et restaurando purgavit. Nicolaus papa, vir religione praecipuus, moritur. Ac in atrio ante portas B. Petri, non longe a membris Benedicti praedecessoris sui, sepelitur. Cujus tempore translata sunt membra sanctorum Eusebii ac Pontiani Viennatibus, et in basilica apostolorum reverenter condita. Huic Adrianus in episcopali ordine succedit. Pius et inclytus rex Carolus, aliquot annos adversus Danos atque Northmannos variis eventibus dimicans, [Col. 0137D] pontem mirae firmitatis adversum impetum eorum super fluvium Sequanam fieri constituit, positis in utriusque capitibus castellis artificiosissime fundatis, in quibus ad custodiam regni praesidia deposuit. Hujus pii regis studium pene in disponendis causis ecclesiasticis hactenus viguit. Hic ex regina Ermentrude quatuor filios suscepit: Ludovicum, Carolum, Carlomannum et Lotharium. Ex his Deo in clericali habitu duos obtulit, Carlomannum, et Lotharium: sed Lotharius, puer bonae indolis, [Col. 0138A] immatura morte praereptus est: Carolus quoque, vir satis honestae formae juvenis, rex Aquitanis jam constitutus, adversa primum molestatus et dehonestatus injuria, moritur. Anno itaque Incarnationis Dominicae octingentesimo sexagesimo sexto, regnante eodem Carolo Ludovici filio, duo filii illius, ut dictum est, moriuntur. Lotharius abbas et Carolus rex Aquitanorum, avunculus quoque ejus Rodulphus consiliarius primusque palatii hominem exuit: necnon et Rodulphus archiepiscopus Aquitanorum. Et duo principes Aquitanici, Landricus et Muno inter se dimicantes semet interimunt. Robertus quoque atque Ranulphus, viri mirae potentiae armisque strenuis et inter primos ipsi priores Northmannorum, gladio necantur. Denique Lotharius, ante obitum patris sui Ludovici imperatoris, [Col. 0138B] decimo octavo anno unctus ab imperatore, tres filios ex Ermengarde Hugonis filia habuit. Qui dividens regnum patris cum fratribus suis, accepit regnum Romanorum, et totam Italiam, et partem Franciae orientalem, totamque provinciam. Ludovicus vero praeter Noricam, quam habebat, tenuit regna quae pater suus illi dederat, id est Alamanniam, Thoringiam, Austrasiam, Saxoniam, et Avarorum, id est Hunnorum, regnum. Carolus quoque medietatem Franciae ab occidente et totam Neustriam Britanniam, et maximam partem Burgundiae: Gotiam, Vasconiam, Aquitaniam submoto inde Pippino filio Pippini, et in monasterio S. Medardi attonso. Qui postea inde per fugam elapsus, in Aquitaniam regressus, multo tempore fugiendo latuit. Iterumque [Col. 0138C] a Ranulpho praefato per fidem deceptus est, et ad Carolum adductus, Silvanectum perpetuo est exsilio detrusus. Ludovicus vero rex Noricorum, id est Bajovariorum, Ludovici imperatoris filius, anno Incarnationis Domini octingentesimo septuagesimo octavo regnum inter filios suos divisit, Carlomannum videlicet, Ludovicum, et Carolum, ipse tamen super filios principatum tenens. Anno Incarnationis Domini octingentesimo septuagesimo nono ex hac vita decessit, et mortuo jam filio ejus Carolo, reliqui filii regnum ejus sequenti anno inter apud Ambianensem urbem aequa sorte partiuntur. Quorum alter, id est Ludovicus, post tres annos moritur. Porro frater ipsius Ludovici Carolus, Ludovici imperatoris filius, anno Incarnationis Domini octingentesimo septuagesimo [Col. 0138D] septimo moriens, reliquerat filium Ludovicum, qui eodem anno regnum suscepit paternum. Quo tempore Joannes papa in Gallias venit. Et apud civitatem Trecas diu moratus est, habuitque synodum episcoporum, in qua Immaurus Lauduni Davitti episcopus, post avulsionem oculorum suorum episcopatu est donatus. Ludovicus quoque filius Caroli, Carolum qui dictus est Simplex haeredem regni puerum dimisit. Qui Ludovicum ex Eagina Anglorum regis filia, antequam captus esset, genuit.
Epistola dedicatoria
[Col. 0139] Romam redit, sanctissime Pater, quod Romae olim conceptum, quod Roma profectum, quod Romam ad originis suae sedem anhelabat Vetus, id est Romanum Martyrologium: quod praedecessores vestri summa cura in Urbe collectum, singulari fide conscriptum, maximo beneficio in Romani orbis dioeceses transmiserunt. Et vero redit ad solem radius, ad fontem rivulus, ad stipitem ramus, ad coelum sidus. Romam redit, ubi apostolicae sedis cardo et caput vertitur; ubi veritatis origo, fidei caput, coelestis Magistri doctrina servatur; ubi pietatis viget schola, ubi apostolorum fulget metropolis; ubi clarissime mundi lampades, Petrus et Paulus, lucent (Anacl. 1, epist. 3; Cypr. de Unit. Ecc.; Sozom. l. III c. 7. Chrysost. hom. 31, in VII Rom.) .
Ad eum redit, a cujus olim praedecessoribus, ipso nascentis Ecclesiae exordio, originem duxit: a Clemente, inquam, I, Romano pontifice, qui primus regionatim notarios distribuit, qui gesta martyrum sollicite et curiose, per suam quisque regionem, perquirerent. Inde Anteros diligenter perquisita in ecclesiastica tabularia retulit. Post Fabianus majorem quoque curam adhibuit ne quid simulata fide irreperet, perspicaces fidosque sibi diaconorum oculos notariis adjungendo. Quo quidem munere fortia sanctorum facta colligendi, ut nihil antiquius apud sanctae Romanae Ecclesiae praesules fuit, ita nihil praeclarius suscipi potuit, quam eorum memoriam posteritati commendare, quorum animas in coelum receptas, et Dei fruitione beatas loquuntur miracula, votivae testantur tabulae, ut non tam pie id credere, quam verissime profiteri possimus. Habent enim nescio quam vim ad excitandum vel augendum in mentibus fidelium internae religionis ardorem, ut praeclare olim divus Leo scripserit (Leo, serm. de S. Laur.; Ambros. serm. 39, de Nazario et Celso) . Ad erudiendum Dei populum, nullorum est utilior forma quam martyrum eloquentia: facilis ad exhortandum sit ratio, efficax ad suadendum, validiora tamen sunt exempla quam verba: et plenius est opere docere quam voce. Habent et robur vel maximum ad majorum fidem pectoribus primitus inserendam, vel asserendam tenacius. Magni, inquit magnus Ambrosius, periculi res est, si post prophetarum oracula, post apostolorum testimonia, post martyrum vulnera, veterem fidem quasi novellam discutere praesumas; et post tam manifestos duces, in errore permaneas: et post morientium sudores, otiosa disputatione contendas. Quod si [Col. 0141] olim illustris fidei athleta Athanasius, ingens sibi lucrum et utilitatem duxit, quod unius recordaretur Antonii; quas fidei flammas, quos virtutum igniculos in hominum animis excitabunt tot martyrum trabeatae, tot purpuratae, tot russatae turmae, sub unius fidei rutilanti flammula militantes, et diversis victoriae coronis insignitae? tot confessorum, tot virginum praetextata agmina, in diversas cohortes tributa, diversosque virtutum manipulos cum exsultatione circumferentia?
Inde factum, ut cum Acta martyrum tanta cura et diligentia perquisita, per notarios sanctae Romanae Ecclesiae conscripta, per diaconos cognita, ac demum per ipsos Romanos pontifices probata, atque in Ecclesiae archivis recondita, in immensum excrescerent, breve ex iisdem Martyrologium conficeret, quo dies tantum et locus passionis, ut habet S. Gregorius, notaretur; atque ita facilius eorum memoria sacris diptychis insereretur, et eorumdem in Missariis solemniis commemoratio fieret. Quod quidem Martyrologium Viennensis archiepiscopus Ado, cum Ravennae ecclesiasticis, ut credo, negotiis occupatus versaretur, a sancto quodam episcopo nactus, qui id a Romano pontifice acceperat, suo Martyrologio praefigendum duxit; ejus videlicet memor, quod ab Innocentio I olim scriptum: (Innoc. I, epist. 25, ad synodum Chalced., apud August., epist.) . Ut inde sumerent caeterae ecclesiae, velut de natali suo fonte aquae cunctae procederent, et per diversas totius mundi regiones puri capitis incorruptae remanerent.
Fero nunc ad Sanctitatem Vestram Vetus hoc Romanorum Martyrologium, quod Gregorius pontifex maximus ad Eulogium Alexandrinum episcopum scribens, per orbem universum dispersum et optavit et credidit. Fero quod Ado annis abhinc octingentis tanti fecit, ut venerabile et perantiquum duxerit, sibique velut prima operis sui lineamenta adumbrata proposuerit, quod suis rursus coloribus pingeret, lucis splendore illustraret. Fero quod ad hunc usque diem latuit: cujus desiderio tantopere flagrabat cardinalis Baronius, ut animi sui testes tabulas exstare voluit, quibus editorem excitaret, et gratiam ante beneficium reponeret. Hoc igitur Martyrologium fidentius ad Sanctitatem Vestram defero, quanto plurium gravissimorum virorum patrocinio comitatum venit.
Adjunxi ipsius Adonis Viennensis archiepiscopi Martyrologium, ea fide curaque recensitum, ut affirmare non verear parum id a calamo menteque auctoris abesse. Intererat profecto Reipublicae Christianae ne quid magni viri titulo legeretur quod ipsius non esset, ne quid corruptum ejus nomine circumferretur, aliena assutum manu; ne viri auctoritatem secuta posteritas, erroris funiculos necteret; ne quoque Adoni quidquam abjudicaretur, cui certissimum ab unanimi codicum suffragio testimonium esset. Id olim tanti fecit Aloysius Lipomanus Veronensis primum episcopus, inde Bergomensis, vir gravissimus, et concilii Tridentini cum collegis praeses, ut auro contra charum duxerit.
Haec igitur omnia ad Romanam sedem defero, sanctissime Pater, ad cujus olim insessorem Theodorum papam Africani Patres sua detulere; magnum utique et indeficientem omnibus Christianis fluenta redundantem apud apostolicam sedem consistere fontem, nihil ambigentes. De quo rivuli prodeunt, affluenter universum largissime irrigantes orbem Christianorum. Cui etiam in honorem beatissimi Petri Patrum decreta peculiarem omnem decrevere reverentiam, in requirendis Dei rebus. Quae omnino et sollicite debent, maxime vero justeque ab ipso praesulum examinari vertice apostolico: cujus vetusta sollicitudo est tam mala damnare, quam probare laudanda.
Accipe igitur, Sanctissime Pater, has primas sanctorum primitias; et ut olim Pauli I beneficio sacra sanctorum lipsana, collapsis vetustate coemeteriis, per titulos, diaconias, et monasteria fuere distributa, ut aris honorarentur, ornarentur memoriis, ita Pauli V beneficium loquatur posteritas, quod latentes sanctorum vitae in apertum producantur, et lucem aspiciant. Ita voveo:
Sanctitati Vestrae devotus filius, HERIBERTUS ROSWEYDUS S. J.
Lectori salutem
[Col. 0141] Vetus hoc Romanum Martyrologium expressi ex codice mss. Pantaleonis quae Coloniae e D. Benedicti familia celebris abbatia est, quem mihi perbenigne Carthusia Coloniensis submisit. Praefixum hoc erat Adonis Martyrologio, cui Ado ipse olim praefixerat, uti testatur ejus praefatio. Ex eo codice Jacobus Mosander, Carthusiae Coloniensis religiosus, ante annos aliquot Adonis Martyrologium expressit, omisso hoc veteri Romano Martyrologio; magno tamen ejus in doctorum virorum animis relicto desiderio.
[Col. 0142] Etsi duos codices mss. Martyrologii Adonis habuerim (de quibus dicam ad ipsum Adonem), in solo tamen hoc tertio S. Pantaleonis, vetus hoc Romanum Martyrologium comparuit. Quare sicubi error aliquis irrepserit, memineris quam difficile sit ex unius codicis fide, quae subinde vacillat, fidelissime omnia exprimere. Operam certe dedi ut quam maxima fide haberes omnia. Hinc paucula, quae videntur ab exscriptore inserta, quod Adoni desint, qui veteris hujus Martyrologii vestigiis semper insistit, virgula notavi et in margine monui Adoni ea [Col. 0143A] deesse. Et quidem inserta illa fere Coloniam, ubi liber hic scriptus erat, et vicina loca spectant. Eorum rationem hic in notationibus invenies.
Enimvero vetus hoc Romanum Martyrologium, fontem esse omnium aliorum Martyrologiorum, qui vel leviter inspexerit, non dubitabit asserere. Ado certe ex hoc fonte suas aquas derivavit. Et ut fontis latex ab origine sua recedens sensim augescit, et in rivum aquis undique confluentibus abit; idem factum huic Martyrologio: quod nunc a Beda, nunc ab Usuardo, nunc ab Adone, nunc ab aliis paulatim increvit. Licebit nunc ad fontem digitum semper intendere. Eo enim fine caput fontis, quod hactenus latebat, in apertum produxi.
Tertullianus, de Corona militis, cap. 13.
Coronatur et vulgus, nunc ex principalium proprietatum [Col. 0144A] exsultatione, nunc ex municipalium solemnitatum proprietate: et est omnis publicae laetitiae luxuria captatrix. Sed tu peregrinus es mundi hujus, civis supernae Hierusalem. Noster, inquit, municipatus in coelis (Philip. III) . Habes tuos census, tuos fastos; nihil tibi cum gaudiis saeculi.
Cyprianus, epistola 37
Dies eorum, quibus excedunt, adnotate, ut commemorationes eorum inter memorias martyrum celebrare possimus.
Augustinus, lib. XX, contra Faustum, cap. 31
Populus Christianus memorias martyrum religiosa solemnitate concelebrat, et ad excitandam imitationem, et ut meritis eorum consocietur, atque orationibus adjuvetur.
Elogia
[Col. 0143B] Gregorius papa ad Eulogium, episcopum Alexandrinum, epist. 29, lib. VII, ind. 1.
Nos pene omnium martyrum, distinctis per dies singulos passionibus, collecta in uno codice nomina habemus, atque quotidianis diebus in eorum veneratione Missarum solemnia agimus: non tamen in eodem volumine, quis qualiter sit passus, indicatur; sed tantummodo locus et dies passionis ponitur. Unde fit ut multi ex diversis terris atque provinciis per dies (ut praedixi) singulos cognoscantur martyrio coronati. Se haec habere vos beatissimos credimus.
Baronius in prolegomenis ad Martyrologium Romanum, cap. 8.
Hoc ipsum simplex absque alio additamento Romanum Martyrologium, idemque perbreve, in quo tantum nomina martyrum, locus, ac dies passionis positi haberentur, est illud ipsum cujus meminit Ado.
[Col. 0144B] Ado Viennensis archiepisc. in praefatione Martyrologii sui.
Huic operi, ut dies martyrum verissime notarentur qui confusi in Kalendis satis inveniri solent, adjuvit venerabile et perantiquum Martyrologium ab urbe Roma Aquileiam cuidam sancto episcopo a pontifice Romano directum, et mihi postmodum a quodam religioso fratre aliquot diebus praestitum; quod ego diligente cura transcriptum, positus apud Ravennam, in capite hujus operis ponendum putavi.
Baronius ubi supra.
Porro in omnibus quae viderim Martyrologiis Adonis impressis, illud ipsum Roma acceptum desideratur. Egregiam certe, ac viris eruditis dignam optatamque navasset operam Mosander, si ejusmodi illustre vetustatis monumentum, quod in suo manuscripto Adone haberi testatur, una cum ipso Martyrologio Adonis, quod post Surium ad septimum tomum Vitarum sanctorum adjecit, edidisset.
Vetus Romanum martyrologium
[Col. 0143C] Ne putes me in hoc opere in vacuum laborasse, et rem non necessariam exsecutum fuisse, breviter tibi causam facti aperiam. Primum fuit imperium ac jussio sanctorum virorum, ut supplerentur dies, qui absque nominibus martyrum in Martyrologio (quod [Col. 0143D] venerabilis Flori studio in labore domini Bedae accreverat) tantum notati erant. Deinde collecti undecunque passionum codices animum in tantum suscitaverunt, ut non solum praeteritas dierum festivitates, verum et aliorum, qui per totum annum ibi notatim positi erant, latius et paulo apertius describerem, infirmioribus fratribus, et minus legere valentibus serviens, ad laudem omnipotentis Dei; ut in memoriis martyrum haberent compendiosam lectionem, atque in parvo codicillo, quod multo labore alii per plures codices exquirunt.
[Col. 0144C] Huic operi, ut dies martyrum verissime notarentur, qui confusi in Kalendis satis inveniri solent, adjuvit venerabile et perantiquum Martyrologium ab urbe Roma Aquileiam cuidam sancto episcopo a pontifice Romano directum, et mihi postmodum a [Col. 0144D] quodam religioso fratre aliquot diebus praestitum. Quod ego diligenti cura transcriptum, positus apud Ravennam, in capite hujus operis ponendum putavi.
Passiones autem sanctorum paulo longius, maxime circa finem, Martyrologio huic insertas non mireris, cum tibi ratio superius reddita, cum factum sit, suffecerit. Ora tantum (impensissime obsecro) ut meritis illorum consocier, quorum triumphos, etsi minus quam debui, excolere optavi. Salutatus in Christo vale.
Ne exspectes, lector, amplas hic notationes. Habes eas apud virum omnis antiquitatis ecclesiasticae exsequentissimum, cardinalem Baronium. Et quid celox ferat post onerariam? Satis mihi nunc erit loca quaedam attingere vel ab aliis praeterita, vel depravata, vel minus intellecta. Nihil sine veterum librorum fide mutavi, transposui. Memineris multa alia in textu Adonis correcta, quorum hic rationem non reddo. Longae enim id operae esset et minus fortassis gratiae. Rariora tantum quaedam delibavi.
Quae si non ingrata fuisse intellexero et pari felicitate nancisci aliquando detur Bedam, Usuardum aliosque veteres Martyrologos a vetusta et incorrupta manu (cujus rei partem nunc accepi, et porro spes lautior ab amicis inviolatae antiquitatis amatoribus affulget), fors erit ut omnia veterum Martyrologia una cum Graecorum Menologio, sub unum quandoque conspectum statuam, brevibus notis illustrata. [Col. 0145B] Ita fiet, ut collisis inter se unionibus, hoc est, collatis inter se sanctorum gestis, et gemmarum spiritualium immortalis claritas sese reverberans mutuati luminis detrimenta non noscat, et amico radiorum concursu magis magisque offulgescat.
Si quae locutionum formulae minus notae, nec ad Prisciani semper regulam, in his martyrologiis subinde intercurrant, dabis eas saeculo: quas intactas relinquere visum, ut saeculi sui auctorem proderent. In civitatum tamen nominibus, quae mss. plerumque accusandi casu ponunt, secutus sum fere saeculi nostri morem, ne et in textu affectatam interpretareris barbariem, et in me scrupulosam superstitionem reprehenderes. Cujus tamen rei nunc indicium ad fidem facio.
Et sane, post omnem diligentiam adhibitam, vereor ut non satis caverim, ne quid alienum ab Adone in ejusdem Martyrologium irreperet. Si quae forte talia sanctorum nomina irrepserunt, sunt fere [Col. 0145C] episcoporum aliquot Viennensium et quorumdam aliorum sanctorum, haud multum aetate Adonis superiorum, quae non semper omnes tres codices mss. [Col. 0146A] repraesentabant. Nam Scriverii libro, qui omnium vetustissimus erat, quaedam horum deerant. Non dubium mihi quin quod aquae contingit, idem libris evenire. Quo enim illa a fonte magis recedit eo impurior est, trahens semper aliquid ex puris minus, quos perlabitur, locis: ita quo quis liber vetustior proxime ad auctoris aetatem accedens, ec integrior, et minus admistionis habens a librariorum per aetates succedentium manu. Nota haec antiquariis, quibus mss. librorum fuit inspectio. Ego certe, qui millenos aliquot ejusmodi tractavi, nunquam aliter deprehendi.
Codicum mss. quibus nunc usus sum, haec notatio est.
E. notat codicem Everbodiensem.
P. notat codicem S. Pantaleonis.
S. notat codicem Petri Scriverii.
- 1. AA Kalend. Janu. Octava Domini et Circumcisio. Romae, sancti Almachii decollati sub Alippio urbis praefecto. Et S. Martinae virginis. Et apud Spoletum, sancti Concordii martyris. Et in Ruspensi Ecclesia, sancti Fulgentii episcopi.
- 2. II B IV Non. Beati Macarii [Col. 0146A] Beati Macarii. Post 15 Januarii: et Macarii abbatis, Antonii discipuli. Duo hi sunt Macarii celebres, [Col. 0146B] in Aegypto olim monachi, et monachorum Patres. Non dubium existimant designari Aegyptum et Alexandrinum. Sed quis, quo die, hoc vero non aeque certum. Et vereor ne hactenus aliter notatum quam oportuit. Volunt Alexandrini natalem celebrari 11 Januarii; Aegyptii vero 15 ejusdem: quod nescio quibus auctoribus astrui possit. Certe hoc Martyrologium, et cum eo Beda, Usuardus, Ado, non aliter hos Macarios distinguunt quam quod eum, cujus natalis est 15 Januarii, vocent Antonii discipulum. Atqui Antonii discipulus non Aegyptius, sed Alexandrinus fuit, ut colligere est ex Palladii Lausiaca historia, cap. 20, vel tertius aliquis. Vide Notationes nostras ad Vitas Patrum. . Et Tomis, martyrum Argei, Narcissi et Marcellini.
- 3. III BC III Non. Romae, Anteros papae et martyris
- 4. IV D II Non. Apud Cretam, Titi apostolorum discipuli. Romae, martyrum Prisci presbyteri, et Priscilliani, et Benedictae. Et Dafrosae.
- 5. V CE Nonae. Romae, sancti Telesphori papae et martyris. Apud Antiochiam, sancti Simeonis monachi.
- 6. VI F VIII Id. Sanctae Macrae virginis sub Rictiovaro praeside. Epiphania Domini, id est manifestatio vel apparitio Domini.
- 7. VII DG VII Id. Relatio pueri Jesu ex Aegypto Et sancti Luciani martyris Antiocheni. Et Cleri martyris.
- 8. I H VI Id. Neapoli, Severini confess. Victorini fratris [Col. 0146B] Neapoli Severini confessoris Victorini fratris. Post 5 Septembris. Romae Victorini martyris, fratris Severini, qui post miram poenitudinem Amiterninae urbis episcopus et martyr factus est. Non igitur tam Ado (quod existimavit Baronius ad diem 8 Junii, [Col. 0146C] Victorinum hunc fratrem fecit Severini Neapolitani) quam Vetus Romanum secutus Martyrologium uti se res vere habuit, hac quidem in re expressit. .
- 9. II EI V Id. In Mauritania Caesariensi, Macrae. [ Ado Martianae,] virginis et martyris. Et sancti Juliani et Basilissae uxoris ejus, et Celsi et Martionillae ac viginti militum.
- [Col. 0147] 10. III K IV Id. In Thebaida, sancti Pauli eremitae. Et in Cypro, Nicanoris de septem diaconibus.
- 11. IV FL III Id. Alexandriae, confessorum Petri, Severi, Lucii. In Africa, Salvii martyris.
- 12. V M II Id. Antiochiae [ Ado, apud Achaiam], Satyri martyris. Arcadii martyris.
- 13. VI GN Idus. Romae via Lavicana, militum quadraginta sub Gallieno imperatore. Pictavis, sancti Hilarii.
- 14. VII O XIX Kal. Feb. Nolae, Felicis presbyteri, in Pincis sepulti.
- 15. I HP XVIII Kal. Abacuc et Michaeae prophetarum. Et Macarii abbatis, Antonii discipuli.
- 16. II Q XVII Kal. Et Isidori
- 17. III IR XVI Kal. Romae, via Salaria in coemeterio Priscillae, sancti Marcelli papae. Apud Thebaidem, Antonii monachi.
- 18. IV S XV Kal. Cathedra sancti Petri, qua primum Romae sedit. Et S. Priscae martyris.
- 19. V KT XIV Kal. In Smyrna, sancti Germanici martyris ad bestias damnati. Et Spoleti, sancti Pontiani martyris decimo nono Kal. passi, decimo quinto sepulti, decimo sexto in sepulcro mutati, quando celebrior dies ejus agitur.
- 20. VI V XIII Kal. Romae, Fabiani papae et martyris. Et Marii, Marthae, Audifax, Abacuc. Et Sebastiani in vestigiis apostolorum sepulti
- 21. VII LA XII Kal. Sanctae Agnetis virginis. Athenis, sancti Publii episcopi cui Militenus a Paulo episcopus ordinatus.
- 22. I B XI Kal. Sancti Vicentii diaconi et mart. in Spaniis Ad aquas Silvias [Col. 0147] Ad aquas Silvias sancti Anastasi monachi. Ms. liber diserte hic habet Silvias. Sic in Vita S. Gordiani 10 Maii. Uxorem ejus Marinam in pago quodam, quem Aquas Silvias vocant, rusticorum servituti adduci praecepit: ubi tamen Excepta apud Adonem [Col. 0148] exhibent Salvias. Seu Silvias legas cum Ms. seu cum vulgato Salvias, eumdem tamen locum putem designari. Vide Baronium ad diem 23 Januarii et 9 Julii. [ Ado, Salvias], sancti Anastasii monachi.
- 23. II MC X Kal. Romae, sanctae Emerentianes virginis. In Mauritanea Neocaesareae, Severiani et Aquilae. Philippis, Parmenae diaconi de septem
- 24. III D IX Kal. Ephesi, Timothei apostoli. Antiochiae, S. Babylae episcopi.
- 25. IV NE VIII Kal. Conversio sancti Pauli apostoli. Apud Damascum, S. Ananiae, qui ipsum Paulum baptizavit.
- 26. V F VII Kal. S. Polycarpi, discipuli S. Joannis apostoli, apud Smyrnam passi. Et Theogenis cum aliis triginta sex.
- 27. VI OG VI Kal. Constantinopoli, Joannis Chrysostomi. Et dormitio S. Paulae.
- 28. VII H V Kal. S. Agnetis secundo. In civitate Apollonia, Leucii, Thyrsi, mart.
- 29. I AI IV Kal. Romae, Papiae et Mauri militum sub Diocletiano imp.
- 30. II K III Kal. Antiochiae, passio sancti Hippolyti. Hierosolymis, Matthiae episcopi, qui octavus fuit post Jacobum. B. Alexandri Deciana persecutione passi.
- 31. III BL II Kal. Alexandriae, sancti Mettani martyris. Trientinae, sancti Vigilii episcopi et martyris.
- 1. IV CM Kal. Antiochiae, Ignatii episcopi et martyris. Smyrnae, Pionii martyris et aliorum quindecim.
- [Col. 0149] 2. V N IV Non. Hypapante Domini. Caesareae, Cornelii centurionis, ipsius urbis episcopi. Et Aproniani martyris Romae
- 3. VI DO III Non. B. Celerini diaconi, et Celerinae aviae ejus, et Laurentini, et Ignatii
- 4. VII P II Non. In civitate Aegypti Thmuis, beati Phileae ejusdem urbis episcopi, et Philoromi tribuni, et innumerabilium martyrum.
- 5. I EQ Nonae. S. Agathae virginis, apud civitatem Catanensium.
- 6. II R VIII Id. Apud Caesaream Cappadociae, S. Dorotheae virginis, et Theophili scholastici.
- 7. III FS VII Id. Sancti Moysetis, qui, petente Mauvia Sarracenorum regina, episcopus gentis illius factus est.
- 8. IV T VI Id. SS. Dionysii, Aemiliani, et Sebastiani. Alexandriae, S. Cointae martyris.
- 9. V GV V Id. Alexandriae, Apolloniae virginis.
- 10. VI A IV Id. Romae, Zotici, Irenaei, Hyacinthi et Amantii. Et Soteris virginis. Via Lavicana, militum decem.
- 11. VII HB III Id. Alexandriae, S. Euphrasiae virginis.
- 12. I C II Id. Barcinonae, Eulaliae virginis et martyris. Alexandriae, Molesti et Ammonii.
- 13. II ID Idus. Agabi prophetae in Novo Testamento, apud Antiochiam. In Militana Armeniae. S. Polyeucti mart.
- 14. III E XVI K. Mar. Romae, Valentini presbyteri. Et sancti Valentini Interamnensis episcopi.
- 15. IV KF XV Kal. Romae, sancti Bratonis martyris. Apud Sebasten, passio S. Blavii [ al., Blasii] episcopi.
- 16. V G XIV Kal. Sancti Onesimi apostoli. Et in Cumis, S. Julianae virginis.
- 17. VI LH XIII Kal. In Perside, B. Polychronii episc. et mart.
- 18. VII I XII Kal. Hierosolymis, Simeonis episcopi et mart. Et Romae, martyrum Claudii, Praepedignae, Alexandri, et Cutiae, et Maximi.
- 19. I MK XI Kal. Romae, Gabinii presbyteri et martyris.
- 20. II L X Kal. Apud Tyrum, martyrum quorum numerum Dei scientia sola colligit, quos Veturius magister militiae, jubente Diocletiano, diversis tormentis occidit.
- 21. III NM IX Kal. In Sicilia, martyrum septuaginta novem sub Diocletiano diversis tormentis passorum.
- 22. IV N VIII Kal. Apud Antiochiam, Cathedra sancti Petri. Alexandriae, Abilii episcopi.
- 23. V OO VII Kal. Apud Sirmium, Sinerii [ Ado, Syreny] monachi. Et quadraginta duo [ Ado, sexaginta duo] martyrum. Romae, Polycarpi presbyteri.
- 24. VI P VI Kal. S. Matthiae apostoli. Et Inventio capitis praecursoris. Apud Caesaream Cappadociae, Sergii mart.
- 25. VII Q V Kal. Apud Aegyptum, Victorini, Victoris, Nicophori, Claudiani, Diosc. Serapionis et Papiae.
- 26. I R IV Kal. Apud Pergen Pamphiliae, beati Nestoris episcopi. Alexandriae, Alexandri gloriosi senis episc.
- 27. II S III Kal. Alexandriae, Juliani martyris, et Euni, qui cum ipso sene in confessione perduravit.
- 28. III T II Kal.
- 1. IV A Kal. Mart. Sanctorum martyrum ducentorum sexaginta temporibus Claudii, qui via Salaria arenam fodientes damnati fuerant.
- 2. V B VI Non. Romae, Jovini et Basilei. Et plurimorum martyrum sub Alexandro capitali sententia damnatorum.
- 3. VI C V Non. SS. Hemitherii et Cheledonii apud Calogurrim martyrio coronatorum. Caesareae, Marini militis, et Asterii senatoris.
- 4. VII D IV Non. Lucii papae et martyris. Et martyrum nongentorum qui sunt positi in coemeterio ad sanctam Ceciliam.
- 5. I E III Non. Antiochiae, S. Phocae martyris. Et sancti Eusebii Palatini, et aliorum octo [ Ado, novem] mart.
- 6. II F II Non. Nicomediae, Victoris et Victorini, qui in carcere cursum vitae impleverunt.
- 7. III G Nonae. In Mauritania civitate Tuburbitanorum, SS. martyrum Perpetuae et Felicitatis.
- 8. IV H VIII Id. Apud Carthaginem, sancti Pontiani diaconi, B. Cypriani, qui Dominum semper in passionibus suis glorificans, coronam vitae promeruit.
- 9. V I VII Id. In Nyssena civitate, sancti Gregorii episcopi fratris Basilii Barcinonae, Paciani episcopi.
- 10. VI K VI Id. Apamiae, Alexandri et Caii de Eumenia In Perside, martyrum numero quadraginta duorum.
- 11. VII L V Id. Apud Sebastem Armeniae minoris, quadraginta militum, tempore Licinii regis.
- 12. I M IV Id. SS. pontificum Gregorii et Innocentii. Nicomediae, Petri martyris, Dorothei et Gorgonii martyrum sodalis.
- 13. II N III Id. Nicomediae, Macedonii presbyteri, Patritiae uxoris, et filiae Medestae.
- 14. III O II Id. Romae, martyrum quadraginta et octo qui baptizati sunt a beato Petro apostolo, cum teneretur in custodia; qui omnes Neroniano gladio consumpti sunt.
- 15. IV P Idus. Thessalonicae, Matronae ancillae et martyris.
- 16. V Q XVII K. Apr. Romae, Cyriaci martyris, Largi, et Smaragdi, et Crescentiani martyris, et aliorum viginti.
- 17. VI R XVI Kal. S. Patritii episcopi, qui primus apud Scotos praedicavit.
- 18. VII S XV Kal. Sancti Alexandri episcopi, qui cum Narcisso Hierosolymitanae Ecclesiae gubernaculum suscepit.
- 19. I T XIV Kal. In Penarense civitate, B. Joannis, magnae sanctitatis viri. Apud Surrentum, Quinti, Quintillae, Quartillae, Martiae [ Ado, Marci], cum aliis octo [ Ado, novem].
- 20. II V XIII Kal. Archippi, commilitonis Pauli apostoli.
- 21. III A XII Kal. In Cassino castro, Benedicti abbatis. Et Serapionis anachoretae.
- 22. IV B XI Kal. Narbonae, sancti Pauli episcopi, discipuli apostolorum.
- 23. V C X Kal. In Africa, martyrum Victoriani, Frumentii, item et Frumentii, et duorum germanorum Vandalica persecutione sub Hunnerico rege passorum.
- 24. VI D IX Kal. Romae, Pigmenii presbyteri et martyris, sepulti in coemeterio Pontiani.
- 25. VII E VIII Kal. Annuntiatio Dominica, et crucifixio. Romae, Cyrini martyris. [Col. 0153] Nicomediae, Dulae martyris. Apud Sirmium, Irenaei episcopi et martyris.
- 26. I F VII Kal. Romae, sancti Castuli Zaetarii palatii. Apud Pentapolim Lybiae, Theodori episcopi.
- 27. II G VI Kal. Apud Aegyptum, Joannis Eremitae, prophetici spiritus viri.
- 28. III H V Kal. Apud Caesaream Palaestinae, martyrum Prisci, Malchi, et Alexandri, qui persecutione Valeriani bestiis traditi sunt.
- 29. IV I IV Kal. Apud Africam, confessorum Armogastis, Archinimi, et Satyri, tempore Vandalicae persecutionis
- 30. V K III Kal. Romae, Quirini tribuni et martyris, patris sanctae Balbinae.
- 31. VI L II Kal. Romae, S. Balbinae virginis, sepultae in coemeterio Praetextati juxta patrem Quirinum.
- 1. VII M Kal. Apr. Romae, Theodotae sororis martyris Hermetis, quae sub Aureliano martyrizavit, sepulta via Salaria.
- 2. I N IV Non. Apud Caesaream Cappadociae S. Theodosiae virginis et martyris capitis caesae.
- 3. II O III Non. Thessalonicae, virginum Agapes et Chioniae. Tomis, Evagrii et Benigni. Apud Tauromenium, sancti Pancratii.
- 4. III P II Non. Mediolani, B. Ambrosii episcopi et confessoris.
- 5. IV Q Nonae. Thessalonicae, S. Irenes virginis. Apud Aegyptum, Martianae, Nicanoris, Apollonii
- 6. V R VIII Id. Xysti papae et martyris, temporibus Adriani passi.
- 7. VI S VII Id. Hegesippi, qui vicinus apostolicorum temporum exstitit.
- 8. VII T VI Id. Turonis, Perpetui episcopi.
- 9. I V V Id. Antiochiae, Prochori diaconi, qui unus est de septem. Apud Sirmium, VII virginum, quae in unum coronatae sunt.
- 10. II A IV Id. Ezechielis Prophetae. Romae, Martyrum plurimorum, qui ab Alexandro papa baptizati sunt.
- 11. III B III Id. Gortinae, Philippi episcopi, qui claruit Antonini Veri et Lucii temporibus.
- 12. IV C II Id. Via Aurelia, Julii papae et confessoris sub Constantio ariano.
- 13. V D Idus. Apud Perganum Asiae, Carpi episcopi et Papyrii, Agathonicae et aliarum multarum.
- 14. VI E XVIII K. Mai. Romae in coemeterio Praetextati, martyrum Tiburtii, Valeriani et Maximi.
- 15. VII F XVII Kal. Cordulae, Olympiadis et Maximi In Italia, Maronis, Eutychetis, et Victorini.
- 16. I G XVI Kal. Apud Corinthum, Callisti et Carisii, cum aliis VII, in mare mersorum.
- 17. II H XV Kal. Apud Africam, sancti Mappalici. Antiochiae, Petri diaconi et Hermogenis.
- 18. III I XIV Kal. Apud Mesanam Apuliae, Eleutherii episcopi, et Anthiae matris ejus. Romae, Apollonii senatoris.
- 19. IV K XIII Kal. Apud Corinthum, Timonis diaconi de septem. In Militana, Hermogeni, Caii, Expediti, Aristonici, Rufi Galatae.
- 20. V L XII Kal. Inventio sanctarum reliquiarum multarum instabe [Col. 0153] Inventio sanctarum reliquiarum multarum instabel. Hic vero non mediocriter haesi, et etiamnum haereo. Nihil hujus rei in Adone vel in alio Martyrologio occurrit. Suspicor additum hoc ab exscriptore, et designari celebre monasterium apud Eburones Stabeletum seu Stabuletum. Suspicionis meae fundus [Col. 0154] est, quod hic postea habetur 17 Novembris: Dedicatio sancti Petri ad Malfidar, quod Malmundarium esse, vicinum Stabuleto monasterium, ibi firmabimus. Sed quae multae hae, et quando inventae reliquiae in Stabuleto? Certius dixerim, quando reconditae et occultatae sint. Sigebertus in Chronico [Col. 0155] anno Christi 882: Eodem anno Godefridus et Sigifridus reges Northmannorum, cum inaestimabili multitudine juxta Mosam in loco Haflon considentes, Leodium, Trajectum, Tungros, Coloniam Agrippinam, Bonnam cum adjacentibus castellis comburunt. Aquis in palatio equos stabulantes, oppidum et palatium incendunt. Praeterea monasterio Stabulaus, Malmundarium, Indam, Prumiam, sacri Ordinis in utroque sexu ministri, ubi poterant opportunius, latebant; et sanctorum corpora et pignora locis tutioribus absconderant. Paria habet Anselmus canonicus Leodiensis in Gestis pontificum Leodiensium, c. 37, qui exhibet, apud Halos juxta Mosam conscendentes. Atque haec Northmannica vastatio aliquot annos tenuit. Unde fieri potuit, ut reliquiae ante annos aliquot occultatae post inventae fuerint, et inventionis memoria in sacros fastos prolata. Vocis etymon exprimit Harigerus, abbas Lobiensis, in Gestis episcop. Leodien. cap. 52. Invenit tandem locum (Remaclus) operi futuro competentem, cui ob confluentiam ferarum undique illuc vel ad potum vel ad pastum concurrentium, velut ad stabulum, inditum Stabulaus antiquitus erat vocabulum. Ita vocis affinitate etymon venatur Harigerus. Non minus festive Everbelmus, abbas Altimontensis, in vita sancti Popponis Stabulensis abbatis, 25 Jan. c. 21. Stabulaus, ubi stabilis laus a fidelibus perpetuo concinitur. Ut appareat nullo horum respectu nomen olim inditum, sed post pro cujusque captu etymon accommodatum. Conditum hoc fuit monasterium anno 651 a Sigeberto rege, Sigeberto teste in Chronico. Vide infra ad diem 17 Novemb., ubi de Malmundario. . [Col. 0155] Romae, Victoris episcopi et martyris. Sulpitii et Serviliani.
- 21. VI M XI Kal. In Perside, S. Simeonis episcopi et cum aliis centum, et Ustazadis et Abdellae, et Ananiae, et Pusicii.
- 22. VII N X Kal. Romae in coemeterio Calisti, Caii papae. In Perside, Martyrum plurimorum sub Sapore Persarum rege. Cordulae, Parmenii, Helimenae et Chrysoteli presbyterorum; et Lucae et Mucii, diaconorum.
- 23. I O IX Kal. In Perside civitate Diospoli, Georgii mart.
- 24. II P VIII Kal
- 25. III Q VII Kal. Alexandriae, Marci evangelistae. Erminonis confessoris [Col. 0155] Erminonis confessoris. Deest hic Adoni, et in nullo Martyrologio, ea quidem terminatione, comparet. Existimo indicari S. Erminum, episcopum et abbatem Lobbiensem quem hoc die invenio in Martyrologio Usuardi aucto a Carthusia Coloniensi [Col. 0156] anno 1521, de quo ita Molanus in Additionibus ad Usuardum, 25 Aprilis ex proprio loci Martyrologio: Laubiis, transitus S. Ermini, episcopi et confessoris. Ex quo Baronius Martyrologio Romano a se aucto inservit. Sed vetusta Ermini memoria in hoc veteri Romano Martyrologio. Quanquam cum Erminus Adoni desit, qui sanctos omnes veteris Romani martyrologii exprimit videtur Adonis tempore non fuisse in veteri Romano Martyrologio, sed post additus, fors. a religioso S. Pataleonis Coloniae, ubi liber hic scriptus est. Moyerus, lib. I Annal. Flandriae notat eum successisse S. Ursmaro in regimine episcopatus et abbatiae anno septingentesimo decimo tertio. Florarium meum sanctorum ms. ponit ejus obitum anno Christi septingentesimo trigesimo septimo. Meminit ejus Trithemius De vir. illustr. Ord. sancti Benedicti lib. III, cap. 160, et lib. IV, cap. 180, ubi utrobique Herwinus pro Erminus. Meminit et Molanus in Indiculo et Natalibus SS. Belgii. Acta ejus Laubiis seu Lobiis in monasterio apud Binchium reperiuntur scripta a synchrono. Nec mirum hic Erminonem dici ab aliis Erminum. Sic qui nunc usitate Servatius dicitur, dictus est olim etiam Servatio, ut habetur apud Severum Sulpitium lib. III Hist. sacr. Et Romae, Litania major ad S. Petrum.
- 26. IV R VI Kal. Romae, Anacleti papae et martyris. Et Marcellini, papae et martyris.
- 27. V S V Kal. Sancti Anastasii Papae. Nicomediae, Anthimi episcopi cum innumera multitudine martyrum.
- 28. VI T IV Kal. Ravennae, sancti Vitalis martyris, patris SS. Gervasii et Protasii. Alexandriae, Theodorae virginis, et Didymi.
- 29. VII A III Kal. Apud Paphum, Tychici apostolorum discipuli. Apud Cirthensem coloniam, Agapii et Secundini.
- 30. I B II Kal. Martyrum Mariani et Jacobi, in Lambesitana urbe cum aliis multis decollatorum. Quirini martyris [Col. 0156] Quirini martyris. Deest hic hoc loco Adoni, aliisque Martyrologiis. Puto intelligi Quirinum martyrem, cujus natalem hic ante habes 30 Martii. Hoc autem loco rursus insertus est a Martyrologii hujus exscriptore ob translationem corporis ejus - de qua ita Carthusia Coloniensis ad Usuardum 30 Aprilis; in dioecesi Coloniensi, oppido Nussia, translatio S. Quirini tribuni et martyris. Cujus sacrum corpus nobilis domina Gepa abbatissa a papa impetratum, ab urbe Roma Nussiam transtulit, et in suo monasterio venerabiliter collocavit. Atque hinc existimo sua Molanum ad Usuardum hausisse. . Et Vigilia apostolorum.
- 1. II C Kal. Mai. Jeremiae Prophetae. Et Apostolorum Philippi, et Jacobi fratris Domini.
- 2. III D VI Non. Athanasii Alexandrinae urbis episcopi. Et Saturnini et Neopolis, qui in carcere requieverunt.
- 3. IV E V Non. Hierosolymis, Inventio sanctae Crucis. Romae via Numentana, Alexandri Papae, et Eventii et Theoduli presbyterorum.
- 4. V F IV Non. In civitate Gaza, Silvani Episcopi cum plurimis clericorum suorum coronati.
- 5. VI G III Non. Alexandriae, sancti Euthymii diaconi in carcere quiescentis. Thessalonicae, Irenaei et Peregrini
- 6. VII H II Non. B. Evodii Episcopi, qui primus ab apostolis Antiochiae ordinatus est. Et S. Lucii Cyrenensis, qui Cyrenae ab apostolis episcopus ordinatus est. Et S. Joannis apostoli quando ante portam Latinam in ferventis olei dolium missus est.
- 7. I I Nonae. Juvenalis martyris. Et Flaviae Domitillae. Nicomediae, Augusti et Augustini.
- 8. II K VIII Id. Mediolani, S. Victoris martyris.
- 9. III L VII Id. In Perside, martyrum CCCX. Apud Nazianzi oppidum, Gregorii episcopi theolog.
- 10. IV M VI Id. Job prophetae. Via Latina, Gordiani et Epimachi. Et Calepodii senis presbyteri.
- 11. V N V Id. Romae via Salaria, S. Anthimi.
- 12. VI O IV Id. In coemeterio Praetextati, Nerei, et Achillei fratrum. Via Aurelia, sancti Pancratii martyris. Et Dionysii.
- 13. VII P III Id. Servatii Episcopi. S. Mariae ad martyres dedicationis dies agitur, à Bonifacio Papa sta tutus.
- 14. I Q II Id. In Syria, Victoris et Coronae martyrum.
- 15. II R Idus. Torquati, Ctesiphontis, Secundi, Indalecii Caecilii, Esicii, Euphrasii, qui Romae ab apostolis ordinati sunt.
- 16. III S XVII K. Jun. In Isauria, Aquilini et Victoriani.
- 17. IV T XVI Kal. In Tuscia, Torpetis martyris sub Nerone.
- 18. V V XV Kal. Apud Aegyptum, Dioscori lectoris.
- 19. VI A XIV Kal. Romae, Potentianae virginis. Et Prudentis, discipuli Pauli. Et Caloceri et Partheni Eunuchorum.
- 20. VII B XIII Kal. Via Salaria, S. Basiliae viginis et martyris.
- 21. I C XII Kal. In Mauritania Caesariensi, Thimothei, Polii.
- 22. II D XI Kal. In Africa, Casti et Aemilii.
- 23. III E X Kal.
- 24. IV F IX Kal. S. Vincentii martyris. In Istria, Zoelli, Silvani.
- 25. V G VIII Kal. In coemeterio Praetextati, S. Urbani episcopi et martyris.
- 26. VI H VII Kal. Apud Athenas, Quadrati discipuli apostolorum.
- 27. VII I VI Kal. In Maesia civitate Dorostorensi, Julii martyris.
- 28. I K V Kal. Joannis Papae. In Sardinia, Aemilii, Felicis.
- [Col. 0159] 29. II L IV Kal. Via Aurelia, Restituti, Via Tiburtina, Septem germanorum. Treveris, S. Maximini episcopi confessoris.
- 30. III M III Kal. Via Aurelia in coemeterio, Felicis papae. Turribus Sardiniae, Crispuli et Gabinii.
- 31. IV N II Kal. Romae, Petronillae virginis. Aquileiae, Cantii, Cantiani, Cantianillae.
- 1. V O Kal. Junii. Dedicatio sancti Nicomedis martyris. Et sancti Pamphili martyris.
- 2. VI P IV Non. Romae, Marcellini presbyteri, et Petri exorcistae.
- 3. VII Q III Non. Apud Aretium Tusciae, martyrum Pergentini et Laurentini. In Campania, Erasmi episcopi et martyris.
- 4. I R II Non. Apud Illiricum civitate Siscia, sancti Quirini episcopi et martyris.
- 5. II S Nonae. Bonifacii martyris apud Tharsum XIV, die mensis Maii passi, Romae Nonis Junii sepulti.
- 6. III T VIII Id. Philippi diaconi de VII apud Caesaream. Romae, Artemii, Candidae, et filiae eorum Paulinae. Apud Tharsum, XX martyrum.
- 7. IV V VII Id. Apud Constantinopolim, Pauli episcopi. In Cappadocia, Luciani martyris.
- 8. V A VI Id.
- 9. VI B V Id. Romae in Caelio monte, Primi et Feliciani martyrum.
- 10. VII C IV Id. Romae via Aurelia, Basilidis, Tripodis, et Mandalis, et aliorum XX. Et Getulii martyris, et Cerealis. Barnabae apostoli [Col. 0159] Et sancti Maurini martyris. Deest hic Adoni. Non expressi hunc in textu, quia ascriptus erat recentiori manu: haud dubie a religioso S. Pantaleonis, libri hujus exscriptore. Nam Coloniae in S. Pantaleonis templo, corpus S. Maurini in veneratione habetur. Ibidem martyrio coronatus est die 10 Junii, cujus sepulcrum usque ad annum 965 occultum fuit. Quod quomodo detectum sit, post obitum Brunonis archiepiscopi Coloniensis, praesule Folcmaro ejus successore, vide apud Stephanum hujus inventionis descriptorem circa annum Domini 990, ad Christianum abbatem, cujus inventionis memoria recolitur 13 Octobris. Hac autem die passum testatur sarcophagi inscriptio, quae apud eumdem exstat. Quo vero anno hic martyrium pertulerit, non invenio expressum: nam quod Baronius ad diem 10 Junii, et Erhardus Winheim in sacrario Agrippinae, notant annum 670 ex Trithemio de vir. illustr. Ord. S. Benedicti lib. III, cap. 134, vereor ut labantur. Non enim de nostro hoc Maurino agit Trithemius, [Col. 0160] sed de alio, Claroangi olim in Arvernia abbate, socio S. Praejecti episcopi, quorum natalis dies in Romano Martyrologio apud Baronium exstat 25 Januarii, qui Maurinus, nunc Marinus, nunc Marianus, nunc Amarinus, dicitur. Labendi occasionem dedit, quod Maurinus noster dicatur in atrio Ecclesiae martyrium pertulisse. Et paria de altero Maurino scribit Trithemius: quanquam in Praejecti et Maurini martyrio 25 Januarii nulla atrii Ecclesiae mentio habeatur, sed occisi dicantur in loco quodam, quem Volonicum appellant: unde forte Trithemius, quod de Maurino Coloniensi martyre in sarcophago legitur, Maurino Arverno martyri attribuit. .Hic requiescunt ossa bonae memoriae MauriniQui in atrio ecclesiae Martyrium pertulitSub die quarto Idus Junii.
- 11. I D III Id. Et Sosthenis apud Corinthum, discipuli Pauli [Col. 0160] Et Sosthenis apud Corinthum, discip. Pauli. Infra 28 Novembris Sosthenis discipuli apostolorum. Ita Martyrologium hoc duos videtur facere Sosthenes, et alterum ab altero distinguere. Duplex Sosthenis memoria in sacris litteris Actorum c. 18. Apprehendentes autem Sosthenem, principem synagogae, et I Cor. I. Paulus vocatus apostolus Jesu Christi per voluntatem Dei, et Sosthenes frater. Interpretes unum eumdemque hunc statuunt. Quae si vera sententia, potuit ejusdem diverso die diversas ob causas memoria agi. . Aquileiae, Felicis et Fortunati.
- 12. II E II Id. Mediolani, Nazarii et Celsi, quorum inventio II. Id. Junii, martyrium V. Kal. Augusti.
- 13. III F Idus. Romae S. Feliculae virginis martyris.
- 14. IV G XVIII K. Julii. Elisaei prophetae. In Cappadocia, sancti Basilii fratris Gregorii et Petri.
- [Col. 0161] 15. V H XVII Kal. In Sicilia, Modesti, Viti, et Crescentiae martyrum Dorostori, Esychii militaris.
- 16. VI I XVI Kal. Antiochiae Cyrici et Julittae matris ejus, et aliorum CCCCI
- 17. VII K XV Kal. Romae, Martyrum CCLXII.
- 18. I L XIV Kal. Romae via Ardeatina, martyrum Marci et Marcelliani.
- 19. II M XIII Kal. Mediolani, Gervasii et Protasii. † Et Commemoratio Nazarii et Celsi [Col. 0161] Et commemoratio Nazarii et Celsi. Deest quidem horum commemoratio hoc loco in Adone, tam vulgato quam ms. Idem tamen 12 Junii, cum de Inventione Nazari et Celsi agitur, addit: Commemoratio etiam eorum publica et celebris in die sanctorum Gervasii et Protasii a fidelibus populis frequentatur, et venerabiliter excolitur; qui hic ipse dies est. Cum quo convenit Florarium sanctorum ms., quod 12 Junii, in die inventionis SS. Nazari et Celsi habet: Apud quosdam in die sanctorum Gervasii et Protasii agitur eorum (Nazarii et Celsi) festiva commemoratio. Quare vides non sine ratione vetus hoc Martyrolium Romanum, hoc die, quo de Gervasio et Protasio agitur, etiam junxisse commemorationem Nazari, [Col. 0162] et Celsi. . Ravennae, Ursini martyris.
- 20. III N XII Kal. Romae, Novuti, fratris Timothaei presbyteri, qui ab apostolis eruditi sunt.
- 21. IV O XI Kal. Syracusis, martyrum Rufini et Martiae. Romae, Demetriae virginis.
- 22. V P X Kal. Albani martyris [Col. 0162] Albani martyris. Correctum erat Albini, uti etiam in Adone est. Quod factum puto in posterioribus exemplaribus scriptis post annum 991. Nam cum eo anno Theophania Othonis II uxor, S. Albani corpus Roma Coloniam transferens, sanctorum Gervasii et Protasii templo huic, olim six vocato, nunc S. Pantaleoni sacro donasset, veniens ex itinere Moguntiam, in differentiam Moguntinensis Albaniae, de consilio ejus loci episcopi, hunc Albinum, qui sub Diocletiano anno 286, mense Junii 22, passus est, vocavit. Ita Erhardus Winheim in Sacrario suo Agrippinae pag. 141. Vide Sacrarium nostrum rerum Moguntiacarum l. II, c. 28. . Nolae Campaniae, Paulini episcop.
- 23. VI Q IX Kal. Sancti Joannis presbyteri, via Salaria vetere sepulti.
- 24. VII R VIII Kal. Nativitas Praecursoris Domini.
- 25. I S VII Kal. Apud Pyrriberoeam, Sosipatris discipuli Pauli. Alexandriae, Gallicani martyris. Romae, Luciae virginis cum aliis XII.
- 26. II T VI Kal. Romae, Joannis et Pauli fratrum.
- 27. III A V Kal. Apud Galatiam, Crescentis discipuli Pauli apostoli. Apud Tiburtinem Italiae, Symphorosae cum VII filiis.
- 28. IV B IV Kal. Romae, Leonis papae. Alexandriae, Plutarchi, Sereni Heraclidis, Herois, Potamioenae, Marcellae et aliorum.
- 29. V C III Kal. Romae, apostolorum Petri et Pauli.
- 30. VI D II Kal. Natalis Lucinae, discipulae Apostolorum.
- 1. VII E Kal. Julii. In monte Hor, Aaron, sacerdotis prim n ege.
- 2. I F VI Non. In coemeterio Damasi, Processi et Martiniani, ab apostolis Petro et Paulo baptizatorum. Et trium militum, qui cum Paulo apostolo passi sunt. Et martyrum Aristonis, Crescentiani, Eutychiani, Urbani, et aliorum.
- 3. II G V Non. Translatio Thomae apostoli. Apud Constantinopolim, Eulogii. Laodiciae, Anatolii episcopi. Et Gregorii martyris.
- 4. III H IV Non. Oseae et Aggaei. Jocundiniani martyris. Apud Sirmium, Innocentii, Sabbatii, cum aliis XXX.
- 5. IV I III Non. In Syria, sancti Domitii martyris. Romae, Natale Zoae, uxoris Nicostrati.
- 6. V K II Non. Isaiae et Joel prophetarum. [Col. 0163] Et octavae Apostolorum. Et primus ingressus apostoli Pauli in urbem Romam. Et Tranquillini martyris. Et natalis sancti Goaris confessoris.
- 7. VI L Nonae. Alexandriae, sancti Pantaeni. Romae, martyris Nicostrati primiscrinii. Claudii, Castorii, Victorini, Symphroniani.
- 8. VII M VIII Id. In Asia minori, Aquilae et Priscillae uxoris ejus. In Palaestina, Procopii martyris. † Maralana civitate, Brictii episcopi.
- 9. I N VII Id. Romae ad Guttam jugiter manantem, Zenonis et aliorum X. M. CCIII. In civitate Tyriae, Anatoliae et Audacis Cyrilli episcopi et martyris.
- 10. II O VI Id. Romae, Septem fratrum. In Africa, Januarii Marini, Naboris et Felicis. Romae, Rufinae et Secundae.
- 11. III P V Id. In Armenia minore, martyris Januarii.
- 12. IV Q IV Id. Aquileiae, Hermagorae episcopi, discipuli sancti Marci. Apud Cyprum, Nasonis, antiqui Christi discipuli.
- 13. V R III Id. Esdrae et Joel prophetarum. Et SS. Confessorum Eugenii episcopi, universi cleri Ecclesiae.
- 14. VI S II Id. Apud Pontum, Phocae episcopi civitatis Synopis.
- 15. VII T Idus. Nisibi, Jacobi episcopi. Romae in Portu, Eutropii, Zozimae et Bonosae sororum.
- 16. I V XVII K. Aug. In Ostia, sancti Hilarini martyris. Apud Antiochiam Syriae, Eustachii episcopi.
- 17. II A XVI Kal. Carthagine, martyrum Scillitanorum, Sperati, Narthali, Cythini, Bethurii, Felicis, et aliorum VII.
- 18. III B XV Kal. Carthagine, S. Guddenes virginis martyris.
- 19. IV C XIV Kal. Hispali, SS. Justae et Rufinae.
- 20. V D XIII Kal. Joseph, qui cognominatus est Justus, qui a Judaeis pro Christo multa perpessus, victor in Judaea quievit.
- 21. VI E XII Kal. Danielis prophetae. Romae, Praxedis virginis. Massiliae, Victoris martyris.
- 22. VII F XI Kal. S. Mariae Magdalenes. Et Syntyches, quae Philippis dormit. Ancyrae, Platonis martyris.
- 23. I G X Kal. Ravennae Apollinaris, episcopi et martyris.
- 24. II H IX Kal. Romae via Tiburtina, Vincentii. Apud Emeritam Hispaniae, victoris militaris. Circa lacum Vulsinum in Italia, Christinae virginis.
- 25. III I VIII Kal. Jacobi Zebedaei apostoli. Civitate Samo, Christophori martyris.
- 26. IV K VII Kal. Romae in Portu, S. Hyacinthi martyris.
- 27. V L VI Kal. In Sicilia, Simeonis monachi. Nicomediae, Harmolai presbyteri.
- 28. VI M V Kal. Nicomediae, sancti Pantaleonis martyris [Col. 0163] Nicomediae, S. Pantaleonis martyris. Scripta haec erant capitalibus iisque miniatis litteris, quod scilicet hic Patronus sit templi et monasterii S. Pantaleonis Coloniae, ubi Martyrologium hoc exscriptum est. Habent ibi caput sancti Pantaleonis, quod eo Constantinopoli delatum est ab equite Henrico van Ulmen, anno Christi 1208. Cujus translationis memoria Coloniae celebratur 18 Jan., ut habet Martyrolog. P. Canisii. Alius igitur Pantaneon, cujus caput Lugdunum delatum, ut habet Sigebertus in Chronico anni Christi 802. Legati imperatoris Caroli ab Aaron Amira venientes, inter caetera munera etiam ossa Cypriani Carthaginiensis martyris, et Sperati primi Scillitanorum [Col. 0164] martyrum, et caput Pantaleonis martyris in Franciam afferunt. Fortassis hic Pantaneon unus fuit e sociis Sperati, aliorumque Scillitanorum martyrum; et si inter eos Pantaleonis nomen in Martyrologiis non exprimatur. Colligere quis possit ex Adone in Chronico anno 806. Tunc temporis delata sunt ossa B. Cypriani a Carthagine cum reliquis beatorum Scillitanorum martyrum Sperati sociorumque ejus, et posita sunt in ecclesia B. Joannis Baptistae in civitate Lugdunensi. Non meminit hic Ado Pantaleonis, fors. eum sub Sperati sociis comprehendens. Quanquam idem in Martyrologio 17 Julii exprimit caput Pantaleonis, et a reliquiis Scillitanorum martyrum [Col. 0165] distinguit. Agobardus quoque Lugdunensis episcopus carmine de harum reliquiarum adventu, Pantaleonis nomen exprimit. Plures igitur fuerunt Pantaleones. Certe in Martyrol. Rom. 27. Jul. et Pantaleomonem medicum Nicomediae habes, et Pantaleomonem [Col. 0166] Vigiliis in Apolia. Pantaleon autem et Pantaleemon idem quibusdam nomen: nam qui Pantaleon Rom. Martyrol. Pantaleemon in Menologio dicitur: ubi et alius Pantaleon 17 Septembris socius Charalampi martyris. .
- [Col. 0165] 29. VII N IV Kal. Romae, Felicis papae et martyris sub Constantio. Et Simplicii, Faustini et Beatricis.
- 30. I O III Kal. Romae, Abdon et Sennis. Tuburbo Lucernariae, Maximae, Donatillae et Secundae virginum.
- 31. II P II Kal. Caesareae, Fabii martyris.
- 1. III Q Kal. Aug. Romae, ad S. Petrum ad Vincula. Antiochiae, SS. Machabaeorum. Philadelphiae, martyrum Cyrilli, Aquilae, Petri et aliorum Vercellis, Eusebii episcopi.
- 2. IV R IV Non. Romae, Stephani papae et martyris. In Bithynia, Theodotae cum tribus filiis.
- 3. V S III Non. Hierosolymis, Inventio corporis beati Stephani, Gamalielis, Nicodemi, Abibon Constantinopoli, Hermelli martyris.
- 4. VI T II Non. Aristarchi discipuli apostolorum. In crypta Arenaria, Tertullini martyris Romae.
- 5. VII V Nonae. In civitate Augusta in Rhaetia, sanctae Afrae martyris.
- 6. I A VIII Id. Romae via Appia, Xisti papae et martyris Felicissimi et Agapiti diaconorum in coemeterio Praetextati
- 7. II B VII Id. Apud Aretium, Donati episcopi et martyris. Romae, Petri, Julianae, cum aliis XVIII. Mediolani, Fausti martyris.
- 8. III C VI Id. Romae via Ostiensi, Cyriaci martyris cum aliis XXI quando VIII die mensis Augusti reconditi sunt.
- 9. IV D V Id. Romae, Romani militis. Vigilia sancti Laurentii.
- 10. V E IV Id. Romae, Laurentii archidiacon martyris. Et militum CLXV.
- 11. VI F III Id. Romae inter duas lauros, Tiburtii martyris Et Susannae virginis martyris
- 12. VII G II Id. Catanae, Eupli diaconi et martyris. In Syria, Macarii et Juliani.
- 13. I II Idus. Romae, Hippolyti martyris cum familia sua, et S. Concordiae, nutricis ejus In foro Syllae, Cassiani.
- 14. II I XIX K. Sept. Romae, Eusebii presbyteri et confessoris, sub Constantio Ariano, sepulti in coemeterio Callisti.
- 15. III K XVIII Kal. Sanctae MARIAE dormitio. Sancti Tharsitii acolythi et martyris.
- 16. IV L XVII Kal. In Nicea Bithyniae, Ursatii confessoris sub Licinio. Romae, Serenae, uxoris Diocletiani Augusti.
- 17. V M XVI Kal. In Africa, martyrum Liberati Abbatis, Bonifacii diaconi, Servii et Rustici, et aliorum sub Wandalica persecutione. Caesareae, Mammetis martyris.
- 18. VI N XV Kal. In Praenestina civitate, Agapiti martyris. Romae, Joannis et Crispi presbyterorum.
- 19. VII O XIV Kal. Sancti Magni seu Andreae martyris, cum sociis duobus millibus DXCVII. Romae, Julii senatoris et martyris.
- 20. I P XIII Kal. Samuelis prophetae. [Col. 0167] Et Porphyrii hominis Dei.
- 21. II Q XII Kal. Salonae, Anastasii martyris.
- 22. III R XI Kal. Romae via Ostiensi, Timothaei martyris. Et Antonii martyris. Et peregrinorum martyrum Martialis, Epicteti. Saturnini cum sociis eorum.
- 23. IV S X Kal. Romae, Hippolyti, Quiriaci et Archillai. Zachaei episcopi. Theonae episcopi.
- 24. V T IX Kal. Bartholomaei apostoli et martyris. Massae Candidae, Carthagini.
- 25. VI A VIII Kal. Romae, Genesii martyris, mimi. Thymelicae artis magister fuit. Et sancti Genesii Arelatensis. Romae, quatuor martyrum Eusebii, Pontiani, Peregrini et Vincentii.
- 26. VII B VII Kal. Zephyrini papae. Irenaei, Abundii. Bergamis, Alexandri. Apud Victimilium, Secundi martyris.
- 27. I C VI Kal. Capuae, Rufi martyris, Apollinaris discipuli. Tomis, Marcellini et Manneae.
- 28. II D V Kal. Romae, Hermetis martyris. In Africa, Augustini episcopi. Constantinopoli, sancti Alexandri episcopi.
- 29. III E IV Kal. Romae ad Arcum Faustini, Sabinae martyris. Eo die veneratur decollatio S. Joannis Baptistae.
- 30. IV F III Kal. Via Ostiensi, Felicis et † Audacti martyrum.
- 31. V G II Kal. Apud Athenas, Aristidis, qui Adriano Principi de religione Christiana libros obtulit.
- [Col. 0167] 1. VI H Kal. Sept. Jesu Nave et Gedeon prophetarum. Capuae, Prisci martyris, de illis antiquis Christi discipulis. Apud Caesaream Cappadociae, Longini militis et martyris, qui latus Domini in cruce aperuit.
- 2. VII I IV Non. Apud Apamiam, Antonini martyris
- 3. I K III Non. Romae, Seraphiae virginis, IV Kal. Augusti passae, II. Kal. sepultae III Non. Septembris memoria passionis ejus celebrior.
- 4. II L II Non. Moysis prophetae. Ancyrae, martyrum trium puerorum, Rufini, Silvani, Vitalicae.
- 5. III M Nonae. Romae, Victorini martyris, fratris Severini, qui post miram poenitudinem Amiternae urbis episcopus et martyr factus est. Romae, Herconi.
- 6. IV N VIII d. Zachariae prophetae. Et Onesiphori Pauli discipuli. Et confessorum Donatiani et caeterorum.
- 7. V O VII Id. Joannis martyris, qui Nicomediae sub Diocletiano librum iniquae legis minutatim discerpsit.
- 8. VI P VI Id. Nativitas Dei Genitricis MARIAE Et Adriani martyris cum XXIII martyribus. Et Nataliae.
- 9. VII Q V Id. Nicomediae, Dorothei et Gorgonii martyrum quorum unus, Gorgonius, Romam transfertur. In Sabinis, Hyacinthi, Alexandri Tiburtii.
- [Col. 0169] 10. I R IV Id. In Africa, episcoporum Nemesiani, Felicis, et aliorum VII. Apud Chalcedonam, Sosthenis et Victoris.
- 11. II S III Id. Romae, Hyacinthi et Proti eunuchorum.
- 12. III T II Id. Ticini, confessoris Syri, et Eventii, discipulorum Hermagorae, Aquileiensis primi episcopi.
- 13. IV V Idus. In Alexandria, Philippi episcopi et martyris, qui primum praefectus fuit.
- 14. V A XVIII K. Octob. Romae, Cornelii episcopi et martyris. Carthagine, Cypriani episcopi et martyris. Exaltatio sanctae Crucis, ab Heraclio imperatore a Persis Hierosolymam reportatae, quando et Romae lignum salutiferum Crucis a Sergio papa inventum ab omni populo veneratur.
- 15. VI B XVII Kal. Romae, Nicomedis martyris.
- 16. VII C XVI Kal. Chalcedone, Euphemiae virginis. Romae, Luciae et Germiniani martyrum.
- 17. I D XV Kal. Romae, Justini presbyteri, ad quem B. Laurentius in vico Patricii nocte venit. Item Narcissi et Crescentiani.
- 18. II E XIV Kal. Methodii, Olympi Lyciae, et postea Tyri episcopi, qui sub Diocletiano martyrio coronatus est.
- 19. III F XIII Kal. Neapoli, Januarii, Socii, Festi, Desiderii, Proculi, Eutychetis, Acuti. Et Pelei, et Nili.
- 20. IV G XII Kal. In Cyzico, Faustae virginis, et Evilasii.
- 21. V II XI Kal. Matthaei apostoli.
- 22. VI I X Kal. Mauritii cum sociis, qui Thebaei fuisse referuntur, sub Maximiano passi.
- 23. VII K IX Kal. Mesenathae, Sosii diaconi, annorum XXX martyris. Et Theclae virginis, Seleuciae quiescentis.
- 24. I L VIII Kal. Conceptio Joannis Baptistae.
- 25. II M VII Kal. Cleophae, cui Dominus post resurrectionem in via apparuit.
- 26. III N VI Kal. Romae, Cypriani episcopi Antiochiae passi, et cum martyre Justina Romam translati.
- 27. IV O V Kal. In Aegaea civitate, Cosmae et Damiani, Anthimi, Leontii et Euprepii.
- 28. V P IV Kal. Cordubae Fausti, Januarii et Martialis martyrum.
- 29. VI Q III Kal. In monte Cargano venerabilis memoria archangeli Michaelis. Et Romae, dedicatio ecclesiae ejusdem archangeli, a B. Bonifacio papa constructae in Circo, qui locus Internubes dicitur.
- 30. VII R II Kal. Bethleem, Hieronymi presbyteri.
- [Col. 0169] 1. I S Kal. Octob. Tomis civitate, Prisci, Crescentii et Evagrii. Et Remis civitate, sancti Remigii episcopi.
- 2. II T VI Non. Nicomediae, Eleuterii martyris sub Diocletiano, et innumerabilium aliorum, quos iratus Diocletianus pro incenso palatio, diversis tormentis odio Christiani nominis occidit.
- 3. III V V Non. Athenis, Dionysii Areopagitae [Col. 0169] Athenis Dionysii Areopagitae, sub Adriano diversis tormentis passi, etc. Mox 9 Octobris: Parisiis, Dionysii episcopi cum sociis suis a Fescennino gladio animadversi. Vides auctoritate hujus Martyrologii, duos distingui Dionysios die et loco. Nec aliter vetusti Martyrologii, Beda, Usuardus, Ado, Notkerus. Ut [Col. 0170] suspicio esse non possit apud hos aliquid post additum, cum ipsi, quod in veteri hoc Romano Martyrologio invenerunt, ex fide dederint. Accuratam hujusce rei disquisitionem audio in viri docti manibus esse; quare supersedeo. , sub Adriano diversis tormentis passi, ut Aristides testis est in opere, quod de Christiana religione composuit: hoc opus apud Athenienses inter antiquorum memorias clarissimum tenetur.
- [Col. 0171] 4. IV A IV Non. Apud Corinthum Crispi et Caii. Apud Aegyptum, Marci et Martiani fratrum, cumque eis innumerae mulitudinis.
- 5. V B III Non. Eumeniae, Thraseae episcopi, apud Smyrnam coronati, qui unus fuit ex antiquis.
- 6. VI C II Non. Sagaris episcopi Laodicensis, de antiquis Pauli apostoli discipulis.
- 7. VII D Nonae. Romae, Marci papae. Et Juliae, Sergii, et Bacchi. Marcelli, et Apuleii, qui primo adhaeserunt Simoni Mago, deinde apostolo Petro: sub Aureliano consulari viro, martyrio coronati.
- 8. I E VIII Id. Gortinae, Philippi episcopi. Thessalonicae, Demetrii martyris.
- 9. II F VII Id. Abrahae patriarchae. Parisiis, Dionysii episcopi cum sociis suis a Fescennino gladio animadversi.
- 10. III G VI Id. Loth prophetae. In Creta, Pyniti inter episcopos nobilissimi.
- 11. IV H V Id. Apud Tharsum, martyrum Tharaci, Probi, et Andronici.
- 12. V I IV Id. Ravennae, Hedistii. Apud Africam, sanctorum confessorum quatuor millium DCCCC LXXVI, sub persecutione Wandalica passorum.
- 13. VI K III Id. Troade, Carpi, apostoli Pauli discipuli. Antiochiae, Theophili episcopi, qui sextus ab apostolis fuit.
- 14. VII L II Id. Romae Callisti papae et martyris, et Privati militis.
- 15. I M Idus.
- 16. II N XVII K. Non. Sanctorum martyrum Martiani et Satyriani, cum duobus fratribus eorum et aliorum CCLXX, pariter coronatorum Wandalica persecutione.
- 17. III O XVI Kal. Marthae sororis Lazari. Et Aristionis, qui fuit unus de LXX Christi discipulis.
- 18. IV P XV Kal. Lucae evangelistae. Et Asclepiadis, Antiocheni episcopi. Romae, Triphoniae, uxoris quondam Decii Caesaris.
- 19. V Q XIV Kal. Antiochiae, Beronici, Pelagiae et aliorum XLIX. Et Ptolomaei, qui a quodam centurione Urbicio Judici traditur, et Lucii ac Tertii simul decollatorum, qui Alexandriae sepulti sunt.
- 20. VI R XIII Kal. [Col. 0171] In ms. hic erant sancti seq. diei, et 21 die Marcus et Salome, et 22 vacabat. Sed Ado et omnes ut hic impressum.
- 21. VII S XII Kal. Nicomediae, Dasii, Zotici, Caii, cum XII militibus. Et sancti Hilarionis monachi.
- 22. I T XI Kal. Hierosolymis, Marci, qui primus ex gentibus episcopus ibi factus est. Et Salomae, quae in Evangelio legitur.
- 23. II V X Kal. Antiochiae, Theodoreti presbyteri. In Hispaniis, Servandi et Germani.
- 24. III A IX Kal. Venusiae, Felicis episcopi Tubzocensis, et Audactis et Januarii presbyterorum, et Fortunaciani et Septimi lectorum [Col. 0171] Dedicatio S. Pantaleonis. Hoc additum erat ad marginem post sanctos eo die positos. Quare non expressi in textu. Certum enim hoc ascriptum postea a religioso S. Pantaleonis, Martyrologii hujus exscriptore, qui solemnitatem suae ecclesiae hic quoque [Col. 0172] exstare voluit. Nam et Adoni deest, qui antiquior est illa dedicatione, cum ille circa annum Domini 779 vixerit, et Romanum Martyrologium acceperit, ecclesia vero S. Pantaleonis primum fundata sit anno Christi 954 a Brunone, Coloniensi archiepiscopo, uti habet Sacrarium Agrippinae a F. Erhardo Winheim edito, pag. 141. .
- 25. IV B VIII Kal. Romae via Salaria, XLVI militum, qui baptizati a Dionysio papa jubente Claudio decollati sunt.
- 26. V C VII Kal. In Africa, Rogatiani presbyteri, et Felicissimi martyris.
- 27. VI D VI Kal. Abela civitate, Vincentii, Sabinae et Christetes martyrum.
- 28. VII E V Kal. Simonis et Thadaei apostolorum. Romae, Cyrillae, filiae Decii Caesaris.
- [Col. 0173] 29. I F IV Kal. Narcissi Hierosolymorum episcopi, viri sanctitate, et patientia, ac fide laudabilis. Sidonae, Zenobii presbyteri et martyris.
- 30. II G III Kal. Tingitanae, Marcelli centurionis et martyris. In Africa, martyrum CCXX.
- 31. III H II Kal. Nemesii, diaconi, et Lucillae filiae ejus, VIII Kal. Septembrium passi, sed pridie Kal. Novembrium a Sixto papa sepulti.
- 1. IV I Kal. Nov. Festivitas Sanctorum, quae celebris et generalis agitur Romae. Caesarii diaconi et martyris, et Juliani presbyteri. Et Severini monachi, de Tiburtina civitate.
- 2. V K IV Non. Laodiceae, Theodoti episcopi, qui arte medicus fuit.
- 3. VI L III Non. Quarti discipuli apostolorum. In Cappadocia, martyrum Germani, Theophili, Caesarii, Vitalis, sub Deciana persecutione.
- 4. VII M II Non. Alexandriae, Hierii presbyteri, vita purissimi, in Scripturis nobiliter eruditi.
- 5. I N Nonae. Zachariae prophetae, patris Joannis Baptistae. Terracinae, Felicis presbyteri, et Eusebii monachi.
- 6. II O VIII Id. Toniza Africae, sancti Felicis martyris. Civitate Theopoli, XL martyrum.
- 7. III P VII Id. Alexandriae, Achilleae episcopi. Apud Perusinam, Herculani episcopi et martyris.
- 8. IV Q VI Id. Romae, martyrum Claudii, Nicostrati, Symphroniani, Castorii, Simplicii, artificum insignissimorum. Et ipso die, IV Coronatorum Severi, Severiani, Carpophori, Victorini, quorum festivitatem statuit Melchiades papa sub nominibus quinque martyrum celebrari, quia nomina eorum non reperiebantur; sed intercurrentibus annis cuidam sancto viro revelata sunt.
- 9. V R V Id. Euchaitae, sancti Theodori martyris.
- 10. VI S IV Id. Chersona Lyciae, Martini papae, qui ob Catholicam fidem ibi relegatus vitam finivit.
- 11. VII T III Id. Turonis, Martini episcopi, miraculorum patratoris. In Scythia, Mennae martyris, Constantinopolim translati.
- 12. I V II Id. In Africa, Archadii, Paschasii, Probi, et Eutychiani, Vandalorum persecutione martyrum.
- 13. II A Idus. Ravennae, Valentini, Solutoris, Victoris martyrum.
- 14. III B XVIII K. Dec. Alexandriae, Serapionis, qui sub Decio praecipitatus martyr efficitur.
- 15. IV C XVII Kal. Felicis episcopi, qui a quintodecimo anno miraculorum gloria insignis fuit, et sub Martiano cum XXX martyrium complevit, in Nolensi ecclesia sepultus.
- 16. V D XVI Kal.
- 17. VI E XV Kal. Dedicatio sancti Petri ad Mal m dar [Col. 0173] Dedicatio S. Petri ad Mal m Dar. Nulla hujus memoria apud Adonem exstat, nec dubium mihi quin et hoc addititium sit. Voluit Coloniensis exscriptor duo antiquissima et celeberrima, in Arduennae saltu ad agrum Eburonum, hic intexere monasteria. Supra XX April. habuimus Sabuletum, vulgo Stavelo, hic vero Malmundarium, vulgo Malmedy. De utroque ita Sigebertus in Chronico anno Christi 651: «Rex Sigebertus, de posteritate prolis desperans, duodecim monasteria hinc inde Deo construxit, in quibus Stabulaus et Malmundarium eminebant, cooperante sibi [Col. 0174] in his majore domus Grimoaldo, et Trajectensium episcopo Remaclo. Qui Remaclus non multo post, pertaesus saecularium tumultuum, in ipso Stabulaus monachicae vitae assumpsit habitum.» Quod vero S. Petro dedicatum sit Malmundarium, ejus rei memoria exstat apud Notgerum in Vita S. Remacli, III sept., cap. 20, ubi hoc regis Sigeberti fundatoris diploma: «Sancta ac venerabilia monasteria Stabulaus sive Malmundarium cognominata, ubi vir venerabilis Remaclus episcop. et abbas, Christo auspice, praeesse videtur, quae vir illustris Grimoaldus, [Col. 0175] major domus, in honore sancti Petri ac sancti Pauli vel sancti Martini, seu caeterorum sanctorum, suo opere in vasta eremi Ardannensis silva construxit, quemadmodum nos loca ipsa ad ipsa monasteria aedificanda pro nostra praeceptione ex foreste nostra concessimus,» etc. Nescio an de hac prima monasterii templique dedicatione intelligendus sit locus hic Martyrologii. Nec enim certum diem vel Sigebertus vel Notgerus exprimit. Quare certius, ad secundam monasterii templique Malmundariensis dedicationem respicere Martyrologium. Ita enim Gesta mss. abbatum Malmundariensium: «Quintus decimus abbas Absalon, anno 801. Hic anno 817, indictione X, renovari fecit monasterium [Col. 0176] Malmundariense, tempore Ludovici regis piissimi, cujus adjutorio et sumptu renovatum fuit. Quod XV Kalendas Decembris dedicatur ab Williberto, archiepiscopo Coloniensi.» Quod Gestorum indicium R. P. Aegidio Bouchier, strenuo chronologiae indagatori, debeo. De nominis etymo Harigerus, abbas Lobiensis, cap. 55 de Gestis Leodien. episc., ubi de S. Remaclo: «Et quia eumdem locum a superstitionum emundavit pollutione, Malmundarium, quasi a malo mundatum, placuit vocitare.» Ita videlicet tunc placuit ex syllabarum aucupio etymon quoque captare. . [Col. 0175] Alexandriae, Dionysii episcopi, in multis saepe confessionibus clari, Valeriani et Gallieni temporibus.
- 18. VII F XIV Kal. Antiochiae, Romani monachi et martyris. Et sancti Esychii Palatini et martyris.
- 19. I G XIII Kal. Romae, Maximi presbyteri et martyris. Et Fausti diaconi, et Eusebii collegae ejus, martyrum visitatorum.
- 20. II H XII Kal. Romae, Pontiani papae et martyris. Messanae, Ampeli et Caii.
- 21. III I XI Kal. Rufi, quem Apostolus ad Romanos scribens salutat.
- 22. IV K X Kal. Romae, Caeciliae virginis et martyris.
- 23. V L IX Kal. Sancti Clementis episcopi. Et Felicitatis, matris VII filiorum.
- 24. VI M VIII Kal. Romae, Chrysogoni martyris, et Zoili.
- 25. VII N VII Kal. Sancti Petri Alexandri episcopi cum aliis DCLX.
- 26. I O VI Kal. Romae Lini papae. Et B. Alexandri episcopi et martyris, passi XI Kal Octobr. a papa Damaso VI Kal. Decemb. translati, quando festivitatem ei dicavit.
- 27. II P V Kal. Bononiae, Vitalis et Agricolae martyrum.
- 28. III Q IV Kal. Sosthenis discipuli apostolorum. Et sancti Rufi martyris cum omni domo sua per Chrysogonum lucrati. In Africa, Papinii et Mansueti episcoporum.
- 29. IV R III Kal. Romae, Saturnini martyris, et Sennis, et Sisinnii diaconorum.
- 30. V S II Kal. Andreae apostoli.
- 1. VI T Kal. Dec. Romae, Chrysanti et Dariae martyrum, et Diodori et Mariniani, cum infinita multitudine martyrum.
- 2. VII V IV Non. Romae, Vivianae [ al., Bibianae] martyris. Fausti martyris et Dafrosae filiae.
- 3. I A III Non. Romae, Claudii tribuni, et Hilariae uxoris ejus, et Jasonis et Mauri, LXX militum sub Numeriano.
- 4. II B II Non. Romae, Simphronii et Olympii, Exsuperiae et Theodoli die VII Kalendarum Augusti passorum; a beato Xysto via Latina II Nonas Decembris translatorum, quando eorum festus dies celebrior agitur.
- 5. III C Nonae. Crispinae martyris. Et Dalmatii martyris.
- 6. IV D VIII Id. Nicolai episcopi Myrorum Lyciae. In Africa, Dionysiae, Dativae, Leontis, et Emiliani medici, et aliorum.
- 7. V E VII Id. Alexandriae, Agathonis martyris et militis sub Decio.
- 8. VI. F VI Id. Romae, Eutychiani papae et martyris, qui CCCXLII martyres sua manu sepelivit. Alexandriae, Macarii martyris, genere Lybici.
- [Col. 0177] 9. VII G V Id. Leocadiae virginis.
- 10. I H IV Id. Eulaliae virginis et martyris. Spoleti, Carpophori presbyteri, et Abundii diaconi.
- 11. II I III Id. Danielis prophetae. Romae, Damasi papae. Et martyrum Pontiani, Praetextati, et Thrasonis qui martyribus de facultatibus suis ministravit.
- 12. III K II Id. Alexandriae, Epimachii et Alexandri. Et sanctarum quatuor mulierum, Ammonariae, Mercuriae, Dionysiae, et Ammonariae.
- 13. IV L Idus. Syracusis, Luciae virginis et martyris.
- 14. V M XIX Kal. Jan. Antiochiae, Drusi, Zosimi, et Theodori. Alexandriae, Heronis, Arsenii, et Isidori, et Dioscori. In Cypro, Spiridionis episcopi.
- 15. VI N XVIII Kal. In Africa, Valeriani episcopi et confessoris, Vandalica persecutione.
- 16. VII O XVII Kal. Martyrium sanctorum Ananiae, Azariae, Misaelis. In Tuscia, Barbarae virginis et martyris.
- 17. I P XVI Kal. Translatio Ignatii episcopi et martyris Antiochiae. Et Lazari, quem Christus resuscitavit, et Marthae sororis ejus in Bethania.
- 18. II Q XV Kal. Rufi et Zosimi de primis discipulis Christi, per quos Ecclesia de Judaeis et Graecis primitiva fundata est.
- 19. III R XIV Kal. Apud Aegyptum, Nemesii martyris, qui per calumniam quasi latro, judici delatus est.
- 20. IV S XIII Kal. Alexandriae, Ammonis, Zenonis, Ptolomaei, Ingenui, Theophili.
- 21. V T XII Kal. Thomae apostoli. In Tuscia, Joannis et Festi.
- 22. VI V XI Kal. Romae, XXX martyrum sub Diocletiano, via Lavicana inter duas lauros sepultorum. Alexandriae, Ischirionis martyris. Et aliorum quamplurimorum, inter quos senex Chaeremon.
- 23. VII A X Kal. Romae, Victoriae martyris. Nicomediae, martyrum XX. Romae, Servuli aegritudine dissoluti, in ecclesia beati Clementis sepulti, ubi Dominus per illum mira operari dignatur.
- 24. I B IX Kal. Vigilia Natalis Domini. Apud Spoletum, Gregorii presbyteri et martyris.
- 25. II C VIII Kal. NATIVITAS DOMINI secundum carnem. Romae, Anastasiae. Et Eugeniae.
- 26. III D VII Kal. Stephani protomartyris.
- 27. IV E VI Kal. Joannis apostoli et evangelistae, apud Ephesum.
- 28. V F V Kal. Bethleem, sanctorum Innocentium.
- 29. VI G IV Kal. David regis. Et Trophimi episcopi, discipuli apostolorum.
- 30. VII H III Kal. Apud Spoletum, Sabini episcopi, Exsuperantii, et Marcelli, et Venustiani cum uxore et filiis: qui passi VII Idus Decembris, festivitatem sepulturae habent III Kalend. Januarii.
- 31. I I II Kal. Romae, Sylvestri papae et confessoris. Et sanctae Columbae virginis.
Quo genere cultus SS. Martyres venerandi sunt
[Col. 0179A] Populus Christianus memorias martyrum religiosa solemnitate concelebrat, et ad excitandam imitationem, et ut meritis eorum consocietur, atque orationibus adjuvetur: ita tamen, ut nulli martyrum, sed ipsi Deo martyrum, quamvis in memoriis martyrum constituamus altaria. Quis enim antistitum in locis sanctorum corporum assistens, altari aliquando dixit: Offerimus tibi Petre, aut Paule, aut Cypriane? Sed quod offertur, offertur Deo, qui martyres coronavit, apud memorias eorum quos coronavit; ut ex ipsorum locorum admonitione major affectus exsurgat, ad augendam charitatem, et in illos quos imitari possumus, et in illum quo adjuvante possimus. Colimus ergo martyres eo cultu dilectionis et societatis, quo et in hac vita coluntur sancti homines Dei, quorum [Col. 0179B] cor ad talem pro evangelica veritate passionem paratum esse sentimus; sed illos tanto devotius, quanto securius post incerta omnia superata; quanto etiam fidentiori laude praedicamus jam in vita feliciori victores, quam in ista adhuc usque pugnantes. At illo cultu, qui Graece λατρεία dicitur, Latine uno verbo dici non potest, cum sit quaedam proprie divinitati debita servitus, nec colimus, nec colendum docemus, nisi unum Deum. Cum autem ad hunc cultum pertineat oblatio sacrificii (unde idololatrae dicuntur, qui hoc etiam idolis exhibent) nullo modo tale aliquid offerimus aut offerendum praecipimus, vel cuiquam martyri, vel cuiquam sanctae animae, vel cuiquam angelo, et quisquis in hunc errorem delabitur, corripitur per sanam doctrinam, sive ut corrigatur, [Col. 0179C] sive ut caveatur. Etiam ipsi sancti, vel homines, vel angeli, exhiberi sibi nolunt, quod uni Domino deberi norunt. Apparuit hoc in Paulo et Barnaba (Act. XIV) , cum commoti miraculis, quae per eos facta sunt, Lycaonii tanquam diis immolare voluerunt: conscissis enim vestimentis suis, confitentes et persuadentes se deos non esse, ista sibi fieri vetuerunt. Apparuit et in angelis, sicut in Apocalypsi legimus (Capp. XIX et XXII) , angelum se adorari prohibentem ac dicentem adoratori suo: Conservus tuus sum et fratrum tuorum, Dominum adora. Ista sibi plane superbi spiritus exigunt, diabolus et angeli ejus, sicut per omnia templa [Col. 0180A] et sacra gentilium. Quorum similitudo in quibusdam etiam superbis hominibus expressa est: sicut de Babyloniae quibusdam regibus memoriae commendatum tenemus. Unde sanctus Daniel accusatores ac persecutores pertulit, quod regis edicto proposito, ut nihil a quoquam Deo peteretur nisi a rege solo, Deum suum, hoc est unum et verum Deum adorare deprecarique deprehensus est: qui autem se in memoriis martyrum inebriant, quomodo a nobis approbari possunt, cum eos, etiamsi in domibus suis id faciant, sana doctrina condemnet? Sed aliud est quod docemus, aliud quod sustinemus, aliud quod praecipere jubemur, aliud quod emendare praecipimur, et donec emendemus, tolerare compellimur; alia est disciplina Christianorum, alia luxuria vinolentorum, [Col. 0180B] vel error infirmorum, verumtamen et in hoc ipso distant plurimum culpae vinolentorum et sacrilegorum. Longe quippe minoris peccati est, ebrium redire a martyribus, quam vel jejunum sacrificare martyribus. Sacrificare martyribus dixi, non dixi sacrificare Deo in memoriis martyrum: quod frequentissime facimus, illo duntaxat ritu, quo sibi sacrificari Novi Testamenti manifestatione praecepit: quod pertinet ad illum cultum qui λατρεία dicitur, et uni Deo debetur. [Proinde verum sacrificium, quod uni vero debetur Deo, quo ejus altare solus Christus implevit, in victimis pecorum imitata daemonia sibi arroganter exposcunt, unde Apostolus dicit: Quae immolant gentes daemoniis immolant, et non Deo (I Cor. X) , non quod offerebatur culpans, sed quia illis offerebatur. [Col. 0180C] Hebraei autem in victimis pecorum quas offerebant Deo multis et variis modis, sicut re tanta dignum erat, prophetiam celebrabant futurae victimae, quam Christus obtulit. Unde jam Christiani peracti ejusdem sacrificii memoriam celebrant sacrosancta oblatione et participatione corporis et sanguinis Christi.] Hujus sacrificii caro et sanguis ante adventum Christi per victimas similitudinem promittebatur; in passione Christi per ipsam veritatem reddebatur; post ascensum Christi per sacramentum memoria celebratur.
Ad lectorem
[Col. 0179D] Aloysius Lipomanus episcopus Veronensis, illustre Italiae decus, tomo suo quarto de Vitis SS., ann. 1554 Venetiis edito, non pauca ex Adonis Martyrologio ms. delibavit quod ille tanti fecit, ut ipse scribat: Omne aurum nihil duxi in comparatione illius. Deinde Jacobus Mosander, Carthusiae Coloniensis insignis alumnus, anno 1581, tomo septimo de Vitis sanctorum, [Col. 0180D] succedaneum Surio dedit, hoc Martyrologium Adonis integrius edidit.
Sed cum hic et ordinem mutaverit, et quaedam ab aliena manu inseruerit, paucula dempserit, nonnulla quoque assecutus non fuerit; placuit rursus Adonem recensere, eumque pristino nitori restituere, et veteri Martyrologio Romano, sicut ipse olim fecit, subnectere. [Col. 0181A] Quod ut ex fide praestarem, tres mihi veteres codices fuere subsidio, perbenigne a diversis antiquitatis ecclesiasticae fautoribus communicati. Primus fuit sancti Pantaleonis Coloniae, quem suppedilavit Carthusia Coloniensis, ex qua Ado curante Mosandro prodierat. Secundum nactus sum ab Everbodiensi abbatia juxta Sichemium; tertium, a Petro Scriverio. Qui etsi singuli se vetustate sua probarent, tertius tamen eminebat nisi quod huic prima omnia deerant, usque ad Martium, et pars in Junio Julioque. Reliqui integrum Adonem repraesentabant, eo ordine modoque, quo nunc exhibeo. Litterae singulis Martyrologii diebus praefixae, in solo erant codice Everbodiensi.
Quare ne mireris, lector, hic in fronte Martyrologii Adonis comparere libellum de festivitatibus sanctorum apostolorum et reliquorum, qui discipuli aut vicini successoresque ipsorum apostolorum fuerunt. Nihil enim sibi auctoribus, libris, iisque vetustissimis dedi; nihil in vulgato Adone, nisi iisdem suffragantibus [Col. 0181B] mutavi. Et vero libelli hujus auctoritatem tuetur ipse Ado in suo Martyrologio 2 Julii, ubi postquam breviter sanctorum Processi et Martiniani martyrum meminit, addit: Quorum passio in libello apostolorum supra notata est: quae verba in vulgato Adone desiderantur, uti et nonnulla alia. Quod inde accidit, quod Mosander libellum hunc apostolorum, passim martyrologio Adonis, locis suis inseruerit, iis submotis, quae brevicule tantum de iisdem sanctis notata erant. Sed aliud Ado ipse consilium inierat. Voluit apostolos, eorumque successores viros apostolicos, velut duces in fronte generosi exercitus apparere, [Col. 0182A] et gloriosos milites velut in aciem educere: voluit eosdem rursus in principiis et post principia (ut strenui duces solent) intercurrere, quod cur mutemus?
Adonem vero Viennensem archiepiscopum, non Trevirensem (quod existimarunt Aloysius et Mosander) uti Martyrologii, ita et hujus libelli auctorem esse, fidem facit codex Everbodiensis, qui hunc titulum praefert: Ado Viennensis archiepiscopus quasi epilogatum compilavit, incipiens a festivitatibus apostolorum, aut discipulorum, aut successorum eorum. Nam quem ante titulum dedi, est e codice sancti Pantaleonis, in quo Ado ante vetus Martyrologium Romanum, ut supra habes, praefatur, nulla distinctione episcopatus adjecta. Viennensis hic Ado multo Trevirensi est antiquior - nam ille vixit tempore Joannis VIII, circa annum 879: ad eum enim annum Chronicon suum perduxit. Alter vero sive Ado sive Udo tempore Gregorii VII, circa annum 1076 Adonis Viennensis natalis inter sanctos recensitus habetur [Col. 0182B] 16 Decemb. Viennae beati Adonis episcopi et confessoris.
Quod hic in Martyrologio Adonis initium sumitur, non a Kalendis Januarii, ut hactenus editum, sed a Vigilia Nativitatis Domini, scias hoc est Romanae Ecclesiae ritu factum, quae anni epocham olim habuit Nativitatem Christi, et a Vesperis Vigiliae ipsius Nativitatis annum auspicabatur. Constanter ita exhibebant tria ms. exemplaria, quibus usus sum. Vide et Cl. V. Pauli Petavii Syntagma de Epocha annorum.
De festivitatibus apostolorum
(Hieron, de Script. Eccl. c. I.) Romae natalis beatorum apostolorum Petri et Pauli, qui passi sunt sub Nerone, Basso et Tusco consulibus. Petrus secundo Claudii anno, post episcopatum Antiochensis Ecclesiae, et praedicationem dispersionis eorum, qui de circumcisione crediderant, in Ponto, Galatia, Cappadocia, Asia, et Bithynia, ad expugnandum Simonem Magum Romam missus est; ibique viginti quinque annis cathedram sacerdotalem tenuit, usque ad ultimum annum Neronis, a quo et affixus cruci, martyrio coronatus est, capite ad terram verso, et in sublime pedibus elevatis, asserens se indignum, qui crucifigeretur ut Dominus suus. Sepultus in eadem urbe, in Vaticano, juxta viam [Col. 0181D] Triumphalem totius orbis veneratione celebratur. Scripsit duas epistolas, quae Catholicae nominantur; quarum secunda a plerisque ejus negatur, propter styli cum priore dissonantiam; sed et Evangelium juxta Marcum, qui auditor ejus et interpres fuit, hujus dicitur. Libri autem, e quibus unus Actorum ejus scribitur, alius Evangelii, tertius Praedicationis, quartus Ἀποκαλύψεως , quintus Judicii, inter apocryphas scripturas repudiantur.
(Ibid., c. 2.) Paulus quoque post passionem Domini vigesimo quinto anno, id est secundo Neronis, postquam ab Jerusalem usque Illyricum replevit [Col. 0182C] Evangelium Christi, Romam vinctus missus est; et sicut ipse in secunda Epistola ad Timotheum scribit, liberatus de ore leonis (II Tim. IV) , videlicet ferocissimi persecutoris Neronis, Evangelium Christi in Occidentis quoque partibus praedicavit. Et hic ergo quarto decimo Neronis anno, eodem die quo Petrus Romae pro Christo capite truncatur, sepultusque est in via Ostiensi, anno post passionem Domini trigesimo septimo. Scribit autem novem, ad septem Ecclesias, epistolas: ad Romanos unam; ad Corinthios duas; ad Galatas unam; ad Ephesios unam; ad Philippenses unam; ad Colossenses unam; ad Thessalonienses duas. Praeterea ad discipulos suos: Timotheo duas, Tito unam, Philemoni unam; Epistola autem, quae fertur ad Hebraeos, non ejus creditur, [Col. 0182D] propter styli sermonisque dissonantiam: sed vel Barnabae, juxta Tertullianum; vel Lucae evangelistae, juxta quosdam; vel Clementis, Romae post Ecclesiae episcopi, quem dicunt, sententias Pauli proprio ordinasse et ornasse sermone; vel certe (quia Paulus scribebat ad Hebraeos, et propter invidiam sui apud eos nominis, titulum in principio salutationis amputaverat; scripserat autem ut Hebraeus Hebraice, id est suo eloquio disertissime) ea quae eloquenter scripta fuerant in Hebraeo, eloquentius vertisse in Graecum et hanc esse causam, quod a caeteris Pauli epistolis discrepare videatur. Ejus [Col. 0183A] itaque esse, non alterius, tota Ecclesia jam firmissime tenet. Legunt quidam et ad Leodicenses, sed ab omnibus exploditur. Hic de tribu Benjamin, et oppido Judaeae, Gigascalis [ al., Gischalis] fuit: quo a Romanis capto, cum parentibus suis Tharsum Ciliciae commigravit; a quibus ob studium legis missus Jerosolymam, a Gamaliele doctissimo viro eruditus est (Act. VII et IX) . Cum autem interfuisset neci martyris Stephani, et acceptis epistolis a pontifice templi, ad prosequendos eos qui Christo crediderant, Damascum pergeret, revelatione compulsus ad fidem vas electionis de persecutore translatus est. Cumque primum ad praedicationem ejus Sergius Paulus proconsul Cypri credidisset, ab eo, quod eum Christi fide subegerat, sortitus est nomen.
In civitate Patras provinciae Achaiae, natalis beati Andreae apostoli, qui etiam apud Scythiam praedicavit. Hic beatissimus apostolus ab Aegaea proconsule Achaiae comprehensus, cum perseveranter in fide Christi et Evangelii ministerio duraret, insuperabilisque maneret, carcere primum clausus, inde coram proconsule gravissime caesus, ad ultimum cruce ligatis manibus et pedibus, funibusque toto corpore tensus, ut longius cruciaretur, biduo inibi supervixit, non cessans ea quae Christi sunt populum docere. Cumque hi, qui per eum Christo Domino crediderant, satis agerent ut deponeretur, Aegaeamque, ut hoc perficeret, nolentem impellerent, apostolus [Col. 0183C] Domini circumstante populo, et Aegaea proconsule, ut solveretur, agente, post verba orationis fulgore coelesti fere una desuper circumfulsus hora, cum ipso lumine abscedente emittens spiritum, perrexit fine beato ad Dominum. (Euseb. in Chron. ) Cujus sanctissimum corpus Maximilla potentissima matronarum reverenter depositum sepelivit; sed emergentibus annis, sacratissima ejus ossa, vicesimo Constantii imperatoris anno, ab Achaia Constantinopolim translata sunt.
Natalis beati Jacobi apostoli, fratris Joannis evangelistae, qui decollatus est ab Herode rege Jerosolymis, ut liber Actuum apostolorum docet (cap. 12) . [Col. 0183D] Hujus beatissimi apostoli sacra ossa ad Hispanias translata et in ultimis earum finibus, videlicet contra mare Britannicum condita, celeberrima illarum gentium veneratione excoluntur.
(Hieron. de Eccl. Scrip., c. 9) . Natalis beati Joannis apostoli evangelistae, quem Jesus amavit plurimum, qui secundam post Neronem persecutionem movente Domitiano, posteaquam in oleo ignito demersus nihil passus est, in Pathmum insulam relegatus vidit Apocalypsim. Interfecto autem Domitiano, et actis ejus ob nimiam crudelitatem a senatu rescissis, sub Pertinace rediit Ephesim. Et quia concussam se absente per haereticos [Col. 0184A] vidit Ecclesiae fidem, confestim hanc descriptam in Evangelio suo, verbi Domini aeternitate stabilivit. Rogatus siquidem ab Asiae episcopis adversus Cerinthum aliosque haereticos, et maxime contra Ebiomatarum dogma tunc consurgens, qui asserunt Christum ante Mariam non fuisse, compulsus est scribendi Evangelii sanctum opus suscipere. Ferunt et aliam causam hujus scripturae; quod cum legisset Matthaei, Marci, et Lucae volumina, probaverit quidem textum historiae, et vera eos dixisse firmaverit, sed unius tantum anni, in quo et passus est Christus, et post carcerem Joannis, historiam tenuisse. Praetermisso itaque anno, cujus acta a tribus exposita fuerant, superioris temporis, antequam Joannes clauderetur in carcerem, gesta narravit. [Col. 0184B] Sicut manifestum esse poterit his, qui diligenter quatuor Evangeliorum volumina legerint; quae res et διαφωνίαν , id est dissonantiam quae videbatur Joannis esse cum caeteris tollit. Ipse autem usque ad Trajani principis tempora perseverans, totas Asiae fundavit rexitque Ecclesias; et confectus senio, sexagesimo octavo post passionem Domini anno mortuus, juxta eamdem urbem sepultus est. Scripsit autem et unam epistolam, cujus exordium est: Quod fuit ab initio, quae ab universis ecclesiasticis et eruditis viris probatur. Reliquae autem duae, quarum principium est: Senior electae dominae et natis ejus; et sequentis: Senior Gaio charissimo, Joannis presbyteri esse ab aliquibus putantur; sed nunc jam generalis Ecclesiae consensus habet, quod has quoque [Col. 0184C] epistolas Joannes apostolus scripserit.
Natalis beatorum apostolorum Philippi et Jacobi; ex quibus Philippus cum pene Scythiam ad fidem Christi convertisset, diaconibus, presbyteris et episcopis ibi constitutis, reversus est ad Asiam, ubi continua praedicatione per aliquot annos insistens, multitudinem populorum Christo laboribus piis semper inserviens lucratus est. Quique apud Hieropolim Asiae civitatem dormivit, cum patribus suis beato fine sepultus.
(Hieron. de Eccl. Script. c. 2.) Jacobus vero, qui et frater Domini legitur, cognomento Justus post passionem Domini statim ab apostolis Hierosolymorum [Col. 0184D] episcopus ordinatus est. Hic de utero matris sanctus fuit, vinum et siceram non bibit, carnem nullam comedit; nunquam attonsus est, nec unctus unguento, nec usus balneo. Huic soli licitum erat ingredi Sancta sanctorum: siquidem vestibus laneis non utebatur, sed lineis; solusque ingrediebatur templum, et fixis genibus pro populo deprecabatur, in tantum ut camelorum duritiem traxisse ejus genua crederentur. Hic itaque cum publice in concilio compelleretur a Judaeis, ut Christum Dei Filium denegaret, et ille voce maxima protestaretur ad populum, dicens: Quid me interrogatis de Filio hominis? Ecce ipse sedet a dextris virtutis Dei, et venturus est cum nubibus coeli; praecipitatus de pinna templi, confractis cruribus, [Col. 0185A] adhuc semiaminis tollens ad coelum manus diceret: Domine, ignosce eis, quod enim faciunt, nesciunt; fullonis fuste in cerebro percussus occubuit. Hic est de quo apostolus Paulus scribit ad Galatas: Alium autem apostolorum vidi neminem, nisi Jacobum fratrem Domini (Gal. I) . Et apostolorum super hoc crebrius acta testantur. Evangelium quoque, quod appellatur secundum Hebraeos, et beato Hieronymo in Graecum sermonem Latinumque translatum est, post resurrectionem Salvatoris de eo refert: Dominus autem cum dedisset sindonem servo sacerdotis, venit ad Jacobum Justum et apparuit ei. Juraverat autem Jacobus se non comesturum panem ab illa hora, qua biberat calicem Domini, donec videret eum resurgentem a dormientibus. Rursusque post paulum: Afferte, ait Dominus, mensam et panem. Statimque [Col. 0185B] additur: Tulit panem, et benedixit, et fregit, et dedit Jacobo Justo, dixitque ei: Frater mi, comede panem tuum, quia filius hominis surrexit a dormientibus. Triginta atque annis Hierosolymae rexit Ecclesiam, id est usque ad septimum Neronis annum; et juxta templum ubi praecipitatus fuerat sepultus est. Quidam in monte Oliveti eum conditum putant, sed falsa eorum opinio est. Scripsit autem unam tantam Epistolam, quae de septem canocicis est.
Natalis beati Bartholomaei apostoli; qui apud Indiam Christi Evangelium praedicans, decollatione martyrium complevit. Hujus apostoli sacratissimum corpus primum ad insulam Liparis, quae Siciliae vicina [Col. 0185C] est, deinde Beneventum translatum, pia fidelium veneratione celebratur.
Natalis beati Thomae apostoli; qui Parthis et Medis Evangelium praedicans, passus est in India. Corpus ejus in civitatem, quam Syri Edessam vocant, translatum, ibique digno honore conditum est.
(Hier. de Script. Eccle. III.) Natalis beati Matthaei apostoli et evangelistae, qui primus in Judaea Evangelium Christi Hebraeo sermone conscripsit (Matth. II; Luc. V) ; post vero apud Aethiopiam praedicans, martyrium passus est. Evangelium, ejus stylo scriptum, ipso revelante, tempore Zenonis imperatoris [Col. 0185D] inventum est. Idem autem Matthaeus in Evangelio Levi appellatur.
(Isid. de Vit. et ob. SS. c. 81.) Natalis beatorum apostolorum Simonis Chananaei, qui et Zelotes scribitur, et Thadaei, qui etiam Judas Jacobi legitur et alibi appellatur Lebaeus, quod interpretatur corculus. E quibus Thadaeus apud Mesopotamiam, Simon vero apud Aegyptum traditur praedicasse: inde simul Persidem ingressi, cum fidei Christi innumeram gentis ipsius multitudinem subdidissent, et Ecclesiam Domini late jam fundatam viderent, martyrium ibi, cursum temporis explentes, beato certamine [Col. 0186A] consummaverunt; honorifice sepulti a populis Christianis, quos Domino ipsi genuerant. Quod quidam putant Simonem apostolum unum de duodecim ipsum esse qui sub Trajano crucem passus sit, omnino falsum est. Nam et Beda sanctus presbyter, qui hoc super Acta apostolorum sentit, Isidorum secutus in libro Retractationum se hoc non bene sensisse reprehendit. Sed et Historia Ecclesiastica, non de apostolo, sed de alio Simone gesta narrat. (Euseb., lib. III, cap. 16) .
Natalis beati Simeonis episcopi et martyris [Col. 0185D] In Martyrol. Adonis, est 18 Febr. , qui propinquus Salvatoris secundum carnem, Jerosolymorum episcopus post Jacobum fratrem Domini est ordinatus; et persecutione Trajani multo tempore [Col. 0186B] suppliciis affectus, martyrio consummatus est, omnibus qui adherant, et ipso judice mirantibus, ut centum vigenti annorum senex crucis supplicium pertulisset. (Euseb., lib. II, cap. 26.)
Natalis sancti Matthiae apostoli, qui post ascensionem Domini a beatis apostolis sorte electus (Act. I.) , atque in locum Judae proditoris Domini subrogatus, apud Judaeam Christi Evangelium praedicavit.
(Hier. de Script. Eccl. c. 6.) Natalis sancti Barnabae apostoli, qui cum esset Cyprius, cum Paulo gentium apostolus ordinatus est (Act. XI) . Hic postea propter Joannem discipulum, qui et Marcus vocabatur, separatus a Paulo, nihilominus Evangelicae praedicationis [Col. 0186C] injunctum sibi opus exercuit. Cujus corpus tempore Zenonis imperatoris, ipso revelante, repertum est. Hic unam ad aedificationem Ecclesiae pertinentem Epistolam composuit, quae tamen inter apocryphas legitur.
(Hier., de Script. Eccl. c. 7; Euseb. in Chron.) Natalis sancti Lucae evangelistae, quae fuit natione Syrus Antiochensis, arte medicus, discipulus apostolorum; Paulum secutus usque ad confessionem ejus serviens Domino sine crimine; neque uxorem unquam habens neque filios. Septuaginta et trium annorum obiit in Bithynia, plenus Spiritu sancto. Sepultus autem nunc Constantinopoli; ad quam urbem [Col. 0186D] vicesimo Constantii anno, ossa ejus, cum reliquiis Andreae apostoli, translata sunt. Scripsit Evangelium, quod non solum ab apostolo Paulo didicit, qui cum Domino in carne non fuerat, sed et a caeteris apostolis. Quod et ipse quoque in principio voluminis sui declarat, dicens: Sicut tradiderunt nobis qui a principio ipsi viderunt, et ministri fuerunt sermonis (Luc. I) . Aliud volumen edidit egregium, quod titulo Apostolicarum Πραξέων praenotatur. Cujus historia usque ad biennium Romae commorantis Pauli pervenit, id est, usque ad quartum Neronis annum. Ex quo intelligimus in eamdem urbem librum esse compositum.
(Hier. de Script. Eccl, c. 8.) Natalis sancti Marci evangelistae. Hic discipulus et interpres apostoli Petri, rogatus Romae a fratribus, scripsit Evangelium, quod quanto tardius caeteris inchoavit, tantum in longiora scribendo tempora porrexit. Ab initio namque evangelicae praedicationis, quod per Joannem factum coepit, ad illud usque tempus narrando pervenit, quo apostoli idem Evangelii verbum totum praedicando disseminavere per orbem. Quod cum Petrus audisset probavit, et Ecclesiis legendum sua auctoritate edidit: quo assumpto, idem Marcus perrexit Aegyptum, et primus Alexandriae Christum annuntians, constituit ecclesiam, tanta doctrina et vitae continentia, ut omnes sectatores Christi ad [Col. 0187B] exemplum sui cogeret. Meminit hujus Marci et Petrus in prima Epistola, sub nomine Babylonis figuraliter Romam significans: Salutat vos quae est Babylone coelecta, et Marcus filius meus (I Petr. V) . Quique constitutis et confirmatis Ecclesiis per Libiam, Marmaricam, Hammoniacam, Pentapolim, Alexandriam, atque Aegyptum universam; ad ultimum tentus est a paganis qui remanserunt Alexandriae. Qui videntes eum die sancto Paschae missas facientem, miserunt funem in collo ejus, et trahebant eum ad loca Bucoliae, quae erant juxta mare sub rupibus, ubi erat ecclesia constructa, et defluebant carnes ejus in terram, ac saxa inficiebantur sanguine. Vespere autem facto miserunt eum in carcerem, ubi circa mediam noctem primo angelica [Col. 0187C] visitatione confortatus est; deinde ipso Domino ei apparente, ad coelestia regna vocatus est. At mane dum traheretur ad loca Bucoliae, gratias agens, et dicens: Domine, in manus tuas commendo spiritum meum, defunctus est, et a viris religiosis sepultus in loco lapidis excisi cum gloria. Ordinaverat autem pro se Alexandriae episcopum Anianum. Mortuus est autem octavo Neronis anno.
Natalis beatissimi Stephani protomartyris: qui non multo post ascensionem Christi ab apostolis, cum esset plenus fide et Spiritu sancto, diaconus ordinatur. Hic faciens signa et prodigia magna in populo, plenus gratia et virtute, in nomine Domini nostri [Col. 0187D] Jesu Christi, a quibusdam, qui erant de Synagoga quae dicitur Libertinorum et Cyrenensium, et Alexandrinorum, et qui a Cilicia et Asia cum eo disputantibus, et conquirentibus atque altercantibus, nec resistere valentibus, sapientiae et Spiritui sancto, quo loquebatur; concitato populo ac senioribus, scribisque adversus cum commotis: raptus et adductus in concilium est. Cumque insimularetur adversus locum sanctum et legem docuisse, plenus Spiritu sancto, ostendit quomodo Jesus Christus ex lege monstraretur et prophetis. At illi stridentes dentibus in cum, et frementes in cordibus suis, atque aures suas comprimentes, impetu facto, ejecerunt cum extra civitatem, et lapidatus martyr obdormivit [Col. 0188A] (Act. V, VI, VII) . Cujus beatissimum corpus viri timorati comportaverunt et fecerunt planctum magnum super cum. Scribit beatus Lucas evangelista beatissimam ejus passionem in Actibus apostolorum.
(Euseb., lib. II, c. 1, et lib. III, c. 25.) Natalis Philippi, qui fuit unus de septem diaconibus qui cum beato Stephano statim post ascensionem Christi ab apostolis sunt ordinati; de quo beatus Lucas in Actibus apostolorum (c. VIII, XXI) refert, quod signa et prodigia faciendo, praedicatione sua Samaritas ad fidem Christi convertit, et Candacis reginae Aethiopum studiosum in Scripturis eunuchum, in fonte, qui est in vico Bethsoro, in tribu Juda, euntibus ab [Col. 0188B] Aelia ad Hebron, in vicesimo lapide baptizavit; qui postea apud Caesaream requievit. Juxta quem tres virgines filiae ipsius prophetissae tumulatae jacent: nam quarta filia illius plena Spiritu sancto in Epheso occubuit. Quidam tamen putant, apud Hierapolim eas tumulatas, ubi apostolus Philippus unus de duodecim quiescit. Cujus fuisse filiae ab aliquibus scriptoribus putatae sunt.
Beati Prochori diaconi, praeclarissimi fide et miraculis viri, apud Antiochiam martyrio consummati, ibique quiescentis.
Beati Nicanoris diaconi, gratia fidei et virtute admirandi, apud Cyprum gloriosissime coronati, ibique [Col. 0188C] venerabiliter sepulti.
Sancti Timonis diaconi apud Beroeam, qui primo doctor resedit, deinde verbum Domini disseminans venit Corinthum, ibique a zelantibus Judaeis et nomen Christi persequentibus Graecis traditus, ut ferunt, primo flammis injectus, sed nihil laesus; deinde cruci affixus martyrium suum implevit. Sepultus apud Corinthum gloriose.
Sancti Parmenae diaconi, qui traditus gratiae Dei a fratribus injunctum officium praedicationis plena fide consummavit, martyrii gloriam adeptus, Philippis [Col. 0188D] quievit.
Natalis sancti Timothei discipuli beati Pauli apostoli, qui apud Ephesum a beato apostolo episcopus ordinatus, post multos pro Christo agones dormivit. Cujus corpus cum reliquiis beati Andreae et Lucae vicesimo Constantii anno Constantinopolim translatum est.
Natalis beati Titi apostolorum discipuli; qui ordinatus ab apostolo Paulo Cretensium episcopus, cui etiam Epistolam omni Ecclesiae Dei celeberrimam idem apostolus misit, post praedicationis officium fidelissime consummatum, beatum finem adeptus, [Col. 0189A] sepultus est in ecclesia ubi a beato Apostolo fuerat dignus minister constitutus.
Natalis sancti Hermae, cujus apostolus Paulus ad Romanos scribens meminit: Salutate Phlegontham, Hermen, Patrobam, Herman, et qui sunt cum eis fratres (Rom. XVI) . Hunc asserunt auctorem esse libri qui appellatur Pastor: et apud quasdam Graeciae ecclesias etiam publice legitur. Revera utilis liber, multique de eo scriptorum veterum usurpavere testimonia; sed apud Latinos pene ignotus est. Qui digne Deo semetipsum sacrificans acceptabilisque Deo hostia factus, virtutibus clarissime fundatus, coeli regna petivit. Sepultus apud urbem Romam. Titulus nomine ipsius, juxta quod baptisterium ex [Col. 0189B] facultatibus sanctae Praxedis est exstructum, et beato Pio discipulo apostolorum operante studio consecratum, venerabiliter ei statutus est.
Natalis sancti Onesimi, de quo beatus Apostolus Philemoni familiares litteras mittit. Obsecro te de meo filio quem genui in vinculis Onesimo, qui tibi aliquando inutilis fuit, nunc autem et mihi et tibi utilis, [Col. 0190A] quem remisi: tu autem illum, id est viscera mea suscipe (Philem. I) ; quem beatus idem Apostolus episcopum ordinans, praedicationisque verbum ei committens, apud Ephesiorum civitatem reliquit; cui episcopus post beatum Timotheum et ipse resedit. De quo et beatus Ignatius Ephesiis mittens Epistolam, ita dicit (Ignat. ep. 14 ad Eph.) : Quoniam ergo suscepi multitudinem vestram in nomine Domini in Onesimo, dilecto praeceptore nostro, vestro autem episcopo; obsecro eum secundum Jesum Christum diligere vos, et vos omnes in concordia ejus in ipso esse; benedictus enim Dominus, qui vobis talibus talem episcopum donavit habere in Christo. Hic Romam perductus, atque ibi pro fide Christi lapidatus, sepultus est Christi martyr primum ibi; inde ad loca ubi fuerat [Col. 0190B] ordinatus episcopus, corpus ejus est delatum.
(Hieron., de Eccl. Script., c. 15; Pontificale, c. 4) . Natalis sancti Clementis, de quo apostolus Paulus ait: Cum Clemente et caeteris cooperatoribus meis, quorum nomina sunt in libro vitae (Phil. IV) . Hic quartus post Petrum Romae episcopus (siquidem secundus Linus fuit, tertius Anacletus) sub persecutione Trajani [Col. 0189B] Trans Pontum mare in eremo quod adjacet civitati Chersonae. Ad verbum ex Actis apud Mombritium tom. I, quibus consentiunt mea mss. Ita Beda quoque et Rabanus. Menaea, XXIV Novembris: Ἐν ἐρήμω
πόλει παρακειμένη τῇ Χερσῶνι, in deserta civitate quae adjacet Chersoni. Metaphrastes eadem die cum Menaeis: Ultra et Pontum, in desertam civitatem, sitam [Col. 0189C] prope Chersonem. Ita vides πόλιν a quibusdam conjunctam cum ἐρημῳ, ut quasi ἐρημόπολις seu deserta civitas indicetur; ab aliis vero cum Χερσῶνι, ut quasi eremus adjacens civitati Chersonae insinuetur. Sed quis locus exsilii sancti Clementis papae fuerit, nondum video clare explicatum. Breviarum Romanum ante postremam correctionem exhibebat: A Trajano imperatore relegatus est in insulam Lyciae; nunc pro in insulam Luciae, substitutum trans mare Pontum. Utrumque in Actis Clementis habes apud Mombritium. Quod autem Baronius ad diem XXIII Novembris ait Actis Clementis nullam de Lycia haberi mentionem, recte quidem de Actis apud Metaphrastem intelligat. Nam apud Mombritium, tom. I, ad calcem Actorum ita habetur: «Passus est autem venerabilis Dei sanctus, Clemens episcopus urbis Romae, sub Trajano imperatore et Aufidiano duce in Chersona civitate Lyciae, sub die IX Kalendas Decembris.» Quanquam haec in mss. Actis desint in fine. Quidquid sit, creditum olim Clementem passum [Col. 0189D] in Chersona Lyciae vel insula Lyciae, ut Breviarium olim exhibebat. Sed quae haec Chersona vel insula Lyciae? Baronius ad Martyrologium Romanum XXIII Novemb. respiciens, opinor ad verba Breviarii Romani ante ultimam correctionem, ait: «Quod autem Lycia Chersonesus dicta reperiatur, non utique ex ea causa, quod sit in provincia Lyciae in Asia, in qua nulla reperitur nominata Chersonesus, sed irrepsisse puto errorem, ut pro Bycia, Lycia scriptum sit. Alluit enim Bycia palus; sic dicta a Byco fluvio, Chersonesum a superiori parte, ut docet Ptolomaeus tab. VIII Europae.» Atque hactenus Baronius. Plausibilis sane conjectura, si litterarum affinitatem spectes. Sed non est passus Clemens in Chersoneso Byciae paludi proxima, sed in alia insula, Chersoneso vel Chersonae proxima. Clare Acta inventionis corporis ejus apud Petrum a Natalibus in Catalogo [Col. 0190B] SS. lib. X, cap. 98, quae et ipse Baronius recitat tom. X Annalium anno Christi 867: «Leo, inquit, episcopus Ostiensis, tradit quod tempore Michaelis imperatoris Constantinopolitani, quidam Philippus sacerdos Chersonae veniens, de his quae narrantur in Historia sancti Clementis, de maris aperitione habitatores interrogavit. Qui nihil de hoc scire professi sunt [Col. 0190C] eo quod advenae magis quam indigenae erant. Siquidem miraculum illud jamdudum ob habitantium culpam cessaverat; et ab incursu barbarorum templum illud destructum erat, et arca cum corpore marinis fluctibus obruta. Tunc assumpto episcopo Georgiae civitatis cum clero et populo, accesserunt ad insulam in qua putabant esse martyris corpus. Ubi divina revelatione fodientes corpus invenerunt, et anchoram cum qua fuerat in mare projectum.» Quare alia insula Chersonae vicina investiganda est. Venia, spero, mihi dabitur, si certum exsilii locum, in quem Clemens papa relegatus fuit, coner producere; idque non tam conjecturis quam certo indicio. Existimo igitur eum in Leucam insulam, quae Achillea insula dicitur, Chersonae proximam relegatum. Quod si quis Leucae nomen post in Lyciae migrasse velit, non magnopere refragabor. In Leucam autem insulam ablegatum Clementem papam astruo: Primo quia Anastasius Bibliothecarius in Vitis [Col. 0190D] pontificum, cap. 4, de Clemente ait: Qui etiam sepultus est in Graecia. Quem locum Baronius, Notation. ad Martyrolog. Romanum, XXIII Novembris, mendosum existimavit. At vero sanum esse vel inde patet quod Marius Niger, homo geographiae peritissimus, asserit etiam hodierno die Leucam insulam vocari, vulgo Graeciariam; quod quam parum abit ab Anastasii Graecia? apud quem forte etiam Graeciaria legendum quis divinaverit. Forte Graecia vel Graeciaria dicta ea insula, quod Taurica Chersonesus, in qua haec insula, teste Ammiano Marcellino, lib. XXII, plena sit coloniarum Graecarum, ut ibidem habet. Secundo, quia haec insula exsiliis aptissima, quia deserta Arrianus in Periplo Ponti Euxini: Ἡ δέ νῆσις
ἀνθρώπων μὲν ἐρήμη ἐστιν. Insula haec deserta est ab hominibus. Ammianus Marcellinus, lib. XXII: «In hac Taurica ( Chersoneso ) insula Leuce sine habitationibus ullis Achilli est dedicata. In quam si fuerint forte quidam delati, visis antiquitatis vestigiis, temploque [Col. 0191D] et donariis eidem heroi consecratis, vesperi repetunt naves, Aiunt enim non sine discrimine vitae illic quemquam pernoctare.» Atqui in Actis Clementis locus exsilii ejus ἔρημος seu desertus dicitur. Tertio, quia insula illa tota saxosa. Unde Festus Avienus in orbis terrae descriptione:
(Hieron., de Eccl. Script., c. 16) . Natalis sancti Ignatii episcopii et martyris, qui tertius post Petrum [Col. 0191B] apostolum Antiochenam rexit Ecclesiam: qui persecutione Trajani damnatus ad bestias Romam vinctus mittitur; ubi praesente Trajano cicumsedente senatu, pilis plombeis scapulae ejus primum contusae, deinde ungulis latera ejus dilaniata, et lapidibus asperis confricata. Post expansae manus ejus et igni repletae papyro oleo infuso et insenso latera ejus adusta. Post super carbones pavimento aspersos, ubi sanctae plantae illius steterunt. Post lectum flammantem, post dorsum ejus ungulis discussum et dilaceratum, post aceto et sale plagas ejus perfusas, post vinculis ferreis beata membra illius astricta, et pedes ejus in ima carceris ligno conclusos, ubi tribus diebus ac noctibus panem non comedens et aquam non bibens mansit, sedente Trajano pro tribunali [Col. 0191C] in amphitheatro, concurrente omni turba Romanorum, ligatus duobus objicitur leonibus. Cumque jam projectus bestias rugientes audiret, ardore patiendi ait: Viri Romani, qui hoc certamen spectatis, non sine causa laboravi, non propter pravitatem haec patior, sed propter pietatem; frumentum Christi sum, dentibus bestiarum molar, ut panis mundus inveniar. Haec illo dicente accurrerunt ad eum leones, et ex utraque parte super eum incidentes praefocaverunt eum tantummodo, et non tetigerunt carnes ejus, ut reliquiae ejus tuitio essent Romanorum et magnae Urbis, in qua Petrus crucifixus est, Paulus decollatus, Onesimus lapidatus. Passus est undecimo Trajani anno, consulatu Attici et Marcelli Kalend. Febr. Reliquiae corporis [Col. 0191D] ejus a fratribus, qui eum usque ad martyrium deduxerant, Antiochiam relatae, jacent extra portam Daphniticam in coemeterio Ecclesiae, XVI Kalendas Januarii delatae.
Natalis sancti Evodii, qui ab apostolis Antiochiae [Col. 0192A] episcopus ordinatus est, de quo beatus Ignatius ad Antiochenam Ecclesiam (epist. 12) : Pauli et Petri facti estis discipuli: nolite perdere depositum, quod vobis commendaverunt. Mementote digne beatissimi Evodii, pastoris vestri, qui primus, vobis ab apostolis antistes ordinatus est. Non confundamus patrem, sed efficiamur certi filii et non adulterini. Hic martyr apud Antiochiam urbem, cui praefuit, sepultus est.
Natalis sancti Apollinaris episcopi [Col. 0192D] Vide in Martyr. Adonis de hoc fusius. , qui Romae ordinatus ab apostolo Petro Ravennam missus est, qui etiam in Aemilia praedicavit, et in partibus Corinthiorum, et in Moesia, et in Ripa Canubii, et in partibus Thraciae, in quibus locis exsilio relegatus [Col. 0192B] est, et ubicunque pervenit, innumeras virtutes fecit, et passiones sustinuit; nam nimia caede pene mactatus, et diutius fustibus caesus, ac nudis pedibus super prunas impositus, rursum caesus et equuleo appensus, tortus est, et saxo os ejus contusum est, et cum gravissimo ferri pondere inclusus in carcere honorifico, atque in ligno extensus est, ubi ab hominibus quidem neglectus, sed ab angelo publice pastus est; deinde catenatus, et in exsilium directus est, in quo rursum diutius fustibus caesus, et rursum in Ravenna ligatus, a paganis caesus et vulneratus, et rursum in carcerem missus et caesus, sic martyrium consummavit sub Vespasiano Caesare, Demosthene patricio. Rexit Ecclesiam annos octo et [Col. 0192C] viginti, dies quatuor, mensem unum.
Natalis sancti Polycarpi [Col. 0192D] Vide ibid. , qui beati Joannis discipulus, et ab eo Smyrnae episcopus ordinatus, totius Asiae princeps fuit. Postea vero, regnante Marco Antonio, et Lucio Aurelio Commodo, quarta post Neronem persecutione, Smyrnae sedente proconsule, et universo populo in amphitheatro adversum eum personante, igni traditus est. Cum quo etiam alii duodecim, ex Philadelphia venientes: apud praefatam urbem martyrio consummati sunt.
Tunc etiam Germanicus, athleta Christi insignis, glorioso martyrii agone translatus est. Nam cum a judice damnatus fuisset ad bestias, ultro sibi praeparatam bestiam provocavit, despiciens videlicet temporalem [Col. 0192D] mortem, et coronam vitae aeternae veloci fine adipisci desiderans. Scripsit idem beatus Polycarpus ad Philippenses valde utilem epistolam, quae usque hodie in Asiae conventu legitur.
Natalis sancti Sileae [ al., Silae] apostoli, qui cum [Col. 0193A] esset unus de primis fratribus, et ab apostolis ad Ecclesias gentium destinatus, cum Barnaba et Juda postea ab apostolo Paulo assumptus (Act. XV, XVI, XVII, XVIII) , praedicationis officium, gratia Domini plenus, instanter consummavit, atque apud Macedoniam in passionibus suis Christum clarificans, postmodum requievit.
Natalis beati Epaphrae, qui a beato Paulo Colossis ordinatus episcopus (Coloss. I et IV; Philipp. II) , clarus virtutibus, martyrii palmam pro ovibus sibi commendatis virili agone percepit. Sepultus apud eamdem urbem.
Natalis Erasti, qui Philippis a beato Paulo episcopus [Col. 0193B] relictus (Act. XIX; Rom. XVI) , ibi martyrio coronatus quievit.
Natalis beatorum Rufi et Zosimi, de quorum agone felici sanctus Polycarpus in epistola ad Philippenses scribit, dicens: Deprecor autem vos omnes obedientiae operam dare, ac meditari patientiam quam vidistis in Ignatio et Rufo et Zosimo beatissimis viris, scientes quod hi non in vacuum, sed per fidem et justitiam cucurrerunt, donec venirent ad locum sibi a Domino praeparatum; quoniam quidem passionum ejus participes exstiterunt, nec dilexerunt praesens saeculum, sed eum qui pro ipsis et pro omnibus mortuus est et resurrexit.
Natalis beati Aristarchi, de quo apostolus Paulus Colossensibus scribit: Salutat vos Aristarchus concaptivus meus (Col. IV) ; qui comes individuus Apostolo permansit usque ad ejus confessionem; qui constitutus Thessalonicensium episcopus (Act. XIX, XX, XXVII) , post longos et beatissimos agones a Christo coronatus quievit.
Natalis sancti Onesiphori, de quo ad Timotheum scribit Apostolus: Det misericordiam Dominus Onesiphori domini, quia saepe me refrigeravit, et catenam meam non erubuit: sed cum Romam venisset, sollicite me quaesivit, et invenit. Det illi Dominus invenire misericordiam [Col. 0193D] a Domino in illa die. Et quanta Ephesi ministravit, melius tu nosti (III Tim. I) .
Natalis Cleophae, qui unus fuit de septuaginta Christi discipulis (Luc. IV) . Cui post resurrectionem eunti cum alio condiscipulo in castellum nomine Emmaus, quod Nicopolis nunc dicitur, Dominus apparuit. Quem tradunt in eadem urbe, eademque domo in qua mensam quasi peregrino Domino paraverat, pro confessione illius, quem ibi ipse recognoverat, a Judaeis occisum, et gloriosa memoria etiam sepultum.
Natalis sanctorum Crispi et Caii, quos apud Corinthios [Col. 0194A] beatus Apostolus se dicit baptizasse (I Cor. I) . Cujus Caii meminit idem Apostolus ad Romanos: Salutat vos Caius hospes meus, et universae Ecclesiae (Rom. XVI) . Cujus et beatus Joannes, scribens ei epistolam, meminit: Senior Caio charissimo, quem ego diligo in veritate (Joan., Ep. III) .
Natalis sancti Trophimi, de quo scribit Apostolus ad Timotheum: Trophimum autem reliqui infirmum Mileti (II Tim. IV) . Hic ab apostolis Romae ordinatus episcopus, primus ad Arelatem urbem Galliae ob Christi Evangelium praedicandum directus est. Ex cujus fonte, ut beatus papa Zozimus scribit, totae Galliae fidei rivos acceperunt; qui apud eamdem urbem in pace quievit.
Natalis sancti Pauli, quem beati apostoli ordinatum urbi Narbonae episcopum miserunt. Quem tradunt eumdem ipsum fuisse Sergium Paulum proconsulem, virum prudentem, a quo ipse Paulus sortitus est nomen, quia eum fidei Christi subegerat; quique ab eodem sancto apostolo, cum ad Hispanias praedicendi gratia pergeret, apud praefatam urbem Narbonam relictus, praedicationis officio non segniter impleto, clarus miraculis coronatus sepelitur.
Natalis sancti Publii Athenarum episcopi, qui princeps insulae Melite vel Militene, cum navigantem beatum apostolum Paulum Romam, sub custodia [Col. 0194C] detentum (Act. 28) per triduum hospitio receptum, humane tractasset, ut beatus Lucas refert, patrem ipsius Publii contigit febribus et dysenteria jacere. Ad quem cum intrasset beatus Apostolus, et imposuisset illi manus et orasset, sanavit eum (Euseb., lib. IV, c. 22) . Quem Publium adhaerentem sibi beatus Apostolus postea ordinatum episcopum, ad praedicandum direxit; qui postmodum Atheniensium ecclesiam nobiliter rexit, et praeclarus virtutibus et doctrina praefulgens, ob Christi martyrium gloriose coronatur; nam primus Dionysius, inde Publius, iste Athenis praefuit.
(Hier. de Script. Eccl., c. 19.) Natalis sancti Quadrati apostolorum episcopi discipuli, qui in locum [Col. 0194D] beati Publii Athenarum substituitur et Ecclesiam grandi terrore dispersam fide et industria sua congregat. Cumque Adrianus Athenis exisset hieme invisens Eleusinam, et omnibus pene Graeciae sacris initiatus, dedisset occasionem his qui Christianos oderant absque praecepto imperatoris vexare credentes, porrexit ei librum pro nostra religione compositum valde utilem plenumque rationis et fidei, apostolica doctrina dignum, in quo et antiquitatem suae aetatis ostendens, ait plurimos a se visos, qui variis in Judaea oppressi calamitatibus, a Domino sanati fuerant, et qui a mortuis resurrexerant; quia una cum filiabus Philippi (Act. XXI) et in prophetica gratia celeberrimus fuit ( Deest hoc Hier. ).
Natalis sancti Dionysii Areopagitae, qui ut liber Actuum apostolorum indicat (Act. XVII) , ad praedicationem beati Pauli apostoli apud Athenas ad fidem Christi conversus, primus ejusdem civitatis episcopus ab eodem est constitutus.
Natalis sanctae Mariae Magdalenae, de qua, ut Evangelium refert, septem daemonia ejecit Dominus. Quae etiam inter alia dona insignia Christum a mortuis resurgentem prima videre meruit.
Natalis sanctae Theclae virginis de Iconio civitate Orientis, quae a Paulo apostolo instructa, in confessione Christi ignes ac bestias devicit, et post [Col. 0195B] multa certamina ad doctrinam multorum veniens Seleuciam requievit in pace.
Natalis sanctae Phoebes, de qua beatus Apostolus Romanis scribit: Commendo autem vobis Phoeben sororem nostram, quae est in ministerio Cenchris, ut eam suscipiatis in Domino digne sanctis, et assistatis ei in quibuscunque desideraverit; vestris etenim ipsa quoque assistit multis, etiam et mihi ipsi (Rom. XVI) .
Natalis sanctorum Processi et Martiniani, qui cum essent [Col. 0195C] Magistriani melloprincipi. Locus hic mire hactenus depravatus fuit. Ado vulgatus legit: Magistri Animelli principis. Surius in Actis horum martyrum XI Julii: Magistriani melloprincipis: notatque in margine, Animelli. Ita vel Mellum vel Animellum proprium principis alicujus nomen existimarunt. Mombritius tom. XI in horum Actis habet: Magistri principes: quem puto Mello vel Animello, omisisse, tanquam nihil verbum. Vera lectio est quam exhibui, quae nunc explicanda. Magistriani, seu magisteriani ex officio sunt militiae palatinae, qui et agentes in rebus. Glossae Latino-Graecae agens in rebus, Μαγιστεριανὸς : quos eosdem cum Castrensiis seu Castrensianis faciunt Glossae Basilicorum in quibus, Μαγιστεριανὁς ὁ Καστρήνσιος. [Col. 0195D] Codex Justin. lib. XII, diverso titulo agentes in rebus a castrensianis distinguit. Castrensiani tamen etiam magistro officiorum suberant (uti magistriani) ut habet titulus XXVI. Alii sunt magisteriani apud Suidam, qui et Κανστρίσιοι dicti a κανστρήω, canistro, qui magistratus est ecclesiasticus. Vide Meursium in Glossario Graeco-barbaro. In glossis Basilicorum Μαγιθριανὸς dicitur quoque Μαιδάτωρ. Magisteriani occurrunt in Actis S. Abercii, episcopi Hieropolitani XXII Octobris, apud Metaphrastem, ubi Antoninus imperator: Valerium et Bassianum magisterianos divinorum nostrorum officiorum misimus. Et apud Evagrium lib. III, cap. 16. Οὐ παρὰ τοὺς Μαγιστριανοὺς ἀπεστάλησαν. Malchus in Bysanticis: Ἀδεμαντοῖς δὲ ταῦτα πυθύμενος, προπέμπει τῶν ἐππεὸν τῶν βασιλικῶν τινὰ, οὗς Μαγιστριανοὺς καλοῦσι. Melloprinceps est qui proximus est principatui, qui proxime futurus princeps. Ita μέλλων Graecum et cum [Col. 0196C] Graecis et cum Latinis vocibus componitur. Graeca compositio notior, quam ut exemplis sit opus Latina rarior. Apud Jurisconsultos habes melloproximos. Cod. Justin. lib. XII, tit. 19, l. 5, 7 et 14, id est qui proximi sunt ad gradum proximatus, seu qui futuri sunt proximi scriniorum. Sed quis hic princeps, cui proximus est melloprinceps? Turbat hic varia codicum lectio. Si legas, qui erant magistriani melloprincipi vel melloprincipis, videtur insinuari quod Processus et Martinianus mox futuro principi alicui inservierint. Sed nullus Neronis imperio proximus fuit ad principatum: quippe cui nec proles fuit, qui princeps juventutis esse posset, nec ullus alius adoptatus. Quare veriorem lectionem [Col. 0196D] hanc quorumdam mss. judico: qui erant magistriani melloprincipes. Inter magistrianos seu agentes in rebus, quidam erant principes. Unde Cod. Justin. lib. XII, tit. 22: De principibus agentium in rebus; ubi l. 1 dicitur: Agentes in rebus post palmam laboris emeriti principatus honore remuneramus. Hinc qui proximi erant huic principatui, dicebantur melloprincipes. Tales erant Processus et Martinianus; non magistriani tantum, sed et melloprincipes. Formulam magisteriae dignitatis, cui subserviebant magistriani et de ejus excellentia habes apud Cassiodorum lib VI, form. 6, ubi ejus officia exprimuntur; et tandem dicitur: Sic nominis sui gravitate perfunctus ornat actibus principatum. Et post: Officium vero ejus tanta genii praerogativa decoratur, ut militiae perfunctus muneribus, ornetur nomine principatus. magistriani Mello principi, et viderent mirabilia quae faciebat per beatos apostolos suos Petrum et Paulum Dominus Jesus Christus, mirari coeperunt. [Col. 0195C] Erant tunc temporis beatissimi apostoli traditi Paulino sub custodia Mamurtini in monte Tarpeio, ubi de monte suis orationibus aquam manare fecerunt. Tunc [Col. 0196A] sunt baptizati Processus et Martinianus a beato Petro apostolo et alii promiscui sexus numero XXIII ( sic ). Quod cum nuntiatum esset Paulino, scilicet quod Processus et Martinianus magistriani effecti essent, misit milites et tenuit eos, jussitque in custodiam retrudi. Sequenti die educti cum constantissime Christum faterentur, jussit Paulinus, ut lapidibus os eorum contunderetur; sed illi gloriam in excelsis Deo dicebant. Allata est et tripoda et supra eam Jovis aureus. Illi cum viderent, risum facientes exspuerunt in Jovem, et in tripodam. Tunc jussi sunt in equuleo suspendi, et attrahi nervis, et caedi fustibus. Jussumque est ut flammae ponerentur circa latera eorum. Erat autem ibi matrona nobilissima nomine Lucina, quae confortabat eos, dicens: Milites Christi, constantes [Col. 0196B] estote, et nolite metuere poenas quae ad tempus sunt. Iterum appensi in equuleo, a militibus caesi sunt scorpionibus, iterum retrusi in custodiam, ubi venerabilis femina Lucina ministrabat eis. Post triduum Paulinus arreptus a daemonio exspiravit. Caesareus praefectus hoc Neroni intimavit, cui Nero praecepit, dicens: Non tardentur, sed celerius exstinguantur. Tunc educti foras muros urbis Romae, in via quae Aurelia nuncupatur, gladio caesi sunt. Corpora eorum beatissima Lucina collegit, et cum aromatibus pretiosis sepelivit in praesidio suo in Arenario juxta locum ubi decollati sunt, die VI. Non. Julii.
[Col. 0196D] Vide gesta SS. Prodessi et Martiniani 2 Jul. Natalis beatissimae Lucinae quae a beatis apostolis baptizata et instructa est, quae de facultatibus suis [Col. 0196C] sanctorum necessatibus communicans vincula et carceres eorum semper sublevare studuit, atque eorum sepulturis venerabiliter inservire. Quorum [Col. 0197A] meritis et ipsa sociata, pretiosissimam mortem confessione Christi adepta, atria Jerusalem intrare, vota sua Domino persolvendo, meruit: ac Romae in crypta laudabili, quam ipsa ad condendum martyrum corpora construxerat, honorabiliter sepulta.
Natalis beatissimae Agnetis virginis et martyris, quae tertiodecimo aetatis suae anno in urbe Roma passa est. Haec dum ab scholis revertitur, a praefecti filio adamatur: cujus parentes dum requisisset, coepit offerre plurima, et plura promittere; denique detulerat secum pretiosissima ornamenta quae a beata Agnete veluti quaedam stercora sunt recusata. Unde factum est ut juvenis majori perurgeretur stimulo, et putans eam meliora velle accipere ornamenta, [Col. 0197B] omnem lapidem pretiosum secum defert et gloriam, et per se ipsum, et per notos et affines coepit aures appellare virginis, divitias, domos, possessiones, familias, atque omnes mundi divitias repromisit, si consensum suum ejus conjunctioni non negaret. Sed cum beatissimam virginem inclinare nullis donis aut promissionibus posset, insanus juvenis amore corrumpitur caeco, et inter angustias animi et corporis anhelo cruciabatur spiritu. Inter haec lecto prosternitur, et per alta suspiria amor a medicis aperitur. Fiunt nota patri, quae fuerant inventa a medicis, et eadem paterna voce, quae fuerant jam dicta a filio, ad petitionem virginis revolvuntur. Abnegat Agnes beatissima, et se nullo pacto asserit prioris sponsi foedera violare. Tunc praefectus coepit [Col. 0197C] vehementer inquirere quis esset de cujus se Agnes potestate jactaret. Exstitit quidam qui diceret hanc Christianam esse ab infantia, et magicis artibus ita occupatam, ut dicat Christum sponsum suum. Audiens haec praefectus Symphronius, laetus officitur, et missa apparitione cum ingenti strepitu suis eam tribunalibus praecepit assisti. Quam cum nec blandimentis nec terroribus posset ab statu sui propositi movere, jussit eam exspoliari, et nudam ad lupanar duci sub voce praeconia dicentis: Agnem sacrilegam virginem, diis blasphemiam inferentem, scortum traditam lupanaribus. Statim autem ut spoliata est, crine resoluto tantam densitatem capillis ejus gratia divina concessit, ut melius eorum fimbriis videretur quam vestibus tecta. Ingressa autem turpitudinis locum, angelum illic Domini [Col. 0197D] praeparatum ita invenit, ut circumdaret eam immenso lumine. Cumque se in oratione Domino substravisset, apparuit ante oculos ejus stola candidissima, et apprehendens eam induit se; erat autem ad mensuram corpusculi ejus indumentum nimio candore conspicuum. Interea praefecti filius venit ad locum, credens se ludibrium exercere: et audacter ingressus, vidit tantum lumen circa eam; sed quia non dedit honorem Domino, cecidit in faciem suam, et praefocatus a diabolo exspiravit. Hunc tamen virgo post paululum orando resuscitavit, qui egressus foras, coepit clamare: Unus Deus in coelo, et in terra, et in mari, qui est Deus Christianorum: nam omnia templa vana sunt; dii qui coluntur vani [Col. 0198A] sunt, et penitus nec sibi possunt aliquid nec aliis praestare. Praefectus autem videns tanta mirabilia, obstupuit; sed veritus proscriptionem, si contra pontifices templorum ageret, qui seditionem populorum concitaverant, et Agnetem contra sententias suas defensaret vicarium ad seditionem populi judicem derelinquit. Ipse autem tristis abscessit, quod eam non potuit post resurrectionem filii sui liberare. Vicarius vero Aspasius nomine jussit in conspectu omnium ignem copiosum incendi, et in medio eam praecepit flammarum jactari. Quod dum fuisset impletum, statim in duas partes dimisae flammae hinc atque illinc seditiosum populum exurebant. Beata autem Agnes expandens manus suas, in medio ignis orationem fudit ad Dominum. Completa [Col. 0198B] oratione ita omnis ignis exstinctus est, ut nec tepor quidem incendii remansisset. Tunc Aspasius seditionem populi, qui hoc non virtutibus divinis sed maleficiis reputabant, minime ferens, in gutture ejus gladium mergi praecepit: atque hoc exitu sanguinis sui rubore perfusam, Christus sibi sponsam et martyrem consecravit; parentes vero ejus cum gaudio abstulerunt corpus ejus, et posuerunt illud in praedio suo, non longe ab Urbe, via Numentana XI Kal. Febr. ubi basilicam post aliquot annos, petente Constantia filia, Constantinus Augustus construxit. Fuerat enim ab obsessis vulneribus eadem regina et virgo, ad sepulcrum Agnetis sanata, ibique Mausoleum sibi ipsa constituit. Passa est autem beata Agnes sub praefecto urbis Symphronio, vicario [Col. 0198C] ejusdem urbis Aspasio.
Sanctae Agathae virginis et martyris, in Sicilia civitate Catanae sub Quinctiano proconsule, imperatore Decio: qui consularis vir Quinctianus cupiens multifaria intentione ad eam pertingere, quod esset nobilissimis orta natalibus, fecit eam arctari, et cuidam matronae tradi nomine Aphrodosiae, quae habebat novem filias turpissimas, ut mutaret animum ejus. Quae videns mentem ejus immobilem, post triginta dies abiit ad Quinctianum, et dixit ei: Facilius possunt saxa molliri et ferrum in plumbi mollitiem verti, quam ab intentione Christiana mens istius puellae revocetur. Jussit igitur eam Quinctianus [Col. 0198D] ad secretarium suum adduci, et sedens pro tribunali, beatissimam Agathen interrogat: Cujus conditionis es? Agatha respondit: Non solum ingenua, sed et spectabilis genere, ut omnis parentela mea testatur. Cui dixit Quinctianus: Et si ingenua probaris et nobilis, cur moribus servilem personam te habere ostendis? Cui beata Agatha inquit: Ancilla Christi sum, ideo me servilem habere ostendo personam. Cumque in confessione Christi fortissime, quae fidei sunt, prosequeretur, jussit eam Quinctianus alapis caedi; deinde Constantius Christum praedicantem jussit ad carcerem trahi. Agatha autem laetissima et glorianter carcerem introivit, et quasi ad epulas invitata, ita gaudens agonem suum Domino [Col. 0199A] precibus commendabat. Sequenti die iterum aspectibus judicis praesentatur, quam jussit in equulco ingenti suspendi et torqueri. Tunc post alia Agatha judici respondit: Sicut qui videt, quem diu desiderabat; aut sicut qui invenit thesauros multos, ita et ego delector in his poenis corporalibus posita. Non enim potest triticum in horreo reponi, nisi theca ejus fortiter fuerit conculcata, et redacta in paleas. Ita et anima mea non potest in paradisum Dei cum palma intrare martyrii, nisi diligenter feceris corpus meum a carnificibus attrectari. Jussa est deinde in mamilla torqueri, quam diu tortam fecit impius judex abscindi. Recipitur beata virgo iterum in carcerem, ubi neque aqua ministraretur ei: et ecce circa noctem mediam venit quidam senex, qui se [Col. 0199B] medicum esse commemorabat, ferens diversa medicamenta, quem antecedebat puer luminis portitor, qui inter alia virgini dixit: Consideravi, inquit, et vidi, quia potest salutem tua mamilla suscipere. Cumque illa verbis senis non praeberet assensum, putans quod vellet carnalem adhibere sibi medicinam, dixissetque seni inter alias: Habeo Salvatorem Dominum Christum Jesum, qui verbo curat omnia, et sermo ejus solus restaurat universa; subridens senior: Et me, inquit, ipse misit ad te; nam et ego apostolus ejus sum, et in nomine ejus scias te esse salvatam; et sic ab oculis ejus sublatus est. Post quatuor dies reducta iterum ad Quinctianum est, qui testas acutas et carbones jussit spargi, et nudo corpore eam supra volutari: et ecce subito totus ille locus [Col. 0199C] commotus est, et pars parietis cecidit et oppressit duos, consiliarum judicis, et amicum ejus. Quinctianus igitur fugiens, quia ex uno latere terrae motum, ex alio latere seditionem populi formidabat, iterum jussit eam in carcerem recipi; quae ingressa expandit manus suas ad Dominum et dixit: Domine, qui me creasti, et custodisti ab infantia mea, et fecisti me juventute viriliter agere, qui tulisti a me amorem saeculi, qui corpus meum a pollutione separasti, qui fecisti me vincere tormenta carnificis, ferrum, ignem, et vincula; qui mihi inter tormenta virtutem patientiae contulisti: deprecor ut accipias spiritum meum modo quia tempus est, ut me jubeas istud saeculum derelinquere, et ad tuam misericordiam pervenire. Haec dicens beatum coelo misit spiritum: cujus [Col. 0199D] sacrum corpus auferentes Christiani populi, posuerunt conditum aromatibus in sepulcro novo. Cum autem collocaretur, venit quidam juvenis sericis vestibus indutus, quem sequebantur amplius quam centum pueri albati et pulchri, et introivit ad locum ubi condebatur corpus sanctae virginis, et posuit tabulam brevem marmoream ubi scriptum est: Mentem sanctam et spontaneam, honorem Dei, et patriae liberationem: et tandiu ibi stetit idem juvenis, donec sepulcrum cum diligentia clauderetur, et abscedens non est ulterius visus in tota provincia Siculorum. Unde non dubitandum quod angelus fuerit. Passa est autem beata Agatha Non. Febr. Quinctianus post haec iter arripuit ut facultates beatae [Col. 0200A] Agathae investigaret et ut teneret omnes de parentela ejus, qui Dei judicio in medio flumine interiit.
Nativitas beati Joannis Baptistae praecursoris Domini, Zachariae et Elizabeth filii, qui Spiritu sancto repletus adhuc in utero matris suae, et antequam exiret inde, sanctificatus, usque ad diem ostensionis suae ad Israel, confortatus Spiritu agebat in desertis, vestitus pilis camelorum, habens zonam pelliceam circa lumbos suos, esca autem ejus erat locusta et mel silvestre (Marc. I) . Tricesimo aetatis anno imperii Tiberii Caesaris, cum procurator esset in Judaea Pilatus, jamque regnum Judaeorum in quatuor principatus esset divisum, venit in omnem regionem Jordanis praedicans baptismum poenitentiae, in remissionem [Col. 0200B] peccatorum (Luc. I et III) .
Passio et decollatio vel potius inventio capitis ejusdem beatissimi Joannis Baptistae, quem Herodes tetrarcha, ut evangelistae referunt, tenens ligavit in carcere, propter Herodiadem uxorem fratris sui Philippi, quia duxerat eam: dicebat enim illi Joannes: Non licet tibi habere uxorem fratris tui (Marc. VI; Luc. III; Matth. XIV) . Hac de causa insidiabatur illi Herodias, et quaerebat occidere eum, et non poterat. Herodes autem metuebat Joannem, sciens eum virum justum et sanctum esse. Sed cum Herodes ipse diem natalis sui ageret, filia Herodiadis saltante in medio, saeviente matre, inter delicias et lascivias convivantium, temere ab Herode juratur, et impie quod juratur, [Col. 0200C] in nece prophetae impletur. Non enim poterat severitas aequo animo tolerare, quod homo Dei monebat, quia vicerat regem libido. Vinctus autem erat sanctus Baptista in Arabia, castello Macheronta. Misso itaque speculatore, decollatus est in carcere, et allatum est caput ejus in disco, puellaeque datum. Quod audientes discipuli ejus, venerunt et tulerunt corpus ejus, et posuerunt illud in monumento apud Sebasten, urbem Palestinae, quae quondam Samaria dicta est: ubi per aliquot annos jacuit usque ad tempora Juliani impiissimi Caesaris. Qui cum Christianis esset infestissimus, pagani apud Sebasten sepulcrum ejusdem Joannis Baptistae invadunt, ossa dispergunt; eadem rursum collecta et cremata, latius dispergunt: sed Dei providentia adfuere quidam [Col. 0200D] ex Hierosolymis monachi, qui misti colligentibus, quaeque ipsi poterant, ablata ad patrem suum Philippum pertulere. Ille confestim haec (supra se cum ducebat tantum thesaurum propriis servare vigiliis) ad pontificem maximum tunc Athanasium per Julianum diaconum suum mittit: quae ille suscepta, paucis arbitris sub cavato sacrarii pariete inclusa, prophetico spiritu profutura generationi posterae conservavit. Cujus praesagium sub Theodosio principe, per Theophilum ejusdem urbis episcopum completur. Qui destructo Serapis sepulcro, sancti Joannis ibidem consecravit ecclesiam. Porro caput suum duobus monachis Orientalibus, qui causa orationis venerant Hierosolymam, idem beatus Joannes juxta [Col. 0201A] Herodis quondam regis habitaculum revelavit: [Col. 0201C] Quod deinceps Emesam, etc. Loco hujus clausulae Everbodiensis codex substituit, sed recentiore manu: «Quod inventum, sed negligenter servatum, perditum fuit. Sed ab aliis inventum, apud Edissam civitatem Phoeniciae delatum, et ignobiliter repositum latuit, donec Jurioramus, ejusdem civitatis episcopus, indicante Marcello abbate, cui se caputque suum idem Joannes ostenderat, reinventum honorifice collocavit, et ex ea die decollatio ejus celebrata est.» Vide apud Adonis Martyrologium XXIV Februarii de hac re fusius. Sigebertus in Chronico anno Christi 761 juxta Aquicinctinum et Ortelianum codicem: Caput Joannis Baptistae in Eumesa civitate transfertur. Ubi ex Lipsiano codice alia fusior attexitur historia: «Caput Joannis Baptistae ab Alexandria in Aquitaniam transfertur hoc modo. Quidam laudabilis vitae monachus, nomine Felicianus, ex Galliarum partibus cum paucis sociis Hierosolymam gratia orationis adiit, et post expleta piae devotionis [Col. 0201D] obsequia, angelica allocutione commonitus, Alexandriam expetivit, et caput Baptistae Joannis a loco in quo olim a Theophilo, ejusdem urbis episcopo, reconditum [Col. 0202C] fuerat, eodem angelo revelante, sustulit, et ad Aquitaniam in territorio Engolismo detulit. Pippinus rex tunc morabatur ibidem in palatio quod Angiriacum dicitur, cernensque per eum quotidiana indigenis beneficia, sibique crebras ex hostibus Aquitanicis victorias provenire, regii operis basilicam construxit, non longe a Vulturni fluminis littore, et in ea ciborio constructo mirifici operis, caput decenter adornatum recondidit Praecursoris. Monachorum etiam coenobium illic constituit, et praediis regiis magnifice ditavit. Idem rex fecit fontem lacunarium, de quo a duobus fere millibus sub terra, per aedificia coemeteria in palatium ejus aquaeductus influebat, et ipsam dividens aquam, in basilicam sancti Joannis Baptistae per ferrum et aes introduxit, ita ut sub ciborio per marmoream columnam interius concavam ebulliret, ibique sacri baptismatis ablutio in honore Domini nostri Jesu Christi et sancti Joannis Baptistae fieret, atque iterum in ipsa lacunaria [Col. 0202D] remearet. Hoc coenobium Anglisz vocatur.» Hactenus apud Sigebertum, a Miraeo, amico nostro, recensitum. quod deinceps Emesam Phaeniciae urbem perlatum, et digno honore cultum est.
Natalis beatissimi senis Simeonis, de quo beatus Lucas evangelista refert: Et ecce homo erat in Jerusalem, cui nomen Simeon, et homo iste justus et timoratus, exspectans consolationem Israel, et Spiritus sanctus erat in eo. Responsum autem accepit ab Spiritu sancto non visurum se mortem, nisi prius videret Christum Domini. Et venit in Spiritu in templum. Et cum inducerent puerum Jesum parentes ejus ut facerent secundum consuetudinem legis pro eo, et ipse accepit eum in manibus, et benedixit Deum, et [Col. 0201B] dixit: Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace (Luc. II) .
Natalis beatissimae Annae prophetissae, filiae Phanuel, de tribu Aser, cujus sanctitatem Evangelicus sermo prodit: Haec processerat in diebus multis, et vixerat cum viro suo annis septem virginitate sua: et haec vidua usque ad annos octoginta quatuor: quae non decedebat de templo, jejuniis et orationibus serviens nocte ac die (Luc. II) .
Natalis beatissimae Dei Genitricis Mariae perpetuae Virginis, quam Spiritus sanctus custodivit, et electam sanctificavit, ut ex illius utero nasceretur homo [Col. 0202A] Deus altissimus. Ad quam missus est angelus Gabriel a Domino in civitatem Galilaeae, cui nomen Nazareth, cum esset desponsata viro Joseph de domo David. Et ingressus angelus evangelizavit eam, et dixit: Ave, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu inter mulieres (Luc. I) . Ipsa autem ut vidit eum, mota est introitu ejus, et erat cogitans quod sic benedixisset eam. Et ait ei angelus: Ne timeas, Maria, invenisti enim gratiam apud Deum: et ecce concipies in utero, et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum (Ibid.) . Quae tanto nuntio clarificata, Spiritu sancto fecundata, ab illo, qui de illa sumere carnem dignatus est, prae hominibus sublimata manet in aeternum, venerabiliter benedicta. Cujus dormitionem XVIII Kalend. Septembr. omnis celebrat [Col. 0202B] Ecclesia: cujus et sacrum corpus non invenitur supra terram: sic nec beati Moysi sepulcrum, quem sacra Scriptura dicit a Domino sepultum. Tamen pia mater Ecclesia, quae suis observationibus integerrima fide fundata consistit, ejus venerabilem memoriam sic festivam agit, ut pro conditione carnis eam migrasse non dubitet. Ubi autem venerabile Spiritus sancti templum illud, id est caro ipsius beatissimae Virginis Mariae divino nutu et consilio occultatum sit, magis elegit sobrietas Ecclesiae cum pietate nescire, quam aliquid frivolum et apocryphum inde tenendo docere. Sufficiunt enim ei ad sanctitatem et vitam Virginis et Matris Domini commendandam evangelistarum testimonia, nec de ea quaerere ultra necessarium putat.
Martyrologium
[Col. 0202D] Eodem die apud Antiochiam Syriae, natalis sanctarum virginum quadraginta, quae persecutione Deciana [Col. 0203A] per diversa tormenta martyrium consummaverunt.
Eodem die, apud Spoletum civitatem Tusciae, natale sancti Gregorii martyris et presbyteri, temporibus Diocletiani et Maximiani imperatorum, sub judice Flacco. Quem ad se adductum ita Flaccus aggreditur: Tu rebellis es deorum, et principum contemptor? Cui beatus Gregorius respondit: Si vere vis scire, ab infantia mea nunquam a Deo meo recessi, qui me ex limo terrae formavit. Cumque perseverantissimus in fide confessionis maneret, fustibus nodosis dorsum ejus verberatum rumpitur: regyratus venter ejus dissipatur. Inde ligatus manus et pedes, in craticula superponitur, lignis suppositis. Et continuo terraemotu cecidit una regio in civitate Spoletana, et oppressit plusquam trecentos [Col. 0203B] homines idolis servientes. Post ferro constrictus, sub custodia militum in carcere retruditur, ubi angelica visitatione consolatur. Eductus e carcere, cardis ferreis in genibus percutitur. Sed et ardentibus lampadibus latera ejus sunt incensa, dicente beato martyre impio judici: Si totum corpus meum perdas, praesto est mihi medicus Dominus Jesus Christus, qui me sanat et corroborat. Tunc Flaccus jussit Tyrcano cuidam, ut beatum Gregorium tractum in amphitheatro decollaret. Quo facto, jussit Tyrcanus feras terribiles dimitti, ut corpus sancti martyris absorberent: sed nulla earum corpus sanctum attigit. Quaedam autem mulier, Abundantia nomine, petivit corpus martyris: sed quia non potuit obtinere aliter, datis triginta quinque aureis Tyrcano, [Col. 0203C] corpus recepit et, ut decuit, martyrem sepelivit juxta pontem lapideum, et rivum qui Sanguinarius appellatur ad muros civitatis, nono die Kalendar. Januar.
Jesus Christus Filius Dei in Bethleem Judae nascitur, anno Caesaris Augusti quadragesimo secundo, Olympiadis centesimae nonagesimae tertiae, ab Urbe condita anno septingentesimo quinquagesimo secundo: compressis cunctarum per orbem terrae gentium motibus, et firmissima verissimaque pace, ordinatione Dei a Caesare Augusto composita: quando Quirinus ex consilio senatus Judaeam missus, census hominum possessionumque describebat, sextamque [Col. 0203D] mundi aetatem suo piissimo consecravit adventu idem Dominus noster Jesus Christus.
Eodem die, natalis sanctae Anastasiae, quae tempore Diocletiani, primo diram et immitem custodiam a viro suo Publio perpessa est: in qua tamen a Chrysogono confessore Christi multum consolata et confortata est. Deinde a praefecto Illyrici in gravissima aeque atque diutina custodia macerata est. In qua duobus mensibus refecta est coelestibus escis, per sanctam Theodoten, quae martyrium prius passa est. Deinde navi imposita cum ducentis viris, et quingentis feminis, ut demergeretur in mare, perlata [Col. 0204A] est ad insulas Palmarias: ubi per manus, et pedes extensa, et ligata ad palos fixos, circa media ejus ignis accensus est, in quo matyrium consummavit. Et omnes qui cum illa venerant, variis interfectionibus martyrium celebrarunt. Inter quos omnes, unus erat Eutichianus nomine, innocentissimae naturae: qui sublatis sibi (cum dives esset) omnibus facultatibus, tacuit, nihil cogitans, nihilque metuens, nisi hoc, ne facultates ac divitias fidei perderet. Quotiescunque denique fuisset auditus, quotiescunque interrogatus, nihil aliud dicebat: Christum mihi non tollet, etiam qui caput abstulerit. Tunc Apollonia Christiana matrona, tollens corpus beatae Anastasiae, exosculabatur, et aromatibus condiens, dignisque linteaminibus obvolvens, intra viridarium [Col. 0204B] domus suae fabricata basilica, ut decuit martyrem, sepelivit.
Ipso die Romae in coemeterio Aproniani, passio sanctae Eugeniae virginis, quae tempore Gallieni imperatoris, post multa virtutum insignia, et sacros virginum choros, quas Christo Domino aggregaverat, sub Nicetio urbis praefecto alligata saxo, et praecipitata in Tiberim mergi non potuit. Inde thermis ignitis inclusa, illaesa reperta est. Novissime in custodia gladio jugulatur: et sublatum est corpus ab affinibus ejus Christianis, et positum non longe ab Urbe, via Latina, in praedio ejus proprio, ubi multorum ipsa sepelierat membra.
[Col. 0204C] [Col. 0203D] Vide libellum de Festivit, Apost.; Pontificale, cap. 42. Natale sancti Stephani protomartyris, non longe post ascensionem Domini passi, eodem scilicet anno passionis Christi.
Eodem die Zosimi papae, qui sedit Romae anno uno. Hic constituit, ut diaconi laevam tegerent palliis: et praecenit ut nullus clericus poculum in publico propinaret, nisi tantum in cellis fidelium et clericorum,
[Col. 0204D] Vide ibid. Natalis sancti Joannis apostoli et evangelistae, dilecti Domini, qui obiit anno 68 post ascensionem Domini, aetatis autem suae nonagesimo nono, Ephesi.
Romae, sancti Dionysii papae, qui sedit in episcopatu [Col. 0204D] annos sex, sepultus via Appia in coemeterio Calixti. Hic ecclesias presbyteris dedit, et parochias dioecesis dedit atque constituit.
(Euseb., lib. I, c. 8) . Bethleem, natale sanctorum Innocentum; quos Herodes, cum Christi nativitatem Magorum indicio cognovisset, trigesimo quinto anno regni sui interfici jussit (Matth. II) : qui anno trigesimo sexto morbo intercutis aquae, et scatentibus toto corpore vermibus, miserabiliter et digne moritur.
[Col. 0205D] Vide ibid. David regis.
Item apud Arelatem, natalis sancti Trophimi, episcopi et confessoris, discipuli apostolorum Petri et Pauli.
Eodem die, sancti Crescentis, apostoli Pauli discipuli, Viennensis Ecclesiae primi doctoris (II Tim. IV) .
Apud Spoletum, passio S. Sabini episcopi, Exuperantii et Marcelli diaconorum, et Venustiani cum uxore et filiis, sub Maximiano Augusto. Qui beatus Sabinus cum esset clarus in omnibus divinis instructionibus, et sermone eloquentissimus, tentus est a praeside Tusciae Venustiano, cum duobus diaconibus [Col. 0205B] Exuperantio et Marcello, et multis clericis. Cui Venustianus deum suum Jovem, quem habebat in cubiculo, ex lapide Coralite mire formatum in vestimentis aureis, ad adorandum obtulit. Quem beatus Sabinus in manibus acceptum, facta oratione, continuo illisit in pavimentum, et confregit. Quod factum videns Venustianus, cum furore jussit ut praeciderentur ei manus, et in conspectu ejus Marcellum et Exuperantium equuleo suspendi, ac fustibus macerari, unguibusque radi latera eorum, et ignem supponi. Hoc facto, in confessione Domini spiritum emiserunt. Quorum corpora praecepit jactari in fluvium, Sabinum vero episcopum in carcerem retrudi. Audiens hoc quidam piscator, et presbyter, collegit corpora sanctorum, [Col. 0205C] et sepelivit juxta viam pridie Kalend. Januar. Serena vero, Christianissima vidua, curam habens sancti Sabini episcopi, adduxit ad eum in carcerem nepotem suum Priscianum, qui erat caecus. Tunc sanctus Sabinus truncos suos super oculos ipsius posuit, et in fide Christi oratione facta, eum illuminavit. Videntes autem illi, qui in custodia erant, miserunt se ad pedes ejus, et baptizati sunt eo die numero undecim. Quod cum nuntiatum esset Venustiano praesidi (indoluerant enim ei oculi, et prae dolore neque cibum neque somnum capere poterat), misit uxorem suam, et duos filios suos, ut adducerent beatum Sabinum ad domum ejus de carcere. Adducto itaque, prostravit se ad pedes ejus Venustianus [Col. 0206A] cum fletu, uxorque ejus et filii, agentes poenitentiam, et rogantes se baptizari. Mox baptizatus, ut de pelve levatus est, nullum dolorem oculorum sensit. Hoc nuntiatum est Maximiano, qui iratus praecipit Sabinum damnari, et ipsum Venustianum capite truncari. Veniens autem Lucius tribunus, sine auditione beatum Venustianum cum uxore et filiis necavit in civitate Assisinate: sanctum vero Sabinum adduxit in civitatem Spoletum, et tandiu praecepit caedi, quousque deficeret. Cujus corpus collegit venerabilis Serena, quae jam manus ejus in dolio vitreo cum aromatibus condiderat, et infra domum suam posuerat, et sepelivit eum a civitate Spoletana milliario plus minus uno, sub die septimo Idus Decembris. Festivitas tamen ejus et supra nominatorum [Col. 0206B] martyrum tertio Kalendas Januarii agitur.
(Pontif., cap. 34.) —Romae, natale sancti Silvestri episcopi et confessoris, qui post beatum Petrum tricesimus quartus sedit annos viginti tres, menses decem, dies undecim. Cujus industria synodus praeclarissima toto orbe terrarum, trecentorum decem et octo Patrum, apud Nicaeam urbem Bithyniae celebratur, sub consulatu Constantini Augusti, et Licinii, XIII Kalendas Julii; attamen Julii papae tempore consummatur. Fecit autem ordinationes sex mense Decembri, presbyteros quadraginta duos, diaconos viginti quinque, episcopos per diversa loca sexaginta quinque. Sedit autem ex die Kalendarum Februariarum [Col. 0206C] usque in diem Kalendarum Januariarum. Sepultus est in coemeterio Priscillae via Salaria, milliario tertio ab urbe Roma, pridie Kalendas Januarii: et cessavit episcopatus ejus dies quindecim. Hic constituit chrisma ab episcopo confici, et ut baptizatum liniat presbyter: et ut nullus laicus crimen audeat clerico inferre: et dalmaticis in ecclesia uti, et ut pallio linostimo laeva eorum tegeretur, scilicet diaconorum.
Apud Senonas, sanctae Columbae virginis, quae superato igni gladio caesa est.
Item apud Senonas, natale beatorum Sabiniani et Potentiani, qui a beatis apostolis ad praedicandum directi, praefatam urbem martyrii sui confessione illustrem fecerunt.
[Col. 0206D] Romae, natalis sancti Almachii martyris: qui jubente Alippio Urbis praefecto, cum diceret, Hodie octavae [Col. 0207A] Dominici diei sunt, cessate a superstitionibus idolorum et sacrificiis pollutis; a gladiatoribus hac de causa occisus est.
Item Romae, natale S. Martinae virginis et martyris: quae cum esset sublimis genere, et patre consule nata, dives nimis rerum, quas misericorditer indigentibus erogabat, tenta ab Alexandro imperatore, jussa est sacrificare Apollini. Sed mox ut orationem fudit beata virgo, terrae motus factus est magnus, ut civitas concuteretur. Ac sic pars templi ipsius Apollinis destructa est, simulacrum comminutum, et multitudo magna cum sacerdotibus fani oppressa. Iratus valde Alexander imperator, jussit alapis faciem ejus caedi, et uncinis palpebras ejus disrumpi. Carnifices autem qui ad caedendum eam deputati fuerant, deficientes, [Col. 0207B] clamare coeperunt videre se quatuor viros splendidos, qui eam confortarent, sibique potius poenam inferrent. Inde testarum fragmentis caesa, cum invictissima durasset, illi, quibus hoc impium officium delegatum fuerat, tandem pietate divina circumdati lumine (erant enim octo), crudele illico ministerium exsecrantes, crediderunt, ac Dominum verum Christum Jesum confessi sunt. In quos accensus valde imperator, suspensis fecit carnes eorum spathis lacerari. Deinde capitibus amputatis, saeculi hujus vitam finiere, decimo septimo die, mense Novembrio: sicque felicia regna martyres Christi facti petierunt. Iterum facta Martina poenis pulsatur: nam exspoliata vestibus, incisa est toto corpore ac deinde quatuor palis extensa; a duobus centurionibus [Col. 0207C] fustibus caesa. Cumque in confessione perseveraret, mutati sunt qui per vices eam caederent septem centuriones. Sed illa sibi supplicia illata forti animo risit. Inde recepta in carcerem. Inde adipibus et pinguedine superuncta, et ad imperatorem iterum adducta, et jubente eo in fanum deorum intromissa. Sed mox oratione facta ab illa, ignis de coelo cecidit, et idolum in favillam redegit; sacerdotes [Col. 0208A] templi exussit, et multitudinem populi occidit. Tunc perculsus terrore imperator, tradidit eam cuidam Justino praefecto, ut impelleret eam ad sacrificandum. Qui mox extendi eam jussit in conto, et spathis membra ejus incidi, et circa mamillas ungulis attrectari, usque dum centum et octodecim incisiones ab uncinis fierent. Sed cum adhuc ut ille speraverat non exspirasset, deposita de conto recipitur in carcerem. Quae et iterum in amphitheatrum a Justino praefecto praesentata imperatori, feris est injecta. Sed leo immanissimus de cavea laxatus, rugiendo usque ad pedes sanctae martyris pervenit, ubi statim ferocitatem deposuit, eamque nullo pacto attigit. Sed cum reduceretur in caveam, Eumenium imperatoris cognatum interfecit. Et iterum recepta est, jubente imperatore, [Col. 0208B] in carcerem. Exinde post duos dies cum iret ad sacrificandum imperator, exhibita martyr, cum fixa in Domino maneret, suspensa iterum, ungulis rasa: rasisque capillis, in quibus credebant quod magica ars consisteret, videntes eam insuperabilem, in templo Dianae tribus diebus et tribus noctibus eam includunt. Cumque precibus suis in pulverem redegisset simulacrum, educta de fano, ad ultimum gladio ferienda ab imperatore destinatur. Hujusmodi fine martyr venerabilis coeli regnum meruit.
Eodem die apud Spoletum civitatem Tusciae, natalis sancti Concordii martyris temporibus Antonini imperatoris. Hic ortus est Romae, cujus pater Gordianus dicebatur, sanctissima conversatione presbyter, [Col. 0208C] de titulo pastoris, ordinatus subdiaconus a sancto Pio urbis Romae episcopo. Qui nihil aliud cum patre suo, nisi jejuniis et orationibus die noctuque vacabat, eleemosynis pauperum semper inserviens. Factum est, ut cum consilio patris sui apud beatum Eutychen, qui tunc morabatur in praediolo suo, via Salaria juxta civitatem habitaret, audiens famam eorum Torquatus comes Tusciae, qui versabatur in civitate [Col. 0209A] Spoleti, mittens accersivit sanctum Concordium, et dixit ei: Quo nomine vocaris? Respondit sanctus Concordius: Christianus sum. Dicit ei comes: De nomine requiro, non de Christo tuo. Sanctus Concordius respondit: Christianus sum, et Christum confiteor. Cumque impelleretur ad sacrificandum, et ille in fide Christi fortiter perduraret, jussus est fustibus caedi. Sequenti nocte venit ad eum beatus Eutyches cum Anthimo episcopo, et rogaverunt comitem ut aliquot diebus cum eis permitteretur morari. Erat namque Anthimus episcopus amicus comitis, quique beatum virum Concordium fecit illis diebus presbyterum. Peractis aliquibus diebus, revocatus est beatus Concordius, et venit ad comitem. Cui et dixit comes: Quid tractasti circa salutem tuam? Sanctus vir respondit: [Col. 0209B] Salus mea Christus est, cui quotidie sacrifico sacrificium laudis. Iratus comes, jussit eum suspendi in equuleo. Cruciatus diu, revocatur arctatus ferro in carcerem: ubi meruit consolationem angelicam. Post tres noctes missi sunt ad eum, qui eum aut sacrificantem laxarent, aut nolentem punirent. Venientes autem missi, dixerunt ei: Aut sacrifica Jovi, aut capitalem sententiam accipies. Ferebant autem statunculam Jovis. Beatus Concordius dixit: Gratias tibi, Domine Jesu Christe. Et exspuit in faciem Jovis. Tunc unus de satellitibus evaginato gladio amputavit caput ejus: atque ita in confessione Domini emisit spiritum. Venientes autem duo clerici, cum religiosis viris, tulerunt corpus ejus, et sepelierunt non longe a Spoleto, in loco ubi aquae multae [Col. 0209C] emanant.
Item Romae via Appia, coronae militum triginta, has sub Diocletiano pro confessione verae fidei percipere meruerunt.
Apud Africam, natalis sancti Fulgentii, Ecclesiae Ruspensis episcopi et confessoris, qui tempore Vandalicae persecutionis, ob catholicam fidem et eximiam doctrinam, ab Arianis multa perpessus, et diu apud Sardiniam exsilio relegatus, tandem ad Ecclesiam suam redire permissus, et vita et triumpho clarus, sancto fine quievit, annum sui episcopatus agens vigesimum quintum, vitae autem totius sexagesimum quintum.
Apud Alexandriam, sanctae Euphrosynae virginis, quae orationibus patris sui Paphnutii de sterili matre [Col. 0209D] progenita, in puerili aetate constituta, clam se tonderi fecit, et monasticam vitam expetiit; Smaragdi sibi nomen imponens. Post etiam in reclusione viginti et octo annis in omni sanctitate perdurans, tacta aegrotationis incommodo, et mortem sibi adesse cognoscens, manifestavit se religioso et lacrymis multoties quaerenti eam patri.
In territorio Lugdunensi monasterio Jurensium, S. Eugendi abbatis, cujus virtutibus et miraculis plena refulsit.
Natalis beati Macarii abbatis.
Et in Ponto civitate Tomis, trium fratrum, Argaei, [Col. 0210A] Narcissi, et Marcellini pueri, qui sub Licinio inter tyrones comprehensus, cum nollet militare caesus tyrones comprehensus, cum nollet militare caesus ad mortem et diu in carcere maceratus, in mare mersus, martyrium consummavit. Corpus ejus ad littus delatum, et a religiosis viris depositum, magnis coruscat virtutibus.
(Pontificale, cap. 20) . Romae, natalis sancti Anteros papae et martyris, qui vicesimus post beatum Petrum cum duodecim annis, mense uno, diebus duodecim rexisset Ecclesiam, passus est sub Maximino, et in coemeterio Calixti sepultus via Appia. Hic gesta martyrum a notariis diligenter exquisivit, et in ecclesia recondidit.
[Col. 0210B] Apud Parisios, sanctae Genofevae virginis, quae a beato Germano Antisiodorensi episcopo Christo dicata, admirandis virtutibus et miraculis late claruit, et usque octoginta annos in Christi servitute consenuit.
Eodem die sancti Florentii Viennensis episcopi et martyris, octavi ejusdem urbis.
(Ado, Chron., an. 241, supra Vide libellum de Festivitat. apost. ) Natalis sancti Titi apostolorum discipuli.
Apud Africam, natalis sanctorum Aquilini, Gemini, Eugenii, Martiani, Quinti, Theodeti, Triphonis, [Col. 0210C] praeclarissimorum martyrum, quorum gesta habentur.
Eodem die apud urbem Romam, sanctorum martyrum Prisci presbyteri, et Priscilliani clerici, atque Benedictae religiosissimae feminae, sub tempore Juliani impiissimi Augusti, qui gladio martyrium compleverunt.
Item apud urbem Romam, beatae Dafrosae, uxoris Fabiani martyris, quae post damnationem beati viri sui primum relegata exsilio, deinde ab impio Juliano capite jussa est puniri.
(Pontificale, cap. 9.) Romae natalis sancti Telesphori, qui septimus post Petrum apostolum pontifex [Col. 0210D] ordinatus, sedit annos undecim, menses tres, dies viginti unum, illustreque martyrium duxit. Hic constituit ut sex hebdomadibus ante Pascha jejunium celebraretur, et Natali Domini Jesu Christi nocte missae celebrarentur, et hymnus angelicus, id est, Gloria in excelsis Deo, hora sacrificii missae diceretur.
Item apud Antiochiam depositio sancti Simeonis monachi admirandae virtutis viri, qui decimo tertio aetatis anno huic saeculo abrenuntians, monasterii claustra expetiit, ubi mira abstinentia vix septimo die cibum sibi indulgens, Psalterium inter quatuor menses didicit. Deinde nimia domandi corporis intentione, fune palmiceo renes sibi constringens, [Col. 0211A] duriter laniatus est. Inde in quodam puteo se recludens, et ex eo fratribus violenter ad monasterium reductus, clam fugiens, eremum petiit. Ubi multo commoratus tempore in columna editiori sanctitate fervens se reclusit. Ubi non modo nulli extraneae mulieri, sed nec propriae matri se videre permisit. Et usque hodie basilicam columnae illius feminarum nulla egreditur. Nam quaedam mulier veste induta virili ingredi voluit, et mox ut limen attigit, retrorsum mortua cecidit.
Epiphania Domini.
Eodem die passio sanctae Macrae virginis, quam cum Rictiovarus praeses torqueri et in ignem praecipitari [Col. 0211B] jussisset, illaesa permansit. Deinde mamillis abscisis, squaloreque carceris afflicta, super testas acutissimas et prunas volutata, orans migravit ad Dominum.
Relatio pueri Jesu ex Aegypto.
Item natalis sancti Luciani Antiochenae Ecclesiae presbyteri et martyris, viri doctissimi atque eloquentissimi, qui passus est Nicomediae ob confessionem Christi persecutione Maximini, sepultusque Helenopoli Bithyniae; quam urbem (cum prius Drepana vocatur) in honorem ejusdem gloriosi Martyris, Constantinus imperator instaurans, ex nomine matris suae Helenopolim nuncupavit.
[Col. 0211C] Item apud Antiochiam, beati Cleri diaconi, qui ob confessionem Christi septies tortus, et in carcere diu maceratus, ad ultimum decollatus martyrium consummavit.
Apud Neapolim Campaniae sancti Severini confessoris [Col. 0211D] Vide plura de eo 5 Sept. fratris beatissimi Victorini clarissimi viri miraculis. Qui et ipse fratris imitator, post multarum virtutum perpetrationem, sanctitate plenus quievit. Sepultus in loco, ubi primum abstinentissimus, quam ad episcopatum vocaretur, conversatus fuerat.
Belvaci. sanctorum Luciani et Messiani.
In Mauritania Caesariensi, natalis sanctae Martianae virginis et martyris.
Item die apud Antiochiam, natale sancti Juliani martyris, et Basilissae conjugis ejus. Hi itaque sanctissimo voto casti conjuges, aliquot annos pariter vixerunt; carnem suam Christo virginem servantes, monasteria de rebus suis, quia erant parentibus et genere clarissimi, instituerunt, ut ad decem millia monachorum pater beatus Julianus fieret. Basilissa vero multarum mater virginum. Quarum multitudinem cum jam victricem praemisisset ad Dominum, ipsa conversatione vitae, et doctrinae studiis probatissima, [Col. 0212A] inter verba orationis dulcissimis suspiriis plana reddens Domino spiritum, angelorum consortio in coelo conjunxit. Julianus vero postmodum a Martiano praeside requiritur, quo tempore rabies crudelitatis ad persequendum sanctos Dei sub Diocletiano et Maximiano exarserat, ad quem multitudo sacerdotum et Ecclesiae Christi ministrorum confugerat propter immanitatem persecutionis. Comprehensus itaque cum hac ingenti multitudine ipse praesidis audientiae reservatur; caeteri servi Dei, jussu crudelis judicis ingenti accenso igne, eisque apposito, in quo consistebant loco consumpti sunt. Ubi ad commendandam pretiosam mortem sanctorum, tertiam, sextam, nonam psallentiam chori feruntur audiri, sed et vespertinos, et matutinos hymnos Deo [Col. 0212B] cecinere. Beatus vero Julianus primum auditus, rigidissimis fustibus caesus est. Cumque caederetur, unus ministrorum praesidi necessarius oculum amisit. Quem beato Juliano orante illico recepit, et Christo credens statim ab insano judice decollatur. Inde beatus Julianus ductus ad fanum daemonum, simulacra cristallina et electrina, atque diversi generis metallo acquisita, ita comminuta atque in pulverem redacta sunt, ut quid fuerint omnino non pareret. Deinde sanctus martyr vinculis ferreis arctatus, per civitatem sub voce praeconis circumducitur. Cumque pervenisset ad locum, ubi filius praesidis in scholis erudiebatur, puer idem Celsus nomine vidit multitudinem albatorum circa sanctum martyrem, et coronam pretiosissimis lapidibus renitentem super caput [Col. 0212C] ejus. Quae visa cum suis condiscipulis narraret, subito divinitus inspiratus projecit volumina magistrorum, et vestimenta quibus erat indutus, et celeri cursu pervenit ad pedes vincti martyris. Ad quod factum stupens tota pene civitas accurrit; cum reliquis praeses et mater pueri ejulantes adveniunt. Sed cum puerum a societate beata separare non possent, cum beato Juliano imo carceris mancipatur. Ubi divino lumine consolati, et odore mirifico sunt respersi, ita ut milites qui eos servabant, circiter viginti, commoti, et stupore perculsi, Christo Domino crederent. Ad hos itaque visitandos in carcerem fratres septem una cum Antonino presbytero venerunt, officioque sancti Antonini presbyteri, tam puer quam viginti milites baptizati sunt. Quod audiens [Col. 0212D] praeses, septem fratres diu custodia maceratos, ad ultimum tradi igni praecepit, porro milites gladio trucidari; sicque martyrium victores consummaverunt. Sanctum vero Julianum atque Celsum puerum, sanctumque Antoninum presbyterum sibi praesentatos, necnon et Anastasium, quem beatus Julianus a morte suscitatum participem gratiae Christi fecerat, in cuppas pice et adipe ferventes injecit, sub quibus lignorum et sarmentorum copiam aggregari jussit. Sed beati nihil laesi sub igne, in confessione invicti persistunt. Ducti ergo iterum sunt in custodiam. Cum puero autem mater ipsius Martionilla, ut eum mutare posset, volens inclusa est. Sed dum cupit filium [Col. 0213A] praedam fieri diabolo, ipsa praedata Christo, ejusque ancilla fidelis facta baptismi gratiam recepit. Quo audito impius conjux piam Christi famulam in ima carceris trusam martyribus sociavit. Quos iterum suis conspectibus praesentari fecit, et ad fanum daemonum, sacerdotibus fani intro exspectantibus, ut sacrificaturi mittuntur. Sed mox sanctis orantibus templo ad solum dejecto, sacerdotum ad mille, cum paganorum multitudine, occisi sunt. Sed iterum ab irato impio praeside sancti retruduntur. Qui divina consolatione nocte sunt mirabiliter confortati. Sequenti vero luce producti sunt de custodia: [Col. 0213C] Oleoque infuso liciniis manus et pedes eorum ligantur. Ita restitui ex mss. Male vulgo lignis pro [Col. 0213D] liciniis: quod posterius, quia rarum est, et minus intellectum, errorem rati, lignis substituere. Sed qui lignis pedes et manus ligantur? Liciniis igitur ligati, id est funiculis stuppeis aut xylinis e quibus candelarum ellychnia fiunt, materia utique cui oleum infundatur, apta. Isidorus Orig. lib XX, cap. 10: «Lucerna e licinio dicta est unde et brevis est lux, ut Persius:
Apud Thebaidem, natalis sancti Pauli primi eremitae, qui a sexto decimo aetatis suae anno usque ad centesimum et tertium decimum solus in eremo permansit. Cujus animam inter apostolorum et prophetarum choros ad coelum ferri ab angelis sanctus [Col. 0213C] Antonius vidit.
[Col. 0213D] Pontificale, c. 10. Vide libellum de Festivitat. Apost. S. Hyginii papae, qui sedit Romae annos quatuor. Hic constituit clerum, et distribuit gradus. Sepultus in Vaticano IV Idus Januarii.
Apud Cyprum, beati Nicanoris, qui unus fuit de septem primis diaconibus.
[Col. 0214C] Et adventio sancti martyris Hermetis. Non recte [Col. 0214D] in vulgato inventio. Intelligit enim sancti Hermetis translationem Roma in Gallias. Atque huc refer quod Molanus, exactissimus sanctorum historiae indagator, in natalibus SS. Belgii ad diem 28 Augusti notat, se in vetusto quodam Martyrologio annotatum observasse: IV Idus Januarii, adventio sancti Hermetis martyris apud Indam. Atque haec de die primae translationis. Annum exprimit Sigebertus in chronico 851: «Reliquiae sancti Hermetis martyris per Lotharium imperatorem in Gallias mittuntur, et apud Indam monasterium honorifice conduntur.» Inda locus est juxta Aquisgranum, ubi S. Cornelii monasterium, in quod hae reliquiae primo fuere illatae. Inde Rothnacum, quae villa Brabantiae est, anno 860 deductae 6 Julii, ut habetur in Martyrologio propriae Ecclesiae: Ipso die translatio corporis sancti Hermetis martyris in Rothnaco. Hinc Danis Belgicam vastantibus Othone imperatore rursus Indam relatae. Post, rebus pacatis, ad Rothnacenses rediere. Et adventio sancti martyris Hermetis.
Apud Alexandriam, natalis sanctorum confessorum, Petri, Severi, Lucii, quorum gesta habentur.
(Possid. in Indic., c. 3 et 9.) In Africa, natalis [Col. 0214A] sancti Salvii. In hujus natali sanctus Augustinus verbum fecit ad populum Carthaginis.
Apud Achaiam, natalis sancti Satyri martyris, civis Arabiae, qui transiens ante quoddam idolum, cum exsufflasset illud, signans sibi frontem, statim corruit; ob quam causam decollatus est.
(Zeno Veron., sermon. propr. ) Eodem die natalis sancti Arcadii martyris, genere et miraculis clari.
Romae, via Lavicana, coronae militum quadraginta, sub Gallieno imperatore.
[Col. 0214B] Pictavis, sancti Hilarii episcopi et confessoris, qui ob catholicam fidem quadriennio apud Phrygiam relegatus. Inter alias virtutes fertur quod mortuum suscitaverit.
Apud Viennam, sancti Veri episcopi, qui praesedit Ecclesiae post sanctum Evantium.
Apud Nolam Campaniae, natale beati Felicis presbyteri. Hic a Maximo Nolanae urbis episcopo presbyterii honore praeditus est. Cum autem imperatorum decreta Christianos insequi praecepissent, maximus pontifex jam senio praegravatus, putans se non posse ferre supplicia, silvarum saltus adiit. Quos [Col. 0214C] dum turbidus de persecutione pererrasset, affectus fame, gelu attritus, solo corruit semivivus. At beatus Felix presbyter captus, et vinculis astrictus, ante praesidem Draccum adductus, cum multa de portentis deorum, quod nihil essent, disputaret, eumque praefectus immolare impelleret, respondit: Inimici estis deorum vestrorum. Ad quaecunque enim me deorum vestrorum templa duxeritis, hoc eis eveniet quod evenit illis ad quae meum fratrem Felicem vos duxisse poenituit. Sed si vultis probare virtutem Domini mei Jesu Christi, me ad Capitolium ire jubete, ut ipsum Jovem, principem daemoniorum vestrorum, ruere faciam. Mox impius judex compressis auribus [Col. 0215A] suis, jussit eum fustibus caedi, deinde equulei tormentis applicari; inde carceri includitur, in quo non mediocribus vinculis astrictus, cochleis ac testulis suppositis extenditur. Et ecce nocte media angelus Domini, confractis catenis, scissaque trabe qua pedes ejus conclusi tenebantur, ait illi: Surge et egredere, ac require sacerdotem tuum, inventumque reduc ad urbem, et absconde, ne inedia ac fame depereat, donec desinat persecutio. Dumque beatus Felix egressus sacerdotem et episcopum suum requireret, invenit illum solo prostratum, clausis oculis, strictisque dentibus vix spirantem. Et cum anxie requireret quid alimenti defecto seni porrigeret, ecce subito de sentibus uvam pendere miratur: de qua aliquibus granis in os confessoris Christi expressis, [Col. 0215B] paululum senior refocillatus surrexit. Quem humeris impositum Felix ad civitatem detulit, et sub tugurio cujusdam viduae commendatum, alimentis pavit. Deinde captus, in exsilium deportatur beatus martyr, in monte qui vocatur Circeis, ubi lapides excidebantur, ut ipse cum damnatis pari modo lapidum caesor esset. Ubi Probi cujusdam tribuni filiam a daemonio liberavit, uxoremque ejus ab hydropisi morbo curavit, ipsumque Probum cum uxore et filia, et pluribus aliis, in Christo baptizavit. Post deinde cum regressus esset, crescente persecutione, iterum mittitur persecutor ex numero apparitorum, qui beatum Felicem teneret. Quem cum sollicite requireret, et eumdem Felicem interrogaret si nosset ubi Felix presbyter lateret: Hac, inquit, [Col. 0215C] Felix parte abiit. Persecutore discedente, Felix latebram petiit. Sed nec mora, persecutor ipse subsequitur. At martyr inter parietes dirutos occulebatur, ubi in ipso primo domus introitu araneorum telae dependentes, intus neminem tunc intrasse, fidem fecerunt. Qua visione delusus inimicus abscessit. Sic martyr ad alium locum demigrans, a muliere quadam per tres menses pastus est; cujus tamen faciem, dum iisdem latibulis celaretur, nullo modo vidit. Postmodum vero apud Nolam pontificem daemoniorum ad Christum convertens, templum Apollonis, prius daemone qui responsa dabat expulso, divina virtute dejecit. Virtutibus itaque adeo illustris, cum vellet universus populus Nolanus ut levaretur episcopus, non consensit, sed alterum in [Col. 0215D] sede pontificali eligens, ipse post duodecim annos, quos apud Nolam cessante persecutione fecerat, Dominica die mysteriis confectis, data pace omnibus, se in pavimentum oraturus projecit: moxque beati viri anima de carnis ergastulo egressa, post gravia tormenta, quae patienter tulerat pro Christo, felicia regna, ipse vere Felix conscendit. Sepultusque juxta urbem in loco qui dicitur Pincis, ubi claris semper fulget virtutibus, ab Helpidio, venerabili et sancto presbytero. Hic etiam beatissimus martyr et confessor haereticis invictissime restitit.
[Col. 0216A] Apud Viennam sancti Caeldi episcopi (Ado in Chron. anno 686.)
Abacuc et Michaeae prophetarum, quorum corpora sub Arcadio imperatore divina revelatione reperta sunt.
Item beati Macarii abbatis, discipuli beati Antonini, vita et miraculis celeberrimi.
Item beati Isidori sanctitate vitae, fide ac miraculis praeclari.
Apud Bituricas civitatem, translatio Sulpitii episcopi et confessoris, qui a pueritia sacris litteris eruditus et sanctae conversationis luce conspicuus, [Col. 0216B] etiam laicus virtutibus claruit. Post etiam corona deposita monachorum Pater exstitit; atque inde ad episcopalem provectus cathedram, vita clarus, miraculis gloriosus quievit.
Romae via Salaria in coemeterio Priscillae, natalis sancti Marcelli papae, qui, jubente Maximino imperatore, primo fustibus caesus et a facie ejus quem corripiebat expulsus est. Deinde audiens quod domum sanctae Lucinae, quam ipse proscriptione damnaverat, eo quod de facultatibus suis Christianis donaverit, ecclesiam faceret, et in ea missas celebraret, in media civitate jussit in eadem ecclesia plancas sterni ad animalia catabuli publici, et ejusdem [Col. 0216C] stabuli episcopum ad servitium animalium deputavit cum custodia publica. Ubi etiam post multos annos serviendo, indutus amictu cilicino, defunctus est: et conditus aromatibus a Joanne presbytero ac a beata Lucina, sepultus in coemeterio Priscillae.
Apud Arelatem, sancti Honorati episcopi, cujus vita doctrina ac miraculis illustris refulsit.
In Aegypto apud Thebaidem, beati Antonii monachi, qui sine ulla scientia litterarum Scripturas divinas, et memoriter audiendo tenuisse, et prudenter cogitando intellexisse praedicatur. Multorum monachorum [Col. 0216D] Pater, vita et miraculis praeclarissimus vixit. Cujus corpus sub Justiniano imperatore divina revelatione repertum, Alexandriam delatum est, et in ecclesia beati Joannis Baptistae humatum.
Apud Linguonas, natale sanctorum geminorum Speusippi, Eleusippl et Meleusippi. Qui cum essent viginti quinque annorum, cum avia sua Leonilla, et Ionilla, et Neone, martyrio coronati sunt, tempore Aureliani imperatoris. Gemini quidem in una arbore suspensi, ligatis manibus sursum, et pedibus insum [Col. 0215D] Ligatis manibus sursum, et pedibus inusum. Ita constanter mss. iusum vel iosum pro iursum, iorsum, [Col. 0216D] pro quo vulgo substitutum deorsum. Sic infra XIV Maii: Deinde triduo capite iusum suspendi; ubi non [Col. 0217D] recte vulgatus: deinde jussit capite suspendi. Praecessit enim jussit quod et illi membro respondet. Jussit igitur Sebastianus, dux Alexandriae, victorem capite iusum suspendi, id est deorsum. Non dubium mihi, antiquum adverbium esse, ea forma, qua susum. Habes apud Varronem libro IV de L. L. et Catonem de Re R., cap. 57, pro sursum. Ita susum, iusum vel [Col. 0218D] iosum olim dictum, quod postea sursum, iorsum seu deorsum. Scaliger quoque ad lib. V Manilii ex vetustissimo Martyrologio prid. Id. Maii citat, capite iorsum suspendi: qui hic ipse locus est quarto decimo die Maii quem produxi. , ita extenti, ut pene putarentur ab ipsa membrorum [Col. 0217A] compage separari; et post haec in ignem praecipitati, nec tamen laesi, inter verba orationum simul migrarunt ad Dominum. Ionilla hoc videns, confessa est se etiam esse Christianam. Et post comprehensa a turbis, ac capillis suspensa, multisque afflicta suppliciis, cum Christum negare noluisset, cum Leonilla est simul gladio perempta. Neon exceptor gestorum, et ipse Christi nomen confessus, martyrio coronatus est. Docuit autem et baptizavit geminos hos Benignus presbyter, quem misit ab Oriente beatus Polycarpus, Joannis apostoli auditor in Galliam, cum Andochio presbytero et Thyrso diacono. Sepulti sunt autem iidem gemini in secundo milliario ab urbe Linguonum. Turbon autem, scribens victorias confitentium Dominum, non post [Col. 0217B] multum temporis martyrium perpessus est.
Apud Bituricas, Sepultii episcopi.
Cathedra sancti Petri apostoli, qua primum sedit Romae.
Eodem die, natalis sanctae Priscae virginis et martyris.
Et in Ponto, natalis sanctorum martyrum Mosaei et Ammonii, qui cum essent milites, primo ad metalla deputati, novissime igni traditi sunt.
[Col. 0217C] [Col. 0218D] Euseb. l. IV, cap. 4. Vide libellum de Festiv. Apost. in Polycarpo. In Smyrna, natalis sancti Germanici martyris, qui cum primaevae aetatis venustate floreret, per gratiam virtutis Dei, metum corporeae fragilitatis excludens, sponte praeparatam sibi bestiam, damnatus a judice jam provocavit: cujus dentibus comminutus, vero pani, id est Domino Jesu Christo, pro ipso moriens, meruit incorporari.
Eodem die, natale sancti Pontiani martyris, apud Spoletum, temporibus Antonini imperatoris, sub judice Fabiano. Ante quem adductus, et interrogatus quo nomine vocaretur, respondit: A parentibus nomen mei impositum est Pontianus; majus autem nomen, Christianus. Tunc iratus Fabianus, exspoliari eum et virgis caedi jussit, donec videretur sanguis ipsius in terram fluere. Iterum jussit super [Col. 0217D] carbones nudis pedibus ambulare. Cui beatus Pontianus: Ego in nomine Domini mei Jesu Christi ambulo super carbones ardentes; tu, si potes, mitte in nomine Jovis manum in aquam calidam. Iratus Fabianus jussit equuleum parari, et uncinos ferreos fieri, et ibi eum suspendi. Sed deficientibus ministris impiis, truditur martyr Dei in ima carceris, ubi a religiosis viris confortatur ad agonem [Col. 0218A] martyrii. Educitur iterum ad certamen, circumspectante populo in amphitheatro, et dimittuntur ei duo leones. Qui mansuefacti, beatum Pontianum minime tetigerunt. Quod videntes populi, exclamaverunt: Vere magnus est Deus Christianorum, ita ut seditio fieret. Iterum beatus martyr retruditur in carcerem per duodecim dies ut fame deficeret, ubi ab angelo confortatus, et coelesti cibo pastus est. Post duodecim vero dies putantes eum defecisse, ministri venerunt, ut corpus ejus tollerent, et invenerunt eum psallentem et laudes Deo dicentem. Eductus iterum de carcere est, et extensus super lectum ferreum, jubente impio judice, ac plumbo fervefacto dorsum illius perfusum. Sed cum martyr talia parvipendens invictus maneret, confusus Fabianus [Col. 0218B] dictavit sententiam ut capite minueretur. Sicque ab spiculatore percussus, quievit in pace. Consummavit autem martyrium suum XIX Kal. Februarii. Et sublatum corpus ejus a Christianis sepultum est XV Kal. Celebris vero dies ipsius agitur XIV Kal. Februarii, quando iterum sacrum corpus ejus mutatum est.
(Pontificale, c. 21.) Romae, Fabiani episcopi: qui, cum quatuordecim annos, menses undecim, ac duodecim dies Ecclesiae praeesset, passus est martyrium tempore Decii, et in coemeterio Calixti sepultus.
Eodem die, natale sancti Sebastiani martyris, qui [Col. 0218C] in tantum charus erat imperatoribus Diocletiano et Maximiano, ut principatum ei primae cohortis traderent. Quem Diocletianus ubi Christianum cognovit, nec a fide posse revocari, jussit ligari in medio campo, quasi signum ad sagittam, et sagittari a militibus. Qui cum sagittis plenus staret quasi hericius, putantes eum mortuum, abierunt. Nocte autem veniens quaedam mulier nomine Hirene tollere corpus, invenit eum viventem, et adduxit in domum suam, et curam ejus egit; qui ubi convaluit, multos in fide confortavit. Nec mora, ipsis imperatoribus apparens, hos, prout digni erant, corripuit. Tunc jussit eum Diocletianus in hippodromum palatii duci, et fustigari donec deficeret; quem mortuum in maximam cloacam miserunt. Sed ille apparuit in somnis [Col. 0218D] sanctae matronae Lucinae, dicens: Juxta circum invenies corpus meum, pendens in unco, hoc sordes non tetigerunt; dum levaveris, perduc ad Catacumbas, et sepelies me in crypta juxta vestigia apostolorum. Quae ipsa nocte cum servis veniens, totum ita complevit.
Eodem die, Romae natalis sanctorum martyrum Marii et Marthae, cum filiis suis, Audifax et Abacuc [Col. 0219A] nobilium de Persida, qui ad orationem venerant Romam tempore Claudii principis; e quibus post toleratos fustes, equuleum, ignes, ungues, manuum precisionem, Martha in Nympha necata, caeteri decollati, et caetera corpora eorum sunt omnia incensa et dissipata
[Col. 0219D] Vide libellum de Festiv. Apost. Prudent., hymn. 6. Romae natalis sanctae Agnetis virginis et martyris, quae sub praefecto Urbis Symphronio, ignibus injecta, sed his per orationem ipsius extinctis, gladio percussa est.
Item apud Athenas, beati Publii episcopi, ob Christi martyrium coronati.
In Hispaniis, civitate Tarracona, natalis sanctorum [Col. 0219B] martyrum Fructuosi episcopi, Augurii et Eulogii diaconorum, qui, tempore Gallieni, sub Aemiliano praeside, primo in carcerem trusi, deinde flammis injecti, exustis vinculis, manibus in modum crucis expansis, orantes ut urerentur, obtinuerunt. Et mox unus e fratribus, et filia praesidis quae astabat, viderunt animas sanctorum coelum conscendere coronatas.
Apud Trecas, passio sancti Patrocli martyris.
In Hispaniis, natale sancti Vincentii diaconi et martyris, qui cum sancto Valerio episcopo suo a Caesaraugusta civitate Valentiam usque gravibus nexus catenis, jubente Daciano, perductus est; ibique [Col. 0219C] fame et squalore carceris diu maceratus, tormentis equulei et ungularum horrenda laceratione vexatus, a grabato etiam ferreo diutissime ustulatus, arvinae guttis, et crepitanti sale respersus est. Post hoc in teterrimo carcere missus est, divaricatisque in nervo cruribus, super acutissima testarum fragmenta projectus est. Ubi nocte lux ingens apparuit, et virtute Dei solutus martyr, inter angelos, a quibus visitari meruit, hymnum canebat, ita ut ipse custos carceris crederet Christo. Mane autem facto, cum jussisset eum Dacianus in lecto mollissimo reclinari, ut aliquantulum recreatus acrius denuo torqueretur, infatigabilem spiritum Christo reddidit. Tunc Dacianus corpus ejus in campum projici, et feris atque avibus [Col. 0219D] jussit exponi. Sed mox corvus divinitus ad custodiam ejus datus, non solum alias aves arcebat, sed mox et immanem lupum a sancto corpore repulit. Quod cum Daciano nuntiatum esset, jussit eum insutum culeo, in profundum maris cum gravissimo saxi pondere immergi. Sed prius virtute Dei super undas innatans ad littus delatus et arenis conditus est, quam remiges portum tangere potuissent. Inde autem cum se sanctus martyr cuidam fideli anui revelasset, cessante persecutionis rabie, a Christianis reverenter sublatus, et in basilica conditus est.
[Col. 0220A] Ad aquas Salvias natale sancti Anastasii martyris et monachi de Perside, qui post plurima tormenta carceris, verberum et vinculorum, quae in Caesarea Palaestinae perpessus fuerat, a Persis postremo in Perside multa poena affectus, atque ad ultimum decollatus est a rege eorum Chosroe cum aliis septuaginta. Reliquiae corporis ejus primo Hierosolymis ad monasterium suum, deinde Romam delatae, venerantur in monasterio beati Pauli apostoli quod dicitur ad aquas Salvias.
Romae, natalis sanctae Emerentianae, virginis Christi et martyris, quae erat collectanea sanctae Agnetis; et dum oraret ad sepulcrum ejus, ac simul [Col. 0220B] orantes a gentilium laesione defenderet, lapidata est ab eis.
In Mauritania, civitate Neocaesarea, natalis sancti Severini et Aquilae uxoris ejus, ignibus combustorum [Col. 0219D] Vide lib. de Fest. Apost. .
Apud Philippos, beati Parmenae diaconi, qui unus fuit de septem diaconibus.
[Col. 0220D] Vide lib. de Fest. Apost. Euseb. l. X, c. 35, ex versione Ruffini. Apud Ephesum, natalis sancti Timothei apostoli.
Apud Antiochiam, sancti Babylae episcopi, qui persecutione Decii posteaquam frequenter passionibus suis et cruciatibus glorificaverat Dominum, [Col. 0220C] gloriosae vitae finem sortitus est in vinculis. De quo in decimo ecclesiasticae Historiae libro grande narratur miraculum. Nam cum Julianus imperator, ad idolorum cultum conversus, quodam tempore, Daphnis in suburbio Antiochiae, juxta fontem Castalium litaret Apollini, et nulla ex his quae requirebat responsa susciperet, causasque silentii percontaretur a sacerdotibus, responderunt daemones, Babylae martyris sepulcrum prope assistere, et ideo responsa non reddi. Tunc ille venire Galilaeos (hoc enim nomine nostros appellare solitus erat) et auferre martyris sepulcrum jubet. Mox igitur Christiani convenientes, magna exsultatione succincti, sustulerunt arcam martyris, psallentes in auribus profani principis, per sex millia passuum summis [Col. 0220D] vocibus et cum exsultatione dicentes: Confundantur omnes qui adorant sculptilia, et gloriantur in simulacris suis (Psal. XCVI) .
Item in Neocaesarea civitate, natalis sanctorum martyrum Mardonii, Musonii, Eugenii et Metelli, qui omnes igni traditi sunt, et reliquiae eorum in Axum fluvium dispersae.
Conversio sancti Pauli (Act. IX, 22) .
Eodem die, natalis sancti Ananiae apud Damascum, qui beatum Paulum baptizavit.
[Col. 0221A] Apud Gabalensem civitatem, sancti Severiani episcopi mirandae sanctitatis et doctrinae viri.
Item natalis sancti Praejecti Arvernensis episcopi.
[Col. 0221D] Vide libellum de Festivit. Apost. Apud Smyrnam, natalis sancti Polycarpi episcopi, qui, beati Joannis apostoli discipulus, et ab eo Smyrnae episcopus ordinatus, totius Asiae princeps fuit. Postea vero regnante Marco Antonino, et Lucio Aurelio Commodo, quarta post Neronem persecutione, Smyrnae sedente proconsule, et universo populo in se acclamationibus incitato, primum compellentibus et deprecantibus eum suis, ad vicinum locum semel et iterum succedit. Deinde comprehensus [Col. 0221B] ab inquisitoribus, apponi eis mensam jubet, atque eis epulas largius ministrari. Horae unius spatio ab eis orationis gratia impetrato, instante hora progreditur. Cumque interrogaretur a proconsule, si ipse esset Polycarpus, se esse confitetur. Ergo, inquit, habeto aetatis tuae reverentiam, et parcens ultimae senectuti tuae, jura fortunam Caesaris gerens de prioribus poenitudinem, et conclama sacrilegos. Tunc Polycarpus torvo vultu ad populum qui in stadio residebat aspiciens, elevata ad coelum dextera, cum gemitu proclamavit, et dixit: Tolle sacrilegos. Sed insistente proconsule, et dicente: Jura fortunam Caesaris, et dic in Christum convicia, et ego dimitto te. Polycarpus ad haec dixit: Octoginta et [Col. 0221C] sex annis servio ei, et nihil me laesit unquam: quomodo possum blasphemare Regem meum, qui salutem mihi dedit? Cumque rursus vehementius urgeretur, ut fortunam Caesaris juraret, ait: Si hanc jactantiam quaeritis, ut ego fortunam Caesaris jurem, et quis sim ignorare te simulas, cum omni libertate audi a me, quia Christianus sum. Replebatur igitur confidentia simul et laetitia, ita ut alacritatem vultus ejus, responsionumque constantiam proconsul maximo stupore miraretur. Misso igitur curione ad populum, jubet voce magna protestari Polycarpum tertio confessum Christianum se esse. Quo audito, universa multitudo, tam gentilium quam Judaeorum Smyrnensis civitatis, cum ingenti furore acclamabat: Hic est totius Asiae doctor, et pater [Col. 0221D] Christianorum, nostrorum autem subversor deorum. Ipse est qui multos docet ne immolent, neve adorent deos. Omnesque pariter conclamabant, ut Polycarpus vivus arderet. Oportebat enim visionem ejus impleri. Viderat siquidem in visione, quod cervical [Col. 0222A] capitis sui flammis consumeretur. Quae cum dicto citius gererentur, ipsis populis ligna, vel de balneis, vel de publicis quibusque locis, et sarmenta congregantibus, praecipue Judaeis ardentius ad haec ex more ferventibus, cum omni velocitate exstructus est rogus. Tunc depositis senior indumentis, ac zona resoluta, calceamenta quoque de pedibus tentabat educere, quae nunquam nisi a religiosis quibusque, fide et devotione semetipsos invicem praevenientibus, resolvi consueverant. Ita namque in omni reliqua vita sua venerabiliter etiam ab omnibus colebatur. Ut ergo expedita sunt quae ad ignem pertinebant, cum eum vellent rogo impositum, etiam clavis affigere, ait: Sinite me; qui enim dedit mihi ignis ferre supplicium, dabit ut et [Col. 0222B] sine clavorum affixione, flammas immobiliter perferam. Tunc illi omissis clavis, solis usi sunt vinculis, quibus post tergum manibus revinctis, velut electus aries, et ex magno grege assumptus, acceptabile holocaustum omnipotenti oblatus est Deo. Orationemque ut complevit subjiciunt ignem homines ignis aeterni. Cumque flamma ingens reluxisset, viderunt miracula omnes quibus ea Deus videre concessit. Flamma etenim in modum camerae, curvata specie, quasi velum navis vento sinuatum supra corpus martyris stetit. Quod corpus in medio positum non erat ut caro ardens, sed tanquam si aurum aut argentum in fornace candesceret. Tunc praeterea odorem naribus circumstantes hauserunt, tanquam incensi, vel pretiosissimi unguenti. Ad ultimum videntes [Col. 0222C] scelerum ministri, corpus igni non posse consumi, [Col. 0221D] Jusserunt propius accedere confectores. Eusebius lib. IV, cap. 14 hoc ipso Latino confectoris verbo in eadem de Polycarpo narratione utitur: Πέρας οὖν ἶδόντες οἱ ἄνομοι μὴ δυναμένον τὸ σῶμα ὑπὸ τοῦ πυρὸς δαπανηθῆναι, ἐκέλευσαν προσελθόντα αὐτῷ κομφέκτορα παραβύσαι τὸ ξίφος, ubi Christophorsonus κομφέκτωρα carnificem vertit. Ad extremum igitur cum nefarii et impii homines ejus corpus ab igne minime posse consumi viderent, carnifici mandata dederunt ut propius [Col. 0222D] ad rogum progressus, illum ense constricto confoderet. Sed proprie confectores ferarum sunt, ut apud Suetonium in Augusto cap. 43: «In circo aurigas cursoresque, et confectores ferarum, et nonnunquam ex nobilissima juventute, produxit.» Non plura de his, quia res jam nota. Quod in Glossis Basilicorum est κομφάκτωρ, κατασκευαστὴς, non est confector, ut exponit Meursius in Glossario Graeco barbaro, sed compactor, huc non spectans. jusserunt propius accedere confectores et corpus, cui ignis cesserat, mucrone transfodere. Quo facto, tam largus profusus est sanguis, ut restingueret rogum. Populus autem cum miraculi stupore discessit. Sed aemulus totius boni, satis agere coepit, ut reliquias ejus nemo ad sepulturam deferret, Judaeis in hoc maxime instantibus. Ubi autem vidit centurio obstinatam Judaeorum contentionem, positum in medio ipsum corpus exussit; et ita postmodum adusta ossa, pretiosissimis gemmis cariora, et omni auro probabiliora per ignem facta, a fratribus colliguntur, ac sicut conveniebat, ex more conduntur. Quo in loco, praestante Domino, solemnes aguntur celebresque conventus. Cum eo [Col. 0222D] etiam alii duodecim ex Philadelphia venientes, apud praefatam urbem martyrio consummati sunt.
Eodem die, sanctorum martyrum Theogenis cum aliis triginta sex, qui contemnentes temporalem mortem, coronam vitae aeternae adepti sunt.
Natalis sancti Joannis episcopi Constantinopolitani, qui Chrysostomus appellatur.
Item beati Marii abbatis monasterii Badonensis, cujus vitam plenam virtutibus vir illustris ac patricius Dynamius scribit.
Et apud Bethleem Judae, dormitio sanctae Paulae, matris Eustochii, virginis Christi. Quae cum esset ex nobilissimo senatorum genere, abrenuntians saeculo, et opibus suis in pauperes erogatis, Christi consecuta est paupertatem, et apud praefatum oppidulum Dominica nativitate gloriosum, monasterii virginalis exstitit mater. Hujus vitam virtutibus admirandam sanctus Hieronymus scribens (ep. 27, ad Eustach.) , [Col. 0223B] testatur eam longo coronatam esse martyrio.
Natali sanctae Agnetis secundo.
Et in civitate Apollonia, Leucii, Thirsi, et Galenici martyrum, qui tempore Decii imperatoris, sub praesidibus Combricio, Sylvano et Baudo, diversis tormentorum generibus excruciati; primus et ultimus abscisione capitis, medius coelesti voce evocatus, spiritum reddens, martyrium consummaverunt in Graecia.
Eodem die apud Alexandriam, beati Cyrilli episcopi, qui catholicae fidei praeclarissimus exstitit propugnator.
Item in monasterio Reomanensi, sancti Joannis [Col. 0223C] presbyteri viri Dei.
Romae, natalis Papiae et Mauri militum, tempore Diocletiani. Qui videntes constantiam Saturnini et Sisinnii martyrum, conversi sunt ad fidem, statimque jussum est a Laodicio praefecto Urbis, ut eorum ora quibus Christum confitebantur, lapidibus contunderentur, et retruderentur in carcerem, ubi baptizati erant a beato Marcello papa. Quos post duodecim [Col. 0224A] dies eductos, jussit sterni in terram, et fustibus caedi; dein levatos de terra, plumbatis percuti donec expirarent. Quorum corpora colligens noctu Joannes presbyter, sepelivit via Numentana ad Nymphas beati Petri, ubi ipse baptizabat. Scriptum est in gestis beati Marcelli papae.
Eodem die Treviri, depositio beati Valerii episcopi discipuli sancti Petri apostoli.
Apud Antiochiam, passio sancti Hippolyti martyris, qui Novati schismate aliquantulum deceptus, operante gratia Christi correctus, ad charitatem Ecclesiae rediit: pro qua, et in qua illustre martyrium postea consummavit.
[Col. 0224B] (Euseb., l. IV, c. 5.) Hierosolymis, beatissimi Matthiae episcopi de quo mira et plena fide gesta narrantur; qui multa pro Christo perpessus, ultimo in pace vitam finivit. Hic octavus post Jacobum rexit Ecclesiam.
Item beati Alexandri. Hic Deciana persecutione, pro confessione fidei, judiciis sistitur, et vinculis carceris traditur. Quique cum longaevae aetatis veneranda canitie praefulgeret, postquam frequenter passionibus suis et cruciatibus glorificaverat Dominum, de vinculis ad tribunalia, et a tribunalibus revocaretur ad vincula, inter ipsa vicissim sibi succedentia tormenta, bono fine quievit.
Apud Alexandriam, natalis sancti Metrani martyris quem pagani correptum, jubent impia verba proferre; quod illo recusante, omne corpus ejus fustibus colliserunt, vultumque et oculos acutis calamis terebrantes, extra urbem cum cruciatibus expulerunt, ibique quod in eo supererat spiritus lapidibus ejecerunt.
Item sanctorum Saturni, Thyrsi et Victoris.
Eodem die apud Trientinam urbem, beati Virgilii episcopi et martyris.
Apud Smyrnam, natalis sancti Pionii martyris, qui persecutione Antonini Veri, post insuperabilem responsionum constantiam, et squalorem carceris, ubi multos fratrum ad martyrii tolerantiam suis exhortationibus roboravit, ad ultimum cruciatibus multis vexatus, clavis confixus, et ardenti rogo superpositus, [Col. 0224D] beatum pro Christo finem vitae sortitus est. Passi sunt cum eo et alii quindecim.
Eodem die beatus Ephraem, Edessenae Ecclesiae diaconi.
[Col. 0223D] Vide libellum de Fest. Apost. Eodem die apud Antiochiam, beati Ignatii, episcopi et martyris.
Item apud Scotiam, sanctae Brigidae virginis, cujus vita miraculis claruit; quae cum lignum altaris in [Col. 0225A] testimonium virginitatis suae tetigisset, viride factum est.
Eodem die sancti Pauli episcopi civitatis Trecassinae, cujus et vita virtutibus claruit, et mors pretiosa miraculis commendatur.
Hypapante Domini.
Apud Caesaream, beatissimi Cornelii centurionis, quem beatus Petrus baptizavit; quique apud praefatam urbem, episcopi honore sublimatus, quievit.
Eodem die Romae, sancti Aproniani [Col. 0225D] De eo in Vita S. Marcellini, 16 Januarii. martyris. Qui sub persecutione Maximiani imperatoris cum praesentasset aspectibus Laodicii praefecti beatum Sisinnium diaconum eductum de carcere (erat enim [Col. 0225B] Commentariensis) et subito factam lucem de coelo vidisset, vocemque pariter hausisset, tremefactus cecidit ad pedes Sisinnii dicens: Adjuro te per Christum, quem confiteris, ne tardes me baptizare, faciasque me pertingere tecum ad coronam. Quem beatus Sisinnius baptizatum ad consignandum sacro chrismate Marcello papae obtulit. Quo praeses comperto, jussit eum capitalem subire sententiam. Perductus itaque via Salaria, milliario secundo, capite truncatus, martyr victorque decessit.
In Africa, beati Celerini diaconi et confessoris. Et sanctorum martyrum Celerinae aviae ejus, et Laurentini, [Col. 0225C] et Ignatii. Quorum prior patruus, sequens avunculus ipsius fuit. De quorum omnium gloriosis laudibus exstat beati Cypriani epistola, quae de his inter caetera ita loquitur: Avia, inquit, ejus Celerina martyrio coronata est. Item patruus ejus et avunculus Laurentinus et Ignatius, in castris et ipsis quondam saecularibus militantes: sed veri et spirituales Dei milites, dum diabolum Christi confessione prosternunt, palmas Domini et coronas illustri passione meruerunt. Sacrificia pro eis semper (ut meministis) offerimus, quoties martyrum passiones et dies anniversaria celebratione commemoramus, etc. Non invenio quem beatiorem magis dicam, utrumne illos de posteritate tam clara, an hunc de origine gloriosa.
In civitate Aegypti, quae appellatur Thmuis, passio beati Phileae, ejusdem urbis episcopi, et Philoromi tribuni militum Romanorum: cum quibus etiam innumera fidelium multitudo ex eadem urbe, pastoris sui vestigia sequens persecutione Diocletiani, martyrio coronata est. [Col. 0225D] Euseb. l. VIII, c. 9, 10, ex versione Ruff. qui plurima inseruit. Sedente namque pro tribunalibus saevissimo praeside, offeruntur innumeri fidelium populi. Quos ille singulos per ordinem confessos se Christianos, capite plecti jubet, cumque certatim se et sponte confessione praemissa, gladio subjicerent, [Col. 0226A] ille inhumanus et crudus, nec multitudinis contemplatione, nec virtutis eorum magnanimitate permotus, duci nihilominus omnes et caedi capite jubet. Verum hi constanter et fortiter cum laetitia et exsultatione mortem praesentem velut aeternae vitae principia rapiebant. Denique cum priores quique jugularentur, reliqui non desidiae aut torpori animos indulgebant, sed psallentes et hymnos Deo canentes, locum quisque sui martyrii exspectabat, ut haec agentes, etiam extremos spiritus in Dei laudibus exhalarent. O vere mirabilis et omni veneratione dignus grex ille beatorum, turma virorum fortium, corona splendoris gloriae Christi! Hanc sane coronam pretiosior omnium lapis, et gemma nobilior adornabat; hanc turmam praeibat ductor illustrior, hunc gregem [Col. 0226B] pastor nobilior decorabat: Phileas huic nomen est, qui erat episcopus urbis ipsius. Hic nobilitatem primi generis, secundum animi virtutem de coelestibus trahebat: de terrenis vero, quantum ad saeculum pertinet, primis in Romana republica honoribus fructus. Eruditione quoque liberalium litterarum, et omnibus quae ad animi virtutem pertinent exercitiis, apprime eruditus. Hic cum plurimos propinquos et consanguineos nobiles viros in eadem urbe haberet, frequenter ad praesidem ducebatur: ejusque monitis acquiescere, tot et tantis propinquis exorantibus, respectum habere uxoris et contemplationem suadebatur suscipere liberorum, neque in coepta praesumptione persistere. Ast ille velut si saxum immobile unda allideretur, garrientium dicta respuere, animos [Col. 0226C] ad coelum tendere, Deum in oculis habere, parentes et propinquos sanctos martyres et apostolos ducere. Aderat tunc quidam vir agens turmam militum Romanorum, Philoromus nomine, qui cum videret Phileam circumdatum lacrymis propinquorum, et praesidis calliditate fatigari, nec tamen flecti aut infringi ullatenus posse, exclamat: Quid inaniter et superflue constantiam viri tentatis? Quid eum, qui fidem Deo servat infidelem vultis efficere? Quid eum cogitis negare Deum ut hominibus acquiescat? Non videtis quod aures ejus vestra verba non audiunt, quod oculi ejus vestras lacrymas non vident? Quomodo potest terrenis lacrymis flecti, cujus oculi coelestem gloriam contuentur? Post haec dicta, cunctorum ira in Pholoromum versa; unam eamdemque [Col. 0226D] sententiam, eum cum Philea subire poscunt. Quibus libenter annuens judex, utrumque plecti capite jubet. Passi sunt hi beati martyres sub persecutione Diocletiani [Col. 0226D] Male in ms. erat Deciana. .
[Col. 0226D] Vide libellum de Fest. Apost. In Sicilia civitate Catanensium, passio sanctae Agathae virginis, sub imperatore Decio, proconsule Quinctiano, quae post alapas et carcerem, post equuleum et tortiones, post mamillarum abscissionem, sed a Domino sanationem, post volutationem in testulis [Col. 0227A] et carbonibus, tandem in carcere consummata est.
Viennae, beati Aviti episcopi, cujus fide et industria atque admirabili doctrina, tempore Gundobaldi regis, ab infestatione Arianae haereseos Galliae defensae sunt.
Apud Caesaream Cappadociae, natalis sanctae Dorotheae virginis, quae sub Apricio [ al. Sapricio.], provinciae ipsius praeside primum equulei extensione vexata, dein palmis diutissime caesa, ad ultimum capitali sententia punita est. Cumque egrediens de praetorio duceretur ad mortem, Theophilus quidam scholasticus ait ad eam: Eia tu sponsa Christi, mitte [Col. 0227B] mihi mala de paradiso sponsi tui. Quae statim promisit se esse missuram. Ubi ergo ventum est ad locum in quo jugulanda erat, paulisper oratione facta, protulit orarium suum; et vocato ad se quodam puerulo annorum sex, misit Theophilo, dicens: Dic ei, Dorothea ancilla Dei mittit tibi mala de paradiso sponsi sui Christi. Accipiens ille, et gratias agens quod petitionem ejus implesset, coepit sibi faciem tergere, tantaque repente suavitate perfusus est, ita ut tota mente mutatus cum grandi exsultatione et clara voce saepius replicaret: Benedictum nomen Domini mei Jesu Christi. Ob quam confessionem mox et ipse tentus, ac suspensus in equuleo tanta crudelitate tortus est, ut omnes circumstantes horrescerent; novissime caeso capite martyrium consummavit.
[Col. 0227C] Eodem die, natalis sancti Antholiani, qui apud urbem Arvernam martyrio coronatus est.
In Britanniis civitate Augusta, natalis sancti Auguli episcopi et martyris.
Item sancti Moysetis venerabilis episcopi, qui primo quidem in eremo vitam solitariam ducens, meritis ac virtutibus et signis, quae faciebat per illum Deus magnifice innotuerat. Qui postmodum petente Mauvia Saracenorum regina, episcopus gentis illius factus, fidei catholicae custodivit intemerata consortia, et gentem cui datus fuerat episcopus, ex grandi parte ad fidem Christi convertit. Sicque perfectus in virtutibus, in pace quievit.
[Col. 0227D] Euseb. l. VI. c. 34, vel, 31, ex versione Ruffini. Apud Armeniam minorem, natalis sanctorum Dionysii Aemiliani et Sebastiani.
Eodem die, apud Alexandriam, natalis sanctae Cointhae martyris. Hanc pagani correptam ad idola perducentes, adorare cogebant. Quae cum illa exsecrans recusaret, vincula pedibus ejus innectentes, et per plateas totius civitatis eam trahentes, horrendo supplicio discerpserunt.
[Col. 0228D] Euseb. l. VI, c. 34, vel 31, ex versione Ruffini. Alexandriae, sanctae Apolloniae virginis; cui persecutores [Col. 0228A] omnes primum dentes excusserunt, deinde cum minarentur, constructo ac succenso rogo, eam se vivam incensuros, nisi cum eis impia verba proferret, illa paululum, quid ageret, intra semetipsam deliberans, repente de manibus impiorum prorupit, et in ignem quem minabantur, sponte prosilivit.
Romae, natalis sanctorum martyrum Zotici, Irenae, Hyacinthi et Amantii.
Eodem die in Oriente, sanctae Soteris virginis, quae graviter et diutissime alapis caesa, cum caetera quoque poenarum genera vicisset, gladio martyrium consummavit.
[Col. 0228B] Item Romae via Lavicana, decem militum.
Apud Viennam, sancti Symplidis episcopi, et confessoris.
Item apud Alexandriam, depositio sanctae Euphrasiae virginis, quae in monasterio mira virtute abstinentiae et miraculis claruit.
In Hispaniis civitate Barcinona, natalis sanctae Eulaliae virginis et martyris, quae passa est tempore Diocletiani imperatoris, sub praefecto Hispaniarum Daciano, quando sub eodem, apud Barcinonam sanctum [Col. 0228C] Cucuphatum, et apud Gerundam sanctum Felicem, gloriosas constat martyrii accepisse coronas. Scriptum in passione sanctae Leocadiae. (9 Dec. )
In Africa, passio sancti Damiani militis.
Et in Alexandria, Modesti et Ammonii infantum.
Natalis S. Agabi prophetae in Novo Testamento, apud Antiochiam: de quo beatus Lucas in apostolicis Actibus ita dicit: Conversantibus nobis Antiochiae, surgens unus ex prophetis nomine Agabus, significabat per spiritum famem magnam futuram in universo orbe terrarum, quae facta est sub Claudio Caesare (Act. XI) . Et iterum, cum B. Paulus Hierosolymam Pentecosten facturus pergeret, jamque Caesaream venisset: [Col. 0228D] Commorantibus, inquit, nobis in Caesarea per dies aliquot, supervenit quidam vir a Judaea propheta, nomine Agabus, et venit ad nos, et tollens zonam Pauli, ligans sibi manus et pedes, dixit: Haec dicit Spiritus sanctus: Virum hunc cujus est haec zona, sic alligabunt eum in Jerusalem Judaei, et tradent in manus nationum.
Item in Melitena civitate Armeniae, natalis sancti Polyeucti martyris, qui Latine interpretatur Multum orans.
Romae, natalis S. Valentini presbyteri, qui post [Col. 0229A] multa sanitatum et doctrinae insignia, fustibus caesus, et sic decollatus est, sub Claudio Caesare.
Eodem die, natalis sancti Valentini Interamnensis episcopi, qui tentus a paganis, ac virgis caesus, et post diuturnam caedem, custodiae mancipatus, cum superari non posset, mediae noctis silentio ejectus de carcere, decollatus est jussu furiosi Placidi, Urbis praefecti. Tunc Proculus, Ephybus et Apollonius discipuli ejus, transferentes corpus ejus ad suam ecclesiam Interamnae urbis, noctu sepelierunt. Ubi cum quotidianis vigiliis incubarent, tenti a gentilibus custodiae sunt traditi, consulante Leontio: quos ille jussit noctis medio suis tribunalibus praesentari; et cum a fide revocari nec blandimentis nec minis possent, jussit capite caedi. Qui non longe sunt a corpore [Col. 0229B] S. Valentini sepulti.
Item apud Alexandriam, natalis sanctorum martyrum Bassi, Antonii, Protolici, qui in mare mersi sunt.
Item Cyrionis presbyteri, Moyseos, Bassiani lectoris, et Agathonis exorcistae, qui omnes igne combusti sunt.
Item Dionysii et Ammonii, decollatorum.
Eodem die Romae, sanctorum martyrum Vitalis, Feliculae et Zenonis.
Romae, sancti Cratonis martyris [Col. 0229D] De eo in gestis Valentini Inter. 14 Febr. , qui cum haberet filium Chaeremon nomine, scholasticum, qui inciderat in aegritudinem gravissimam, eumque beato [Col. 0229C] Valentino episcopo ad sanandum obtulisset, sub tali conditione, ut si puer sanaretur, ipse cum omni domo sua fieret Christianus, sanato puero, quod promiserat implevit atque cum uxore et universa domo baptizatus, non multis post diebus, martyrio est consummatus.
Et apud Sebasten civitatem, passio S. Blasii [ ms., Blavii] episcopi, qui multorum patrator miraculorum, sub praeside Agricolao, post diutinam caesionem, post carcerem, atque inde suspensionem in ligno, ubi pectinibus ferreis carnes ejus disruptae sunt, post iterum teterrimum carcerem, post demersionem laci, unde supervadens salvus exivit, jubente iniquissimo judice, capite ad extremum cum duobus pueris truncatur, felicia regna ita cum ipsis ingressus. [Col. 0229D] Ipso autem adhuc agonizante, septem mulieres beatissimae, quae guttas sanguinis ejus praeterfluentes de beatissimis plagis corporis ipsius colligebant deprehensae quod essent Christianae, post caminum ignis ubi plumbo superfusae sunt, post pectines ferreos, quibus carnes earum disruptae, post aereas tunicas excandentes, novissimae sententia data, percussae gladio, datoque pretio sanguinis, vitam mercantur aeternam.
In Galliis, civitate Vasioni [ al., Wangionensi], depositio S. Quinidii episcopi, cujus mortem in conspectu [Col. 0230A] Domini pretiosam miracula crebra testantur.
[Col. 0229D] Vide libr. de Fest. Apost. Natale sancti Onesimi apostoli.
Et in Cumis, natale S. Julianae virginis, quae tempore Maximiani imperatoris, primo a suo patre Africano caesa, et graviter cruciata, deinde et a praefecto Eolasio [Eleusio], quem sponsum habuerat, nuda virginis caesa, et a capillis suspensa, et plumbo soluto a capite perfusa, ac rursum in carcerem recepta, ubi palam cum diabolo conflixit, et rursus evocata, rotarum tormenta, flammas ignium, ollam ferventem superavit ac decollatione capitis martyrium consummavit. Quae passa est quidem in Nicomedia, [Col. 0230B] sed post paucum tempus Deo disponente in Campaniam translata.
Eodem die apud Aegyptum, Juliani cum aliis numero quinque millibus.
In Perside, natalis beati Polychronii, Babyloniae et Ctesiphontis, episcopi, qui praesente Decio persecutore, os lapidibus caesus, manibus extensis, oculos ad coelum elevans, emisit spiritum. Scriptum in passione sancti Laurentii. (10 Aug. )
[Col. 0229D] Vide libellum de Fest. Apost. in quo 2 Maii. De [Col. 0230D] his in gestis Susannae 11 August. Hierosolymis, beati Simeonis episcopi et martyris, [Col. 0230C] qui traditur propinquus Salvatoris secundum carnem fuisse.
Eodem die sanctorum martyrum Claudii et uxoris ejus Praepedignae, ac filiorum Alexandri et Cutiae et fratris Claudii beati Maximi: qui cum essent praeclarissimi generis, agente fratre eorum Gabinio presbytero, baptizati sunt a beato Caio pontifice Romano, et postmodum tenti sunt, jubente Diocletiano, a judice impio Julio. Et Claudius quidem, cum uxore sua et filiis, deportatus est in exsilium; denique incendio concremati, odoriferum sacrificium martyrii Deo reddiderunt, ac sic postmodum apud Ostiam in rheuma jactati; quorum reliquias Christiani perquisitas, juxta civitatem sepelierunt.
Romae, sancti Gabinii [Col. 0230D] De hoc in Vita Susannae 11 Aug. , presbyteri, patris beatissimae Susannae qui a Diocletiano diu in custodia vinculis afflictus, pretiosa morte coeli gaudia comparavit.
Apud Tyrum, quae est urbs maxima Phoenicis, beatorum martyrum, quorum numerum solius Dei scientia colligit: quos, jubente Diocletiano, Veturius magister militiae diversis tormentorum generibus [Col. 0231A] sibi invicem succedentibus occidit [Col. 0231D] Euseb. l VIII, c. 7, ex versione Ruffini. . Primo flagris per omne corpus martyres Dei carpebantur, post haec tradebantur ad bestias, adhibebantur leones, ursi, pardi, atque omne ferarum genus; apri quoque, sed et tauri, quibus ferro et igni feritas addebatur. Statuuntur denique Dei cultores, nudatis membris, in medio arenae loco, et bestiae intra caveas incitatae, saevioresque in semetipsis effectae, proruunt claustris, replent subito stadium, circumdant ecclesiam martyrum in medio sitam, circumeunt saepius et oblustrant; ac divinae virtutis adesse eis custodiam sentientes, procul ab eorum corporibus abscedunt. Sed illico furor, qui reprimebatur in belluis, transit in homines: gladiis ergo peragunt quod bestiis nequiverunt, et ut in omnibus ostenderent [Col. 0231B] se belluis esse nequiores, prohibebant etiam cadavera mandari terrae, sed jubebant fluctibus dari [Col. 0231D] Euseb. l. VIII, c. 22 et 25. . Horum gloriosissimam multitudinem, coelique exercitum, ducebant, et incitabant ad victoriam beatissimi Tyrannio episcopus et Sylvanus episcopus, qui parvo tempore interposito [Col. 0231D] Bestiarum morsibus martyrium complevit. Ita mss. Male vulgo, compleverunt. Nec enim Tyrannio et Sylvanus episcopi pari mortis genere palmam martyrii adepti sunt. Nam Tyrannio non bestiis fuit objectus, sed in mare demersus. Eusebius, libro VIII, cap. 25: Ὁ μὲν θαλαττίοις παραδοθεὶς βυθοῖς ὁ ἐπίσκοπος. Tyrannio episcopus in profundos maris vortices demergitur. De Sylvano vero et aliis sociis: Ἀλλὰ οὖτος μὲν θηρίων βορὰ μετ` ἑτέρων ἐπ` αὐτῆς Ἐμίσης γενόμενος, χοροῖς ἀνεληφθη μαρτύρων. Hic Sylvanus cum aliis in eadem urbe Emesa bestiarum praeda factus in martyrum chorum relatus fuit. , bestiarum morsibus martyrium complevit; et Peleus atque Nilus episcopi, qui igne cum plurimis clericis consumpti sunt; Zenobius quoque venerabilis presbyter capite caesus.
Item in Alemania beati Galli abbatis, mirae sanctitatis viri, discipuli sancti Columbani abbatis.
Apud Siciliam, sanctorum martyrum septuaginta [Col. 0231C] novem, qui sub Diocletiano per diversa tormenta, confessionis suae coronam, a Christo sibi paratam, percipere meruerunt.
Apud Antiocham Cathedra sancti Petri.
Eodem die apud Alexandriam S. Abilii episcopi, qui post beatum Marcum secundus episcopus, tredecim annos sacerdotium ministravit.
Apud Hieropolim, sancti Papiae episcopi, auditoris S. Joannis apostoli.
Item B. Aristionis, qui fuit unus de septuaginta duobus Christi discipulis.
Viennae S. Paschasii confessoris atque pontificis, [Col. 0231D] admirandae sanctitatis.
Apud Syrmium, B. Syreni [ al. Syneri] monachi, qui cum tempore Maximiani imperatoris, unius ex [Col. 0232A] domesticis ejus exorem, hora incongrua in horto, quem ipse sibi excolebat, deambulantem, acrius increpando repulisset, jubente Maximiano tentus, et Christianum se esse confessus, capite caesus est.
Item aliorum sexaginta duorum, qui ibidem passi sunt.
Ipso die sancti Polycarpi [Col. 0232D] De hoc in gestis S. Sebast. 20 Jan. presbyteri et confessoris, qui cum beato Sebastiano plurimos ad fidem Christi convertit, atque ad martyrii gloriam exhortando perduxit.
[Col. 0232D] Vide libellum de fest. Apost. Vide infra. Natalis S. Matthiae apostoli.
Et inventio capitis Praecursoris, tempore Martiani principis, quando isdem praecursor duobus monachis, [Col. 0232B] ubi idem caput ejus celatum jaceret, revelavit. Constat autem quia imminente festivitate Paschali fuerit, sicut in Evangelio apparet, decollatus; et anno post hunc sequente, cum denuo tempus Paschale rediisset, mysterium Dominicae passionis esse completum. Et propterea quod [Col. 0232D] In libro Sacramentorum. Intelligit, opinor, librum Sacramentorum divi Gregorii, in quo IV Kalendarum Septembrium habes: Eodem die, decollatio seu passio S. Joannis Baptistae. Quem librum D. Gregorio asserit doctissimus Pamelius in Prolegomenis ad tomum II Liturgicorum. in libro Sacramentorum natale IV Kalendarum Septembrium die notatum est, et in Martyrologio, quod Eusebii et Hieronymi vocabulis insignitum est, legitur: Quarto Kalendas Septembris in Emesa civitate Phoeniciae provinciae, natale sancti Joannis Baptistae, quo die decollatus: non specialiter ipsum diem decollationis ejus sed diem potius, quo caput ejus in eadem Emesa civitate repertum, atque in Ecclesia conditum, designat. Siquidem duo monachi Orientales venerant adorare [Col. 0232C] Hierosolymis et loca sancta videre. Quibus per revelationem assistens idem Praecursor Domini, praecepit, ut ad Herodis quondam regis habitaculum accedentes, caput suum ibi requirerent, et inventum digno honore reconderent. Quod ab eis inventum et assumptum, sed non multo post culpa incuriae perditum, perlatum est Emesam ab illis, et in quodam specu, in urna sub terra non pauco tempore ignobiliter reconditum, donec denuo sese suumque caput ostendit Marcello cuidam religioso presbytero, dum in eodem specu habitaret. Ex quo tempore coepit in eadem civitate beati praecursoris decollatio ipso die, quo caput ejus inventum sive elevatum est, celebrari.
Item apud Caesaream Cappadociae, natalis beati [Col. 0232D] Sergii martyris, cujus gesta praeclarissima habentur.
Apud Aegyptum, natale sanctorum Victorini, Victoris, [Col. 0233A] Nicophori, Claudiani, Dioscori, Serapionis et Papiae, sub Numeriano imperatore, agente Sabino duce. Quorum primus in pilam ex robore cavam, et undique circumforatam missus, ac per singula foramina diutissime transpunctus est; cumque nimius sanguis efflueret, eductus e pila, capite caesus est. Secundus manibus ac pedibus amputatis, in eamdem pilam missus, prioris tormenta sustinuit, et novissime gladio caesus est. Tertius cum ultro in pilam fuisset ingressus, indignatus Judex jussit eum inde produci, et super craticulam prunis substratam aliquantisper assari et inverti: cumque in confessione persisteret, sublatus inde, minutatim gladio concisus spiritum reddidit. Reliquorum quatuor, Claudianus et Dioscorus flammis incensi. Serapion et Papias [Col. 0233B] gladio consummati sunt.
In civitate Perge Pamphiliae, natale beati Nestoris episcopi: qui persecutione Decii, cum diu noctuque orationi insisteret postulans ut grex Christi custodiretur, comprehensus a quodam Irenarcho, qui erat princeps curiae civitatis, velut aries sine malitia oblatus est praesidi Pollioni. Et cum nomen Christi mira libertate et alacritate confiteretur, deos autem gentium daemonia pessima esse memoraret, jussus ab eodem praeside suspendi in equuleo, et crudelissime torqueri, laetus psallebat, dicens: Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII) . Praeses vero stupens super tanta [Col. 0233C] tolerantia, et volens eum blandis verbis a fide revocare, dixit ei: Vis esse nobiscum, aut cum Christo tuo? Cui sanctus Nestor cum magno gaudio respondit, dicens: Cum Christo meo et eram, et sum, et ero. Tunc indignatus praeses dedit adversus eum sententiam, ut quia Jesum crucifixum sub Pontio Pilato fateretur, tanquam devotus Deo suo illius subiret sententiam, et ligno crucifixus resolveretur a vita. Ille gratias agens Deo cum jam affixus esset patibulo, docebat assistentem populum Christianum, ut persisterent in fide et charitate Christi et libentissime compaterentur, ut et simul glorificarentur. Post haec petens omnem astantem turbam fidelium, [Col. 0234A] ut genua flectentes orarent cum ipso: cum complesset orationem, et dixissent omnes, Amen, reddidit spiritum: consummavit autem martyrium quinta Sabbati, hora tertia.
[Col. 0233C] Euseb. l. X, c. 1, et Ruf. l. I. c. 1. Eodem die B. Alexandri, Alexandrinae civitatis episcopi, gloriosi senis, qui post B. Petrum, Arium presbyterum suum, haeretica impietate depravatum, et divina veritate reconvictum, de ecclesia ejecit: et postea inter trecentos decem et octo Patres, eumdem in Nicaeno concilio damnavit.
Apud Hispaniam, civitate Hispali, sancti Leandri [Col. 0233D] De eo Greg. in praefat. Moralium. , episcopi et confessoris, ad quem beatus Gregorius libros Moralium scribit; cujus praedicatione et industria, [Col. 0234B] tota Gothorum gens per Reccaredum regem ab Ariana impietate conversa est. Qui etiam fratrem ejus Erminigildum regem, vivente adhuc patre haeretico, ab eadem Ariana haeresi ad catholicam fidem correxit; atque usque ad gloriosam martyrii passionem, suis exhortationibus perduxit.
[Col. 0234C] Euseb. l. VI, c. 34. Item eodem die in Alexandria, natalis sancti Juliani martyris, qui cum ita podagra constrictus esset, ut neque incedere neque stare posset, cum his, qui eum in sellula portabant, judici offertur: quorum unus quidem statim negavit, alter nomine Eunus, cum Juliano sene in Domini confessione perdurat: quique jubentur camelis impositi, per totam circumduci urbem, et flagris, hinc inde inspectante populo, laniari, usquequo finem ipsis verberibus [Col. 0234C] sortirentur.
Item apud Lugdunum, S. Baldemeris, viri Dei cujus sepulcrum crebris miraculis illustratur.
In territorio Lugdunensi locis Jurensibus beati Romani abbatis, qui primus illic vitam eremeticam duxit, et multis virtutibus ac miraculis clarus, plurimorum postea pater exstitit monachorum. Venerabile corpus ejus situm est in finibus Vesuntionum.
[Col. 0233D] [Col. 0233D] De liis in Vita S. Valent. presb. Romae, sanctorum martyrum ducentorum sexaginta, temporibus Claudii, qui via Salaria arenam [Col. 0234D] fodientes, damnati fuerant pro Christi nomine (14 Febr. ); quos jussit Claudius ut in figlina foris muros portae Salariae mitterentur, et eo loco inclusi, in civitatis amphitheatro militum sagittis interficerentur.
Romae, via Latina, sanctorum martyrum Jovini et Basilei, qui passi sunt sub Galieno et Valeriano imperatoribus.
Eodem die, martyrum plurimorum, sub Alexandro imperatore passorum, quos diu cruciatos, impius Alexander capitali sententia in extremo damnavit.
Natalis sanctorum martyrum Emiterii et Cheledonii, qui primum apud Legionensem Gallaeciae civitatem milites, exsurgente persecutionis procella, pro confessione nominis Christi plurimis afflicti tormentis, [Col. 0235B] Calagurrim usque perducti, atque ubi martyrio coronati sunt. Cumque eorum capita lictor incideret, miraculum populis magnum apparuit. Nam unius annulus, orariumque alterius nube susceptum, et in coelos evectum est. (Prud., hymn. 1.) Viderunt haec omnes qui aderant, et usquequo acies oculorum intendere potuit, fulgorem auri, candoremque lintei, attonito sequebantur intuitu. Scribit haec Aurelius Clemens in libro Coronarum.
Apud Caesaream Palestinae, sanctorum martyrum, Marini militis, et Asterii senatoris, sub persecutione Valeriani; quorum prior, cum accusatus fuisset a commilitonibus quod Christianus esset, et interrogatus a Judice Christianum se esse clarissima voce [Col. 0235C] testaretur, tres illi horae ad deliberandum indultae sunt. Cumque a tribunalibus fuisset egressus, a beato Theotecno, ejusdem urbis episcopo, plurimum in fide confortatus, repetens continuo tribunal judicis, confidentissime respondit: Obedire oportet Deo magis quam hominibus (Act. V) . Illico martyrii coronam capitis abscissione suscepit. Cumque praefatus Asterius capite truncatum martyris corpus subjectis humeris et substrata veste, qua induebatur, exciperet, honorem quem martyri detulit, continuo ipse martyr accepit. Scriptum in Historia Ecclesiastica, libro septimo (cap. 14) .
[Col. 0235D] Pontificale, c. 23. Natalis sancti Lucii papae et martyris, qui persecutione [Col. 0235D] Valeriani et Galieni, ob fidem Christi exsilio relegatus et postmodum divino nutu ad ecclesiam suam redire permissus, martyrium capitis obtruncatione complevit. Positus est autem via Appia ad sanctum Sixtum. Hic praecepit ut duo presbyteri et tres diaconi in omni loco episcopum non desererent, propter testimonium ecclesiasticum. Sedit autem in episcopatu annos tres, menses tres, atque dies tres.
Item Romae via Appia, sanctorum martyrum noningentorum qui positi sunt in coemeterio ad sanctam Caeciliam.
[Col. 0236A] Eodem, die sancti Caii Palatini, in mare mersi.
[Col. 0235D] Greg. Tur. de Gloria. Mart. c. 99. Apud Antiochiam, passio sancti Phocae martyris: qui post multas, quas pro nomine Redemptoris est passus injurias, qualiter de antiquo illo serpente triumphaverit, hodieque populis declaratur. Denique si in quempiam in his locis coluber morsum stringens, venena diffuderit, exemplo qui percussus est, ut januam basilicae martyris credens attigerit, evacuata virtute veneni, salvatur.
Item ipso die, sancti Eusebii Palatini, et aliorum novem martyrum.
[Col. 0236B] Nicomediae, natalis sanctorum Victoris et Victorini, qui per triennium cum Claudiano, et Bassa uxore ejus, tormentis afflicti, et retrusi in carcerem, ibidem vitae suae cursum impleverunt.
In Mauritania, civitate Tuburbitanorum, passio sanctarum Perpetuae et Felicitatis martyrum, et cum eis Revocati, Saturnini et Secunduli, quorum ultimus in carcere quievit; reliqui omnes ad bestias traditi, sub Severo principe, die natalis ejus. Quique dum adhuc servarentur in carcere, et Felicitas parturiret, omnium sanctorum commilitonum precibus impetratum est, ut octavo mense pareret. Jam vero [Col. 0236C] Perpetuae inter alia concessum est, ut ejus mens quodammodo averteretur a corpore, in quo vaccae impetum pertulit, ita ut adhuc futurum exspectaret, quod in se jam gestum esse nesciret.
[Col. 0235D] Hier. de Script. Eccl., c. 68. Apud Carthaginem, sancti Pontii, diaconi beati Cypriani episcopi, qui usque ad diem passionis ejus cum ipso exsilium sustinens, egregium volumen Vitae et passionis ipsius reliquit, atque Dominum in passionibus suis semper glorificans, coronam vitae promeruit.
[Col. 0236D] [Col. 0236D] Hieron. supra c. 128. Apud Nyssenam civitatem, sancti Gregorii episcopi, fratris beati Basilii Caesareensis, viri doctissimi et eloquentia clarissimi.
Apud Barcinonam, sancti Paciani episcopi, tam vita quam sermone clari, qui optima senectute mortuus est, Theodosii principis tempore in pace.
[Col. 0236D] Euseb. l. V, c. 15. Natalis sanctorum martyrum Alexandri et Caii de Eumenia, qui apud Apamiam, persecutione Antonini Veri martyrio coronati sunt. Scribit Apollinaris [Col. 0237A] Hieropolytanus episcopus, in libro adversum Cataphrygas.
In Perside, natalis sanctorum martyrum numero quadraginta duorum.
[Col. 0237D] Basil. homil. 20. Apud Sebasten Armeniae minoris, natalis quadraginta militum, tempore Licinii regis, sub praeside Agricolao. Qui post vincula et carceres creberrimos, post caesas lapidibus facies, missi sunt in stagnum ubi gelu constricta corpora eorum nocte dirumpebantur. Unus autem de numero quadraginta, effectus pusillanimis, refugit ad balneum; et mox ut attigit calorem, statim resolutus reddidit spiritum. Quod [Col. 0237B] videntes caeteri, in laudes omnipotentis Dei, sancto Spiritu confortati, eruperunt. Et circa horam tertiam noctis resplenduit velut sol lumen fervens super eos, et glacies dissoluta est. Porro qui eos custodiebant, somno gravabantur, clavicularius tantum solus vigilabat. Qui audiens eos orantes, vidensque tantam lucem, atque glaciem solutam, respiciens unde ortum lux ipsa haberet, vidit super sanctos coronas descendentes numero triginta novem. Coepitque cogitare secum, dicens: Quadraginta sunt, unius corona ubi est? Expergefaciens itaque reliquos custodes, projecit vestimenta sua in facies eorum, et exsilivit in stagnum, clamans et dicens: Christianus sum, Christianus sum. Mane autem facto impiissimi tyranni satellites invenerunt clavicularium ipsum connumeratum martyribus, unde unus ceciderat. Cumque [Col. 0237C] vere fidelem eum comperissent, eosdem omnes tractos ad littus, baculis crura eorum confregerunt, atque ita crurifragio martyrium consummaverunt.
Nomina vero horum martyrum haec sunt: Domitianus, Eunoicus, Sisinnius, Heraclius, Alexander, Joannes, Claudius, Athanasius, Valens, Helian, Meliton, Hecditius, Achatius, Vibianus, Helius, Theodulus, Cyrillus, Flavius, Severianus, Cyrion, Valerius, Chudion, Sacerdon, Priscus, Eutychius, Smaragdus, Philoctimon, Aetius, Micallius, Lisimachus, Domnus, Theophilus, Euthycius, Xantius, Aggius, Leontius, Ysitus, Caius, Gorgonius, Candidus. Quorum unus Meliton nomine cum esset omnium aetate junior, et cruribus fractis adhuc superviveret, timens [Col. 0237D] beatissima mater ejus, quae martyribus adstabat, ne in cruciatibus deficeret, virili animo hortabatur eum, dicens: Fili, modicum sustine; ecce Christus ad januam stat adjuvans te. Cumque [Col. 0237D] Sanctorum corpora birotis, id est plaustris, superposita. Explicatio haec birotarum, quae Vulgato deerat, ita era in mss. Birota, vehiculi genus, nomen suum a duabus rotis sortitur. Infra etiam occurrit XIII Junii, ubi non birota, sed birotis dicitur: Et per noctem in birote perduxit ad casellam suam. Mentio ejus in Cod. Theod. de Curs. publ.: «Statuimus rhedae mille pondo tantummodo superponi, birotae ducenta, veredo triginta.» sanctorum corpora birotis, id est plaustris, superposita ferrent ad incendendum ministri diaboli, videns pia mater solum filium relictum, quem ministri ad hoc reliquerant, quia sperabant ejus animum posse culturis daemonum [Col. 0238A] inclinari si viveret, tollens eum super humeros suos virili gressu sequebatur vehicula. Cumque ferretur puer, inter amplexus maternos animam coelo reddidit. Perveniensque mulier ad locum ubi sanctorum corpora cremabantur, superjecit ossa ipsius super ossa martyrum, ut morte etiam et sepultura martyribus sociaretur. Combusta sunt igitur corpora eorum, et in fluvium projecta. Sed divina dispensatione reliquiae eorum integrae sunt repertae, et honore digno conditae.
[Col. 0238D] Pontif. cap. 65. Est Gregor. I. Romae, beatorum pontificum, Gregorii, doctoris et apostoli Anglorum, qui sedit ibi annos tredecim, menses sex, dies decem.
[Col. 0238B] [Col. 0238D] Pontif. cap. 41. Est Innocent. I. Et Innocentii, qui rexit Ecclesiam annos quindecim menses duos, dies unum et viginti.
[Col. 0238D] Euseb., lib. VIII, cap. 6. Apud Nicomediam, beati Petri martyris, qui unus fuit ex Dorothei et Gorgonii martyrum sodalibus, qui in cubiculo regis erant. Hic jubente Diocletiano, eo quod de immensis martyris sancti nomine suppliciis liberius causaretur, in medium educitur, atque immolare compellitur. Abnuens, imperatur appendi et flagris toto corpore laniari: videlicet ut doloris necessitate faceret, quod praecipiebatur invitus. At ille cum maneret immobilis, visceribus jam pelle nudatis, jubetur aceto et sale perfundi. Cumque etiam id tormenti genus constanter ac fortiter tolerasset, craticula prunis subterstrata poni jubetur in medio, ibique quod reliquum fuerat in verberibus [Col. 0238C] assumpti corporis superponi; et non ad subitum, sed sensum paulatimque succendi; quo scilicet poena protelaretur in longum. Cumque ministri scelerum, hinc modo corpus, modo inde versantes, per membra singula poenas inciperent, et supplicia renovarent, sperantes ab eo elicere se posse consensum, ille firmus in fide, et quasi in spe consumptis jam et igne resolutis carnibus suis, ultimum spiritum in fide laetus exhalat. Tali Petrus (hoc enim et nomen ejus) martyrio decoratus, vere Petri exstitit et fidei haeres et nominis.
Item Nicomediae, natalis sanctorum Egduni presbyteri et aliorum septem, qui diebus singulis suffocati sunt ut caeteris metus incuteretur.
[Col. 0238D] Eodem die, passio sancti Maximiliani martyris.
Apud Nicomediam, natalis sanctorum Macedonii presbyterii, et Patritiae uxoris ejus, et filiae Modestae.
Nicea civitate, sanctorum martyrum Theusetae et Horris filii ejus, Theodorae, Nymphodotae, Marci, Arabiae, qui omnes igni traditi sunt.
Romae, passio sanctorum martyrum quadraginta et septem [Col. 0239D] De his in passione Processi et Martiniani, 2 Julii. qui baptizati sunt a beato Petro apostolo, cum teneretur idem apostolus in custodia Mamurtini cum coapostolo suo Paulo ubi novem menses detenti sunt. Qui omnes sub devotissima fidei confessione, Neroniano gladio consumpti sunt.
[Col. 0240D] Pontif. cap. 92. Romae, Zachariae pontificis, qui Romae sedit annos decem.
Apud Thessalonicam civitatem, natalis sanctae Matronae, quae cum esset Plautillae cujusdam viduae ancilla, et occulte Christum colens, quotidie furtivis [Col. 0239B] orationibus ecclesiam frequentaret, deprehensa a domina sua, et in scamno extensa et ligata, et pene usque ad mortem flagellata, atque ita vincta in scamno, obsignatis diligentissime januis, per noctem relicta, ibi die altero divinitus soluta, ac cum ingenti oris gratia orans inventa est. Rursumque nervis crudis in eodem scamno constricta, et loris quousque obmutesceret caesa est, ibique per triduum obsignatis januis relicta. Facta autem die tertia, iterum soluta divinitus, et orans inventa est. Tunc robustis fustibus usque ad mortem caesa, in confessione Christi incorruptum spiritum reddidit.
[Col. 0239C] Romae, natale sancti Cyriaci, qui post longam carceris macerationem, quam sub Maximiano pertulit, cum Sisinnio condiacono suo, et Smaragdo, et Largo post multa facta miracula, in quibus filiam Diocletiani Artemiam, ipsius rogatu a daemonio curavit, ac baptizavit; filiam quoque Saporis regis Persarum Jobiam, missus illo pro hoc Diocletiano, aeque liberavit a daemonio, ac baptizavit cum ipso rege et aliis quadringentis: triginta, rediens Romam post mortem Diocletiani, tentus est inter alios Christianos a filio ejus Maximino, et in custodiam missus, eo quod sororem suam Christianam fecisset. Deinde praecepit ut die processionis suae nudus catenisque obligatus, ante rhedam ejus traheretur. Et post hoc, eductus de carcere cum sociis Largo, Smaragdo et [Col. 0239D] Crescentiano, per Carpasium vicarium, pice reliquata caput ejus perfusum est. Et rursum post dies quatuor, eductus denuo de carcere, in catasta extentus, ac tractus nervis, et fustibus caesus, post dies jubente Maximiano capite truncatus est cum Largo et Smaragdo et aliis viginti. Scriptum est in gestis Marcelli Papae (16 Jan. ). Porro ipso tempore Maximinus interfecit sororem suam Artemiam.
Item apud Viennam, sancti Isicii episcopi.
In Scotia, natale sancti Patricii episcopi et confessoris, [Col. 0240A] qui primus ibidem Christum evangelizavit.
Eodem die, natalis sanctae Gertrudis virginis.
[Col. 0240D] Euseb. l. VI, c. 7, 9, 16, 29, ex versione Ruffini. Natalis sancti Alexandri episcopi, qui de Cappadocia civitate sua veniens, cum desiderio sanctorum locorum Jerosolymam pergeret, et Narcissus episcopus ejusdem urbis jam senex regeret Ecclesiam; et ipsi Narcisso, et multis clericorum ejus revelatum est, altera die mane intrare episcopum, qui adjutor sacerdotalis cathedrae esse deberet. Itaque re ita completa, ut praedicta fuerat, cunctis in Palaestina in unum congregatis, adnitente vel maxime Narcisso, Jerosolymitanae ecclesiae cum eo gubernaculum suscepit. Quique persecutione Decii, cum jam longaevae [Col. 0240B] aetatis veneranda canitie praefulgeret, ductus Caesaream, et clausus carcere, ob confessionem Christi martyrio coronatus est.
Apud Penarensem urbem, natale beati Joannis, magnae sanctitatis viri, qui de Syria oriundus pervenit ad Italiam. Cumque quaereret locum habitationis suae, orationem fudit ad Dominum: Te deprecor, Domine, qui lumen es verum, si prosperum facis iter meum, hoc mihi signum fiat: ubicunque ambulavero, si psalterium meum dedero, et eadem die mihi redditum fuerit, ibi sit permansionis meae locus. Factum est. Recepit eum hospitio matrona [Col. 0240C] quaedam, cui vir Dei psalterium suum dedit; requisivit, eique mox a muliere redditur. Hoc itaque signo, ut stationem suam ibi vir Dei faceret, confirmatur; ac inde non longe plus minusve quam duarum sagittarum progressus, habuit angelum Dei obvium, qui ei dixit: Serve Dei, hic tibi locus permansionis a Domino parabitur. Erat autem hiems, et sedebat vir Dei sub arbore. Venatores vero cum per locum transitum facerent, viderunt eum sedentem, atque arborem illam juxta illum foliis vestitam. Requirentes autem virum quis esset, ob Domini servitium se de ultramarinis partibus locisve venisse, morarique hic velle respondit. Nuntiantibus igitur illis, famaque vitam beati viri longius spargente, tanta frequentia populi Dei undequaque illuc advenit, ut [Col. 0240D] monasterio facto congregatio magna servorum Dei simul habitantium ibi fieret. Cui praefuit multis clarus virtutibus beatus Joannes quadraginta quatuor annos requiescens in pace: depositus est sub die XIV Kal. Aprilium in loco ubi praestantur beneficia Dei usque in hodiernum diem.
Eodem die apud Surrentum, sanctorum Quinti, Quintilli, Quartillae, Marci, cum aliis novem.
In Britanniis, sancti Chutberti, qui ex anachoreta, Ecclesiae Lindisfamensis antistes, totam ab infantia [Col. 0241A] usque ad senium vitam miraculorum signis inclytam duxit. Cujus dum undecim annos maneret corpus humatum, incorruptum post haec, quasi eadem hora defunctum, simul cum veste qua tegebatur, inventum est. Scripsit Beda presbyter de Vita ipsius.
Apud Cassinum castrum, natale sancti Benedicti abbatis, cujus vitam virtutibus et miraculis gloriosam, in Dialogorum libris beatus papa scribit Gregorius [Col. 0241D] Lib. II Dialog. Greg. Tur., de Vita PP., cap. 1. .
Eodem die, B. Serapionis anachoretae.
Et in territorio Lugdunensi, sancti Lupicini abbatis Jurensium, cujus vita sanctitatis et miraculorum gloria illustris fuit. Corpus ejus in finibus [Col. 0241B] Vesontionum, apud Laoconense monasterium celebratur.
[Col. 0241D] Vide libellum de Fest. Apost. In Galliis civitate Narbona, natale sancti Pauli episcopi et confessoris, discipuli apostolorum.
[Col. 0241D] Victor Afr. l. III. In Africa, sanctorum martyrum Victoriani, Frumentii, et alterius Frumentii, et duorum germanorum, qui omnes persecutione Vandalica, sub Hunnerico rege Ariano apud Africam pro constantia catholicae confessionis immanissimis suppliciis excruciati, egregie coronati sunt.
Romae, natale sancti Pigmenii presbyteri. Hic Julianum apostatem et impium a puero nutrivit, et litteris etiam sacris erudivit. Sed factus imperator culturam pietatis postquam reliquit: audito quod corpora sanctorum martyrum, qui ab eo necabantur, idem Pigmenius sepeliret, mandavit ei: Perge quo volueris; hic enim non mercabitur vita tua, tamen servitiis tuis praemium reddo, non tibi. Tunc sanctus Pigmenius perrexit ad Persidem, ubi demoratus annos quatuor factus est caecus. Inde monetur in somnis a Domino, ut reverteretur Romam. Cumque post quatuor menses reversus, clivum Sacrae [Col. 0241D] viae cum uno puero stipem petendo conscenderet, factum est ut offenderet Julianum imperatorem in rheda aurea sedentem. Qui eminus conspiciens Pigmenium, vocari eum praecepit dixitque ei: Gloria dis deabusque meis, quia te video. Cui vir Dei Pigmenius illico respondit: Gloria Domino meo Jesu Christo Nazareno crucifixo, quia te non video. Ad hanc vocem iratus Julianus, jussit eum per pontem in Tiberim praecipitari. Cujus corpus inventum et collectum, sepultum est in coemeterio Pontiani, non longe a sanctis Abdon et Sennes.
Apud civitatem Galilaeae Nazareth, Annuntiatio Dominica.
Et in Nicomedia, natalis S. Dulae, ancillae militis, quae pro castitate occisa est.
Romae, sancti Cirini, qui interfectus a Claudio, et in Tiberim jactatus, in insula Lycaonia inventus, et in coemeterio Pontiani conditus est. Scriptum in passione sancti Valentini (14 Febr. )
Et apud Syrmium, natale sancti Irenaei episcopi, qui tempore Maximiani imperatoris, sub praeside probo, primo tormentis acerrimis vexatus, deinde diebus plurimis in carcere cruciatus, novissime abscisso capite consummatus est.
Romae, via Lavicana, in coemeterio ejusdem natalis S. Castuli, qui cum esset zaetarius palatii, et hospes sanctorum, ut in gestis B. Sebastiani legitur (20 Jan. ), a persecutoribus arctatus, et tertio appensus, tertioque auditus, in confessione Domini perseverans, missus est in foveam, et demissa est super eum massa arenaria atque ita cum palma martyrii migravit ad Christum.
Eodem die apud Pentapolim Libyae, Theodori episcopi, Irenaei diaconi, Serapionis et Ammonii lectorum.
Et apud Syrmium, natale sancti Montani presbyteri, qui cum Maxima uxore sua tentus, et in fluvium praecipitatus est; corpora eorum nono ab urbe [Col. 0242C] lapide inventa et sepulta sunt.
Apud Aegyptum, beati Joannis Eremitae, admirandae sanctitatis viri, qui etiam prophetico spiritu plenus, Theodosio imperatori Christianissimo, victorias de tyrannis maximas praedixit [Col. 0242D] Ruf. l. II, cap. 19. .
Apud Caesariam Palestinae, sanctorum martyrum Prisci, Malchi, et Alexandri: qui persecutione Valeriani, cum suburbanum agellum supradictae urbis habitarent, atque in ea coelestis martyrii proponerentur [Col. 0242D] coronae: divino fidei calore succensi, ultro judicem adeuntes, cur tantum in sanguinem piorum desaeviret, objurgant. Quos ille continuo, pro Christi nomine, bestiis tradidit devorandos.
Et apud urbem Cabillonensium, depositio Gunthranni regis Francorum, viri religiosi, qui ita se spiritualibus actionibus mancipavit, ut relictis saeculi pompis, thesauros suos ecclesiis et pauperibus erogaret.
[Col. 0242D] Pontificale c. 45. Est Sixtus III. Item Sixti papae, qui Romae sedit annos octo. Hic criminatorem suum, Bassum nomine, nutu divino [Col. 0243A] mortuum manibus suis cum linteaminibus et aromatibus tractans, sepelivit apud beatum Petrum.
Depositio abbatis Eustasii, discipuli sancti Columbani, qui pater ferme sexcentorum exstitit monachorum, et vitae sanctitate conspicuus, etiam miraculis claruit.
[Col. 0243C] Victor. Afr. sub finem l. I Eodem die apud Africam sanctorum confessorum Armogastis, Archinimi, et Satyri: qui apud Africam tempore Vandalicae persecutionis, sub Geiserico rege Ariano cum essent lucidissima membra Ecclesiae Christi, et pravitatem Arianorum libertate catholica frequenter arguerent, pro confessione veritatis, multa et gravia perpessi supplicia [Col. 0243B] atque opprobria, cursum gloriosi certaminis impleverunt.
Romae, natale sancti Quirini [Col. 0244C] De eo in gestis Alexand. papae. , tribuni et martyris, sub Trajano imperatore: qui cum ex praecepto ejus beatum Alexandrum papam (3 Maii ), et Hermem praefectum in vincula conjecisset, haberetque filiam cujus collum struma circumdederat, auditis exhortationibus beati Hermae de fide Christi, et visis signis, quae Deus in martyribus suis Alexandro et Herme operabatur, ipsam eamdem filiam suam obtulit ad sanandum. Cui dixit B. Alexander: Tolle boiam de collo meo, et impone ei. Quod cum obedienter pater ejus exsequeretur, divino nutu subito sanata est. [Col. 0243C] Vocabatur autem ipsa Balbina: atque ita pater ejus Quirinus et ipsa, cum universis qui in custodia tenebantur, omnique domo sua, baptizatus est. Quod ut nuntiavit Commentariensis Aureliano judici, iratus jussit adduci Quirinum ad se, et dixit ei: Ego te quasi filium dilexi; tu autem irrisisti me, deceptus [Col. 0244A] es Alexandro. Dixit ei Quirinus: Ego Christianus sum factus; vis occidere, vis fustigare, vis incendere? aliud non ero. Nam omnes qui erant in carcere, feci fieri Christianos, et dimisi eos, sed noluerunt usquam ire. Iratus Aurelianus, fecit ei linguam abscindi, deinde in equuleo suspendi. Qui dum Aureliani non cederet injuriis, jussit ei manus et pedes abscindi, et sic eum decollari, et canibus projici: sed Christiani corpus ejus raptum, in via Appia sepelierunt, in coemeterio Praetextati.
Romae, natale sanctae Balbinae, filiae Quirini martyris. Qui beatus martyr tollens boiam de collo Alexandri [Col. 0244B] papae secundum jussionem ejus, cum pergeret ut collo filiae suae strumam habentis imponeret, ecce subito puer cum facula apparuit: quem constat angelum Dei fuisse et venit ad puellam, dicens: Salva esto, et in virginitate tua permane, et ego te faciam videre sponsum tuum, qui pro amore tuo sanguinem suum fudit. Perveniens igitur pater ut perficeret, quod de boia ei jussum fuerat, videt subito filiam suam sanam, quae postmodum a sancto Alexandro baptizata est, et instructa in virginitate, plena operibus bonis permansit. Cui saepe osculanti boiam ipsam B. Alexandri dixit sanctus Alexander: Desine hanc boiam osculari, sed potius require Domini mei Petri vincula, et ea osculare. Tunc dedit operam, et summo studio post desiderium magnum [Col. 0244C] pervenit ad illa tradiditque S. Theodorae religiosissimae feminae, sorori S. Hermetis praefecti et martyris. Ipsa vero virgo Balbina post devictum saeculi hujus cursum, sepelitur juxta patrem suum martyrem Quirinum, via Appia, in coemeterio Praetextati II Kal. Aprilis.
Romae, beatissimae Theodorae [Col. 0243D] De ea in gestis Alex. Papae. , sororis illustrissimi martyris Hermetis quam beatus Alexander papa et martyr instruxit, baptizavit, atque in fide Christi docuit. Quae sub Aureliano imperatore martyrizavit. Sepulta juxta fratrem suum martyrem, via Salaria, non longe ab urbe Roma.
Eodem die S. Venantii episcopi et martyris.
Et in pago Wimnoensi, sancti Walarici confessoris, cujus sepulcrum crebris miraculis illustratur.
Natalis S. Nicetii, Lugdunensis episcopi, cujus et vita miraculis claruit, et pretiosa mors nihilominus miraculis commendatur.
[Col. 0244D] Euseb. l. VIII, c. 17. Et apud Caesaream Cappadociae, passio sanctae Theodosiae virginis: quae tempore Diocletiani, cum esset annorum octodecim, ultro se sanctis confessoribus in custodia socians, tenta ab Urbano praefecto, et in equuleo cruciata; deinde ferro onusta, et in carcerem trusa: ibi virtute Dei, omnia vincula [Col. 0245A] ejus disrupta sunt. Post haec saxo alligata, in mare mersa est; sed mox littoribus incolumis reddita, bestiis in amphiteatro projectae, et ab his intacta, martyrium capitis abscisione digne complevit.
Thessalonicae, natalis SS. virginum Agapis et Chioniae, sub Diocletiano: quae primo in carcere maceratae, post in ignem missae sunt, sed intactae a flammis, post orationem ad Dominum fusam, animas reddiderunt.
Apud Scythiam, civitate Tomis natalis SS. Evagrii et Benigni.
Apud Tauromenium Siciliae, S. Pancratii.
Mediolani, depositio B. Ambrosii episcopi et confessoris, cujus studio, inter caetera doctrinae et miraculorum insignia, tempore Arianae perfidiae, tota Italia ad Catholicam conversa fidem est.
Thessalonicae, natalis S. Irenis virginis, quae post tolerantiam carceris, sagitta percussa est a Sisinnio comite sub quo et sorores ejus simul Agapes et Chionia martyrizaverunt.
Item apud Aegyptum, natalis SS. Martianae, Nicanoris et Apollonii.
[Col. 0245C] Apud Caesaream Lyciae, natalis S. Amphiani.
[Col. 0245D] Pontificale, c. 8. Est Sixt. Romae S. Sixti papae et martyris, qui rexit Ecclesiam annos decem, menses duos, diem unum. Passus est autem temporibus Adriani imperatoris.
Egesippi viri sanctissimi, qui vicinus apostolicorum temporum, omnes a passione Domini usque ad suam aetatem Ecclesiasticorum actuum texens historias, multaque ad utilitatem legentium pertinentia, hinc inde congregans, quinque libros composuit, sermone simplici, ut quorum vitam sectabatur, [Col. 0245D] dicendi quoque exprimeret characterem. Asserit se venisse sub Aniceto Romam, qui decimus post Petrum episcopus fuit, et perseverasse usque ad Eleutherium ejusdem urbis episcopum, qui Aniceti quondam diaconus fuerat. Isdem quoque Egesippus in libris suis refert de conversatione sua, quam habuit a gentili philosophia [Col. 0245D] Hieron. de Script. Eccl. c. 22. Euseb. l. IV, c. 8, 10 et 12. . Nam et ego ipse, inquit, sectis platonicis institutus, audiens infamari Christianos, et videns eos impavidos ad suscipiendam mortem, atque omne supplicium tolerandum, considerabam quod impossibile esset in malitia eos et in libidine conversari.
Turonis, sancti Perpetui episcopi, admirandae sanctitatis viri, cujus opera templum super veneranda ossa beati Martini episcopi, perfectum est; cujusque sacrum corpus de loco ubi primum tumulatum fuerat, ad locum ubi nunc condigne veneratur, translatum et reconditum est.
Apud Sirmium, natalis septem virginum, quae in unum meruerunt coronari quinto Idus Aprilis.
Apud Antiochiam, sancti Prochori diaconi [Col. 0246D] Vide libellum de Fest. Apost. , qui unus fuit de septem primis.
Ezechielis prophetae.
Et apud Romam, beatorum martyrum plurimorum quos beatus Alexander papa et martyr baptizavit cum teneretur in carcere, et ipsi relegati pariter cum illo. Hos omnes Aurelianus imperator, navi vetustae impositos, in altum mare deduci, et illic collo ligatis lapidibus, mergi in profundum maris fecit quarto Idus Aprilis.
Apud Cretam, urbe Cortynae, beati Philippi episcopi, qui vita et doctrina claruit, temporibus Antonini Veri, et Lucii Aurelii Commodi imperatorum.
(Pontif. cap. 36.) Romae via Aurelia milliario tertio, in coemeterio Calepodii natale sancti Julii episcopi et confessoris, qui sub Constantio Ariano filio Constantini, decem menses tribulationes et exsilia perpessus: post ejus mortem, cum magna gloria ad suam sedem reversus est.
(Euseb. l. IV, c. 14.) Apud Pergamum Asiae urbem, natalis sanctorum Carpi episcopi et Papirii diaconi, et Agathonicae optimae feminae, aliarumque multarum quae probatis confessionibus martyris coronatae [Col. 0246D] sunt. Cum quibus et vir mirabilis Justinus philosophus, qui habitu quoque philosophorum incedens, pro religione Christi plurimum laboravit, intantum, ut Antonino Pio et filiis ejus, et Senatui, librum contra gentes scriptum daret, ignominiamque Crucis non erubesceret. Cumque jam secundum librum successoribus praefati imperatoris, id est Antonino Vero et Aurelio Commodo, pro religionis nostrae defensione porrexisset, remunerationem linguae fidelis, martyrii munus accepit.
(Id., ibid., c. 8 et 11.) Apud Hispaniam, natalis sancti Herminigildi, quem pater ejus, Leovigildus [Col. 0247A] Arianus, Gothorum rex, ob fidei Catholicae confessionem, inexpugnabilem videns, in carcerem, et vincula conjecit; ubi nocte sancta Dominicae resurrectionis, jussu perfidi patris, securi percussus in capite, regnum coeleste pro terreno, rex et martyr intravit. Scribit beatus Papa Gregorius (I. III Dial., c. 31) .
Romae via Appia, in coemeterio Praetextati, natalis sanctorum martyrum Tiburtii, Valeriani, et Maximi [Col. 0247D] De his, in gestis Caeciliae. sub Almachio praefecto quorum primi fustibus caesi, et gladio sunt percussi (22 Nov. ), ultimus tam diu ad plumbatas verberatus donec spiritum redderet.
[Col. 0247B] Interamnae, sancti Proculi martyris.
Item sanctae Domnae virginis, cum sociis virginibus coronatae.
Apud Alexandriam, sancti Frontonis abbatis, cujus vita exstitit sanctitate et miraculis gloriosa.
In civitate Cordula, natalis sanctorum Olympiadis et Maximi [Col. 0247D] De his, in Vita S. Laurentii. nobilium, qui jubente Decio fustibus caesi, et deinde plumbatis, ad ultimum capita eorum securibus tonsa, donec emitterent spiritum.
Item in Hispaniis (10 Aug. ) civitate Caesaraugusta, natalis sanctorum octodecim martyrum, Optati, Luperci, Successi, Martialis, Urbani, Julii, Quinctiliani, [Col. 0247C] Publii Frontonis, Felicis, Caeciliani, Evoti, Primitivi, Apodemi, et reliquorum quatuor, qui omnes Saturnini vocati referuntur.
Apud Italiam, natale sanctorum martyrum Maronis Eutychetis, et Victorini [Col. 0247D] De his, in Vita Nerei et Achillei. : qui cum beata Flavia Domitilla apud insulam Pontiam longum ducentes exsilium, eamque in Christi confessione pio foventes solatio, invidia atque insectatione Aureliani sponsi, et persecutoris ejus, quem illa ob Christum contempserat, postmodum a principe Nerva eidem Aureliano in servitutem traditi sunt. Quos ille primum quasi servos per sua praedia singulos divisit, jussitque eos terram fodere per totum diem, ad vesperam vero cantabrum manducare. Deinde cum plurimos ad fidem Christi converterent, et populum credentium [Col. 0247D] ampliarent, repletus ira a diabolo, misit qui vario genere poenarum interficerent eos. Nam Eutichen in media via tam diu caedi jussit, donec spiritum exhalaret. Cujus corpus rapuit populus Christianorum. Victorinum vero apud eum locum qui Cotilias appellatur, ubi putentes aquae emanant et sulphureae, capite deorsum per horas tres suspensum teneri jussit. Quod cum per triduum pro nomine Christi passus fuisset, migravit ad Dominum. Cumque una die jussu Aureliani corpus ejus inhumatum jacuisset, venerunt Amiternenses populi Christiani, [Col. 0248A] et rapientes in suum territorium transtulerunt. Maronem autem, misso amico suo, nomine Turgio, jussit idem Aurelianus duci, et saxo ingenti opprimi. Sed protegente Domino, in nullo eum laedere potuerunt. Quem consularis accepto ab Aureliano praecepto interfecit, corpusque ejus Christianus populus rapuit, et condigno honore sepelivit.
Apud Corinthum, Callisti et Carisii cum aliis septem, omnium in mare mersorum.
Apud Africam, natale S. Mappalici, qui cum aliis [Col. 0248B] pluribus martyrio coronatus est. Scribit B. Caeprianus [Col. 0248D] Cypr., epist. 9. Item Luciani, Epist. 22, apud eumdem de sociis. in epistola ad martyres et confessores de illo hoc modo: Vox plena Spiritu S. de martyris ore prorupit, cum Mappalicus beatissimus inter cruciatus suos proconsuli diceret: Videbis cras agonem. Et quod ille cum virtutis ac fidei testimonio dixit, Dominus implevit. Agon coelestis exhibitus, et Dei servus in agonis promissi certamine coronatus est. Et post pauca: Hunc igitur agonem per prophetas ante praedictum per Dominum commissum, per apostolos gestum, Mappalicus suo et collegarum suorum nomine, proconsuli repromisit: nec fefellit in promisso suo vox fidelis; pugnam quam spopondit, exhibuit, et palmam quam meruit, accepit. Istum nunc beatissimum martyrem, et alios participes ejusdem congressionis et [Col. 0248C] comites, in fide stabiles, in dolore patientes, in quaestione victores, ut caeteri quoque sectemini et opto pariter et exhortor: ut quos vinculum confessionis, et hospitium carceris simul junxit, jungat etiam consummatio virtutis, et corona coelestis.
Apud Antiochiam, natalis sanctorum Petri diaconi et Hermogenis.
Apud Viennam, sancti Pantagathi episcopi.
Apud Messanam [ al., Misenam] Apuliae civitatem, natalis sanctorum martyrum Eleutherii episcopi, et Anthiae [ al., Evanthiae.] matris ejus: qui beatus episcopus cum esset et sanctimonia vitae, et miraculorum virtute illustris, sub Adriano principe, in [Col. 0248D] concessione Christi, lectum ferreum ignitum, craticulam, et sartaginem oleo, pice ac resina ferventem, superans, leonibus quoque projectus, sed ab his illaesus, novissime, una cum matre, gladio jugulatur.
(Euseb., lib. V, c. 20, 21, Ruffini.) Item eodem die Romae, sancti Apollonii senatoris, qui sub Commodo principe a servo proditus quod Christianus esset, imperatus ut rationem fidei suae redderet, insigne volumen composuit, quod in senatu legit. Et nihilominus sententia senatus, pro Christo capite [Col. 0249A] truncatus est: veteri apud eos obtinente lege, absque negatione non dimitti Christianos, qui semel ad eorum judicium pertracti essent.
In Laubaco monasterio transitus sancti Ursmari, episcopi et confessoris.
In Armenia, civitate Militana, natalis sanctorum Hermogenis, Caii, Expediti, Aristonici, Rufi, Galate, una die coronatorum.
Caucoliberi Hispaniae, natalis sancti Vincentii martyris.
Apud Corinthum, sancti Timonis, de illis septem diaconibus primis (Act. VI) .
Romae, sancti Victoris episcopi, qui tertius decimus post beatum Petrum [Col. 0249D] Vide libellum de Festivitat. Apost. , rexit Ecclesiam annis decem, et sub Severo principe martyrio coronatur.
Item Romae, sanctorum martyrum Sulpitii et Serviliani [Col. 0249D] De his in gestis Nerei Achilei. , qui praedicatione et miraculis beatae Flaviae Domitillae ad fidem Christi conversi sunt (quae etiam sponsas eorum Theodoram et Euphrosynam ad spem vitae aeternae, et perseverantiam sanctae virginitatis lucrata fuerat) persecutione Taiadi, cum nollent idolis immolare, a praefecto Urbis Aniano capite caesi sunt. Quorum corpora Christiani rapientes, posuerunt in praedio eorum, via Latina, milliario [Col. 0249C] secundo.
(Greg. Tur. de Gl. confess. cap. 69.) Eodem die in Galliis civitate Ebredunensi, sancti Marcellini primi ejusdem urbis episcopi et confessoris, qui divino jussu, cum sanctis sociis Vincentio et Domnino ex Africa veniens, maximam partem Alpium maritimarum et signis admirandis, quibus usque hodie refulget, ad fidem Christi convertit, ita ut baptisterium, quod ipse apud praefatam urbem condidit, in sacrosanctis Paschalis festi vigiliis, divina virtute, singulis annis aquis subitis inundetur, et per septem ejusdem solemnitatis dies, gratia exuberante permaneat. Venerabiles socii ejus apud Diniensium urbem conditi, gloriosis nihilominus miraculis commendantur.
(Cassiod. lib. II Histor. trip.) Apud Persidem, natalis sancti Simeonis episcopi Seleuciae et Ctesiphontis, regalium civitatum: qui persecutione Saporis regis Persarum, jubente eodem tyranno, comprehensus, ferroque onustus, cum, iniquis tribunalibus exhibitus de Domino Jesu Christo voce libera ac constantissima testaretur, primum carcerali ergastulo cum aliis centum, e quibus alii episcopi, alii erant presbyteri, alii diversorum ordinum clerici, longo tempore maceratus est. Novissime, cum [Col. 0250A] in Christi testimonio immobilis persisteret, jussus est cum omnibus pariter decollari: ita ut cum caeteri jugularentur, astaret, et ipse ultimus trucidaretur. Cumque omnes sub ejus aspectu caederentur, et ille singulos paternis exhortationibus alacriter confortaret, extremo lictoris ictu et ipse occumbens, palmam martyrii adeptus est. Erat autem sexta feria septimanae majoris in qua ante Resurrectionis festivitatem annua Christi Passionis memoria celebratur. Passi sunt cum eo etiam Ustazadis eunuchus nutritius regis et major regiae domus, et Abdella, atque Ananias, venerabiles senes; et Pusitius princeps artificum regalium, eo quod videns praefatum senem Ananiam sub ictu gladii trementem, exclamaverit confidenter, dicens: Paululum, o senex, [Col. 0250B] claude oculos, et securus esto; mox Christi videbis aspectum. Filia quoque ejusdem Pusitii virgo sacra simul perempta est.
Apud Alexandriam, natalis sanctorum Fortunati, Aratoris presbyteri, Felicis, Silvii, Vitalis, qui in carcere quieverunt.
Romae via Appia, in coemeterio Callisti [Col. 0250D] De hoc gesta Sebastiani et Susannae Aug. 11. Pontificale, cap. 29. , sancti Caii papae, qui cum Ecclesiam undecim annos, menses quatuor, dies duodecim rexisset, martyrio coronatus est sub Diocletiano principe. Frater namque ejus beatus Gabinius presbyter, in multis clarissimis passionibus, jam finierat triumphum victoriae [Col. 0250C] suae, sub eodem impio principe, undecimo Kalendas Martias.
(Cassiod. lib. III Histor. trip. c. 2.) , Apud Persidem, sanctorum martyrum plurimorum, qui jubente Sapore Persarum rege, annuo die quo passionis Dominicae memoria celebratur, per totam Persidis regionem tanti, ac pro Christi nomine gladio jugulati sunt. In quo fidei certamine passus est Melisius episcopus, sanctitate et miraculorum gloria insignis; Acepsimas quoque episcopus cum presbrytero suo Jacobo, et Mareas et Bicor nihilominus episcopi, cum clericis fere ducentis, et quinquaginta monachis, et sacratis virginibus plurimis, inter quas et Simeonis episcopi sororem nomine Tarbuam cum pedissequa sua, stipitibus alligantes, serraque findentes, [Col. 0250D] crudelissime necaverunt.
Eodem die in Cordula civitate, natalis sanctorum Parmenii, Helimenae, et Chrysoteli presbyterorum, et Lucae et Mutii diaconorum de Babylonia. Quorum primus praecisa etiam lingua loquebatur. Omnes primo in equuleo suspensi, et nexibus attracti sunt; dein laminis ardentibus circa latera appositis, ustulati et unguibus lacerati, ac ultimum gladio trucidati sunt, praesente persecutore Decio. Scriptum in passione sancti Laurentii (10 Aug. ).
(Greg. Tur. de Gloria Mart., c. 64.) Et Lugduno Galliae natalis sancti Epipodii martyris, qui persecutione [Col. 0251A] Antonini Veri, post gloriosos quadraginta octo martyrum agones, qui in eadem urbe passi sunt, cum Alexandro charissimo collega tentus, ipso interim in carcerem truso, primo os diris pugnorum ictibus caesus, deinde equulei extensione vexatus, postremo martyrium capitis abscisione complevit.
Viennae, sancti Juliani episcopi et confessoris.
(Dist. 15, c. Sancta Eccl. Rom.) In Perside, civitate Diospoli, passio sancti Georgii martyris, cujus gesta passionis etsi inter apocryphas connumeratur scripturas, tamen illustrissimum martyrium ejus inter coronas martyrum Ecclesia Dei venerabiliter honorat.
[Col. 0251B] In Galliis, civitate Valentia, natalis sanctorum Felicis presbyteri, Fortunati et Achillei diaconorum, qui a beato Irenaeo Lugdunensi episcopo et martyre ad praedicandum verbum Dei missi, cum maximam partem supradictae urbis ad fidem Christi convertissent, a duce Cornelio in carcerem trusi; dein durissima nervorum flagellatione diutissime verberati; post etiam revinctis post terga manibus, cruribusque confractis, circa rotarum vertiginem astricti, fumi quoque amaritudine supposita, die ac nocte continuata equulei extensione suspensi, ad extremum gladio consummati sunt.
In Fontanella monasterio, sancti Wulfranni episcopi, praeclari in miraculis et doctrina viri.
Lugduno Galliae, natalis sancti Alexandri, qui tertio post passionem Epipodii die productus e carcere, primo ita laniatus est crudelitate verberantium, ut crate soluta costarum, patefactis visceribus, secreta animae panderentur. Dein crucis affixus patibulo, beatum spiritum exanimatus emisit. Passi sunt cum eo et alii numero triginta quatuor. Sepulti ambo ex utroque altaris latere, in crypta, quae in colle superposito civitati, pulchro et antiquo opere exstructa.
(Beda, l. I Histor. Angl., c. 20 et 30, et l. III, c. 2 et seqq.) Eodem die, depositio Melliti episcopi in Britannia, qui tertius post Augustinum episcopum, [Col. 0251D] Dorovernensem ecclesiam suscepit, quam rexit annos quinque; sepultus in monasterio, in ecclesia beati Petri octavo Kalendas Martii, anno ab Incarnatione Domini sexcentesimo vigesimo quarto.
Apud Alexandriam, natale sancti Marci evangelistae [Col. 0251D] Vide libellum de Fest. Apost. , qui martyr defunctus, sepultus est in loco lapidis excisi cum gloria. Ordinaverat autem pro se Alexandriae episcopum Anianum, aliis quoque longe lateque ecclesiis episcopos, presbyteros, diaconos dederat.
[Col. 0252A] Eodem die Romae, litania major, ad sanctum Petrum.
Apud Viennam, sancti Clarentii episcopi et confessoris.
(Pontificale, cap. 3.) Romae, natalis sancti Anacleti papae, qui secundus post beatum Petrum, cum rexisset Ecclesiam annis duodecim, persecutione Domitiani martyrio coronatus est.
(Pontif., c. 30.) Ipso die, sancti Marcellini papae, qui cum Ecclesiam novem annis et mensibus quatuor rexisset, temporibus Diocletiani et Maximiani, ab eodem Diocletiano, pro confessione verae fidei, [Col. 0252B] cum Claudio, Cyrino et Antonino, capite truncatus est, et post dies triginta et quinque, sepultus via Salaria, in cubiculo, a Marcello presbytero et a diaconibus cum hymnis. Quo tempore fuit magna persecutio, ita ut intra unum mensem decem et septem millia martyrio coronarentur.
(Pontif., c. 40.) Romae, sancti Anastasii papae, qui sedit annos tres, dies decem.
Apud Nicomediam, natalis sancti Anthimi episcopi et martyris, in memoriis piorum fulgentis in regno Christi. Hic persecutione Diocletiani, ob confessionem Christi, martyrii gloriam capitis obtruncatione suscepit. Quem tanquam bonum pastorem, viam [Col. 0252C] martyrii praeeuntem, universa pene gregis sui multitudo secuta est; quorum alios praefatus tyrannus, eamdem civitatem tunc temporis residens, gladio obtruncari, alios ignibus conflagrari, alios naviculis impositos pelago immergi fecit. Ipsis fidelium turbis tanto per Dei gratiam fidei igne inflammatis, ut nec interrogari se paterentur, sed ultro in flammas irruerent, vel caedentibus gladiis cervices objectarent. Scriptum est in ecclesiastica Historia lib. VIII (Euseb. VIII, c. 6) .
Apud Ravennam, natale sancti Vitalis martyris, patris sanctorum Gervasii et Protasii: qui militans cum Paulino judice, Ravennam ingressus est. Et [Col. 0252D] cum videret in conspectu judicis sui Christianum nomine Ursicinum, arte medicum, natione Ligurium, post nimia tormenta capitalem accepisse sententiam, et cum venisset ad palmam et expavisset, exclamavit: Noli, noli, Ursicine medice, qui alios curare consuesti, te ipsum aeternae mortis jaculo vulnerare! Et qui per passiones nimias venisti ad palmam, coronam vis perdere a Domino praeparatam? Utque martyrium consummavit idem Ursicinus, statim beatus Vitalis corpus ejus rapiens intra Ravennatium urbem sepelivit, ad judicem ultra venire contemnens. Tentus itaque a Paulino consulari ob id [Col. 0253A] maxime, quia praefatum Ursicinum in passionis agone positum suis exhortationibus roborasset, post equulei tormenta jussus est perduci ad palmam. Locus autem ubi decollabantur Christiani hoc habebat vocabulum, eo quod arbores palmae illic essent. Et facta fovea quousque inveniretur aqua, ibi supinus depositus, et terra ac lapidibus oppressus est. Conjux quoque ejus Valeria, cum reverteretur ad urbem Mediolanensium, Sylvano sacrificantes incurrit; cumque eam deponentes de sagmario hortarentur de idolothitis manducare, nec sibi omnino licitum testaretur, quia esset Christiana; nimia ab eis caede mactata est, ut vix seminecem sui homines eam ad Mediolanensem urbem perducerent. Quae infra biduum migravit ad Dominum.
[Col. 0253B] Alexandriae [Col. 0253C] Ambr., lib. II de Virgin. habet Antiochiae. , natale sanctae Theodorae virginis, quae sacrificare contemnens, in lupanar tradita, miro Dei favore erepta est. Astante quippe jam ad ostium cellulae multitudine juvenum impudicorum, repente quidam ex fratribus, Didymus nomine, plenus fide, divinitus inspiratus, sumpto militari habitu, primus lupanar irrupit, et sanctae virgini cur venisset exponens, illi militares imponit exuvias, ipse virginali veste induitur. Sic virgo egressa, et a nullo agnita, ad civitatem fugiens evasit. Didymus praesidi exhibitus, et omne factum constanter exponens, Christianum se esse confessus, absciso capite igni traditus est. Beata quoque virgo, quae pro tuenda virginitate ex lupanari fugerat, amore coronae continuo ad stadium regressa, simul cum Didymo percussa, et simul [Col. 0253C] est coronata.
Eodem die Aphrodisii, Carilippi, Agapii et Eusebii martyrum.
Item in Pannonia, sancti Pollionis martyris.
Apud Paphum, Tychici apostolorum discipuli (Eph. VI; II Tim. IV) .
In Numidia apud Cirthensem coloniam, natalis sanctorum martyrum Agapii et Secundini episcoporum: qui persecutione Valeriani, post longum exsilium apud praefatam urbem, in qua tunc maxime [Col. 0254A] gentilium caeco furore et officiis militaribus ad tentandam justorum fidem rabies diaboli infestantis inhiabat, ex illustri sacerdotio effecti sunt martyres gloriosi. Passi sunt in eorum collegio Aemilianus miles, Tertufla et Antonia sacrae virgines, et quaedam mulier cum suis geminis.
Natalis sanctorum martyrum Mariani et Jacobi, [Col. 0254C] De his in gestis sanctorum Mariani et Jacobi. quorum prior lector, posterior diaconus erat. Et cum jampridem infestationes Decianae persecutionis in confessione Christi evicisset Marianus, iterum cum charissimo collega tentus est, apud Cirthensem coloniam. Ubi post dira et exquisita supplicia (ita [Col. 0254B] ut Marianus per summos apices pollicum suspensus, ut gravi pondere pedibus innexus, crudelissime torqueretur) diu in carcere macerati sunt. Sed divinis revelationibus mirabiliter confortati, deinde Lambesitanam urbem directi ad praesidem, ibi rursum longo tempore carcerali ergastulo mancipati sunt; sed iterum divinis revelationibus allevati, novissime cum multis aliis gladio consummati sunt.
(Gregor. Tur. de Gloria martyr., c. 56.) Eodem die apud civitatem Santonas, natalis sancti Eutropis martyris, qui a beato Clemente episcopo directus in Gallias; ab eodem etiam pontificalis ordinis gratia consecratus, impleto hujus officii ordine, peracta in incredulis praedicatione, insurgentibus paganis, quos auctor invidiae credere non permisit, illiso capite [Col. 0254C] victor occubuit. Denique post multa annorum spatia, cum Palladius ejusdem urbis episcopus, et cum eo alii viri Dei, corpus ejus, debiti honoris gratia, in basilicam novam transferrent, reserato sarcophago, contemplati sunt cicatricem capitis, qua in parte defixum fuerat securis acumen. Cumque sequenti nocte stravissent sacerdotes membra quieti, apparuit eis per visum, dicens: Cicatricem quam contemplati estis in capite, scitote me per eam martyrium consummasse.
Apud Asiam, passio sancti Maximi martyris, cujus gesta habentur.
Jeremiae prophetae.
Et natalis apostolorum Philippi et Jacobi [Col. 0253C] Vide libellum de Fest. Apost. filii [Col. 0254C] Mariae quae fuit soror matris Domini, unde fratres Domini dicebantur.
In Galliis territorio Vivariensi, in loco qui vocatus est antiquitus gentibus, sancti Aneoli subdiaconi, [Col. 0255A] quem misit ab Oriente sanctus Polycarpus cum beato Benigno et Andochio preshyteris, et Thyrso diacono, ad praedicandum verbum Dei in Galliam. Cujus praedicatione Caesar Severus comperta, spinosis fustibus crudelissime flagellatum in carcerem trudi praecepit, et alia die productum cum videret superari non posse, jussit ad similitudinem gladii de ligno durissimo ensem fieri, et in crucis modum caput ejus scindi. Quod cum factum fuisset, eliso in terram cerebro, gloriosa morte translatus est.
Item civitate Sedunensi, loco Agauno, passio Sigismundi regis filii Gundebaldi, regis Burgundionum. Qui cum se cerneret non posse Francis resistere, solus fugiens, coma deposita, habitum religionis suscepit, et jejuniis, vigiliis ac orationibus die nocteque [Col. 0255B] vacans, captus a Francis est cum uxore ac filiis, in puteumque demersus occubuit. Post vero abbati cuidam revelatus, et ab eo reverenter sepultus, etiam miraculis claruit.
(Hieron. de Script. eccl., c. 15. Ruff. l. I, c. 14.) Natalis sancti patris nostri Athanasii, Alexandrinae urbis episcopi et confessoris. Qui multa Arianorum perpessus insidiis, quadragesimo et sexto anno sacerdotii sui, post multos agones, multasque patientiae coronas, quievit in pace. Hic vir acris ingenii, et ecclesiasticis negotiis apprime vigilans fuit. Hujus origo et a puero institutio, tali modo narratur: Tempore [Col. 0255C] quo apud Alexandriam Petri martyris diem Alexander episcopus agebat, cum post expleta solemnia conventuros ad convivium suum clericos exspectaret, in loco mari vicino videt eminus puerorum super oram maris ludum, imitantium (ut fieri solet) episcopum, atque ea quae in ecclesiis geri mos est. Sed cum intentus diutino pueros inspectaret, videt ab his geri etiam secretiora quaedam et mystica. Perturbatus, illico vocari ad se clericos jubet, atque eis quid eminus ipse videret ostendit. Tum abire eos, et comprehensos ad se adducere omnes pueros imperat. Cumque adessent, quis eis ludus, et quid egissent, vel quomodo percontatur. Illi (ut talis habet aetas) pavidi negare primo. Dein rem gestam per ordinem pandunt, et baptizatos a se quosdam catechumenos [Col. 0255D] confitentur, per Athanasium, qui ludi illius puerilis episcopus fuerat simulatus. Tum ille diligenter inquirens ab his qui baptizati dicebantur, quid interrogati fuerint, quidve responderint, simul et ab eo qui interrogaverat: ubi videt, secundum religionis nostrae ritum cuncta constare. collocutus cum concilio clericorum statuisse traditur illis quibus integris interrogationibus et responsionibus aqua fuerat infusa, iterari baptismum non debere, sed adimpleri ea quae a sacerdotibus mos est. Athanasium vero atque eos quos ludus iste vel presbyteros visus fuerat vel ministros, convocatis parentibus, sub Dei obtestatione eos tradit Ecclesiae nutriendos. Parvo autem exacto tempore, cum a notario integre, et a [Col. 0256A] grammatico sufficienter Athanasius fuisset instructus, continuo tanquam fidele Domini commendatum, a parentibus restituitur sacerdoti, ac veluti Samuel quidam in templo Domini nutritur; et ab eo pergente ad patres in senectute bona, ad portandum post se Ephod sacerdotale deligitur. Hujus tanti in Ecclesia pro fidei integritate agones fuerunt, ut etiam de hoc videatur dictum esse illud quod scriptum est, Ego enim ostendam ei quantum pro nomine meo eum pati oporteat (I Reg. I; Act. IX) . In hujus etenim persecutiones universus conjuravit orbis, et commoti sunt principes terrae: gentes, regna, exercitus coierunt adversus eum; multasque Arianorum perpessus insidias, toto orbe profugus agitur; nullus tutus ad latendum supererat locus. Tribuni, praepositi, comites, [Col. 0256B] exercitus quoque ad investigandum eum moventur. (Ruff. lib. I, c. 18 et 19.) Edictis imperialibus praemia delatoribus proponuntur, si quis vivum maxime, sin minus certe caput Athanasii detulisset. Ita totis regni viribus frustra adversus eum (cui Deus aderat) certabatur. Interea sex continuis annis ita latuisse fertur in lacu cisternae non habentis aquam, ut solem nunquam viderit. Sed cum jam sibi nullum locum tutum videret (proditus siquidem fuerat per ancillam, quae sola conscia erat dominorum officiis, qui ei latebras praebuerant), ad Constantem Galliarum principem fugit; a quo satis honorifice religioseque susceptus est. Quique causa ejus, quam fama compererat, diligentius cognita, scribit ad fratrem, pro certo comperisse quod sacerdos Dei summi Athanasius [Col. 0256C] injuste fugatus, exsilia pateretur. Reversus itaque ad Constantium cum litteris, ad Ecclesiam suam permittitur ire. Et rursus post mortem illius fugatus, usque ad Joviniani imperium latuit; a quo honorifice et officiosissimis litteris requisitus ecclesiarum disponendarum, jam statutus in sede sua accepit potestatem. Moritur Valentiniani et Valentis imperatorum tempore.
Eodem die, natalis sanctorum Saturnini et Neopolis, qui in carcere requieverunt.
Jerosolymis, inventio sanctae crucis ab Helena regina, sub Constantino principe, cujus et ipsa exstitit [Col. 0256D] mater. Inventionis autem pretiosi ligni historia cognitu digna ita se habet: Adrianus, qui undecimus Caesar et imperator Romae erat, existimans se fidem Christianam loci injuria perempturum, in loco passionis simulacrum Jovis consecravit. Et Bethleem Adonidis fano profanata est, ut quasi radix et fundamentum Ecclesiae tolleretur, si in his locis idola colerentur in quibus Christus natus est ut pateretur, passus est ut resurgeret, surrexit ut regnaret, judex vel rex judicaret. In Bethleem quoque ubi agnoverat bos possessorem suum (Isa. I) , et asinus praesepe Domini sui, ibi principes hominum inficiati Salvatorem Domini, infames hominum amores moresque coluerunt. Prodita novo sidere regis aeterni [Col. 0257A] ubi cunabula supplices cum suis opibus adoraverant Chaldaei, ibi barbaras libidines sacraverunt Romani (Ezech. VII) . Ubi natum Salvatorem cum exercitu Angelorum concinente, coelesti gaudio salutaverant illustrata nocte pastores, ibi Veneris amasium mistae semiviris planxere meretrices. Proh dolor! quae pietas hominum, hanc impietatem compensare poterit! ubi sacra nati Salvatoris infantia vagierat, illic Veneris lamenta fingentium lascivis luctibus, infamis ritus ululabat; et ubi Virgo pepererat, adulteri colebantur. Mansit hoc saeculi prioris nefas in tempora Constantini, qui princeps ut esset principibus Christianis, non magis sua quam matris Helenae fide meruit. Quae divino, ut exitus docuit inspirata consilio, rogat filium ut sibi facultatem daret cuncta illic [Col. 0257B] loca Dominicis impressa vestigiis, et divinorum erga nos operum signata monumentis purgare, destructis templis et idolis, ab omni profanae impietatis contagio, et religioni suae reddere, ut Ecclesia tandem in terra originis suae celebraretur. Itaque prompto filii imperatoris assensu, mater augusta, patefactis ad opera sancta thesauris, toto abusa fisco est, quantoque sumptu atque cultu regina poterat et religio suadebat, aedificatis basilicis, contexit omnia et excoluit loca, in quibus salutaria nobis mysteria pietatis suae, incarnationis, et passionis, et resurrectionis, atque ascensionis sacramentis Dominus redemptor impleverat. Mirum vero inter haec, quod in basilica ascensionis, locus ille tantum de quo in nube susceptus ascendit, captivam in sua carne [Col. 0257C] ducens captivitatem nostram (Eph. IV) , ita sacratus divinis vestigiis dicitur ut nunquam tegi marmore, aut paviri [ ms. paveri] receperit, semper excussis, solo respuente, quae manus adornandi studio tentavit apponere (Psal. CXXXI) . Itaque in toto basilicae spatio solus in sui cespitis specie virens permanet, et impressam divinorum pedum venerationem calcati Deo pulveris perspicua simul et attigua venerantibus arena conservat, ut vere dici possit: Adoravimus in loco ubi steterunt pedes ejus. Regina illa venerabilis, ut venit Jerosolymam, diligenter et pie locis illic et circa omnibus divinorum curiosa insignium, et oculis haurire gestiens fidem, quam piis auribus litterisque perceperat, crucem Domini studiosissime perquirere adorsa est. Sed quae via [Col. 0257D] vel ratio inveniendi subesset, cum judex idoneus nemo inveniri posset, uni memoriam et curam religiosae conscientiae vel observantiae, et antiquitas aevi, et superstitionis impiae diuturnitas abolevisset? Verum ipso omnium et terris et animis opertorum conscio et teste Domino, fidelis mulier sanctum Spiritum per affectum pium meruit. Quo aspirante, cum rem ab humana conscientia divinitus remotam frustra diligens requisisset, de loco tantum passionis certior fieri studuit. Itaque non solum de Christianis doctrina et sanctitate plenos viros, sed et de Judaeis peritissimos ut propriae (qua miseri et gloriantur) impietatis indices exquisivit, et accitos in Jerosolymam congregavit. Tum omnium una de [Col. 0258A] loco testificatione confirmata est. Jussit illico, urgente sine dubio conceptae revelationis instinctu, in ipsum locum operam fossionis accingi; parataque mox civium pariter et militari manu, brevi laborem istius molitionis bausit, et contra spem omnium, sed secundum ipsius tantum reginae fidem, alta egestione reseratis terrae finibus, abditae crucis arcana patuerunt. Sed cum tres pariter cruces, ut quondam fixae Domino et latronibus stererant, repertae fuissent, gratulatio repertarum coepit anxia dubitatione confundi: justo piorum metu, ne forsitan aut pro cruce Domini patibulum latronis eligerent, aut salutare lignum pro stipite latronis abjiciendo violarent. Aderat quidem et titulus ille qui Graecis et Latinis atque Hebraicis litteris a Pilato [Col. 0258B] fuerat conscriptus, sed nec ipse satis evidenter Dominici prodebat signa patibuli. Respexit pias fideliter aestuantium curas Dominus, et ipsi potissimum, quae tam piae sollicitudinis princeps erat, hujus consilii lumen infudit, ut aliquem recens mortuum inquiri et inferri juberet. Macarius per idem tempus ecclesiae illius episcopus praesens erat. Nec mora, verbum factum, cadaver illatum est. Deponitur jacenti una de crucibus, admovetur et altera, sed eorum ligna mors sprevit. Postremo dominicam crucem prodit resurrectio, et ad salutaris ligni tactum, morte profuga, fumus excussum, et corpus erectum est; tremefactisque viventibus, stetit mortuus; et funebribus, ut Lazarus quondam, vinculis expeditus, illico inter spectatores suos redivivus [Col. 0258C] incessit. Ergo crux Domini tot operta aetatibus et Judaeis in tempore passionis abscondita, neque gentibus in aedificatione fani, terram sine dubio ad ipsam fabricam egerentibus, revelata, nonne divina manu latuit, ut nunc inveniretur, cum religiose quaereretur? Ita ut crucem Christi decuit, experimento resurrectionis inventa et probata crux Christi est, dignoque mox ambitu consecratur, condita in passionis loco basilica, quae auratis coruscat laquearibus, et aureis dives altaribus, arcano repositam sacrario crucis partem servat, quam thecis argenteis incomparabilis fide regina conditam dereliquit ibi. Namque partem ipsius ligni salutaris detulit filio, quam episcopus urbis ejus quotannis, cum Pascha Domini agitur, adorandam populo, princeps ipse [Col. 0258D] venerantium promit. Neque praeter hanc diem qua crucis ipsius mysterium celebratur, ipsa (quae sacramentorum causa est) quasi quoddam sacrae solemnitatis insigne profertur: nisi interdum religiosissimi postulent, qui hac tantum causa illo perigrinati advenerint, ut sibi ejus revelatio, quasi in pretium longinquae peregrinationis deferatur; quod solum episcopi beneficio obtineri ferunt. Quae quidem crux, in materia insensata vim vivam tenens, ita ex illo tempore innumeris pene quotidie hominum votis lignum suum commodat, ut detrimentum non sentiat, et quasi intacta permaneat; quotidie dividua sumentibus, et semper tota venerantibus. Sed istam imputribilem virtutem et indestructibilem soliditatem, [Col. 0259A] de illius profecto carnis sanguine bibit, quae passa mortem, non vidit corruptionem. Clavos quoque, quibus corpus dominicum fuerat affixum, eadem venerabilis regina portavit ad filium. Ex quibus ille frenos composuit, quibus uteretur ad bellum; et ex aliis galeam, nihilominus belli usibus aptam.
(Ruff. lib. I, cap. 8. Pontificale, c. 7.) Eodem die Romae via Numentana, milliario septimo, sancti Alexandri [Col. 0259D] Ruff. lib. I, cap. 8. Pontificale, c. 7. Est Alexander I. papae, cum Eventio et Theodulo presbyteris sub Trajano principe, Judice Aureliano: qui Romanae Ecclesiae episcopatum, quintus post Petrum, tenuit annos decem, menses duos, dies decem, et sanctitate incomparabilis, fide clarissimus, maximam partem senatorum Urbis convertit ad Dominum. [Col. 0259B] Qui postmodum, jubente Trajano principe, ab Aureliano comite utriusque militiae, carceri mancipatus, post stupenda et divina miracula, ubi per puerum, qui faculam ferebat ardentem, e carcere nocturno silentio per fenestram eductus, ad domum Quirini tribuni, ubi beatus Hermes praefectus sub custodia tenebatur, perducitur; et postquam sanata est filia ipsius Quirini, Balbina nomine, et ipse Quirinus conversus baptismi gratiam desideravit, postque liberationem et baptizationem eorum, quos vinculis arctatos in carcere Quirinus ipse tenuerat, inter quos duos quoque sanctissimos presbyteros inter reos constrinxerat, Eventium et Theodulum qui de Oriente venerant; post ista omnia, et si qua sunt alia venerabiliter ab eo gesta, Aureliano comiti [Col. 0259C] iterum, principe adhuc Trajano (siquidem Adrianus nondum imperabat), exhibitus est simul cum ipsis beatis duobus presbyteris; primoque in equuleum levatus, et tortus ungulis, atque lampadibus attractatus gravissime fuit. Cumque nullas daret voces, dixit ei Aurelianus: Quare taces? Sanctus Alexander respondit: Quia tempore orationis Christianus homo cum Deo loquitur. Deposito autem Alexandro, jussit impius judex applicari Eventium et Theodulum, et interrogavit beatum Alexandrum: Qui sunt isti? Beatus Alexander dixit: Ambo viri sancti, ambo presbyteri. Tunc conversus ad beatum Eventium, judex interrogavit eum: Quando factus es Christianus? Cui beatus Eventius: Ante annos septuaginta et annorum undecim sum baptizatus, et [Col. 0259D] annorum viginti presbyter ordinatus fui, et nunc ago octogesimum et unum aetatis, quem in carcere et vinculis complevi. Et postquam interrogavit etiam Theodulum, et in confessione manentem invenit, jussit furnum incendi fortiter, et beatum Alexandrum atque Eventium ligatos in medium praecipitari. Cum eis et beatus Theodulus sponte in flammas prosiluit, decantans cum ipsis et pariter gratias agens: Igne nos examinasti, et non est inventa in nobis iniquitas (Psal. XVI) . Quod cum nuntiatum impio Aureliano esset, fecit beatissimum Alexandrum punctis creberrimis per tota pungi membra, [Col. 0260A] donec deficeret. Hujusmodi fine vir sanctus martyrium suum complevit. Sancti autem duo presbyteri gladio consummati sunt. Quorum corpora Severa femina religiosa collegit, et beatum Alexandrum atque Eventium in uno sepulcro, sanctum vero Theodulum separatim in alio posuit via Numentana, in praedio suo, V Nonas Maii.
(Euseb. l. VIII, c. 14, et l. IX, c. 6. Ruff.) In Palaestina civitate Gaza, natalis S. Silvani ejusdem urbis episcopi. Qui persecutione Diocletiani cum plurimis clericorum suorum martyrio coronatus est.
Item in metallo Fanensi, sanctorum martyrum [Col. 0260B] quadraginta qui simul capite caesi sunt.
Nicomediae, natali sanctae Antoniae: quae nimium torta et variis afflicta cruciatibus ab uno brachio tribus diebus suspensa, et in carcerem biennio detrusa, a Priscilliano praeside ad ultimum flammis exusta est.
Eodem die, in Norico Ripensi, loco Lauria, conatalis sancti Floriani, qui praesidis jussu, ligato ad collum saxo, in flumen Anisi praecipitatus est, et mox, omnibus qui circumstabant videntibus, oculi praecipitatoris ejus crepuerunt.
Ipso die, beati Quiriaci episcopi et martyris gloriosi, sub Juliano imperatore.
[Col. 0259D] Gennadius de Viris illust. cap. 69. Apud Alexandriam sancti Euthymii diaconi in carcere quiescentis.
Thessalonicae natalis sanctorum Irenaei et Peregrini et Irenes ignibus combustorum.
In Galliis civitate Arelatensi, sancti Hilarii episcopi, magni, docti et praeclarissimi viri. Qui paupertatis amator, et erga inopum provisionem non solum mentis pietate, sed et corporis sui labore sollicitus erat: nam pro reficiendis pauperibus, etiam rusticationem contra vires suas, homo genere clarus, et longe aliter educatus exercuit. Sed nec in spiritualibus neglexit: nam et in docendo gratiam habuit, et absque personarum acceptione omnibus castigationem ingessit. Inter sua vero opera ingenio immortali, [Col. 0260D] ad multorum utilitatem necessario opere, Vitam sancti Honorati decessoris sui composuit. Moritur Valentiniano et Martiano imperatoribus.
Item Viennae, beati Nicetii episcopi, venerabilis sanctitatis viri.
Antisiodori, passio sancti Joviniani, lectoris et martyris.
[Col. 0260D] Hier., lib. I contra Jovinian. c. 14, et in c. XX Matth., ex Tertull. de Praescr. c. 36. Natalis sancti Joannis apostoli ante portam Latinam Romae, qui ab Epheso, jussu Domitiani fratris Titi, secunda persecutione, quam ipse post Neronem [Col. 0261A] exercuit, ad urbem Romam perductus, praesente senatu, ante portam Latinam in ferventis olei dolio missus est, agente hoc impio principe qui Christianorum infestissimus persecutor erat. Sed beatus apostolus tam liber a poena inde exiit quam a corruptionibus carnis fuerat immunis. Tunc in Pathmum insulam relegatur exsilio, ubi Apocalypsim vidit. Ad commendandam ergo ipsius dignam memoriam, et pro fide apostolicam constantiam, Christiani ecclesiam, venerationem ejus gestantem in supradicte loco ante portame Latinam praeclaro et miro opere construxerunt, ubi festivum concursum undecimo. Non Maii usque hodie faciunt.
Eodem die, beati Evodii, Antiochiae episcopi, qui primus ab apostolis [Col. 0261D] Vide libellum de Fest. Apost. Act. 19. ibi est episcopus ordinatus.
[Col. 0261B] Item beati Lucii Cyrenensis, qui apud Cyrenem primus episcopus a sanctis apostolis institutus est, quem in Actibus apostolorum sanctus Lucas commemorat.
Natalis sancti Juvenalis martyris.
Et beatissimae atque illustrissimae Dei famulae Flaviae Domitillae [Col. 0261D] Gregor. homilia 27. De his in gestis Nerei et Achillei. 12 Maii. . Quae cum esset Flavii Clementis consulis ex sorore neptis, et a sancto Clemente sacro velamine ad integritatis perseverantiam consecrata, persecutione Domitiani, anno principatus [Col. 0261C] ejus quinto decimo ob testimonium quod Christo perhibebat, cum aliis plurimis in insulam Pontiam exsilio deportata, longum inibi martyrium duxit. Novissime, cum ab Aureliano sponso suo, quem pro Christo contempserat, et cujus accusatione exsilio fuerat relegata, translata esset ad Terracinam urbem Campaniae, et doctrina ac miraculis primo Euphrosynam et Theodoram collactaneas et convirginales suas, deinde etiam alios ad fidem Christi convertisset, inter quae magnalia, etiam praedictus Aurelianus infestissimus persecutor ejus, divina virtute exstinctus est; a Luxorio fratre ejus incenso cubiculo in quo simul praefatis cum virginalibus suis clausa morabatur, cursum gloriosi martyrii sui consummavit sub persecutione Trajani; altera namque [Col. 0261D] die veniens sanctus diaconus nomine Caesarius, invenit corpora sanctarum virginum illaesa; in facies enim suas prostratae, orantes Dominum, recesserunt. Quarum corpora idem sanctus diaconus in sarcophago novo simul condiens, in profundo terrae infodiens sepelivit.
Eodem die apud Nicomediam, passio sanctorum martyrum Flavii, Augustini, et Augustini fratrum.
[Col. 0261D] Gregor. Tur. de gloria Martyrum, c. 45. Mediolani, sancti Victoris martyris: qui natione Maurus, et a primaeva aetate Christianus, cum esset in castris imperialibus, miles etiam canitie decoratus, compellente Maximiano ut sacrificaret idolis, in confessione Domini fortissime perseverans, primo graviter fustibus caesus, sed Deo protegente, doloris expers, deinde liquenti plumbo perfusus, sed nihil penitus laesus; novissime gloriosi martyrii cursum capitis abscisione complevit. Erat autem civis sanctorum martyrum Naboris et Felicis, qui in Africa decollati, simul cum Januario et Marino Mediolanum translati sunt.
[Col. 0262D] Hier. de script. Eccles. c. 117. Ruff. l. I, cap. 9. In Perside sanctorum martyrum trecentorum decem.
Eodem die apud Nazianzi oppidum, beati Gregorii episcopi, qui theologus dicitur, nobilis Athenis eruditus, collega beati Basilii, Caesareae Cappadociae postea episcopi. Quique, cum se totum Dei servitio mancipasset, tantum de collegae amore praesumpsit, ut sedentem Basilium de doctoris cathedra deponeret, ac secum ad monasterium manu injecta perduceret, ibique per annos tredecim omnium Graecorum saecularium, libris remotis, solis divinae Scripturae voluminibus operam dabant. Igitur apud Nazanzon oppidum in loco patris episcopus subrogatus, haereticorum turbinem fideliter tulit. Reddita vero pace, [Col. 0262C] Constantinopolim ad ecclesiam docendam venire exoratus, non abnuit. Ubi brevi tempore in tantum ad emendandum populum, vetustis haereticorum infectum venenis, profecit, ut tunc primum Christiani sibi fieri viderentur, et novellam lucem veritatis aspicere. Sed ubi gloriam subsecuta invidia est, obniti quidam et praescriptionibus minus sanis uti coepere, ut ipso ad propria remeante, alius ordinaretur episcopus. Quod ille susurrari tantum et sub dente sentiens ruminari, ipse profert, quia dicere ei nullus audebat. Absit, inquit, ut mei causa, aliqua simultas in Dei sacerdotibus oriatur. Si propter me est ista tempestas, tollite, et mittite me in mare, et desinet a vobis quassatio. Tum regressus, in ecclesia sua quod superfuit vitae tempus exegit. Et [Col. 0262D] quoniam fessa jam aetate et corpore invalidus erat, successorem sibi ipse delegit, quo ecclesiam gubernante, debilitatis et senectutis otio frueretur.
Constantinopoli, natalis S. Timothei [Col. 0262D] Vide libellum de Festivitat. Apost. , quando ab Epheso ejus sacra ossa delata sunt.
Job prophetae.
Romae via Latina in coemeterio ejusdem, natalis sanctorum Gordiani et Epimachi; quos Julianus, [Col. 0263A] imperator apostata, inter multos Christianos, publicis custodiis mancipavit, beatum vero Januarium senem presbyterum comprehensum cuidam Vicario Gordiano ad audiendum tradidit. Qui beatum Januarium patienter audiens, spiritu Dei illuminatus credere coepit. Quem protinus beatus presbyter, cum uxore Marina nomine, et familia promiscui sexus numero quinquaginta et tres, et eo amplius, baptizavit. Quod factum audiens Julianus, plenus ira, damnavit inscriptionibus sanctum presbyterum Januarium; sanctum vero Gordianum similiter damnatum in custodia publica posuit; atque cuidam Clementiano, quem vicarium ejus loco dederat, tradidit. Uxorem porro ejus ad Aquas Salvias [al. Silmas ] manere praecepit in servitio rusticorum. Clementianus [Col. 0263B] autem pro tribunali residens, beatum Gordianum vinctum catenis sibi praesentari fecit. Ille in confessione Christi fixus, diu plumbatis caeditur; in ultimo capite truncatur. Cujus corpus jussit iniquus judex ante templum Apollonis [Col. 0263D] In Tellude. Idem occurrit infra XXX Julii et VI Augusti. Acta mss. Cornelii papae XXIV Septembris: «Exhibitusque, est ei noctu, et in Tellude, praefecto quoque Urbis praesente auditus.» Acta Hippolyti, Eusebii et sociorum, II Decemb.: «In Tellude sibi tribunal parari fecit.» Templum est, in quo saepe enatus cogi consuevit, ut apparet ex Cicerone, Dione [Col. 0264D] et aliis. Ubi locus hic fuerit, exprimunt Acta Abundii et sociorum: «Jussit Diocletianus produci sanctos de custodia Abundium et Abundantium, et praesentari in Tellude, in foro, ante templum.» Omnino videtur compositum, ut Telludis sit quasi Telluris aedes. in Tellude jactari, ut a canibus roderetur. Quod nocturno tempore Christiani rapientes, milliario plus minus uno ab urbe Roma posuerunt in crypta, ubi jam pridem corpus beati martyris Epimachi sepultum fuerat. Hic Epimachus apud Alexandriam cum collega suo Alexandro multo tempore in vinculis et in cruciatibus carceris tortus, cum in frequentibus et diversis suppliciis confectus perpurasset in fide, ignibus postremum consumitur, deinde reliquiae ejus Romam translatae.
[Col. 0263C] Item Romae, natalis S. Calepodii senis presbyteri, sub Alexandro imperatore; qui eum fecit occidi a Laodicio, et corpus trahi per civitatem, atque injactari, die Kalendarum Maii. Quod inventum piscatores levaverunt, et narraverunt hoc Callisto episcopo. Acceptum itaque condivit illud aromatibus et linteaminibus, et sepelivit in coemeterio ejus, milliario ab Urbe tertio, in crypta, VI Idus Maii. Tunc decollatus est ab Alexandro Palmatius consul cum uxore et filiis, et aliis promiscui sexus de domo sua quadraginta duobus. Cum quibus et Simplicius senator cum uxore et filiis suis, et familia sua, fere promiscui sexus sexaginta et octo, et Felix similiter cum uxore sua Blanda, qui per doctrinam Callisti papae et Calepodii presbyteri, nuper fuerant baptizati. [Col. 0263D] Hic enim Palmatius consul Alexandro imperatori adeo charus, acceperat ab eo potestatem ut Christianos cogeret sacrificare. Erat autem multitudo Christianorum collecta in quodam loco trans Tiberim, inter quos beatus Callistus episcopus Urbis cum clero suo, et senex presbyter beatus Calepodius; ad quos tenendos Palmatius consul milites direxit. Qui ingressi ubi erat sanctorum multitudo, [Col. 0264A] subito caeci facti sunt. Palmatius hoc videns, timore perterritus, nuntiavit Alexandro, atque milites in conspectu ejus exhibuit. Tunc coepit Alexander clamare: O cives optimi, videtis artem magicam? Respondit Palmatius: Si per magicam istud factum est, ubi sunt virtutes deorum nostrorum? Jubeat itaque pietas vestra offerri et immolari diis, ne pereat respublica per eorum incantationes. Statuitur itaque dies, et praeconis voce jubentur omnes immolare Mercurio, qui in urbe Roma erant. Factum est autem, dum funderetur sanguis porcinus et vitulinus, et sacerdotes virginesque baccharentur per templum daemonis, una ex illis Juliana nomine, arrepta coepit clamare: Deus Callisti, ipse vivus et verus, ipse indignatus est pollutionibus reipublicae vestrae, et [Col. 0264B] conteret regem mortalem vestrum, quia non adoratis veritatem. Audiens hoc Palmatius, cucurrit ad beatum Callistum trans Tiberim, ubi erat multitudo Christianorum, et cecidit ad pedes ejus: Cognovi, inquit, Dominum Christum Deum esse verum, quem daemones confessi sunt hodie. Per ipsum te conjuro ut liberes me a cultura daemonum, et baptizes me sicut praedicas. Quem B. Callistus, indicto jejunio, catechizavit, et allata aqua baptizavit. Qui baptizatus coepit clamare: Vere vidi Dominum Jesum Christum, lumen verum, qui me illuminavit. Baptizata autem est et omnis domus ejus. Ab eadem die omnem facultatem suam coepit pauperibus Christianis erogare, ubicunque invenirentur, ministrans eis victum et tegumentum. Post dies triginta requiritur ab Alexandro; [Col. 0264C] nuntiatum enim est ei quod Christianus esset. Tentus igitur a quodam tribuno Torquato, missus est per triduum in custodia Mamurtini [ al., Mamertini], et vinctus praesentatur Alexandro. Quem videns Alexander, jussit solvi, cui et dixit: Sic amens es, Palmati, ut deseras deos, et quaeras hominem mortuum? Inter alia respondit Palmatius: Feci quasi infelix: modo autem cognovi quod verum est. Tunc Alexander tradidit eum cuidam senatori Simplicio, ut revocaret eum ad culturam deorum mollibus verbis. Sed Palmatius jejuniis, orationibus et vigiliis studens, non cessabat lacrymis Deum Patrem omnipotentem et Dominum Jesum Christum Filium ejus deprecari. Veniens autem ad eum quidam Felix nomine, rogabat eum pro uxore [Col. 0264D] sua, quae a quatuor annis jacebat clinica. Beatus Palmatius, praesente uxore Simplicii et omni familia, cecidit in terram, et cum lacrymis orare coepit: Domine Deus, qui illuminasti servum tuum, et donasti mihi lumen aeternum Dominum Jesum Christum, salva ancillam tuam Blandam, et alleva eam de lecto doloris, ut cognoscant omnes quia tu es Creator omnium rerum. Quae illico sana surrexit. [Col. 0265A] Quod videntes Simplicius et Felix, et reliqui qui in domo Simplicii erant, coeperunt urgere beatum Palmatium ut baptizarentur. Qui mittens vocavit sanctum Callistum, et baptizati sunt omnes in nomine Domini Jesu Christi.
Item Romae via Latina ad Centum aula, natalis sanctorum Quarti et Quinti.
Romae via Salaria milliario vigesimo secundo natalis sancti Anthimi.
Viennae, beati Mamerti episcopi, qui ob imminentem cladem, solemnes ante Ascensionem Domini litanias instituit.
Romae, in coemeterio Praetextati, natalis sanctorum martyrum Nerei et Achillei fratrum, qui fuerunt eunuchi B. Blaviae Domitillae, quique cum ea apud insulam Pontiam longum pro Christo duxerunt exsilium. Postmodum vero ab Aureliano sponso Domitillae (quem ipsa ob amorem Christi spreverat) primo verberibus gravissimis attrectati, deinde Mommio [ al., Mummio, et Memmio] Ruffo consulari sunt traditi, a quo cum equuleo et flammis compellerentur ad immolandum et dicerent se a B. Petro apostolo baptizatos, nulla ratione posse idolis immolare, capite caesi sunt. Quorum corpora rapuit Auspicius discipulus eorum nutritor sanctae virginis [Col. 0265C] Domitillae quae etiam naviculae imposita, adduxit, et in praedio Domitillae in crypta arenaria sepelivit, via Ardeatina a muro Urbis milliario uno semis.
Item via Aurelia, milliario secundo, natalis sancti Pancratii martyris: qui cum esset annorum viginti quatuor sub Diocletiano martyrium capitis detruncatione complevit. Cujus reverendum corpus Octavilla illustris femina occulte noctu sublatum, aromatibus conditum sepelivit IV Idus Maii.
Eodem B. Dionysii [Col. 0265D] De eo in gestis ejusdem Pancratii. patrui beati Pancratii, cujus studio idem Pancratius et baptizatus, et in timore Domini confortatus ad martyrium animatus est, ipse cum praemiis coelestibus, charus et dignus Deo, in pace diem vitae hujus clausit.
[Col. 0265D] Sed et tunc temporis passa est virgo sacratissima Soteris nomine, et genere nobilis sub Diocletiano Augusto.
Eodem die apud Cyprum, S. Patris nostri Epiphanii, Salaminae.
Natalis S. Mariae ad Martyres. Phoca imperatore, beatus Bonifacius papa in veteri fano quod Pantheon vocabatur, ablatis idololatriae sordibus, ecclesiam beatae semper Virginis Mariae et omnium martyrum dedicavit. Cujus dedicationis sacratissima dies agitur Romae III Idus Maii.
[Col. 0266A] Ipso die, sancti Servatii Tungrensis Ecclesiae episcopi: qui tempore quo Hunni Germaniam vastabant, ne civitatis atque ecclesiae suae videret excidium, Domini revelatione commonitus, transiit ad vicum Trajectensium; ibique defunctus, atque in medio publici aggeris est sepultus. Ob cujus meritum hominibus demonstrandum cum tempore hiemis omnia in circuitu nix repleret, nunquam sepulcrum ejus operuit, donec industria civium basilica super ipsum aedificata est.
Sancti Patris nostri Pachomii [Col. 0266D] Gennad. de Viris illust. cap. 7. , qui cum esset factis apostolicae gratiae insignis, fundatoque Aegypti [Col. 0266B] coenobiorum, scripsit monachorum regulas, quas angelo dictante dedicerat, simul et de tempore Paschali.
Ipso die in Syria, natalis Victoris et Coronae, sub Antonino imperatore, duce Alexandriae Sebastiano. Erat autem Victor miles a Cilicia, cui Sebastianus in confessione fidei confringi digitos, et evelli jussit ungues a cute, deinde illum in caminum ignis mitti, ubi triduo permanens, non est laesus. Deinde venenum bibere jussus, non est mortuus, sed veneficum potius ad fidem convertit. Postea jussum est, nervos corporis ejus tolli; deinde oleum bulliens mitti in pudendis ejus. Post hoc jussit lampades ardentes suspenso ad latera applicari: post haec acetum et calceum simul misceri, et dari ei in ore; deinde [Col. 0266C] oculos erui. Deinde triduo jussit capite jusum [ al., ioum, id est deorsum] suspendi; et dum adhuc spiraret, jussit eum excoriari. Tunc Corona cum esset uxor cujusdam militis, coepit beatificare sanctum Victorem pro gloria martyrii. Et dum hoc faceret, vidit duas coronas de coelo lapsas, unam Victori, et alteram sibi missam. Cumque et hoc cunctis audientibus protestaretur, tenta est a duce; jussumque est duas arbores palmae curvari adinvicem, et canabinis funibus ligari Coronam in utriusque manibus et pedibus, et sic arbores dimitti. Quod dum fieret, divisa est Corona in duas partes, et sic aeternae vitae coronam accepit. Erat autem sexdecim annorum. Tunc quoque Victor decollatus, et ipse victoriae perennis triumphum meruit.
Natale sanctorum confessorum Torquati, Ctesiphontis, Secundi, Indalecii, Caecilii, Esitii, Euphrasii. Qui Romae a sanctis apostolis episcopi ordinati, et ad praedicandum verbum Dei ad Hispanos, tunc adhuc gentili errore implicatos, directi sunt. Cumque ad civitatem Accitanam venissent, et propter laborem itineris modicum quiescentes, causa victus emendi discipulos in urbem misissent; mox paganorum multitudo, qui tunc forte diis suis festa celebrabant, eos usque ad fluvium persecuta est, in quo pons mirae magnitudinis et firmitatis exstructus, [Col. 0267A] transeuntibus sanctis, Dei nutu, cum omni persequentium multitudine funditus corruit. Ad quod miraculum caeteri territi, et cujusdam magnae senatricis Ludariae (quae divinitus inspirata eos benigne suscipiens, credidit) exemplum secuti, relictis idolis, Christo Domino crediderunt. Post hoc diversis urbibus evangelizantes, et innumeras multitudines Christi fidei subjugantes, Torquatus Acci, Ctesiphon Vergii, Secundus Abulae, Indalecius Urci, Caecilius Eliberri, Esitius Cartesae [ al., Carcerae], Euphrasius Eliturgi quieverunt. Exstat usque hodie illustre miraculum ad condemnationem pretiosae mortis eorum. Nam eadem solemnitate apud praefatam Accitanam urbem, ad sepulcrum sancti Torquati arbor olivae divinitus florens, maturis fructibus [Col. 0267B] onustatur.
Apud insulam Chium, natalis sancti Isidori martyris. In cujus Basilica exstat puteus, in quo et fertur injectus. De cujus aqua energumeni, febricitantesque, vel reliqui infirmi saepius potati salvantur.
Apud Lamosacum, passio sanctorum Petri et Andraeae, Pauli et Dionysiae [Col. 0267D] Gregor. Tur. de Gloria martyrum, c. 102. .
Apud Isauriam, natalis sanctorum Aquilini et Victoriani, quorum gesta habentur.
Apud Antisiodorum, passio sancti Peregrini, episcopi primi civitatis ipsius.
Et in pago Forojuliensi, vico qui vocatur Calidianus, [Col. 0267C] sanctae Maximae virginis, quae multis clara virtutibus, in pace quievit.
In Tuscia natale sancti Torpetis martyris sub Nerone principe. Hic magnus in officio Caesaris Neronis fuit, et a beato Antonino presbytero baptizatus et in fide Christi eruditus est. Hunc Nero cum cognovisset esse Christianum, tradidit cuidam propinquo suo Satellico, ut impelleret eum sacrificare. Sed cum spiritu Dei confortatus, et in fide fundatus, vir beatus immobilis permaneret, fecit eum Satellicus alapis, caedi et ligatum ad columnam tandiu verberibus affici, quousque sanguis guttatim de corpore [Col. 0267D] ipsius deflueret. Sed subito dum martyr caederetur, columna cadens oppressit judicem, et quinquaginta cum eo viros. Inde tentus a ministris, positus est in rota. Postea feris objicitur a filio Satellici, nomine Sylvio, sed minime ab his laesus. Cujus constantiam et virtutem quidam consiliarius Neronis Evellius nomine inspiciens, Christo credidit. Ac post paululum baptizatus decollatus est in urbe Roma V Kalendas Maii, martyriique honore coronatus. Sed et beatus Torpes jubente Sylvio foras civitatem Pisanam ductus decollatione martyrium suum complevit III Kalendas Maii. Hujus corpus ministri sceleris impositum pene fractae et cariosae [Col. 0268A] navi, simulque canem et galium projecerunt in decursum fluminis. Apparens autem angelus Domini cuidam venerabili feminae, cujus nomen Celerina, monuit ut perquireret martyris corpus, et sepeliret. Quod illa celerius complens, inventum cum omni reverentia sepelivit et de facultatibus suis, cessante persecutione, ecclesiam miro opere supra construxit. Agitur festivitas martyris et conventus civium XVI Kalend. Junii.
Apud Aegyptum, natalis sancti Dioscori lectoris: in quem praeses multa et varia tormenta exercuit, ita ut ungues ejus effoderet, et lampadibus ejus latera inflammaret; sed coelestis luminis fulgore territi [Col. 0268B] ceciderunt ministri. Novissime laminis ardentibus adustus martyrium consummavit.
Romae, natalis sanctae Pudentianae vel Potentianae virginis, quae illustrissimi generis, Pudentis discipuli sancti Pauli apostoli filia fuit; cujus mater Sabinella, soror vero Praxedis; quas piissimus pater earum Pudens in omni religione Christi erudivit, virginesque Christo reliquit. Quae post obitum sancti patris in omni exercitatione pietatis ita excreverunt, ut nocte dieque incessanter hymnis et orationibus cum femina sua Domino inservirent, beatissimo Pio urbis episcopo cum eis in laudibus Dei participante. Remunerationem igitur pro piissimis [Col. 0268C] laboribus suis percepturae, quos per gratiam Christi fructuose consummaverant; post innumeros agones, post multorum martyrum venerabiliter exhibitas sepulturas, post omnes facultates suas in visceribus pauperum inclusas, Christoque fideliter commendatas, tandem de terris ad Christum migraverunt: Potentiana venerabilis quartodecimo Kalendas Junii, posita in coemeterio Priscillae via Salaria; Praxedis vero virgo aeque sanctissima duodecimo Kalendas Augusti, et ipsa cum sorore juxta patrem sanctum Pudentem posita.
Eodem ipso die, beatissimi Pudentis patris supra nominatarum virginum, qui ab apostolis Christo in baptismo vestitus, innocentem tunicam usque ad coronam vitae immaculate custodivit, et servavit.
[Col. 0268D] Item Romae, natalis sanctorum Caloceri, et Partheni eunuchorum uxoris Decii imperatoris: qui cum essent, unus praepositus cubili, alter primicerius, nolentes sacrificare idolis, a Decio occisi sunt. Corpora eorum juxta viam Appiam posita XIV Kalendas Junii.
Romae via Salaria, natalis sanctae Basillae virginis et martyris [Col. 0268D] De ea in gestis S. Eugeniae 25 Decemb. . Quae cum esset ex genere regio, et haberet sponsum illustrissimum nomine Pompeium, [Col. 0269A] per beatam Eugeniam et sanctos Dei viros Protam [ al., Protum] et Hyacinthum conversa ad fidem, accusata est a praefato sponso suo quod esset Christiana. Decrevit continuo Gallienus Augustus, qui tunc Christi persequebatur Ecclesiam, ut aut sponsum reciperet, aut gladio interiret. Conventa de hoc respondit, se Regem regum sponsum habere, qui est Christus Filius Dei. Et cum hoc dixisset, gladio transverberata est.
[Col. 0269D] Greg. Tur. de Gloria mart., c. 78. Eodem die in Galliis, civitate Nemauso, natalis Baudelii martyris: qui a paganis deorum suorum sacrifica celebrantibus comprehensus cum sacrificare nollet, et in fide Christi immobilis inter verbera et tormenta persisteret, martyrii palmam pretiosa morte percepit.
In Mauritania Caesariensi, natalis sanctorum Timothei, Polii et Eutychii diaconorum; qui apud praefatam regionem verbum Domini disseminantes, pariter coronari meruerunt.
Item apud Caesaream Cappadociae, natalis SS. Polyeucti, Victorii, Donati.
In Africa, SS. Casti et Aemilii, qui per ignem passionis martyrium consummaverunt. Scribit Cyprianus in libro de lapsis (cap. 6) .
Eodem die apud Corsicam, S. Juliae, quae crucis supplicio passa est.
Apud Lingones, passio sancti Desiderii episcopi, qui cum plebem suam ab exercitu Wandalorum vastari cerneret, ad regem eorum, pro ea supplicaturus exivit: a quo statim jugulari jussus; pro ovibus sibi creditis cervicem libenter tetendit, et percussus gladio, migravit ad Christum. Percussor vero ejus mox amentia correptus interiit. Sepultus est ibidem beatus martyr, in basilica juxta urbis muros, quod fidelium populus a Christo ei commissus, praecipuo ipsius amore, et pia devotione ad tutelam civium fieri procuravit. Passi sunt autem cum eo et plures alii de numero gregis sui, et apud eamdem urbem conditi.
Natalis S. Manahen, Herodis tetrarchae collectanei (Act. XIII) , doctoris et prophetae sub gratia Novi Testamenti, apud Antiochiam in Christo quiescentis
Item beatissimae Joannae uxoris Chusae procuratoris Herodis, quam commemorant evangelistae (Luc. VIII, et XXIV) .
Item in Portu Romano, natalis S. Vincentii martyris.
[Col. 0270A] [Col. 0269D] Greg. Tur. de Gloria mart., c. 6. In Galliis, civitate Nannetis, natalis SS. martyrum Donatiani et Rogatiani fratrum.
In Istria, natalis SS. Joelli, Sirvilii, Sylvani et Dioclis.
[Col. 0269D] De eo in gestis S. Ceciliae, 22 Nov. Romae via Numentana, in coemeterio Praetextati, natalis sancti Urbani episcopi et martyris. Cujus doctrina, sub persecutione Alexandri, multi martyrio coronati sunt.
Mediolani, S. Dionysii episcopi et confessoris. Qui ab imperatore Constantio Ariano apud Cappadociam pro fide catholica damnatus exsilio, ibidem requievit. Reliquias corporis ejus, per sanctum Basilium praefatae urbis episcopum receptas, B. Ambrosius [Col. 0270B] condigno honore condidit.
[Col. 0270D] Ambr. epist. 82 ad Vercell. Pontif., c. 14. Eodem die apud Maesiam, civitate Dorostoro, natalis sanctorum martyrum Passicratis, Valentionis, et aliorum duorum coronatorum.
Romae, Eleutherii papae. Hic accepit epistolas a Lucio Britannico rege, ut per ejus mandatum Christianus fieret. Sepultus est juxta corpus beati Petri apostoli.
[Col. 0270D] Vid. libellum de Fest. apost. Apud Athenas, natalis sancti Quadrati episcopi, discipuli apostolorum.
Item natalis S. Quadrati martyris, in cujus solemnitate S. Augustini sermone habiti inveniuntur.
[Col. 0270D] Possidonius unius meminit. Romae, B. martyrum Symmetrii presbyteri, et [Col. 0270C] aliorum viginti duorum, quos Antonius imperator gladio pro Christo puniri fecit: quorum corpora nocte beata Praxedis collegit, et sepelivit in coemeterio Priscillae, sub die septimo Kal. Junii.
Tuder Tusciae, natalis SS. Felicissimi, Heraclii, Paulini.
In territorio Antisiodorensi, passio sancti Prisci martyris cum ingenti multitudine.
In Britanniis, S. Augustini episcopi et confessoris. Qui missus a beato papa Gregorio, primus genti Anglorum Christi Evangelium praedicavit, atque illic virtutibus et miraculis gloriosus in Christo quievit.
[Col. 0270D] Apud Maesiam, civitate Dorostorensi, natale sancti Julii qui tempore persecutionis cum esset veteranus, et emeritae militiae, comprehensus ab officialibus, et Maximo praesidi oblatus, nolens sacrificare idolis, et nomen Domini Jesu Christi constantissime confessus, capitali sententia punitus est. Cumque duceretur ad locum caedis implendae, Esychius quidam miles, cum et ipse ob fidem Christi comprehensus detineretur, rogabat eum dicens: Memor esto mei, nam et ego subsequor te. Plurimum etiam saluta Passicratem et Valentionem famulos Dei, qui nos [Col. 0271A] jam per bonam confessionem praecesserunt ad Dominum. Julius vero osculatus Esychium dixit: Frater, festina venire; mandata enim tua jam audierunt quos salutasti. Sic accepto orario, ligans sibi oculos, martyrii palmam gladio caedente percepit.
In Galliis, civitate Arausica, S. Eutropii episcopi cujus vitam, illustrem virtutibus ac miraculis, Verus episcopus luculento sermone describit.
[Col. 0271D] Pontif., c. 54; Gregor, Dial. lib. III, c. 2, et lib. IV, c. 30. Natalis sancti Joannis papae, quem (quia orthodoxus erat, et a Justino imperatore orthodoxo Constantinopolim veniens gloriose susceptus fuerat) Theodoricus rex Arianus revertentem in Ravennam, in custodia tantum, ad mortem usque, cum aliis [Col. 0271B] aeque catholicis viris, perduxit. Hujus meminit S. Gregorius in libro Dialogorum. Cujus corpus, translatum de Ravenna, sepultum est in basilica B. Petri apostoli, quinto Kalendarum Januarii, Olybrio consule.
Eodem die apud Parisium, natalis sancti Germani episcopi et confessoris.
Item apud Sardiniam, sanctorum Aemilii, Felicis, Priami et Luciani.
Romae, via Aurelia, sancti Restituti.
Via Triburtina, septem germanorum.
Treviris, beati Maximini episcopi, a quo Athanasius [Col. 0271C] persecutionem Constantii fugiens honorifice susceptus est.
Item passio sancti Cononis martyris, et filii ejus sub Aureliano imperatore, in Iconio, civitate provinciae Isauriae, judice Domitiano. Hic cum esset fide praeclarus, exhibitus judici cum filio suo annorum duodecim, Spiritum sanctum in se habitare veraci confessione manifestaverunt. Primum itaque ignito ferro superpositi; deinde craticulam prunis suppositis et oleo superinfuso constanter superaverunt; inde frixoriam; inde suspensi, et valido igne sub eis adhibito, malleo ad extremum ligneo manus eorum contritae, in laudem omnipotentis Dei, spiritum emiserunt.
Eodem die, natalis sanctorum Sisinnii, Martyrii, [Col. 0271D] atque Alexandri: qui in Anauniae partibus persequentibus gentilibus viris, martyrii coronam adepti sunt. Hos Vigilius Tridentinae urbis episcopus et martyr ad regionem vicinam (cui vocabulum Anaunia) ad praedicandum misit. Ex quibus unus Sisinnius senex venerabilis, genere Graecus, ex provincia Cappadociae fuit. Igitur dum per aliquod tempus verbum Dei praedicarent, turba gentium indigne ferens, adversus sanctos Dei pugnatura consurgit. Contigit autem, ut secundum gentilem consuetudinem, per quinquennium cultura ruris sui, diabolica pompa semina [Col. 0272A] sua circumirent, luctuosis ornatibus coronati, Saturno victimas immolaturi. Tunc et ipsi apprehensi a multitudine gentilium immolare jubentur. Quibus reluctantibus, tanta caede sunt mactati, ut vix extremum spiritum traherent. Interim una nocte dilata, mox pervenitur ad coronam martyrii. Nam sanctus Sisinnius tuba aerea percussus in capite, atque securibus confossus, juxta ipsius ecclesiae limina decubuerat. Sanctus vero Martyrius comprehensus stetit immobilis, et agens gratias Deo, vulneratus capite securibus, atque subditus transforatus, ducebatur ad idolum; in quo itinere reddidit spiritum. Multitudo autem gentilium tunc apprehendentes sanctorum corpora, et in collo S. Sisinnii tintinnabulum suspendentes, insultabant dicentes: Modo te [Col. 0272B] vindicet Christus. Igitur inter corpora sancti Sisinnii et Martyrii vivus Alexander trahendus apponitur, ut per iter asperum membratim corpora disjungerentur. Ubi ergo pervenerunt ad aram Saturni, ignem copiosum factum, sanctorum corporibus immiserunt. Sanctum autem Alexandrum flagellantes, interrogabant, si vellet evadere flammas, ut sacrificaret Saturno. Sed ille contemnens impias voces, gloriosae passionis excepit palmam. Haec cum sexta feria acta fuissent quando Salvator fuerat crucifixus, umbra quaedam nigra proxima terrae, mox totam texit regionem, fulminibus creberrimis discurrentibus, ut et ipsi impii confiterentur terrore perculsi, hoc sanctorum causa fieri. Quorum etiam reliquias cum postmodum Mediolanenses summa devotione [Col. 0272C] susciperent, quidam caecus ex littore Dalmateno adveniens, tacto loculo lumen recepit, ut sanctus Paulinus scribit in vita S. Ambrosii.
[Col. 0272D] Pontificale, c. 27. Romae via Aurelia in coemeterio, natalis sancti Felicis papae. Qui cum annis quinque rexisset Ecclesiam, sub Claudio principe, martyrio coronatus est.
Turribus Sardiniae, natalis sanctorum martyrum Gabinii et Crispuli.
[Col. 0272D] De ea in gestis Nerei. Romae, S. Petronillae virginis. Haec fuit filia [Col. 0272D] beatissimi Petri apostoli, quae post multa miracula sanitatum, cum eam Flaccus comes suo vellet conjugio sociare, tridui, inducias postulans, et cum sancta virgine Felicula collectanea sua continuis jejuniis atque orationibus vacans, tertio celebratis Dominicae oblationis mysteriis, mox ut Christi sacramentum accepit, reclinans se in lectulo, emisit spiritum.
Eodem die apud Aquileiam, natalis sanctorum martyrum Cantii, Cantiani, et Cantianillae fratrum.
Turribus Sardiniae, natalis sancti Crescentiani.
[Col. 0273D] Hier. de Script. Eccles., c. 75. Dedicatio sancti Nicomedis martyris et presbyteri apud urbem Romam, cujus martyrium celebratur XVII Kalend. Octobris.
Apud Caesaream Palaestinae, natalis sancti Pamphili presbyteri, viri admirandae fidei et sanctitatis, qui sub persecutione Maximini martyrio coronatus est. Hujus vitam Eusebius Caesariensis episcopus tribus libris comprehendit. Sed et beatus Hieronymus scribit quaedam volumina manu ejus exarata se reperisse. Quae tanto, inquit, amplector et servo gaudio, ut Craesi opes habere me credam. Si enim laetitiae est unam epistolam habere martyris, quanto magis tot millia ut suum, quae mihi videtur sui sanguinis [Col. 0273B] signasse vestigiis? Ipso die, S. Caprasii abbatis monasterii Lirinensis.
Apud Viennam, sancti Claudii II episcopi.
Romae, Marcellini presbyteri et Petri exorcistae, sub Diocletiano, judice Sereno. Factum est dum teneretur beatus Petrus in obscurissimo carcere vinculis ferreis astrictus, ut custos carceris nomine Artemius haberet filiam daemoniacam, quam unice diligebat. Cui vir Dei Petrus dixit: Audi consilium meum, Artemi, et crede unigenitum Filium Dei vivi Dominum nostrum Jesum Christum, qui est liberator omnium in se credentium. Si credideris, salvabitur filia tua. Cui Artemius: Miror imprudentiam consilii [Col. 0273C] tui. Te Deus tuus liberare non potest, cum illi credas, et quotidie pro ejus nomine plagas et vincula perferas, quomodo poterit filiam meam liberare si ei credidero? Si me vis credere Deo tuo, ecce ego duplicabo super te catenas, et claustra omnia carceris muniam; te autem ipsum in ipsa ima tenebrosa solum includam. Si de his omnibus liberaverit te Deus tuus, credam ei. Cui beatus Petrus assensum dedit, promittens ad domum illius se venturum: Hoc, inquam, faciam non ad libitum tenta tionis tuae, sed ad declarationem divinitatis Domini mei Jesu Christi. Agitans caput Artemius: Iste, inquit, homo nimiis passionibus fatigatus aliena loquitur, et haec dicens abscessit. Narravitque gesta [Col. 0273D] et dicta uxori suae Candidae. Et ecce subito noctis initio adest homo Dei Petrus Artemio et Candidae, indutus vestibus candidis, tenens in manu sua triumphum crucis. In cujus vestigia corruentes illi clamabant: Vere unus Deus est, et verus Dominus [Col. 0274A] noster Jesus Christus. Statimque filia eorum, nomine et corpore virgo Paulina, a spiritu immundo vexata, curata est. Et cum hoc fieret, omnes qui in domo Artemii erant, crediderunt. Convenitque multitudo vicinorum amplius quam trecentorum, mulierum vero abundantior numerus, clamantium: Praeter Christum non est alius Deus. Cumque omnes cuperent fieri Christiani, adduxit vir Dei Petrus Marcellinum presbyterum, qui omnes unanimiter baptizavit. Sed Artemius omnes qui in vinculis erant absolvit, qui et omnes baptismi gratiam perceperunt. Audiens hoc judex Serenus, jussit Marcellinum presbyterum et Petrum exorcistam praesentiae exhiberi. Et auditum beatum Marcellinum jussit pugnis caedi in ambabus arteriis. At ubi defecerunt caedentes, [Col. 0274B] eo Petro separato, jussit ut nudus super vitri fragmenta sterneretur in custodia, et victus ei et lumen negaretur. Petrus conversus ad Serenum dixit: Cum sis nomine Serenus, totum te nubilum et tenebrosum factis ostendis. Tunc et ipsum Serenus jussit in vinculis recipi, et pedes in cippo arctissimo constringi. Factum est dum separati essent, apparuit angelus Domini Marcellino presbytero oranti nudo, et induit eum vestimentis suis, et adduxit eum ubi beatus Petrus erat in cippo et ferro. Sed et ipsum solvit, et ambos perduxit ad domum ubi nuper baptizati orabant. Non post multum vero, cum beatus Artemius cum uxore et filia sententiam capitalem suscepissent, comprehensi et illi ab his qui sanctos Dei martyres punituri erant, alligati [Col. 0274C] sunt manibus retro ad arborem, usque dum nuntiaretur judici Sereno de eis. Ille jussit eos duci in Silvam Nigram quae hodie in honore sanctorum Silva Candida appellatur, et in eadem ambos pariter decollari. Cumque ventum fuisset in media silva, ipsi sibi manibus suis mundaverunt locum ab spinis, ubi orantes simul, et dantes sibi pacis osculum, genu posito decollati sunt; et qui eos decollavit, vidit animas eorum splendide ornatas ab angelis ferri ad coelos; et poenitentiam agens, sub Julio papa baptizatus est in senectute sua nomine Dorotheus. Quorum, corpora revelantibus se beatis martyribus, tulerunt postmodum Lucilla et Firmina christianissimae feminae, et juxta sanctum Tiburtium in inferiori parte cryptae sepelierunt quinto Kalend. Septemb.
[Col. 0274D] [Col. 0274D] Euseb. l. V, c. 2, 3, Ruff. Ipso die Lugduni, sanctae Blandinae cum quadraginta octo martyribus, temporibus Marci Aurelii Veri et Antonini atque Lucii filiorum, ejus, quando per multas Romani orbis provincias ex acclamatione, [Col. 0275A] et seditione vulgi, persecutiones adversus Christianos durissimae concitatae sunt, ita ut millia multa martyrum per loca singula fierent. Quo tempore apud Lugdunum et Viennam, urbes Galliae, erga Dei servos, supra omne narrationis genus, suppliciorum et cruciatuum modus exhibitus est: ita ut primo domorum illis prohiberetur habitatio; tum deinde usus balnearum: post etiam processus ad publicum: ad ultimum, ne omnino in quolibet loco, domi forisque, publico privatoque, viderentur. Denique quodam astante tribuno et primoribus civitatis pro solis acclamationibus populi correpti, et in carcerem trusi sunt Christiani, usque ad praesentiam praesidis: cuique advenienti offeruntur. In quos ille tanta crudelitate usus est, ut saevitiae ejus species singulas [Col. 0275B] nemo possit exponere.
Vectus igitur Epagatus, unus e fratribus, zelo divino et fervore spiritus plenus, cum crudelia servis Dei supplicia videret inferri, et contra jus fasque tot poenas humanis visceribus excogitari indignitatem rei ultra non ferens, poposcit se audiri. Erat enim inter suos nobilissimus et eruditissimus. Verum cum defensionem ejus non reciperet obstinatio judicis, inquirit tantum ab eo si et ipse Christianus esset. Utque Christianum se esse clarissima et libera voce testatus est: Tanquam advocatus. inquit, Christianorum et ipse vinctorum numero societur. Ille vero habens in se advocatum pro nobis Jesum, hoc nomine meruit honorari: sancti presbyteri Zachariae (qui erga sanctos plenitudinem charitatis [Col. 0275C] ostenderat) secutus exemplum. Qui et ipse dum fratribus adest, defensionem libertatis, quae in nostra religione consistit, exsequitur, Dominicum secutus exemplum, animam suam pro ovibus suis posuit, et pro amicis.
Verum beatus Photinus Lugdunensium episcopus, cum nonagenario major esset aetate, et corpore, ut pote illius aevi, invalidus, caetera jam pene mortuus, solo martyrii amore vivebat; ducitur ad tribunalia, imo potius defertur, senio et languore resolutus. Impiae plebis undique clamor attollitur, hunc ipsum esse insonant Christum. Tum vero a praeside interrogatur, quisnam esset Christianorum Deus. Respondit: Si dignus fueris, scies. Hinc vero cunctos velut rabies immensi cujusdam furoris invasit, [Col. 0275D] ita ut qui prope astabant, pugnis, alii calcibus subigerent senem. Illi vero qui longius erant, quidquid furentibus telis venisset in manibus, eminus jaciebant. In hoc etenim vindicandos deos suos esse credebant. Quem cum seminecem projecissent in carcerem, incontaminatum paulo post reddidit spiritum.
Diaconus quoque Sanctus nomine, etiam ipse supra quam dici potest, et supra quam humanam fas est ferre naturam, acrius insistentibus ministris daemonum, nova genera poenarum pertulit. At ille vir Deo plenus intantum crudelitates eorum risit, et ferinam in quaestione saevitiam, ut nunquam dignatus sit vel quis esset genere, unde domo, vel patria, [Col. 0276A] vel nomen saltem suum eis fateri. Sed de his singulis interrogatus, nihil aliud in omnibus tormentis, nisi Christianum se esse respondit. Hoc mihi nomen, hoc genus et patria est. Aliud, inquit, omnino nihil sum quam Christianus. Ad ultimum candentes laminas aeris et ferri circa inguinis loca et delicatiora quaeque membrorum instauratis ignibus adhihent. Ex quo carnes quidem ejus adustae igne, defluebant, ipse vero permanebat immobilis, inconcussus, intrepidus; omnibus membris martyr erat, et toto corpore unum vulnus horrebat. Perit in eo formae humanae agnitio, et non solum quis esset; sed et quid esset, tormentorum crudelitas, ne agnosci posset, abstulerat. Christus tamen in eo solus per martyrii gloriam recognoscebatur. Sed artifices scelerum [Col. 0276B] nequaquam martyris erubuere virtutem. Post paucos etenim dies tormenta rursus inferunt, et denuo jam membra putrefacta vexari incipiunt. Verum (quod vix credi potest) restitutum est in primam speciem corpus per secunda tormenta, ita ut iterata supplicia non ei jam poenam contulerint, sed medelam.
Attalus quoque Pergamenus civis, populi vocibus postulatur. Erat enim valde nobilis, et quod cunctis nobilius est, vir optimae conscientiae, et in fide Christi per omnia exercitia semper martyr. Cumque circumactus fuisset in amphitheatro, titulo se praecedente, in quo scriptum erat, Attalus Christianus: fremere in eum vulgi insanientis furor vehementius coepit. Sed cum praesidi indicatum fuisset, esse eum [Col. 0276C] Romanae civitatis virum, jubet eum cum caeteris in carcerem recipi. Simul et ad Caesarem refert, ejusque sententiam, quid de eo juberet, exspectat. Ex utraque autem ecclesia, Lugdunensi scilicet et Viennensi, omnes qui studiosi et magni videbantur, et quorum labore et industria regebantur ecclesiae, universi pariter tenebantur. Talibus deinque diabolus machinis oppugnare parabat famulos Dei, quo scilicet afflictione, carceris, et poenalis squalore consumpti, ac septimo (ut dicunt) puncto in nervo pedes, contra quam credi fas est, distenti, in intimo tenebrarum loco, per omnia poenarum genera, quae furentium saevitia excogitare poterat, deperirent. Quam plurimi ergo hoc genere in ergastulis consumuntur, Domino suscipiente eorum hujuscemodi [Col. 0276D] exitum.
Alcibiades quidam erat in numero eorum, qui pro Christi vincti tenebantur. Hic vitam satis arduam et austeram gerebat, nihil cibi volens accipere, sed tantum sale et pane cum aqua utebatur. Cumque hunc vitae rigorem vellet etiam in carcere positus obtinere, Attalo (post primam confessionem suam, quam in amphitheatro confessus est) revelatur, quia non recte faceret Alcibiades, creaturis Dei et ipse non uti, et aliis formam scandali derelinquere. Quibus cognitis Alcibiades coepit omnia cum gratiarum actione percipere. Igitur cum a Caesare rescriptum fuisset, ut persistentes quidem punirentur, negantes autem dimitterentur; die quodam celeberrimo [Col. 0277A] tribunal ascendens, praesentari sibi judex Christianos, et introduci ad suppliciorum pompam praebendam cunctis qui aderant, jubet. Rursum itaque cruces, rursum poenae, rursum tormenta reparantur. Producebantur autem beatissimi martyres de suppliciis laeti, et divinum nescio quid in ipsis vultibus praeferentes, vincula sua sicut monilia pretiosa ducebant. Per squalorem carceris, Christi bonus odor effecti (II Cor. II) , ita ut viderentur sibi non in ergastulo, sed in myrothecio conclusi. Ingensque ab omnibus gloria Christo conferebatur, pro his qui ante negaverant, et dimitti neque negantes potuerant: siquidem decem ferme numero fuerant, qui lapsu suo luctum illis et ingentem tristitiam reliquerant: nunc vero (cum negantibus venia non praestaretur) [Col. 0277B] in confessione persisterent, et de perditionis grege revocati in numero martyrum jungerentur. Decernit ergo judex, ut si qui forte cives Romani reperirentur, capite plecterentur: caeteri vero bestiis traderentur.
Igitur cum erga supradictos quaestio haberetur, Alexander quidem genere Phryx, medicus diciplina, VI religiosus, et prudens, et vitae ac morum probitate cunctis charus acceptusque, amore Dei concitatus, cum assisteret tribunali, nutibus hortabatur ad confessionem, in quos quaestio agitabatur; ita ut omnibus qui astabant palam fieret quid animo gereret. Cumque id populi notavissent, indignantes clamaverunt adversus Alexandrum. Qui jussus a praeside in medium statui, et quis esset interrogatus, [Col. 0277C] Christianum se esse libera professione testatur. Quem continuo praeparandum bestiis condemnavit: et postera die simul cum Attalo producitur. Quem contra praeceptum Caesaris, gratificari populis volens, etiam ipsum tradi bestiis jussit. Sed cum ferarum nulla sanctorum corpora contigisset, omnibus eos verberum caeterarumque poenarum suppliciis cruciari jubet, beato Alexandro in omnibus quae perpessus est poenis, ne unum quidem penitus proferente sermonem.
Attalus vero, cum prunis subterjectis in sella ferrea torreretur, cumque nidor adustae carnis ad nares et ora inspectantis populi perferretur, voce magna clamat ad plebem: Ecce hoc est homines [Col. 0277D] comedere, quod vos facitis. Nos enim neque comedimus homines, neque aliud quid mali agimus. Siquidem servi eorum comprehensi cum tormenta pertimescerent, daemoniis instinctu, hoc ipsum adversus dominos commentati sunt. Et cum interrogaretur quod nomen haberet Deus, respondit: Qui plures sunt, nominibus discernuntur; qui unus est, non indiget nomine. His igitur optimis et fidelissimis ducibus usus omnis reliquus sanctorum chorus, prompti et alacres, animas suas pro fidei libertate ponebant.
Inter hos Blandina femina beatissima (per quam Christus ostendit, quia ea quae apud homines despecta sunt, et in contemptu habentur, in magna gloria [Col. 0278A] apud Dominum ducuntur) gloriosissime coronatur. Cui a prima luce ad vesperam tormenta semper innovantes, ad ultimum victos se tortores confitentur. Quae et secundo die pulsata cruciatibus, non superatur. Tertio quoque die religata ad stipitem, atque in crucis modum distenta, bestiis pabulum praeparatur. Quam cum nulla ex bestiis auderet attingere, rursum revocatur ad carcerem. Quarto etiam, verberibus acta, craticulis exusta, et multa alia perpessa, ad ultimum gladio jugulatur.
Tunc et Ponticus puer annorum quindecim, per omnia tormentorum genera cum ipsa circumactus ejus cohortatione roboratus, ante illam martyrium consummavit.
Verum Mathurus, et Sanctus, et Attalus munerum [Col. 0278B] diebus, innumeris millibus gentium diversarum ad spectaculum congregatis, statuuntur in medio arenae. Et rursum Mathurus, neophytus quidem, sed in fide et patientia robustissimus, cum sancto diacono, quasi nihil prius passi fuissent, ad omnia tormentorum genera renovantur. Certantibus omnimodis adversariis, quatenus eorum patientiam frangerent, et ab ipso (ut ita dicam) vertice coronas eorum diriperent. Sed illis eo magis animas roborabat spes vicinae jam gloriae, quam sibi jamjamque manu contingere, et contrectare dextris videbantur. Cumque et suppliciorum genera, et spectaculorum pene jam tempus esset assumptum, nec moveri ullatenus a sententia potuissent, cum etiam sellae ferreae superpositi, consumptam verberibus carnem [Col. 0278C] ignis subter ministratus exureret, ad ultimum infatigabiles martyrum spiritus, ferro caesis cervicibus effugarunt. Igitur inaudito saevitiae genere, eorum, qui necabantur in carcere, corpora canibus jubebantur exponi, adhibita simul custodia die noctuque, ne quis collectas reliquias humanitatis intuitu traderet sepulturae. Sed et si quid forte vel bestiis vel igni reliquum ex corporibus martyrum fuerat, ipsaque cum truncis suis capita punitorum, insepulta per custodiam militum servabantur. Neque vero muneribus suadere custodes, neque precibus, aut ullo alio genere copia erat: ita attente et sollicite curabant, ne daretur extremis ossibus sepultura. Haec scripta, in Historia ecclesiastica, [Col. 0278D] libro quinto.
[Col. 0277D] Euseb. lib. I, c. 2 ex vers. Ruff. Nomina vero quadraginta octo martyrum haec sunt: Photinus episcopus, Zacharias presbyter, Epagatus, Macarius, Alcibiades, Silvius, Primus, Ulpius, Vitalis, Cominus, Octuber, Philuminus, Geminus, Julia, Albina, Grata, Rogata, Aemilia, Potamia, Pompeia, Rhodana Biblis, Quartia, Materna, Helpes, quae et Amnas. Hi sunt autem qui bestiis traditi sunt: Sanctus, Mathurus, Attalus Alexander, Ponticus, Blandina. Hi vero qui in carcere spiritum reddiderunt: Aristaeus, Cornelius, Zosimus, Titus, Julius, Zoticus, Apollonius, Germinianus, Julia, Ausonia, Aemilia, Jamnica, Pompeia, Domna, Justa, Trophima, Antonia. Hi omnes famuli Christi sub [Col. 0279A] praefatis imperatoribus pariter coronati sunt. Reliquiae, eorum a persecutoribus incensae, et in Rhodanum fluvium dispersae. Sed cum Christiani maximum moerorem haberent, quasi deperissent sacrae reliquiae, nocte apparuerunt sancti viris fidelibus, in eo loco quo igni traditi sunt, stantes integri et illaesi. Et conversi ad viros dixerunt eis: Reliquiae nostrae ab hoc colligantur loco, quia nullus periit e nobis. Sed ex hoc translati sumus ad requiem, quam nobis promisit rex coelorum Christus, pro cujus nomine passi sumus. Haec renuntiantes viri illi, gratias egerunt Deo, et confortati sunt in fide; colligentesque sacros cineres, condigno honore sub sancto altari condiderunt. Ubi semper virtutibus manifestis se cum Deo habitare declarant. Harum [Col. 0279B] festivitatem cives Lugdunensis urbis omnibus undequaque laetanter accurrentibus, per descensum fluminis, cum hymnis et canticis gratulationis concelebrantes, missarumque solemnia in apostolorum ecclesia (ubi sancti cineres eorum conditi servantur) festive Domino reddentes, ex antiquorum traditione, ipsam diem miraculorum appellant. Locus in quo passi sunt, Athanacho vocatur: ideoque dicuntur martyres Athanacenses.
Apud Aretiam civitatem Tusciae, natalis sanctorum martyrum Pergentini et Laurentini fratrum, qui persecutione Decii, sub judice Turtio, cum essent [Col. 0279C] pueri, post dura supplicia tolerata, et magna miracula ostensa, gladio caesi sunt, et apud eamdem urbem conditi.
In Campania, natale beati Erasmi episcopi et martyris sub Diocletiano et Maximiano. Qui jussu impii Diocletiani imperatoris primo plumbatis crudeliter caesus, deinde fustibus diutissime maceratus, post resina, sulfure, plumbo, pice, cera oleoque solutis perfusus, ingenti miraculo illaesus apparuit. Quod cum multi viderent, fidem Christi, rejectis idolis, susceperunt. Inde immenso pondere ferri constrictus, in carcere reclusus est sub dira custodia. De qua angelica visitatione solvitur atque eripitur. Verum postmodum clarissima miraculorum ipsius gesta fama vulgante, tentus est ab altero imperatore [Col. 0279D] Maximiano, a quo diversis suppliciis tortus fuit, intantum, ut tunica aerea ignita vestiretur. Iterumque in olla, quae plumbo, pice, cera, resina, et oleo fervefacta erat, missus, virtute Domini omnia superans illaesus exinde progreditur. Sicque tandem ad confirmandum caeteros a Domino servatus, Campaniam munitus angelico solatio pervenit. Ubi cum plurimos sive in fide roborasset, sive ad fidem Christi convertisset, vocante Domino, martyrio clarus sancto fine quievit.
[Col. 0279D] Prudent. hymn. 7. Apud Illyricum civitate Siscia, natalis S. Quirini [Col. 0280A] episcopi. Qui persecutione Maximiani pro fide Christi, ligato ad manum molari saxo, in flumen praecipitatus est. Et cum circumstantibus diu collocutus, ne ejus terrerentur exemplo; vix precibus ut mergeretur obtinuit. Hujus reliquiae translatae sunt Romam, et positae in Catacumbas.
Apud Aegyptum, natalis sanctorum martyrum Mariani, Nicandri, et Apollonii quorum gesta habentur.
Eodem die natale S. Bonifacii martyris sub Diocletiano et Maximiano apud Tarsum civitatem passi, sed Romae, in via quae Latina nuncupatur, sepulti. Qui cum esset procurator rerum cujusdam nobilis [Col. 0280B] matronae nomine Aglahes et cum in ea stupro misceretur, tandem utrique divino nutu compuncti, consilium habuerunt, ut ad requirendum corpora martyrum Bonifacius mitteretur, si quo modo servientes atque obsequentes eis, per eorum orationes salvari mererentur. Perveniens igitur post dies aliquot Tarsum civitatem, dicit ad eos, qui cum eo erant, Bonifacius: Viri, euntes requirite nobis hospitium, ego autem ibo videre eos, quos valde desidero, martyres certantes. Festinans itaque ad locum, videt beatissimos, alium suspensum per pedes igne subtus posito, alium in quatuor lignis extensum, et diutissime afflictum; alium ungulis exaratum; alium manibus abscisum; alium stipitem in collo [Col. 0280C] habentem infixum, et a terra elevatum: et sic per diversa supplicia, martyria ab impio carnifice disposita. Cum eminus fervens amore Christi et ipse respiceret, magnum Deum sanctorum martyrum clamare coepit. Et accurrens consedit pedibus eorum deosculans vincula, et dicens: Certate, martyres Christi, calcate diabolum, modicum perseverate; parvus quidem labor, sed multa requies, et ineffabilis postmodum satietas. Aspiciens autem Simplicius judex, jussit eum applicari ad tribunal, cui et dixit: Quis es tu? Sanctus Bonifacius dixit: Christianus sum, et Bonifacius vocor. Tunc iratus judex, jussit eum suspendi, et tandiu corpus ejus ungulis radi donec ossa ejus apparerent? deinde calamos acutos sub ungulis manuum [Col. 0280D] ejus affigi. Cumque sanctus Dei martyr in coelum aspiciens alacriter dolores toleraret, videns impius judex, jussit aperiri os ejus, et plumbum bulliens infundi. Sanctus autem martyr dicebat: Gratias tibi ago, Domine Jesu Christe, fili Dei. Deinde judex jussit afferri ollam, et eam pice impleri, atque sanctum martyrem verso capite in bullientem picem mitti. Sed cum nihil laesus esset, jussit impius judex, ut gladio caput ejus abscideretur. Quo facto, terraemotus magnus factus est, ita ut multi infideles virtutem Christi in martyre cernentes, crederent. Conservi vero martyris Bonifacii circuibant ubique requirentes eum, et non invenientes, ad invicem dicebant: [Col. 0281A] Ille modo in adulterio, aut in taberna positus epulatur. Cum ergo inter se colloquerentur, contigit ut obviaret eis unus de commentariensibus, quem interrogaverunt: Vidisti aliquem virum peregrinum Romanum? Ille ait eis: Hesterno die vir peregrinus abscisus est capite in stadio. Et iterum interrogant: Qualis erat aspectus ejus? At ille dixit: Vir quadratus et crassus, robusto capillo, coccinea armelausia indutus. Et dicit eis: Ille quem quaeritis, apud nos hesterno die martyrio est finitus. Aiunt illi: Homo, quem nos quaerimus, adulter est et ebriosus. Dicit eis ille: Venite, videte eum. Cumque ostendisset eis corpus, et pretiosum caput ejus, dixerunt ei: Iste est quem quaerimus; petimus ut des nobis eum. Qui respondit: Ego gratis corpus ejus dare vobis non [Col. 0281B] possum. Illi autem dantes ei solidos quingentos, acceperunt corpus sancti martyris, et ungentes aromatibus, involventesque linteaminibus pretiosis, posuerunt illud in basterna, et sic revertebantur gaudentes et glorificantes Deum. Angelus autem Domini apparens dominae quondam ipsius, rem factam beati martyris indicavit. Quae confestim cum omni veneratione obviavit sancto corpori, et aedificans ei domum dignam, reposuit illud in ea, ab urbe Roma stadiorum quinque. Martyrizatus est autem sanctus martyr Bonifacius quarto decimo die mensis Maii apud Tarsum metropolim Ciliciae, et sepultus est Romae Nonis Junii. Beata vero Aglahes abrenuntiavit mundo et pompis ejus, distribuens universa quae possidebat egenis ac monasteriis, relaxans universam [Col. 0281C] familiam suam a jugo servitutis, et tantam gratiam a Domino promeruit ut in ejus nomine virtutum signis claresceret. Supervixit autem in habitu sanctimoniali annos tredecim, et sepulta est apud praefatum martyrem, operibus piis consummata.
Eodem die, sancti Bonifacii qui de Britanniis veniens, et fidem Christi gentibus evangelizans, cum maximam multitudinem in Frisia Christianae religioni subjugasset, novissime a paganis, qui supererant, gladio peremptus, martyrium consummavit cum Eoban coepiscopo, et aliis servis Dei.
[Col. 0281D] [Col. 0281] Vide libellum de Festivitat. Aug. lib. XXII de Civ. Dei, cap. 8. De his in gestis sancti Marcellini et Petri, 2 Junii. Sancti Philippi diaconi qui fuit unus de septem.
Eodem die apud Tarsum Ciliciae, martyrum viginti, sub judice Simplicio, temporibus Diocletiani et Maximiani imperatorum qui per diversa supplicia glorificaverunt Dominum in corporibus suis.
Eodem die Romae natale sancti Artemii cum uxore sua Candida, et filia Paulina. Hic Artemius cum esset custos carceris, et clausum teneret beatum Petrum exorcistam in custodia, essetque illi filia unica daemonio vexata, beati Petri precibus mox ut sanata est, [Col. 0282A] Christo cum uxore pariter et eadem filia credens, a beato Marcellino presbytero baptizatus est, omnisque domus ejus et multi alii: ita ut absque mulieribus, vivorum fierent trecentorum. Hoc judex Serenus audiens factum, Artemium, Candidam, et filiam ipsorum Paulinam sibi praesentatos, immenso pondere ruderum jussit obrui. Sicque sancti Dei perducti ad passionis locum, beatus siquidem Artemius gladio percussus, sancta vero Candida atque Paulina per limina cryptae praecipitatae, lapidibus sunt obrutae.
Constantinopoli, natalis sancti Pauli, ejusdem civitatis episcopi, qui tempore Arianae perfidiae, a [Col. 0282B] Constantino imperatore, apud civitatulam quamdam Cappadociae, Cucusam nomine, ob catholicam fidem pulsus exsilio, Arianorum insidiis crudeliter strangulatus, ad coelestia regna migravit.
In Caesarea Cappadociae, natalis sancti Luciani matyris.
In Galliis Suessionis civitate, natalis sancti Medardi episcopi et confessoris.
Andegavis, sancti Licinii episcopi et confessoris.
Item eodem die, sancti Carilefi confessoris.
Romae in monte Caelio, natale sanctorum Primi et [Col. 0282C] Feliciani sub Diocletiano et Maximiano imperatoribus. Qui gloriosissimi martyres in Domino semper viventes, a pontificibus templorum apud imperatores, quod Christiani essent, accusati sunt et inquisiti. Erant enim cives Romani, adductique sunt in conspectu imperatorum, et jusserunt eos ferro vinctos in carcerem recludi, ubi adfuit eis angelus Domini, qui eos consolaretur. Post aliquot vero dies jusserunt eos imperatores suis aspectibus praesentari, et jusserunt militibus, ut ducerent eos ad fanum Herculis et si sacrificare nollent, fortiter eos poenis affligerent. Verum cum nulla possent eos ratione movere, sed pro Christi nomine optarent magis mori, extenderunt eos milites, et virgis fortiter mactaverunt. Et cum renuntiassent imperatoribus milites quae gesta [Col. 0282D] sunt, irati valde jusserunt eos tradi Promoto praesidi civitatis Numentanae, ut diversis poenis eos interficeret. Et accipientes eos milites, duxerunt in viam, quae dicitur Numentana, milliario decimo tertio ferro vinctos et miserunt eos in carcerem juxta forum civitatis, ubi iterum angelica visitatione relevantur. Post multum vero temporis jussit sibi Promotus praeses in foro civitatis tribunal praeparari. Et cum intromissi fuissent Primus et Felicianus, et jubente praeside fuissent post responsionem ab invicem separati, primo beatum Felicianum jussit praeses cum plumbatis caedi, dicens ei: Ut quid non deponis [Col. 0283A] istam insaniam pectoris tui, ut eligas dies bonos et jucundos, et diversis tormentis corpus tuum non maceretur? Beatus Felicianus dixit: Octoginta annos vitae habeo, suntque anni triginta quod agnovi veritatem Dei, et nihil de blandimentis hujus mundi cogitans, elegi servire Creatori meo, aeterno omnipotenti Deo. Tunc praeses jussit eum ligari ad stipitem, et aculeos in manibus ejus ac pedibus figi, et diu torqueri. Et per tres dies neque panis neque aqua, neque ullum genus cibi ei ministratum est. Cumque per triduum continuo maneret in Dei laudibus, jussit eum praeses flagellis caedi; et de stipite sic deponi, et in custodia recludi; ac postmodum applicari sibi sanctum Primum. Quem validissimis fustibus caesum, deinde in equuleo levatum, lampades circa latera ejus jussit [Col. 0283B] apponi, et depositum de equuleo, praecepit reliquari plumbum super beatum martyrem extensum, et bulliens in os ejus infundi. Tunc fecit praesentem esse beatum Felicianum. Sed cum invictissimi persisterent sancti martyres, angustiatus praeses jussit eos ad amphitheatrum duci, et duos leones eis dimitti. Quibus ad pedes sanctorum ruentibus, laxati sunt et ursi ferocissimi: sed et ipsi martyrum virtute saevitiam perdiderunt. Quod videntes hi qui ad spectaculum venerant, pene mille quingenti viri miraculis perculsi, crediderunt in Domino Jesu Christo. Verum praeses cum insuperabiles eos cerneret, gladio animadverti praecepit. Quorum corpora noctu a Christianis fidelibus rapta, sepulta sunt ad Arcus Numentanos, intra arenarium, quinto [Col. 0283C] Idus Junii, ab urbe Roma milliario quartodecimo.
In Galliis, civitate Aginno, loco Pompeiano, passio sancti Vincentii levitae et martyris.
Romae via Aurelia, milliario decimo tertio, natalis sanctorum Basilidis, Tripodis, et Mandalis, sub Aureliano imperatore, praeside Platone, et aliorum viginti martyrum.
Eodem die natale beati Getulii martyris, tempore Adriani imperatoribus, sub judice Licinio. Hic in omni lege divina erat doctissimus, et per ejus doctrinam multi in fide Christi erudiebantur. Cujus [Col. 0283D] famam Adrianus imperator audiens, direxit Cerealem vicarium ad tenendum eum. Qui veniens, sanctum Getulium sedentem, et docentem multos reperit. Fuerat autem idem Cerealis in conspectu Adriani cum fratre beati Getulii Amantio acceptus, Amantius vero tribunus, ob metum Adriani absconsus latebat, quem Cereali beatus Getulius declaravit. Ille, eo viso, gavisus est valde, et instructus diligenter de Domino Jesu ab eis, cum jam fideliter crederet, venerunt ad urbem Romam, et accersito beato Sixto episcopo, assignaverunt ei locum ubi baptizaretur. Quem beatus Sixtus vere Christianam fidem amantem baptizavit. Eodem tempore quidam Vincentius [Col. 0284A] nomine, nummorum arcarius, comperiens vicarium Cerealem Christianum, iratus valde nuntiavit hoc Adriano. Qui mox Licinium consularem direxit, ut teneret Cerealem: qui, si immolare nollet, incendio cremaretur. Cum quo beatus Getulius, et Amantius, et Primitivus tenti sunt. Licinius consularis Cereali vicario dixit: Sic desperasti de vita tua, ut praecepta principum, qui dominantur in universo mundo contemnere videaris? Cui beatus Cerealis: Et thesauros publicos declinatione perfecta tradidi in publicum, et Domino Jesu Christo servire promitto, et via aeterna me frui credo. Licinius dixit: Si desideras vivere, an mori, dicito. Cui beatus Cerealis: Ego si non desiderarem vivere, Christum non confiterer. Tunc conversus ad sanctum Getulium, Licinius [Col. 0284B] dixit: Sacrifica deo Jovi et Marti. Cujus verba risit beatus martyr. Licinius vero accensus ira, jussit eos exspoliari, et caedi, deinde in carcerem diebus viginti septem recludi. Et veniens Romam, Adriano de eis iterum innotuit: qui jussit eos incendio tradi. Sanctus vero Getulius cum igne superviveret, fustibus illiso capite martyrium complevit. Consummati sunt beati martyres in fundo Capreolis, via Salaria, ab urbe Roma plus minus milliario decimo tertio, supra fluvium Tiberim, et in partes Aviniensium [ al. in parte Sabinensium]. Quorum corpora collegit beata Symphorosa, uxor beati Getulii martyris. Quae non longe post cum septem suis filiis martyrizavit, videlicet vigesimo septimo die mensis Junii. Et sepulta est in praelio suo, in Arenario, loco et oppido supra nominato.
[Col. 0283D] Vide libellum de Fest. Apost. Natalis sancti Barnabae apostoli, cujus corpus tempore Zenonis imperatoris ipso revelante repertum est.
Eodem die apud Corinthum, sancti Sosthenis, discipuli sancti Pauli apostoli.
Apud Aquileiam, natale sanctorum martyrum Felicis et Fortunati, sub persecutione Diocletiani et Maximiani imperatorum, praeside Euphemio. Qui cum essent germani fratres fide Christi ferventes, deferente Apamio, qui erat unus ex officio praesidis, vincti ferro, Aquileiam judici Euphemio perducuntur. [Col. 0284D] Ubi cum Christum constantissime faterentur, ab irato judice primum in equuleo sunt suspensi, ardentibus lampadibus circa latera appositis, sed mox psallentibus martyribus exstinctis, inde per ventrem ferventi oleo superfusi, ad ultimum, cum in confessione Christi durarent, foras civitatem ducti, ad fluvium qui civitati adjacet, capite truncantur. Inde nocte a religiosis viris ejusdem urbis Aquileiae sub aromatibus et linteaminibus involuti, ablati sunt atque sepulti. At cives Vicetiae supervenientes, eorum corpora perducere ad suam civitatem meditabantur. Non permittentibus autem Aquileiensibus, et multum renitentibus, tandem pia contentio ita finita est nutu [Col. 0285A] divino, ut Felicem Vicetini, Fortunatum haberent Aquileienses: ita tamen, ut caput beati Felicis Aquileia, caput vero Fortunati Vicetia sortiretur. Quod factum in laudem Domini nostri Jesu Christi usque hodie permanet.
Mediolani natale sanctorum martyrum Nazarii et Celsi pueri. Beati Nazarii pater Africanus, mater vero Perpetua, beato Petro apostolo baptizati: ipse vero sanctus Nazarius a sancto Clemente instructus et baptizatus est. Quem Anolinus sub rabie persecutionis quae per Neronem excitata est, diu maceratum et afflictum in carcere, et cum eo beatissimum Celsum puerum, quem idem ipse nutrierat, gladio feriri [Col. 0285B] jussit. Quorum corpora Christiani furati, quinto Kalendas Augusti sepelierunt foris portam, quae dicitur Romana, in propriis hortis. Revelabant autem se beatissimi martyres cuidam Ceratio nomine, cui uxor Fortunata, et per visum monuerant se occultari propter rabiem persecutionis quam Nero impius excitaverat. Latuerunt vero usque ad tempora Honorii et Arcadii imperatorum. Quos beatus Ambrosius Domino revelante reperit. Patefacto autem sepulcro in quo jacebat corpus sancti Nazarii (qui quando passus fuerit, ut scribit sanctus Paulinus, usque tunc temporis ignorabatur), viderunt sanguinem martyris ita recentem qui praesentes erant, quasi eodem die fuisset effusus. Caput etiam ipsius, quod ab impiis fuerat abscissum, ita integrum atque incorruptum, [Col. 0285C] cum pilis capitis et barba, ut videretur eo tempore, quo levabatur, lotum, atque in sepulcro compositum. Etiam odore tanto repleti sunt, ut omnium aromatum vinceret suavitatem. Quo levato, et lectica composito, statim ad sanctum Celsum martyrem, qui in eodem horto positus erat, ad orationem sanctus episcopus perrexit, et transtulit ad basilicam Apostolorum quae est in Romana. Inventi autem et translati sunt pridie Idus Junii; festivitas vero agitur de martyrio, quinto Kal. Augusti. Commemoratio etiam eorum publica et celebris in die sanctorum Gervasii et Protasii a fidelibus populis frequentatur, et venerabiliter excolitur.
Item beati Basilidis, Cyrini, Naboris.
Sed et Nazarii et Celsi, quos duos passos fuisse [Col. 0285D] apud Ebredunensem urbem, antiquitas memorando celebrat.
Romae natalis sanctae Feliculae [Col. 0285D] De hac in gestis Nerei et Achillei XXII Maii. virginis et martyris. Quam cum Flaccus comes post excessum Petronillae vellet ducere uxorem, atque ad terrendum proposuisset ei, dicens: Unum tibi e duobus elige, aut esto uxor mea, aut diis sacrifica, responsum ab ea accepit: Nec uxor tua ero, quia Christo sacrata sum; nec diis tuis sacrificabo, quia Christiana sum. Tunc Flaccus tradidit eam vicario, qui fecit [Col. 0286A] eam in tenebroso claudi cubiculo, sine cibo, per septem dies. Inde perseverantem in confessione Christi cum ejecissent, duxerunt eam ad virgines Vestae, ibique per alteros septem dies, sine cibo permansit, eo quod nulla ratione de earum manibus cibum pateretur accipere. Post hoc levata in equuleum clamabat, dicens: Modo coepi videre amatorem meum, in quo amor meus fixus est. Cumque ei tortores dicerent: Nega te Christianam, et dimitteris, illa clamabat: Ego non negabo amatorem meum Christum, qui propter me felle cibatus, et aceto potatus, spinis coronatus, et crucifixus est. Post haec deposita est, et praecipitata in cloacam. Sanctus autem Nicomedes presbyter in speculis positus, occulte levavit eam, et per noctem in birote perduxit ad casellam suam, [Col. 0286B] septimo ab urbe milliario, via Ardentina, ibique eam sepelivit.
Elisei prophetae, quid apud Samariam Palaestinae, quae postea Sebastea, id est Augusta, in honorem Augusti ab Herode vocari coepit, situs est. Ubi et Abdias propheta requiescit, et quo major inter natos mulierum non fuit Joanne Baptista. Ubi ad sepulcra sanctorum tam tremenda fiunt miracula, ut variis illic daemones rugiant cruciatibus, et homines ab eis obsessi audiantur ululari luporum vocibus, latrare canum, fremere leonum, sibilare serpentium, mugire taurorum. Cernuntur alii rotare cespite, et post tergum terra verticem tangere, suspensisque pedibus [Col. 0286C] feminis vestes non defluere in faciem. Ubi etiam in monte vicino duae visuntur speluncae, in quibus persecutionis et famis tempore, Abdias centum prophetas aluit pane et aqua (III Reg. XVIII) . Scribit beatus Hieronymus in libro de Vita sanctae Paulae.
Suessionis civitate, passio sanctorum martyrum Valerii et Rufini.
[Col. 0286D] Hieron. epist. 27. ad Eust. Apud Caesaream Cappadociae, sancti Basilii episcopi fratris Gregorii et Petri. Qui cum esset omnibus virtutibus fundatus, et quodam tempore a Valente imperatore in exsilium pro fide cogeretur: exhibitus ad tribunal praefecti, terroribusque (ut illi moris est potestati) et minis maximis agi coepit: et nisi praeceptis principis obediret, interitum sibi lamiamque speraret impendere. Tunc ille intrepidus [Col. 0286D] et absque ulla animi perturbatione haec sibi minitanti praefecto respondisse fertur: Atque utinam aliquid mihi esset digni muneris quod offerrem huic, qui maturius Basilium de nodo follis hujus absolveret. Cumque daretur ei nox, quae erat media, ad spatium deliberandi: respondisse denuo perhibetur: Ego crastino ipse ero qui nunc, tu te utinam non mutares. Et illa quidem nocte uxor imperatoris velut tortoribus tradita cruciatur. Filius vero, qui eis erat unicus, exstinctus, paternae impietatis solvit supplicia. Ita ut ante lucem missi, qui rogarent Basilium ut precibus suis intercederet pro eis, ne etiam ipsi et [Col. 0287A] quidem multo justius interirent. Sic accidit, ut cum omnes catholicos expulerit Valens, Basilius usque ad vitae exitum intemerato communionis sacramento in Ecclesia perdurarit.
Viennae, sancti Etherii episcopi.
Apud Siciliam, natale sanctorum martyrum Viti, Modesti, et Crescentiae. Qui beatus Vitus in puerili aetate virtutibus maturus, primum a patre suo sacrilego Hila, ut a cultura Dei recederet, tentatus est; deinde a Valeriano judice [Col. 0287D] Catomis caedi. Infra XVIII Novembris, catomo suspendi. Existimo catomis et catomo adverbialiter usurpata. Nihil enim est aliud quam suspendi vel caedi capite deorsum: quod fiebat maxime in pueris, cum ex alterius humeris, erectis in altum pedibus suspendebantur: quod et viris et feminis quandoque ignominiae causa factum. Acta S. Afrae V Aug. Catomis nudam te caedi jubebo, quod inepte Scaliger [Col. 0288D] ad Manilii librum V interpretatur, nudatam in cervice plumbatis caedi. Victor lib. I Persecut Wandal.: «Quodam tempore venerabilem senem in publica facie catomis caeciderunt.» Aristoph. in Irene et Acharn. dicitur κατωκάρα. Joseph lib. V, c. 10 Antiq. Judaic. κατομαδόν. catomis caesus in confessione permansit. Inde redditus patri. At cum poenis affligere illum pater meditaretur, monitu angeli navem conscendens, comitantibus se Modesto et [Col. 0287B] Crescentia nutritoribus, ad Tanagritanum territorium devenit. Inde propter filiam Diocletiani imperatoris a daemonio vexatam quaesitus, et adductus ad Diocletianum, ipsam ejus filiam oratione curavit. Sed cum multis donis promissis ei impius imperator suadere vellet ut culturam diis impenderet, ejusque animum de bono proposito mutare non posset, arctissimis vinculis ferreis astrictum, in carcerem teterrimum induci jussit, et cum eo pariter Modestum atque Crescentiam. Deinde circumstante populo in amphitheatro sistuntur. Quos Diocletianus in ollam resina et pice succensam, et plumbo soluto fervefactam, jactari praecepit. Ubi sancti martyres psallentes in modum trium puerorum (Dan. III) , hymnum Deo dicebant. Et egressi illaeso vultu de [Col. 0287C] olla, dimissus est eis leo ferocissimus. Qui mox ad pedes eorum cecidit, et lingua sua pedes martyrum lingere coepit. Ad ultimum victus per omnia sacrilegus imperator, simul et videns multitudinem populi miraculo perculsam, ad Christum verum Deum conversam, catastam parari jussit, et servos Dei superextendi. Cumque caederentur martyres Dei, ossaque discinderentur, tonitruum magnum factum est, coruscationes, atque tam magnus terrae motus, ut templa deorum corruerent, et multos opprimerent. Florentia vero femina illustrissima, corpora sanctorum collegit, et in loco, qui dicitur Marianus, condita aromatibus sepelivit.
Eodem die apud Maesiam civitate Dorostoro, sancti Esychii militaris, qui cum beato Julio comprehensus, [Col. 0287D] sub praeside Maximiano, postea martyrio coronatus est
Apud Antiochiam, natalis sanctorum martyrum Cyrici et Julittae matris ejus, quorum prior post dira verbera etiam calicem cum aceto et sinapi in os [Col. 0288A] accepit: deinde pariter clavis confixi, evulsis oculis in carcerem trusi sunt. Post haec decalvati et excoriati, super carbones in lecto aereo assati sunt. Ad ultimum serris attriti, amputatis linguis, martyrii sui cursum obtruncatione capitis impleverunt. Passi sunt cum eis et alii quadringenti quatuor.
Apud urbem Visontionensem, sanctorum martyrum Ferreoli presbyteri et Ferrutioni diaconi, qui a beato Irenaeo Lugdunensi episcopo et martyre ad praedicandum verbum Dei missi, sub Claudio judice ad trochleas extensi et flagellati, deinde in carcerem reclusi, et mane amputatis linguis praedicabant verbum Dei. Post haec subulae triginta utrisque infixae manibus et pedibus et pectore: ad ultimum gladio feriuntur.
[Col. 0288B] Civitate Nannetis, sancti Similiani episcopi et confessoris.
Lugduni, depositio sancti Aureliani episcopi Arelatensis.
Romae, sanctorum Martyrum ducentorum sexaginta duorum, qui positi sunt via Salaria veteri, ad clivum Cucumeris.
Eodem die sancti Wultmari confessoris, admirandae sanctitatis et religionis viri.
Romae via Ardeatina, natalis sanctorum martyrum Marci et Marcelliani, [Col. 0288D] De his in gestis sancti Sebastiani 20 Janu praeclarissimi generis, [Col. 0288C] Tranquillini et Marciae filiorum, qui primo carcerem pro fide passi, postmodum a Fabiano duce tenti, ad stipitem ligati, in pedibus clavos acutos acceperunt. Quibus cum diceret insanus Judex: Infelices ac miseri, deponite amentiam, et liberate vosmetipsos a cruciatibus imminentibus, responderunt: Nunquam tam bene epulati sumus, modo coepimus esse fixi in amore Christi: utinam nos sic esse, sicut sumus, tandiu permittas, quandiu hujus regimur corporis indumento. Cumque transisset una dies et una nox, et illi in psalmis et hymnis laudantes Christum perseverarent lanceis per latera transfixi, cum gloria martyrii ad sidera regna migraverunt.
[Col. 0288D] Mediolani, natalis sanctorum Gervasii et Protasii martyrum. Qui beatissimi cum per decem annos in uno coenaculo conclusi lectionibus et orationibus atque jejuniis vacassent, undecimo ad palmam martyrii pervenerunt. Tenti ab Astasio comite, qui primum tam diu jussit plumbatis contundi, quam diu exhalaret spiritum; sequentem vero, id est Protasium, [Col. 0289A] fustibus caesum capite truncari. Quorum corpora Philippus vir religiosus una cum filio suo furtim abstulit, et in domo sua, in arca marmorea sepelivit. Quorum sepulcra multo post tempore Theodosio imperante, Domino revelante, beatus Ambrosius reperit. Et ita incorrupta eorum corpora, ac si eodem die martyres fuissent interempti. Quae cum in urbem introducerentur, quidam diu caecus feretri tactu lumen recepit.
Apud Ravennam, sancti Ursicini martyris [Col. 0289D] Ambr. serm. 71, et l. X, epist. 85. , qui sub judice Paulino post nimia tormenta in confessione Domini immobilis permanens, capitis abscisione martyrium consummavit. Sepultusque est in eadem urbe a beato Vitale patre sanctorum Gervasii ac Protasii.
Romae, natale sancti Novatis fratris Timothei presbyteri, qui a beatis apostolis eruditi sunt. De quo Novato scribit Pastor in gestis Pudentianae et Praxedis virginum ad praedictum Timotheum germanum ejus. Venerabilis, inquit, virgo Praxedis post transitum germanae suae Potentianae [Col. 0289D] Al. Pudetianae, vide 19 Maii. , valde afflicta erat. Ad quam consolandam veniebant multi nobiles Christiani, simul cum sancto Pio episcopo, inter quos germanus vester Novatus, et qui est frater noster in Domino, quique multos Christianos pauperes donis suis reficiebat, et vos frequenter cum beatissimo Pio episcopo ad altare Domini commemorabat. Post annum vero et dies viginti octo, aegritudine detentus est idem Novatus, et absens erat a conspectu virginis [Col. 0289C] Praxedis. Pio autem episcopo cogitante de omnibus Christianis una cum virgine, requiritur Novatus vir Dei. Et dum auditum fuisset, quia aegritudine detinebatur, contristati sumus omnes: beati Praxedis dixit ad patrem nostrum sanctum Pium: Jubeat sanctitas vestra, ut eamus ad eum, et visitatione nostra una cum orationibus vestris salvabitur. Et facta constitutione, nocte una cum Pio episcopo et virgine Domini perreximus ad virum Dei Novatum. Cumque audisset vir Dei Novatus, omnes congregatos ad se venisse gratias coepit agere Deo, quia meruit a sancto Pio episcopo et virgine Domini, una cum nostra devotione visitari. Et fuimus in domo ejus diebus ac noctibus octo. Factumque est ut tertio decimo die ipse Novatus vir Dei transiret ad Dominum, [Col. 0289D] regni coelestis gloriam percepturus.
Apud Siciliam, civitate Syracusis, natalis sanctorum martyrum Rufini et Marciae.
Romae, sanctae Demetriae virginis, quae fuit beati Fausti filia. Haec cum ante impium Julianum pro fide Christi introduceretur, in confessione spiritum emisit. Sepulta a beato Joanne presbytero juxta matrem suam sanctam Daphrosam, et sororem Jovianam, juxta palatium Lucianum.
In Britannia, natale sancti Albini martyris, qui tempore Diocletiani in Verelamio civitate, post verbera et tormenta acerba, capite plexus est: sed illo in terram cadente, oculi ejus, qui cum percussit, pariter in terram ceciderunt. Passus est cum eo etiam unus de militibus, eo quod eum ferire jussus, noluerit, divino utique perterritus miraculo, quia viderat beatum martyrem sibi, dum ad coronam martyrii properaret, alveum amnis interpositi orando transmeabilem reddidisse. Quo in tempore, persecutio crudelis, Oceani limbum transgressa, etiam Aaron et Julium Britanniae, cum aliis pluribus viris ac feminis, felici cruore damnavit.
[Col. 0290B] Item in civitate Nola Campaniae natalis sancti Paulini [Col. 0289D] Gennad. de Viris illust. cap. 22. episcopi et confessoris, qui se temporibus Wandalorum pro filio cujusdam viduae in servitutem tradens, et terribili visione regi eorum quis esset agnitus, reddita sibi omni captivitate civitatis suae, et oneratis frumento navibus, cum ingenti gloria ex Africa ad propriam sedem reversus est. Claruit autem non solum eruditione, et copiosa vitae sanctitate, sed etiam potentia adversus daemones.
Ipso die, depositio beati Niceae Romatianae civitatis episcopi.
Vigilia S. Joannis Baptistae.
Eodem die sancti Joannis presbyteri, quem impius [Col. 0290C] Julianus inauditum via Salaria vetere, ante simulacrum Solis decollari praecepit. Cujus corpus a beato Concordio presbytero collectum, et sepultum est juxta concilia martyrum.
Apud Britanniam, sanctae Edeltrudis virginis et reginae, cujus corpus cum annis undecim esset sepultum, incorruptum inventum est.
Nativitas praecursoris Domini [Col. 0290D] Vide lib. de Fest. Apost. .
Apud Pyrrhiberoeam, sancti Sosipatris [Col. 0290D] Act. XX, Rom. XVI. De eo in Gestis Joan. et Pauli. 26 Jun. discipuli sancti Pauli apostoli.
[Col. 0290D] Item apud Alexandriam, natale sancti Gallicani martyris. Qui cum triumphalibus infulis sublimatus acceptus esset Augusto Constantino et charissimus, filiam ejus sacratissimam virginem Constantiam sibi poscebat uxorem. Constantinus vero Augustus contristari coepit sciens filiam suam positam in sancto proposito facilius occidi posse, quam vinci. Quae cum patris sollicitudinem studio sanctitatis conaretur excludere, certa de Deo, dixit patri: Depone omnem sollicitudinem tuam, et te daturum illi conjugem repromitte, ut si Scytharum superaverit gentem, victor [Col. 0291A] simul et conjugem me accipiat. Facta sunt omnia sicut virgo disposuit; et veluti subarrationis loco dantur duo fratres eunuchi Joannes et Paulus ex latere Augustae Gallicano, et duae sorores, Gallicani filiae, Attica et Artemia ipsi Augustae traduntur: quas virgo ad Dominum convertit. Igitur Gallicanus a Scythca gente in Thraciarum Philippopoli urbe conclusus, metuens confligere cum eis, quod exigua illi esset militum manus, hostium vero esset innumerabilis multitudo, insistebat sacrificiis, et Martianas victimas offerebat. Quid multa? Ad ultimum crevit obsidio, et universi tribuni ejus ac milites se hostibus tradiderunt. Cumque cuperet fugiendi aditum reperire, Paulus et Joannes, ex quibus praepositus unus, alter primicerius erat Constantiae Augustae, dixerunt ei: Fac votum Deo coeli, quod si te liberaverit, [Col. 0291B] Christianus fias et eris victor melius quam fuisti. Mox ut votum ore prolatum est apparuit illi juvenis statura excelsus, ferens in humeris crucem, dicens: Sume gladium tuum, et sequere me. Quem dum sequeretur, apparuerunt ei hinc et inde milites armati, confirmantes eum, et dicentes: Nos tibi praebemus officium, tu ingredere hostium castra, et dextra laevaque gladium tenens evaginatum, respice quousque pervenias ad regem ipsorum. Quo cum pervenisset cum eis prostratus rex pedibus ipsius, postulavit nullum penitus ex suis occidi gladio. Quod Gallicanus nec fecit, nec jussit ita universae Thraciae liberatae, et gens Scytharum tributaria facta est. Ipse vero ita Deo se devovit, ut etiam conjugio se promiserit abstinere. Revertens itaque Gallicanus, non prius [Col. 0291C] ingressus est Romam, quam ad sacra beati Petri apostoli limina perrexisset. Constantinus vero imperator misit se in amplexus ejus postquam cognovit omnia quae Christi pietate circa illum perfecta sunt, referens ei universa quae gesta sunt circa filias ejus, quomodo sunt virgines Christo utiliter consecratae. Tunc cum Augusto intrante palatium Gallicano, occurit Helena cum filia Constantia, et filiabus ipsius Gallicani. Fundebantur lacrymae gaudiis plenae. Qui cum vellet privatus abscedere, rogatus ab Augusto consul processit: et in fascibus positus, quinque millia servorum liberos civesque Romanos fecit. Quibus praedia domosque donavit: cunctasque facultates suas, excepto jure filiarum, distrahi ac donari pauperibus jussit. Et se in Ostiensi urbe manenti cuidam [Col. 0291D] sancto viro, Hilarino nomine, sociavit. Cujus habitaculum ampliari fecit ad peregrinorum susceptionem, quam ipse plurimis impendebat. Huic adhaeserunt multi ex servis suis, quos liberos fecit. Et divulgata est fama ejus per totum orbem, ita ut ab Oriente et Occidente venientes, viderent virum ex patricio, ex consule, qui erat amicissimus Augusto, lavantem pedes, ponentem memsam, aquam manibus effundentem, languentibus sollicite ministrantem, et exhibentem caetera sanctae servitutis officia. Hic primus in Ostiensi urbe exstruxit ecclesiam et ditavit officia clericorum. Huic se sanctus Levita Laurentius revelavit, adhortans [Col. 0292A] eum, ut in ejus nomine ecclesiam fabricaret in porta, quae nunc usque Laurentia nuncupatur. Rogatus autem ut ibi levaretur episcopus non consensit, sex ex sua voluntate ipse qui ordinaretur elegit. Tantam namque ei gratiam contulit Deus, ut daemonibus pleni, mox ut visi fuissent ab oculis ejus, protinus mundarentur: multaque in eo erant sanctitatis insignia. Sed cum a Constantio Julianus Caesar factus esset, dedit legem ut Christiani nihil in hoc saeculo possiderent. Tunc Gallicanus habens in Ostiensi pago quatuor casas, quarum pensiones his operibus quibus diximus, ministrabat; ita habere Deum meruit defensorem ut quicunque ingrediebatur in eas malitiose aut ponere titulos fisci, aut exigere pensiones, statim a diabolo repiebatur. Et quicunque actorum ejus esset exactor, leprosus fiebat. Tunc interrogata [Col. 0292B] daemonia dederunt responsum, quod, nisi sacrificare coactus fuisset Gallicanus, exactores reddituum ejus ista pericula non vitarent. Et quoniam nullus audebat convenire Gallicanum de hoc scelere, mandavit ei Julianus Caesar, dicens: Aut sacrifica diis, aut discede a finibus Italiae. Qui statim relictis omnibus Alexandriam petiit, et ibi junctus est confessoribus Christi per continuum annum. Post etiam secessit in eremum, ibique a Rauciano comite templorum, cum cogeretur sacrificare, et contemneret, percussus gladio in corpore, Christi martyrem fecit, atque ita perrexit ad Dominum gaudens cum triumpho. Cui statim basilicam construxerunt sui nominis: in qua exuberant beneficia martyris ex eo, et nunc usque in saeculum.
[Col. 0292C] Item Romae, sanctae Luciae virginis, cum aliis triginta duobus.
Romae, sanctorm Joannis et Pauli fratrum natale. Quorum primus praepositus, secundus fuit primicerius Constantiae virginis, filiae Constantini. Qui cum omni die turmas Christianorum recrearent ex his opibus, quas sanctissima virgo Constantia reliquerat, pervenit hoc ad Julianum. Et misit qui eos convenirent, dicens debere sibi eos adhaerere. Illi vero responderunt inter alia: Pro iniquitate tua destitimus a tua salutatione, et a societate imperii tui nosmetipsos omnino subtraximus. Sumus enim nos non [Col. 0292D] falsi, sed veri Christiani. Quibus Julianus mandavit: Considerare debetis, quia vos regia aula nutriti non debetis deesse a latere meo, ut habeam vos primos in palatio meo. Quod si contemptus a vobis fuero, necesse mihi erit agere, ut contemni non possim. Paulus et Joannes dixerunt: Non tibi facimus hanc injuriam, ut praeponamus tibi qualemcunque personam; Deum tibi praeponimus, qui fecit coelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt. Et scire te volumus quia nunquam ad salutationem tuam, nunquam ad culturam tuam, nunquam ad palatium tuum veniemus. Quibus Julianus ait: Decem diebus vobis a me dantur induciae: decima transacta Dei sponte ad me venientes: amicos vos habeam, non venientes [Col. 0293A] vero, tanquam hostes publicos punio. Tunc sancti viri Joannes et Paulus Christianos ad se invitantes, ordinaverunt de omnibus quae relinquere poterant, per totos decem dies incessanter die noctuque eleemosynis insistentes. Die vero undecima sunt constricti intra suam domum. Missus namque est Terentianus compiductor ad eos cum militibus hora coenandi. Qui ingressus, invenit eos orantes, et dixit eis: Dominus noster Julianus statunculum aureum Jovis ad vos misit, ut adoretis illud, et thura incendatis. Quod si non feceritis, ambo modo gladio feriemini. Non enim decet vos intra aulam nutritos, publice occidamini. Joannes et Paulus dixerunt: Julianus si tuus est Dominus, habeto partem cum eo: nobis autem dominus alius non est, nisi unus Deus, Pater et Filius et Spiritus [Col. 0293B] sanctus, quem ille negare non timuit. Et quia semel a facie Dei projectus est, vult et alios secum in interitum devenire. Tunc Terentianus fecit fieri foveam intra domum eorum, ut sine strepitu famae punirentur: et sic decollari, statimque involvi et reponi jussit; divulgans, quod jussu Caesaris missi fuissent in exsilium. Statim autem ut Julianus in bello Persarum interfectus est, Joviniano facto Christianissimo imperatore, apertae sunt ecclesiae, et coepit religio Christiana gaudere. Daemones autem ex obsessis corporibus intra domum Joannis et Pauli ejiciebantur, confitentes sanctam passionem eorum, ita ut unicus filius Terentiani, qui eos decollaverat, veniret intra domum sanctorum, et clamaret per os ejus daemon, quod Paulus et Joannes incenderent [Col. 0293C] eum. Tunc Terentianus veniens, prostravit se in faciem clamans, quod nesciens quid faceret homo paganissimus, jussionem Caesaris adimplesset. Unde factum est, ut dato nomine suo, proximo die Paschae perciperet gratiam Christi. Et assidue orans et flens ad locum illum erat, in quo sanctorum corpora requiescunt, donec a sanctis Dei filius ejus emundaretur. Et ab ipso Terentiano descripta est passio horum martyrum. Passi sunt autem VI Kal. Julii.
[Col. 0293D] Ado in Chron. ann. 110 Apud Galatiam, B. Crescentis, discipuli S. Pauli apostoli (II Tim. IV) , qui ad Gallias transitum faciens, verbo praedicationis multos ad fidem Christi convertit, [Col. 0293D] Viennae civitate Galliarum per aliquot annos sedit, [Col. 0294A] ibique Zachariam discipulum pro se episcopum ordinavit. Rediens vero ad gentem; cui specialiter fuerat episcopus datus, Galatas, usque ad beatum finem vitae suae in opere Domini confortavit.
Apud Tiburtinam Italiae civitatem, natale sanctae Symphorosae, beati Getulii martyris uxoris, cum septem filiis, Crescente, Juliano, Nemesio, Primitivo, Justino, Stacteo, Eugenio, cum quibus simul passa est sub Adriano principe: qui ipsam Symphorosam jussit palmis caedi, deinde suspendi crinibus. Sed cum superari nullatenus posset; jussit eam alligato saxo in fluvium praecipitari. Cujus frater Eugenius curiae principalis Tiburtinae, colligens corpus ejus sepelivit. Mane autem facto, imperator jussit septem figi stipites, ibique filios ejus ad trochlear extendi, et [Col. 0294B] Crescentem in gutture transfigi, Julianum in pectore, Nemesium in corde, Primitivum in umbilico, Justinum per membra distentum scindi per singulos corporis nodos atque juncturas, Stacteum lanceis innumerabilibus, donec moreretur, in terra configi; Eugenium findi a pectore usque ad inferiores partes. Altera autem die Adrianus praecepit corpora eorum simul auferri, et projici in foveam altam. Et posuerunt pontifices sacrorum nomen loci illius: [Col. 0293D] Ad septem biothanatos. Christiani olim ab ethnicis ignominiae causa Biothanati dicti, quod tam prompte se morti exponerent, et violenta morte e vita excederent, non naturali. Infra III Sept. Biothanata et malefica. Apud magicae vanitatis auctores vox haec usitata, ut ostendit Tertullian. lib. de Anima, cap. 57. «Aut optimum est hic retineri, secundum Ahoros: aut pessimum, secundum Biothanatos, ut ipsis jam vocabulis utar, quibus auctrix opinionum istarum magica sonat.» Item apud Physicos. Servius, IV Aeneid.: «Dicunt physici, biothanatorum animas non recipi in originem suam.» Apud Genethliacos vox ea crebra. Lampridius in Heliogabalo: «Et praedictum eidem erat a sacerdotibus Syris, biothanatum se futurum.» Sic apud Julium Firmicum mors biothanata Graecis dicitur βιοθάνατος, et [Col. 0294D] βιαιοθάνατος ; et βιοθανὴς, a βία et θάνατος mors; non ut est apud Isidorum lib. X Orig., littera B: «Biothanatus, quod est bis mortuus.» Imo a violenta morte, quam vel sibi quis conciscit, qui alias αὐτοθάνατος, vel quam quis sponte incurrit. Cassianus, collat. II, de Discretione, cap. 5, de Herone sene, qui a diabolo deceptus se in puteum praecipitem dederat: «Quamobrem pro meritis laborum tantorum et annorum numerositate qua in eremo perduravit, ac miseratione et humanitate summa, ab his, qui ejus compatiebantur exitio, vix a presbytero et abbate Paphnutio potuit obtineri, ut non (inter biothanatos reputatus) etiam memoria et oblatione pausantium judicaretur indignus. Ad septem Biotanatos. Natale vero SS. martyrum est V Kal. Julii. Quorum corpora requiescunt via Tiburtina, milliario nono.
Eodem die Cordubae in Hispaniis, natalis SS. Zolii et aliorum decem et novem.
Ipso die gesta Septem Dormientium.
Vigilia apostolorum Petri et Pauli
Ipso die, natalis S. Leonis Papae.
[Col. 0294D] Pontif. c. 81. Est leo. II. Hieron. de Script. Eccl. c. 45. et Euseb. l. v. c. 3, 4, 7, 8, 20, 26. Ruffin. Euseb. l. VI, c. 4, 5. Ruff. Apud Lugdunum Galliae, natale S. Irenaei episcopi. Qui, B. Photino prope nonagenario ob Christi martyrium coronato, in locum ejus successit. Quem etiam constat beatissimi Polycarpi sacerdotis et martyris fuisse discipulum, et apostolicorum temporum vicinum. Postea vero persecutione Severi cum omni fere civitatis suae populo gloriose coronatur martyrio. Sepultus est a Zacharia presbytero in crypta basilicae beati Joannis Baptistae sub altari. Cui ab uno latere Epipodius, ab altero Alexander [Col. 0294D] martyr est tumulatus. Hujus cryptae tam reverenda [Col. 0295A] est claritas, ut meritum martyrium signare credatur.
Eodem die apud Alexandriam, sanctorum martyrum Plutarchi, Sereni, Heraclidis, Herois, item Sereni, Potamioenae, Marcellae, et Catechumenae [ Rhais. ] Herae nomine, baptismum martyrii consecutae. Inter quos praecipue emicuit Potamioena virgo: quae primo immensos et innumeros agones pro virginitate desudans, deinde etiam pro martyrio exquisita et inaudita tormenta perpessa, ad ultimum cum venerabili matre Marcella ignis supplicii consumpta, e terris migravit ad coelum
[Col. 0295A] Vide l. de Fest. apost. Romae, natalis SS. Petri et Pauli.
[Col. 0296A] Vide l. de Fest. apost. Natalis et celebratio iterum sancti Pauli apostoli.
Item natalis beatissimae Lucinae, discipulae apostolorum.
Item Lemovico civitate, S. Martialis episcopi et confessoris.
In monte Hor, depositio Aaron sacerdotis primi.
Eodem die, S. Monegundis virginis.
Et in territorio Lugdunensi, loco qui Vallis Vebronna nuncupatur, depositio viri Dei, beatissimi Domitiani abbatis, qui primus illic eremiticam vitam exercuit, ut plurimos sibi in Dei servitio aggregans, monasterium instituit, magnisque virtutibus et gloriosis miraculis valde clarus, collectus est ad patres in senectute bona.
[Col. 0295D] Ado in Chron. an. 101. Viennae, B. Martini, tertii ejusdem urbis episcopi, ab apostolis ad praefatam urbem missi.
[Col. 0295C] [Col. 0295D] Vide l. de Fest. Apost. Romae, in coemeterio Damasi, natalis sanctorum Processi et Martiniani, qui a B. apostolis Petro et Paulo baptizati et instructi sunt, quorum passio in libello apostolorum supra notata est.
Eodem die, SS. trium militum, qui cum B. apostolo Paulo passi sunt.
Item ipso die SS. martyrum Aristonis, Crescentiani, Eutychiani, Urbani, Vitalis, Justi, Felicissimi, Felicis, Martiae et Symphorosae: qui omnes apud Campaniam glorioso martyrio coronati sunt.
[Col. 0296D] Vide l. de Fest. Apost. Euseb. l. VII, c. 28. Ruffin. Hier. de Script. Eccl. Apud Edessam Mesopotamiae, translatio corporis S. Thomae apostoli.
[Col. 0295D] Item ipso die apud Constantinopolim. natalis S. Eulogii.
Apud Laodiciam Syriae, beati Anatolii episcopi.
Item apud Neocaesaream Ponti, natalis sancti Gregorii [Col. 0296B] episcopi et martyris, beati Antenodori episcopi fratris. Qui Gregorius episcopus, doctrina et miraculis clarissimus fuit. Denique quoddam stagnum erat in Ponti regionibus situm, piscibus copiosum, ex quorum captura praedivites redditus dominis praestabantur. Ista possessio duobus fratribus sorte haereditatis obvenerat, sed pecuniae cupiditas, quae pene omnium corda mortalium superat, etiam fraternam necessitudinem violavit. Caedes ac bella movebantur, humanus sanguinis pro piscibus fundebatur. Sed Dei providentia aliquando affuit: Gregorius videt praelia et mortes virorum, furentesque germanos. Cumque honore adventus sui utraeque partes paulum siluissent, Nolite, inquit, o filioli, rationabiles animas pro mutis animantibus violare, fraternam pacem [Col. 0296C] quaestus cupiditate dissolvere, Dei leges et naturae pariter jura temerare: et una mecum ad oram stagni exitialis accedite, et ego jam vos per virtutem Domini ab omni certamine cruentae contentionis absolvam. Et cum haec dixisset, in conspectu omnium virgam quam tenebat in manu ad primas littoris undas defigit, et ipse positis genibus palmas tetendit ad coelum, atque Dominum supplicat. Simul ut orandi finem fecit, statim se unda subducens, et cursu velociore refugiens, a conspectu superno jussa discedere, abyssis suis redditur: et arentem campum germanis jam concordibus derelinquit. Sed et in hodiernum frugum ferax esse dicitur. Iterum quodam loco ruris angusti, cum res posceret ecclesiam construi, rupes quaedam vicini montis ex parte [Col. 0296D] Orientis objecta ex alia vero praeterfluens fluvius, spatium quantum ecclesiae sufficeret denegabat. Et cum alius omnino non esset locus ad construendam ecclesiam, ille fide plenus pernoctasse in oratione [Col. 0297A] dicitur. Cumque plena fide ac devotione Dominum deposceret, ad lucem coeuntibus populis, inventa est rupes importuna secessisse tantum, quantum spatii ad condendam quaerebatur ecclesiam. Traduntur et hujus beati viri et alia quamplurima, quae fidem et sanctitatem ipsius plurimum commendant. Sed et inter alia quae luculentissime scripsit, etiam catholicae fidei expositionem breviter editam dereliquit. Unus Deus Pater Verbi viventis, sapientiae subsistentis, et virtutis suae et figurae, perfectus perfecti genitor, Pater Filii unigeniti. Unus Dominus solus ex solo Deo, figura et imago Deitatis, verbum penetrans, sapientia comprehendens omnia, et virtus qua tota creatura fieri potuit. Filius verus veri, et invisibilis ex invisibili, incorruptibilis ex incorruptibili, [Col. 0297B] immortalis ex immortali, sempiternus ex sempiterno. Unus Spiritus sanctus ex Deo substantiam habens. Et qui per filium apparuit imago Filii perfecti perfecta, viventium causa, sanctitas, sanctificationis praestatrix, per quem Deus solus super omnia et in omnibus cognoscitur, et Filius per omnes. Trinitas perfecta, majestate, et sempiternitate, et regno minime dividitur neque abalienatur. Igitur neque factum quid, aut serviens in Trinitate, neque superinductum tanquam ante hoc quidem non subsistens, et quasi postea superingressum. Neque ita defuit unquam Filius Patri, neque Filio Spiritus sanctus, sed inconvertibilis et immutabilis eadem Trinitas semper manet.
Oseae et Aggaei prophetarum.
[Col. 0297D] Greg. Tur. l. II Hist. Franc., c. 14. Turonis, translatio sancti Martini episcopi, et ordinatio episcopatus ejus, et dedicatio basilicae ipsius.
Eodem die, in Africa, natalis S. Jucundiani martyris in mare mersi.
Et in territorio Bituricae civitatis, vico Justino, natalis S. Lauriani martyris: cujus caput Hispalim ad Hispanias deportatum est.
Apud Syrmium, SS. martyrum Innocent. et Sabbatiae, cum aliis triginta.
Apud Syriam, natalis S. Domitii martyris, qui virtutibus suis multa incolis beneficia praestat.
[Col. 0297D] De hac in gestis S. Sebast., 20 Jan. Item Romae, natalis sanctae Zoae uxoris beati Nicostrati martyris, quae dum ad confessionem beati Petri apostoli oraret, a paganis arctata, ducta est ad patronum regionis Naumachiae: a quo primum in custodiam obscurissimam trusa, et per dies sex omni solatio lucis et victus fraudata, septimo demum die a collo et a capillis in corpore suspensa, adhibito subter horribili fumo, in confessione Domini emisit spiritum.
Natalis Isaiae et Joel prophetarum.
Et Octavae apostolorum.
Et primus beati apostoli Pauli ingressus in urbem Romam, anno secundo Neronis imperii. Qui cum jam haec loca et has provincias praedicando perlustrasset, ab Antiochia ipse cum Barnaba praemissus a Spiritu sancto postquam jam in Arabia et Cilicia verbum Dei, aliisque provinciis annuntiaverat, pervenit Seleuciam, Cyprum, Salaminam, Paphos, Pergen Pamphyliae, Antiochiam quae est Pisidiae, Iconium, inde ad civitates Lycaoniae, Lystram, Derben, et universam in circuitu regionem. Inde revertentes Antiochiam Pisidiae, devenerunt Pergen Pamphyliae. [Col. 0298B] Hinc Antiochiam, unde missi fuerant, revertuntur. Inde propter quaestionem circumcisionis in gentibus Hierosolymam proficiscuntur. Deinde rursus Antiochiam redeunt. Unde cum inter eos dissensio propter Joannem, qui Marcus cognominatus est, accidisset, solus Paulus, assumpto Silea, a fratribus gratiae Dei traditus, has regiones et insulas peragravit praedicans, Syriam, Ciliciam, Derben, Lystram, Phrygiam, et Galatiam regionem, Mysiam, Troadam, Macedoniam, Samothraciam, Neapolim, Philippos, Amphipolim, Apolloniam, Thessalonicem, Beroen, Athenas, Corinthum. Et inde navigavit in Syriam, et venit Ephesum, et inde Caesaream et Antiochiam, et Galatiae regionem, et Phrygiam. Hinc cum vellet [Col. 0298C] ire Hierosolymam, dixit ei Spiritus sanctus ut reverteretur in Asiam. Et cum peragrasset superiores partes, Ephesum venit. Hinc profectus est in Macedoniam, et accessit Philippos, Troadam, Asson, Mitilenem et contra Chium, Samon, Trogylion [Col. 0298D] Est in Graeco: deest textui Latino. , Miletum, Coum, Rhodum, Pataram. Et inde, visa Cypro et relicta ea ad sinistram, transfretavit in Syriam. Et inde venit Tyrum, Ptolemaidem, Caesaream, Hierusalem. Ibi ligatur a Judaeis, et traditur gentibus. Et inde destinatur ad Felicem praesidem Caesareae [Col. 0298D] De eo in gestis sancti Sebastiani, 20 Jan. . Hinc cum appellasset Caesarem, Romam ad eumdem Caesarem, quem appellavit, mittitur, et enavigavit Sidonem, Cyprum, cui juxta erat civitas Thalassa in insula Mitilene, Syracusas, Rhegium Puteoleos, Romam: et biennio in libera manens custodia, post [Col. 0298D] haec ad praedicandum dimittitur. Quo tempore credibile est eum ad Hispanias perrexisse, necdum Nerone in tanta erumpente scelera quanta de eo narrant historiae.
Romae, natalis sancti Tranquillini, patris martyrum Marci et Marcelliani, qui ad praedicationem beati Sebastiani credens in Dominum Jesum Christum; die Octavarum apostolorum, dum ad B. Pauli confessionem oraret, tentus a paganis, lapidatus, ac martyrium consummavit.
Eodem die, depositio beatissimi Goaris confessoris.
[Col. 0299D] Euseb. lib. V, cap. 10; Hieron. de Script. Eccl., cap. 36 Apud Alexandriam, natalis sancti Pantaeni, viri apostolici, et omni sapientia adornati, cujus tantum studii et amoris erga verbum Dei fuit, ut etiam ad praedicandum Christi Evangelium omnibus gentibus quae in Orientis ultimis secessibus reconduntur, fidei, et devotionis calore profectus sit, et usque ad Indiam citeriorem praedicando pervenerit. Ubi reperit Bartholomaeum, de duodecim apostolis, adventum Domini Jesu juxta Matthaei Evangelium praedicasse. Quod Hebraicis litteris scriptum, revertens Alexandriam secum detulit: ubi praeclaram et nobilem vitam beato fine conclusit.
[Col. 0300D] De his in gestis S. Sebastiani, 20 Jan. Romae, natalis beatorum martyrum Nicostrati [Col. 0299B] Primiscrinii, Claudii Commentariensis, Castorii, Victorini, Symphroniani, quos B. Sebastianus credere in Christum docuit, et sanctus Polycarpus presbyter baptizavit. Qui cum corpora sanctorum per ora Tiberina requirunt tenti sunt, et ad Urbis praefectum perducti. Erat judex Fabianus, qui eos hortabatur ad sacrificandum, per decem dies minis et blanditiis cum eis agens, et nullum penitus potuit commovere. Tunc fecit de eis suggestionem imperatoribus: quique jusserunt eos tertio torqueri. Cumque nulla ratione compulsi cederent, jusserunt eos in mare praecipites dari. Immensis itaque arctati ponderibus, pelagi fluctibus dati sunt, ut in loco mundo inter aquas coronam martyrii celebrarent.
Apud Viennam, Evoldi episcopi, cujus industria [Col. 0299C] delatae sunt reliquiae sanctorum martyrum Thebaeorum ad urbem Viennam.
Apud Asiam minorem, sancti Aquilae, et Priscillae uxoris ejus de quibus in Actibus apostolorum scribitur: apud quos beatus Paulus apostolus propter artificium (erant enim ejusdem artis, id est scenopegiae, cujus et Apostolus) morabatur et operabatur, postquam ipsi in Achaiam ab urbe Roma venerunt (Rom. XVI; I Cor. XVI; Act. XVIII) .
In Palaestina, natalis sancti Procopii martyris, qui ab Scythopoli ductus Caesaream, ad primam responsionum ejus confidentiam irato judice Fabiano, capite [Col. 0299D] caesus est.
Romae, ad Guttam jugiter manantem sancti Zenonis, et aliorum decem millium ducentorum trium.
In civitate Tyriae, natalis SS. Anatoliae et Audacis, sub Decio imperatore. Quorum Anatolia cum multos in Piceno infirmos, lunaticos, ac daemoniacos curasset, ducta est, jubente Faustiniano, ad civitatem Tyriae, et diversis plagarum generibus vexata. Deinde cum serpente tota nocte inclusa, nihil laesa est: quin et ipsum Marsum, qui serpentem dimiserat, [Col. 0300A] nomine Audacem, mane a suo serpente devorandum eripuit, et ad Christi martyrium convertit. Nam ipse post haec ob confessionem veritatis in custodiam datus est. Ipsa quoque virgo Christi transverberata, cum staret extensis manibus in oratione, ita ut per dexterum latus gladius missus, per sinistrum exiret. Quae passa est septimo Iduum Juliarum: sepulta autem mane a civibus Tyriensibus. Audax vero quia de Oriente erat, ab uxore sua et filiis illuc translatus est.
Eodem die, natalis sancti Cyrilli episcopi, qui flammis injectus, illaesus evasit, ac stupore tanti miraculi a judice dimissus. Cum rursus verbum Dei alacriter praedicaret, ac plures efficacius ad fidem Christi converteret, judex poenitentia ductus capite [Col. 0300B] plecti eum jussit, atque optatum martyrii finem consummavit.
In civitate Martulana, sancti Brictii episcopi et confessoris, qui sub judice Martiano, os lapide contusus est et in equuleo crudelissime excruciatus, in Domini confessione perdurans, in carcerem trusus est. Nocte autem terraemotu gravi civitas concussa, inter alios plures, etiam Martianum occidit. Et Christi confessor ab angelo sancto, et a beato Petro apostolo visitatus, atque ad praedicandum Evangelium confortatus, magnas populorum credentium multitudines omnipotenti Deo lucrifaciens, quievit in pace. Cujus animam viderunt adstantes in specie columbae niveae coelo recipi.
Item apud Aegyptum, S. Serapionis episcopi et [Col. 0300C] confessoris.
Romae, septem fratrum filiorum sanctae Felicitatis, id est Januarii, Felicis, Philippi, Sylvani, Alexandri, Vitalis et Martialis, sub praefecto Urbis Publio, tempore Antonini principis. Primum auditi, deinde per varios judices, ut variis suppliciis laniarentur, missi. E quibus Januarius post verbera virgarum et carcerem ad plumbatas occisus est. Felix et Philippus fustibus mactati, Sylvanus praecipitio interemptus est. Alexander, Vitalis et Martialis capitali sententia puniti.
Eodem die in Africa natalis SS. Januarii, Marini, Naboris et Felicis, decollatorum: quorum corpora [Col. 0300D] Mediolanum translata sunt.
Romae milliario decimo, natale Rufinae, Secundae, sororum, patre clarissimo genitarum Asterio, matre clarissima Aurelia, sub persecutione Valeriani et Gallieni, judicibus, Junio Donato praefecto, et Archesilao comite. Harum virginum sponsi Armentarius et Verinus a fide Christianitatis recesserunt. Pro qua re volentes beatae virgines declinare eorum persuasiones insanas, ad praediolum suum, quod in Tusciae partibus videbantur habere, basternae pergebant vehiculo. Quod audientes Armentarius et Verinus, comiti Archesilao suggesserunt qua de causa [Col. 0301A] Urbem tugerent. Tunc sceleratissimus Archesilaus cum militibus suis equestribus iter agens, sanctas Dei virgines in via Flaminia milliario decimo quarto comprehendens, atque revocans ad urbem Romam, Junio Donato praefecto obtulit. Qui jussit eas in custodias redigi a se invicem separatas, et in die tertia in secretarium duci. In quo Rufinam ingredi jubens, dixit ad eam: Cum sis nobilis nata, quid est quod ad ignobilitatem devoluta es, et cupis esse captiva in vinculis, magis quam libera cum marito gaudere? Rufina respondit: Captivitas ista temporalis aeternam captivitatem excludit; et vincula temporalia, perpetua vinculorum ligamenta dissolvunt. Praefectus dixit: Istas vanas fabulas et aniles abjice, et sacrifica diis immortabilibus, ut possis [Col. 0301B] tuo sponso cum gaudio perfrui, et usque ad senectutem cum gaudio deliciarum attingere. Rufina respondit: Duo sunt inutilia quae persuades, et unum dubium quod promittis. Nam dicis me debere idolis sacrificare ut in perpetuum peream? et post hoc maritum accipere ut gloriam virginitatis amittam. Post ista duo tam contraria promittis, quod usque ad senectutem cum gaudio deliciarum attingam, cum de te ipso incertus sis, an ad diem crastinum attingas. Praeses adduci jussit Secundam, ut Rufina soror ejus in conspectu ipsius flagellis caederetur. Quae cum vidisset sororem suam flagellis caedi, clamare coepit ad judicem: Quid est quod agis, sceleratissime, et regni coelorum invisor? quid est quod sororem meam glorificas et me exhonoras? Dicit ei [Col. 0301C] praefectus: Ut video, insanior sorore tua es. Secunda respondit: Nec soror mea insana est, nec ego insanio, sed ambae Christianae sumus, et justum est ut simul Christum Dominum confitemur. Et cum libere fidem veritatis faterentur, tunc jussit eas praefectus in tenebroso loco includi et fumum stercorum fieri. Cum hoc fuisset factum, fumus ille quasi thymiama exhalabat, et obscuritas illa quasi die medio vincebatur. Iterum jussae sunt inde tolli, et in suis balneis includi, atque in solio ardente et non temperato jactari. Ubi cum fuissent post duas horas ingressi qui earum corpora tollerent, inveniunt intus solium frigidum et vaporatum. Quod audiens praefectus, obstupuit, et jussit eas duci, et in medio Tiberis mitti, et uno saxo ligato in collo ambarum, [Col. 0301D] praecipitari. Cum quo post dimidiam fere horam mersae sunt: et quae nudae missae fuerant, in superiore parte fluminis siccis vestibus apparuerunt indutae, Christi gloriam decantantes. Quod cum fuisset judici nuntiatum, dixit Praefectus Archesilao comiti: Istae quas mihi tradidisti, aut magica arte nos superant, aut vere in eis sanctitas regnat. Unde sicut eas mihi tradidisti, ita eas ego tibi reddo, ut tuo arbitrio vel sententiam accipiant, vel evadant. Tunc Archesilaus jussit eas duci in silvam in via Cornelia, ab urbe Roma milliario decimo, in fundo qui vocatur Buxo, et illic eas capite percuti, et sic earum inhumata [Col. 0302A] corpora derelinquit. Sed Domini gratia non defuit in Christo credentibus nec defunctis. Nam Plautilla matrona, in cujus praedio hoc factum est, vidit eas in visu sedentes gemmatas in thalamo, et dicentes sibi: Plautilla, desine a flagitiis idolorum, et ab incredulitate impia cessa, et credens in Christum veni in rem tuam, et corpora nostra inveniens, ibi sepeli. Exsurgens autem Plautilla, pervenit ad locum, et inveniens sanctarum virginum corpora, adoravit, et credidit, et fabricavit sepulcrum virginum ad laudem Domini Jesu Christi.
Translatio S. Benedicti abbatis: postquam enim (sicut ipse vivens praedixerat) monasterium ejus a [Col. 0302B] gentibus est vastatum, Domino revelante, repertum est corpus, et in Gallias translatum, atque in territorio Aurelianensi, monasterio quod vocatur Floriacum, condigne sepultum; translatum est pariter etiam corpus beatae Scholasticae virginis sororis ejus, atque in partibus Cenomanensium, religiosorum devotione, conditum. Cujus animam idem vir Dei e corpore egressam, vidit in columbae specie coeli secreta penetrare: corpusque ejus secum in uno jussit poni sepulcro, ut quorum mens una semper in Deo fuerat, eorum quoque corpora nec sepultura separaret [Col. 0301D] Hujus translationis fit mentio in Vita S. Aigul phi, 3 Sept. Pontif., cap. 12. .
Eodem die in Armenia minore, civitate Nicopoli, natalis sanctorum martyrum Januarii et Pelagiae, qui, in equuleo, ungulis et testarum fragmentis diebus [Col. 0302C] quatuor cruciati, martyrium impleverunt.
Romae in Vaticano, S. Pii papae, qui sedit in episcopatu annos octodecim. Sub hujus tempore Hermes librum scripsit, qui appellatur Pastor, quia in habitu pastoris ei angelus apparuit.
Apud Aquileiam, natalis sancti Hermagorae, primi ejusdem civitatis episcopi, discipuli beati Marci evangelistae (Act. XXI) .
[Col. 0302D] Pontif., cap. 3. Apud Cyprum, natalis B. Nasonis [ al., Jasonis, vel Mnasonis], antiqui Christi discipuli.
Apud Caesaream, sancti Dii
Mediolani, translatio SS. martyrum Naboris et [Col. 0302D] Felicis.
Item eodem die, S. Cleti papae, qui Romae sedit annos duodecim. Hic ex praecepto B. Petri apostoli viginti quinque presbyteros in urbe Roma ordinavit: sepultusque est juxta corpus B. Petri.
Esdrae et Joel prophetarum.
Item natalis S. Sileae [ al., Silae] apostoli.
[Col. 0302D] Vide lib. De Fest. Apost. Apud Africam natalis sanctorum confessorum Eugenii Carthaginensis episcopi, fide et virtutibus ac miraculis gloriosi, et universi cleri ecclesiae [Col. 0303A] ejusdem. Qui caede inediaque macerati, fere quingenti, vel eo amplius (inter quos quamplurimi erant lectores infantuli), gaudentes in Domino, procul exsilio crudeli extrusi sunt. In quibus erant nobilissimi, archidiaconus nomine Salutaris, et Muritta secundus in officio ministrorum. Qui plurima pro confessione catholica perpessi supplicia, et tertio confessores effecti, gloriosae in Christo perseverantiae titulo illustrati sunt.
[Col. 0303D] Ado in Chron. an. 101. Apud Pontum, natalis S. Phocae episcopi civitatis Sinopis, qui sub Trajano imperatore, praefecto Africano, carcerem, vincula, ferrum, ignem etiam pro Christo superavit. Cujus reliquiae in basilica [Col. 0303B] apostolorum in Gallia civitate Vienna habentur.
[Col. 0303D] Gennad. de Vir. illust., cap. 1. Nisibi, natalis S. Jacobi episcopi, magnae virtutis viri, ita ut ad ejus preces saepe urbs discrimine liberata sit. Hic unus fuit ex numero confessorum sub persecutione Maximiani, et eorum qui in Nicaena synodo perversitatem Arii homousii oppositione damnaverunt: atque intra muros urbis suae ex praecepto imperatoris Constantini ad tutelam et munimentum sepultus, postea zelo Juliani apostatae extra urbem elatus et conditus. Sed mox eadem civitas, tanti patroni orbata reliquiis, Persarum ditioni succubuit.
[Col. 0303C] Romae in Portu, Eutropii, Zosimae, et Bonosae sororum.
Apud Alexandriam, natalis SS. Philippi, Zenonis, Marsei, et decem infantum.
In Carthagine, Catulini diaconi, Januarii, Florenti, Juliae et Justae, qui sunt positi in basilica Fausti.
[Col. 0303D] De hoc in gestis Joann. et Pauli. In Ostia, natalis sancti Hilarini, qui sub persecutione Juliani, cum nollet sacrificare, fustibus caesus, martyrium sumpsit.
Apud Antiochiam Syriae, natalis sancti Eustachii episcopi et confessoris, qui sub Constantio principe ob catholicam fidem in Trajanopolim civitatem Thraciae [Col. 0303D] pulsus exsilio ibidem requievit.
In Carthagine, natalis sanctorum martyrum Scillitanorum, id est Sperati, Narthali, Cythini, Bethurii, Felicis, Aquilini, Lethatii, Januariae, Generosae, Bessiae, Donatae et Secundae, sub Saturnino praefecto. Qui post primam Christi confessionem in carcerem missi, et in ligno confixi, mane gladio decollati sunt. Horum reliquiae cum ossibus beati Cypriani, et capite sancti Pantaleonis martyris, ex Africa in [Col. 0304A] Gallias translatae, venerantur Lugduni in basilica beatissimi Joannis Baptistae.
Apud Carthaginem, natalis sanctae Guddenes virginis, quae Plutiano et Zeta [Plautiano et Geta] consulibus, jussu Rufini proconsulis, quater diversis temporibus equulei extensione vexata, et ungularum horrenda laceratione cruciata, carceris etiam squalore diutissime afflicta, novissime gladio caesa est.
Apud civitatem Metensium, S. Arnulphi episcopi, qui sanctitate et miraculorum gratia illustris, eremiticam vitam diligens, beato fine quievit.
[Col. 0304B] [Col. 0304D] Vide lib. de Fest. Apost. Natalis beati Epaphrae.
Item eodem die, S. Patris nostri Arsenii, de quo in Verbis seniorum refertur quia, propter redundationem lacrymarum tergendam, sudarium semper in sinu vel in manu habuerit.
Eodem die Hispali apud Hispaniam, natalis SS. Justae et Rufinae: quae a Diogeniano praeside comprehensae, equulei extensione et ungularum laniatione vexatae sunt, dein trusae sunt in carcerem, inedia et doloribus afflictae. Post haec jussit praeses ut quocunque iret, ipsae nudis pedibus sequerentur. Tandem Justa in carcere spiritum exhalavit. Corpus ejus in puteum projectum, et a Gabino episcopo levatum, in Hispalensi coemeterio conditum est. Rufini [Col. 0304C] cervix confracta, et corpus ejus igni traditum. Cujus reliquiae a fidelibus curatae sunt.
Natalis beati Joseph, qui cognominatus est Justus (Act. I) : qui cum beato Matthia, ut numerum duodenum impleret ab apostolis statuitur. Sed Matthia locum Judae proditoris implente, beatus Joseph nihilominus praedicationis et sanctitatis officio inserviens, multamque pro Christi fide persecutionem a Judaeis sustinens, victoriosissimo fine in Judaea quievit. De quo refertur quod venenum biberit, et nihil ex hoc triste pertulerit, propter Domini fidem.
[Col. 0304D] Euseb. l. III, c. ult. Apud Damascum, natalis sanctorum Sabini, [Col. 0304D] Maximini, Juliani, Macrobii, Cassii, Paulae, cum aliis decem.
Danielis prophetae.
Romae, natale S. Paxedis virginis. Haec cum sorore sua Potentiana a sanctissimo patre Pudente, qui fuit edoctus in fide ab apostolo Paulo, in omni castitate et lege divina erudita, post transitum parentis, vigiliis et orationibus atque jejuniis assidue vacans, omne patrimonium suum simul cum praedicta, [Col. 0305A] beata sorore in sustentatione pauperum et Christi sanctorum erogavit. In titulo vero quem pater earum Pudens, nomine beati Pastoris dedicavit, una cum concilio B. Pii sedis apostolicae episcopi, fontem baptismi construere soror et ipsa studens, ut familia earum die sancto Paschae baptizaretur. Quos ad nonaginta sex numero manumissos, beatus Pius aquis salutaribus abluit. Inde post innumera pietatis opera, post multorum martyrum sepulturas (inter quos beatum Symmetrium presbyterum cum aliis viginti duobus apud Titulum supradictum manibus suis sepelivit), qui per martyrii palmam ad regna coelorum transierant: eadem beatissima virgo migravit ad Dominum, coronam justitiae receptura, XII Kalend. Augusti. Sepulta in [Col. 0305B] coemeterio Priscillae, via Salaria, juxta sororem suam atque sanctum patrem Pudentem posita.
Eodem die in Galliis, civitate Massilia, natalis S. Victoris. Qui persecutione Diocletiani et Maximiani, cum esset miles, et nec militare, nec idolis sacrificare vellet, primum a tribuno suo Asterio in carcerem trusus, sed omni nocte ad consolandos et visitandos infirmos ab angelo eductus est. Deinde jussu Eutychii praefecti, retortis brachiis, loris subtilibus ligatus, et pedibus fune constrictus, per mediam tractus est civitatem. Post haec fustibus crudelissime caesus, ac suspensus et taureis cruciatus, cum exhibuissent aram in qua sacrificaret, et eam nec respicere sustinens, de manu sacerdotis calce excussisset, pedem ei praeses jussit incidi. Ad ultimum [Col. 0305C] in confessione persistens, missus est in molam pistoriam, in qua sparsum granum vertigine animalis macerari solet: atque ita contritus, martyrium consummavit. Passi sunt cum eo tres milites, Alexander, Felicianus, et Longinus. Qui dum eum nocturno silentio in carcere custodirent, visitantibus illum angelis sanctis, tanto claritatis fulgore obstupefacti, atque ad ejus genua provoluti, credentes in Christum nocte eadem in mari baptizati sunt; et sequenti die, ante consummationem B. martyris, gladio jugulati. Puer quoque Deutherius, qui dum ad sepulcrum ejus oraret, emisit et spiritum.
[Col. 0305D] Vide lib. de Fest. Apost. Natalis S. Mariae Magdalenae.
[Col. 0305D] Et beatae Syntyches, quae Philippis dormit sepulta: de qua beatus apostolus Paulus scribit Philippensibus: Evodiam rogo, et Syntychen deprecor idipsum sapere in Domino (Phil. IV) .
Ancyra Galatiae, natalis sancti Platonis martyris: cujus gesta habentur.
[Col. 0306D] Vide lib. de Fest. Apost. Apud Ravennam, natale sancti Apollinaris episcopi. Hic Romae ordinatus a beato Petro apostolo, Ravennam directus est. Ubi cum pervenisset, non longe ab urbe Ravenna mansit apud quemdam militem [Col. 0306A] Irenaeum nomine, cujus filius erat caecus. Quem ad se perductum facto signo crucis illuminavit, at que parentes illius postmodum baptizavit. Matronam vero cujusdam tribuni militum nomine Theclam, quae plurimis annis gravissima tenebatur infirmitate, cum in nomine Domini nostri Jesu Christi, manum apprehendens ejus, de lecto sanatam erexisset, tribunum cum uxore eadem, et filios ac familiam ipsorum in Christum credentes baptizavit. In cujus domo postmodum intra urbem Ravennam missas et baptismata agebat cum discipulis suis per duodecim annos. Ordinavit autem duos presbyteros, Adheretum et Calocerum: Martianum vero nobilissimum virum, et Leucadium philosophum diaconos, et sex clericos statuit, cum quibus die nocteque psalmos [Col. 0306B] canebat. Nuntiatumque est duci Saturnino. Qui producens eum, statuit ante pontifices capitolii Ravennatis: a quibus nimia caede mactatus, ejectusque ad mare, semivivus relinquitur. Quem discipuli ejus colligentes, adhibuerunt ei curam. Post menses sex Bonifacium nobilissimum virum, qui obmutuerat, sanaturus ad domum ejus veniens, puellam immundum spiritum habentem, deinde Bonifacium, soluto vinculo linguae ejus, sanavit. Ubi quingenti homines Christo crediderunt. Non post multos dies a paganis tentus, et diutissime fustibus caesus est, ac nudis pedibus super prunas impositus, et inde ab urbe pulsus. Sed non longe a muro habebant Christiani tugurium, ubi missas faciebat, in mari vero baptizabat: ibique timentes Deum de facultatibus [Col. 0306C] suis ministrabant ei. Post plurimos annos etiam ad Aemiliam perrexit verbum Domini praedicare, faciens multas virtutes in nomine Domini nostri Jesu Christi. Tempore quo reversus est, Rufi Patricii filiam a morte corporis suscitavit, quam Christo virginem firmavit, matre cum familia promiscui sexus trecentis quatuor baptizatis. Perventum est autem ad Caesarem de beato viro, et quod domus Rufi Patricii obediret Christo. Et mittens Rufo successorem, scripsit Vicario praefecto praetorii Massalino, ut aut diis inclinaret Apollinarem, aut longe in exsilium traderetur. Quem accersitum Vicarius, post interrogationem exutum veste virgis caedi fecit, et aqua bulliente plagas ejus infundi, et equuleo suspensum torqueri, ac saxo os ejus contundi, et [Col. 0306D] cum gravissimo ferri pondere oneratum includi in carcere horrifico, atque in ligno extendi: ubi ab hominibus quidem negligitur, sed ab angelo publice pascitur. Quarto die judex de carcere productum, catenatum, in navi positum, in exsilium direxit. Tres autem viri eum de clero secuti sunt, qui et ministrabant ei. Mortuis vero omnibus tempestate maris et naufragio, ipse cum clericis et duobus militibus evasit, quos Christo illico consecravit lotos aqua salutari. Et transitum faciens post Corinthum per Mysiam, leprosum cute mundatum in Christo lavit. Deinde ad ripam Danubii perveniens, multos fide sibi sociavit. Et quaerentibus eum incredulis [Col. 0307A] occidere, in partes Thraciae deseendit. Et cum ibi dies aliquot fecisset, et in templo Serapis praesentia ipsius obticuisset daemon, tandem rogatus spiritus responsum dedit: Quia discipulus Petri apostoli Jesu Christi huc venit, et ligavit me, hic nisi fuerit ab his locis expulsus, vobis dare responsa non possum. Inquisitus inventus est beatus Apollinaris, et discussus diutissime fustibus caeditur, et usque ad mare perductus a rectore provinciae, navi currenti ad Italiam cum suis hominibus superimponitur. Itaque post tertium annum Ravennam ingreditur: deinde post dies aliquot subita seditione orta in civitate irruentibus paganis, ligatus ad forum perducitur: ibi caesus ac vnlneratus est. Exinde pontifices capitolii egerunt, ut ad templum Apollinis [Col. 0307B] duceretur. Quo cum pervenisset, data oratione simulacrum solutum, et templum destructum est. Pagani hoc videntes, clamabant: Senex impius interficiatur. Et tradiderunt eum judici, cui nomen erat Taurus, qui habebat filium naturaliter caecum natum, quem in nomine Christi sanctus Apollinaris illuminavit, multis stupefactis, et conversis ad Dominum. Mansit autem in praedio Tauri praesidis annis quatuor. Erat enim ab urbe milliario sexto, ubi concurrebant Christiani, et docebantur ab eo. Et quacunque infirmitate quis detinebatur, ad eum perductus sanabatur. Igitur invidiosa relatio pontificum capitolii cucurrit ad Caesarem adversus beatum Apollinarem. Qui mox edixit, ut si diis quis temerario ore injuriam inferret, aut satisfaciat, aut [Col. 0307C] urbe privetur. Quae jussio mox percurrit ad Demosthenem patricium. Qui, exquisitione missa, sanctum Apollinarem sibi exhiberi jubet: quem auditum tradidit in custodia cuidam centurioni occulte Christiano cogitans quibus cruciatibus eum perderet. Qui media nocte laxavit eum, ut fugeret. Cumque fuisset paganis cognitum, sequentes eum, non longe a porta apprehenderunt; et tandiu caesus est, quousque aestimaretur mortuus. Exinde collectus est a discipulis, et perductus est in vicum, ubi leprosi morabantur, et septem dies supervixit, admonens semper Ecclesiam, ne a fide Christi descenderet. Ita martyr gloriosissimus Apollinaris in laude Christi defunctus, sepultus est foris murum, et clausum in arca saxea sub terra corpus ejus missum [Col. 0307D] est. Hic ab Anthiochia secutus apostolum Petrum, et ab urbe Roma ab eodem apostolo missus Ravennam, rexit Ecclesiam annis viginti octo, mense uno, diebus quatuor. Passus ultimum martyrium sub Vespasiano Caesare, et Demosthene patricio, X Kalendas Augusti.
Eodem die apud Italiam in Tyro, quae est circa lacum Vulsinum, natale sanctae Christinae virginis: quae in Christum credens, deos aureos Urbani patris sui praefecti contrivit, et pauperibus distribuit. [Col. 0308A] Ob hoc, jubente patre, alapis afflicta, verberibus dilaniata, ferro onusta, in carcerem conjecta est. Post hoc cum diutissime et crudelissime dilaniaretur, de carnibus suis patri in faciem projecit. Cumque alligata rotae, igni supposito, et fuso desuper oleo torreretur, erumpens flamma mille gentilium interfecit. Iterum carceri tradita, angelo visitante, sanata est et refecta. Deinde cum magno saxi pondere in mare, id est in lacum Vulsinum jactata, angelico praesidio liberata est. Quam successor patris ejus Dion multis iterum suppliciis afflixit. Sed, orante illa, simulacrum Apollinis, quod adorare jubebatur, in favillam subito redactum est. Quo miraculo tria millia hominum ad fidem Christi conversa sunt. Novissime successor praedicti Julianus, post fornacem candentem, [Col. 0308B] ubi quinque diebus illaesa permansit, post serpentes a venefico immissos, sed Christi fide superatos, post abscisionem linguae, sagittis eam configi praecepit. Sicque martyrii cursum consummavit, anno aetatis suae undecimo.
Romae, via Tiburtina, milliario decimo nono, natalis sancti Vincentii.
Apud Emeritam Hispaniae civitatem, natalis sancti Victoris militaris, qui cum duobus fratribus Stercatio et Antinogeno diversis examinatus suppliciis martyrium consummavit.
[Col. 0307D] De his in Vita D. Christophori. Eodem die, natalis sanctarum virginum Nicetae et Aquilae: quae ad praedicationem sancti Christophori martyris, ad Christum conversae, martyrii palmam capitis abscisione sumpserunt.
[Col. 0308C] Et apud Amiterninam civitatem, militum octoginta trium.
[Col. 0308D] Vide lib. de Fest. Apost. Prudent. hymn. 4 Natalis B. Jacobi Zebedaei apostoli
Eodem die in Lycia, civitate Samo, sancti Christophori, qui virgis ferreis attritus, et a flammis aestuantis incendii Christi virtute salvatus, ad ultimum sagittarum ictibus confossus, martyrium capitis obtruncatione complevit.
In Hispaniis, civitate Barcinona, S. Cucufatis martyris, qui ex civitate Sillitana oriundus fuit, et Barcinonae sub Galerio proconsule, et Maximiano, et Rufino passus. Primo gravissime tortus et caesus, [Col. 0308D] deinde catenis astrictus in craticula superextensus, aceto et sinapi perfusus assari jussus est. Cum vero ab igne et flammarum globis illaesus apparuisset, ex praecepto impii judicis extra civitem ductus, in ignem copiosum iterum projectus est. Quo divino nutu exstincto, iterum ferro vinctus in custodiam retrusus est, ubi divino splendore consolatur. Iterum cardis ferreis et taureis crudelissime caesus, in ultimo, dictata sententia, Cucufatem rebellem principum, et diis sacrificare nolentem, gladio feriri jubet; octavo milliario a Barcinona perductus ferroque animadversus martyrium consummavit. Cujus corpus a Christianis cum reverentia sepelitur. Unde postmodum translatum, [Col. 0309A] non longe a Parisiorum civitate, in ecclesia beatorum martyrum Dionysii, Rustici, et Eleutherii, cum honore tumulatum est.
[Col. 0309D] Deo in Vita S. Pantal. 28 Jul. Eodem die Parisiis, depositio sancti Germani episcopi.
Metis, natalis S. Glodesindis virginis.
Romae in Portu, natale sancti Hyacinthi, sub consulari Leontio, Luxurio primo civitatis Tarracinae tradente. Qui, missus in ignem, nullo modo laedi potuit: inde praecipitatus in validissimum torrentem, incolumis ejectus est ad littus. Nuntiatur hoc consulari Leontio, et misit spiculatorem cum militibus, ut eum comprehensum gladio ferirent. [Col. 0309B] Tunc quaedam matrona religiosa, nomine Julia, veniens nocte cum servis suis, collegit corpus ejus et cum honore sepelivit in praedio suo juxta urbem Romam, VII Kal. Augusti.
[Col. 0309D] Deo in Vita S. Pantal. 28 Jul. Apud Nicomediam, natalis sancti Hermolai presbyteri, cujus doctrina beati Pantaleon ad fidem conversus est. Qui tentus a Maximiano, capitali sententia ob confessionem Christi punitus est.
Eodem die, in Sicilia, sancti Simeonis monachi.
Nicomediae, passio sancti Pantaleonis. Qui cum jubente Maximiano artem disceret medicinae, a presbytero [Col. 0309C] Hermolao ad fidem Christi conversus, multa miracula fecit, patremque suum senatorem Eustorgium Christi fidei subjugavit. Ob quam causam tentus ab eodem Maximiano, equulei poena et lampadarum exustione cruciatus (sed inter haec Domino sibi apparente refrigeratus), tandem ictu gladii martyrium consummavit.
Eodem die, Lugduni, sancti Peregrini presbyteri, cujus beatitudinem miraculorum gloria testatur.
[Col. 0309D] † Est Felix II pontif. cap. 37. Romae, via Aurelia, beati † Felicis pontificis sub Constantio filio Contantini. Idem Constantius Augustus, consilium haereticorum, ac Valentis et [Col. 0309D] Ursacii Arianorum approbans, quia et ipse Arianus erat, ab Eusebio Nicomediensi rebaptizatus, ejecit sanctum felicem Urbis episcopum de sede episcopatus sui. Et facta est persecutio magna in clero, ita ut presbyteri et clerici plures necarentur et martyrio coronarentur. Depositus sanctus ac beatissimus papa Felix, habitavit in praediolo suo, quod est via Portuensi. Et agentibus postmodum haereticis, exinde levatus, ductus est ad civitatem, et capite truncato, martyrio coronatur IV Idus Novembris. Exinde raptum corpus ejus a presbyteris et clericis, et sepultum [Col. 0310A] in basilica quam ipse construxit via Aurelia, quintodecimo Kalendas Decembris, in milliario secundo. Cujus natalis celebratur quarto Kalendas Augusti. Sedit autem in episcopatu anno uno, mensibus tribus, diebus duobus.
[Col. 0309D] De his in gestis S. Anshimi 11 Maii. Item eodem die, natale sanctorum martyrum Simplicii, Faustini et Beatricis, temporibus Diocletiani et Maximiani: qui post multa ac diversa supplicia jussi sunt capitalem subire sententiam; et ligato saxo in collo eorum, jactari per pontem, qui vocatur Lapideus, in Tiberinis theumatibus. Quorum corpora Dei nutu inventa sunt a beata sorore eorum Beatrice, et a beatis presbyteris Crispo et Joanne: et sepulta sunt in loco qui appellatur Sextum Philippi, via Portuensi, quarto Kalendas Augusti. Beatrix [Col. 0310B] autem soror Martyrum cum moraretur apud venerabilem Lucinam, factum est, ut quidam vicinus possessor Lucretius ambiret possessiunculam ejus. Pro hoc itaque fecit teneri sanctam Beatricem, et duci ad sacrificandum. Tunc beata Beatrix, exclamavit: Christiana sum, non sacrifico daemoniis. Ducta est itaque, et carcerali custodiae mancipata. Cumque in Dei nomine libere ageret, fecit eam ambitiosus Lucretius praefocari noctu. Quam venerabilis Lucina juxta sanctos martyres germanos ejus sepelivit, quarto Kalendas Augusti. Post hoc ingressus praedium sanctorum Lucretius, dum ibi epularetur, quaedam mulier infantulum lactabat. Qui infantulus coram omnibus in convivio vocem emisit: Audi, Lucreti; occidisti, et invasisti, ecce datus es [Col. 0310C] in possessionem inimici: ad hanc vocem invasus est a maligno spiritu ibi in convivio, et per tres horas vexatus, emisit spiritum.
[Col. 0310D] Gregor. Tur. de Glor. CC. c. 67, 68. Eodem die, depositio sancti Lupi episcopi de Trecas. Qui cum Germano venit Britanniam et quinquaginta duobus annis sacerdotio functus est. Qui tempore Regis Attilae, Galliam vastabat (sicut in ejus hymno canitur, Dum bella, cuncta perderent ), orando Trecas munivit.
[Col. 0310D] De his in passione S. Laur. 10 Aug. Romae, natale Abdon et Sennes subregulorum, sub Decio imperatore: quos Decius in Cordula civitate Persarum sibi praesentari jussit. Quibus et [Col. 0310D] dixit: Sic stulti facti estis, ut non recordemini quia, non colentes deos, traditi estis in manus Romanorum et nostras? Cui beatus Abdon: Magis nos victores facti sumus, Deo favente, et Domino Jesu Christo, qui regnat in aeternum. Jubente igitur Decio, vincti catenis reclusi sunt in arcta custodia. Tunc dixit Abdon ad Sennem: Ecce gloria quam semper speravimus. Post menses quatuor veniens Decius Romam, et adducens secum beatos Abdon et Sennem catenis vinctos, jussit omnem senatum convocari, et fecit conventum in Tellude cum Valeriano praefecto V Kalendas [Col. 0311A] Augusti, et jussit sibi praesentari Abdon et Sennem maceratos diversis poenis. Et dixit ad senatum: Dii deaeque tradiderunt hostes ferocissimos in manus nostras. Ecce inimici Reipublicae et Romani imperii. Et introducti sunt ornati auro et lapide pretioso, vincti catenis: omnisque senatus mirari coepit in aspectibus eorum. Et cum constanter Christum in conspectu eorum faterentur, Decius iratus jussit Valariano praefecto, ut si non adorarent deum Solem, ferarum morsibus interirent. Qui denudavit eos, et duxit ante simulacrum Solis juxta amphitheatrum, ut sacrificarent. Verum illi contemnentes, exspuerunt in simulacrum Solis. Tunc Valerianus jussit ut plumbatis caederentur. Deinde introducti in amphitheatrum, et dimissi sunt eis leones duo, et [Col. 0311B] ursi quatuor, qui rugientes venerunt ad pedes sanctorum, et nullatenus recedentes custodiebant eos. Valerianus vero, plenus furore, jussit gladiatores introire, et beatos subregulos interficere, et ligare pedes eorum, et ante simulacrum Solis jactare: ubi jacuerunt corpora sanctorum tribus diebus. Post triduum venit quidam Quirinus Christianus subdiaconus, qui manebat juxta amphitheatrum, et collegit noctu corpora, et recondidit in area plumbea in domo sua tertio Kalendas Augusti, ubi latuerunt usque ad tempora Constantini. Tunc se reserantes beati Martyres, levati sunt, et translati in coemeterio Pontiani.
Eodem die apud Africam, civitate: Tuburbo Lucernariae, natale sanctarum virginum Maximae, Donatillae [Col. 0311C] et Secundae: quae persecutione Gallieni sub Anolino judice passae sunt. Qui interrogatione facta distulit audientiam, et beatas virgines et sorores, Maximam et Donatillam, ad civitatem Tuburbitanam perduci jussit, quibus nec panem nec aquam subministrari praecepit, sed aceto et felle potari. Videns autem beatissimarum fiduciam, exarsit in iram, et jussit ut urgerentur ambulare. Erat quaedam puella in superioribus domus suae constituta, annorum duodecim, nomine Secunda: cui dum multae nuptiarum conditiones offeruntur, omnes contempsit, et unum Deum dilexit. Haec accensa spiritu Dei, cum videret commartyres suas Maximam et Donatillam transeuntes (fuit enim in superioribus domus ejus moenianum, [Col. 0311D] abi stabat) et sanctarum virginum puchritudinem fidei oculis consideraret, cogitavit et decrevit ad similem gratiam pervenire. Et ne aliquis prohiberet honeste descendere, ut impedimenta vitaret, nec opes, nec nationem suam contemplata est, nec patrem carnalem curavit: sed, relictis omnibus, unum auctorem castitatis Deum quaesivit, quem in aeternum possedit, [Col. 0312A] et tenuit. Cum ergo egrederentur beatae martyres et procederent, Secunda festina clamabat post eas: Nolite me dimittere, veniam vobiscum. Et simul cum illis civitatem Tuburbitanam ingressa est. Alia die hora tertia Anolinus proconsul pro tribunali consedit, et Maximam et Donatillam sibi praesentari praecepit, et ad tormenta elidi. Et cum caederentur, jussit calcem super plagas earum spargi, et fricari, deinde in equuleo extendi et torqueri [Col. 0311D] Et stativam ad bibendum offerri. Ita mss. omnes. Hactenus editum: et statuam ad libandum offerri: quod supposititium et affectum. Intelligit aquam [Col. 0312D] stativam, quae Plinio stagnans, Varroni reses dicitur. , et stativam ab bibendum offerri: deinde in craticulam et ad carbones igneos sterni, et prunas ardentes super capita earum adjici: postmodum in theatro ad delubrum deponi, et ab omnibus conculcari. Tunc ex officio dictum est, esse cum eis puellam aliam, nomine Secundam: quam suo judicio Anolinus proconsul applicari [Col. 0312B] jussit. Cumque adesset, ait: Christiana es, an pagana? Secunda dixit: Christiana sum. Statim Anolinus ipsam cum Maxima et Donatilla ad bestias damnavit, et eas ferro vinctas ad spectaculum populi adduci praecepit. Quae cum inducerentur, in media arena osculatae sunt se invicem ut martyrium pace complerent. Ursus autem ferocissimus ac saevissimus illico eis laxatus, in mansuetudinem versus, earum vestigia linxit potius quam momordit. Iratus Anolinus, quia se furente bestias mites vidit, locutus cum concilio, sententiam ex tabella recitavit. Maximam, Donatillam et Secundam, in superstitione sua perdurantes, quae diversas poenas pertulerunt, et bestiis objectae sunt, et diis nostris sacrificare noluerunt, gladio animadverti placet. Maxima, Donatilla [Col. 0312C] et Secunda dixerunt: Deo gratias. Et consummatae sunt tertio Kalendas Augusti.
Caesareae passio sancti Fabii martyris. Qui cum ferre vexilla praesidalia recusaret, primum diebus aliquot in carcerem trusus est, deinde productus sistitur ante tribunal. Interrogatus semel et iterum, in Christi confessione perdurat: et mox a furibundo judice capitali sententia condemnatur. Post haec inhumatum corpus custodiri jubetur: quod post triduum reticulo insutum, in maris profunda, seorsum caput, seorsum cadaver immergitur. Sed Domini virtute rescisso reticulo, membra capiti revocantur, [Col. 0312D] et scapulis cervix cum indiciis passionis adjungitur. Atque ita suae integritati redditum corpus unda blandiore ad [ Al. Cartemianum, vulgo Carternitanum]. Cartenarium litus evectum, condigno cultu a fidelibus tumulatum est.
Antisiodori, sancti Germani, episcopi et confessoris.
[Col. 0313D] 2 Mach. 7. Hier. de Scrip. Eccles. c. 96. Romae, ad sanctum Petrum ad Vincula.
Antiochiae, natalis sanctorum Machabaeorum.
Apud Italiam, civitate Vercellis, beati Eusebii episcopi et confessoris, qui ob confessionem fidei a Constantio principe Scythopolim, et inde Cappadociam relegatus, sub Juliano imperatore ad ecclesiam suam reversus est. Novissime persequentibus Arianis martyrium passus.
Apud Arabiam, civitate Philadelphia, SS. martyrum Cyrilli, Aquilae, Petri, Domianiti, Rufi, Menandri, una die coronatorum.
[Col. 0313D] Greg. Tur. de Gloria Mart. c. 92. In Hispaniis, civitate Gerunda, natalis sancti Felicis martyris, qui de Scillitana civitate oriundus, cum [Col. 0313B] persecutiones in Hispaniis adversus Christianos agi coepissent, ascensa mercatorum navi, amore martyrii ocius accurrit. Et cum aliquandiu apud Barcinonam, Empurias, et Gerundam, verbum Dei praedicans plurimos in fide confortasset, et fama ejus longe lateque crebresceret, jubente Daciano, repente a Rufino officiali tentus est. Cumque nomen Christi confidentissime fateretur, primo fustibus caesus, et in ima carceris trusus, deinde manibus pedibusque ligatis, negato cibo et potu, in loco squalido projectus, post hoc etiam catenis gravioribus vinctus, per totas plateas ab indomitis mulis tractus, et pene in frusta discerptus est. Deinde missus in carcerem, nocteque ab angelo visitatus atque sanatus, facto die ad certamina revocatus est. Tunc ungulis excoriatus, capite [Col. 0313C] inverso ab hora tertia usque ad vesperam suspensus, nullum penitus sensit dolorem. Deinde in carcerem Rufinus eum trudi praecepit, ubi per totam noctem splendor copiosus effulsit. Sed et voces angelorum psallentium auditae sunt. Quod cum nuntiatum fuisset Rufino a custodibus, jussit eum, manibus post tergum ligatis, in maris profundum mergi. Ibi continuo vincula ejus dirupta sunt, et angelis sibi manum tenentibus, super undas deambulans ad littus pervenit. Tunc Rufinus jussit iterum cutem ejus ungulis detrahi, ac deinde usque ad ossa laniari, et tam diu vulnera vulneribus instaurari, usque dum invictum Christo spiritum reddidit. Corpus ejus Gerundae in monumento, quod ipse sibi praeparaverat, conditum est, Nonis Augusti.
[Col. 0314D] Pontif. c. 24. Romae, in coemeterio Callisti natale sancti Stephani [Col. 0314A] papae et martyris, sub Valeriano et Gallieno imperatoribus. Qui cum persecutio saeva grassaretur, beatus Stephanus, congregato universo clero suo, hortabatur eos ut pro Christo coronam martyrii alacriter susciperent; ordinaverat autem tres presbyteros, et septem diaconos, et clericos sexdecim, cum quibus de regno Dei assidue docebat. Divina autem gratia procurante, occurrebant multi ex gentilibus et honesti viri, ut baptizarentur ab eo. Inter quos Nemesius tribunus cum omni domo sua, filiaque ipsius nomine Lucilla, quae caeca per beatum Stephanum illuminata fuerat, et Olympius alter tribunus cum uxore sua Exuperia, et filio Theodulo, et quotquot crediderunt in domo Olympii, qui postea gloriosa confessione martyrium meruerunt. Celebrabat [Col. 0314B] autem missas atque concilia per cryptas martyrum. Factum est autem, ut Valerianus et Gallienus persecutores nominis Christi, summo requirerent studio beatum Stephanum, ut eum et clericos ejus diversis afficerent poenis. Miserunt itaque multitudinem militum, et tenuerunt eum cum multitudine clericorum presbyterorum, et diaconorum. Qui veniens ad tribunal Valeriani, solus introivit. Cui Valerianus: Tu es Stephanus, qui rempublicam conaris evertere, et persuasionibus atque hortationibus malis populum a deorum recedere suades cultura? Beatus Stephanus dixit: Ego quidem non everto rempublicam, sed hortor ut, derelictis daemoniis quae adorantur in idolis, ad Deum vivum et verum redeant creatorem coeli et terrae, et cognoscant Christum Jesum Filium Dei [Col. 0314C] Deum esse, qui cum Patre et Spiritu sancto solus est sempiternus, ut non pereant cum diabolo in interitum sempiternum. Tunc Valerianus jussit eum duci ad templum Martis, et ibidem dictata sententia capite truncari, si non acquiesceret adorare nefandi Martis simulacrum. Perductus beatus Stephanus a militibus foras muros Appiae portae ad templum, levatis oculis ad coelum, dixit: Domine Deus pater Domini mei Jesu Christi, qui turrim confusionis Babyloniae destruxisti, destrue nunc et hunc locum, ubi diabolica superstitione per idolorum culturam animae pereunt populorum. Et statim facto fragore tonitrui cum terroribus coruscationum, corruit maxima pars templi, et milites pavefacti fugerunt. Beatus vero [Col. 0314D] Stephanus perrexit cum omnibus Christianis ad coemeterium sanctae Lucinae, et multis eos consolatos sermonibus, obtulit pro eis sacrificium Deo omnipotenti. Quae gesta audiens Valerianus, misit [Col. 0315A] plurimos militum, qui beatum Stephanum punirent. Qui venientes invenerunt sacrificium Deo offerentem. Quem intrepidum et constantem ante altaris solemnia, et coepta perficientem, in eodem loco in sua decollaverunt sede sub die IV Nonarum Augustarum. Cujus corpus Christiani populi sepelierunt in eadem crypta cum ipsa sede, ubi astans sanguis ejus effusus est in loco, qui appellatur hodie coemeterium Callisti. Sedit autem in episcopatu annos septem, menses quinque, dies duos.
Eodem die, natale S. Theodotae cum tribus filiis suis in provincia Bithyniae urbe Nicaea, tempore Diocletiani, sub consulari Nicetio et comite Leocadio. Qui hanc per multos dies blandimentis et terroribus cogere voluit ut ejus conjugio necteretur. Sed [Col. 0315B] cum sancta femina nullo modo consentiret, ferro vinctam cum filiis consulari Bithyniae Nicetio destinavit. At ille filium ejus primogenitum Evodium, Christum fiducialiter confitentem, in conspectu matris fecit fustibus caedi. Cui mater pia clamabat: Noli, fili, timere ista verbera; per ipsa enim ad aeterna Christi gaudia pertinges. Tunc consularis Nicetius jussit cuidam Hirtaco, ut apprehendens beatam Theodoten, prius illi illuderet; et postmodum inter publicas meretrices constitueret. Quam ille volens tenere, de naribus ejus coepit sanguis vehementer effluere. Qui clamans dixit Nicetio: Stat juxta eam juvenis pulcher, auratis vestibus indutus, ex cujus manu pugnum accepi in naribus. Consularis ergo Nicetius jussit ignem copiosum accendi, et [Col. 0315C] beatam Theodoten cum tribus filiis suis immitti. Quae gratias referens Deo, dicebat: Benedictum nomen pietatis tuae, Domine, qui me nec in isto saeculo a filiis meis separasti, nec in tui nominis confessione disjungi passus es, nec in martyrio dividi permisisti. Consummata est igitur cum tribus filiis suis sancta Theodota, sub die quarto Nonarum Augustarum.
[Col. 0315D] Gennad. de Vir. illustr. cap. 46. Hierosolymis, inventio corporis beatissimi Stephani protomartyris, et sanctorum Gamalielis, Nicodemi, et Abibon, sicut revelatum est a Domino beato presbytero Luciano, septimo Honorii principis anno. Nam dum queisceret in basilica baptisterii [Col. 0315D] in stratu suo, die sexta feria illucescente, circa horam tertiam noctis, dum adhuc pervigilaret, tanquam in excessu mentis effectus, vidit virum senem, statura procerum, vultu decorum, prolixa barba, in vestitu candido, amictum pallio, in cujus summitatibus erant tanquam aureae cruces contextae; calceatum caligis, in superficie deauratis, et manu tenebat virgam auream, de qua tangens eum, dixit se esse Gamalielem, qui nutrivit apostolum Paulum, et inter alia dixit ei: Summa cum diligentia nostros patefacito tumulos, quia indecenter despecto loco reconditi sumus. Et cum interrogasset, qui essent cum eo: Unus est, inquit, domnus Stephanus, a Judaeis [Col. 0316A] pro fide Christi Hierosolymis lapidibus oppressus torrentis; jussuque sacerdotum relictus extra portam, via quae mittit Cedar, bestiis ac avibus devorandus. Sed hoc omnino prohibuit ille cui illaesam idem martyr fidem servavit. Quo facto, rarescente Judaeorum perfidia, convocans ascivi mihi religiosorum virorum turbam, conventumque fidelium, ac blandiens, suadensque, affatus sum ita: Obsecro vos, fratres charissimi, ut neminem revereamini, colligentes sanctum pignus B. Stephani, deferte villulae nostrae, quam nomine suo nominaverat Caphargamala, quae vigesimo secundo lapide ab urbe Hierosolyma distat, et more solito, solemni cum funere sepelite. Quod et factum est. Ille vero qui hujus locello jacet contiguus, ipse est [Col. 0316B] Nicodemus nepos meus, qui ut renasceretur ex aqua et Spiritu sancto a Salvatore audivit; qui a Petro mox et Joanne est baptizatus. Pro quo postmodum indignati principes sacerdotum, subtracto ei principatus honore, conabantur eum tradere morti. Sed nostri gratia nostraeque propinquitatis jure repressi, non fecerunt. Verumtamen expulsum foras urbem diripuerunt omnem supellectilem ejus, multisque afficientes plagis semivivum reliquerunt. Ego nimirum et hunc collegi, et curam ei adhiberi praecepi. Qui paululum fuit instanti superstes vita, ad optatam et ipse quietem migravit; quem exhibitis funeris exsequiis, ad protomartyris pedes jussi tradere sepulturae. Ille autem tertius, qui mecum quiescendi possidet locum, ipse est Abibas filius [Col. 0316C] meus, qui mecum Christo Jesu, vigesimum agens annum aetatis suae, una credidit, et a praefatis apostolis aeterni fontis unda perfusus. Is, dum esset legis doctrina plene eruditus, templo Dei cum Paulo sedulo vacans, divina meditando praecepta, ab illo vitio, cui se genus maxime subdere solet humanum, protectione tuente superna, exstitit liber, et in hoc castitatis proposito pausavit in pace; cum quibus et ego jaceo. Conjux quoque mea Ethna, et Selemias primogenitus noster, nolentes credere Christo, sed religionis unitati et fidei derogantes, in possessione Capharselemia sunt tumulati. Verumtamen, quo nos repositi sumus cum fodere coeperis, inanes eorum reperies tumulos, quia nobiscum non fuerunt digni tumulari. Cumque venerabilis presbyter praedictum [Col. 0316D] virum sciscitaretur: Ubi vos, inquiens, inveniemus, Domine? ait ille: In agello nostro, qui Syriace Delamgabrica, necnon Debatthalia vocatur, id est virorum Dei seu beatorum possessio. Quae visio consimilis ei iterum iterumque apparuit. Surgens autem venerabilis presbyter, perrexit in civitatem ad antistitem Joannem, de quo per visionem monitus fuerat. Cumque illi, cleroque ejus particulatim visionis seriem retulisset, ille lacrymis prae gaudio fusis, benedixit Dominum; reque veraciter ut erat per omnia comperta, beatus episcopus sub omni celeritate ad fratres et coepiscopos vicinarum urbium misit. Qui cum occurrissent, et locum praesignatum fodere [Col. 0317A] coepissent, terrae motu statim facto, immensi odoris suavitas tanta exinde respersa est, quantam nullorum aetas hominum tunc temporis meminerat se sensisse; ita ut putarent se praesentes in amoenitate paradisi sitos. Et in ipsa hora de suavitatis odore septuaginta tres animae sunt curatae a diversis infirmitatibus. Aderant tunc temporis testes miraculorum, cum beato Joanne, Eustominus Sebastenus, et Eleutherius Jericontinus pontifices, cum clericorum sanctissimo comitatu. Qui osculantes beati Stephani pignus, locumque claudentes, cum gaudio ad propria sunt reversi. Post paucos autem dies corpus protomartyris Stephani in Sion ad sanctam ecclesiam, ubi archidiaconus fuerat ordinatus, VII Kalend. Januarii cum psalmis et hymnis detulerunt. Tunc temporis [Col. 0317B] cum prolixae siccitatis esset immensitas, sufficiens supernae pietatis pluvia descendit, quae sitientem largius terram madefaciens irrigavit. Quod meritis beati martyris Stephani nullus ambigit periclitanti populo concessum fuisse. Hanc revelationem Lucianus presbyter Graeco sermone ad omnium ecclesiarum personam descripsit, quam Avitus presbyter, homo Hispanus, in Latinum vertit, et per Orosium presbyterum Occidentalibus dedit; qui etiam simul reliquias beati Stephani primus Occidenti detulit, ubi ad memorias S. martyris innumera miracula facta sunt. De quibus plurima beatus Augustinus in libris de Civitate Dei memorat [Col. 0317D] Exstat tom. X S. Aug. Sigebert. in Chron. an. 418. Aug. de Civit. Dei l. XXII, c. 8. .
Constantinopoli, natalis sancti Hermelli martyris.
Natalis beati Aristarchi, discipuli sancti Pauli apostoli.
[Col. 0317D] Vide lib. de Fest. Apost. De hoc in Vita Steph. [Col. 0318D] papae. 2 Aug. Item Romae in crypta Arenaria, natale Tertullini martyris, quem beatus pontifex Stephanus baptizavit, et in albis presbyterum consecravit, cui inter caetera monita, praecipue commendavit: Frater, inquit, cura sit tibi diversorum requirere sanctorum corpora martyrum. Qui post biduum ordinationis suae tentus a Marco praefecto, eductus est ad Valerianum imperatorem. Quem ille extensum mactari fustibus jussit. Cumque impie caederetur, clamabat: Gratias ago tibi, Domine Jesu Christe, qui me non separasti a domino meo Olympio servo tuo, qui me praecessit martyrio consummato. Cumque inter caedes hoc diceret, [Col. 0317D] jussit Valerianus lateribus ejus ignem supponi. Cumque laetus et constans perseveraret, diceretque: Fac, miser, quod facis celerius ut me de hoc incendio, licet peccatorem, tamen pro ejus nomine, Christo offeras sacrificium; jussit Valerianus elevari eum, et tradi praefecto Saprico. Qui primo jussit os ejus lapidibus conquassari, deinde extendi eum in equuleo, et nervis diutius torqueri, deinde ignibus concremari. Cumque perseveranter, Spiritus sancti gratia roboratus, Christum Dominum fateretur, mandavit hoc factum Valeriano tyranno. Cui Valerianus [Col. 0318A] remandavit, ut, data sententia, ejus caput abscinderetur. Tunc Sapricius depositum de equuleo jussit duci via Latina in secundo milliario, et ibidem decollari. Cujus corpus S. Stephanus pontifex colligens cum clericis, et hymnis redditis Deo sepelivit in eodem loco, in crypta Arenaria, secundo Kal. Augusti. Ubi concursus solemnis fit 11 Nonas Augusti.
Apud Lugdunum, adventus corporis sancti Justi episcopi de eremo. Qui cum aliquot annis in eremo angelis proximam egisset vitam et dignus adesset finis tantis laboribus, regnum scandens coelorum, beato lucro promeruit. Cujus sanctum corpusculum venerabilium civium Lugduni urbis cura requisitum, a remotis terrae partibus cum alacritate et religione reportavit, atque in urbe sacerdotii sui sepelivit.
[Col. 0318D] Greg. Tur. de Glo. CC. cap. 7, 9. Apud provinciam Rhaetiae, civitate Augustana, natalis S. Afrae martyris. Quae cum esset pagana et meretrix, per doctrinam S. Narcissi episcopi ad fidem conversa, et cum omni domo sua baptizata, pro confessione Domini igni tradita est.
Augustoduni, natalis S. Cassiani episcopi.
[Col. 0318D] De his in Vita S. Laurent., 10 Aug. Romae, via Appia, in coemeterio Callisti, natale S. Sixti episcopi et martyris. Et in coemeterio Praetextati sanctorum Felicissimi et Agapiti, diaconorum ejusdem, sub Decio imperatore, Valeriano [Col. 0318C] praefecto; qui tenuit beatissimum senem Sixtum episcopum Romanum cum omni clero suo, et reclusit eos in custodia publica, et fuerunt ibi clausi multis diebus. Factum est autem ut Decius Caesar et Valerianus praefectus juberent sibi beatum Sixtum episcopum cum clero suo praesentari noctu intra civitatem in Tellude. Cui Decius Caesar dixit: Scis cur tentus; et conventione publica nobis praesentatus es? Respondit Sixtus: Scio, et bene scio. Decius dixit: Ergo si scis, fac ut universi sciant, et tu vivas, et clerus tuus augeatur. Beatus Sixtus respondit: Vere feci et facio ut clerus meus augeatur. Cui Decius: Ergo sacrifica diis immortalibus, et esto princeps sacerdotum. Ad hoc sanctus episcopus: Ego semper sacrificavi et sacrifico Deo Patri omnipotenti, [Col. 0318D] et Domino Jesu Christo Filio ejus, et Spiritui sancto hostiam puram et immaculatam. Tunc ex praecepto Decii duxerunt eum milites ad templum Martis, ut sacrificiis coinquinaretur. Sed contemnentem sacrificare recluserunt eum in custodia privata, cum duobus diaconibus Felicissimo et Agapito. Cumque duceretur, his verbis beatus eum Laurentius archidiaconus coepit compellare: Quo progrederis sine filio, pater? Quo sacerdos sancte sine diacono properas? Tu nunquam sine ministro sacrificium offerre consueveras. Quid in me ergo [Col. 0319A] displicuit tibi, pater? Num degenerem probasti? Experire certe utrum idoneum ministrum elegeris. Cui commisisti Dominici sanguinis consecrationem, cui consummandorum consortium sacramentorum credidisti, huic sanguinis tui consortium negas? Vide ne periclitetur judicium tuum, dum fortitudo laudatur. Abjectio discipuli detrimentum magistri est. Quid quod illustrius praestantes viri discipulorum certaminibus quam suis vincunt? Denique Abraham filium obtulit (Gen. XXII) ; Petrus Stephanum praemisit. Et tu, Pater, ostende in filio virtutem tuam; offer quem erudisti, ut securus judicii tui comitatu nobili pervenias ad coronam. Tunc beatus Sixtus ait: Non ego te derelinquo, fili, nec desero, sed majora tibi debentur certamina. Nos quasi senes levioris pugnae [Col. 0319B] cursum recipimus, te quasi juvenem gloriosior manet de tyranno triumphus. Mox veniens flere desiste, post triduum me sequeris. Inter sacerdotem et levitam hic medius numerus decet. Non erat tuum sub magistro vincere, quasi adjutorem quaereres. Quid consortium passionis meae expetis? totam tibi haereditatem dimitto. Quid praesentiam meam requiris? Elias Eliseum reliquit (IV Reg. II) , et virtutem non abstulit. Et dixit beatus Sixtus ad beatum Laurentium: Accipe facultates ecclesiae vel thesauros, et divide pauperibus quibus tibi videbitur. Accepta potestate, beatus Laurentius coepit per regiones curiose quaerere, ubicunque sancti clerici vel pauperes essent absconsi, et portans thesauros, prout cuique opus erat, ministrabat. Igitur post hoc beatus Sixtus [Col. 0319C] reducitur in Telludem, ut audirent cum eo diaconi Felicissimus et Agapitus. Et sedente Decio ac Valeriano, praesentatus est beatus Sixtus. Ad quem Decius iracundia plenus: Nos, inquit, consulimus senectuti tuae, audi praecepta nostra, et sacrifica. Respondit beatus Sixtus: Miser, tu tibi consule, et noli blasphemare, sed age poenitentiam de sanguine sanctorum, quem effudisti. Tunc monente Valeriano, jussit Decius ut ducerentur ad templum Martis, et si nollent sacrificare, in eodem loco capite truncarentur. Educti ergo foras murum portae Appiae, dixit beatus Sixtus ad templum Martis: Destruat te Christus Filius Dei vivi. Cumque respondissent omnes Christiani, Amen, subito cecidit aliqua pars templi, et comminuta est. Tunc beatus Laurentius [Col. 0319D] coepit clamare: Non me derelinquas, pater sancte, quia thesauros tuos jam expendi, quos tradidisti mihi. Milites autem audientes de thesauris, tenuerunt beatum Laurentium archidiaconum; sanctos vero, Sixtum, Felicissimum, et Agapitum duxerunt in clivum Martis ante templum, et ibi decollati sunt octavo Idus Augusti. Noctu autem venerunt clerici, et maxima pars Christianorum, et collegerunt corpora sanctorum, et sepelierunt beatum Sextum in crypta in coemeterio Callisti in eadem via. Sanctos vero Felicissimum et Agapitum martyres sepelierunt in coemeterio Praetextati. Decollati autem sunt cum eis et alii quatuor, ut in gestis Pontificalibus [Col. 0320A] legitur, Januarius, Vincentius, et Stephanus subdiaconi. Passus et cum eis beatus Quartus, ut scribit beatus Cyprianus (ep. 82) . Hic beatus Sixtus apud Athenas natus, et doctus, prius quidem philosophus, postea Christi discipulus fuit. Sedit in episcopatu anno uno, mensibus decem, diebus viginti tribus.
[Col. 0319D] Eulog. l. II, c. 11. Eodem die in Hispaniis, civitate Compluto, sanctorum Justi et Pastoris fratrum. Qui cum adhuc pueri litteris imbuerentur, projectis in schola tabulis, sponte ad martyrium cucurrerunt; et mox a diacono teneri jussi, cum se mutuis exhortationibus constantissime roborarent, extra civitatem producti, et in Campo laudabili, a carnificibus jugulati sunt. Ubi etiam in basilica sui nominis quiescunt.
[Col. 0320D] Greg. Dial. l. I, 6, 7. Apud Tusciam, civitate Aretio, natalis sancti Donati episcopi et martyris: qui nutritus a sancto Pigmenio presbytero, in titulo beati pastoris, eruditus est, non solum in divinis, verum in humanis litteris sufficientissime. Cum quo et Julianus crevit, et subdiaconus ordinatus, rejecto postmodum gradu inutilis factus, ad imperium aspiravit. Quo tempore beatum Pigmenium Romae in custodia mancipavit, et sanctos patrem et matrem Donati gladio occidit. Donatus vero lector fuga petiit civitatem Aretium, et habitavit cum Hilarino gloriosissimo monacho, serviens Deo continuis orationibus et jejuniis. Factum [Col. 0320C] est ut mulier nomine Surana gentilis et pagana, capta oculis, et corde vere caeca, cum unico filio suo Herculeo nomine cellam beati Hilarini, cum quo beatus vir habitabat, requireret; quam fide Christi instructam, ad beatum Satyrum episcopum Hilarinus et Donatus perduxerunt. Qui fidem ipsius ut accepit, gratias Deo agens, indixit ei jejunium, ut humiliaretur in cilicio et cinere. Et sic deinde catechizavit eam, et baptizavit tam ipsam quam filium ejus. Et mox aperti sunt oculi Suranae, coepitque clamare: Vere Deus Christus est, qui illuminavit oculos meos. Quod factum audiens Apronianus, non multo post attulit filium suum daemoniacum ad beatum Donatum. Quo orante simul cum Satyro episcopo et Hilarino, expulsus daemon puerum [Col. 0320D] sanum reliquit. Sed et non longo tempore post, vir quidam Eustasius, rector Tusciae, et exactor fisci, dum occupatus aliubi teneretur, supervenientibus hostibus, uxor ipsius Euphrosina pecuniam fisci abscondit, et paucis diebus succedentibus, absente adhuc viro, defungitur. Rediens autem postmodum vir ejus, invenit uxorem suam mortuam, et pecuniam fisci sibi celari. Qua de re non parum tristis, simul pro requisita pecunia, cum etiam a principibus curiae supplicia ipsi meditarentur, fugiens idem Eustasius, venit ad beatum Satyrum et Donatum, et indicavit eis anxietatem animi sui. Stans itaque Donatus super sepulcrum uxoris ipsius, voce magna [Col. 0321A] clamavit: Euphrosina, per Christum crucifixum te conjuro ut dicas nobis quid factum sit de pecunia fisci, quia vir tuus pro ea ab exactoribus valde affligitur. Quae mox de sepulcro respondit: In ingressu domus suffossa latet pecunia quam quaeritis. Recepta igitur est pecunia, liberato Eustasio ab impositione calumniae. Verum recepto beato Satyro cum patribus suis, ejus loco sacerdotium B. Donatus suscepit. Cumque die quadam missas celebrasset populo, et de corpore Christi ac sanguine ipsius populus venerabiliter recrearetur, diaconus quidam nomine Antimus tradebat sacrum sanguinem Christi, et subito paganorum impulsu cecidit, et sanctum calicem comminuit. Unde valde tristis tam ipse quam populus Christi efficitur. Cujus tristitiam Dominus per [Col. 0321B] beatum illico Donatum revelavit. Nam collecta sunt fragmenta Dominici calicis, et beato viro allata. Quae flens ille suscipiens, oratione facta, vas in pristinam formam restauravit. Quo signo perculsi pagani, simul cum Christianis deitatem Christi confessi sunt, ac circiter septuaginta novem animae in Christum credentes per baptismum salvatae sunt. Multis ergo signis Dominus glorificans sanctum suum ad coronam martyrii provexit. Denique tentus tempore Juliani imperatoris a Quadratiano Augustali, simul et cum eo Hilarinus vir Dei, jubetur idolis sacrificare. Cui fideliter reluctanti, jussit Quadratianus os lapidibus contundi, Hilarinum vero monachum in conspectu ejus tam diu fustibus caedi, donec spiritum emitteret; deinde beatum Donatum in custodia recludi. [Col. 0321C] Ubi cum innumera miracula Dominus per servum suum operaretur, misit Quadratianus, et gladio percussit, VII Idus Augusti. Cujus corpus Christiani juxta civitatem cum veneratione sepelierunt. Martyris vero Hilarini ossa in Ostia civitate tumulata servantur.
Romae, SS. Martyrum Petri, Julianae cum aliis decem et octo.
Apud Mediolanum, S. Faustini [ al., Fausti], tempore Aurelii Commodi martyrizati.
Romae via Ostiensi, milliario septimo [Col. 0321D] Translatio de Cyriaco et sociis ejus habetur in gestis Marcelli papae, 16 Jan. , natale S. Cyriaci martyris. Postquam Maximinus Augustus jussit ut omnes, qui erant in custodia, una cum [Col. 0321D] Cyriaco diacono capite truncarentur, et promiscui sexus numero viginti et unus decollati via Salaria intra thermas Salustii foras muros essent, eorum corpora collegit noctu Joannes presbyter, et sepelivit in eadem via, sub die septimo Kalendarum Aprilium. Post dies vero octo, veniens B. Marcellus episcopus cum Lucina matrona Christianissima, corpora sanctorum condivit cum aromatibus et linteaminibus; deinde sustulit ea, et transtulit in praedium suum via Ostiensi, milliario ab urbe Roma septimo; et manu sua recondidit in sarcophagis lapideis, cum [Col. 0322A] quibus et B. Cyriacum, octavo die mensis Augusti. Carpasius vero vicarius petiit domum beati Cyriaci, quam donaverat ei Diocletianus Augustus, et eam statim Maximinus Augustus concessit. Et ingressus in eam, invenit locum ubi S. Cyriacus fontem aedificaverat, quem consecraverat S. Marcellus episcopus, ubi venientes ad fidem baptizabat S. Cyriacus. In quo loco Carpasius balneum sibi statuit. Et dum lavissent et epulas exhibuissent Carpasius et novemdecim pariter cum ipso, ac deriderent fidem Christianam, subito ceciderunt, et mortui sunt. Beatorum autem martyrum passiones, id est Cyriaci, Largi, et Smaragdi, suis locis in praesenti Calendario notatae sunt XVII Kalendas Aprilis sub Maximino Augusto et Carpasio vicario.
[Col. 0322B] Apud Viennam, Galliae urbem, natalis sancti Severi presbyteri et confessoris: qui, ut ejus gesta testantur, natione Indus, fide Christi fervens, causa Evangelii praedicandi, laboriosissima peregrinatione suscepta, etiam ad praefatam urbem deveniens, ingentem paganorum multitudinem verbo et miraculis ad fidem Christi convertit. Dumque in pace quievisset, conditus in basilica S. Stephani, signis clarus, mira fidelium veneratione colitur.
[Col. 0322D] De hoc in Vita S. Laurentii. Vigilia sancti Laurentii.
Eodem die, Romae, sancti Romani militis, qui in confessione sancti Laurentii compunctus, petiit ab eo baptizari, et mox, jubente Decio, cum fustibus exhibitus [Col. 0322C] ac decollatus est.
Romae natale sancti Laurentii archidiaconi et martyris sub Decio. Cui beatus Sixtus omnes facultates ecclesiae et thesauros, pergens ad coronam martyrii, tradidit. Hic veniens in Caelium montem, ubi erat quaedam vidua, in viduitate triginta duos annos habens, in cujus domo multi Christiani, et presbyteri, et clerici absconsi manebant, tulit vestes et thesauros Ecclesiae, et coepit erogare, et pedes omnium Christianorum lavare. Ad cujus pedes Cyriaca vidua cadens: Per Christum, inquit, te conjuro ut manus tuas ponas super caput meum, quia multas infirmitates capitis patior. Beatus Laurentius, facto signo [Col. 0322D] crucis, posuit manus super caput viduae, et linteum de quo extergebat pedes sanctorum. Transiens autem in vicum, qui dicitur Canarius, invenit multos Christianos in domo Narcissi Christiani congregatos, et lavit pedes omnium, et dedit eis de thesauro. Erat in eadem domo homo caecus, nomine Crescentio, qui coepit rogare beatum diaconum, ut poneret manum suam super oculos ejus. Tunc beatus Laurentius lacrymans dixit: Dominus noster Jesus Christus, qui aperuit oculos caeci nati, ipse te illuminet; et facto signo crucis, aperti sunt oculi ejus. Cum jam ergo [Col. 0323A] duceretur beatus Sixtus cum duobus diaconibus, ut martyrium suum consummaret, et beatus Laurentius clamaret adveniens: Non me derelinquas, pater sancte (Joan. XVII, 24) , quia thesauros tuos jam expendi, quos tradidisti mihi, tentus est a militibus et traditus Parthenio tribuno. Qui nuntiavit Decio quod Laurentius, qui haberet thesauros reconditos, archidiaconus Sixti in custodia teneretur. Qui gavisus, fecit eum sibi praesentari, et auditum tradidit Valeriano praefecto, qui et ipse dedit eum in custodiam cuidam Hippolyto; et Hippolytus reclusit eum cum multis. Erat autem ibi homo, Lucillus nomine, caecus, ad quem sanctus Laurentius: Crede, inquit, in Filium Dei Dominum nostrum Jesum Christum, et baptizare, et illuminabit te. Respondit Lucillus: Ego [Col. 0323B] semper desideravi baptizari in nomine Domini Jesu Christi. Tunc beatus Laurentius cathechizavit eum, et accepta aqua baptizavit, et illuminati sunt oculi ejus. Hoc factum audientes, multi caeci veniebant ad beatum Laurentium, et ponebat manum suam super oculos eorum, et illuminabantur. Videns hoc Hippolytus, credidit, et cathechizatus atque baptizatus est. Itaque ex mandato adductus est beatus Laurentius ante conspectum Valeriani, qui dixit beato Laurentio: Jam depone pertinaciam, et da thesauros, quos apud te cognovimus esse reconditos. Cui sanctus Laurentius: Da mihi inducias biduo aut triduo, et proferam tibi thesauros. Ab eadem die coepit colligere caecos, et claudos, debiles et pauperes, et abscondit eos in domo Hippolyti. Valerianus autem [Col. 0323C] nuntiaverat Decio, quia promisisset, datis sibi induciis, Laurentius thesauros. Completis igitur tribus diebus, praesentavit se in palatio Salustiano. Et dixit ei Decius: Ubi sunt thesauri, quos pollicitus es praesentare? Beatus Laurentius collectam multitudinem pauperum introduxit in palatium, et voce magna dixit: Ecce isti sunt thesauri aeterni, qui nunquam diminuuntur, nec decrescunt; qui in singulis aspergitur, et in omnibus invenitur. Valerianus praefectus dixit: Quid varias per multa? Sacrifica diis, et obliviscere artes magicas, in quibus confidis. Cui cum dixisset beatus Laurentius: Quare vos coarctat diabolus, ut Christianis dicatis: Sacrificate daemoniis? Decius iratus jussit eum exspoliari, et caedi cum scorpionibus. Qui cum caederetur, dicebat: Ego quidem [Col. 0323D] gratias ago Deo meo, qui me dignatus est conjungere servis suis; tu, miser, torqueris insania tua, et furore tuo. Tunc Decius, levate (inquit) eum, et date ante conspectum ejus omne genus tormentorum. Et allatae sunt laminae ferreae, et lecti, et plumbati, et cardi. Post vinctus catenis ductus est beatus Laurentius in palatium Tiberii, ut ibi gestis audiretur. Et sedit Decius pro tribunali in basilica Jovis; et praesentato Laurentio cum dixisset: Sacrifica diis, et [Col. 0324A] noli confidere in thesauris. quos habes absconditos, beatus Laurentius libere respondit: Vere et confido, et securus sum de thesauris meis. Unde iracundia plenus Decius, jussit eum nudum fustibus caedi. Qui cum caederetur, clamabat ad Caesarem: Ecce, miser, vel modo cognosce quia triumpho de thesauris Christi, et non sentio tormenta tua. Adhuc Decius fustes augere, et dare ad latera ejus laminas ferreas ardentes jubet. Beatus vero Laurentius dixit: Domine Jesu Christe, Deus de Deo, miserere mihi servo tuo, quia accusatus non negavi, interrogatus te Dominum Jesum Christum confessus sum. Et cum diutissime cum plumbatis caederetur, dixit: Domine Jesu Christe, qui pro nostra salute dignatus es formam servi accipere, ut, nos a servitio daemonum liberares, [Col. 0324B] accipe spiritum meum. Et audita est vox: Adhuc multa certamina tibi debentur. Porro extensus in catasta, et scorpionibus gravissime caesus est; qui subridens, et gratias agens, dicebat: Benedictus es, Domine Deus, Pater Domini Jesu Christi, qui nobis donasti misericordiam, quam meriti non sumus. Sed tu, Domine, propter tuam pietatem da nobis gratiam, ut cognoscant omnes circumstantes, quia tu consolaris servos tuos. Tunc unus ex militibus, nomine Romanus, credidit Domino Jesu Christo, et dixit beato Laurentio: Video ante te hominem pulcherrimum stantem cum linteo, et extergentem membra tua; adjuro te per Christum, qui tibi misit angelum suum, ne me derelinquas. Levatus igitur beatus martyr de castata et solutus, redditus est Hippolyto tantum in [Col. 0324C] palatio. Veniens autem Romanus afferens aquam, misit se ad pedes beati Laurentii ut baptizaretur; qui, benedicta aqua, baptizavit eum. Quod factum audiens Decius, jussit eum sibi exhiberi cum fustibus. Non interrogatus coepit clamare, Christianus sum. Et, jubente Decio, eductus foras muros portae Salariae, decollatus est quinto Idus Augusti. Cujus corpus noctu collegit Justinus presbyter, et sepelivit in crypta, in agro Verano. Decius autem Caesar pergit noctu ad thermas juxta palatium Salustii; et exhibitus est ei iterum sanctus Laurentius, et allata sunt omnia genera tormentorum, plumbatae fustes, laminae, ungues, lecti, [Col. 0323D] Batuli. Omnino intelliguntur, qui aliis dicuntur batilli, vel batilla. Plinius lib. XXXIII, c. 8: «Argenti duae differentiae: batillis ferreis candentibus ramento imposito, quod candidum permaneat, probatur,» et lib. XXXIV, cap. 11: Experimentum in batillo ferreo. Trebellius Pollio in Claudio: Coctilium [Col. 0324D] quotidiana batilla quatuor. Horatius, sat. 5: prunaeque batillum. Abdias lib. IX Apostolicae: Alii cum vatillis et thuribulis. Minora forte hac igniaria vascula batilli dicti; unde Gloss., vatillum πυράμμη vel πυράμης ; majora batuli, uti hic bis habes, quibus sancti superponuntur. batuli; et dixit beato martyri: Jam depone perfidiam artis magicae, et dic nobis generositatem tuam. Cui beatus Laurentius: Quantum ad genus, Hispanus sum, eruditus [Col. 0324D] ac nutritus Romae, et a cunabilis Christianus, eruditus omnem legem sanctam et divinam. Et Decius: Sacrifica diis; nam nox ista expendetur in te cum suppliciis. Mea, inquit Laurentius, nox obscurum non habet, sed omnia in luce clarescunt. Et cum caederetur lapidibus os ejus, ridebat, et confortabatur, ac dicebat: Gratias tibi ago, Christe, quia tu es Deus omnium rerum. Allatus est autem lectus cum tribus costis; et exspoliatus B. Laurentius vestimentis [Col. 0325A] suis, extentus est in cratem ferream; et allati sunt batuli cum prunis, et miserunt sub cratem ferream. Qui cum furcis ferreis coarctaretur desuper, dixit Decio: Ego me obtuli sacrificium Deo in odorem suavitatis, quia sacrificium Deo est spiritus contribulatus. Carnifices tamen urgentes ministrabant, carbones mittentes subter cratem, et desuper comprimentes eum furcis ferreis. Sanctus Laurentius dixit: Disce, miser, quanta est virtus Dei mei. Nam carbones tui mihi refrigerium praestant, tibi aeternum supplicium; quia ipse Dominus novit, quod accusatus non negavi, interrogatus Christum confessus sum, assatus gratias ago. Et vultu pulcherrimo dicebat: Gratias tibi ago, Domine Jesu Christe, qui me confortari dignatus es. Et elevans [Col. 0325B] oculos in Decium, dixit: Ecce, miser, assasti unam partem, regyra aliam et manduca. Gratias igitur agens et glorificans Deum, dixit: Gratias tibi ago, Domine Jesu Christe, quia januas tuas ingredi merui; et emisit spiritum. Mane autem primo adhuc crepusculo, rapuit corpus ejus Hippolytus, et condivit cum linteis et aromatibus; et hoc factum mandavit Justino presbytero. Tunc beatus Justinus et Hippolytus plorantes, et multum tristes, tulerunt corpus beati martyris, et venerunt in via Tiburtina, in praedium matronae viduae Cyriacae in agro Verano, ad quam ipse martyr fuerat noctu, cui et linteum dedit, unde pedes sanctorum exterserat, et illud ibi jam hora vespertina sepelierunt, IV Idus Augusti. Et jejunaverunt agentes vigilias noctis triduo, et [Col. 0325C] multitudine Christianorum. Beatus autem Justinus presbyter obtulit sacrificium laudis, et participati sunt omnes.
Eodem die Romae, militum centum et sexaginta quinque. Tunc passi sunt Claudius, Severus, Crescentio et Romanus, ipso die quo beatus Laurentius, post tertium post diem passionis sancti Sixti
[Col. 0325D] De his in gestis Sebast., 20 Jan. Romae, inter duas lauros, natalis sancti Tiburtii martyris, filii Chromatii urbis praefecti, quem erudierunt in fide B. Sebastianus et S. Tranquillinus, ac gloriosus presbyter Polycarpus, qui ipsum sacro fonte baptismatis innovavit, et familiam ejus [Col. 0325D] promiscui sexus mille quadringentos cum eo pariter baptizavit. Hujus etenim filius Tiburtius, cum propter immanitatem persecutionis isdem pater ejus et ingens multitudo Christianorum cum illo in Campaniam ex consilio pontificis Caii perrexisset, amore martyrii flagrans, resedit in urbe Roma. Et cum jejuniis et orationibus ibi cum beato Caio papa occuparetur, quadam die transiens occurrit homini qui de alto lapsus fuerat, et ita caput et omnia membra quassaverat ut de sola sepultura ejus ageretur. Juxta quem ipse accessit, et coepit dicere super vulnera ejus lente orationem Dominicam et Symbolum; et ita factus est homo, solidatis membris, incolumis [Col. 0326A] quasi nihil mali contigisset ei. Tunc apprehendens parentes ejus, segregavit eos a turbis, et indicavit eis virtutem nominis Christi. Et videns animum eorum fixum fortiter in timore Domini, perduxit eos ad Caium papam. Qui juvenem sanatum Deo gratias referentem, et parentes ejus pariter baptizavit. Interea dum procella persecutionis graviter inundaret, junxit se quidam, simulata fide, beato Caio. Porro hic apostata exstiterat, et erat fraudulentus in omni sermone, et callidus in omni commissu. Qui, dum a beato Tiburtio viro scholasticissimo, et nobili et sancto, frequenter argueretur, quod capillos super apicem frontis tonsoris arte componeret, et quod assidue pasceret, et ludendo pranderet, quod libentius feminarum se aspectibus daret, quod a jejuniis et orationibus [Col. 0326B] se tolleret, quod somno deditus non interresset pervigil in hymnis Dei; dum, inquam, pro his a beato Tiburtio acrius argueretur, simulabat se aequanimiter monitionem accipere, et egit arte quatenus orantem sanctum Tiburtium pagani comprehenderent; in qua comprehensione seipsum fecit teneri, et simul duci ad secretarium judicis. At ubi introducti sunt, Fabianus dixit ad eum, qui se arte tradiderat: Quis diceris? Ille respondit: Torquatus. Quid profiteris? Christianus sum, inquit. Fabianus dixit: Ignoras quod jusserunt invictissimi principes, ut qui sacrificare diis noluerint diversis suppliciis macerentur? Torquatus ait: Hic magister meus est, et ipse me semper docuit; quod hunc videro facere, necesse est ut hoc faciam. Fabianus conversus ad [Col. 0326C] Tiburtium ait: Audisti quid Torquatus asserit? Sanctus Tiburtius respondit: Torquatus diu est quod se Christianum esse mentitur; virtus enim ipsa nominis sancti graviter fert et moleste suum nomen non a suis moribus usurpari. Revera enim, vir illustrissime, hoc Christianum vocabulum divinae virtutis est, sectatorum scilicet Christi, qui vere philosophati sunt, qui vere Christiani dicti sunt, qui ad obterendas libidines fortiter militarunt. Ne credas, vir illustrissime, hunc esse Christianum qui in lenocinio sui molliendo capitis fibras omittit [ al., vibras committit, vulgo fimbrias admittit], qui tonsorem diligit, qui in scapulis molliter gestit, qui fluxum gressum improbo nisu distendit, qui viros negligenter agit, feminas diligentius intuetur. Nunquam [Col. 0326D] tales pestes Christus dignatus est habere servos. Verum hic quoniam me se imitatuturum asserit, hic in tuo conspectu probabis eum mentitum. Hic enim qualis semper fuerit nunc evidenter ostendet. Fabianus dixit: Consultius facies, si saluti tuae consulens, principum decreta non contemnas. Tiburtius respondit: Ego saluti meae melius non consulo quam ut deos deasque contemnens, unum Deum Jesum Christum confitear. Torquatus adjecit: Non solum ipse Christianus crudelis est, verum etiam multis persuadet et decipit, ac cum suis sociis, cum quibus magicas artes exercet, diu noctuque incantationibus occupatur. Sanctus Tiburtius dixit: Falsus testis non [Col. 0327A] rit impunitus (Prov. XIX) : iste quem vides, vir illustrissime, malitiae suae curis aestuans, ad nihil aliud Christianis est junctus, nisi ut cogitaret quomodo se nobis quasi Christanum ostenderet et quomodo aliis se fidelissimum mentiretur. Reprehendebam tamen in eo Cyclopaeam edacitatem, emersum vino putorem, et sepultam divini nominis sanctitatem. Ebrius patiebatur sitim, et esuriem vomens, nec ut Christianus, sed ut Antonianus quondam ille conviva, manducabat, bibebat, vomebat; et nunc Christianos arguit, Christianos accusat; in nos mitem judicem incitat, gladium nolenti judici porrigit, et ut daemoniis cervices nostras inclinemus hortatur. Videmus votum tuum, videmus cruenta consilia, et scelerata arte verborum venena tui pectoris intuemur. [Col. 0327B] Accingere nunc, o sceleratissime, utere carnificis officio, vindica tibi et ipsius judicis vocem, applica equuleos, appende Christianos, damna, percute, incende, bene nos accipis; si exsilium minaris, hoc philosophantibus totus est mundus. Si supplicium, evadimus mundi carcerem; si ignes, majora his incendia in cupiditatibus vincimus. Decerne quidquid libet. Omnis nobis vilis est poena, ubi pura comes est conscientia. Post haec Fabianus, cum verissime juvenis sanctissimus Christum confiteretur, jussit ante pedes ejus carbones ardentes effundi, dicens ad eum: Elige tibi unum de duobus: aut thura in istis carbonibus adjice, aut pedibus super eos nudis incede. Ille autem faciens signum crucis, constanter super eos nuda ingressus est planta, et [Col. 0327C] coepit dicere: Depone infidelitatem, et disce quia hic solus est Deus, quem confitemur creaturis omnibus dominari; nam mihi in nomine Domini mei Jesu Christi videtur quod super roseos flores ingrediar, quia creatura ipsa Creatoris famulatur imperio. Cui Fabianus: Quis ignorat artem magicam vos docuisse Christum vestrum? Obmutesce, infelix, exclamat Tiburtius, et noli auribus meis hanc injuriam facere, ut audiam te rabido ore latrantem mellifluum nomen et sanctum nominare. Iratus Fabianus dictavit sententiam, ut gladio animadverteretur. Ductus autem in via Lavicana tertio milliario ab Urbe, uno ictu gladii percussus abscessit. In eodem autem loco a quodam parente Christiano sepultus est tertio Idus Augusti.
[Col. 0327D] Eodem die Romae, natale sanctae Susannae virginis et martyris, sub Diocletiano et Maximiano Augustis, judice Macedonio. Fuit autem filia gloriosi presbyteri et martyris Gabinii, fratris Gaii episcopi et martyris, nobili satis orta progenie, quam pater nutriverat, et divinis litteris imbuerat. Audiens itaque Diocletianus de puella quod pulchritudine et sapientia praecelleret, misit ad Gabinium quemdam qui erat ex genere ejus consobrinum suum, nomine Claudium, et petivit eam Augusto Maximino filio suo in conjugem. Veniens denique Gabinius ad filiam suam Susannam, rogavit interesse Gaium episcopum urbis, avunculum ejus, et narravit eis quomodo Diocletianus Augustus direxisset Claudium [Col. 0328A] consobrinum eorum, ut Susannam suo filio Maximino in conjugem peteret. Quae Spiritu sancto corroborata, conjugium hujusmodi respuit. Et respondens patri et avunculo, dixit: Pater, scio quia de ore tuo sum erudita, ut castitatem studeam servare, et pudicitiam Domino Jesu Christo exhibere; in ejus ergo timore jam constituta, nunquam coinquinabor virili commistione, sed cui me semel tradidisti ipsi servio, et in ipso confido. Ipse enim novit conscientiam meam. Proinde Claudius ipse respondens ei, et aperiens votum Diocletiani, cum nullo modo ejus animum potuisset inclinare, ut conjungeretur Maximino filio ejus, sed insuper eruditus et instructus in via Dei a beatis Gaio et Gabinio, poenitentiam de sanguine sanctorum quem effuderat, poposcisset, baptizatus [Col. 0328B] est una cum uxore sua nomine Praepedigna, et filiis Alexandro et Cutia, et in tantum in fide convaluit ut omnes facultates suas venderet, et pauperibus Christianis erogaret; et quoscunque adire poterat, qui in custodia tenebantur, victu et vestimentis relevabat, mittens se ad pedes singulorum atque orationis gratiam ab eis tantum exoptans. Interea dum post mensem unum et dies sexdecim requiritur a Diocletiano, et responsum est ei quod aegritudine teneretur, misitque fratrem ejus ad eum nomine Maximum, comitem rei privatae, ut visitaret eum, et ageret cum illo de puella Susanna. Veniens igitur Maximus invenit Claudium in cilicio orantem, et obstupuit; cumque rem pro qua venerat per ordinem enarrasset, perduxit eum Claudius ad domum [Col. 0328C] beati Gabinii, et diligenter ei beatus Gabinius et sanctus Gaius viam Domini exposuerunt. Unde compunctus credidit Maximus, et baptizatus est. Ab eadem vero die coepit facultatem suam vendere per quemdam amicum suum nomine Thrasonem Christianissimum rogatum, qui occultus Christianus erat, quem ante multos annos beatus Gaius baptizaverat. Qui circumiens nocturnis horis vicos et carceres, pauperibus Christianis necessaria ministrabat, et gesta eorum colligebat, memoriasque exornabat. Post dies quindecim, nota facta sunt omnia Diocletiano, et misit Julium, qui Claudium, et Maximum, Praepedignam, Alexandrum atque Curiam puniret; Gabinium vero et Susannam vinculis constringeret. Et post dies quinquaginta quinque [Col. 0328D] jussit Diocletianus ut beata Susanna adduceretur ad Serenam uxorem suam, quae occulte Christiana erat. Cum itaque hymnis et orationibus cum ea vacaret, et die noctuque in laude Dei psalmos recineret, nuntiatum est hoc Diocletiano. Tunc idem dixit Maximino filio suo ut revocaretur Susanna ad patris sui Gabinii domum, et ibi abuteretur ea, ut ipsi liberet. Ipsa vero nocte, postquam revocata est, ingressus Maximinus in domum, ubi orabat Susanna, vidit nimiam claritatem super ipsam, et extimuit, et cursim rediit ad palatium. Diocletianus vero hoc arti magicae deputans, misit Macedonium, qui eam constringeret infra domum ejus, ut sacrificaret. Qui dum vellet eam flectere, ut diis immolaret, exspolians [Col. 0329A] eam coepit fustibus caedere. Beata vero Susanna dicebat: Gloria tibi, Domine. Sicque beata virgo permanens in confessione Domini, gladio percussa est intra domum suam, et spiritum incontaminatum Deo reddidit. Ejus corpus collegit Serena Augusta noctu, et manibus suis cum linteaminibus et aromatibus ornavit, et posuit juxta corpora sanctorum in coemeterio Alexandri in arenario, in crypta, juxta sanctum Alexandrum, tertio Idus Augusti. Sanguinem vero martyris, qui effusus fuerat in loco domus suae, velamine detersit, et posuit in capsa argentea in palatio suo, ubi die noctuque furtivis orationibus semetipsam Domino effundebat. Passa est autem III Idus Augusti.
In Sicilia, civitate Catanensi, natale sancti Eupli diaconi, Diocletiano et Maximiano Augustis. Cum enim esset extra velum secretarii beatus Euplus, Christianum se confessus, intromissus est, jubente Calvisiano consulari, in auditorium. Et cum ibi fidem suam profiteretur, Calvisianus dixit: Torqueatur Euplus quousque confiteatur deos veros, omnipotentes, Martem, Apollinem, et Asclepium. Beatus Euplus respondit: Bene dixisti, Calvisiane, ut adorarem Trinitatem inseparabilem, unum Deum. Audiens Calvisianus, putavit eum de diis suis dixisse, et gaudio repletus, ait: Ergo sacrifica. Cui beatus martyr: Ego sacrifico et immolo me ipsum Patri, et Filio, et Spiritui sancto. Audiens hoc impius judex, [Col. 0329C] commotus ira, jussit eum amplius torqueri. Et ultimo dedit sententiam, dicens: Jubemus Euplum justo judicio nostro gladio interfici. Beatus vero Euplus gratias egit Domino nostro Jesu Christo. Et cum duceretur, repletus Spiritu sancto canebat: Magna est gloria tua, Domine, in servis tuis, quos ad te vocare dignatus es. Flectens itaque genua sua, finita oratione, paravit cervicem, et decollatus est IV Idus Augusti. Sepultum est corpus ejus conditum aromatibus, in loco venerabili Catanensis civitatis, II Idus Augusti.
Eodem die, sanctae Hilariae, matris sanctae Afrae [Col. 0329D] De his in Vita sanctae Afrae, 5 Aug. martyris, quae cum ad sepulcrum illius excubaret, ibidem pro fide Christi a persecutoribus igni tradita est cum Digna, et Eumenia, et Euprepia, quae [Col. 0329D] fuerant puellae sanctae Afrae.
In Syria natalis sanctorum Macarii et Juliani.
Romae, sancti Hippolyti [Col. 0330D] De hoc in gestis S. Laurentii, 10 Aug. martyris, sub Decio imperatore, Valeriano praefecto. Hunc beatum Hippolytum vicarium sanctus Laurentius, cum apud eum esset in custodia, baptizavit. Qui de sanctis exsequiis martyris, post tertium diem ad domum suam rediens, dedit pacem omnibus servis suis et ancillis; et communicavit de sacrificio altaris beati Laurentii martyris. Et posita mensa, priusquam cibum [Col. 0330A] sumeret, venerunt milites et tenuerunt et perduxerunt ad Decium. Quem ut vidit, subridens dixit ei: Nunquid et tu magus effectus es, quia corpus Laurentii abstulisse diceris? Sanctus Hippolytus respondit: Hoc feci non quasi magus, sed quasi Christianus. Decius furore repletus, jussit ut cum lapidibus os ejus contunderetur. Et exspoliavit eum veste qua induebatur habitu Christiano, et dixit ei: Sacrifica, et vives; sin aliter peries per tormenta sicut Laurentius. Sanctus Hippolytus dixit: Exemplum merear beati Laurentii martyris fieri, quem tu, miser, ausus fuisti ore polluto nominare. Extensus igitur, fustibus et cardis diu caesus est, donec caedentes deficerent. Inde levatus est a terra, et jussit eum Decius vestiri militari veste, qua gentilis utebatur, [Col. 0330B] et dixit ei: Recole militiam, et esto noster amicus, et in conspectu nostro utere militia pristina quam semper habuisti. Cumque beatus martyr dixisset: Militia mea haec est, Christianum firmum militare, unde cupio ad celerem palmam cum fructu venire; iracundia plenus Decius dixit Valeriano: Accipe omnes facultates ejus, et interfice eum crudeli exanimatione. Valerianus itaque, exquisita omni facultate ejus, invenit in domo Hippolyti omnem familiam Christianam, quam conspectui suo praesentari fecit. Et jussit beatum Hippolytum foras muros portae Tiburtinae cum familia sua duci. Beatus vero Hippolytus confortabat omnes, dicens: Fratres, nolite metuere, quia ego et vos unum Deum habemus. Et decollati sunt promiscui sexus numero [Col. 0330C] decem et novem. Beatus vero Hippolytus ligatus pedes ad colla indomitorum equorum, sic per carduetum et tribulos tractus, emisit spiritum. Nocte venit beatus Justinus presbyter, et collegit corpora, et sepelivit in campo eodem juxta Nympham, ad latus agri Verani, Idibus Augusti.
Eodem die natale sanctae Concordiae, nutricis ejusdem beati Hippolyti. Cum Valerianus ad familiam beati Hippolyti sibi praesentatam dixisset: Considerate aetates vestras, ne simul pereatis cum Hippolyto domino nostro; rsepondit beata Concordia: Nos desideramus potius cum domino nostro pudice mori quam impudice vivere. Ad hoc Valerianus: Genus, inquit, servorum nisi cum suppliciis non emendatur. Et jussit ut beata Concordia cum plumbatis [Col. 0330D] caederetur. Et cum caederetur emisit spiritum, corpusque ejus est in cloacam projectum. Cumque diu quaereret illud sanctus Justinus, et non inveniret, ita tristis redditur ut non cessarent flere oculi ejus. Tertio decimo vero die post passionem sancti Hippolyti, venit quidam miles Porphyrius nomine, ad Irenaeum cloacarium, qui occulte Christianus erat, et dicit ei: Si secretum possis custodire, divulgabo arti tuae multum ad quaestum. Ante hos dies jussit Valerianus praefectus in conspectu suo quamdam creditariam Hippolyti plumbatis deficere, et corpus ejus in cloacam jactari. Haec in vestibus [Col. 0331A] suis spero quod margaritas habet absconsas, vel aurum. Audiens haec Irenaeus, intimavit secreto beato Justino presbytero. Qui flectens genua gratias egit Deo. Porphyrius autem noctu veniens cum Irenaeo invenit corpus sanctum. Sed in vestimentis nihil invenerunt. Beatus autem Irenaeus vocavit ad se quemdam Christianum Abundium nomine, et tulerunt corpus ejus, et perduxerunt ad beatum Justinum. Qui gratias agens Deo, illud suscepit, et juxta corpora martyrum Hippolyti et aliorum sepelivit, VIII Kalendas Septembris.
Eodem die in Foro Syllae; natale sancti Cassiani, qui cum adorare idola noluisset, interrogatus a persecutore quid artis haberet, respondit quia pueros notas doceret. Et mox, spoliatis vestibus, ac manibus [Col. 0331B] post terga revinctis, statuitur in medio. Vocatisque pueris, quibus docendo exosus fuerat factus, data est facultas eum perimendi. At illi, quantum doluerant discentes tantum se ulcisci gaudentes, alii eum tabulis ac buxis feriebant, alii stylis vulnerabant. Quorum quanto infirmior erat manus, tanto graviorem martyrii poenam dilata morte faciebat. Scripsit Prudentius poeta (hymn. 9) .
Vigilia Assumptionis sanctae Mariae.
Eodem die, natale sancti Eusebii presbyteri et confessoris. Qui, praesente Constantio, cum fidem Catholicam constantissime defenderet, et Liberium papam doleret Arianae perfidiae consensisse, ab irato [Col. 0331C] Constantio imperatore Ariano includitur in quodam cubiculo domus suae, habente in latitudine pedes quatuor, ubi multis diebus in oratione constanter perseveravit. Et nonodecimo Kalendas Septembris, post menses septem, adhuc tamen inclusus, dormitionem accepit. Cujus corpus collegerunt Gregorius et Orosius presbyteri, et sepelierunt in crypta, juxta corpus beati Sixti martyris et episcopi, via Appia in coemeterio Calixti. Ubi et titulum ipsius scribentes, posuerunt ita: Eusebio homini Dei. Audiens autem Constantius quod Gregorius et Orosius sepelissent corpus beati Eusebii, in eadem crypta ubi illum condiderant praecepit vivum includi Gregorium. Hunc semivivum noctu Orosius presbyter excepit inde. Et post paululum defunctum juxta [Col. 0331D] corpus sancti Eusebii presbyteri sepelivit. Factaque est gravissima persecutio in catholica Ecclesia ab Arianis, sedem apostolicam tunc tenente Liberio.
Sanctae Mariae [Col. 0331D] Vide libellum de Fest. Apost., 8 Sept., in ejus natali. dormitio.
Eodem die sancti Tharsitii acolythi et martyris. Quem pagani cum invenissent Christi corporis sacramenta portantem, coeperunt discutere quid gereret. At ille indignum judicans porcis prodere margaritas, tam diu fustibus ac lapidibus mactatus est, quousque [Col. 0332A] exhalaret spiritum. Et revoluto ejus corpore, sacrilegii discussores nihil potuerunt in ejus manibus vestimentisque invenire sacramentorum Christi [Col. 0332D] De hoc in Gestis Stephani papae, 20 Aug. . Christiani autem collegerunt corpus martyris, et sepelierunt in coemeterio Calixti, via Appia.
In Nicaea Bithyniae, natalis sancti Ursatii confessoris sub Licinio persecutore. Qui, derelicta militia, solitariam vitam in quadam turre praefatae urbis egit, tantisque virtutibus claruit ut et daemones expulisse, et ingentem draconem orando interemisse legatur. Scriptum in libro quinto historiae Ecclesiasticae tripartitae ( c. 33).
[Col. 0332B] Romae, sanctae Serenae, uxoris quondam Diocletiani Augusti.
Apud Africam, natale sanctorum martyrum, Liberati abbatis, Bonifacii diaconi, Servi et Rustici subdiaconorum, Rogati et Septimii monachorum, et Maximi pueri. Qui persecutione Wandalica, jussu crudelissimi atque impiissimi regis Hunerici, de territorio Capsensis civitatis, ex habitaculo monasterii abstracti, atque ad urbem Carthaginensem perducti sunt, ubi pro confessione Catholicae fidei, et unici baptismatis defensione, primo carcerali custodiae mancipati, et crudelibus ferri ponderibus arctati, tenebrosis deputati sunt locis. Ubi cum die ac nocte [Col. 0332C] Christianum populum in fidei constantia roborassent, jussit tyrannus furore succensus, navem lignorum manipulis adimpleri, atque omnes pariter alligatos in pelago, igne supposito, adcremari. Cum autem provoluntate infandi regis, vel crudelium ministrorum, extensis eorum manibus, et pedibus elevatis, lignis ignis fuisset injectus, statim imperio divino, videntibus cunctis, exstinctus est; et dum saepius renovaretur, iterum atque iterum exstinguebantur globi flammarum. Unde magis tyrannus furore simul et pudore repletus, jussit eos remorum vectibus enecari, et ita singulos in modum canum, cerebris comminutis, perimi. Sicque speciosum cursum certaminis sui, coronante Domino, perfecerunt. Corpora eorum [Col. 0332D] in mare jactata, sub eadem hora illaesa littoribus reddita, a Christiano populo reverenter sublata, praeeunte clero, cum hymno solemnibus condita sunt in monasterio contiguo basilicae, quae dicitur Celerinae. Scribit beatus Victor Africanus episcopus in historia ejusdem Wandalicae persecutionis ( l. 3), quam et ipse cum caeteris sustinuit, et fideli atque illustri stylo digessit.
Apud Caesaream Cappadociae, natalis sancti Mammetis martyris, qui passus est, imperante Aureliano, sub Alexandro praeside.
Apud Praenestinam civitatem, milliario ab urbe trigesimo tertio, natalis sancti Agapiti martyris, sub Aureliano imperatore, praeside Antiocho. Cum esset annorum quindecim, et amore Christi martyrio ferveret, jussu imperatoris tentus, et primo nervis crudis diu caesus est, deinde praesidi ut impelleretur sacrificare traditus. Qui in durissimo atque obscurissimo carcere eum reclusit, et per quatuor dies cibum omnem negavit; inde de carcere exhibitus est praesidi, qui prunas ardentes super caput ejus jussit imponi. Et cum gratias Deo martyr ageret, flagellis est caesus, et nudus suspensus, capite deorsum verso, acri subter fumo facto. Et cum diceret praesidi: Sapientia [Col. 0333B] tua et vanitas tua in fumo laborat, iterum flagellis caeditur a quatuor sibi invicem succedentibus; deinde bullientem aquam super ventrem ejus ministri diaboli effuderunt, et maxillas ejus confregerunt. Interea judex de tribunali suo cadens, collectus a ministris in lecto reclinatur, et sentiens Dei virtutem in martyre, post modicum tristem animam emisit. De beato vero Agapito renuntiatum est imperatori, qui beatum virum jussit leonibus subjici; sed mansuetae factae ferae, pedibus martyris ad lambendum se inclinaverunt. Hoc videntes sceleris ministri, tulerunt de medio sanctum martyrem, et venerunt contra civitatem Praenestinam, ubi sunt duae columnae, et ibi eum gladio percusserunt, sub die XV Kalendas Septembris. Corpus ejus noctu sublatum est a Christianis, [Col. 0333C] et positum milliario primo a civitate in agro, in sarcophago novo nutu divino ibi invento.
Eodem die Romae, in Sexto Philippi, natalis beatorum presbyterorum Joannis et Crispi, qui persecutione Diocletiani et Maximiani multa sanctorum corpora officiosissime sepelierunt. Quorum meritis et ipsi postmodum sociati, gaudia vitae meruerunt.
Natalis sancti Magni, seu sancti Andreae martyris, cum sociis suis duobus millibus, quingentis nonaginta septem.
In Galliis, pago Sigisterico in monte qui dicitur Jura, natale sancti Donati presbyteri. Qui ab ipsis [Col. 0333D] infantiae rudimentis mira Dei gratia praeditus, ex urbe Aurelianensi ad praefatum locum, ut soli Christo vacaret, adveniens, anachoreticam illic vitam multis annis exegit, tanta miraculorum gloria clarus, ut inter caetera gesta magnifica etiam draconem immanem atque terribilem suis exinde orationibus effugatum exstingueret. Cumque dies vocationis ejus instaret, adveniente sancto abbate Mario, cui ita fuerat revelatum, inter verba orationis migravit ad Christum, sepultusque est ab eodem patre in loco suo.
Romae, natale beati Julii senatoris et martyris, sub Commodo imperatore, judice Vitellio. Hunc docuerunt beati martyres Eusebius et Vincentius, Peregrinus [Col. 0334A] et Pontianus [Col. 0333D] De his in Vita S. Eusebii, 25 Aug. . Per quorum manus etiam facultates suas pauperibus distribuens, a beato Rufino presbytero baptismi gratiam percepit. Quod audiens Commodus, iratus jussit eum teneri, et cuidam Vitellio magistro peditum tradi, ut omnes facultates ejus requireret, et ad sacrificandum impelleret. Qui conjecit eum in carcerem, et post triduum catenis vinctum fecit sibi praesentari. Et auditum jussit tam diu fustibus caedi, donec emitteret spiritum. Cujus corpus collegerunt noctu beatus Eusebius, Pontianus, Peregrinus atque Innocentius, et sepelierunt in coemeterio Calepodii, sub die XIV Kalendas Septembris.
[Col. 0334B] Natale Samuelis prophetae. Cujus sacra ossa imperator Arcadius de Judaea transtulit in Thraciam, portantibus episcopis, et omnium ecclesiarum populis tanta laetitia occurrentibus, quasi praesentem viventemque cernerent atque susciperent, ut de Palaestina usque Chalcedonem jungerentur populorum examina, et in Christi laudes una voce resonarent. Scribit sanctus Hieronymus in libro contra Vigilantium (cap. 2) .
Eodem die, beati Porphyrii hominis Dei, qui sanctum martyrem Agapitum erudivit in fide et doctrina Christi.
In territorio civitatis Gavalitanae, vico Minatensi, [Col. 0334C] natalis sancti Privati episcopi et martyris, qui passus est sub persecutione Valeriani et Galieni.
Eodem die natalis sanctorum martyrum Bonosi et Maximiani, quorum gesta habentur.
Et in civitate Salona, natalis Anastasii [Col. 0334D] Greg. Tur., lib. I Hist. Franc., c. 34. martyris. Qui cum videret sanctum Agapitum inter tormenta fortius Christum confitentem, exclamavit: Magnus est Deus; et non est alius praeter eum. Erat autem cornicularius miles. Ad quem praeses: Sicut video, inquit, seductus es. De quo praeses imperatori Aureliano renuntiavit. Qui mox perire illum jubet, et ita martyr factus migravit ad Dominum.
[Col. 0334D] Romae via Ostiansi in coemeterio ejusdem, natalis sancti Timothaei. Qui Antiochia veniens Romam, sub Melchiade papa, susceptus est. Quique cum annum totum et aliquot menses ibi praedicans, multos ad fidem Christi convertisset, tentus a Tarquinio Urbis praefecto, et longa carceris custodia maceratus, cum sacrificare idolis noluisset, tertio caesus, et gravissimis suppliciis attrectatus, ad ultimum decollatus, et juxta beatum apostolum Paulum sepultus est. Scriptum invenitur in historia sancti Silvestri.
Eodem die Augustoduni, natalis sancti Symphoriani (31 Dec. ), qui tempore Aureliani imperatoris, sub Heraclio consulari, cum idolis sacrificare nollet, [Col. 0335A] primo verberibus affectus, dein carceri mancipatus, ad ultimum caeso capite martyrium consummavit.
In Portu Romano, natalis sanctorum peregrinorum martyrum Martialis, Epicteti, Saturnini, Aprilis, et Felicis, cum sociis eorum [Col. 0335D] De his in Vita sancti Eusebii. .
Item Romae, natale beati Antonii martyris, qui cum esset carnifex, vidit stantem juvenem cum spongia, et detergentem latera sanctorum martyrum Eusebii, Pontiani, Peregrini, atque Vincentii, cum suspensi in equuleo caederentur, et mox clamare coepit: Vere Deus Christus, quem hi praedicant. Fugiens occulte, a Rufino praesbytero baptizatus est. Et reversus ad Vitellium, cum se Christianum libere fateretur, capitis sententia damnatus, via Aurelia, juxta formam Trajanam, XI Kalendas Septembris [Col. 0335B] sepultus est.
Natalis sanctorum martyrum Donati, Restituti, Valeriani, Fructuosae, cum aliis duodecim, qui praeclarissimo confessionis honore apud Antiochiam coronati sunt.
Eodem die, beati Theonae [Col. 0335D] Euseb., 23 Aug., l. VII Eccl. Histor., cap. ult. apud Alexandriam, venerabilis et vere Deo digni, qui beatum Petrum episcopum, post et martyrem, nutrivit, in omni puritate et animi virtutibus clari.
Eodem die, beati Zacchaei episcopi, qui quartus a Jacobo Jerosolymorum Ecclesiam clarissime rexit.
Lugduno Galliae, natalis sanctorum martyrum Minervii et Eleazari cum filiis octo, quorum corpora [Col. 0335C] in crypta, quae urbi ab occidente imminet, condita habentur.
In Portu urbis Romae, natalis sancti Hippolyti, Quiriaci, et Archillai.
Eodem die, natalis sanctorum Timothaei et Apollinaris [Col. 0335D] Greg. Tur. de Gloria mart., c. 55. , qui apud Rhemensium urbem consummato martyrio, coelestia regna meruerunt.
In India, natalis beati Bartholomaei apostoli.
Eodem die apud Carthaginem, sanctorum martyrum Massae candidae, qui passi sunt tempore Valeriani et Gallieni. Ferunt enim, inter alia supplicia tunc a praeside clibanum calcis accensum, et in ora [Col. 0335D] illius prunas cum thure exhibitas, et praesidem dixisse Christianis: Eligite a duobus unum: aut thura super his carbonibus offerte Jovi, aut in calcem demergimini. Tunc trecenti viri fide armati se ictu rapidissimo Christum Dei Filium Deum fatentes, jecerunt in ignem, et inter vapores calcis pulverei sunt demersi. Ex quo etiam candidatus ille exercitus beatorum, Massa candida meruit nuncupari [Col. 0336D] Vide libellum De Festivitat. Apost. Prudent., hymn. 13. .
Romae, natale sancti Genesii martyris: qui prius [Col. 0336A] in Urbe mimus Themelae [Col. 0336D] Male in MS. mimithemelae. artis magister fuit. Et quadam die cum vellet Diocletiano imperatori, cui Christiani, utpote saevissimo, exosi erant, de mysteriis Christianae observantiae ludum exhibere, et hujus rei gratia spectante imperatore et omni populo, in medio theatri quasi aegrotus decumbens se posceret baptizari, mimum in haec verba proposuit: Eia nostri, gravem me sentio, levem me fieri volo. Illi responderunt: Quomodo te levem facimus si gravis es? Numquid nos fabri sumus, et ad runcinam te missuri sumus? Haec verba exhibuerunt populo risum. Genesius iterum: Vesani, Christianus desidero mori. Quare? inquiunt. Quibus Genesius: Ut in illa die veluti fugitivus in Deo inveniar. Evocato autem presbytero et exorcista, repente a Deo inspiratus [Col. 0336B] credidit. Nam illi juxta lectum ipsius quasi aegrotantis cum resedissent, dicunt ei: Quid ad nos misisti, filiole? Genesius autem non simulate ac ficte, sed ex puro corde respondit: Quia accipere cupio gratiam Christi, per quam renatus liberer a ruina iniquitatum mearum. Cumque sacramentorum mysteria complessent, et indutus esset vestibus albis, veluti per ludum a militibus raptus, et ad similitudinem sanctorum martyrum de Christi discutiendus nomine imperatori fuisset exhibitus, stans in editiori loco ita concionatus est: Audi, imperator, et omnis exercitus, sapientes et populi hujus urbis. Ego quotiescunque Christianum vel nominatum audivi, exhorrui, et in confessione permanentibus insultavi. Ego etiam parentes meos, et affines causa nominis Christiani [Col. 0336C] execratus sum, et in tanta derisione habui christianos, ut mysteria eorum diligenti examinatione perquirerem, et ex eorum sanctificatione ludum vobis exhibere vellem. At ubi me aqua nudum tetigit, et interrogatus, credere me respondi, vidi super me manum coelitus venientem, et angelos Dei radiantes juxta me stetisse, qui omnia peccata, quae ab infantia feci, recitarunt de libro, quem mox in ipsa aqua laverunt, in qua ego in conspectu vestro perfusus sum, et mihi candidiorem nive postmodum ostenderunt. Nunc igitur, inclyte imperator, et vos omnes populi, qui de his mysteriis nescitis, mecum credite Deum verum esse Christum, hunc esse lumen, hunc veritatem, hunc esse pietatem, et per ipsum vos ad indulgentiam posse pertingere. Ad haec imperator [Col. 0336D] Diocletianus vehementissime indignatus, statim eum fustibus crudelissime caesum Plutiano praefecto tradidit ad sacrificia compellendum; a quo in equuleo suspensus, et ungularum diutissima laceratione vexatus, lampadibus etiam inflammatus, cum in fide persisteret, dicens: Non est rex praeter illum quem ego vidi, et adoro, et colo, pro cujus cultura si millies occidar, ipse ero ut coepi. Christum mihi de ore, Christum mihi de corde auferre tormenta non poterunt; valde etenim poeniteo quod ante nomen sanctum, et in hominibus sanctis exhorrui, et satis [Col. 0337A] tardius ad adorandum verum Regem superbus miles accessi. Martyrii coronam capitis obtruncatione promeruit VIII Kalendas Septembris.
Ipso eodemque die, natalis sancti Genesii [Col. 0337D] Greg. Tur. de Gloria mart., c. 68. , Arelatensis, qui ante tribunal judicis exceptoris functus officio, cum impia, quibus Christiani puniri jubebantur, edicta nollet excipere, projectis in publico tabulis, se Christianum esse testatus abscessit. Et post modicum intervallum deprehensus ab apparitoribus, atque in ripa fluminis Rhodani decollatus, martyrii gloriam, proprio cruore baptizatus, accepit.
Eodem die Romae, natale sanctorum quatuor martyrum, Eusebii, Pontiani, Peregrini atque Vincentii, imperante Commodo, Vitellio judice. Hi primo facultates suas omnes pauperibus disperserunt, ac deinde [Col. 0337B] praedicationibus suis Julium quoque senatorem et omnem domum ejus ad fidem Christi conversos, per beatum Rufinum presbyterum ad baptismi gratiam perduxerunt. Qui non multo post martyr factus, ab iisdem etiam sepultus est. Pro quo maxime, ipsi a Vitellio tenti, et in equuleo levati, nervis quoque distenti, ac deinde fustibus caesi sunt; quibus et flammae ad latera eorum postmodum appositae. Sed cum in laude Christi fidelissime persisterent, tandem depositi ab equuleo sunt. Et cum nihilominus in confessione Christi permanerent, iratus Vitellius Eusebio jussit linguam radicitus abscidi, quam tamen beatus Faustus colligens in sinu suo abscondit, et fugit. Praecisa lingua, clamabat Eusebius: Gloria tibi, Domine Jesu Christe, qui dignatus [Col. 0337C] es me cum servis tuis ad gloriam connumerare. Reclusi in carcerem cum hymnis Dei die noctuque personarent, venit quidam jam quatuor annis caecus sacerdos Capitolii, nomine Lupulus, ad eos; et credens, illuminatus, baptismi gratiam percepit. Hoc factum custos carceris Simplicius nomine videns, et ipse, rejectis idolis, baptizatus est. Quae gesta Vitellius Commodo cum renuntiasset, jussit eos puniri. Et post triduum de carcere educti, ad Petram sceleratam, plumbatis usque ad emissionem spiritus mactati sunt. Quorum corpora collegit beatus Ruffinus presbyter, et sepelivit ab urbe Roma milliario sexto, inter viam Aureliam et Triumphalem, octavo Kalendas Septemb. Sed multo post tempore [Col. 0337D] Sigibertus, in Chron., anno 865. beatorum martyrum Eusebii et Pontiani (largitione papae Nicolai) [Col. 0337D] membra ad Gallias translata in monasteriis sancto apostolo Petro voto religioso collatis, reverenter tumulata venerantur.
Romae, sancti Zephyrini papae [Col. 0337D] Pontificale, c. 16. , qui rexit Ecclesiam annos octo, menses septem, dies decem.
Item natalis sanctorum Irenaei et Abundi [Col. 0338D] De his in gestis sancti Laurentii, 10 Aug. , Romae; quos Deciana persecutione jussit Valerianus incloacari, eo quod corpus beatae Concordiae in cloacam missum levaverunt. Et ipsorum quoque corpora [Col. 0338A] levavit Justinus presbyter, et sepelivit in crypta juxta beatum Laurentium.
Apud Victimilium castrum Italiae, natalis beati Secundi martyris, viri spectabilis, et ducis ex legione sanctorum Thebaeorum, qui ante beatum Mauritium et caeteros, post vincula et carceres martyrium capitis abscisione complevit.
Apud urbem Italiae, quae Bergamis dicitur, natalis sancti Alexandri martyris, sub Maximiano Caesare; qui cum esset miles unus ex legione Thebaeorum, Christianus factus est. Audiens hoc Maximianus post dies quindecim, mittens accersivit eum, dicens ei: Pro nulla re alia evocavi te nisi ut sacrifices. Comperi enim te derelinquentem deos nostros, Christianum esse factum. Et hoc dicens, petit sibi [Col. 0338B] mensam. Eaque apposita, et linteamine cooperta, coepit agere cum beato Alexandro ut sacrificaret. Sanctus Alexander in coelum aspiciens, dixit: Atque utinam tantam mihi Deus gratiam daret, qui cuncta per Jesum Christum postulantibus praestat, ut possem et tuam voluntatem ad Dei agnitionem convertere, et vanissimam istam incredulitatem a te avertere! Sed tu quidem insanabile habes malum; ex vetustate huic vanitati adhaerens, credere non vis. Me autem vocavit ille qui ex gentibus ad suam gratiam olim vocare promisit. Parce consiliis tuis diabolicis, plange, et cognosce actus tuos malos, et crede in Deum vivum, qui fecit omnia. Tunc Maximianus, ad tantam ejus fiduciam commotus, jussit astantibus ut de apposito sacrificio invito ei offerrent, applicitis [Col. 0338C] armatis econtra; at ille beatissimus, confundens regiam iniquitatem, et ejus praecepta fide armatus contemnens calce mensam percussit, evertens eam cum omnibus suprapositis. Iracundia repletus Maximianus jussit tradi uni ex ministris. Qui, evaginato gladio, stetit stupidus, ferire non audens. Cui Maximianus: Adhuc stas, male miles? At ille respondit: Caput ejus sicut mons est ante me, unde totus contremisco. Tunc Maximianus tradidit eum aliis ut occideretur. Gaudio itaque repletus martyr, aquam petiit et manus suas lavit, flectensque genua, et cervicem in terra humilians, oratione fusa ad Dominum, animadversus est. Post aliquot dies quaedam matrona castissima, nomine Gratia, collegit corpus ejus, et posuit illud in praediolo suo, non longe a muro civitatis [Col. 0338D] Bergamensis. Cujus passio completa est 7 Kal. Septembris.
Apud Capuam, natalis sancti Rufi [Col. 0338D] De hoc in Vita Apollinaris, 23 Jul. martyris, quem docuit et baptizavit beatus Apollinaris, Petri apostoli discipulus, cum esset idem Rufus patriciae dignitatis.
Tomis, natalis sanctorum martyrum, Marcellini tribuni, et uxoris ejus Manneae, et filii ipsius Joannis, et Serapionis clerici, et Petri militis [Col. 0338D] Gennad., de Viris illust., c. 86. .
[Col. 0339A] In Galliis, civitate Arelatensi, sancti Caesarii episcopi et confessoris, mirae sanctitatis, pietatis et studii viri.
Apud Augustodunum, S. Syagrii episcopi et conf.
Romae, natale beatissimi Hermetis [Col. 0339D] De his in Vita sancti Alexandri. martyris. Hunc illustrissimum virum beatus Alexander pontifex et martyr (3 Maii), cum esset praefectus urbis Romae, baptizavit cum uxore, et filiis, ac sorore Theodora, cumque eo pariter mille ducentos quinquaginta servos ejus, uxores quoque et filios eorum, prius ingenuitate illis concessa. Et non multo post ab Aureliano imperatore trusus in carcerem, beato etiam Alexandro [Col. 0339B] in custodia posito, tribuno Quirino commendatur. Qui dixit ad beatum Hermem: Quae ratio est, vir illustris, ut vice sacra judicans, non solum ad istam injuriam te redigi velis, verum etiam praefecturae honore exspoliatum, in vinculis te tanquam privatum trudi aequanimiter feras? Sanctus Hermes ait: Praefecturam non perdidi, sed mutavi. Nam dignitas terrena a terris tollitur, ac mutatur; dignitas vero coelestis aeterna sublimitate subsistit. Dicit ei Quirinus: Miror te prudentem virum ad tantam stultitiam devenisse, ut credas extra istam vitam te aliquid habiturum, postquam cineres humani corporis ita ad nihilum redigantur ut nec ossa ipsa subsistant. Cui beatus Hermes Et ego ante hos annos illam deridebam, et istam carnalem vitam utilem esse dicebam. [Col. 0339C] Et Quirinus: Fac et me probare, ut si ita est sicut tu credidisti, et ego credam. Beatus Hermes dixit: Sanctus Alexander, qui habetur in vinculis, haec me docuit. Audiens haec Quirinus coepit maledicere Alexandro, et dixit ad Hermem: Ego te rogavi dicens: fac me probare juste te credidisse; et tu mihi nominasti hominem magnum, quem in vinculis habeo, et in carceris ima conclusum. Si verum est ergo quod dicis, vado ad eum ipse, et triplicabo illi vincula et custodes; si potuerit hora coenandi ad te venire, credam quae docuerit. Ivit, triplicavit vincula, custodes apposuit. Primo igitur noctis initio, venit puer, qui videbatur esse non amplius quam quinque annorum, ferens faculam ardentem in carcere; et flectens genua sua, cum beato Alexandro [Col. 0339D] oravit, dicens orationem Dominicam, et apprehendens manum ejus eduxit per fenestram, et perduxit eum ad beatum Hermem in domum Quirini. Quirinus factum hoc ut vidit, exterritus est. Cui post alia beatus Hermes dixit: Ecce nos vides in unum, quos custodiis mancipasti. Causa cur ego sancto Alexandro crediderim ista est: Unicus cum mihi esset filius in nimio languore positus, qui adhuc ambulabat ad litterarum studia, hicque in Capitolium cum esset ductus a me et matre sua, et sacrificassemus diis, et pontificibus praemia dedissemus mortuus est. Tunc increpare me coepit nutrix ejus, dicens: Si eum ad limina sancti Petri duxisses, et credidisses [Col. 0340A] Christo, filium tuum incolumem haberes. Cui ego respondi: Dum tu ipsa caeca sis facta et non sis curata, quomodo filium meum reddet incolumem? Si ante istos, inquit, quinque annos credidissem Christo, redditi mihi essent oculi. Cui dixit: Vade et crede; et si tibi oculos aperuerit Alexander, credam quod et mihi reddat filium meum. Abiit ad ipsum caeca, et ecce reversa est ad me sana, imponensque humeris suis filium meum mortuum, cucurrit, et jactavit eum ante pedes beati Alexandri. At ille, oratione facta, resuscitavit eum. Ego confestim misi me ad pedes ejus, et rogavi me fieri Christianum. Patrimonium vero matris ejus ipsi contuli; aliquanta etiam de meo addidi. Caetera vero aut pauperibus erogavi, aut servis meis, qui mecum facti sunt Christiani, [Col. 0340B] dedi. Haec et his similia cum egisset circa Quirinum beatus Hermes, credidit Quirinus cum omni domo sua, et baptizatus est. Aurelianus cuncta haec audiens, dictavit in ultimo sententiam ut beatus Hermes gladio puniretur. Qui decollatus, a beata sorore sua Theodora collectus, in Salaria vetere non longe ab urbe Roma sub die quinto mense Septembris sepultus est.
Ipso die in Africa, depositio sancti Augustini episcopi. Ex provincia ergo hic Africana, civitate Tagastensi, de numero curialium parentibus honestis et Christianis progenitus, alitusque est ac nutritus eorum cura ac diligentia, impensisque saecularibus artibus eruditus apprime, omnibus videlicet disciplinis imbutus, quas liberales vocant. Nam et Grammaticam [Col. 0340C] prius in sua civitate, et Rhetoricam in Africae capite Carthagine postea docuit; consequenti etiam tempore trans mare in Roma, et apud Mediolanum. In qua urbe tunc episcopatum administrabat acceptissimus Deo, et in optimis viris praeclarissimus sacerdos Ambrosius. Hujus interea verbi Dei praedicatoris frequentissimis in Ecclesia disputationibus astans in populo, intendebat suspensus atque affixus. Et factum est, divina praestante opitulatione, ut per illum talem tantumque antistitem Ambrosium, et doctrinam salutarem Ecclesiae catholicae, et divina perciperet Sacramenta. Moxque ex intimis cordis medullis spem omnem quam habebat in saeculo dereliquit. Jam vero non uxorem, non filios, non carnis divitias, non honores saeculi quaerens, Deo cum suis [Col. 0340D] servire statuit. Unde cum his qui eidem adhaerebant Deo vivebat jejuniis, orationibus, bonis operibus in lege Domini meditans die ac nocte. Et de his, quae sibi Deus cogitanti atque oranti intellecta revelavit, et praesentes et absentes sermonibus ac libris docebat. Factumque est ut ordinaretur presbyter in Ecclesia Hipponensi, omnibus id uno consensu et desiderio fieri perficique petentibus, magnoque studio et clamore flagitantibus. Mox sibi monasterium intra ecclesiam instituit, et cum Dei servis vivere coepit secundum modum et regulam sub sanctis apostolis constitutam: maxime ut nemo quidquam proprium in illa societate haberet, sed essent omnia communia, [Col. 0341A] et distribuerentur unicuique, sicut opus erat. Interjecto autem tempore, sancto episcopo Valerio id agente, omnibus gratulantibus, atque id fieri ingenti desiderio clamantibus, episcopatum suscipere, suo vivente episcopo, coactus est. Atque ita factum est ut episcopus multo instantius ac ferventius majore auctoritate verbum salutis aeternae alacriter pullulanti atque crescenti Domini ecclesiae praedicaret. Vixit in clericatu vel episcopatu annis ferme quadraginta, aetatis vero illius anni septuaginta sex. Verbum Dei usque ad extremam aegritudinem impraetermisse, alacriter et fortiter sana mente, sanoque consilio in Ecclesia praedicavit. Membris omnibus sui corporis incolumis, integro aspectu atque auditu, et astantibus, et videntibus, et orantibus fratribus, [Col. 0341B] obdormivit cum patribus suis, enutritus in senectute bona. Testamentum nullum fecit, quia unde faceret pauper Dei non habebat. Tertio obsidionis mense (nam civitas ejus quatuordecim mensibus conclusa et obsessa est a Wandalis, Alanis, aliisque commistis gentibus) decubuit febribus, et illa ultima exercitatur aegritudine. Hic beatus episcopus spiritu divino tactus, in sancta Ecclesia catholica ad instructionem animarum fecit libros, tractatus, epistolas numero mille triginta, exceptis qui numerari non possunt, quia nec numerum designavit eorum. Hujus corpus venerabile, primo de sua civitate propter barbaros et Sardiniam translatum, nuper a Leutprando rege Longobardorum, dato magno pretio, Ticinis relatum, et honorifice conditum est.
[Col. 0341C] Brivate, natale sancti Juliani martyris [Col. 0341D] Greg. Tur. de Gloria mart., lib. II, per totum. . Qui tempore persecutionis hortatu beati Ferreoli, cujus in militia comes erat, ex Viennensi urbe clandestino discessu ad praefatum Arvernae urbis territorium commigravit. Ubi ab insequentibus persecutoribus tentus, desecto gutture, morte horribili necatus est.
Constantinopoli, sancti Alexandri episcopi et confessoris [Col. 0341D] Greg. Tur. de Gloria confess., c. 58. gloriosi senis: cujus virtute orationis Arius divino judicio condemnatus, crepuit medius, et effusa sunt viscera ejus. Dormivit vero idem beatus pontifex vitae suae anno nonagesimo octavo, episcopatus trigesimo tertio.
Eodem die apud Santonas, sancti Bibiani [al Viviani ] episcopi et confessoris.
Romae in Aventino in oppido Vindinensi ad Arcum Faustini, natale beatissimae et illustrissimae Sabinae martyris, quae fuit uxor praeclarissimi quondam Valentini, et Filia Herodis Metallarii, quae passa est, Adriano imperante, sub praefecto Helpidio. Hanc beata virgo Seraphia, cum in domo conversaretur, persuasit in fide Domini nostri Jesu Christi. Quae postmodum eamdem virginem usque ad locum passionis secuta est, et cum ei praeses Berilus diceret: Quid tibi ipsa derogas, aut quare temetipsam [Col. 0342A] vilem reddis, aut quare non consideras quae es, aut cujus filia es? Conjunxisti enim te Christianis, et oblita es natales tuos, et memoriam tanti viri, cujus fuisti; et deorum, quorum iram vereor ne incurras. Revertere magis ad domum tuam, et dimitte hanc nefandam, quae maleficiis te et plures demutavit a deorum cultura. Beata Sabina respondit: Illius sanctae puellae, de qua dicis, maleficiis utinam et tu suadereris, sicuti et ego suasa sum, ut ab immundis recederes idolis, et verum et certissimum agnosceres Deum, qui bonos ad aeternam vocat vitam, et malos in poenam relinquit perpetuam. Quod praeses audiens, reveritus illam dimisit. Ut vero beata Seraphia gloriosissimo martyrio coronata est, illustrissima Sabina colligens reliquias [Col. 0342B] ejus, celebratis venerabilibus exsequiis, thesaurum sempiternum vel pretiosam margaritam reposuit in monumento suo, quod ipsa sibi cum summo studio et ornatu fecerat. Deinde, interpositis aliquot diebus, comprehensa judici Helpidio praesentatur. Quam ille videns: Tu es, inquit, Sabina uxor quondam Valentini illustrissimae memoriae, et filia Herodis? Cui sancta matrona respondit: Ego sum et gratias ago Domino meo Jesu Christo, qui me peccatricem per sanctam famulam suam Seraphiam de multis sordibus et potestate daemonum liberare dignatus est. Commotus postmodum praefectus, cum videret in confessione Christi constantiam ejus, dictavit sententiam dicens: Sabinam diis inobedientem, dominos quoque et Augustos nostros blasphemantem, gladio [Col. 0342C] percuti decrevimus, atque omnes facultates ejus publicis titulis praesignari. Passa est autem beata famula Christi Sabina quarto Kalendas Septembris; et a Christianis sublatum corpus ejus sepultum est in monumento, ubi ipsa venerabiliter reposuerat magistram fidei suae virginem Seraphiam, ad arcum Faustini, juxta aream Vindiciani, in oppido Vindinensi.
Eodem die veneratur decollatio sancti Joannis Baptistae [Col. 0342D] Vide libellum de Fest. Apost. Item hic ante 24 Febr. , qui primo in Samaria est conditus, nunc in Alexandria. Porro caput de Jerosolymis ad Phoeniciae urbem Emesam delatum est.
Romae, via Ostiensi, milliario secundo ab Urbe, [Col. 0342D] natale beatissimorum martyrum Felicis et Adaucti, sub Diocletiano et Maximiano imperatoribus, praefecto et judice Draco. Fuere autem duo fratres nomine et opere Felices ambo presbyteri. Horum senior Felices ambo presbyteri. Horum senior Felix ex jussione imperatorum cum ad secretarium judicis esset perductus juxta templum Serapis, dum cogeretur ad sacrificandum, exsufflavit in faciem statuae aereae, et statim cecidit. Item ductus ad Mercurii statuam in aliam aediculam, simili modo in illam exsufflavit, et mox cecidit. Item ad simulacrum Dianae, quod pari modo dejecit. Reductus ad praefectum imponitur [Col. 0343A] equuleo, et inquisitus quibus haec maleficiis fecisset, beatus Felix respondit: Non maleficiis diaboli, sed beneficiis omnipotentis Dei hoc egi. Furore itaque accensus praefectus, jussit eum duci extra Urbem via Ostiensi, quia illic arbor excelsissima stabat daemonibus consecrata, juxta quam erat templum, ut ibi ad sacrificandum impelleretur. Quo perductus, oratione facta, dixit ad arborem: Praecipio tibi in nomine Domini mei Jesu Christi, ut radicitus corruas, et templum ac simulacrum, vel aram ejus funditus comminuas, ut amplius cultu tuo animae non decipiantur. Quae statim ad verba ipsius ita eversa est ut et templum ac simulacrum comminueret, et quod fuerat, non pareret. Quod cum nuntiatum fuisset praefecto, statim jussit eum decollari, et corpus [Col. 0343B] ejus inhumatum canibus et lupis derelinqui. Data sententia, obvius fuit ei quidam vir Christianus, hominibus quidem absconsus, Deo vero manifestus. Hic cum didicisset quod beatus Felix duci fuisset jussus, coepit clamare et dicere: Et ego ex eadem lege sum, et ipsum quem hic sanctus presbyter confitetur Dominum Jesum Christum colo. Mox et ipse ab officio praefecti comprehensus, pariter dato sibi osculo, cum beato Felice decollatus est; hujus nomen quia non innuerunt Christiani, post modum [Col. 0344A] Adauctum eum appellaverunt, quod sancto martyri Felici auctus sit ad coronam, ipsique pro fidei confessione corona martyrii aucta. Christiani itaque noctu venientes, in eodem loco ubi arbor steterat, quae cadens nimiam terrae altitudinem aperuerat, eos sepelierunt. Quorum corpora volentes pagani exinde effodere, quicunque manus apposuerunt a diabolo correpti sunt. Ubi postea pacis tempore basilica fabricata est, et martyrum memoria digne exculta. Compleverunt autem martyrium suum III Kal. Septembris.
Treviris natalis sancti Paulini [Col. 0343] De hoc in vita sancti Maximi epicosp. Mog., 18 Nov. Hieron de Script. Eccles., cap. 20. episcopi confessoris, qui tempore Arianae infestationis, a Constantio [Col. 0344B] imperatore, ob catholicam fidem exsilio relegatus, et usque ad mortem, etiam extra Christianum nomen mutando exsilia fatigatus, ad ultimum apud Phrygiam defunctus, beatae passionis coronam percepit a Domino.
Eodem Die apud Athenas, beati Aristidis, fide, sapientiaque clarissimi. Qui Adriano principi de religione Christiana libros obtulit, et quod Christus Jesus solus esset Deus, praesente ipso imperatore, luculentissime peroravit.
Jesu nave et Gedeon prophetarum.
Apud Capuam, via Aquaria, natalis sancti Prisci martyris, qui unus fuit de illis antiquis Christi discipulis.
Eodem die natalis Annae prophetissae:
Item eodem sancto die apud Senonas, beati Lupi episcopi, sanctitate et signis miraculorum illustravit.
Item apud Caesaream Cappadociae, beati Longini [Col. 0343C] Vide libellum de Festivitat. Apost. militis et martyris; quem tradunt illum esse qui lancea latus Domini Jesu Christi pendentis in cruce aperuit (Joan. XIX) . Hic postmodum baptisatus ab apostolis, cum apud Cappadociam sanctitate praecipuus degeret, tandem ab Octavio praeside comprehensus, post confessionem fidei, lingua abscisa, et dentibus excusis, capite truncatus est. Simul cum eo coronatus est Aphrodisius Commentariensis, cui et praeses linguam abscidi jusserat; quique post abscisionem expedite Christum clara voce loquebatur.
Natale sancti Justi Lugdunensis episcopi, mirae [Col. 0344C] sanctitatis et prophetici spiritus viri. Hic clam episcopatum suum relinquens, ascensa nave, comitante se uno tantum puero, qui officio lector erat in ecclesia, nomine Viator, pervenit ad Aegyptum. Ubi per aliquot annos, sanctis monachis coelum tantum spectantibus consociatus, humilitate ac sanctitate vitae incomparabilis vixit. Cursu itaque temporis consummato, ipse quoque virtutibus consummatus, repositam sibi coronam justitiae percepturus migravit ad Dominum pridie idus Octobris. Corpus ejus religiosis civibus Lugdunum cum ossibus beati Viatoris ministri ejus relatum, et condigno cultu in basilica beatorum septem fratrum Machabaeorum martyrum gloriosissimorum conditum est quarto nonas Septembris.
Eodem die, beati Helpidii episcopi apud praefatam urbem venerabilis depositio. Cujus sacrum corpus honorifice sepultum, in ipsa eademque ecclesia, ubi sancti confessoris Justi tumulata sunt sacratissima membra, quiescit.
Apud Apamiam, beati Antonini martyris.
Natalis sanctae Phaebes.
[Col. 0345A] Romae, passio et natalis beatae Seraphiae [Col. 0345D] Vide libellum de Fest. Apost. virginis, sub Adriano imperatore, judice Berillo. Haec Antiochena genere, cum in domo Sabinae praeclarissimae feminae apud urbem commaneret, rapta ab officio praesidis, exhibita est in conspectu ipsius. Cui praedixit: Sacrifica diis immortalibus quibus sacrificant domini imperatores. Beata Seraphia respondit: Timeo, et colo omnipotentem Deum, qui fecit coelum et terram, et omnia quae in eis sunt. Nam dii quos jubes adorare non sunt dii, sed sunt daemonia; et ideo non licet mihi adorare eos, quia Christiana sum. Cumque perseverantissime fidem veritatis prosequeretur, jussit eam praeses duobus juvenibus lascivis tradi, ut ei nocturno furto insultarent. A quibus perductam in cubiculum obscurissimum cum vellent [Col. 0345B] eam tangere, subito terrae motus factus est magnus, cecideruntque exanimes in terram, membris omnibus resoluti. Diluculo autem cum venissent a praeside missi, qui requirerent, seu de juvenibus, seu de virgine; ingressi invenerunt sanctam Dei orantem, juvenes vero impudicos velut mortuos terrae prostratos. Itaque ad rei factum cum plurimi concurrerent, iterum praeses jussit pro tribunali eam sibi adduci. Et imperante praeside deportati sunt iidem juvenes, et positi ante conspectum ipsius. Ad quos beata virgo, facta oratione, accedens tetigit illos dicens: In nomine Domini mei Jesu Christi erigite vos in statu vestro; ad cujus vocem illi steterunt super pedes suos. Quos praeses interrogavit: Quid faciendo haec mulier dementes vos fecit et resolutos? Ingressus est, [Col. 0345C] inquiunt, quidam juvenis decorus, miraeque magnitudinis, qui totus splendebat sicut sol, stansque inter nos et puellam hanc, tremore et defectione claritate sua concussit. Praeses ad beatam Seraphiam conversus: Sacrifica diis, inquit, ne morte plectaris. Cui virgo: Non facio voluntatem patris tui Satanae, quia Christiana sum. Tunc praeses jussit lampades ardentes lateribus ejus apponi, sed statim qui eas tenebant, ceciderunt retrorsum. Praeses vero iterum beatae virgini dixit: Biothanata et malefica, audi imperiale praeceptum, sacrifica diis immortalibus, et libera te de cruciatibus et morte. Beata Seraphia hoc illi redidit: Biothanati et malefici vos estis, qui negatis Deum vivum et verum, et daemonia adorando, cum ipsis pariter estis morituri; Deo autem [Col. 0345D] immortali ego memetipsam offero sacrificium, si me dignatur suscipere licet peccatricem, tamen Christianam. Tunc fustibus caeditur: et ecce subito terraemotus factus est magnus. Et excussa de fuste, de quo caedebatur virgo, Dei astella exsilivit in oculum praesidis, quem post dolorem luscum fecit. Et iratus dictavit sententiam: Seraphiam imperialis praecepti contemptricem, et in tantis meleficiis deprehensam gladio percuti jubemus. Passa est autem quarto Kalendas Augusti, et sepulta juxta aream Vindiciani in monumento illustris martyris Sabinae, II Kalendas Augusti. Compositum vero et ornatum est venerabile sarcophagum ambarum, et locus orationis condigne [Col. 0346A] dedicatus tertio nonas Septembris, quando et memoria passionis ejus celebrior agitur.
Apud Capuam, natalis sanctorum martyrum Antonini pueri, annorum viginti, et Aristei episcopi quorum gesta habentur. Eodem die depositio sancti Remacli episcopi et confessoris; et beatissimi Mansueti Confessoris atque pontificis Tullensis.
Moysis prophetae.
Et apud Ancyram Galatiae natalis sanctorum martyrum trium puerorum, Rufini, Sylvani, et Vitalicae [Col. 0346D] Greg. Tur., de Gloria martyr., c. 53. .
Cabilone natale sancti Marcelli qui temporibus [Col. 0346B] Antonini Veri, ex numero quinquaginta martyrum qui Lugduni in ergastulum trusi fuerant, cum Valeriano patefactis custodiae, cui mancipati erant, divinitus claustris aufugit. Et cum Latinum quemdam, a quo hospitio susceptus erat, cum omni domo sua ad fidem Christi convertisset, Cabilonensium expetens civitatem Priscum quemdam praesidem, diis suis immolantem incurrit. Cumque ab eo ad profanum convivium fuisset invitatus, et ipse hujusmodi exsecrans epulas, omnes qui aderant, cur idolis deservirent, libera increpatione corriperet, inaudito crudelitatis genere, defodiri eum cingulo tenus erectum praeses jussit: sicque sanctus Dei martyr tertio die in Dei amore a laudibus perseverans, in secundo ab oppido Cabilonensi milliario incontaminatum reddidit spiritum.
In suburbano Romae natale beati Victorini martyris. Fuerunt autem duo fratres Victorinus et Severinus. Hi post utriusque parentis obitum se invicem paedagogantes pari custodia se mutuis obsequiis aemulantes germanitatis vinculo probabiles, Deo seipsos hostiam vivam obtulerunt. Cumque in tantum excrevissent, ut sua omnia perfectionis intuitu relinquerent, et vendentes res suas, censum earum pauperibus erogassent Deo expeditius servituri, nudi facultatibus omnibus remanserunt. Alter itaque serviens alteri, mutua vice, et aemula charitate serviebat. Imperium, libertas. Nihil deerat illis cum [Col. 0346D] nil haberent. Igitur Victorinus spirans altius, et idipsum quod sibi parebant, imperfectum computans, nec satis sibi factum, si alteri liceret in altero, aut alter alteri servitium exhiberet: Eremum ingreditur, seditque in specu excelsae rupis, quam subterfluentis aquae geminum sinuarat abruptum uni tantum hospitium viro ut sedens somnum caperet, vel si reciperet alterum, stans oraret. Texerat ostiolum vimine: assiduus in lectione et oratione manebat. Cernit interim invidus omnis boni profectum viri, et ferre non valens, simulat se puellam et ante fores viri verba gementia ingeminat: Heu, inquit, me miseram, silvis errare, et tenebris vagam, locus non [Col. 0347A] agnoscitur, iter quaeritur. Quisquis es loci hujus incola, coelum undique et silvae famam virtutum tuarum opusque ferunt; eripe me a frendentibus apris, eripe a saevientibus lupis, et a rictibus ursorum. Quod victura sum tuum erit, si moriar tuum. Satis superque sufficiat operiri limine tuo. Non longum quaero habitaculum: unius tantum noctis hospes ero. Reserat Victorinus cellam, et hostem, dum miseretur secum includit. Vix horae spatium intercesserat, dum inter molimina, et assiduum corporis motum protenso pede tetigit hominem Dei, et velut compungens vulnere noxio calore succendit. Addit igniculum dulcedo sermonis, urget facinus solitudo. Quid moror? facit casum columna arboris alta radice quae diu fundata steterat. Furtivus amor scelus perficit. Exclamat [Col. 0347B] jam victor Victorini diabolus: Quid agis, inquit, vir perfectissime, cui etiam frater gravis fuit? Jam jungeris alteri qui recessisti a tuo. Quid agis, qui novum dogma silvis constituens suadebas scopulis castitatem? Haec jactans ex oculis decepti velut fumus evanuit. At is qui ceciderat, velut exsanguis jacuit. In se autem aliquando reversus silvas deseruit, ad fratrem Severinum repedavit; pudore diu vocem supprimens, tandem causam facti exposuit: ipse poenam sibi statuens. Findens namque arborem manusque per fissuram inferens, praeduratam cuneis pessulans, cicatricem arboris claudit. Sed mox Severinus factum poenamque fratris episcopo suo nuntiat. Ille veniens primum eum solvere tentat; sed ut repugnantem vidit, orat, benedicit, consolatur, [Col. 0347C] discedit. Vir autem Domini, qui se gravissima poenitentia damnaverat, Dominica tantum die modicum panis et aquae coactus a fratre percipiebat, qui etiam se simili cibo et jejunio macerabat. Igitur in hujusmodi constructione, triennium volvitur. Cumque jam omnes pene movisset ejus in Christo imitanda humilitas, episcopus civitatis rediens, vix agere potuit, ut sese a poena, qua ille memor tremendi judicii se damnaverat, absumptis pene carnibus, permitteret resolvi. Quantae autem sanctitatis postea fuerit, quamque potens in miraculis, non facile lingua alicujus explicabit. Electus deinde ab universo populo Amiterninae urbis sacerdotium adipiscitur. Inde postmodum sub imperatore Nerva, cum aliis Dei servis Euthyche et Marone, ab Aureliano judice [Col. 0347D] primo relegatus in sexagesimo milliario ab urbe via Salaria: deinde apud eum locum qui Cotilias appellatur, ubi putentes aquae manant et sulphureae, in ipsis capite deorsum per horas tres suspensum teneri, ab impio judice jussum est. Quod cum per triduum pro Christi nomine passus fuisset, gloriose coronatus migravit ad Dominum. Cumque una die jussu Aureliani corpus ejus inhumatum jacuisset, venerunt Amiternenses populi Christiani, et rapientes in suum territorium transtulerunt, et honorifica sepultura condiderunt nonis septembris.
Item Romae in portu, natali sancti Herculani.
[Col. 0348A] Capuae natalis sanctorum martyrum Quinti, Arcontii et Donati.
Zachariae prophetae.
Item natalis sancti Onesiphori apostolorum discipuli [Col. 0347D] Vide lib. de Fest. Apost.; Victor African., lib. II. .
Et apud Africam, beatissimorum confessorum et episcoporum, Donatiani, Praesidii, Mansueti, Germani, Fuscoli, qui persecutione Vandalica apud Africam jussu Hunnerici regis Ariani, pro assertione catholicae veritatis, durissime fustibus caesi, et exsilio damnati sunt. Inter quos etiam episcopum nomine Laetum, strenuum ac doctissimum virum, post diuturnos carceris squalores, incendio concremavit. [Col. 0348B] Tunc etiam decreto publico per diversas provincias exsecutores dirigens, episcopis quasi ad concilium Carthagine congregatis, una die universas ecclesias Africae clausit, universamque substantiam episcoporum et ecclesiarum suis episcopis condonavit.
Natalis beati Joannis [Col. 0347D] Euseb. lib. VIII, cap. 5. apud Nicomediam sub Diocletiano imperatore. Qui de nobilibus ortus honore et dignitate illustris, ut vidit adversus cultores Dei in foro crudelia edicta pendere, calore nimis fidei ignitus, publice populo inspectante injecta manu, librum iniquae legis detraxit, ac minutatim discerpsit, Augusto Diocletiano in eadem urbe simul cum Maximiano [Col. 0348C] Caesare constituto. Ad quos cum relatum esset religiosi et illustris viri factum, continuo omni in eum crudelitatis genere desaevientes, ne hoc quidem solum efficere quiverunt, ut eum moestum aliquis videret in poenis: sed laeto atque hilari vultu, cum jam viscera in suppliciis defecissent, spiritus tamen laetabatur in vultu. Ex quo tortores sui gravius cruciabantur, quod omnia suppliciorum genera consumebant in eum, quem ne tristem quidem ex his reddere poterant.
Nativitas sanctae Dei Genitricis [Col. 0348D] Vide libellum de Festivitat. Apost. .
Eodem die apud Nicomediam, natale sancti Adriani [Col. 0348D] martyris cum aliis tribus et viginti. Maximianus cum gravissime persequeretur Christianos, apud Antiochiam oblati sunt ei quidam Christiani, fide ac religione insignissimi, quos ille post veritatis confessionem extensos lignis et nervis crudis caedi jussit, ac deinde lapidibus ora ipsorum contundi, et linguas eorum praecidi. Haec omnia cernens Adrianus, qui erat prior officii, dixit ad eos: Adjuro vos per Deum vestrum, pro quo haec patimini, dicite mihi in veritate, quae est remuneratio vestra, quam exspectatis pro his tormentis? videtur enim mihi magna et mirifica esse. Cui viginti tres martyres dixerunt: Exspectamus quod nec oculus vidit, nec [Col. 0349A] auris audivit, nec in cor hominis ascendit, inenarrabile bonum, quod praeparavit Deus his qui diligunt eum (Isa. LXIV; I Cor. II) . Audiens haec Adrianus, statim exsiliens stetit in medio eorum, et dixit his qui gerebant exceptoris officium: Annotate confessionem meam cum his sanctis et athletis Dei: quia et ego Christianus sum. Post non multum spatium, cum audisset Maximianus nomen ejus recitari inter nomina sanctorum martyrum, evocato ad se dixit ei: Insanis, Adriane? nunquid et tu vis tam male perire? Adrianus respondit: non insanio, sed de multa insania ad sanam mentem revertor. Cumque perseveranter quae sunt fidei et veritatis prosequeretur, furore repletus Maximianus, jussit eum ferro vinctum cum reliquis sanctis martyribus ad [Col. 0349B] carcerem pertrahi. Erat autem juvenis annorum viginti octo. Et fama celeriter currente, didicit uxor illius Natalia cuncta quae circa Adrianum maritum provenerant. Et gaudio plena, quia erat mulier Christianissima, cucurrit ad carcerem, procidensque ad pedes viri sui osculabatur vincula ejus, dicens illi: Beatus es, domine meus Adriane, quia invenisti divitias, quas tibi non dimiserunt parentes tui. Vere jam securus pergis ad Christum, bene recondens in ipso divitias, quas invenies in tempore necessitatis, ubi de poenis damnatorum neminem quisquam liberabit: non pater filium, non mater filiam, non divitiae transeuntes, non ulla servorum ambitio et patrimonii amplitudo, ad extremum nec amicus amicum. Omnes enim tunc propria sarcina [Col. 0349C] comitabitur. Tu, domine meus, tecum habens Christum, in quo omnia tua reposuisti, perge fiducialiter, perge ne timeas ut percipias promissa ipsius. Non revocet te ullus intuitus rerum velut umbra transeuntium, non affines, non parentum gemitus, non pulchritudo ipsa corporis tui, exsecra seductorum adulationes amicorum; non te terreant species tormentorum. Horum qui tecum sunt martyrum constantiam et patientiam aspice, his solis intende. Haec postquam gloriosissima femina prosecuta est, singulorum martyrum vincula deosculans: Rogo vos, inquit, servi Christi, confortate hunc Adrianum beatissimis monitis, et lucrifacite animam ejus in Christo: vos sitis ei patres, per vos nascatur aeternae vitae. Ad quam beatus Adrianus dixit: Perge nunc, [Col. 0349D] soror mea, in domum tuam, et cum agnovero fieri interrogationem nostram, accersam te, ut videas finem rei. Post aliquot dies cum quaestio immineret, beatus Adrianus dato pretio custodibus, et datis fidejussoribus, perrexit ad domum suam vocare beatam Nataliam. Cumque pergeret, vidit eum qui bene illum noverat, et praecurrens domum, nuntiavit eum venire. Quod uxor audiens, primo non credidit. Quis, inquit, potuit eum absolvere de vinculis illis? Non mihi contingat, ut absolvatur, nequando separetur a sanctis illis et cum puer domesticus superveniens affirmaret eum dimissum, suspicata illa, quod martyrium refugisset, contristata flebat amarissime. Et cum jam videre Adrianum inciperet, [Col. 0350A] projecit quae erant in manibus, et accurrens clausit ostium domus, clamans et dicens: Longe efficiatur a me hic qui corruit, et mentitus est Domino Deo suo. Non loquatur mihi, nec audiam linguam, quae dolose egit in conspectu Factoris sui. Et conversa dicit in eum: O sine Deo prae omnibus hominibus, quis te coegit apprehendere opus, quod non potuisti perficere; quis te separavit a sanctis, aut quis te seduxit, ut recederes a conventu pacis vel repausationis? Dic mihi, quare in fugam conversus es antequam fieret pugna? quare projecisti arma, antequam videres hostem tibi repugnantem? Quomodo vulneratus es, necdum emissa sagitta? Quid faciam infelicissima, quae conjuncta sum impio? Non est mihi concessum ut vocarer uxor martyris, sed ut [Col. 0350B] dicerer conjux transgressoris. Ad horam fuit exsultatio mea, et ecce per saecula erit opprobrium meum. Cui beatus Adrianus pro foribus stans dicebat: Aperi mihi, soror mea Natalia, quia non sicut tu aestimas effugi martyrium. Veni autem propterea, quia instat tempus quaestionis nostrae, ut sicut promisi praesens fias. At illa non credens: Vide, inquit, quomodo me seducit transgressor? Ecce quomodo mentitur alter Judas? Recedas a me, homo; nam ante me ipsam interficiam, quam tibi socier. Cumque beatissimus martyr de zelo piae conjugis laetus, sermonibus suis ei satisfaceret, et nisi citius aperiret, moras se facere non posse assereret, tandem ei illa aperiens, provolvitur pedibus ejus. Inde vero citius exeuntes, properabant ad confessionem, ut in [Col. 0350C] numero coronatorum Adrianus inveniretur. Cumque adhuc essent in via, dixit beatus Adrianus: Soror mea, dic quomodo ordinasti substantiam tuam? Cui illa: Noli, inquit, domine meus, noli memorare quae sunt mundi hujus, ne attrahant animum tuum: auferantur ab animo tuo omnia corruptibilia, solummodo illa festina videre, quae reposita sunt tibi et sanctis, cum quibus ambulas in via Dei. Completa itaque die ut produceretur, exhibiti sunt beatissimi martyres in conspectu Maximiani, putrefactis ita jam carnibus eorum prae acerbitate tormentorum, ut vermes de ulceribus eorum scaturirent. Natalia vero applicans se beato Adriano, dicebat: Vide, domine meus, ut solummodo ad Deum fiat mens tua; nec tuum cor in aliquo trepidet, dum videbis tormenta [Col. 0350D] tibi proposita. Labor quidem nunc modicus, sed in saecula saeculorum aeterna repausatio. Maximianus respiciens Adrianum, ait: Adhuc tu permanes in insania! Beatus martyr respondit: Pro hac amentia et insania paratus sum hanc vitam finire. Iratus post piam confessionem ipsius tyrannus, jussit eum tam crudeliter invicem sibi succedentibus flagellatoribus caedi, donec apertis costis viscera patefierent. Iterum constrictus ferro in carcerem mittitur. Et cum aliquibus diebus cum reliquis sanctis Dei clausus ibi fuisset, tandem reductus, simul et cum eo alii, quos immensitas poenarum pene absumpserat, sistitur Maximiano. Quos ille jam videns irrevocabiles, jussit ut vecte magno ferreo confringerentur tibiae [Col. 0351A] ipsorum. Confractis itaque cruribus, ac pedibus incisis, insuper beato Adriano manu incisa, orantes et gratias agentes Domino, emiserunt spiritum. Corpora eorum jussit tyrannus incendi. Sed subito factae sunt coruscationes, tonitrua, ac pluviae, et exstinctus est ignis. Plurimique de apparitoribus fulminibus percussi, pauci fuga vix evaserunt. Accurrentes interea Christiani, rapuerunt ex igne jam exstincto reliquias martyrum, et ascensis navibus fugerunt, perveneruntque Byzantium, et reverenti honore sepelierunt eas ibi. Non longo post tempore beati Adriani corpus Romam etiam translatum honorabili quoque templo exornatum est. Natalia vero ipsa de Nicomedia sanctorum martyrum amore Byzantium enavigans, post paucos dies adventus sui, [Col. 0351B] dormitionem accepit in Domino, et juxta sanctorum corpora sepulta est Kalendis Decembris. Passio horum martyrum sexto Idus Septembris celebratur.
[Col. 0351D] Euseb. l. VIII, cap. 6 Passio beatorum martyrum Dorothei et Gorgonii, apud Nicomediam, sub Diocletiano imperatore. Horum prior Dorotheus magister in officiis quae intra palatium exhibebantur, erat cubiculi regii praepositus, habens secum officio, fide, et magnanimitate parem Gorgonium. Quorum institutionibus optimis omnes pene cubiculi ministri in fide Dei vigilanter et libere persistebant. Hi denique cum viderent [Col. 0351C] quemdam martyrem crudelibus atque immanibus suppliciis cruciari, constanter et libere aiunt: Cur, imperator, in hoc solo punis sententiam, quae in nobis omnibus viget? ut quid in illo crimine ducitur, quod a nobis omnibus confitetur? Haec nobis fides, hic cultus, et unanimis eademque sententia. Quos ille cum in medium nihilominus venire jussisset, jussit eos appendi, et flagellis toto corpore laniari et visceribus jam pelle nudatis jubentur aceto et sale perfundi. Cumque etiam hoc tormenti genus constanter et fortiter tolerassent, craticula prunis subterstrata poni jubetur in medio, ibique quod reliquum fuerat in verberibus absumpti corporis superponi, et non ad subitum, sed sensim paulatimque succendi. Ad ultimum laqueo appensos jussit [Col. 0351D] necari. Interjecto tempore beatus Gorgonius Romam transfertur, positusque est venerabiliter via Latina inter duas lauros. Compleverunt autem martyrium suum quinto Idus Septembris.
In Sabinis milliario ab urbe tricesimo, natalis sanctorum Hyacinthi, Alexandri, Tiburtii.
Apud Africam, natalis sanctorum episcoporum, Nemesiani, Felicis, Lucii. Item Felicis, Litei, Poliani, Victoris, Jaderis et Dativi: qui, sub Decio et Valeriano exsurgente persecutionis rabie, ad primam [Col. 0352A] confessionis Christi constantiam graviter fustibus caesi; deinde compedibus vincti, et ad fodienda metalla deputati, gloriosae confessionis agonem consummaverunt. Quorum etiam exempla secuta multiplex plebis portio, cum eis confessa pariter est et coronata. Exstat epistola beati Cypriani ad ipsos (epist. 77) , et de ipsis scripta.
[Col. 0351D] De his in Vita sanctae Euphemiae, 16 Sept Eodem die in Chalcedonia, natalis sanctorum Sosthenis, et Victoris: qui, cum beata Euphemia sub Prisco consule pro Christi nomine decertaret, apertis sibi divinitus oculis, viderunt circa illam angelorum praesidia, sanctarumque virginum chorum. Atque hoc viso ad Christum conversi, ob insuperabilem fidei confessionem trusi in carcerem, et inde producti, ad stipites religati sunt; quibus [Col. 0352B] primum ursi, ac deinde ferocissimus leo, dimissi, cum in nullo eos laederent, misit proconsul ad deferendam cupam, in qua eos pariter concremaret. Illi vero interea incumbentes orationi, vocati de coelo, datoque sibi mutuo pacis osculo, spiritum emiserunt.
[Col. 0352D] De his in gestis sanctae Euphemiae, 25 Dec. Romae via Salaria vetere, in coemeterio Basillae, natale sanctorum Proti et Hyacinthi, qui erant eunuchi beatae Eugeniae virginis cum qua ab Heleno episcopo baptizati, aliquanto tempore divinis solum eruditionibus vacantes, in sancto proposito perstiterunt, atque in servorum Dei monasterio mira humilitate conversati sunt; et hoc apud Aegyptum. [Col. 0352C] Inde cum beatissima virgine Romam reversi, sub Gallieno imperatore, quod essent Christiani, comprehensi, coguntur sacrificare. Sed non consentientes dirissime verberantur. Cumque Deo fidem servantes gauderent, pariter decollantur tertio Idus Septembris. Post haec tenetur sancta Eugenia, et jubetur a praefecto urbis Nicetio, Dianae sacrificia exhibere. Quae stans ante templum, extensis manibus fudit orationem. Qua orante, ita simulacrum Dianae comminutum est, ut sola pulveris ejus indicia remanerent. Sed magicis artibus hoc reputantes, ingenti saxo circa scapulas ejus constricto, Tiberi eam praecipitem dederunt. Quomodo autem agonem passionis suae compleverit, breviter supra notatum est VIII Kalendas Januarii.
Apud Ticinum urbem, quae et Papia dicitur, natale sanctorum Syri et Evantii. Qui a beato Hermagora Aquileiensi pontifice, discipulo sancti Marci evangelistae, ad praefatam urbem directi, primi illic Christi Evangelium praedicantes, et magnis virtutibus ac miraculis coruscantes, etiam vicinas urbes, Veronensem scilicet, Bryxenam, et Laudensem divinis operibus illustrarunt. Sicque in pontificali honore, fundata et confirmata fide credentium populorum, glorioso fine quieverunt in pace.
[Col. 0353D] De his in passione sanctae Eugeniae, 25 Dec. Apud Aegyptum, civitate Alexandria, natale B. Philippi episcopi et martyris qui praefectus primum fuit, deinde baptismi gratia sanctificatus, episcopi dignitatem, suffragium ferentibus Christianis populis, assequitur. Et sub Volusiano et Gallieno imperatoribus dirigitur Perennius praefectus Alexandriam, cui imperatum est ut Philippum occideret. Sed cum hoc implere non posset, quia omnis populus civitatis Philippo veluti quibusdam vinculis amoris videbatur astrictus, immisit quosdam in ecclesiam, qui se fingerent Christianos. Quique ingredientes, percusserunt eum in oratione constitutum. Sepultus modo est in Nitria, basilica condigna martyri supra [Col. 0353B] corpus ejus fabricata. Sedit autem in episcopatu anno uno, mensibus tribus. Passus est Idibus Septembris.
Item sancti Amati presbyteri, abbatis monasterii S. Romerici: qui mirae abstinentiae, et anachoreticae vitae sectator, virtutum et miraculorum gratia illustrem conversationem duxit.
[Col. 0354D] Pontif., cap. 22; Cyprian., epist. 34. Romae via Appia, in coemeterio Callisti, natale sancti Cornelii episcopi: qui sub persecutione Decii cum presbyteris et diaconibus Centumcellis exsilio deputatur. Ad quem confortandum multi Christianorum veniebant. Quo tempore beatus Cyprianus [Col. 0353C] scripsit ei de Calerino lectore, quanta pro fide et confessione Christi sustinuerit. Decius Caesar audito quod multi ei scriberent: et de beato Cypriano rogavit eum sibi exhiberi. Exhibitus Decio interroganti, cur a Cypriano contra Rempublicam litteras accepisset, respondit: Ego de corona Domini litteras accepi, non contra Rempublicam. Iratus Decius, jussit ut os ejus cum plumbatis caederetur, deinde ad templum Martis, ut sacrificaret, duceretur. Quod si contempsisset, illic capite puniretur. Cumque duceretur, unus ex militibus nomine Cerealis, rogare coepit beatum papam, ut visitaret uxorem ejus, quae annis quinque paralytica jacebat. Ingressus autem domum ejus, tenuit manum Salustiae, et erexit eam, dicens: In nomine Jesu Christi Nazareni, surge, [Col. 0353D] et sta super pedes tuos. Quae protinus erexit se, clamans et dicens: Vere Christus est, Dei filius. Et dixit beato Cornelio: Baptiza me, per Christum te conjuro; et currens implevit vas aqua, et attulit ei. Tunc miserunt se omnes milites ad pedes ejus orantes se baptizari. Quos ut baptizavit, obtulit pro eis sacrificium laudis: et participati sunt omnes corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi. Audiens haec Decius, mittens tenuit omnes eos, et jussit ut cum beato Cornelio ducerentur ad sacrificandum, et si nollent parere, capite plecterentur. Ducti autem foras muros portae Appiae, expuentes id templum, decollati sunt una cum beatissimo papa numero [Col. 0354A] viginti unus. Sed et Cerealis cum uxore sua Salustia sub die XVIII Kalend. Octobris. Eadem vero nocte venit beata Lucina cum clericis et familia sua, et rapuit martyrum corpora, et sepelivit ea in agro suo in crypta, in coemeterio Callisti. Hujus beatae Lucinae rogatu idem beatus Cornelius corpora apostolorum de catacumbis levavit noctu, et posuit, Pauli quidem via Ostiensi, ubi decollatus est, Petri autem juxta locum nbi crucifixus est, inter corpora sanctorum episcoporum in templo Apollinis, in monte aureo, in Vaticano palatii Neroniani, III Kalendas Julias.
Item apud Africam, natale beati Cypriani episcopi, Valeriano et Gallieno imperatoribus, Galerio Maximo proconsule. Qui agentibus et elaborantibus gentilibus [Col. 0354B] comprehensus est ex praecepto Aspasii Paterni consulis, et in exsilium in civitate Corubitana missus est. Habitavitque ibi suspensa ad coelum mente, tantum ad calcandas passiones hujus temporis amore Christi animatus. Quo conveniebant ad eum plures egregii clarissimi ordinis et sanguinis, sed et saeculari nobilitate gloriosi: qui propter amicitiam ejus antiquam, secessum subinde suaderent, et ne parum esset nuda suadela, etiam loca, in quae secederet, ei offerebant. Post dies autem multos regressus de exsilio habitabat in hortis suis. Et cum illic moraretur, venerunt ad eum principes duo ex officio consulis Galerii Maximi, qui Aspasio Paterno successerat, et levantes eum in curriculo, duxerunt ad proconsulem in locum Sexti, ubi pro reparanda [Col. 0354C] sanitate degebat, collectusque ab astatore officii, secessit in hospitium ejus in vicum Saturni. Convenit autem ad eum omnis populus fratrum. Quod cum comperisset beatissimus martyr, praecepit custodiri puellas quae advenerant audire verbum Dei, quoniam ante ostium manebant principis ob amorem martyris gloriosi. Altera die XVIII Kalendas Octobris mane Galerius Maximus sanctum Cyprianum episcopum offerri sibi praecepit in atrio secutiolo. Cui inter alia cum dixisset proconsul: Jusserunt te sacratissimi principes caeremoniari. Sanctus Cyprianus dixit: Non faciam. Maximus proconsul dixit: Consule tibi. Sanctus Cyprianus dixit: Fac quod tibi praeceptum est; nam in re tam justa nulla est consultatio. Maximus proconsul dixit: Diu sacrilega mente vixisti, et [Col. 0354D] nefarios tuae conspirationis homines aggregasti, et inimicum te diis Romanis et sacris religionibus constituisti, nec te pii imperatores ad sectam caeremoniarum suarum evocare potuerunt: cum sis nequissimi criminis auctor et signifer deprehensus, eris ipse documento cum his quos scelere tuo tecum aggregasti, sanguine tuo sanctientur disciplinae. Et his dictis, decretum ex tabella recitavit: Tascium Cyprianum gladio animadverti placet. Sanctus Cyprianus, hoc audiens, dixit: Deo gratias ago. Et cum duceretur, populus fratrum plangens dicebat - Et nos cum eo decollemur. Et ita perductus gloriosus martyr post praetorium in agrum Sexti, exuit se lacerno [Col. 0355A] birro, et complicans posuit ad genua sua, dehinc dalmaticam tunicam tulit, et diaconibus tradidit, et stans in linea, sustinebat spiculatorem, cui et viginti quinque aureos dari praecepit. Fratres vero, flentes, linteamina et oraria ante eum ponebant, ne sanctus cruor defluens absorberetur a terra. Qui cum lacinias manuales sibi ligare non potuisset, Julius presbyter et Julianus subdiaconus ipsi ligaverunt. Ipse autem sibi manu propria oculos texit, et genua in terra posuit, orationemque ad Dominum fudit, et sic gladio percussus migravit. Corpus ejus propter gentilium curiositatem in proximo collocatum est. Sed ne a gentilibus tolleretur, nocte adveniente ex eodem loco, ubi positum fuerat, sublatum est. Et inde cum cereis et scolacibus [Col. 0355D] Cum cereis et scolacibus. Haec sincera lectio, atque ita vetustissimi libri mss. de Vita S. Cypriani. Vulgo hactenus in omnibus libris impressis fuit scholaribus, quod Baronio in Notation. Roman. VI Februarii occasionem dedit ut scholares interpretaretur diversarum classium clericos. Sed vera lectio est, quam dixi: quae nunc explicanda, quia apud paucos auctores mihi hactenus occurrit. Isidorus, Orig. lib. XX, c. 10: «Funalia sunt, quae intra ceram sunt, dicta a funibus, quos ante usum papyri cera circumdatos habuere majores; unde et funera dicunur. Funalia autem Graeci scolaces dicunt, quod sint [Col. 0356D] scoliciae, hoc est mortis.» Lege, quod sint σκολιοὶ, hoc est intorti. Ad eam lectionem viam aperiunt Glossae Isidori: « Scolaces, quod nos funalia dicimus, eo quod sint scoliae, hoc est intorti. Hos Romani funes et funalia nominabant.» Petrus Damianus lib. VI, epist. 17: «Quis enim accendit lucernam ut videat solem; quis scolacibus utitur ut stellarum micantium videat claritatem.» Cypriani igitur funus et cereis et scolacibus cohonestatum est. Sic in funeribus antiquorum saepissime junctum cerei et faces, uti hic cerei et scolaces. , in area cujusdam [Col. 0355B] Candidi procuratoris, in via Mappaliensi juxta piscinas cum magno triumpho sepultum est.
Post multa vero curricula annorum, gloriosissimo Carolo Francis imperante, contigit, legationem Francorum ferentibus, illustres ac sapientia circumspectos legatos transitum per Africam fecisse. Hi cum Carthaginem dirutam et loca venerabilia sanctorum martyrum revertentes a rege Persarum Aaron, qui, excepta India, totum pene tenebat Orientem, vidissent, facile sibi conciliato principe, ac favorem in re tali praestante, pro magno munere rogaverunt, ut ossa B. Cypriani eis ferenda permitteret. Quod ille, non magni ducens, continuo postulata concessit; utque pio imperatori, cujus gratiam omnium qui in toto terrarum orbe erant regum ac principum amicitiae [Col. 0355C] praeponeret, ipsi ea ferrent, libenter assensit. Cumque venerabiles legati ingentia dona, martyrum scilicet reliquias ferentes (nam et beati Sperati martyris membra, qui unus fuit ex illis duodecim praeclarissimis martyribus Scillitanis, caput etiam martyris gloriosi Pantaleonis secum cum beatis ossibus Cypriani habebant) reverterentur, prosperis usi velis, tandem pervenerunt Arelaten. Ubi sacra martyrum membra signata interim relinquentes, legationem suam glorioso imperatori renuntiare festinarunt, et, ut animum regis amplius sibi de legatione strenue perfecta conciliarent, inter alia de sanctorum reliquiis ab Africa deportatis ejus animos attollunt. Unde ille plurimum laetus, eas tam diu apud Arelaten digna veneratione reservari jussit, donec [Col. 0355D] ipse magno aliquo opere in regno suo templum conderet, ubi tam pretiosum pignus ingenti cultu et ornatu reponeret. Sed, emergentibus causis, dum opus tardius construitur, occasionem nactus Leidradus, [Col. 0356A] venerabilis Lugdunensis episcopus, gloriosum imperatorem rogavit, ad civitatem suam deferre beata ossa martyrum ei liceret. Annuit imperator. Sed et isdem ocius votum suum pius perficit: cum honore infra civitatem Lugduni deportata sunt, ibique in majori ecclesia beati Joannis Baptistae ac sancti martyris Stephani aliquanto tempore custodita: et ad defensionem civium, Deo id misericorditer operante, et imperatore jam votum suum de aedificatione templi in longe alia transferente, sanctus episcopus beatissimas reliquias gloriosorum martyrum in praedicta ecclesia post venerabile et sacrum altare decentissima sepultura recondidit, ac posteris civibus suis profuturas honorabiliter commendavit.
Sed post, interposito tempore, regnante glorioso [Col. 0356B] rege Carolo Ludovici imperatoris filio, iterum reliquiae B. Cypriani ad monasterium novum, quod idem rex augusto opere construxit, in compendio palatio suo, eo jubente, translatae sunt.
Referuntur autem cum beato Cypriano passi, Crescentianus, Victor, Rosula et Generalis.
Eodem die, Exaltatio sanctae crucis, quae ab Helena Constantini matre inventa, ita per medium est secta, ut et crux Constantinopolim sit portata, et crux Hierosolymis thecis argenteis sit reservata. Multorum itaque annorum labente curriculo, Phoca Romanis imperante, Persae adversus rempublicam, Chosdroe rege, gravissima bella gerentes, multas Romanorum provincias, et ipsam Hierosolymam invadunt. Et destruentes ecclesias, sancta quoque loca [Col. 0356C] profanantes, inter ornamenta sacra, quae abstulerunt etiam vexillum Dominicae crucis abducunt. Fecerat namque Chosdroe rex eorum turrim argenteam, in qua interlucentibus gemmis thronum exstruxerat aureum, ibique solis quadrigam et lunae vel stellarum imaginem collocaverat, atque per occultas fistulas aquae meatus adduxerat, ut quasi Deus pluviam desuper videretur infundere. Et dum subterraneo specu equis in circuitu trahentibus, circumacta turris fabricata moveri videbatur, quasi quodam modo rugitum tonitrui, juxta possibilitatem artificis, mentiebatur. In hoc itaque loco sedem sibi paraverat, atque juxta eam, quasi collega Dei sibi crucem Dominicam posuit, filioque suo regno tradito, ipse in fano hujuscemodi residebat. Mortuo vero Phoca, Heraclius [Col. 0356D] imperator creatur, vir strenuus et armis exercitatus. Qui adversus Persas bellum aggressus, occiso Chosdroe, quem in turre jam dicta sedentem invenit, Persas in deditionem recepit, lignumque gloriosissimae [Col. 0357A] crucis exinde repedans secum tulit, et Hierosolymam, unde sublatum fuerat, cum magna veneratione restituit. Et renovante Deo antiqua miracula, inter alia mira quae tunc coelitus ostensa fuerunt, die eodem mortuus unus recepit vitam, paralytici quatuor sanati sunt, leprosi decem mundati, caeci quindecim illuminati, plurimi quoque a daemonio erepti, multique a variis infirmitatibus liberati. Offerens igitur imperator ecclesiis Dei multa donaria, ex regiis sumptibus eas reparari fecit. Simul et decreto statuit omnibus episcopis id assentientibus, ut dies relationis et exaltationis sanctae ac venerabilis Dominicae crucis, in omni imperio suo ab omnibus fidelibus populis per singulos annos solemniter ageretur. Sed et procurrentibus annis, Leone Romanis imperante, [Col. 0357B] apud urbem Romam Sergius in sacrario B. Petri apostoli capsam argenteam in angulo obscurissimo diutissime jacuerat, et in ea crucem diversis ac pretiosis lapidibus adornatam, Domino revelante, reperit. De qua tractis quatuor petalis quibus gemmae inclusae erant, mirae magnitudinis portionem ligni salutiferi Dominicae crucis interius repositam inspexit. Quae ex tempore illo omnibus annis in basilica Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, die exaltationis ejus, ab omni osculatur et adoratur populo.
[Col. 0357D] De hoc in Vita Sanctorum Nerei et Achil., 12 Maii. Natale sancti Nicomedis martyris. Quem Flaccus comes, cum ad eum perlatum fuisset, quod corpus [Col. 0357C] sanctae virginis Feliculae, quam ipse pro Christo punierat, sepelisset, fecit teneri, et duci ad sacrificandum. Qui cum diceret: Ego non sacrifico, nisi Deo omnipotenti, qui regnat in coelis: non his excisis lapidibus, qui in templis quasi in carceribus clausi custodiuntur, plumbatis diutissime caesus, migravit ad Dominum. Corpus ejus in Tiberim praecipitatum est. Quod a clerico ipsius nomine et opere Justo collectum, perductumque ad horticellum suum, sepultum est juxta muros via Numentana.
[Col. 0358D] De eo in Vita S. Marcelli 4 Sept. Eodem die, in territorio Cabilonensium, castro Trenortio, natale sancti Valeriani martyris, qui unus fuit ex numero sanctorum quinquaginta qui temporibus Antonini Veri Lugduni in carcerem trusi fuerant, quique cum B. Marcello, patefactis custodiae, [Col. 0357D] qua detinebatur, divinitus claustris, aufugit. Cumque ad praefatum castrum pervenisset, et Domini Jesu Christi nomen praedicans, plurimos ipso inspirante, ad ejus fidem convertisset, revertenti ab urbe Cabilonensium, ubi Priscus B. Marcellum martyrem necaverat pro Christi nomine, Praesidi Prisco delatus est. Quem ille suis faciens conspectibus praesentari, primum minis et terroribus frangere conatus est; deinde suspensum, et gravi ungularum laceratione cruciatum, cum in Christi confessione videret immobilem, ac laeto animo in ejus laudibus permanentem, protinus in eo loco, ubi nunc sacrum ipsius [Col. 0358A] corpus debita veneratione excolitur, gladio animadverti fecit.
Eodem die, depositio beatissimi Apri Tullensis episcopi et confessoris.
Natale sanctae Euphemiae virginis: quae martyrizata est sub Diocletiano imperatore, proconsule autem Prisco in civitate Chalcedona. Quae, deferente iniquissimo Apelliano, cum aliis quadraginta novem, tradita est proconsuli Priseo. Cui Priscus dixit: Honora teipsam et generis tui dignitatem ne amittas, et immola deo Marti. Beata Euphemia ejus iniquam suasionem contemnens, pectus suum signaculo crucis muniens, imperterrita stetit. Priscus iratus, ut eam [Col. 0358B] superare posset, post tormenta et carceres, etiam verbera et argumenta rotarum, ignes et pondera lapidum angularium, bestias et plagas virgarum, secures et sartagines igneas ei adhibuit; ad ultimum in theatrum duci et leones ac bestias ei laxari jussit. Tunc beata virgo fundens orationem ad Dominum, dixit: Tu, Domine, notus omnibus, qui te invocant fide pura et integra, suscipe animam ancillae tuae. Et sicut suscepisti sacrificium patris nostri Abrahae, ita suscipere digneris sacrificium humilitatis meae, quod tibi ob confessionem laudis tuae immolatur. Tunc una solummodo de bestiis accurrens, morsum sancto corpori ejus infixit, et immaculatum spiritum virgo Domino reddidit. Veniens autem mater ejus Theodora, et Philosophron pater ejus, curatum [Col. 0358C] corpus ipsius sepelierunt, quasi mille passus a civitate Chalcedona. Completum est autem martyrium ejus, decimo sexto die mensis Septembris.
Eodem die, Romae, natalis sanctorum Luciae et Geminiani, imperatore Diocletiano, judicibus Apofrasio et Megasio. Manserat autem beata Lucia in viduitate annos triginta sex. Totius autem vitae ejus fuerunt anni septuaginta quinque. Quae accusata a filio suo Euprepio, quod Christiana esset, jussit eam Diocletianus imperator sibi adduci, et dixit ei: Audio quia reum illum crucifixum confiteris, et deos nostros derides. Nunc ergo si parata es vivere, parati sunt dii omnipotentes, ut eis offeras thura, ut possint tibi esse propitii, et vivas. Sancta Lucia respondit: Nec sibi sunt propitii, nec cultoribus suis; [Col. 0358D] nam mihi propitiabitur Dominus meus Jesus Christus pro cujus amore parata sum ignem, vincula, et quas volueris poenas sufferre. Audiens Diocletianus constantiam fidei ejus, jussit eam trahi ad carcerem, ubi consolationem divinam promeruit. Reducta autem iterum ante Diocletianum sedentem pro tribunali, extensa est gloriosa femina, et fustibus diutissime verberata. Et ecce terraemotus subito factus est, et templum Jovis ita subrutum, ut nec lapis super lapidem aedificii remanserit. Diocletianus autem ollam aeream adduci fecit, eamque pice et plumbo jussit impleri, et in circuitu ligna aggregari, et succendi, [Col. 0359A] sanctamque Luciam infra ollam demergi: ubi sancta Dei psallens, triduo vixit. Mittens vero Diocletianus, qui renuntiaret ei si tota jam in cineres esset resoluta, is qui missus fuerat, intimavit rediens imperatori, quod absque ulla laesione sana viveret. Tunc impius, tanto miraculo nullo modo ad credendum Christo incitatus, jussit ut onerata ferro et plumbo per civitatis plateas duceretur. Pervenit autem ante domum hominis praepotentis, nomine Geminiani, in cujus domo daemonum innumera simulacra erant. Dumque sancta Lucia domum ipsam pertransisset, subito columba alba velut nix descendit de coelo, et super caput Geminiani tertio figurans crucem resedit; Geminianus respiciens, vidit sibi patere coelum, et statim arripiens cursum pervenit [Col. 0359B] ad locum ubi jam sancta Dei torquebatur. Et prosternens se pedibus ejus, coepit narrare quod viderat, et baptismi lavacrum expetere. Reducta est igitur beata Lucia in carcerem. Erat vero quidam sacerdos Protasius nomine, cui nocte apparens angelus Domini, monuit ut iret ad carcerem, et Geminianum, qui fontem salutis requirebat, baptizaret. Qui cum evigilasset, festinus abiit, et beatum virum aqua salutari lavit. Post diem tertium exhibita est S. Lucia Diocletiano, et cum ipsa Geminianus, de quo jam imperator audierat. Quos ille poenis gravissime afflictos, diuque tortos, tradidit cuidam perversissimo judici, ut quod deerat poenarum, ipse suppleret. Qui primo jussit cervices eorum fustibus contundi, et mox terraemotu facto, camera domus judiciariae cecidit, [Col. 0359C] et judicem impium oppressit. Deinde sancti martyres exhibiti sunt Apofrasio, sub quo et septuaginta quinque martyrium implevere, qui visis miraculis, quae circa sanctos suos Dominus operabatur, crediderant. Hic judex impiissimus, post sanctorum horum martyrum necem, a diabolo equum ejus incitante, de Lapideo ponte praecipitatus in flumen est. Corpus ejus postea nullo loco repertum. Deinde beata Lucia et sanctus Geminianus, a Megasio viro consulari arctati, post laudabilem victoriam martyrii gladio animadversi sunt sub die sexto decimo Kalend. Octobris. Quorum corpora rapuit quaedam mulier Christiana, nomine Maxima, et, ut decuit, martyres sepelivit.
[Col. 0359D] De hoc in gestis S. Laur. In Britanniis, sanctorum Socratis et Stephani.
Nividuno, natalis sanctorum martyrum Valeriani, Macrini, et Cordiani.
Item Romae via Tiburtina, ad sanctum Laurentium, natale B. Justini presbyteri, quem beatus Sixtus ordinavit. Ad quem beatus Laurentius in vico Patricii in crypta Nepotiana nocte venit, ut thesauros sibi a sancto Sixto commendatos pauperibus erogaret. Cui [Col. 0360A] et dixit: Comple votum meum, ut laventur pedes sanctorum et vestri per manus meas. B. Justinus respondit: Hoc Dominicum praeceptum est; fiat voluntas Domini nostri Jesu Christi. Et posita pelve, misit aquam, et lavit omnium virorum pedes. Veniens autem ad beatum Justinum coepit primo osculari pedes ejus et lavare. Et ubi lavit omnium pedes commendavit se beato Justino. Hic ejusdem martyris corpus honorifice sepelivit in praedio Cyriacae viduae. Quam idem martyr facto signo Christi, et posito super caput ejus linteo, de quo exterserat sanctorum pedes, ab infirmitatibus capitis sanavit. Hic sanctum Hippolytum et Concordiam, Irenaeum, Abendium, Cyrillam filiam Decii Caesaris, martyres, et alios plurimos sepulturis condivit. Et persecutione [Col. 0360B] Decii, Galli et Volusiani, confessionis gloria insignissimus fuit.
Romae in Crypta arenaria, sanctorum martyrum Narcissi et Crescensionis.
[Col. 0359D] De his in gestis S. Laurent. 30 Aug. Tungrensi dioecesi, in Leodio [ ms., Leogio], villa publica, natalis S. Lamberti episcopi. Qui dum regiam domum zelo religionis accensus increpasset, cum rediens orationi incumberet, ab iniquissimis viris de palatio regio missis, improvise conclusus intra domum ecclesiae, occiditur. Cujus sepulcrum creberrimis miraculis illustratur, ac mors ejus nihilominus pretiosa in conspectu Domini commendatur.
[Col. 0359D] Hieron. de Script. Eccl., cap. 83. Natalis S. Methodii, Olympi Lyciae, et postea [Col. 0360C] Tyri episcopi, qui sub Diocletiano in Chalcide Graeciae martyrio coronatus est.
Viennae, natale sancti Ferreoli. Qui persecutionis tempore, cum esset tribunitiae potestatis, jussu impiissimi praesidis tentus, primo crudelissime verberatus, dein gravi catenarum onustus pondere, in teterrimum carcerem trusus est. Unde solutis Dei nutu vinculis, et januis patefactis carceris, aggerem publicum ingressus, usque ad Jarem fluvium pervenit. Ubi denuo tentus, vinctis post tergum manibus, ad territorium usque Brivatense perductus est, atque ibi martyrii palmam capitis obtruncatione percepit. Corpus ejus cum capite beati Juliani ad urbem Viennensium relatum est, et condigno cultu in basilica conditum, quam Castulus, vir praecipui nominis [Col. 0360D] de primoribus urbis Viennensis: adhuc catechumenus, in honore ejusdem martyris condiderat, tanto opere, quanta et fide, in ripa ulteriore Rhodani [Col. 0360D] Sidonius Apoll. 1. 7. cap. 1. .
[Col. 0360D] De hoc in passione Sosii. 23 Sept. In Neapoli Campaniae, natale sanctorum Januarii, Beneventanae civitatis episcopi, cum Sosio diacono Mesenatae civitatis, et diacono suo Festo, et lectore suo Desiderio. Qui post vincula et carceres capite [Col. 0361A] caesi sunt in civitate Puteolana, sub Diocletiano principe, judice Dracontio. Qui cum ducerentur ad mortem, viderunt inter alios Proculum, Puteolanae civitatis diaconum, et duos laicos Eutychem et Acutum, et interrogaverunt quare justi juberentur occidi. Quos judex ut vidit Christianos jussit decollari cum illis. Sic omnes septem pariter sunt decollati. Tulerunt autem corpora Christiani. Neapolitani Januarium posuerunt juxta civitatem in basilica: Mesenates, Sosium aeque in basilica; Puteolani, Proculum, Eutychem et Acutum, juxta basilicam sancti Stephani; Festum vero et Desiderium Beneventani collegerunt.
[Col. 0361D] Euseb. l. VIII, c. 22 et 25. Eodem die in Palaestina, natalis sanctorum martyrum Pelei et Nili episcoporum, qui persecutione [Col. 0361B] Diocletiani, cum plurimis clericis, pro Christo igni consumpti sunt.
Apud Nuceriam, natalis sanctorum martyrum Felicis et Constantiae, qui sub Nerone passi sunt.
In territorio Linguonicae civitatis, sancti Sigonis presbyteri.
In Cyzico, natale sanctorum Faustae virginis, et Evilasii sub Maximiano imperatore. Quam idem Evilasius, cum esset primus palatii, jussit decalvari et radi ad turpitudinem, dein suspendi ac torqueri. Quo tempore coruscatio de coelis multos ministrorum percussit. Dein jussit loculos afferri, et eam immissam ac fixam quasi lignum secari mediam. [Col. 0361C] Sed non eam carnifices serris suis laedere valebant. Quae inter stupens Evilasius Christo credere coepit. Et hoc ubi imperatori nuntiatum est, misit praefectum, qui eum suspensum fortiter torqueret. Qui etiam jussit Faustam nudam, et sine mavorte educi de carcere, et ei caput terebrari, ac clavis infigi. Cui postmodum non solum caput et facies, sed pectus ac totum corpus, usque ad tibias clavis impletum est. Post hoc, sartaginem jussit igniri, sed haec, illa psallente, refriguit. Haec interveniens vox de coelo, vocavit eos, et sic tradiderunt spiritum. Erat autem Fausta annorum viginti trium; Evilasius octoginta.
[Col. 0361D] [Col. 0362D] Vide lib. de Fest. Apost. De eo infra 26 Nov. Natalis sancti Matthaei apostoli et evangelistae.
Eodem die, passio S. Alexandri episcopi, sub Antonino imperatore.
In Galliis, civitate Seduno, loco Agauno, natale sanctorum martyrum Thebaeorum, Mauritii, Exuberii, Candidi, Victoris, Innocentii, Vitalis cum sociis suis, qui sub Maximiano passi pro Christo, gloriosissime coronati sunt. Ut igitur beatissimae passionis eorum causa breviter loquamur, sub Maximiano, qui Romanae Reipublicae cum Diocletiano collega imperium tenuit, per diversas fere provincias laniati sunt atque [Col. 0362A] interfecti martyrum populi. Idem namque Maximianus erga Dominum coeli profanus impietatem suam ad exstinguendum Christianitatis nomen armaverat. Si qui tunc veri Dei cultum profiteri audebant, sparsis usquequaque militum turbis, vel ad supplicia, vel ad necem rapiebantur. Erat eodem tempore in exercitu legio militum, qui Thebaei appellabantur. Legio autem vocabatur, quae tunc sex millia ac sexcentos viros in armis habebat. Hi in auxilium Maximiano ab Orientalibus partibus accersiti venerant. Viri in rebus bellicis strenui, virtute nobiles, sed fide nobiliores; erga imperatorem fortitudine, erga Christum devotione certabant. Itaque cum hi, sicut et caeteri milites, ad dilaniandam Christianorum multitudinem destinarentur, soli crudelitatis [Col. 0362B] ministerium detrectare ausi sunt, atque hujusmodi praeceptis se obtemperaturos negant. Maximianus non longe aberat: nam se circa Octodorum itinere fessus tenebat. Igitur, cognito Thebaeorum responso, praecipiti ira fervidus, ob neglecta imperia decimum quemque ex eadem legione gladio feriri jubet, quo facilius caeteri, rebus certis territi, metu cederent. Redintegratis mandatis, edicit ut reliqui in persecutionem Christianorum cogantur. Ubi vero ad Thebaeos denuntiatio iterata pervenit, cognitumque ab eis est injungi sibi rursus exsecutiones profanas, vociferatio passim ac tumultus in castris exoritur, affirmantium nunquam se ulli in haec tam sacrilega ministeria cessuros. His deinde compertis, Maximianus, omni bellua [Col. 0362C] cruentior, rursus ad ingenii saevitiam redit, atque imperat ut iterum decimus eorum neci detur; caeteri nihilominus ad haec quae spernerent compellerentur. Quibus jussis denuo in castris perlatis, segregatus est atque percussus qui decimus sorte obvenerat. Reliqua vero se militum multitudo mutuo sermone instigabat, ut in tam praeclaro ordine persisteret. Incitamentum tamen maximum fidei penes S. Mauritium fuit primicerium legionis ejus, qui cum Exuperio (ut in exercitu appellant) campiductore, et Candido senatore militum, accedebat exhortando singulos et monendo, fidelium commilitonum etiam martyrum exempla ingerens. His itaque primoribus suis atque auctoribus animati beatissimi viri, Maximiano, adhuc insania aestuanti, mandata [Col. 0362D] mittunt sicut pia, ita et fortia: Milites, inquiunt, sumus, imperator, tui; sed tamen servi, quod libere confitemur, Dei; tibi militiam debemus, illi innocentiam. A te stipendium laboris accipimus, ab illo vitae exordium sumpsimus. Sequi imperatorem in hoc nequaquam possumus, ut auctorem negemus Deum; utique auctorem nostrum Dominum ac auctorem, velis nolis, tuum. Si non ad tam funesta compellimur, ut hunc offendamus, tibi, ut fecimus hactenus, adhuc parebimus; sin aliter ipsi parebimus potius quam tibi. Offerimus nostras in quemlibet hostem manus, quas sanguine innocentium cruentare nefas ducimus. Dexterae ipsae pugnare [Col. 0363A] adversus impios et inimicos sciunt, laniare pios et cives nesciunt. Meminimus nos pro civibus potius quam adversus cives arma sumpsisse. Pugnavimus semper pro justitia, pro pietate, pro innocentium salute: haec fuerunt hactenus pretia periculorum. Pugnavimus pro fide; quam quoquo pacto conservemus tibi, si hanc Deo nostro non exhibemus? Juravimus primum in sacramenta divina, juravimus inde sacramenta regia. Nihil nobis de secundis, credas, necesse est, si prima perrumpimus. Christianos ad poenam per nos requiri jubes, jam tibi ex hoc alii requirendi non sunt. Habes nos hic confitentes Deum Patrem auctorem omnium, et Filium ejus Jesum Christum Dominum credimus. Videmus laborum periculorumque nostrorum socios, nobis quoque eorum [Col. 0363B] sanguine aspersis, trucidari ferro, et sanctissimorum commilitonum mortes, et fratrum funera non flevimus, non doluimus, sed potius laudavimus, et gaudio prosecuti sumus quia digni habiti essent pati pro Domino Deo eorum. Non nos vel haec ultimae vitae necessitas in rebellionem cogit. Non nos adversum te, imperator, armavit ipsa saltem, quae fortissima est in periculis, desperatio. Tenemus ecce arma, et non resistimus; quia mori quam occidere malumus, et innocentes interire quam noxii vivere praeoptamus. Si quid in nos ultra statueris, si quid adhuc jusseris, si quid admoveris, ignem, tormenta, ferrum subire parati sumus. Christianos nos fatemur: persequi Christianos non possumus. Cum haec talia Maximianus audisset, obstinatosque in fide Christi cerneret animos [Col. 0363C] virorum, desperans gloriosam eorum constantiam posse revocare, una sententia interfici omnes decrevit, et rem confici, circumfusis militum agminibus, jubet. Qui cum missi ad beatissimam legionem venissent, stringunt in sanctos impium ferrum mori non recusantes vitae amore. Caedebantur itaque passim gladiis, non reclamantes saltem aut repugnantes, sed et, depositis armis, cervices persecutoribus praebentes, et jugulum persecutoribus vel intectum corpus offerentes. Victor autem martyr nec legionis ejusdem fuit, nec miles, sed emeritae jam militiae veteranus. Hic cum iter agens subito incidisset in hos qui passim epulabantur laeti martyrum spoliis, atque ab his ad convescendum invitatus, prolatam ab exsultantibus per ordinem causam [Col. 0363D] cognoscens, detestatur convivas, detestatusque convivium refugiebat; requirentibusque ne et ipse forsitan Christianus esset, Christianum se, et semper futurum esse respondit. Ac statim ab irruentibus interfectus, caeteris martyribus sicut morte, etiam honore conjunctus est. Quid deinde circa Maximianum tyrannum sit consecutum, brevi colligere placuit. Cum, dispositis insidiis, genero suo Constantino mortem moliretur, deprehenso dolo, apud Massiliam captus est. Nec multo post strangulatus, teterrimoque supplicio affectus, impiam vitam digna morte finivit. At vero beatissimorum martyrum corpora post multos passionis annos sancto Theodoro episcopo revelantur, et in eorum honorem basilica [Col. 0364A] honeste componitur. Sed et per longum temporis tractum beati Innocentii martyris membra Rhodanus revelavit. Quae non ideo a sinu terrae protulit ut in gurgitis sui procella demergeret, sed ut caeteris martyribus sepultura venerabiliter sociaretur.
Natale sancti Sosii diaconi Mesenatae civitatis in Campania. Qui cum esset annorum triginta, martyrium cum beato Januario Beneventi episcopo, capitis decollatione suscepit, tempore Diocletiani imperatoris. Is, cum tempore quodam Evangelium legeret in ecclesia Mesenatae civitatis, praesente episcopo Januario (frequenter enim eum pro sanctitate [Col. 0364B] et prudentia ejus visitare consueverat), vidit subito idem episcopus de capite ejus flammam exsurgere, quam nemo alius vidit: pronuntiavit eum martyrem futurum. Et post non multos dies diaconus tentus, et in carcerem missus est. Ad quem visitandum cum venisset episcopus cum diacono Festo, et lectore suo Desiderio, et ipse cum eis simul tentus, ac pariter omnes cum aliis tribus occisi sunt.
Eodem die natale sanctae Theclae virginis, apud Seleuciam quiescentis: quae de civitate Iconio a beato Paulo apostolo instructa est. Quam mater ejus cernens Christianam, et nuptum repudiare, malentem Christo sponso adhaerere quam corruptioni carnis subjacere, pergens ad judicem, accusavit virginem filiam suam esse Christianam, dicens vivam [Col. 0364C] eam, ut caeterae mulieres terrerentur, debere ardere. Quam sibi cum jussisset judex adduci, et propositum castitatis ejus perdidicisset, rogum fecit parari, ut illam incenderet. Rapta igitur ab apparitoribus ut in focum jactaretur, sponte pyram ascendit, et signo crucis facto, virili animo inter medias flammas stetit, subitoque facta inundatione pluviarum, ignis exstinctus est, et beata virgo illaesa virtute superna eripitur. Iterum cum jejuniis, vigiliis et orationibus vacaret, a quodam viro potente comprehensa, perducta est ad praesidem, quod se Christianam diceret. Quam idem proconsul interrogans si vere esset quod accusabatur, respondit omnino Christianam se esse. Quam continuo praeses ad bestias damnavit. Interim tamen quo subrigeretur, commendatur cuidam [Col. 0364D] nobili feminae, quae propinqua Caesaris erat, nomine Triphena. Sequenti die productae sunt bestiae de caveis; sistitur beata Thecla in arenis mediis, stupente populo, quod eam bestiae minime tangerent. Reducitur beata Thecla ad domum Triphenae, ut in crastinum iterum feris objiceretur. Quam ministri cum de domo repeterent, Triphena doloris plena sequitur eam usque ad spectaculum, ubi clamor vulgi et tumultus erat immensus beatam Theclam spectantium. Nudata vero beata virgine, dimittuntur ei leones pariter et ursi. Sed nulla ferarum eam laedere praesumpsit. Deinde in fossam aqua plenam, ubi serpentes adunati et collecti fuerant, a furentibus populis cum urgeretur, signo crucis munita insiluit; [Col. 0365A] sed nec ab eis ullo pacto laesa. Iterum atrociores bestiae parantur, sed ullo modo tangere eam non sunt permissae. Verum nec adhuc sibi crudelitas modum ponit. Alligatur duobus tauris ferocissimis, ferro candente stimulatis, ut eam discerperent. Qui, funibus diruptis, vagabundi huc illucque discurrunt, ac martyrem nullius mali passam relinquunt. Accersitam denique proconsul eam requirit, quae aut unde esset, quia nulla bestiarum eam laedere potuisset. B. Thecla respondit: Dei vivi tantum sum ancilla. Territus autem proconsul, quod tantae virtutis esset, induens eam vestibus, edixit sententiam: Theclam, inquit, pietatis ac Dei cultricem relaxo. Dimissa vero, reversa est in domum Triphenae, ubi requievit paucis diebus, docens Triphenam et domum [Col. 0365B] ejus in fide Domini nostri Jesu Christi. Inde egressa, venit Seleuciam, ibique exemplo et conversatione vitae atque etiam doctrina plurimos erudiens, post mula certamina duplicis coronae, virginitatis et martyrii, requievit in pace.
Conceptio S. Joannis baptistae Domini.
Et in Augustoduno, natalis S. Andochii, presbyteri, Thyrsi diaconi, et Felicis. Qui a sancto Polycarpo episcopo ab Oriente directi ad docendam Galliam, sub Aureliano principe sunt gloriosissime coronati. Siquidem flagellis caesi, in ultimo, toto die inversis manibus suspensi, et in ignem missi, sed non combusti, tandem vectibus colla feriuntur, atque [Col. 0365C] ita martyrium suum gloriosissime compleverunt, octavo Kalendas Octobris.
[Col. 0365D] Vide lib. de Fest. Apost. Natalis B. Cleophae, cui Dominus post resurrectionem in via apparuit.
Lugduni, sancti Lupi episcopi ex anachoreta.
Natale sanctorum martyrum Cypriani episcopi et Justinae: qui passi sunt sub Diocletiano imperatore, judice Eutolmio. Justinae pater erat Dusius apud civitatem Antiochiam. Qui viam religionis a diacono nomine Prohelio audientes, baptizati sunt a sancto [Col. 0365D] episcopo Optato. Virgo autem Justina, Domino serviens, frequentabat ecclesiam. Hanc Agladius scholasticus videns, exarsit ob amorem ejus. Et cum nullo modo posset pertingere ad illam, rogavit Cyprianum magum, promisitque ei duo talenta auri, si virginem Justinam in amorem ejus excitare posset. Cyprianus autem magus, vocatis daemonibus, coepit agere ut virginem Christi ei adducerent. Qui semel, bis et tertio venientes ad beatam Justinam, nihil apud illam suis deceptionibus valuerunt; sed, signo crucis repulsi, victi recesserunt. Cyprianus vero cum illorum virtutem adversus virginem haud quaquam valuisse videret, dicit ad diabolum: Dic [Col. 0366A] mihi, quemadmodum victi estis a virgine Justina? Cui diabolus: Dicere tibi non possumus, nisi prius jures mihi. Cumque Cyprianus illi jurasset, ait diabolus: Vidi signum Crucifixi, et extimui. Cyprianus dixit: Ergo. Crucifixus major te est? Dicit ei diabolus: Etiam, major enim est omnium. Quod audiens Cyprianus, contemnens virtutem diaboli, et currens venit ad episcopum Anthimum, ceciditque ad pedes ejus, rogans ut doceret eum, et baptismo Christi consignaret. Beatus autem episcopus, gratias agens Deo, catechizavit eum. Et revertens Cyprianus in domum suam, omnia idola confregit. Tunc rediens ad ecclesiam, diligenter salutis verbum auscultare coepit. Hora deinde residens, qua catechumeni foras mittebantur ecclesiam, monitus est a diacono ut [Col. 0366B] cum reliquis catechumenis egrederetur. Conversus vero ad diaconum, dicit ei: Servus factus sum Christi, et foras me mittis? Dicit ei diaconus: Factus es perfectus servus Dei? Cyprianus dixit: Vivit mihi Christus qui daemones confudit, et mihi misertus est, quia non exeo hinc nisi perfectus fuero servus Christi. Diaconus vero Anthimo episcopo haec renuntiavit; qui secundum ordinem instructum baptizavit eum, et non multo post etiam diaconum ordinavit. Qui doctrina et moribus, plusquam dici possit, excrescens miraculorum gratia praeclarissime floruit. Verum, non multo interjecto tempore, factus est episcopus, sanctamque Justinam matrem virginum constituit. Quorum virtutem non ferens diabolus, per satellites suos apud Eutolmium comitem [Col. 0366C] Orientis egit ut comprehenderetur Cyprianus episcopus, et virgo Christi Justina. Cujus ante conspectum vinculis ligati, cum fuissent adducti, comes dixit ad beatum Cyprianum: Tu es Cyprianus doctor Christianorum, qui per maleficia multos errare fecisti? Beatus Cyprianus dixit: Aliquando in perditione daemonum positus, multos luxuriosos feci: sed salvavit me Deus per virginem Justinam, dum eam per daemonia tentare vellem, quae illa fide Christi armata per omnia contempsit. Comes iniquus jussit sanctum episcopum post haec suspendi, et exungulari; beatam vero Justinam post alapas, crudis nervis immaniter caedi; deinde sanctum episcopum in carcere recludi, et sanctam virginem in domo cujusdam matronae custodiri. Qui post aliquot dies in sui [Col. 0366D] praesentiam reductos, in sartagine ferrea jussit torreri, picem, adipem et ceram desuper ministris infundentibus. Et cum ibi laudem omnipotenti Deo dicerent, Athanasius sacerdos idolorum postulavit comitem, dicens: Jubeat claritas tua, et in nomine deorum vincam virtutem Christianorum. Et cum appropinquasset ad sartaginem, erupit flamma et consumpsit illum. Comes, acceptis tot miraculis, quae Christus in servis suis operabatur, scripsit imperatori quid super eis juberet. Qui rescripsit ut dirigerentur Nicomediam, et ibi gladio ferirentur. Perducti igitur ad locum sunt decollationis, et vidit eos quidam Christianus Theognitus [Theognidus], et accurrens [Col. 0367A] osculatus est Cyprianum. Quod cernens Servius cognatus regis, iratus egit ut cum sanctis Cypriano et Justina Theognitus decollaretur. Et jacuerunt corpora sanctorum projecta feris sex diebus insepulta. Quidam autem nautae Christiani nocte rapuerunt ea, et navigantes deportaverunt ad urbem Romam. Et matrona venerabilis Rufina, reverenter excipiens illa, sepelivit in praedio suo. Passi sunt autem sexto Kalendas Octobris.
[Col. 0367D] Gregor. Tur. de Gloria martyrum, cap. 98. Apud Aegaeam civitatem, natale sanctorum martyrum Cosmae et Damiani, persecutione Diocletiani, sub praeside Lysia. Hi venerabili matre geniti, sacris [Col. 0367B] litteris eruditi, professione artis medici, virtutibus erant clarissimi. Horum religionem audiens praeses Lysias, misit apparitores, qui eos adducerent. Quos aspiciens interrogavit ex qua provincia, aut quae essent eorum nomina. Beatus Cosmas et Damianus responderunt ei: Ex Arabia sumus. Nomina nostra Cosmas et Damianus; Christiani sumus; sunt nobis et alii fratres, Anthimus, Leontius, Eutropius. Quos, misso officio, jussit sibi praeses illico praesentari, et coepit agere ut sacrificarent. Et cum nulla ratione fundatos animos eorum supra petram Christum movere posset, manibus et pedibus vinctos jussit eos fortiter torqueri, deinde sicut erant concatenati in mare mergi. Quibus statim angelus Domini affuit, et diruptis vinculis, e pelago liberavit. Hoc videntes [Col. 0367C] milites renuntiaverunt praesidi. Ille mox, eis ad se reductis: Docete, inquit, me maleficia vestra, et ego sequor vos, communicans operibus vestris. Sancti vero responderunt: Christiani sumus, maleficia nescimus, et in Christi nomine maleficiorum virtutem contemnimus. Recepti sunt, jubente praeside, in carcerem. Et sequenti die proconsul, sedens pro tribunali, fecit copiosum ignem parari, et beatos martyres de carcere productos in medio jactari. Sed, orantibus sanctis, ignis virtutem suam amisit. Superatus praeses, et quae circa martyres Dei provenerant magicis artibus designans, suspendi ac torqueri eos iterum jubet. Sed cum grato et hilari vultu superiores tormentis persisterent, paratis crucibus, impius proconsul gloriosos martyres suspendi atque [Col. 0367D] extendi, ac lapidibus in cruce levatos persequi jubet. Sed cum ictus lapidum in jacientes retorquerentur, praeses, furore succensus, sagittis eos aggredi jussit, ut saltem leviori volatu ferrum eis infigeretur. Verum cum nec in aliquo sanctos laesissent, plurimi mittentium ac circumstantium vulneribus earum defecerunt. Cernens itaque praeses malitiam suam virtute divina superari, gladio animadverti illos jubet. Martyrizati autem sunt beati Cosmas et Damianus, Anthimus, Leontius, et Eutropius, XXVII die mensis Septembris. Quorum corpora religiosi viri sepelierunt in loco venerabili, non longe a civitate Aegaea. Duorum autem fratrum Cosmae et Damiani memoriam [Col. 0368A] Roma etiam, templo praeclaro opere nomini eorum aedificato, solemniter agit.
In Hispaniis, civitate Corduba, natale sanctorum Fausti, Januarii et Martialis: qui primo equulei poena cruciati, deinde rasis superciliis et auribus ac naribus praecisis, dentibus quoque superioribus evulsis deturpati, ad ultimum ignis passione martyrium consummaverunt.
In monte Gargano, venerabilis memoria beati archangeli Michaelis, ubi ipsius consecrata nomini habetur [Col. 0368B] ecclesia, vili facta schemate, sed coelesti praedita virtute. Vertice siquidem montis excelsi posita, de corpore ejusdem saxi, speluncae instar praecavato, ostenditur. Est autem locus in Campaniae finibus ubi inter sinum Adriaticum et montem Garganum civitas. [Col. 0368D] Ms., semper Sepontus. Sipontus posita est, qui a moenibus civitatis a duodecim millibus praeerectus, in cacumine suo supremo hanc toto orbe venerandam gestat ecclesiam. Quae hoc modo mortalibus cognita est. Quidam vir praedives, nomine Garganus, qui ex adventu suo monti vocabulum indidit, infinita pecorum multitudine pollebat. Contigit autem taurum armenti gregis consortia spernentem, singularem incedere solitum, et ad extremum redeunte pecore domum non reverti. Quem dominus per devia quaeque requirens invenit [Col. 0368C] tandem in vertice montis foribus cujusdam assistere speluncae, quem cum sagitta appetiisset, illa velut flamine venti retorta, eum a quo jactata est mox reversa percussit. Turbati cives et stupefacti, qualiter res fuerit effecta (non enim accedere propius audebant) consulunt episcopum, quid facto opus sit. Qui, indicto jejunio triduano, a Deo monuit esse quaerendum. Quo peracto, sanctus Michael angelus apparuit episcopo per visionem, dicens: Ego sum Michael archangelus qui in conspectu Dei semper assisto; ipsius loci esse me custodem, atque omnium quae ibi geruntur inspectorem hoc volui indicio probare. His revelatione compertis, consuetudine fecerunt cives hic Deum precibus, sanctumque intercessorem poscere Michaelem. Duas quidem januas [Col. 0368D] ibi cernentes, quarum Australis, quae et major erat, aliquot gradibus in Occasum vergentibus adiri poterat. Sed nec ultra cryptam intrare ausi, prae foribus quotidie orationi vacabant. Interea Neapolitae Beneventanos bello lacessere tentant. Qui antistitis sui monitis edocti, triduanum jejunium agunt: et ecce nocte ipsa quae belli praecedebat diem, idem in visione sanctus Michael apparens antistiti, preces dixit eorum exauditas, spopondit victoriam, seque eis affuturum. Quod mox veritas facti demonstravit; domumque victores reversi, vota Domino gratiarum ad templum festinant referre, videntque mane juxta januam septentrionalem, instar posterulae pusillae, [Col. 0369A] quasi hominis vestigia marmori arctius impressa, agnoscuntque beatum Michaelem praesentiae suae signum voluisse monstrare; ubi postea culmine apposito, et altari imposito, ipsa ob signa vestigiorum Appodonia est vocata. Et postmodum collatione facta Sipontini, ad Orientem loci illius, B. Petri apostolorum principis nomine condunt ecclesiam. Iterum Romano pontifice et Sipontino episcopo de consecratione loci ipsius quaerentibus, ac propterea triduanum jejunium cum civibus suis celebrantibus, nocte jejunii suprema sanctus Michael episcopo Sipontino per visionem apparens, monuit ut intrarent ecclesiam, quam ipse dicavit, et missas juxta morem ibi agerent. Meum, inquit, erit ostendere quomodo per memetipsum locum consecraverim. Adveniunt [Col. 0369B] mane cum oblationibus, et magna instantia precum intrant regiam Australem. Et ecce longa porticus in Aquilonem porrecta, atque illam attingens posterulam, extra quam vestigia marmori diximus impressa. Sed priusquam huc venirent, apparet ad Orientem basilica pergrandis, qua per gradus ascenditur. Haec cum ipsa porticu sua quingentos fere homines capere videbatur, altare venerandum, rubroque coopertum palliolo, prope medium parietis Meridiano ostendens. Erat autem ipsa domus angulosa, non in morem operis humani parietibus erectis, sed instar speluncae praeruptis, et saepius eminentibus asperata scopulis. Culmine quoque petroso diversae altitudinis; quod hic vertice tangi, alibi manu vix possit attingi: credo, docente archangelo, Dominum [Col. 0369C] non ornatum lapidum, sed cordis quaerere et diligere puritatem. Nullus autem huc nocturno est tempore ausus ingredi; sed aurora transacta, matutinos ibidem cantant hymnos. Ex ipso autem saxo, quo sacra contegitur aedes ad Aquilonem altaris, dulcis et nimium lucida guttatim aqua dilabitur, quam incolae Stillam vocant. Ob hoc vitreum vas ejusdem receptui praeparatum. Denique nonnulli post longas febrium flammas, hac hausta stilla, celeri confestim refrigerio potiuntur salutis. Innumeris quoque et aliis modis ibi et crebro sanantur aegroti; et multa, angelica tantum illic potestate, geri miracula comprobatur. Sed non multo post Romae venerabilis etiam Bonifacius pontifex ecclesiam sancti Michaelis nomine constructam dedicavit, in summitate Circi [Col. 0369D] cryptatim miro opere altissime porrectam. Unde et idem locus in summitate sua continens ecclesiam, Internubes situs vocatur.
In Galliis, castro Solodoro, quod est super [Aurulam] Arulam fluvium, passio sanctorum martyrum Victoris et Ursi, ex gloriosa legione Thebaeorum. Qui cum illuc furorem Maximiani tyranni declinantes secessissent, ipsius jussu tenti ab Hyrtaco exsecutore, primo diris suppliciis excruciati; sed coelesti super eos lumine coruscante, ruentibus in terram [Col. 0370A] ministris erepti, deinde in ignem missi sunt. Veniente autem mox pluvia vehementi, exstincta pyra in nullo penitus laesi, novissime gladio consummati sunt. E quibus sanctus Victor ad urbem [Col. 0369D] Jenavensium, vulgo Januensium. Janavensium translatus, miraculorum gloria et veneratione fidelium celebratur.
Item apud Bethlehem Judae, depositio sancti Hieronymi presbyteri. Hic natus in oppido Stridonis, quod Dalmatiae quondam Pannoniaeque confinium fuit, patre Eusebio, vestem Christi puer Romae suscepit, ibique litteris Graecis ac Latinis a primaevo eruditus est. Postquam autem omne mundanarum studium litterarum adeptus est, probatissimorum quoque monachorum habitum factumque imitatus est, Romanae Ecclesiae presbyter postmodum ordinatur. [Col. 0370B] Dumque per triennium continuum charus acceptusque populis veneraretur, omniumque judicio dignus esse summo sacerdotio decerneretur, quidam ex clericorum monachorumque ordinibus, pro petulantia, proque ingluvie discursantes, ad effugandum Urbe Hieronymum, qui utrumque eorum scribens vitium deprehenderat, insidias paraverunt. Verum ipse propter coelorum regna, domum, parentes, sororem, cognatos, Roma egressus, dereliquit, et Hierosolymam militaturus Deo pergens, primo ad Gregorium Nazianzenum, tunc Constantinopolitanae urbis episcopum, supplex docilisque discipulus accessit, ut sanctarum Scripturarum studiis erudiretur. Inde in Syriam perrexit, in possessione Evagrii presbyteri aliquantulum commoratus. Ad deserta [Col. 0370C] deinde loca ita laetus accinctusque accessit, ut volasse eum magis quam measse crederes. Quadriennium itaque in illa vasta solitudine, quae exusta solis ardoribus horridum monachis praestat habitaculum, exegit; indeque ad Bethlehem oppidum remeavit, ubi prudens animal ad praesepe Domini se obtulit permansurum. Bibliothecam sane suam, quam sibi summo studio ipse condiderat, omniumque librorum orationes, quas pene memoriter retinebat, iterum relegens, diem jejuniis ducebat ad vesperam. Plures ad eum religiosorum, quibus vita ejus fama comperta est, protinus confluxerunt, bonumque doctorem, parvo adhuc sub tugurio, boni observavere discipuli. Nec multo post cellulas ibi ob discipulorum suorum copiam, et propter frequentiam adventantium, ad [Col. 0370D] Bethlehemiticam portam, quae ad Occidentem conspicit, et egredientibus ad Septentrionem videtur, parvulum habitationis locellum construxit. Quibus vero nisibus, quantisve laboribus Hebraicam linguam atque Chaldaicam, litterasque Hebraeas didicerit, verbis ejus edicam. Dum essem, inquit, juvenis, et solitudinis me deserta vallarent, incentiva vitiorum ardoremque naturae ferre non poteram. Quam cum crebris jejuniis frangerem, mens tamen cogitationibus aestuabat. Ad quas edomandas, cuidam fratri, qui ex Hebraeis crediderat, me in disciplinam dedi; ut post Quintiliani acumina, et Ciceronis fluvium, gravitatemque Frontonis, et lenitatem Plinii, alphabetum discerem, [Col. 0371A] ac stridentia anhelantiaque verba meditarer. Quid ibi laboris sumpserim, quid sustinuerim difficultatis, quoties desperaverim, et contentione discendi rursus inceperim, testis est conscientia mea. Armatus itaque fide, gratiamque Christi adeptus, Hebraeorum volumina, quae in Canone continentur, de Hebraeo in Latinam linguam vertit, eaque pene omnia commentatus est. Ut ergo opera ejus valde utiliter confecta breviter commemoremus, scripsit Vitam Pauli monachi, Epistolarum ad diversos librum unum, ad Heliodorum exhortatoriam; Altercationem Luciferiani et Orthodoxi, Chronicon omnimodae historiae; in Jeremiam et Ezechielem Homilias viginti octo quas de Graeco in Latinum vertit. De Seraphin, de Osanna, de frugi et [Col. 0371B] luxurioso filio, de tribus quaestionibus Legis veteris, Homilias in Cantica canticorum duas, adversus Helvidium de Mariae virginitate perpetua, ad Eustochium de virginitate servanda, ad Marcellam Epistolarum librum unum, Consolatoriam de morte filiae ad Paulam, in epistolam Pauli ad Galatas commentariorum libros tres, in epistolam ad Titum librum unum, in Epistolam ad Philemonem librum unum, in Ecclesiasten commentarios, Quaestionum Hebraicarum in Genesim librum unum, de Locis librum unum, Hebraicorum nominum librum unum. De Spiritu sancti Dydimi, quem in Latinum transtulit, [Col. 0372A] librum unum, in Lucam homilias triginta octo, in psalmos a decimo usque ad sextum decimum tractatus septem, Captivum monachum, Vitam beati Hilarionis, Novum Testamentum Graecae fidei reddidit; Epistolarum autem ad Paulam et Eustochium incertus est numerus. Sexdecim prophetarum volumina quatuor et septuaginta libris editis commentatus est. Inter has itaque numerosas operis sui paginas, centum et triginta quinque virorum illustrium ecclesiasticorum scriptorum nomina, a passione Christi usque ad quartum decimum Theodosii imperatoris annum ordine digessit. Item contra Jovinianum libros duos, Apologeticum ad Pammachium, in Matthaeum commentariorum libros quatuor, Enchiridion in psalterium. Adversus Vigilantium [Col. 0372B] contraque Pelagium luculentissima volumina edidit. De mansionibus quoque filiorum Israel, et alia quamplurima ad aedificationem Ecclesiae catholica pietate composuit. Tanta denique lassitudine fatigatus est ut etiam in stratu suo jacens, funiculo trabe suspenso supinus apprehenso erigeretur, ut scilicet officium monasterii prout poterat, exhiberet. Tandem, post perfectam placitamque Deo conversationem, nonagesimo octavo aetatis anno, apud Bethlehem oppidum in pace quievit pridie Kalendas Octobris, duodecimo Honorii imperatoris anno. Libros suos per quinquaginta et sex annos confecit.
Apud Antisiodorum, natalis sancti Germani episcopi, qui multis virtutibus, doctrina et continentia clarus exstitit. Qui ad confirmandam fidem gratiae coelestis, Britannias venire, judicio omnium Gallicanorum antistitum compulsus est, adjuncto sibi beato Lupo Trecassinae civitatis episcopo. Siquidem haeresis Pelagiana fidem Britannorum foeda peste commaculaverat. Dum per medium sinum, quo a Gallico Britannias usque tenditur, secundis flatibus ferretur, subito inimica vis ventorum concitavit procellas, coelum diemque nox nubium subduxit, et casu ipse pontifex fractus corpore, lassitudine ac sopore resolutus, nave jacebat. Tum beatus Lupus [Col. 0371D] omnesque turbati, excitant seniorem. Qui confestim Christum invocat, et assumptum in nomine sanctae Trinitatis oleum misit in mare, fluctusque saevientes opprimit, ac tranquillam serenitatem reddit. Decursis vero spatiis pelagi, optati littoris sacerdotes Dei quiete potiuntur, ac mox Britannorum insulam, opinione, praedicatione, virtutibusque impleverunt, ita ut passim et fideles catholici firmarentur, et depravati viam correctionis agnoscerent. Interea quidam tribunitiae potestatis filiam decem annorum caecam sacerdotibus curandam offert. Nec mora, beatus [Col. 0372C] Germanus invocato Domino, adhaerentem lateri suo capsulam cum sanctorum reliquiis collo avulsam manibus comprehendit, eamque in conspectu omnium puellae oculis applicuit, quae statim lumen recepit. Beatus praeterea vir dum aliquandiu uno loco infirmitatis necessitate teneretur in vicina qua manebat casula, exarsit incendium; sed hospitium sancti viri expavescens flamma, haudquaquam ausa tangere transilivit, et inter globos flammantis incendii incolume tabernaculum, quod habitator inclusus servabat, emicuit. Et cum idem ipse nihil remedii debilitati suae pateretur adhiberi, quadam nocte candentem niveis vestibus vidit sibi adesse personam, quae manu extensa, jacentem videbatur attollere, eumque consistere firmis vestigiis imperabat. Post [Col. 0372D] horam itaque, fugatis doloribus, recepit pristinam sanitatem ut, die reddito, itineris laborem subiret intrepidus. Sed et bellum, Saxonum Pictorumque ad Britones eo tempore junctis viribus, susceptum divina virtute retunditur, cum Germanus ipse dux belli factus, non tubae clangore, sed clamore Alleluia, totius exercitus voce ad sidera levata, hostem immanem in fugam convertit. Composita vero insula, reditum moliuntur pontifices, fitque ut tranquilla navigatione suorum desideriis felix carina eos restitueret; nec multo interposito tempore, nuntiatur ex [Col. 0373A] eadem insula, Pelagianam perversitatem iterato paucis auctoribus dilatari. Rursusque ad beatissimum virum preces sacerdotum omnium deferuntur, ut causam Dei, quod prius obtinuerat, tutaretur. Quorum petitioni festinus obtemperat. Namque adjuncto sibi Severo, totius sanctitatis viro (qui erat discipulus beatissimi patris Lupi, Trecassenorum episcopi, et tunc Treviris ordinatus episcopus, gentibus primae Germaniae verbum praedicabat), mare conscendit, et consentientibus elementis, tranquillo navigio Britannias petit; expulsisque pravitatis auctoribus, compositisque omnibus, beati sacerdotes ea qua venerant prosperitate redierunt. Porro Germanus post haec ad Ravennam pro pace Armoricanae gentis supplicaturus advenit, ibique a Valentiniano et Placida [Col. 0373B] matre ipsius summa reverentia susceptus, post aliquot dies migravit ad Christum. Cujus corpus honorifico agmine, comitantibus virtutum operibus, suam defertur ad urbem.
Tomis civitate, sanctorum Prisci, Crescentii et Evagrii.
Rhemis civitate, sancti Remigii episcopi et confessoris, viri praeclarissimae virtutis et sanctitatis. Hic gentem Francorum, idolorum culturis deditam, convertit ad Christum, rege ipsorum sacro fonte baptismatis et sacramentis fidei prius initiato. Septuaginta et eo amplius in episcopatu annos explevit. Hic, inter caetera facta, puellam a morte corporis suscitavit.
[Col. 0373D] Euseb., l. VIII, c. 5 et 6. Apud Nicomediam, natalis sancti Eleutherii martyris, sub Diocletiano. Cujus tempore contigit aliquam partem palatii incendio conflagrari. Hoc imperator a Christianis factum falsa suspicione praesumpsit. Ex quo inaestimabili furore succensus, jubet omnes Christianos acervatim collectos alios quidem gladio obtruncari, alios ignibus conflagrari. Horum primus, et qui omnes hortaretur pro Christo fortiter animas ponere, erat Eleutherius. Denique cum assistentes ministri rogarent singulos, si forte sacrificaturi vellent dimitti, tam viri quam mulieres ne interrogari se quidem patiebantur, sed ultro vel flammis irruere, vel caedentibus gladiis certatim objectare cervices. Cumque jam illis ipsis spectatoribus nimietas crudelitatis horresceret, ministri [Col. 0373D] scelerum partem populi naviculis injectam in medium pelagus abducunt, ibique in sententia fidei persistentes praecipitant in profundum. In tantum vero rabies crudelitatis apud eos exarsit, ut regios pueros martyres effectos, cum secundum humanitatis ordinem fuissent sepulturae mandati, effoderent denuo, et corpora eorum projicerent in mare, dicentes: Ne forte efficiantur dii Christianorum. Verum beatus Eleutherius, immanissimis tormentis diu excruciatus, cum ipse per singula tormenta validior redderetur, martyrium victoriae suae, ignibus [Col. 0374A] velut aurum examinatus, complevit. Cujus reliquias furtim Christiani auferentes, Nicomediae sepultura venerabili reposuerunt.
In Atrebatis, villa Siricinio, passio sancti Leodegarii, Augustodunensis episcopi, quem variis injuriis et diversis suppliciis pro veritate afflictum, Ebroinus major domus regiae interfecit. Cujus sacrum corpus in dioecesi Pictavorum translatum, in monasterio beati Maxentii honorifice est humatum.
[Col. 0373D] Vide lib. de Fest. Apost. Natalis sancti Dionysii Areopagitae, qui ab apostolo Paulo instructus credidit Christo, et primus apud Athenas ab eodem apostolo episcopus est ordinatus, et sub Adriano principe, post clarissimam confessionem [Col. 0374B] fidei, post gravissima tormentorum genera, glorioso martyrio coronatur, ut Aristides Atheniensis, vir fide sapientiaque mirabilis, testis est in eo opere quod de Christiana religione composuit. Hoc opus apud Athenienses summo genere colitur, et inter antiquorum monumenta clarissimum tenetur, ut peritiores Graecorum affirmant.
Apud antiquos Saxones, natalis sanctorum Ewaldorum duorum presbyterorum, qui cum sancto Willibrordo episcopo venientes in Germaniam, transierunt ad Saxones, et cum praedicare ibi Christum coepissent, comprehensi a paganis occisi sunt. Ad quorum corpora noctu multa diu lux apparens, et ubi essent, et cujus essent meriti declaravit.
[Col. 0373D] Vide ibid. Apud Corinthum, natalis sanctorum Crispi et Caii, quorum meminit beatus apostolus Paulus Corinthiis scribens.
[Col. 0374D] Euseb., l. VIII, c. 8 et 9. Apud Aegyptum, natalis sanctorum martyrum Marci et Marciani fratrum, et cum eis innumerabilium aliorum non inferioris gloriae, tam virorum quam feminarum. Sed et pueri et senes, pro fide Domini nostri Jesu Christi, praesentem vitam parvipendentes, futurae gloriae beatitudinem quaesiere. Quidam ex ipsis post verbera, post ungulas, post flagella, aliosque diversi generis horribiles cruciatus, flammis traditi sunt, alii in mare praecipitati, nonnulli inedia consumpti, nonnuli etiam capite caesi, ita ut sponte cervices suas securibus darent; alii patibulis affixi, [Col. 0374D] ex quibus nonnulli more perverso capite deorsum presso, ac pedibus in sublime sublatis, passionis beatissimam coronam promeruerunt.
[Col. 0374D] Euseb., l. V, c. 24. Ruff. Apud Siciliam, natalis sanctorum Placidi, Eutychii et aliorum triginta.
In Galliis, civitate Valentia, sancti Apollinaris episcopi, cujus et vita virtutibus insignis fuit, et mors nihilominus signis ac prodigiis decoratur.
[Col. 0375A] Apud Eumeniam, beati Thraseae episcopi apud Smyrnam martyrio consummati, qui unus ex antiquis, quasi ex traditione priorum se accepisse asseruit: Salvatorem praecepisse apostolis suis, ut ante duodecimum annum ab Jerosolymis ne discederent.
[Col. 0375D] Euseb., l. V, c. 24. Ruff. Apud Capuam, natalis sanctorum Marcelli, Casti, Aemilii et Saturnini.
In Galliis, civitate Agenno, natalis sanctae Fidis, virginis et martyris, cujus exemplo beatus Caprasius ad agonem martyrii animatus est.
Eodem die, beati Sagaris, martyris et episcopi Laodicensis, qui unus fuit de antiquis sancti Pauli apostoli discipulis.
[Col. 0375D] Pontific., c. 35. Romae, via Appia, natalis S. Marci, papae et confessoris, qui sedit in episcopatu annos duos, menses novem, dies viginti. Sepultus in coemeterio Balbinae, via Ardeatina, quod ipse insistens fecit.
Eodem die natale sanctorum martyrum Juliae, Sergii et Bacchi, sub Maximiano imperatore. Cujus honoribus sublimati, in palatio ejus clari habebantur. Nam Sergius erat primicerius, Bacchus vero secundicerius scholae gentilium. A quibusdam ergo apud imperatorem accusati, quod essent Christiani, vocati sunt ab imperatore, ut sacrificantes Jovi, de sacrificiis oblatis cum eo degustarent. Ingressus imperator templum, gustavit de sacrificiis, et circumspiciens, [Col. 0375C] non vidit Sergium et Bacchum: neque enim ingressi fuerant templum. Mittens igitur milites de adstantibus sibi imperator, jussit eos introduci. Quibus et dixit: Ut video, facti estis deorum inimici. Accedite ad aram Jovis magni, et sacrificate, ac de sacrificiis ejus sicut et caeteri manducate. Responderunt beati Sergius et Bacchus: Habemus regem verum aeternum in coelis, Jesum Christum Filium Dei. Huic per singulos dies offerimus sanctum vivumque sacrificium, atque rationabilem culturam; lapides autem et ligna non adoramus. Imperator tunc indignatus jussit exutos chlamyde indui eos muliebri colobio, et per mediam civitatem ad palatium pertrahi, catenis in cervicibus positis. Et cum pervenissent ad palatium, dixit eis imperator: [Col. 0375D] Sceleratissimi, scitis quia quem colitis Christum fabri filius fuit, et antequam nuptiae legitimae fierent, de adulterio facto mater eum procreavit? Cui milites Christi responderunt: Erras, imperator; nam quem colimus Deus verus est, et vita aeterna, qui fecit coelum et terram et quae in eis sunt. Amplius igitur veris prosecutionibus eorum iratus Maximianus, jussit eos Antiochio duci tradi, ut constringeret eos in cippo. Et facto mane, sedit in praetorio. Et adducti sunt ante illum Sergius et Bacchus. Et cum nec blanditiis, nec minis eos a proposito incurvare posset, beatum quidem Sergium [Col. 0376A] iterum jussit in custodia recipi, Bacchum vero extensum nervis crudis tam diu caedi quousque caedentes lassi deficerent. Et vicissim succedentibus sibi caesoribus, martyr gloriosus in confessione Christi, totus corpore discissus, emisit spiritum, et relicto corpore avibus et feris, abiit Antiochus. At Christiani furtim venientes tulerunt corpus martyris, et in spelunca quadam sepelierunt. Sequenti vero die beatus Sergius eductus de custodia, praesentatur Antiocho; qui cum verbis eum flectere non posset, primo cothurnos confixos clavis vestiri eum fecit, et novem millibus ante se currere. Postmodum in sententia fixum manere videns, decollari jussit, quem tunc Christiani in eodem loco sepelierunt. Parvo autem tempore interposito, beatum quoque [Col. 0376B] Bacchum a loco quo tumulatus fuerat elevantes, honorabili Martyribus loco juxta sanctum Sergium composuerunt. Ubi et virgo Julia, quae sub Martiano praeside martyrium consummavit, sociata Martyribus sepulta quiescit.
Eodem die, sanctorum martyrum marcelli et Apulei, qui quidem primo adhaeserunt Simoni mago; sed videntes mirabilia quae Dominus operabatur per apostolum suum Petrum, relicto Simone, doctrinae apostolicae se tradiderunt. Et post martyrium apostolorum, confessione Christi et ipsi decorati, Aureliano consulari viro sententiam ferente, martyrii coronam reportarunt. Sepulti non longe ab urbe Roma.
[Col. 0376C] [Col. 0376D] De hoc supra 11 Apr. Hier. de Scr. Eccl., cap. 30. Vide lib. de Fest. Apost. Apud Cretam, urbe Gortinae, beati Philippi episcopi, magnis virtutibus et optimis studiis praediti viri.
Thessalonicae, S. Demetrii martyris.
Et beatissimi senis Simeonis.
Abrahae Patriarchae.
Apud Parisium, natalis sanctorum martyrum Dionysii episcopi, Eleutherii presbyteri, et Rustici diaconi: qui beatus episcopus a pontifice Romano ad Gallias directus, ut praedicationis operam populis a fide Christi alienis exhiberet, tandem Parisiorum civitatem devenit, et per aliquot annos sanctum opus fideliter et ardenter exsecutus, a praefecto Fescennino [Col. 0376D] Sisinnio comprehensus, et cum eo sanctus presbyter Eleutherius et Rusticus diaconus, gladio animadversi martyrium compleverunt.
Apud Coloniam Agrippinam, natale sanctorum martyrum Gereonis, et aliorum trecentorum octodecim, quos ferunt Thebaeos fuisse, et cum legione illa beati Mauritii, inde jussu Maximiani imperatoris in Gallias transitum fecisse, atque circa Rheni littora consedisse, et funestum tyranni imperium respuendo, pro vera pietate colla patienter gladiis subdidisse.
[Col. 0377A] Loth prophetae.
Apud Cretam, beati Pinyti, inter episcopos nobilissimi, [Col. 0377D] Hier. de Script. Eccles., cap. 28. qui in scriptis suis velut in quodam speculo viventem sui reliquit imaginem.
Item apud Agrippinensem urbem, natalis sanctorum martyrum Mallosi et Victoris: quorum prior, cum longo tempore ubinam sepultus fuerit latuisset, sancto episcopo ejusdem loci ex divina revelatione manifestatus est. Cumque corpus ejus ex loco abdito levaretur, tanta odoris suavitas emanavit, ut astantes fideles velut immensi aromatis fragrantia replerentur.
Ita Britannia, [Col. 0377D] Beda Hist. Angl. l. 2, c. 9, 14, 16, 17, 20; et l. 3, c. 14. sancti Paulini episcopi Eboraci, qui ordinatus episcopus a beato Justo, qui a sancto Augustino, quem beatus Gregorius ad praedicandum Anglorum genti direxerat, consecratus episcopus [Col. 0377B] fuerat, gentem Nordanhumbrorum, hoc est eam nationem Anglorum, quae ad aquilonem Umbri fluminis habitabat, cum rege suo Eduino, verbum fidei praedicando convertit. Et clarus vita, doctrina, et miraculis, VI Idus Octobris in pace quievit.
Apud Tarsum metropolim Ciliciae, natale beatissimorum martyrum Tharaci, Probi et Andronici: qui persecutione Diocletani sub Maximo praeside, longo tempore carcerali squalore afflicti, et tertio diversis tormentis et suppliciis examinati, in confessione fidei triumphum gloriae adepti sunt. Nam nervis crudis graviter caesi, et testis asperrimis defricati, etiam papyro ardenti circa ventrem et latera adusti, post [Col. 0377C] maxillarum confractionem, post tormenta tibiarum, post aceti et sinapis naribus infusionem, post obeliscos ignitos, post confixionem digitorum clavis acutissimis, post oculorum transpunctionem, ac linguae abscissionem, novissime in amphitheatro ursis et leonibus projecti sunt. Sed cum nulla ex bestiis sanctorum corpora auderet attingere, Maximus, ira accensus, jussit eos gladio jugularii et corpora eorum inter corpora gladiatorum projici. Noctu autem venientes fideles, et deprecantes Dominum ut eis ostenderet sanctorum reliquias, viderunt subito velut stellam splendidam de coelo missam super singula sanctorum corpora residentem. Sicque cum ingenti gaudio rapientes ea, praecedente se ejusdem stellae splendore, gloriosos Christi athletas loco aptissimo [Col. 0377D] condiderunt.
Apud Ravennam via Laurentina, natalis sancti Edistii.
Apud Africam, [Col. 0378D] Vict. Afr. l. II. sanctorum confessorum et martyrum quatuor millium nongentorum septuaginta sex, qui persecutione Vandalica, apud Africam, cum essent ecclesiarum Dei episcopi, presbyteri et diacones, associatis sibi turbis fidelium populorum, jussu Hunnerici regis Ariani, pro defensione catholicae [Col. 0378A] veritatis, in horribilis eremi exsilium trusi, et inter Mauros ferocissimos deputati sunt; inter quos erant Cyprianus et Felix praecipui Domini sacerdotes. E quibus plurimi cum crudeliter minarentur, et hastilium cuspidibus ad currendum ac lapidibus tunderentur, sive ligatis pedibus, velut cadavera per dura et aspera loca traherentur, tam diro supplicio per singula membra discerpti, dum per gladios acutos petrarum huic caput conterebatur, aliis latera findebantur, inter manus trahentium spiritum exhalabant. Exstat per totum aggerem publicum, tumulis loquentibus, visis sepultura sanctorum.
Natalis beati Carpi, discipuli Apostoli, Pauli apud [Col. 0378B] Troadam.
Apud Antiochiam, beati Theophili, qui sextus ab apostolis Ecclesiae pontificatum tenuit, viri eruditissimi [Col. 0378D] Hier. de Script. Eccl. cap. 25. .
Natalis sancti Callisti papae, [Col. 0378D] Pontif., cap. 17. qui sedit in episcopatu annos septem, menses duos, dies decem, et sub persecutione Alexandri imperatoris martyrii gloriam adeptus est. Postquam enim Palmachium proconsulem, cum omni domo sua baptizavit, et senatorem Simplicium ad domum ejus, et Felicem cum uxore Blanda, quam a paralysi curavit, et iidem ipsi ab Alexandro universi occisi, gloriam martyrii consecuti sunt; sed et postquam Calepodius presbyter [Col. 0378C] ejus gladio martyrium sumpsit, tentus est ab Alexandro, et diutissime fame cruciatus, et quotidie fustibus caesus; atque prohibitum fuit ne quis ad eum veniret; si vero aliquis venire noctu auderet, comprehensum occiderent. Qui cum multis diebus esset in custodia, venit ad eum beatus Calepodius per visum, et consolabatur eum, dicens: Firmus esto, pater, quia corona tua jam perfecta est. Erat ibi miles quidam nomine Privatus, ulceribus plenus, qui doloribus continuis cruciabatur. Hic misit se ad pedes sancti Callisti, rogans ut sanaret eum ab ulceribus et doloribus suis; quem mox sanctus pontifex ab ulcerum dolore ac foeditate, simul et ab infidelitate in nomine sanctissimae Trinitatis baptizatum curavit. Quod audiens Alexander, ipsum quidem militem [Col. 0378D] fecit plumbatis deficere; beatum vero Callistum per fenestram domus praecipitari, et ligato ad collum ejus saxo, in puteum demergi, et in eum per rudera cumulari. Post dies vero decem et septem presbyter ejus Asterius cum clericis noctu veniens, levavit corpus ejus, et sepelivit in coemeterio Calepodii, via Aurelia, pridie Idus Octobris.
Eodem die, transitus sancti Justi in eremo: qui cum aliquot annis in eremo Angelicam egisset vitam, et dignus adesset finis, tantis laboribus regnum spondens coelorum atque illis jam extremis sanctae commigrantis [Col. 0379A] animae, flens et consternatus mente Viator astaret dicens: Cur me, Domine, derelinquis? respondisse dicitur, ne conturbaretur quasi destitutus solatio, quia brevi se illo quoque ipse sequeretur. Quam utique prophetiam ac revelationem cito transitu sanctissimi invenis ministri ejus qui solus ardore fidei eum episcopatum fugientem et latere cupientem secutus fuerat, constat fuisse completam.
In Galliis, [Col. 0379D] Gregor. Tur. de Glor. m., c. 62. apud Coloniam Agrippinam, sanctorum Maurorum de militibus S. Gereonis. Qui ex legione sacra Thebaeorum, cum essent numero quinquaginta, apud eamdem urbem martyrium consummantes, conditi sunt in basilica, quae admirabili opere [Col. 0379B] exmusivo quodammodo deaurata resplendet; unde et incolae sanctos aureos eos vocitare consueverunt.
Eodem die apud Lugdunum, natale beati Antiochi episcopi, qui cum adhuc presbyter Lugdunensis esset, pio incitatus officio, usque ad visendum episcopum suum, in eremo jam morabatur, nomine et actione vere Justus, pergere animo intendit. Vir districtione praecipuus, et qui non immerito, tempore interjecto ad ejusdem pontificii culmen assumptus est. Quo strenue administrato, regnum coeleste adeptus est. Sepultus in ecclesia martyrum Machabaeorum, in qua et sanctus Justus tumulatus quiescit.
[Col. 0379C] In Africa [Col. 0379D] Vict. Afr. lib. I. , natale sanctorum martyrum CCLXX pariter coronatorum, et sanctorum martyrum Martiani et Satyriani, cum duobus fratribus eorum, et egregiae Christi ancillae Maximae virginis. Qui tempore Wandalicae persecutionis, sub Geiserico rege Ariano, pro constantia fidei Catholicae primum nodosis fustibus caesi, et usque ad ossa laniati, cum multo tempore talia paterentur, sequenti die semper incolumes reddebantur. Post etiam dura carceris custodia damnati, cum fuissent arctati in nervum, mira Dei virtute, ingentium lignorum putrescens soluta est fortitudo. Ad quod miraculum Maxima Christi famula suae libertati dimissa, mater postmodum multarum virginum Dei effecta, in veritatis confessione gloriosa consenuit. Reliqui inter ferocissimos [Col. 0379D] Mauros exsilio relegati, cum praedicatione sua multitudinem barbarorum Christo Domino lucrati fuissent, jussu impii Geiserici, ligatis pedibus, post terga currentium quadrigarum, inter spinosa loca silvarum pariter jussi sunt interire. Cumque ducta atque reducta dumosis lignorum aculeis innocentium corpora carperentur, vicino currentibus indomitis equis, vale sibi invicem his verbis dicebant: Frater, ora pro me; implevit Deus desiderium nostrum. Taliter pervenitur ad regnum coelorum. Sicque orando et psallendo, gaudentibus angelis, pias [Col. 0380A] animas emisere. Ubi usque in hodiernum diem non desinit ingentia mirabilia Jesus Christus Dominus operari.
Marthae sororis Lazari.
Item beati Aristionis, qui fuit unus de septuaginta Christi discipulis [Col. 0379D] Euseb. l. III, c. 30. Ignat. epist. 10. .
Item beati Heronis, de quo beatissimo Ignatio pergenti ad passionem revelatum est quod Antiochenam post eum recturus esset ecclesiam. Erat enim hic beati martyris Ignatii tunc diaconus; episcopus factus, viam magistri pius imitator sequitur, et pro commendato grege amator Christi occubuit.
In Galliis, civitate Arausica, sancti Florentii episcopi, qui multis clarus virtutibus in pace quievit.
Natalis S. Lucae Evangelistae.
Eodem die [Col. 0380D] Vide librum de Fest. Apost. Euseb. l. VI, c. 9. , sancti Asclepiadis Antiocheni episcopi, qui unus fuit ex praeclaro confessorum numero, qui sub Decio gloriose passi sunt.
Item Romae sanctae Triphoniae [Col. 0380D] De ea in Actis S. Laurent., 10 Aug. uxoris Decii Caesaris. Quae, viro suo post interfectionem beatorum Sixti et Laurentii divinitus punito, petiit baptizari cum filia Decii Cyrilla, a Justino presbytero; et alia die defuncta est, ac juxta sanctum Hippolytum in cripta sepulta, quinto decimo Kal. Novembris.
[Col. 0380C] Apud Antiochiam Syriae [Col. 0380D] Euseb. l. IV, c. 16. Ruff. 17. , natalis sanctorum Beronici, Pelagiae, et aliorum quadraginta novem.
Item ipsa die, beati Ptolomaei, sed et beati Lucii martyrum. Qui beatus Ptolomaeus, comprehensus a quodam centurione, interrogatur si Christianus esset. Hoc Ptolomaeus tanquam amator veritatis, nequaquam gloriam suae professionis occultans, percontanti Christianum se esse confessus est. Hunc continuo centurio in vincula conjecit, et multo tempore squalore carceris maceratum ad ultimum Urbicio judici obtulit. A quo simili modo hoc solum interrogatus est si esset Christianus; qui rursum tanti boni sibi conscius, divinam religionem prae se tulit, et de Christi magisterio ac totius boni institutionibus publica confessione testatus est. Qui enim negat quod [Col. 0380D] est sine dubio culpabile judicat esse quod negat. Continuo ergo post confessionem ab Urbicio duci jubetur. Lucius autem quidam Christianus vir, videns tam temere latam sententiam, ait ad Urbicium: Quid, quaeso, causae est, quod neque adulterum, neque corruptorem, aut homicidam, vel latronem, raptoremve, aut alterius cujuslibet facinoris reum, sed tantum pro nomine Christiano, quod hoc se vocabulo confessus est nuncupari, ad mortem hominem duci praecepisti? Non sunt haec digna pio imperatore, nec sapientissimo puero filio ejus, neque sacro senatu [Col. 0381A] quae agis, Urbici. At ille nihil aliud inquirens, ait ad Lucium: Videris mihi et tu Christianus esse. Cumque Lucius respondisset: Hoc plane sum, etiam ipsum duci jussit ad mortem. Ille, gratias, inquit, ago, quod me nequissimis dominis absolutum ad bonum et optimum Patrem, et Regem omnium Dominum remittis. Sed et tertius quidam, pari modo libertate usus, pari quoque sententia punitus est. Passi sunt autem sub Antonio, cognomento Pio, et filio ejus, hi beati martyres, et sepulti apud Alexandriam metropolim Aegypti.
In Galliis, civitate Agenno, sancti Caprasii martyris: qui cum rabiem persecutionis declinans lateret [Col. 0381B] in spelunca, audiens beatam Fidem virginem pro Christo fortiter agonizare, animatus ad tolerantiam passionum, oravit ad Dominum ut si pro certo eum dignum gloria martyrii judicaret, ex lapide speluncae illius aqua limpidissima emanaret. Quod cum Dominus continuo praestitisset, ille securus ad aream certaminis properavit, et palmam martyrii fortiter dimicando promeruit.
Apud Nicomediam, natalis SS. martyrum Dasii, Zotici, Caii, cum duodecim militibus.
Eodem die, sancti patris nostri Hilarionis, cujus vitam Hieronymus virtutibus plenam scribit [Col. 0381D] Hieron. t. I. . Hic [Col. 0381C] ortus vico Thabata, qui circiter quinque millia a Gaza urbe Palaestinae ad Austrum situs est, cum parentes haberet idolis deditos, rosa, ut dicitur, de spinis floruit. A quibus missus Alexandriam, grammatico traditus est, ibique quantum illa patiebatur aetas, magna ingenii et morum documenta praebuit. Brevi, charus omnibus, et loquendi arte gnarus; quodque his majus est omnibus, credens in Domino Jesu; tota illi voluntas in Ecclesiae congregationibus erat. Audiens autem celebre nomen Antonii, quod per omnes Aegypti populos ferebatur, incensus visendi eum studio, perrexit ad eremum; et statim ut eum vidit, mutato pristino habitu, duobus mensibus juxta eum mansit, contemplans ordinem vitae ejus, morumque gravitatem; quam crebrer in oratione, [Col. 0381D] quam humilis in suscipiendis fratribus, severus in corripiendis, alacer in exhortandis esset, et ut continentiam cibique ejus asperitatem nulla unquam infirmitas frangeret. Reversus autem cum quibusdam monachis ad patriam, parentibus jam defunctis, partem substantiae fratribus, partem pauperibus largitus est, nihil sibi omnino servans. Erat autem tunc annorum quindecim. Sic nudus et armatus in Christo solitudinem ingressus est, sacco tantum coopertus, et pelliceum habens ependyten, et tenattem quem illi beatus Antonius proficiscenti dederat, sagumque rusticum; quindecim tantum caricas post solis occasum comedens. Igitur a sextodecimo usque ad [Col. 0382A] vigesimum aetatis suae annum, aestus et pluvias brevis tuguriunculo declinavit, quod junco et carice texerat. Structa deinceps brevi cellula, quae usque hodie permanet, latitudine pedum quatuor, altitudine pedum quinque, hoc est statuta sua humiliore, porro longitudine paulo ampliore quam ejus corpusculum patiebatur, ut sepulcrum potius quam domum crederes. Capillos semel in anno Paschae die totondit. Super nudam humum in stratu junceo usque ad mortem cubitavit. Saccum quem semel fuerat indutus, nunquam lavans; nec mutavit alteram tunicam, nisi cum prior penitus scissa esset. Scripturam quoque sanctam memoriter tenens, post orationes et psalmos quasi Deo praesente recitabat. A vigesimo primo anno usque ad vigesimum sextum, [Col. 0382B] tribus annis dimidium lentis sextarium madefactum aqua frigida comedit; aliis tribus, panem aridum cum sale et aqua. Porro a vigesimo septimo usque ad trigesimum, herbis agrestibus et vigultorum quorumdam radicibus crudis sustentatus est. A tricesimo autem primo usque ad tricesimum quintum, sex uncias hordeacei panis, et coctum modicum olus absque oleo in cibo habuit. Sentiens autem caligare oculos et totum corpus impetigine et pumicea quadam scabredine contrahi, ad superiorem victum adjecit oleum, et usque ad sexagesimum tertium vitae suae annum, hoc continentiae cucurrit gradu, nihil extrinsecus aut pomorum, aut leguminis, aut cujuslibet rei gustans. Hinc cum se videret corpore defatigatum, et propinquam putaret [Col. 0382C] imminere mortem, a sexagesimo quarto anno usque ad octogesimum pane abstinuit, incredibili mentis fervore, ut eo tempore quasi novus accederet ad servitutem Domini quo solent caeteri remissius vivere. Fiebat autem ei de farina et comminuto olere sorbitiuncula, cibo et potu vix quinque uncias appendentibus. Sicque complens ordinem vitae nunquam ante solis occasum, nec in diebus festis nec in gravissima valetudine solvit jejunium. Igitur potentissimus in miraculis, et sanctitate incomparabilis, octogesimo aetatis suae anno, cum absens esset Hesychius (qui eum semper familiarissime colebat) quasi in testamenti vicem, brevem manu propria scripsit epistolam, omnes divitias suas ei derelinquens: Evangelium scilicet et tunicam saccinam, [Col. 0382D] cucullum et palliolum. Itaque modicus calor tepebat in pectore, nec praeter sensum quidquam vivi hominis supererat, et tamen apertis oculis loquebatur: Egredere, quid times? Egredere, anima, quid dubitas? Septuaginta prope annis servisti Christo, et mortem times? Inter haec verba exhalavit spiritum, statimque humo obrutus, quia ipse sic omnes, qui ad aegrotantem venerant, adjuravit ne puncto quidem horae post mortem reservaretur. Quod postquam Palaestinae sanctus vir Hesychius audivit, perrexit Cyprum, et cum ingenti vitae suae periculo, post decem ferme menses, corpus ejus furatus est. Quod Majumam in Palaestina deferens, totis monachorum [Col. 0383A] et oppidorum turbis prosequentibus, in antiquo monasterio condidit; illaesa tunica, cucullo et pallio, et toto corpore, quasi adhuc viveret, integro, tantisque fragrante odoribus ut delibutum unguentis putares.
Eodem die, natalis sancti Asterii, presbyteri Callisti; qui cum corpus ejus levatum de puteo sepelisset, post dies sex audiens hoc imperator Alexander, praecepit eum per pontem praecipitari. Cujus corpus inventum est et a quibusdam Christianis in eadem civitate sepultum. Scriptum in passione sancti Callisti papae (14 Oct. ).
Et ipso die, transitus sancti Viatoris [Col. 0383D] De hoc in Vita Justi, 2 Sept. Euseb. lib. IV, c. 7. lectoris, in eremo comitis sancti Justi.
[Col. 0383B] Jerosolymis, natalis beati Marci (qui primus Jerosolymis ex gentibus, post episcopos ex circumcisione, sacerdotium civitatis illius accepit) clarissimi et doctissimi viri, ac non multo post martyrio consummati.
Item beatae Salomae, quae in Evangelio (Matth. XV, XVI) legitur cum reliquis sanctis feminis circa Domini sepulturam sollicita.
Apud Adrianopolim Thraciae, natalis sanctorum Philippi episcopi, Eusebii et Hermetis.
Apud Antiochiam Syriae, natale sancti Theodoreti [Col. 0384D] Sozom. lib. V, cap. 7. presbyteri, qui persecutione Juliani impii, sub praefecto et avunculo ejus Juliano, cum ab eo Antiochenorum ecclesia spoliata, et religiosi quique [Col. 0383C] fuissent ejus terrore dispersi, in Ecclesia spoliata mansit intrepidus, atque ab eo teneri jussus, post equulei poenam, ac multos ac durissimos cruciatus, etiam lampadibus circa latera appositis, inflammatus est. Sed his divina virtute restinctis, cum milites, qui eas tenebant, angelorum aspectu territi ruissent in faciem, et credentes in Christo, impium ministerium recusarent, jussit eos Julianus pelago immergi. Quibus beatus Theodoretus ait: Praecedite, fratres; ego vos superans inimicum sequar ad Dominum. Sicque in confessione persistens, et prophetico spiritu repletus, Juliano Apostatae, quem apud Persidem divina ultione incurrit, praedicens interitum, occisione gladii martyrium consummavit.
In Hispaniis, natalis sanctorum Servandi et Germani: [Col. 0383D] qui post verbera squalorem carceris, et sitis ac famis injuriam, et longissimi itineris laborem, quem jubente Viatore praeside, ferro onusti pertulerunt; novissime martyrii sui cursum, ferro caesis cervicibus, impleverunt. Ex quibus Germanus Emeritae juxta beatam Eulaliam sepultus; Servandus vero Hispalim translatus, circa sanctas Justam et Ruffinam conditus est.
In Venusia, civitate Apuliae, natalis sanctorum Felicis episcopi civitatis Tubzocensis, et Audactis et [Col. 0384A] Januarii presbyterorum, et Fortunatiani et Septimi lectorum. Qui temporibus Diocletiani, in sua civitate tenti, a Magnelliano procuratore, inde multis diu vinculis et carceribus macerati, et in Africa, et in Sicilia, tandem in occisione gladii consummati sunt. Sunt autem honorifice sepulti inter Carthaginem et Uticam. Felix quinquaginta sex annorum obiit virgo.
In Galliis, civitate Suessionensi, natalis sanctorum Crispini et Crispiniani, qui persecutione Diocletiani et Maximiani, ad trochleas extenti, et fustibus caesi, postquam digiti eorum subulis transfixi sunt, et de dorso eorum lora praecisa, ad ultimum gladio trucidati, coronam martyrii consecuti sunt.
[Col. 0384B] Eodem die Petragoricas civitate, natalis sancti Frontonis episcopi, qui Romae a beato Petro ordinatus, cum Georgio presbytero ad praedicandum Evangelium missus est. Cumque tertio die itineris idem Georgius esset mortuus, moerens Fronto reversus est ad Apostolum, acceptoque ejus baculo, et super corpus defuncti posito, socium de morte recepit. Sicque ad praedictam civitatem veniens, magnam gentis illius multitudinem ad Christum convertit, et multis miraculis clarus, in pace quievit.
Ipso die Romae, via Salaria, natalis, quadraginta et octo militum, qui simul baptizati a beato Dionysio papa, et mox, jubente Claudio, imperatore decollati sunt. Quorum corpora noctu collegerunt beatus Justinus presbyter et Joannes, et sepelierunt in crypta [Col. 0384C] cum multitudine Christianorum, in via Salaria in clivum Cucumeris, VIII Kal. Novembris, ubi positi sunt et alii martyres centum viginti et unus. Inter quos fuerunt quatuor milites Christi, Theodosius, Lucius, Marcus et Petrus. Hi videntes ad se venire armatos, rogabant ut primi decollarentur. Scriptum in passione sanctorum martyrum Sixti, Laurentii et Hippolyti.
Apud Africam, natalis sanctorum martyrum Rogatiani presbyteri, et Felicissimi, qui persecutione Decii et Valeriani, illustri sunt martyrio coronati. De quibus etiam scribit beatus Cyprianus in Epistola ad confessores, his verbis: Ut sequamini, inquit, in omnibus Rogatianum presbyterum gloriosum senem, [Col. 0384D] viam vobis ad gloriam temporis nostri religiosa virtute et divina dignatione facientem, qui cum Felicissimo fratre nostro quieto semper et sobrio excipiens ferocientis populi impetum, primum vobis hospitium in carcere praeparavit, et metator quodammodo vester nunc quoque vos antecedit.
Commemoratio agitur ipsa die sanctorum episcoporum Vedasti et Amandi, quorum vita et mors plurimis existit miraculis gloriosa.
In Hispaniis, Abela civitate natalis sanctorum Vincentii, [Col. 0385A] Sabinae et Christetes, qui primo adeo in equuleo sunt extenti ut omnes compages membrorum eorum laxarentur; deinde capita eorum lapidibus supposita, usque ad excussionem cerebri validis vectibus sunt contusa; atque ita martyrium compleverunt, agente praeside Daciano.
Eodem die apud Tyle castrum, natale sancti Florentii martyris.
Romae, Evaristi [Col. 0385D] Euseb. l. III, c. 34. Pontific. cap. 6. papae, qui sedit in episcopatu annos novem, et sub Trajano martyrio coronatus, sepultus est in Vaticano.
Eodem die, vigilia apostolorum Simonis et Judae.
Natalis sanctorum Simonis et Judae [Col. 0385D] Vide lib. de Fest. Apost. De ea in passione sancti Laurent., 20 Aug. .
[Col. 0385B] Romae, sanctae Cyrillae, filiae Decii Caesaris, quae sub Claudio principe jugulata et necata est gladio, ac sepulta a Justino presbytero cum matre sua, juxta sanctum Hippolytum.
Natalis beati Narcissi Hierosolymorum episcopi, viri sanctitate, et patientia, ac fide laudabilis. Accidit [Col. 0385D] Euseb. lib. VI, c. 78 et 9. Ruffin. aliquando in die solemni vigiliarum Paschae, oleum desse luminaribus; cumque id per ministros innotuisset, moeror populi maximus fuit; sed Narcissus in fide confidens, ministris imperat haurire aquam, sibique deferre; cumque tulissent, oravit, et benedixit aquam, et infundi luminaribus praecepit. [Col. 0385C] Tunc repente miro et saeculis inaudito genere virtus, natura in pinguedinem olei versa, splendorem luminum etiam solito reddidit clariorem. Ad fidem autem rei, a plurimis religiosorum fratrum ex eodem oleo, quod versum de aqua fuerat, reservatum est. Is namque cum inter caetera virtutum suarum bona esset valde constantis animi, et justi rectique indeclinabiliter tenax quidam homunculi nequam male sibi conscii, metuentes ne criminum suorum si arguerentur, non possent effugere vindictam, praeveniunt factionibus et circumvenire parant eum, cujus judicium verebantur. Concinnant igitur adversus eum infame satis et noxium crimen. Conveniunt auditores; testes ex semetipsis producunt, qui sub sacramenti juramento, quae objiciebantur confirmarent. [Col. 0385D] Quorum unus testis ita, ne igni consumeretur, vera se dicere testabatur. Alius ita, ne regio morbo corrumperetur. Tertius ita, ne luminibus orbaretur. Et quamvis nec juramentis quidem istis quisquam fidelium et Dominum timentium crederet, eo quod vita Narcissi et institutio, ac pudicitia, ab omnibus nosceretur; ipse tamen eorum quae mota sunt indignitatem ac molestiam non ferens, simul et secretam ac philosophicam vitam semper habere desiderans, subterfugit ecclesiae multitudinem, et in [Col. 0386A] desertis locis atque agellis secretioribus delitescit annis quam plurimis. At non ille magnus divinae providentiae oculus quiescit in longum, sed in impios ultionem per ea ipsa quae sibi in perjuriis statuerant maledicta molitur. Primus namque ille testis, parva ignis scintilla noctis tempore domo sua succensa, cum omni genere et omni familia flammis ultricibus conflagratur. Alius repente ab imis pedibus usque ad summum capitis verticem, morbo regio, quo fuerat imprecatus, repletur atque consumitur. Tertius autem priorum exitium videns, et oculum divinum non latuisse perspiciens, prorupit in medium, et audientibus cunctis, sera poenitentia, universum concinnati sceleris ordinem pandit. Tantis autem lacrymis immanis commissi facinus deflet, et in tantum [Col. 0386B] die noctuque perdurat in fletibus, usquequo luminibus orbaretur. Hi igitur figmenti sui hujuscemodi poenas dederunt. Narcissus vero cum ita desertum petiisset, ac locis secretioribus se abdidisset, ut ubi jam degeret, nullus agnosceret; necessarium visum est episcopis ut alium pro ipso ordinarent, cujus nomen erat Dius, cuique (cum parvo tempore praefuisset Ecclesiae) succedit Germanio, et Germanioni Cordius; cum ecce subito velut redivivus coeloque redditus ex improviso apparuit Narcissus; et rursus a fratribus ad praesidendum rogatur ecclesiae. Verum cum ipse jam senio fessus, pontificatus ministerio sufficere non posset, Alexandrum qui jam episcopus esset alterius loci, divina dispensatio in adjutorium senis evidentissimis revelationibus vocavit. Expletis [Col. 0386C] autem centum et sedecim annis, relicta sede ipsi Alexandro, fructum laborum suorum a Domino recepit.
Ipso die, apud Sidonem urbem, natalis sancti Zenobii [Col. 0386D] Euseb. lib. VIII, c. 25. presbyteri, qui persecutione Diocletiani martyrio coronatur.
In Gallia, Vienna civitate, depositio sancti ac beatissimi Theodarii, abbatis et confessoris; et translatio ipsius in loco ubi dicitur vallis Rupiana, IV Kalendas Novembris.
Civitate Tingitana, passio sancti Marcelli centurionis, qui capitis abscisione martyrium consummavit, [Col. 0386D] sub Agricolao agente vices praefectorum praetorio.
Apud Africam, natalis martyrum numero ducentorum et viginti.
Apud Antiochiam, beati Serapionis [Col. 0386D] Euseb. lib. V, c. 18 et 21. Ruff. 19. Hieron. de Script. Eccl., cap. 41, 31 Oct. episcopi, eruditi viri et fide clarissimi.
Romae, natale beati Nemesii diaconi, et Lucillae filiae ejus [Col. 0386D] De his in Vita sancti Stephani papae, 2 Aug. quos sanctus pontifex Stephanus baptizavit; [Col. 0387A] quippe ipsum Nemesium diaconum constituit, temporibus Valeriani et Gallieni; qui decreverunt ut ubicunque inventus fuisset Nemesius, sine audientia puniretur. Nemesius autem Christi gratia roboratus, circuibat cryptas, et concilia martyrum, ut ubicunque reperisset Christianum aliquem egentem, prout poterat, de facultatibus suis ministraret. Veniens vero in via Appia noctis silentio juxta templum Martis, comperit Valerianum et Maximum in templo Martis sacrificare. Flexis itaque genibus, oravit Dominum, dicens: Domine, Deus creator coeli et terrae, dissipa consilia artis diabolicae in nomine Domini nostri Jesu Christi Filii tui, quem misisti in hunc mundum, ut resipiscant hi infelices a laqueis diaboli. Statim igitur Maximus consul a diabolo arripitur, [Col. 0387B] et magna voce clamare coepit Nemesius Christianus me incendit, ejus oratio me affligit. Egressi vero quidam de templo, tenuerunt Nemesium, et dum contumeliis eum afficerent, subito Maximus exspiravit. At illi tenentes Nemesium duxerunt ad Valerianum. Dicitque ei Valerianus: Nemesi, ubi est prudentia tua, quam semper cognovimus, et in consilio, et in actibus? Nos te hortamur, cogita veritatem, non deseras deos quos semper ab ipsis cunabulis coluisti. Nemesius diaconus plenus lacrymis respondit: Ego quidem infelix atque peccator [Col. 0388A] semper deserui veritatem, et effudi sanguinem innocentem, et jam nimis oneratus atque cumulatus peccatis, licet sera poenitudine cognoverim Creatorem meum, misericordiam Christi Filii Dei adeptus; hunc timeo, ipsum adoro, ipsi cultum meae servitutis offero; nam omnia idola lapidea atque aerea manufacta abjicio. Iratus Valerianus, jussit eum in privata custodia mancipari; et post tertium diem exhibetur Valeriano et Gallieno, et filia ejus Lucilla quam ante patris interrogationem fecerunt puniri, credentes quod sic potuissent animum beati Nemesii emollire. Sed ipse, cujus interiora possidebat Spiritus sanctus, laetior de martyrio filiae factus, in confessione Christi ardentior efficitur. Et cum nullo modo a fide Christi flecti eum posse viderent, jusserunt eum duci [Col. 0388B] ad supplicium. Decollatus vero est via Appia ante templum Martis, VIII Kalendas Septembris; ejusque corpus a beato quidem Stephano papa in eodem loco sepultum, sed a beato Sixto pontifice postea levatum, pridie Kalendas Novembris juxta eamdem viam Appiam in crypta venerabilius curatum.
[Col. 0387D] Gregor. Turon. de Glor. martyrum, c. 73. In Galliis, oppido Virmandensi, natalis Quintini martyris: qui sub Maximiano imperatore martyrium passus est; et post annos quinquaginta quinque inventum est, revelante angelo, corpus ejus et sepultum octavo Kalendas Julias.
Festivitas sanctorum omnium. Petente namque papa Bonifacio, jussit Phocas imperator in veteri fano, quod Pantheon vocabatur, et a Domitiano prius factum erat, ablatis idololatriae sordibus, ecclesiam beatae semper virginis Mariae, et omnium martyrum fieri: ut ubi quondam omnium, non deorum, sed daemoniorum cultus agebatur, ibi deinceps omnium fieret memoria sanctorum; quae ab illo tempore Kalendis Novembris in urbe Roma celebris et generalis agitur. Sed et in Galliis, monente sanctae recordationis Gregorio pontifice, piissimus Ludovicus imperator, omnibus regni et imperii sui episcopis consentientibus, statuit ut solemniter festivitas [Col. 0387D] omnium sanctorum in praedicta die annuatim perpetuo ageretur. Quam sanctam constitutionem reverenti amore suscepit omnis Ecclesia.
[Col. 0387D] Gregor. Turon., de Glor. mart. Et in castro Divione, natale S. Benigni presbyteri. Qui cum Andochio compresbytero, et Thyrso diacono, missus est in Galliam ab Oriente, a sancto [Col. 0388C] episcopo Polycarpo. Cujus praedicatione comes Terentius comperta, vinctum eum et caesum ad se adduci praecepit. Et rursum audita sermonum ejus constantia, nervis durissimis caedi fecit. Post haec ad trochleas extensus et caesus, ac rursum carceri mancipatus, mane idola orando destruxit, et reductus est in carcerem. Cui subulas decem calentes in manibus infixerunt, et cum plumbo remisso pedes in lapide perforato fixerunt, et canes duodecim feroces cum eo incluserunt per sex dies; et attulit ei angelus panem coelestem, subulas abstulit, et eum de plumbo ac ferro eripuit. Ad ultimum collum ejus vecte ferreo tundi, et corpus lancea forari jubetur. Quo facto, columba nivea de carcere, Christianis aspicientibus, ad coelos ascendit, et odor suavissimus [Col. 0388D] quasi paradisi secutus est. Venit autem beata Leonilla, et conditum aromatibus corpus non longe ab ipso carcere sepelivit.
Eodem die, natale sancti Caesarii diaconi, et Juliani presbyteri. Qui videlicet Caesarius tempore Claudii veniens ex Africa ad Tarracinam Campaniae [Col. 0389A] civitatem, dum contra idololatras proclamaret in publico, tentus est a Firmino pontifice, et in custodiam reclusus. Ubi diebus multis maceratus, deinde traditus est Leontio consulari Campaniae. Quem ille cum verbis superare nequiret, jussit ante carpentum suum duci, ligatis manibus, vinctum, et nudum usque ad templum Apollinis. Quo cum pervenisset, ad orationem ejus corruit templum, et occidit pontificem Firminum. Post hoc reclusus in carcere a Luxurio primo civitatis, fuit ibi anno uno, et mense uno. Deinde eductus in forum ab eo, dum oraret, coelesti est luce circumdatus, ita ut ipse Leontius crederet, et Caesarium qui erat nudus, sua chlamyde indueret, et ab eo baptizaretur, et corpus et sanguinem Domini acciperet de manu Juliani presbyteri. Nec [Col. 0389B] mora, dicta super eum oratione, tradidit spiritum III Kalendas Novembris. Tunc Luxurius jussit Julianum et Caesarium mitti in saccum et praecipitari in mare. Qui eo die rejecti sunt ad littus, et sepulti ab Eusebio servo Dei, juxta urbem Terracinam. Et idem Eusebius postea martyrium passus est cum Felice presbytero
Item eodem die, depositio S. Severini monachi, de Tiburtina civitate.
Item natale S. Mariae virginis: quae cum esset ancilla, et die natalis filii domini sui jejunaret, nec ullo modo flecti potuisset ut manducaret de idolothytis; primo duris verberibus afflicta, dein longa carceris custodia, equulei extensione, et ungularum laniatione vexata, martyrium consummavit.
[Col. 0389D] Hieron. de Script. Eccles., c. 74; Euseb. lib. VII, c. 29. Ruff. Natalis sancti Victorini, Pitabionensis episcopi, qui persecutione Diocletiani martyrio coronatus est.
Apud Laodiciam, natale beati Theodori episcopi, viri non solum verbis, sed etiam rebus et virtutibus ornati. Hic arte medicus quidem fuit, sed ad animarum a Domino translatus est medicinam. Vere incomparabilis, qui super omnes pene homines fide, misericordia, studio, vigilantia, atque omnibus optimis institutionibus claruit. In Scripturis quoque divinis laborem quamplurimum gessit; quievit autem in senectute bona.
Eodem die, natale S. Ambrosii, abbatis monasterii Agaunensis, qui prius apud Lugdunum monasterii [Col. 0389D] insulae Barbarae pater, et magnis virtutibus clarus, cum illuc ob religionis egregiae normam translatus fuit, beato fine ante in Domino requievit.
Natalis S. Quarti, discipuli apostolorum.
Apud Caesaream Cappadociae, natalis SS. Germani, Theophili, Caesarii, et Vitalis: qui optime duxerunt martyrium, sub Deciana persecutione.
Eodem die, depositio S. Huberti episcopi.
[Col. 0389D] Euseb. lib. VII, c. 29. Ruff. Hier. de Script. [Col. 0390D] Eccles., c. 76. Apud Alexandriam, beati Hierli presbyteri, viri acris ingenii, in divinis Scripturis hobiliter eruditi, vita purissimi, atque ad Christianam philosophiam nudi penitus et expediti, doctoris Ecclesiae incomparabilis, privatim et publice mirabiliter disputantis. Hic quievit tempore Philippi imperatoris.
In Galliis, civitate Rotenus, natalis S. Amantii episcopi, cujus vita sanctitate et miraculis exstitit gloriosa.
Zachariae prophetae, patris Joannis Baptistae.
[Col. 0390D] De his in Vita sancti Caesarii, 1 Nov. In Terracina, civitate Campaniae, natalis SS. [Col. 0390B] Felicis presbyteri, et Eusebii monachi, temporibus Claudii imperatoris. Qui videlicet Eusebius, cum sepelisset sanctos martyres Julianum et Caesarium, et ad sepulcra eorum orans et jejunans multos converteret ad fidem, quos Felix presbyter baptizabat, tenti sunt ambo a Leontio filio Leontii consularis, ob eam maxime causam quia Caesarius patrem ejus Christianum fecisset. Et ad forum ejus ducti, nec superati, inde carcere reclusi, et nocte eadem, cum sacrificare nolent, decollati sunt, atque in fluvium jactati. Quorum corpora venerunt usque ad mare, et rejecta sunt ad littus, atque a presbytero quodam de Capua, nomine Quarto, inventa. Qui ea mox imposita vehiculo duxit in casam suam, et curiose quaerens etiam capita invenit; adjunctaque [Col. 0390C] corporibus sepelivit juxta S. Caesarium.
Tonza Africae, natalis S. Felicis. In hujus solemnitate quemdam psalmum beatus Augustinus videtur exponere ad populum (Psal. CXXVII) , ubi inter caetera, de ejus passione loquitur, dicens: Felix martyr, vere felix et nomine et corona, cujus hodie dies est. Noveritis autem, fratres, non eum passum mortem quam alii martyres passi sunt: confessus enim, dilatus est ad tormenta; alio die inventum est corpus ejus exanime. Clauserant enim illi carcerem corpori, non spiritui: quem illic parabant torquere carnifices absentem invenerunt: perdiderunt saeviliam suam. Jacebat exanimis, sine sensu, illis ne torqueretur; cum sensu [Col. 0390D] apud Dominum, ut coronaretur.
In Oriente, civitate Theophili, SS. decem martyrum, qui sub Sarracenis passi leguntur in gestis sanctorum quadraginta.
[Col. 0390D] Euseb. lib. VII, cap. 29. Ruff. Apud Alexandriam, Achillae episcopi, eruditione, fide, conversatione, et moribus insignis.
Eodem die natalis S. Amaranti martyris, qui apud Albigensem urbem, exacto agonis fidelis cursu, [Col. 0391A] sepultus vivit in gloria. Cujus sacrum sepulcrum, virtute Christi, miraculis frequentibus illustratur.
[Col. 0391D] Greg. lib. III Dial., c. 13. Apud Perusinam Italiae urbem, natalis S. Herculani, episcopi et martyris.
Romae, natalis SS. martyrum Claudii, Nicostrati, Symphroniani, Castorii, et Simplicii, imperantibus Diocletiano et Maximiano. Hi cum essent artifices insignissimi, et marmorum caesores probatissimi, imperatori Diocletiano valde facti sunt accepti. Cum itaque tempore quodam essent quadraturis marmorum intenti, et artem suam signo crucis munirent, et ad voluntatem ipsorum artificium fieret, horum [Col. 0391B] unus Simplicius, qui adhuc pagano errore tenebatur, dixit ad quatuor reliquos: Adjuro vos per deum Solem, ut quis iste Deus sit dicatis mihi, in cujus nomine vos tam bene operamini. Cui Symphronianus: Si potes credere, dicemus tibi, et mox artem consequeris, sed et vitam aeternam habebis. Quem cum in fide sociatum beato Cyrillo episcopo consignassent, isdem episcopus baptizavit eum, et Christo Domino credere informavit. Non multo post accusati a philosophis quod Christiani essent, et quod deum Aesculapium fingere, sicut praeceperat imperator, ex marmore porphyretico et proconisso noluissent, Diocletianus jussit cuidam tribuno nomine Lampadio, sub moderatione verborum eos audiri. Quibus isdem Lampadius dixit: Adorate deum Solem, ut destruatis [Col. 0391C] consilium philosophorum. Qui respondentes dixerunt: Nos nunquam adoramus facturam manuum nostrarum, sed adoramus Deum coeli et terrae, qui imperat in aeternum, Jesum Christum Filium Dei. Reclusi sunt igitur in custodia publica. Inde cum mutari a fide Christi non possent, jubente Lampadio, exspoliantur, et scorpionibus gravissime caeduntur; mox Lampadius a daemonio correptus exspiravit. Hoc factum cum audisset Diocletianus, nimio furore plenus jussit cuidam Nicetio togato ut in loculis plumbeis vivi includerentur, ac sic in fluvium praecipitarentur. Post dies autem quadraginta duos venit quidam Nicodemus Christianus, et levavit cum ipsis loculis corpora martyrum, et in domo sua honorifice posuit. Passi vero sunt VI Idus Novembris.
[Col. 0391D] Eodem die, natale sanctorum quatuor Coronatorum, id est Severi, Severiani, Carpophori et Victorini. Hi cum impellerentur ad sacrificandum, reluctantes, nec consensum impiis praebentes, perstiterunt in fide. Nuntiatum est autem Diocletiano imperatori, qui illico jussit ut ante simulacrum [Col. 0392A] Aesculapii ictibus plumbatarum caesi deficerent. Quorum corpora jussit in platea canibus jactari, et jacuerunt ibi diebus quinque. Tunc pii Christiani venerunt, et collecta corpora sepelierunt in via Lavicana, milliario ab urbe tertio, in arenario, juxta corpora sanctorum martyrum Claudii, Nicostrati, Symphroniani, Castorii et Simplici. Passi sunt autem sexto Idus Novembris, post duos tamen annos passionis horum quinque martyrum. Cum autem nomina eorum minime reperirentur, statuit beatus Melchiades episcopus ut anniversaria quatuor Coronatorum dies sub nominibus sanctorum quinque martyrum recoleretur. Intercurrentibus tamen annis, cuidam sancto viro etiam nomina eorum revelata sunt. Festivitas vero ut fuerat statuta, celebris in [Col. 0392B] aliorum martyrum festivitate permansit, ac locus quatuor Coronatorum nomine insignis.
Natale sancti Theodori martyris, temporibus Maximiani et Maximini imporatorum. Qui cum esset miles, et vere Christianus, adductus est ad Brincam praepositum legionis, a quo dilatione accepta ut sententia irrevocabiliter permaneret, [Col. 0391D] Judici Popilio sistitur. Vulgati, Judici et populo sistitur. Quis vulgata legens, errorem subesse fuisset suspicatus? Recte mss. nomen judicis Popilium exhibent, quem Metaphrastes judicem et praesidem Publium vocat. Acta mss. quae nactus sum ex bibliotheca Fuldensi: «Cronides, vero tabularius, cum cognovisset hoc factum, metu perterritus comprehendit [Col. 0392D] B. Theodorum, et obtulit eum Populio praesidi.» Ita et in historiis plurimorum sanctorum, editis Lovanii anno 1485. Male apud Membritium tom. II, Populi praesidi. Rectius apud Adonem Popilius, quam apud alios Populius. Notissima Popilia inter Romanas familias. judici Popilio sistitur, qui jussit eum mitti in carcerem, et signari ostium carceris; ubi divina consolatur visitatione. Post aliquot dies iterum adductus ante praesidem, suspensus est in ligno, et ungulis ferreis latera ejus rasa, quousque costae ipsius nudarentur. Deinde dictavit sententiam, dicens: Theodorum non [Col. 0392C] obtemperantem praeceptis invictissimorum imperatorum, potentiaeque deorum, credentem vero Jesum Christum crucifixum, jubeo ignibus tradi. Igitur beatus martyr signaculo crucis munitus, manibus post tergum ligatis, in focos propellitur. Et prospiciens videt in turba lacrymantem Cleonicum, qui cum eo tyro adductus fuerat. Et exclamans dixit: Cleonice, exspecto te; festina, et sequere me. Et cum jam flammarum globis undique vallaretur beatus martyr, orationem fudit, laudans et glorificans Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum. Sicque sanctam animam Christo reddidit V Idus Novembris. Quaedam autem mulier, Eusebia nomine, collegit corpus ejus, et sindone munda involvens transtulit in possessionem suam, in locum qui appellatur Euchaita.
[Col. 0392D] [Col. 0392D] Gregor. Turon. de Glor. confess., c. 80. Item eodem die apud Bituricas, S. Ursicini, qui Romae ordinatus a successoribus apostolorum primus eidem urbi destinatur episcopus.
In territorio Agathensi, in Cessatione, natalis SS. [Col. 0393A] martyrum Tiberii, et Modesti, et Florentiae: qui tempore Diocletiani variis tormentis cruciati, martyrium compleverunt.
Item eodem die S. Martini papae: qui ob fidem catholicam, ab imperatore Constantino haeretico, per Theodorum exarchum de ecclesia raptus, ac perductus Constantinopolim, relegatus apud Chersonam Lyciae provinciae, ibidem vitam finivit, multis in eodem loco virtutum signis usque hodie refulgens.
In Galliis, Turonis civitate natalis sancti Martini episcopi et confessoris.
Eodem die in Scythia, metropoli Phrygiae Salutariae, [Col. 0393B] passio sancti Mennae martyris: qui persecutione Diocletiani et Maximiani, cum esset miles nobili genere, ex Aegyptiorum provincia ortus, abrenuntians terrenae militiae, primum coelesti Regi secreta conversatione in eremo militavit. Deinde natalitiis praefatorum imperatorum procedens ad publicum, ac se Christianum libera coram ipsis voce declarans, traditus est Pyrrho duci torquendus; qui jussit eum in carcerem includi, quandiu imperatorum natalitia celebrarentur. Peracta igitur festivitate, ac sedente eo pro tribunal, jussit eum suis aspectibus praesentari; cui et dixit: Hesterna die infauste et temerarie ausus es theatrum introire, et vanissimis, nescio quibus, eloquiis profanare, maxime cum de te asseratur nostrae fuisse malitiae. [Col. 0393C] Sacrifica diis, ut omnia tibi quae per ignorantiam gessisti ignoscantur, et ad honorem pristinum reformeris. Ad haec beatus Mennas cum respondisset: Ego hoc saeculi honore non delector, sed Christi Domini discipulus effici cupio; jubente duce, extensus, et nervis bubulis manibus ligatus, tandiu a militibus virgis caesus est, donec sanguine ipsius plateae locus repleretur. Deinde in equuleo exungulatus, et lampadibus circum latera adustus, cilicioque plagae a militibus fricatae, et carbones ignis super eas impositi, per tribulos quoque et sudes ferreas, ligatis manibus ac pedibus, tractus, plumbatis etiam collo et maxillis graviter contusus, in laude et confessione omnipotentis Dei immobilis permansit. Novissime Pyrrhus dux sententiam ex tabella recitari praecepit: [Col. 0393D] Mennatem ex milite omnium Christianorum auctorem, nolentem acquiescere praeceptis imperatorum, neque volentem sacrificare diis, gladio animadverti placet, et corpus ejus igni comburi. Furtim itaque a Christianis corpus ejus e medio ignis ereptum est, et mundis linteaminibus aromatibusque conditum, [Col. 0394A] debita veneratione in coemeterio III idus Novembris curatum. Cujus deinde sacrum corpus Constantinopolim translatum, civitate regia digno honore veneratur.
Item Lugduni, sancti Verani episcopi, cujus vita fidei et virtutum meritis illustris fuit.
[Col. 0393D] Prosper. in Chronic. anno 437. Apud Africam, commemoratio SS. Arcadii, Probi, Paschasii et Eutychiani: qui ex Hispania oriundi, cum apud Sigericum [Col. 0393D] Apud Sigericum Wandalorum regem. Ita constanter mss. vulgo Gensericum, vel, ut alii vocant, Geisericum, forte rectius: quare et hoc in margine apposui. Existimo errorem ex litterarum transpositione ortum, ut Sigericum scripserint pro Gisericum. Certe Geisericus Wandalorum rex fuit, ut habes apud Prosperum in Chronico, anno Christi 437, in hac ipsa martyrum narratione ex quo Ado desumpsit; Sigericus vero Gothorum rex apud Isidorum in Chronico [Col. 0394D] Gothorum aera 454, anno VII Theodosii junioris. Quod vero Victor Africanus in Wandalica persecutione horum martyrum non meminerit, causam existimat Baronius tom. V, anno Christi 437, quot Wandalicas clades in Numidiam aliasque illi proximas provincias illatas scribere haud admodum laborarit, rebus tantum Ecclesiae Carthaginensis, ubi agebat, intentus. [ al., Geisericum.] Wandalorum regem merito sapientiae et fidelis obsequii chari clarique haberentur, nec in Arianam perfidiam, cui ipse deditus erat, ullatenus declinari paterentur, excitato in rabidissimam iram barbaro, [Col. 0394B] primum proscripti, deinde in exsilium acti, tum atrocissimis suppliciis excruciati, postmodum diversis mortibus interempti, illustri martyrio mirabiliter occubuerunt. Puer autem Paulillus nomine, frater Eutychiani et Paschasii, cum a professione atque amore catholicae fidei nullis minis deturbari posset, fustibus diu caesus, et ad infimam servitutem damnatus est; ideo, ut apparet, non occisus, ut de superata saevitia impii etiam illa aetas gloriaretur.
Eodem die, sancti Melanii, Redonicae civitatis episcopi: qui post innumerabilium signa virtutum, jugiter intentus coelo, emigravit a saeculo.
Ravennae, natans SS. Martyrum Valentini, Solutoris, [Col. 0394C] et Victoris.
Turonis, S. Brictii episcopi.
In Provincia, apud civitatem Aquis, B. Mitrii clarissimi martyris.
Apud Thraciam, civitate Heraclea, natalis Sanctorum martyrum Clementini, Theoditi, et Philumeni.
[Col. 0394D] Euseb. lib. VI, cap. 34, Ruff. 31. Apud Alexandriam, beati Serapionis, quem persecutores sub Decio, in domo sua repertum, crudelissimis affecerunt suppliciis, ita ut omnes ei juncturas membrorum prius solventes, de superioribus eum praecipitarent, ac sic Christi martyr [Col. 0394D] efficeretur.
Natalis sancti Felicis episcopi, qui a quindecimo aetatis suae anno miraculorum gloria insignis fuit, et Martiano praeside, cum aliis triginta martyrium [Col. 0395A] complevit. Corpus ejus Elpidius presbyter in Nolensi ecclesia sepelivit.
Natalis S. Eucherii Lugdunensis episcopi, admirandae fidei, vitae et doctrinae viri. Qui ex nobilissimo senatorum ordine ad religiosam vitam habitumque conversus, diu in agro suo super fluvium [Col. 0395D] Ms. Durentiam. Druentiam intra septa speluncae sponte conclusus, Christo servivit, jejuniis et orationibus vacans. Defuncto autem pontifice Lugdunensi, cum universa Ecclesia juxta morem a se antiquitus observatum, triduanis jejuniis et obsecrationibus, qui gubernationem ejusdem ecclesiae suscipere deberet, sibi posceret [Col. 0395B] a Domino revelari, cuidam puero apparens in visu angelus Domini: Est, inquit, senator quidam, Eucherius nomine, super fluvium ( al., Durentiam] Druentiam retrusus in specu, qui, relictis omnibus quae possidebat, secutus est Dominum; ad hunc deducendum pergite, et vobis pastorem illum constituite, quoniam a Deo electus est. Quod cum puer senioribus diluculo retulisset, omnipotenti Deo, cunctis fratribus convocatis, gratias egerunt; missoque cum clericis ad praefatum locum archidiacono, qui tunc ecclesiae curam gerebat, invenerunt eum, sicut Dominus revelarat. Cumque illi archidiaconus rem propter quam venerat retulisset, coepit cum juramento dicere se voluntarie de specu non egressurum, nec cum eo, nisi ligatus duceretur, iturum. [Col. 0395C] Cumque diu talia repeteret, archidiaconus, effracto muro speluncae, eduxit eum, et juxta quod ipse juraverat, vinctum perduxit Lugdunum. Quem pari animo, unoque consensu clerus et populus sibi eligens sacerdotem, in pontificali cathedra solemniter collocavit. Hujus uxor Galla, in sancto habitu Deo serviens, speluncam ejus ingressa, omne illic vitae suae tempus in studio religionis exegit. Duae ipsorum filiae, quarum una Consortia, altera Tullia vocabatur, virginitatis gratia et signorum gloria claruerunt.
[Col. 0395D] Euseb., lib VI, cap. 33, Ruff. c. 30, et deinceps. Euseb. lib. VII. c. Apud Alexandriam B. Dionysii episcopi, in multis saepe confessionibus satis clari, et pro passionum [Col. 0395D] tormentorumque diversitate magnifici, temporibus imperatorum Valeriani et Gallieni. Denique refertur, insectantibus se persecutoribus cum ipse astaret judici, respondisse: Quid insectando laboratis? Caput meum pro quo magnopere fatigamini, avulsum cervicibus sumite et donum magnum ad tyrannum et imperatorem vestrum ferte. Praeses autem Aemilianus erat. Ante quem cum Dionysius unum solum Deum prosequeretur, qui coelum fecisset et terram, huncque diceret adorandum, caeteros [Col. 0396A] autem neque esse deos, neque adorari debere; in castrum quoddam deserti, quod Cefro appellatur, in exsilium truditur, ob hoc praecipue electum quod loci incolae gentiles erant, et idolorum superstitionibus satis dediti. Qui exsulem Dionysium primo hostili animo et satis adversa mente suscipiunt; post vero cum paulatim per Domini gratiam verbum Dei his seminare coepisset, pars maxima trucis et barbari populi, relictis idolis, conversa est ad Deum verum, Christoque subjecta. Quo comperto, rursus eum ad alium locum, vicinum quidem Alexandriae, sed incolis desertum, ac pene habitatoribus vacuum transtulerunt. Sed et ibi cum pro urbis vicinitate nostrorum populus eum frequentaret, et tanquam pastore recepto grex laetior et constantior [Col. 0396B] agonibus redderetur, rursum missis cum centurione militaribus viris, ipsum Dionysium, et cum eo Gaium et Petrum catenis constrictos, et diversis cruciatibus afflictos, in desertum quoddam Libyae pertraxerunt, ibique eos in loco squallidissimo, et omni usu humanitatis carente, a Paraetonio trium dierum itinere in desertum protento, nexos vinculis reliquerunt. Tunc temporis etiam Maximus presbyter, et Dioscorus, Demetrius quoque et Lucius, necnon Faustinus atque Aquila, satis clari et insignes titulo confessionis effecti sunt. Interea beatus Dionysius regressus Alexandriam, senio gravatus quievit in pace, decem et septem annis functus sacerdotio.
Eodem die, civitate Corduba in Hispaniis, passio [Col. 0396C] sanctorum martyrum Asciscli et Victoriae: ubi ob commendationem pretiosae mortis eorum eodem die rosae ortae divinitus florentes colliguntur.
[Col. 0395D] 10. Ruff. Gregor. Tur., lib. II Hist. Franc. [Col. 0396D] cap. 7. Aurelianis, sancti Aniani episcopi.
[Col. 0396D] Euseb., lib. VIII, cap. 12. Antiochiae, natale sancti Romani, qui temporibus Diocletiani, cum Asclepiades praefectus ecclesiam irrumpere, eamque funditus conaretur evertere, caeteros Christianos hortatus est ut ei contradicerent. Unde eum protinus vinctum sibi exhiberi jussit, et Christum constantissime confitentem primum extendi equuleo, deinde plumbatis graviter et fustibus caedi; post haec etiam novacula acutissima [Col. 0396D] maxillas ei radi fecit [Col. 0396D] Prudent., hymn. 10. . Tunc ad petitionem ejus puerum parvulum induci praecepit: quem Romanus Christi nomen invocans, utrum unum an plures deos melius esset colere interrogavit, ut ex ejus confessione praefectus confunderetur. Cumque puer unum Deum solum credendum esse dixisset, indignatus Asclepiades, catomo suspendi eum ac verberari, et postremo etiam decollari jussit. Erat autem nomen puero Baralas. Romanus vero rursus equuleo suspensus, ungulisque exaratus, ad rogum [Col. 0397A] ardentem, in quem praecipitaretur, perductus est. Sed, orante eo, venit repente imber inundans, et exstinxit ignem. Post hoc jussit ei linguam abscindi. Quo facto, cum Christum voce clarissima collaudaret, reclusus in carcerem, ad extremum laqueo strangulatus est.
Eodem die in eadem urbe natalis sancti Hesychii, qui sub praefato imperatore cum esset miles, et praeceptum audisset, ut quisquis non sacrificaret idolis cingulum militiae deponeret, repente cingulum solvit. Ob hanc causam imperator colobio indutum, primo in gyneceum eum dedit; deinde, ligato in dextera ejus saxo ingenti, in fluvium praecipitari jussit.
Romae, via Appia, natalis sancti Maximi presbyteri et martyris, qui persecutione Maximini passus, positus est ad sanctum Sixtum.
Apud Viennam, sanctorum martyrum Severini, Exuperii et Feliciani: quorum corpora post multa annorum curricula, ipsis revelantibus, inventa, et a pontifice urbis clero et populo honorifice sublata, in basilica sancti Romani, quae jam dictae civitatis parte orientali sita est, condigno honore condita sunt.
[Col. 0397D] Euseb. lib. VII, cap. 10. Die eodem natale sancti martyris. Huic tantum fiduciae et magnanimitatis per Dei gratiam datum est, ut cum ad eos qui in carcere tenebantur fratres nemo prorsus humanitatis et ministerii [Col. 0397C] causa permitteretur accedere, iste una cum collega suo Eusebio indesinenter et reviseret, et necessaria ministraret. Et cum per dies singulos praesidis furor cresceret, jugulando alios, alios suppliciis et diversis cruciatuum generibus affligendo, squalore carceris et catenarum ponderibus enecando, et super omnia praecipiendo ne quis ad eos prorsus accederet, ut et inedia quasi aliud tormenti genus adhiberetur; concessit tamen Deus huic diacono, et collegae ejus gratiam, ut invitis omnibus, eis ad confessores Christi non negaretur accessus. Grandaevus igitur et plenus dierum confessor perdurans, perfecto martyrio B. Faustus obtruncatione capitis consummatus est.
[Col. 0397D] Pontificale, c. 19. Romae, natalis sancti Pontiani papae. Qui, Maximino adversus ecclesiarum sacerdotes persecutionem commovente, cum [ al., Philippo] Hippolyto presbytero Sardiniam deportatus, ibique fustibus mactatus, martyrium consummavit. Corpus ejus a beato Fabiano papa relatum, atque in coemeterio Callisti sepultum est. Sedit autem in episcopatu annos novem, menses quinque, dies duos.
Apud Siciliam, civitate Messana, sanctorum Ampeli et Caii.
[Col. 0398D] Greg. Tur. de Gloria confess. c. 85. Apud Cabilonem, beatissimi Sylvestri, episcopi [Col. 0398A] et confessoris, qui quadragesimo secundo anno sacerdotii sui plenus dierum atque virtutum migravit ad Dominum.
Natalis beatissimi Rufi, de quo apostolus Paulus ad Romanos scribit: Salutate Rufum electum, et matrem ejus et meam (Rom. XVI) .
In Italia, monasterio Bobio, sancti Columbani abbatis, qui multorum coenobiorum fundator, et innumerabilium pater exstitit monachorum, multisque virtutibus clarus, quievit in senectute bona.
Romae natalis sanctae Caeciliae virginis, quae sponsum [Col. 0398B] suum Valerianum et fratrem ejus Tiburtium ad credendum Christo perdocuit, ac deinde ad martyrium incitavit. Hanc Almachius post martyrium eorum teneri fecit, et ut thura daemonibus poneret impelli. Apparitores vero attendentes nimium decorem et prudentiam ejus, rogabant eam ne tale decus amitteret, et tantam pulchritudinem in mortem daret. At illa consilium pietatis sufficienter insinuans, et de gratia omnipotentis Dei eos informans, cum ad credendum Christo permotos cerneret, dicit eis: Ite, dicite infelici Almachio quod ego indicias petam, ut hic intra domum meam faciam venire, qui vos omnes faciat vitae aeternae participes. Veniens igitur papa sanctus Urbanus, baptizavit plus minus [Col. 0398C] quam quadringentos promiscui sexus nomines, inter quos unus clarissimus vir erat nomine Gordianus. Iterum Almachius beatam Caeciliam sibi praesentari jussit. Et cum insuperabilem eam in confessione fidei permanere videret, jubet ut ad domum suam duceretur, et ibi flammis balnearibus concremaretur. Ubi inclusa die integro et nocte, quasi in loco frigido integra perstitit sanitate, cum semper incendia lignis congestis ministrarentur. Quod audiens Almachius misit qui eam decollaret. Quam spiculator tertio ictu percussit, sed caput ejus amputare non potuit; supervixit autem triduo. Tunc S. Urbanus corpus ejus auferens nocte, sepelivit inter collegas suos episcopos. Passa est autem beata virgo Marci Aurelii et Commodi imperatorum temporibus.
[Col. 0398D] Vide libellum de Fest. Apost. Natalis sancti Clementis, qui sub persecutione Trajani, martyrio coronatur
Tunc etiam illustrissima et beatissima Dei famula Flavia Domitilla, quae fuit Flavii Clementis consulis ex sorore neptis, et a sancto Clemente sacro velamine ad integritatis perseverantiam traditur consecrata, ob testimonium quod Christo perhibebat, cum aliis plurimis in insulam Pontiam exsilio deportata, longum inibi martyrium duxit.
Eodem die, natale sanctae Felicitatis, matris septem [Col. 0399A] filiorum martyrum, quae, jubente Antonino, decollata est pro Christo. Idem enim imperator injunxerat praefecto urbis Publio, ut eam compelleret cum filiis suis deorum sacrificiis inclinari. Qui blando alloquio ad sacrificium eam provocans, minatur poenarum interitum. Cui beata Felicitas: Nec blandimentis tuis resolvi potero, nec terroribus frangi; habeo enim Spiritum sanctum, qui me non permittet vinci a diabolo, et ideo secura sum quia viva te superabo; et si interfecta fuero, melius te vincam occisa. Deinde alia die sedit praefectus in foro Martis, jussitque eam adduci cum filiis suis; cui et dixit: Miserere filiis tuis, juvenibus bonis, et flore primae juventutis florentibus. Beata Felicitas respondit: Misericordia tua impietas est, et exhortatio [Col. 0399B] tua crudelitas est. Et conversa ad filios suos dixit: Videte, filii, coelum, et sursum aspicite ubi vos exspectat Christus cum sanctis suis. Pugnate pro animabus vestris, et fideles vos in amore Christi exhibete. Audiens hoc Publius, jussit eam alapis caedi. Tunc convocans filios ejus, coepit cum eis agere ut sacrificarent. Januarius respondit: Stulta suades, nam sapientia Domini me conservat, et faciet me omnia tormenta superare. Statim judex jussit eum virgis caedi, et in carcerem recipi. Felix dixit: Unus est Deus, quem colimus, cui sacrificium piae devotionis offerimus: unde tu ne credas, aut me aut aliquem fratrum meorum a Domini Jesu Christi amore recedere; et si immineant verbera, fides nostra nec vinci potest nec mutari. Philippus dixit: Isti de [Col. 0399C] quibus dicis nec dii sunt, nec omnipotentes; sed sunt simulacra vana et misera et insensibilia, et qui eis sacrificare voluerit in aeternum peribit. Sylvanus dixit: Nos, si transitorium timuerimus interitum, aeternum incurremus supplicium; et quoniam vere novimus quae praemia sunt parata justis, et quae poena sit constituta peccatoribus, idcirco Romanas leges contemnimus, ut jussa divina servemus. Alexander dixit: Ego servus Christi sum; ore confiteor illum, corde teneo, incessanter adoro. Infirma aetas quam vides, canam habet prudentiam. Vitalis dixit: Melius vivit qui verum Deum colit, quam qui daemonia optat habere propitia. Martialis dixit: Omnes qui non confitentur verum Deum esse in aeternum incendium erunt. Judex gesta [Col. 0399D] omnia scriptis Antonino innotuit. Quos ille jussit diversis suppliciis interire, matre novissime consummata.
[Col. 0399D] De hoc in gestis Anastasiae mart., 26 Dec., Anastasiae epist. Romae, natale S. Chrysogoni martyris, qui per biennium jussu Diocletiani conjectus est in vincula, ubi multa perpessus, S. Anastasiae alimoniis fovebatur. Cum igitur beatam Anastasiam zelans vir ejus Publius, custodibus adhibitis, ita clausisset, ut nec cujuscunque fenestellae aditum aspectaret, ad hunc confessorem Chrysogonum, qui eam in Christo erudierat, talia scripta dirigit: «Sancto confessori [Col. 0400A] Christi Chrysogono, Anastasia. Licet pater meus cultor fuerit idolorum, mater tamen Fausta Christianissima semper vixisse probatur et casta. Haec me inter ipsa cunabula fecit fieri Christianam. Post cujus excessum sacrilegi jugum mariti suscepi. Cujus, Deo miserante, thorum mentita infirmitate declinans, die noctuque Domini nostri Jesu Christi amplector vestigia. Cum iste patrimonium meum, ex quo illustratur, cum indignis et turpibus idololatris exhauriat, me quoque veluti magnam atque sacrilegam custodiae tam gravissimae mancipavit, ut vitam me corporalem amittere suspicer. Nihil enim superest, nisi ut, emisso spiritu, succumbam; in qua morte licet glorier de confessione Domini nostri Jesu Christi, tamen in eo mens mea valde conteritur, [Col. 0400B] quod opes meae, quas ego ex asse Deo voveram, alienis a Deo et turpibus inserviunt. Et idcirco deprecor te, homo Dei, ut instanter Dominum depreceris, ut aut, ad fidem suam venturum si praevidet Publium, sinat vivere; aut, si praevidet eum in hac incredulitatis perversitate mansurum, jubeat eum dare locum suis cultoribus. Melius est enim ei exhalare spiritum quam Dei Filium denegare et eum confitentes impedire. Etenim omnipotens testis est Christus, quoniam, si liberata fuero, sanctorum vestigiis adhaerebo, et curas omnium sollicite exercebo, ut coeperam. Vale, vir Dei, et memento mei.» Cum hanc epistolam legisset Chrysogonus, oratione facta cum multis confessoribus, ita rescripsit: «Fluctuanti tibi inter procellas et turbines mundi, cito [Col. 0400C] super undas deambulans Christus adveniet, et diaboli adversum te flantem spiritum uno jussionis suae sermone compescet. Patienter, et quasi in medio mari posita, crede ad te Christum esse venturum, et ad temetipsam conversa, exclama cum propheta, dicens: Quare tristis es anima mea, et quare conturbas me? Spera in Deo, quoniam adhuc confitebor illi: salutare vultus mei, et Deus meus (Ps. XLI) . Geminum divini muneris probatur indicium, cum tibi et terrena reddentur, et donabuntur coelestia. Deus enim beneficium suum ad hoc extremitatibus protrahit, ut non sit nobis vile quod praestat. Vide ne turberis in hoc quod pie viventi tibi inferantur adversa. Non enim deciperis, sed probaris. Non est tuta defensio quam per hominem putas posse constare. Audi Scripturam [Col. 0400D] dicentem: Maledictus homo qui spem suam ponit in homine; et benedictus homo qui spem suam ponit in Deo (Jer. XVII) . Cave fortiter, vigilanter, strenue universa peccata, et a Deo solo quaere solatium, cujus jussa conservas. Cito enim ad te placidum tempus convertetur, et quasi post noctis tenebras floridum dies lumen aspicies; atque post glaciale frigus hyemis transeuntis, aurea tibi tempora et serena succedent, ut omnibus, qui pro Christi amore affliguntur, praebeas temporalem laetitiam, per quam sine dubio consequeris aeternam. Vale in Domino, et ora pro me.» Hanc epistolam legens Anastasia, fortiores fidei vires accepit, tantum de virtute patientiae [Col. 0401A] gloriari incipiens, quantum prius de oppressione infidelissimi viri se causabatur affligi. Igitur beata Anastasia, cum ita in custodia stringeretur, ut vix ei aqua daretur, aestimans se in ipsa tribulatione deficere, scripsit epistolam: «Beato martyri et confessori Christi Chrysogono, Anastasia. Finis venit corporis; memento mei, ut egredientem animam meam ipse suscipiat pro cujus amore ista sustineo, quae ex ore hujus vetulae recognoveris.» Ad haec sanctus Chrysogonus talia remisit scripta: «Chrysogonus Anastasiae. Semper est ut lumen tenebrae antecedant. Sic etiam post infirmitatem salus revertitur, et vita post mortem promittitur. Uno fine concluduntur et adversa hujus mundi, et prospera, ne vel tristibus desperatio, vel laetis elatio [Col. 0401B] dominetur. Unum mare est, in quo naviculae corporis nostri velificant, et sub uno corporis gubernatore animae nostrae nautico funguntur officio. Quorumdam igitur naves, fortissimis carinarum nexibus solidatae, tenebrosi aequoris concitatos fluctus illaesae praetereunt. Quorumdam vero fragili junctura lignorum etiam in tranquillo vicinum morti conficiunt cursum. Prope est enim ut pereant qui non cogitant qualiter ad salutis portum pertingant. Tu autem, o Christi irreprehensibilis famula, crucis Christi tropaei in tota mente consurge, et teipsam ad opus Dei praepara. In quo ejus desideriis dum parueris, cum martyrii palma ad Christum pertinges.» Igitur Diocletianus in Aquileiae partibus positus, interficiens Christianos, jussit sibi adduci Chrysogonum. Cui [Col. 0401C] cum diceret: Accipe praefecturae dignitatem, sume etiam consulatum generis tui, tantum ut adores deos; beatus Chrysogonus respondit: Unum Deum mente adoro, corde colo, sinceris actibus veneror; istorum autem deorum vestrorum simulacra, quia omnino daemonum theno ( sic ) novi esse, exsecror, atque abjicio. Tunc jussu Diocletiani ductus est ad aquas Gradatas, et ibidem decollatus. Corpus ejus in mare projectum, post modicum in possessione quae dicitur ad Saltus, inventum est. Quod sanctus Zoilus, senex presbyter collegit, et in locello subterraneo in cubiculo suo posuit. Cui etiam caput ejus revelatum est, ita recens quasi eadem die fuisset abscissum, quod corpori ejus compaginavit. Passus est autem B. Chrysogonus VIII Kal. Decembris, 5 Kalend. [Col. 0401D] ejusdem mensis conditus. Sanctus vero Zoilus tricesimo die passionis ejus, apparente sibi S. Chrysogono, perrexit ad Dominum.
[Col. 0401D] Euseb. l. VII, c. ult. et lib. IX, cap. 5, Ruff. 6. Natale sancti Petri Alexandrini episcopi. Hic duodecim annos in episcopatu illius verbis exigit: quorum tres ante persecutionem, reliquos vero novem sub diversis tentationum generibus duxit. Cumque se semper, in omni agone persecutionum positus, arctioribus vinculis continentiae distringeret, et ad utilitatem atque instructionem Ecclesiae in verbo [Col. 0402A] Dei nobiliter insisteret, satisque vigilanter erga omnem sacerdotii curam diebus sudaret ac noctibus, nono persecutionis anno, episcopatus vero sui duodecimo, martyrii coronam capitis obtruncatione promeruit. Ad hunc namque comprehendendum Maximinus tyrannus tribunum quemdam direxit. Qui ingressus Alexandriam, reperit eum cum multitudine populi, sanctorum apostolorum commemorationem celebrantem; quem comprehensum, et vinculis alligatum posuit in custodia carceris. Et post dies aliquot Maximinus tyrannus litteris admonuit tribunum, ut quam celerius eum puniret. Interea dum in carcere servaretur, et universus populus urbis Alexandriae, fores carceris observaret amore pastoris sui, Arius infelix, qui a beato Petro excommunicatus [Col. 0402B] et degradatus propter dogma erroris habebatur, cognita sententia Maximini adversus beatum Petrum, festine pervenit ad ecclesiam, obsecrans ut pro eo clerus et populus apud episcopum intercederet, putans quod post discessum ejus ipse levaretur episcopus. Venientes igitur qui rogati fuerant, coeperunt pro Ario beatum episcopum supplicare. Quibus sanctus episcopus magno suspirio respondit quod jam Arius, Deo mortuus, a facie Dei projectus esset, quia graviter in essentiam deitatis blasphemasset, dogmatizans Patrem et Filium et Spiritum sanctum non esse unius essentiae et naturae. Et apprehendens duos presbyteros Achillam et Alexandrum de turba seorsum, ait illis secrete: Ego quidem etsi peccator sum, tamen scio me vocatione [Col. 0402C] coelesti ad hunc agonem martyrii esse vocatum. Vobis igitur pium est confiteri mysterium Dei, quod mihi revelatum est, quia vos post martyrium meum, sedem et episcopatum meum consecuturi estis. Et tu quidem primus Achilla; post te vero Alexander. In hac hora denique noctis, ut vobis totum de Ario aperiam, cum solemni consuetudine Deo sacrificium orationum consummassem, ecce subito apparuit mihi in habitu pueri Christus Dominus meus, ad cujus praesentiam splendore nimio illustratus, vultum majestatis ejus non valebam aspicere. Erat autem indutus colobio lineo candido nimis, conscisso a summo usque deorsum, et ambabus manibus conjungebat eum circa pectus suum, quodammodo cooperiens nuditatem suam. Quem ut vidi, timore nimio [Col. 0402D] correptus, tandem confortatus, aio ad eum: Quid est, Domine, quod video tunicam tuam scissam a summo usque deorsum? Qui respondens, dixit mihi: Quotidie inde tractas, et nescis quomodo scissa est? Arius namque hoc fecit, qui separavit a me populum haereditatis meae, comparatum sanguine meo. Praecipio nunc et moneo ne recipias eum in communionem, nec rogantibus his qui venturi sunt ad te, quos ille direxit, veniam ei praestes. Haec quae tibi manifestavi duobus presbyteris nota facias, ut ipsi post te, eum anathematizando abjiciant, ne illius errore populi decipiantur. Exhortationis igitur sermonem eis faciens, et ut in catholicae fidei unitate [Col. 0403A] manerent, commendans eos Domino in quem crediderant, dimisit in pace. Nimio vero amore illius cum populi circa carcerem detinerentur, et aperte de carcere educi beatus Petrus non posset, noctis medio tribunus una cum militibus, rupto pariete carceris, per modicum foramen ad locum ubi decollandus erat eum perduci fecit. Sanctus itaque Petrus, oratione facta ad sepulcrum beati Marci evangelistae, et sanctorum successorum ejus Aniani, Demetrii, Eraclii et Theonae, inclinans genua sua, et gratias agens Deo qui eum martyribus suis sociasset, extendit cervicem suam gladiatori, atque ita percussus, martyrii palmam adeptus, occubuit. Et reverenter inde a Christianis sublatus, in locum qui dicitur Leocados, in coemeterio quod ipse aedificaverat, [Col. 0403B] ad Orientem civitatis Alexandriae, sepultus est. Hic quotiescunque ingrediebatur in Thysiasterium, et ascendebat ad superioris pulpiti locum, oratione facta, et pace data populo, videbat ignis splendorem quasi egredientem de sede. Ad cujus fulgorem, ejus mens in nimium amorem contemplationis Dei rapiebatur, tantaque (virtutem antecessorum suorum considerans) humilitate tunc se deponebat, ut nunquam in throno eminentiori, ubi ipsi resederant, sed sub scabello pedum illorum sederet. Passus est autem hic beatissimus episcopus tempore Maximi imperatoris, qui decimam persecutionem a Diocletiano et Maximiano coeptam in Orientis partibus exercuit. Cum quo simul et alii plures ex Aegypto episcopi trucidantur cum clericis et laicis fere sexcentis [Col. 0403C] sexaginta.
[Col. 0403D] Pontific., c. 2. Natalis sancti Lini papae, qui post apostolum Petrum, primus Romanam Ecclesiam tenuit annis duodecim, mensibus tribus, ac duodecim diebus; et martyrio coronatus, sepultus est in Vaticano. Hujus Lini Paulus in Epistola ad Timotheum meminit (II Tim. IV) .
[Col. 0404D] Euseb. lib. VIII, cap. 25, Ruff. 14. Apud Alexandriam, SS. Martyrum Fausti presbyteri, et Dii, et Ammonii: qui cum beato Petro ejusdem urbis episcopo, jubente Maximino, trucidati sunt.
Eodem die, B. Alexandri; episcopi et martyris, sub Antonino imperatore. Cui beato episcopo, cum [Col. 0403D] esset famosissimus in miraculis, quodam tempore delatus est quidam mortuus; cujus parentes cum hortaretur sanctus vir ut crederent in Christum, spoponderunt se facturos, si isdem mortuus suscitaretur. Tunc sanctus vir, oratione facta, conversus ad corpus, dixit: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, surge. Qui statim surgens clamare coepit: Audite, parentes, et populus universus. Ductus a duobus Aegyptiis vultu teterrimis, iraque plenis, positus sum in obscurissimo loco ubi erat puteus; subitoque veniente quodam juvene, nimio splendore corusco, totus ille locus contremuit, et exclamavit juvenis ille splendidissimus: Remittite puerum, quia [Col. 0404A] vocatur a famulo Dei Alexandro. Et ecce reductus sum in corpore. Nunc, domine Alexander, baptiza me in nomine Dei tui, ne ultra videam quod hodie vidi. Vocabatur is Luceius, cum quo baptizati sunt alii centum viginti quinque. Cumque rumor B. Alexandrum ubique spargeret, Antoninus direxit Cornelianum praesidem, ut Alexandrum episcopum ei exhiberet; qui invenit eum die Dominica in ecclesia docentem, et missas agentem; et sicut imperator jusserat, apprehensum perduxit Romam. Secuti sunt autem eum Crescentianus presbyter, Bonifacius, et Vitalio. Praeses vero, ligatis manibus ejus retro, obtulit eum Antonino; a quo interrogatus, cum de Christo constantissime peroraret, fustibus jussus est mactari, et gravissime caedi, deinde in custodiam [Col. 0404B] claudi. Quo cum a militibus duceretur, Antoninus post illum clamavit: Quatuor dierum a me tibi dantur induciae, ut, deposito cultu vanitatis tuae, ultroneus advenias. Cui sanctus Martyr respondit: Quatuor dies jam aestima praeterisse; quod desideras, hodie comple. Misso igitur illo in custodiam, B. Crescentianus sedens sub arbore, coepit plorare, et prae tristitia soporatus dormire. Cui visus est Angelus Domini, et dixit ei: Jam fui ad Alexandrum, et solvi vincula ejus, et confortavi eum; et nunc ne sedeatis sub hac arbore, ne forte tyranno nuntiemini. Eductus igitur de custodia beatus Alexander, iterum sistitur Antonino, et suspensus in equuleo, jubente impio, lampades ardentes circa latera ei appositae sunt, ac ungulis corpus illius abrasum. [Col. 0404C] Deinde ex equuleo depositus, ductus est ad templum Apollinis. In quo ingressus, statim ut oravit, pars aliqua templi, et simulacrum Apollinis cecidit. Antoninus vero hoc factum magicis artibus deputans, sedens pro tribunali, sanctum episcopum ad bestias damnavit. Et cum nulla eum tetigisset, fornacem igneam parari jussit, et beatum virum in eam jactari. Ut autem sanctus martyr, expansis manibus, in medio fornacis oravit ad Dominum, totus ignis ita exstinctus est, ut nec vestigium caloris remaneret. Tunc Antoninus de fornace sanctum virum eductum decollari praecepit. Cumque jam duceretur a militibus, quidam juvenis ex officio Antonini, Herculanus nomine, exclamavit, dicens: Antonine, insensate tyranne, cur caecus et surdus perduras? Ecce famulus [Col. 0404D] Dei post virgas, post equuleos tuos, et lampades, atque ungularum attactus, post templi et idoli tui ruinam, post leonum et ursorum rabiem devictam, post fornacis ignem exstinctum, nunc ad decollandum gaudio repletus vadit. Quis dubitet verum Deum esse qui ita suos confortat? Antoninus haec audiens: Infelix, inquit, juvenis, quid tibi factum est, ut tales sermones loquaris? Et iratus jussit juvenem teneri, quem cum diversis cruciatibus afflixisset, gladio consummavit. Beatus vero Alexander cum duceretur, obviavit ei quaedam vidua quam beatus martyr rogavit, dicens: Commoda mihi orarium. At illa praestitit ei. Officiales autem dixerunt [Col. 0405A] mulieri: Perdidisti orarium tuum. Facto itaque signo crucis, exspoliavit se beatus Martyr tunica, et in linea stans, texit sibi de orario oculos, dein, positis genibus, suscepit gladium via Claudia, vigesimo milliario ab Urbe. Et factus est terraemotus, et vicus et thermae ceciderunt. Sanctus autem Crescentianus, et hi qui cum illo erant, revelante martyre, tulerunt sanctas reliquias ejus, et sepelierunt in loco ubi orans fornacis ignem exstinxerat. Et posuit supra scriptum marmor continentes: Hic requiescit sanctus et venerabilis martyr Alexander episcopus. Cujus depositio celebratur undecimo Kalendas Octobris. Cui papa Damasus postmodum cryptam condignam faciens, illic eum sexto Kalendas Decembris transposuit, quando et festivitatem ei dicavit. Orarium [Col. 0405B] porro illud sibi praestitum unde sibi martyr oculos texerat, mox ut decollatus est, mulieri per quemdam puerulum quem angelum fuisse non est dubium, reformatum est. Quod illa non sine grandi stupore recepit, et vere martyrem confessa Alexandrum Christo credidit.
Natalis sanctorum martyrum Vitalis et Agricolae, qui apud Bononiam Italiae urbem, post alia tormenta ultimo crucifixi martyrium compleverunt. Quorum corpora postmodum, cum essent posita inter sepulcra Judaeorum, et populo Christiano prorsus incognita, beatus Ambrosius (ipsis sanctis martyribus revelantibus) apud Bononiensem civitatem reperit; [Col. 0405C] quaeque exstructa ecclesia, cum magna fidelium laetitia et daemonum poenis confitentium merita martyrum, sub altari deposuit.
In Galliis, civitate Regiensi, natalis sancti Maximi [Col. 0405D] Gregor. Turon., de Glor. conf., c. 83. episcopi, qui a primaeva aetate virtutum omnium gratia praeditus, primum Lirinensis coenobii pater, deinde Regiensis Ecclesiae episcopus, signis et prodigiis inclytus exstitit. Denique inter alia gesta magnifica, tres mortuos vivens; unum tactu (quod ad sepulcrum vehebatur) loculi, mortuus suscitavit.
Natalis sancti Sosthenis, apostolorum discipuli (Act. XVIII; I Cor. I) .
[Col. 0405D] Eodem die, sancti Rufi martyris, quem Dominus noster Jesus Christus, cum omni domo sua, per Chrysogonum martyrem lucratus est; quem, cum omni domo suo Diocletianus punitum, Christo martyrem fecit.
Eodem die apud Africam, natalis sanctorum martyrum Papinii et Mansueti [Col. 0405D] Victor. Afr., l. II et III. episcoporum, qui tempore Wandalicae persecutionis, sub Geiserico rege Ariano, pro fidei catholicae defensione, candentibus ferri laminis toto corpore adusti, gloriosum agonem consummaverunt. Quo tempore etiam alii sancti episcopi, videlicet Quodvultdeus Carthaginiensis, [Col. 0406A] Valerianus, Urbanus, Crescens et qui vocabatur Habetdeum, et Eustachius, Crescentianus et Crescenius, et Felix, et Hortolanus, et Florentianus, propter eamdem praedicationis veritatem, gravissimo damnati exsilio, in confessione pietatis, cursum vitae suae consummaverunt
Vigilia sancti Andreae apostoli.
Et Romae, natalis sancti Saturnini martyris, Sennis et Sisinnii [Col. 0406D] De his gestis Marcelli papae, 16 Jan. diaconorum, sub Maximiano: a quo primo inter alios servos Dei damnati sunt ad fodiendam arenam, ad faciendas thermas Diocletianas; quorum unum Sisinnium praesentatum sibi, cum [Col. 0406B] interrogasset idem Maximianus qui vocaretur, respondit: Ego peccator Sisinnius, servus servorum Domini Jesu Christi. Cui cum post alia diceret Maximianus: Aut sacrifica deo Herculi, aut carnes tuas ignibus cremabo, respondit: Et ego quidem semper hoc optavi (verumtamen si meritus fuero) ut desideratam coronam accipiam. Traditus igitur Laodicio praefecto, missus est in custodiam decem et septem diebus. Inde exhibitus est ab Aproniano commentariensi aspectibus Laodicii. Et subito lux de coelo facta est, et vox cum luce audita est: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est a constitutione mundi (Matth. XXV) . Tunc Apronianus tremefactus cecidit ad pedes Sisinnii diaconii, dicens: Adjuro te per Christum [Col. 0406C] quem confiteris, ne tardes me baptizare, et facias me tecum pertingere ad coronam. Qui baptizatus, statim obtruncatione capitis coronam martyrii invenit. Retruditur iterum in custodiam Sisinnius, et senex Saturninus cum illo, ubi multos gentiles venientes ad se docebant, et baptizabant. Post quadraginta duos dies, vincti catenis, ac nudis pedibus educti denuo ante praefectum; delata est tripoda ut sacrificarent. Tunc beatus Saturninus dixit: Conterat Dominus deos gentium. Et continuo soluta est tripoda aerea velut lutum. Quod videntes duo milites, Papias et Maurus, crediderunt Christo. Et comprehensi a Laodicio, non multo post martyrio coronati sunt. Deinde Laodicius beatum senem Saturninum et Sisinnium in equuleo jussit levari, et attrahi nervis [Col. 0406D] ac fustibus, et scorpionibus caedi. Quibus etiam postmodum flammas ad latera jussit apponi, et depositos equuleo, ductosque milliario secundo, via Numentana, capite truncari. Quorum corpora cum Joanne presbytero colligens Thrason, vir Christianissimus, qui de facultatibus suis martyribus multa ministraverat, sepelivit in praediolo suo, via Salaria, sub die tertio Kalend. Decemb.
Eodem die apud Tolosam, natalis sancti Saturnini [Col. 0406D] Gregor. Turon., de Glor. mart., cap. 48. episcopi: qui temporibus Decii, in Capitolio ejusdem urbis a paganis tentus, eo quod ad ejus praesentiam omnes ipsorum dii obmutefacti, nullum [Col. 0407A] sacrificantibus ex more possent dare responsum; tauro ad victimam praeparato funibus religatus est. Quo vehementius stimulato, a summa Capitolii Arce per omnes gradus praecipitatus, capite colliso, excussoque cerebro, et universo corpore dilaniato, dignam Christo animam exhalavit. Cujus nunc sacrum corpus in Ecclesia condigno honore veneratur.
Natalis sancti Andreae apostoli [Col. 0407A] Vide lib. de Fest. Apost. .
Ipso die, natalis sancti Trojani [Col. 0408A] Gregor. Turon., de Glor. conf., cap. 59. episcopi, apud Santonas, magnae virtutis et sanctitatis viri: qui sepultus terris, coelo se vivere multis virtutibus manifestat.
Natale sanctorum martyrum Chrysanthi et Dariae, qui tempore Numeriani, sub judice Celerino Romae passi sunt. Chrysanthi pater Polemius, vir illustris fuit, Alexandrinus genere. Hic filium suum cuidam virgini elegantis pulchritudinis conjunxit, quam ex nobilissimis Romanis fuisse constat. Hanc Chrysanthus a beato Carpophoro presbytero in divinis litteris satis fideliter eruditus, ad fidem Christi convertens, et praedicatione sua ut virginitatem suam Deo servaret instituens, et ut pariter nomen conjugii habentes caste viverent efficiens, baptizari fecit. Factumque est ut per Chrysanthum multitudo virorum, et per Dariam (sic enim vocabatur) innumerabiles [Col. 0407C] feminae ad Christi gratiam confluerent. Igitur post aliquod tempus orta est seditio adversus eos, quod essent Christiani, Celerino tunc praefecto urbis. Qui utrosque comprehensos tradidit tribuno Claudio, ut diversis poenis eos interficeret. Claudius vero tribunus septuaginta militibus ad torquendum Chrysanthum dedit. Qui nervis crudis eum astringunt, sed mox ligamenta omnia resoluta sunt. Deinde in cippo nodosissimo, ita ut in tertio puncto ejus tibiam coarctarent, eum mittunt; moxque totum lignum cippi in cinerem resolvitur. Deinde perfundunt eum lotio humano purentissimo, ut malefica, inquiunt, tua amittas; sed foetor in suavem odorem mutatus est. Deinde in corio recenti vitulino constringunt nudum, et ad solem ferventem [Col. 0407D] componunt; sed virtute divina corium ut erat molle permansit. Deinde collum, manus, ac pedes catenis constringentes ferreis, claudunt eum in obscurissimo loco; sed statim catenae resolutae sunt, et tanta lux infulsit, ut putarent illic innumeras lampades fulgere. Milites ergo renuntiaverunt haec omnia tribuno, qui jussit eum sibi exhibitum fustibus caedi. Sed allatae virgae rigidissimae, illico coeperunt in manibus caedentium mollescere. Quod videns Claudius, jubet eum erigi, et vestimentis indui: et genibus ejus provolutus, cum universis militibus orabat se [Col. 0408B] fieri Christianum. Quid mora? catechizatus baptismi gratiam percepit; cum illo et Hilaria uxor, duo filii ejus Jason (3 Dec. ) et Maurus, amici et familiares ejus, septuaginta milites cum universis suis. Quod factum imperator audiens Chrysantium et Dariam jussit in carcere Tulliano recludi, unde putor horribilis ascendebat, qui domorum et civitatis stercora per cloacarum cuniculos jugiter illuc decurrebant. Exinde Daria in publico meretricum lupanari ponitur. Sed Chrysantho lux divina et odoramenta suavia praestantur: Dariae vero leo de cavea fugiens Domini virtute ad tutelam donatur; qui ingressus cellulam, in qua sancta Dei in oratione prostrata jacebat, juxta eam prosternitur, ut venientes et ingredi volentes vi sua repelleret. Cumque [Col. 0408C] plures, hoc miraculo perculsi, Christi potentiam venerentur, Celerinus praefectus jussit ignem copiosum in ingressu cellae, ubi beata Daria cum leone erat, accendi. Tunc cum jam leo paveret, ac rugitum daret, ait beata Daria: Egredere securus, et vale, quia ille quem in me honorasti, ipse te liberat. Exhibitis iterum, jubente imperatore, Chrysantho et Daria Celerino praefecto, Chrysanthus equuleo ingenti suspenditur; sed statim omnia ligna equulei comminuta, ac vincula dirupta sunt, lampades quoque applicatae lateribus ejus exstinctae. Hoc Celerinus praefectus vehementer expavescens, nuntiavit imperatori. Ille hoc maleficiis deputans, jussit eos duci via Salaria in arenario, et vivos deponi, ac terra et lapidibus obrui. Passi sunt autem [Col. 0408D] die Kalendarum Decembrium. Ad quorum venerandam memoriam cum multa beneficia Deus praestaret, contigit ut ad diem natalis eorum infinita populi multitudo concurreret. Hoc nuntiatur imperatori, qui jussit ut in introitu cryptae paries levaretur. Ac sic factum est, ut omnes pariter dum sacramenta Christi perciperent, martyrii gloriam celebrarent. Inter quos erat Diodorus presbyter, et diaconus Maximianus, et plurimi clericorum.
Ipso die beati Eligii episcopi Noviomensis, gloriosi in miraculis.
Natale sanctae Vivianae [ al., Bivianae] [Col. 0409D] De hac in Vita sancti Pigmenii, 24 Mart. martyris, beatorum martyrum Fausti et Dafrosae [Col. 0409D] De his gestis Chrysanthi et Dariae. 25 Oct. filiae. Quae, jubente imperatore sacrilego, tam diu plumbatis caesa est, donec spiritum redderet. Cujus corpus biduo jussu imperatoris in foro jacuit; tandem raptum a Joanne presbytero, sepultum est in domo ubi mater et soror ejus Demetria jam sepultae erant, juxta palatium Licinianum Romae, IV Nonas Decembris.
Tingi metropoli Mauritaniae Tingitanae, natalis sancti Cassiani martyris gloriosi.
[Col. 0409B] Item, natale sanctorum martyrum Claudii tribuni, et uxoris ejus Hilariae, ac filiorum Jasonis et Mauri, et septuaginta militum, qui omnes ad praedicationem beati Chrysanthi crediderunt in Christo. Quod ut nuntiatum est Numeriano imperatori, jussit Claudium tribunum ingenti saxo alligatum praecipitari in medio mari; milites vero septuaginta ac Jasonem et Maurum, filios Claudii, capitali sententia puniri. Erat autem in loco ubi decollati sunt, cuniculus antiquus. Hunc emundantes noctanter Christiani simul in unum omnia corpora sepelierunt, non longe ab urbe Roma, via Salaria. Corpora autem filiorum suorum Jasonis et Mauri collegit sancta Hilaria, relicta martyris Claudii. Quae dum assiduis obsequiis ad sanctorum confessionem oraret, [Col. 0409C] a paganis tenta est. Quam dum traherent, rogavit eos dicens, obsecro vos, permittite me prius orationem meam complere. Et dum fixisset gradum, accepit sacramentum Domini, et expandens manus suas, projecit se in orationem, et dum oraret, emisit spiritum. Qui tenuerant eam, dolentes super repentinum obitum ejus, reliquerunt duas ancillas ejus quae cum ea erant; quae sepelierunt eam diligentissime in hortis suis, et super eam brevissimam ecclesiam fabricaverunt.
Romae, natale sanctorum martyrum Symphronii et Olympii [Col. 0409D] De his in Actis sancti Stephani papae, 2 Aug. temporibus Valeriani et Gallieni imperatorum. [Col. 0409D] Horum unum Symphronium, creditarium beati Nemesii, sibi praesentatum Valerianus jussit tradi Olympio tribuno, ut ab eo facultates Nemesii requireret, sub poenarum examinatione. Praesentatus ergo Olympio, et ab eo interrogatus, respondit: Si facultates quaeris Nemesii domini mei, jam eas Christo tradidi, quoniam ipsius fuerant et erunt. Si autem sacrificium offerre me compellis, sacrifico, sed Christo Jesu Domino meo sacrificium laudis et confessionis, cui se obtulit et dominus meus Nemesius. Tunc ira repletus Olympius, fecit eum extendi [Col. 0410A] in catasta, atque fustibus mactari, deinde simulacrum Martis aureum una cum tripoda deferri. Quod statim ad verba Symphronii resolutum est. Videns autem Olympius, coepit admirari, et veniens ad uxorem suam Exuperiam, indicavit ei quomodo in nomine Dei sui Symphronius simulacrum Martis liquefecisset. Eadem vero nocte venientes cum filio unico nomine Theodulo, prostraverunt se ad pedes Symphronii, agentes poenitentiam, et baptismum salutis exposcentes. Evocatus itaque beatus Stephanus pontifex, venit noctu ad domum Olympii, et catechizatum baptizavit, uxoremque ejus Exuperiam ac filium Theodulum, et quotquot crediderunt in domo Olympii. Quod ut audierunt Valerianus et Gallienus, nimio furore accensi, jusserunt Symphronium [Col. 0410B] sibi praesentari, missisque militibus, adduxerunt eum vinculis ferreis oneratum, nudumque ac capistratum, simul et Olympium cum uxore sua, et filio Theodulo. Gallienus itaque dixit Olympio: Adhuc quidem differo poenarum tibi inferre supplicia, qui de tua conscientia dubius non sum, quod nequaquam deseras deos quos semper adorasti, et alios compellebas adorare; nam et tormentis multis persequebaris, usque ad effusionem sanguinis, qui non praeberent consensum sacrificare diis nostris. Olympius respondit: Ego quidem feci non quasi Olympius, sed quasi impius et crudelis. Pro quibus commissis poeniteo, et effundo lacrymas amaritudinis in conspectu ejus cui credo, Deo vivo et vero, Patri, et Filio, et Spiritui sancto, ut dignetur mihi remittere [Col. 0410C] iniquitatem quam exercui in sanguine sanctorum ejus, quem feci effundi. Tunc data est sententia ut igne consumerentur. Ducti sunt itaque ante statuam Solis juxta amphitheatrum, fixisque stipitibus, et ligatis manibus devincti sunt, et in sarmentorum spinarumque congerie ignis suppositus. Statimque in ipso ignis initio, gratias Christo Domino decantantes, emiserunt spiritum. Relictis autem corporibus eorum, milites abierunt. Adveniens autem sanctus Stephanus episcopus cum clericis ac religiosis, et hymnis ex more redditis, abstulerunt corpora martyrum Symphronii, Olympii, Exuperiae ac Theoduli, et sepelierunt juxta viam Latinam, milliario primo, sub die septimo Kalendarum Augusti. Translata vero a beato Sixto pontifice, celebrem [Col. 0410D] diem fecerunt secundo Nonas Decembris.
In Africa apud Coloniam Thebestinam, natalis sanctae Crispinae [Col. 0410D] August. in psal. CXXVIII, CXXXVII; de Virg., cap. 44; serm. 55 de Verb. Dom., et 39 de diversis. , quae temporibus Diocletiani et Maximiani, cum sacrificare noluisset, jussu Anulini proconsulis decollata est.
Eodem die, natale sancti Dalmatii martyris.
Item ipsa die Treviris, sancti Nicetii episcopi, totius sanctitatis viri, qui in basilica beati Maximini episcopi sepultus quiescit.
Sancti Nicolai Mirorum Lyciae episcopi
Apud Africam, sanctorum Dionysiae, Dativae, Leontis, et Aemiliani medici, et religiosissimi viri nomine Tertii, et Bonifacii, et Servilii, et Victricis, et Majorici adolescentis [Col. 0411D] Victor. Afric., l. III. : qui omnes in persecutione Wandalica, sub Hunnerico rege Ariano, pro confessione fidei catholicae, apud Africam, et ne ab Arianis rebaptizarentur, gravissimis et innumeris suppliciis excruciati, confessorum Christi numero sociari meruerunt. E quibus praedictus venerabilis adolescens Majoricus, Dionysiae matris exhortationibus roboratus, in certamine confessionis spiritum reddens, cursum palmiferum consummavit.
Apud Alexandriam, natalis beati Agathonis [Col. 0411D] Euseb., lib. VI, cap. 34, Ruff. 31. martyris, sub Decio imperatore. Qui cum esset militaris, et assisteret ubi beatissimi martyres cruciabantur (inter quos Julianus et Eunus, in Domini Jesu Christi confessione perdurantes, admiranda spectacula martyrii sui angelis et hominibus praebuerunt), et quosdam volentes etiam mortuis illudere cadaveribus martyrum prohiberet, clamor repente totius vulgi adversus eum extollitur. Offertur judici fortissimus miles jam Domini, et nusquam se inferior factus, in confessione persistens, capite pro pietate damnatur. Passus VII Idus Decembris.
Apud Sanctonas, beati Martini [Col. 0411D] Gregor. Turon. de Glor., c. 57. abbatis, discipuli [Col. 0411C] sancti, Martini, Turonicae urbis episcopi qui in monasterio quod ipse aedificavit, in pace quiescit. Ad cujus tumulum creberrima divinitus fiunt miracula.
Romae, natalis sancti Eutychiani [Col. 0411D] Pontificale, cap. 28. papae, qui rexit Ecclesiam anno uno, et sub Aureliano imperatore martyrio coronatus, sepultus est in coemeterio Callisti, qui et ipse per diversa loca trecentos et quadraginta duos martyres manu sua sepelivit.
Ipso die apud Alexandriam, sancti Macharii [Col. 0411D] Euseb., l. VI, c. 34, Ruff. 31. sub Decio, qui gente Libycus, cum multis verbis a judice ad negandum suaderetur, et eo majore constantia fidem suam profiteretur vivus ad ultimum jubetur exuri.
Natalis sanctae Leocadiae virginis, quae tempore Diocletiani et Maximiani, a praefecto Hispaniarum Daciano, apud Toletum dira carceris custodia macerata est. Ubi cum gravissimos beatae Eulaliae et reliquorum martyrum qui a Daciano interficiebantur, vidisset cruciatus, genibus in oratione positis impollutum spiritum Christo reddidit.
[Col. 0412A] Item eodem die, Cypriani [Col. 0412D] Gregor. Turon., de Glor. conf., c. 100. abbatis Petragorici, magnificae sanctitatis, et clarissimi in miraculis viri.
Apud Emeritam Hispaniae civitatem, natale S. Eulaliae [Col. 0412D] Prudentius, hym. 3. virginis. Quae cum esset annorum tredecim, jussu Daciani praesidis plurima tormenta perpessa, novissime in equuleo suspensa, et exungulata, faculis ardentibus ex utroque latere appositis, hausto igne spiritum reddidit, et cernentibus Christianis, in specie columbae niveae coelum petiit. Cujus beatum corpus per triduum, jussu praesidis, pependit in ligno. Sed cui humana fuerant obsequia denegata coelestia fuerunt munera concessa: nam nix desuper [Col. 0412B] corpus puellae aspersit, ut quod ab utraque parte appositus ignis ardoris sui incendio confragraverat, nivali candore coopertum divina gratia dealbaret. Sicque a Christianis reverenter ablata, et devotione debita, sub sacro altari deposita, miraculorum gloria illustratur.
Eodem die, apud praefatam urbem, passio sanctae Juliae, quae fuit convirginalis sanctae Eulaliae, illique ad passionem properanti individua comes et sodalis adhaesit.
Item apud Hispontanam [ al., Spoletanam] civitatem, sanctorum martyrum Carpophori presbyteri, et Abundii diaconi, qui persecutione Diocletiani, sub judice Martiano, in confessione Christi primo fustibus crudelissime oaesi, deinde in carcerem, negato [Col. 0412C] cibo et potu, retrusi; unde per angelum educti, et verbum Dei praedicantes, iterum tenti, et ora ipsorum lapidibus contusa sunt, rursumque equuleo torti, et post haec carcere diu macerati, novissime gladio percussi sunt.
Danielis prophetae.
Romae sancti Damasi [Col. 0412D] Pontif., c. 38. papae, qui rexit Ecclesiam annos octodecim, menses tres, dies duos.
Et natalis sanctorum Pontiani, Praetextati, atque Thrasonis martyrum [Col. 0412D] De his in gestis Marcelli papae, 16. . Qui Thraso, cum esset potens et locuples, ac christianissimus, de facultatibus suis sanctis martyribus in carceribus et metallis [Col. 0412D] damnatis victum ministrabat, per beatos Sisinnum et Cyriacum, quos beatus Marcellus ad hoc opus diaconos consecrarat. Non multo post, et ipse tentus a Maximino, martyribusque sociatus, palmam martyrii cum duobus aliis praenominatis percipere meruit.
In Galliis, civitate Ambianis, natalis sanctorum martyrum Victorici et Fuscani, qui gloriosissimam fidei suae confessionem sanguine passionis decoraverunt.
[Col. 0413A] In Hispaniis, sancti Eutychii, cujus gesta habentur.
Natale sanctorum martyrum Hermogenis, Donati, et aliorum viginti duorum [Col. 0413D] Euseb., lib. VI, cap. 34, Ruff. 31. .
Apud Alexandriam, beatorum martyrum Epimachii et Alexandri [Col. 0413D] Idem, ib. : qui multo tempore, cum in vinculis et cruciatibus carceris torti, etiam frequenter et divisis suppliciis confecti, perdurassent in fide, ignibus postremo consumi jubentur.
Eodem die, natale sanctarum quatuor mulierum Ammonariae, Mercuriae, Dionysiae, item Ammonariae [Col. 0414D] Euseb., l. VI, cap. 33, Ruff. 31, 13 Dec. . Adversus primam virginem Ammonariam judex summa contentione utebatur, et immensis eam [Col. 0413B] atque exquisitis cruciatibus affligebat, et maxime, quod ejus sententiam vincere cupiebat, quia laudabili voce decreverat nihil se prorsus eorum quae sibi contra fas imperabatur, acturam; quae statuti sui tenax ad ultimum capite punitur. Secunda vero, Mercuria, anus venerabilis et fecundissima in filiis, sed quos non praetulit Christo. Tertia, sancta Dionysia, et alia Ammonaria, quarta; dum nimia utuntur constantia apud judicem, et ille vinci erubescit a feminis, inauditis tormentorum generibus tolerat, finem omnium, ferro cedente, suscipiunt, gloriose et venerabiliter apud Alexandriam sepultae. Scribit beatus Dionysius in libro de Martyribus.
Apud Syracusam, Siciliae civitatem, natale sanctae Luciae, virginis et martyris, quae passa est persecutione Diocletiani et Maximiani, sub Paschasio consulari. Haec nobilissima Syracusanorum, postquam omnia sua (quae de parentibus ei remanserant) pauperibus, viduis, orphanis, peregrinis et Deo servientibus distraxit, a sponso suo, quod esset Christiana, Paschasio judici delata, et contra leges Augustorum vivere, impellebatur ad sacrificandum daemonibus. Tunc beata Lucia Paschasio respondit: Sacrificium verum et immaculatum apud Deum et Patrem hoc est, visitare viduas et orphanos in tribulatione eorum (Jac. I) . Ego per istos tres annos nihil aliud egi nisi sacrificavi Deo vivo; et nunc quia aliud nihil [Col. 0413D] superest, me ipsam offero in sacrificium Deo. Cui Paschasius post talia dixit: Cessabunt verba, cum fuerit perventum ad verbera. Lucia respondit: Dei verba cessare non poterunt; ipse enim dixit: Cum steteritis ante reges et praesides, nolite cogitare quomodo aut quid loquamini (Matth. X) . Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus sanctus qui loquitur in vobis (Marc. XIII) . Paschasius iterum dixit: In te ergo est Spiritus sanctus? Ad haec Lucia respondit: quod caste et pie viventes templum Dei sunt, et Spiritus sanctus habitat in eis, testatur Apostolus. Et cum Paschasius iterum dixisset: Ego [Col. 0414A] faciam te ad lupanar duci, ut dum fueris scortata, fugiat a te Spiritus sanctus. Beata virgo respondit: Nunquam coinquinatur corpus nisi de consensu mentis (I Cor. III) : nam et si in manu mea thura ponas, et per manum meam facias sacrificium, Deus haec attendit, et ridet; de sensibus enim et voluntatibus judicat. Sic patitur violatorem castitatis, sicut latronem, sicut barbarum, sicut serpentem: nam si me invitam violari feceris, castitas mihi duplicabitur ad coronam. Post haec Paschasius tradidit eam lenonibus, dicens: Invitate ad castitatem ejus populos, et facite eam tam diu illudi donec mortua nuntietur. Quam lenones nullatenus movere potuerunt, cum simul ex officio impellentes accessissent, nec funibus additis [ al. aditus.) aut boum [Col. 0414B] paribus plurimis. Tunc praecepit Paschasius ministris ut ignem copiosum circa eam accenderent, picem vero et resinam, et fervens oleum super eam jactarent. Sed illa in nomine Domini Jesu Christi immobilis stetit, dicens: Ego rogavi Dominum meum Jesum Christum ut ignis iste non dominetur mihi, quatenus tibi insultem plaudens in Domino, et impetravi ab eo inducias martyrii mei, ut credentibus timorem tolleret passionis, et non credentibus vocem insultationis auferret. Tandem, gladio in gutture merso percussa, quandiu voluit oravit, quandiu voluit turbam circumstantem allocuta est. Nec omnino mortua est, donec venientibus sacerdotibus, communionem Dominici corporis et sanguinis acciperet. Passa est autem Idibus [Col. 0414C] Decembris, et in loco ubi percussa est sepulta; basilica super corpus ejus postmodum fabricata. Paschasius vero Romam perductus, eo quod a Siculis fuisset accusatus quod depraedasset provinciam, ab omni senatu auditus, accepit capitalem sententiam.
Apud Antiochiam, natalis sanctorum martyrum, Drusi, Zosimi, et Theodori [Col. 0414D] Euseb., lib. VI, c. 34, Ruff. 31. .
Apud Alexandriam, natale sanctorum martyrum Heronis, Arsenii, et Isidori, atque Dioscori. Hi postquam judici oblati sunt, judex primo omnium puerulum Dioscorum, tanquam pro aetate facilem [Col. 0414D] flecti (erat enim quindecim annorum) ante verbis, post etiam verberibus agit. Quem cum in nullo sibi cedere videret, ferocius eum cruciare contendit. Tum deinde caeteros variis tormentis dilanians, cum pari modo constantia fidei videret armatos, tradi ignibus jubet. Dioscorum vero puerum, quod sibi constanter et sapienter in omnibus respondisset, admiratus judex, differri praecepit, sperans eum pro aetate poenitudinem acturum. Sed ille confessionis gloria illustratus, divino nutu ad consolationem fidelium dimissus est. Acta haec sub Deciana persecutione.
[Col. 0415A] Apud Cyprum, natalis sancti Spiridionis [Col. 0415D] Ruff., lib. I, cap. 5. episcopi, admirandae beatitudinis viri, qui unus fuit ex illis confessoribus quos Maximianus, dextris oculis effossis, et sinistro poplite succiso, per metalla damnaverat. Quique cum propheticam vitam duceret, etiam signorum gloria inclytus fuit.
Apud Africam, sancti Valeriani episcopi et confessoris natale [Col. 0415D] Victor. African., lib. I. . Qui tempore Wandalicae persecutionis (cum ex praecepto Geiserici regis Ariani, ad tradendum ministeria divina et libros arctarentur cuncti Domini sacerdotes, ita ut iidem impii Ariani etiam de ipsis palliis altaris sibi camisias et femoralia facerent) viriliter, ne sacramenta divina traderet, [Col. 0415B] dimicans, extra civitatem singularis expelli jussus est; et ita praeceptum ut nullus eum neque in agro permitteret habitare. Cumque esset plus annorum octoginta, in strata publica multo tempore jacuit nudus sub aere. Sicque in confessione catholicae veritatis, et defensione sanctimonii cursum beatae vitae implevit.
Aurelianis, beati Maximini presbyteri, venerabilis sanctitatis viri.
Martyrium trium virorum sanctorum, Ananiae, Azariae et Misaelis (Dan. III) .
In Tuscia, natale sanctae Barbarae [Col. 0415D] De ea alii 4 Dec. , virginis et [Col. 0415C] martyris, sub Maximiano imperatore. Haec primum a patre suo Dioscoro diu afflicta sub dira custodia, dein tradita praesidi Martiano, exspoliata, nervis et taureis valde caesa, discerpta est, et cilicio plagae ejus defricatae. Inde reclusa in carcere, ubi luce divina consolata est, mox circa latera ejus lampades ardentes applicatae, et caput ejus malleis caesum, et mamillae ejus praecisae. Deinde nuda per plateas ducta, et flagellis diutissime afflicta est. Ad extremum gladio data martyrium consummavit XVII Kalendas Januarii.
Translatio sancti Ignatii [Col. 0415D] De eo 1 Februar. fusius. , episcopi et martyris, qui tertius post beatum Petrum apostolum, Antiochenam [Col. 0415D] rexit ecclesiam.
Item eodem die, beati Lazari, quem Dominus Jesus in Evangelio (Joan. XI) legitur resuscitasse a mortuis; item beatae Marthae sororis ejus, quorum venerabilem memoriam exstructa ecclesia non longe a Bethania (ubi e vicino domus eorum fuit) conservat.
In Oriente, apud Eleutheropolim civitatem, sanctorum martyrum quinquaginta, qui sub Saracenis passi sunt.
Natalis beatorum martyrum Rufi et Zosimi [Col. 0415D] Vide libellum de Fest. Apost. , qui de illis primis discipulis fuerunt per quos primitiva Ecclesia in Judaeis et Graecis fundata est. Hi requiescunt apud civitatem Macedonum Philippis.
Apud Africam, natalis sancti Moysetis martyris.
Turonis, sancti Gratiani episcopi, qui ad ipsam urbem primus ab urbe Roma episcopus transmissus, multis clarus miraculis, ibi quiescit in pace.
Apud Aegyptum, natale beati martyris Nemesii [Col. 0416D] Euseb., lib. VI, cap. 34, Ruff. 31. : qui primo per calumniam quasi latro judici delatus [Col. 0416B] est Aemiliano. Quo crimine absolutus, post hoc Christianus esse defertur. In hoc vero nulla a judice moderatio reservatur; sed geminatis suppliciis excruciatum cum latronibus jussit incendi, ignorans quod crudelitate sua optimo martyri Salvatoris similitudinem detulit, qui pro salute humani generis una cum latronibus pertulit crucem (Isa. LIII; Joan. XIX) .
Aurelianis, sancti Aviti abbatis [Col. 0416D] Greg. Tur., de Gloria confess., cap. 99, 20 Dec.; Euseb., lib. VI, cap. 34, Ruff. 31. , qui spiritu prophetiae illustris fuit, et honorifice in eadem urbe tumulatus est.
Natalis beatissimorum martyrum Ammonis, Zenonis, [Col. 0416C] Ptolomaei, Ingenui et Theophili, qui tribunalibus apud Alexandrum astantes, cum quidam Christianus a judice torqueretur, et jam pene ad negandum declinaret, disrumpebantur intra semetipsos, et vultu, oculis ac nutibus velut erigere conabantur illum qui in suppliciis positus trepidabat. Interdum etiam manus protendere, ac totius reliqui corporis moribus et habitu diverse inclinati, tanquam sublevare lapsantis animum gestiebant. Conversi vero ad eos omnes, et quid de semetipsis profiterentur ex eorum motibus agnoscentes, priusquam in eos vulgus clamoribus insiliret, ipsi in medium prorumpunt, ac sese Christianos esse testantur. Pro quorum victoria, gloriosissime Christus de antiquo generis humani inimico triumphavit, et versa vice, ex [Col. 0416D] eorum confidentia, persecutoribus terrorem, suis constantiam animi dedit.
Apud Edissam Mesopotamiae civitatem, natalis sancti Thomae apostoli [Col. 0416D] Ruff. 31. Vide lib. de Fest. Apost.; Gregor. Tur., de Glor. conf., cap. 66. .
Catalaunis, sancti Memmii, episcopi primi illi civitati ab urbe Roma directi, qui inter alia miracula mortuum suscitavit, cujus nunc sepulcrum creberrimis miraculis illustratur.
[Col. 0417A] Item in Tuscia, natalis sanctorum Joannis et Festi.
Romae [Col. 0417D] Euseb., Eccles. hist. lib. VI, c. 34, Ruff. 31; Euseb., ibid. , via Lavicana inter Duas Lauros [Col. 0417D] Via Lavicana inter Duas Lauros. Locus ita Romae dictus via Lavicana, multorum sanctorum martyrio nobilitatus. Eumdem hoc die Martyrologium Romanum repraesentat. Anastasius bibliothecarius de Vitis pontificum, cap. 34, in Silvestro, de Munificentia Constantini: «Fecit basilicam via Lavicana inter Duas Lauros B. Petro et Marcellino martyribus, et mausoleum, ubi beatissimam Augustam matrem suam posuit in sarcophago porphyretico.» Ita haec exhibet ms. Bertinianus. Ado Viennensis in Chronico, circa annum Christi 306: «Fecit basilicam via Lavicana inter Duas Lauros B. Petro [Col. 0418D] et Marcellino martyribus, et mausoleum, ubi matrem suam posuit in sarcophago purpureo.» Meursius in Glossario suo Graeco-barbaro duobus his postremis locis mutabat lauros in lauras, sed jam facile perspiciet nihil mutandum. Est et alius via Latina, apud Adonem supra IX Septembris, ad quem S Gorgonius fuit translatus, positusque est via Latina inter Duas Lauros, nisi mendosus sit locus, et Lavicana legendum sit, quomodo habet Breviarium Romanum IX Sept. in lectione de S. Gorgonio. Tamen mss. Adonis cum vulgata ejus lectione conspirant. , natalis triginta martyrum, qui omnes uno die persecutione Diocletiani coronati sunt.
Apud Alexandriam, natale beati Iscnyrionis martyris. Is namque cum rem cujusdam potentis sub mercede procuraret, jubetur ab eo idolis immolare. Recusans cogebatur ab eo idolis immolare. Recusans cogebatur injuriis, persistens rursum blanditiis mulcebatur. Cum vero utrumque contemneret, praeacuta sude validissime transverberatus per media viscera neci traditur.
[Col. 0417B] Ipso die, aliorum quamplurimorum martyrum, qui in desertis et montibus apud Aegyptum oberrantes, fame, siti, frigore, languore, latronibus, bestiisque consumpti sunt; qui omnes imitati electos Dei prophetas, gloria martyrii coronati sunt. Inter quos et venerandus senex Chaeremon (episcopus hic erat urbis Aegypti quae dicitur Nilopolis) cum ad Arabicum montem una cum grandaeva conjuge discessisset, nulli ultra apparuit.
Romae, natalis sanctae Victoriae, virginis et martyris, persecutione Decii imperatoris. Haec desponsata Eugenio viro pagano, rogante Tito Aureliano, [Col. 0417C] qui sponsam Anatoliam virginem habebat, ad suadendam eam ut ei nuberet, perrexit. Cui et dixit: Audi me, domina soror Anatolia; et ego Christiana sum, et novi quia Deus nuptias non condemnat. Prophetae et patriarchae conjuges habuerunt, et posteritas eorum a Deo benedicta est. Nunc ergo audi me, et accipe virum qui te non prodat quod sis Christiana; sed per maritalem gratiam fiet ut ipse Christianis consentiat. Haec dicenti Victoriae virgo Anatolia respondit: O Victoria, vince diabolum et esto vera victoria. Tunc quando tota terra vacua erat, dixit Deus hominibus: Crescite et multiplicamini, et replete terram: nunc plenae terrae. Postquam Filius Dei de coelo descendit, quotidie clamat: Crescite in fide, multiplicamini in charitate, et replete [Col. 0417D] coelos; quia appropinquavit regnum coelorum. Iterum inter alia et post alia, sancta Anatolia intulit: Ego die qua explicui pretium ornamentorum [Col. 0418A] meorum in pauperes Christi, vidi per visum juvenem auro diadematum, splendidum in vestibus purpureis atque gemmatis, qui grata facie et laeto vultu me inspiciens, ait: O virginitas, quae morte non vinceris, quae a morte perpetua liberas! O virginitas, quae non in operibus tenebrarum sed semper in lumine versaris! Haec ego audiens, evigilavi, et coepi flere, et projiciens me in pavimento, rogavi Dominum ut is qui mihi loquebatur dulcissimos sermones iterum prosequeretur. Sic mihi oranti et prostratae idem qui ante loquebatur talia mihi subsequitur: Virginitas purpura regalis est; quam qui induit reliquis fit eminentior. Virginitas gemma est pretiosa. Virginitas thesaurus est regis immensus. Huic fures insidias tendunt. Hanc tu evigilans sollicite custodi, [Col. 0418B] quantumque te plus habere cognoscis, instantius custodi, ne perdas. His et similibus verbis et factis incitata Victoria, omne pretium ornamentorum suorum et ipsa distraxit pauperibus. Sicque factum est, ut agentibus sponsis earum Aurelio et Eugenio, quia nubere illis virgines Christi noluerunt, a Decio imperatore urbe Roma pulsae, ad praedia sponsorum ducerentur; ubi fame et inedia ita afflictae sunt, ut vix ad vesperum modicus panis cibarius eis daretur, nulloque pacto efficere sponsi potuerunt ut vel ad nubendum, vel sacrificandum animi illarum inclinarentur. Beata igitur Victoria in virginitatis proposito invincibiliter persistens, post multa facta miracula, inter quae plurimas virgines Domino aggregaverat, percussa est gladio in corde a carnifice [Col. 0418C] Taliarcho, quem rogatu Eugenii sponsi sui Julianus pontifex Capitolii et comes templorum, ad hoc opus direxerat. Passa est autem X Kalend. Januarii. Corpus ejus cum omni reverentia curatum. Taliarchus vero percussor ejus, leprosus factus, intra sex dies consumptus a vermibus, exspiravit.
Apud Nicomediam, sanctorum martyrum [Col. 0418D] De his Euseb., lib. VIII, c. 5; cap. 5, IV Dial. c. 41 et hom. 15 in Evang. viginti, quos Diocletiana persecutio gravissimis cruciatos tormentis, martyres Christo fecit, et beatos sanctorum numero in coelis conjunxit.
Item Romae, beati Servuli, de quo beatus Gregorius scribit; qui rebus pauper, meritis dives, quem longa aegritudo dissolverat: nam a primaeva aetate usque ad finem vitae, paralyticus jacebat. Hic non modo stare, sed ne unquam in lecto surgere vel ad [Col. 0418D] sedendum valebat. Nunquam manum suam ad os ducere, nec se potuit in latus aliud declinare. Quidquid ex eleemosyna potuisset accipere hoc pauperibus [Col. 0419A] erogabat. Litteras non noverat, sed Scripturae sacrae sibimet codices emerat; et religiosos quosque in hospitalitate suscipiens, hos coram se legere sine intermissione faciebat. Sicque factum est ut quantum ad mensuram propriam attinet, plene sacram Scripturam disceret. Studebat in dolore semper gratias [Col. 0420A] agere, hymnis Dei et laudibus, diebus ac noctibus vacare. Hic beatissimo fine glorificatus, sepultus est in ecclesia sancti Clementis, episcopi et martyris, ubi ad commendandam ejus sanctitatem, ad ejus tumbam miracula creberrime fiunt.
Reliquos dies hujus mensis, vide initio Martyrologii Adonis.
Precatio
Appendix
[Col. 0419C] Habes in hac Appendice quae hactenus Adonis Martyrologio fuere inserta, cum tamen ab aliena manu sint. Et quidem ea quae asteriscis notata sunt, etiam Jacobi Mosandri judicio, qui primus Adonem edidit, aliena ab Adone judicata sunt. Quorum rationem ita ipsa ad lectorem reddit: «Martyrologium hoc ex quatuor pervetustis mss. codicibus sibi mutuo correspondentibus manu propria exaravimus. Verum quartus a monacho ordinis S. Benedicti conscriptus, aliquot sanctorum nomina continebat, qui in caeteris tribus non habebantur. De quibus cum dubitaremus an essent Adonis, vel potius per dictum monachum [Col. 0420C] ejus Martyrologio adjecta, doctorum virorum usi consilio, eosdem sanctos signo stellae (*) praenotavimus, ad evitandum omnem errorem et scrupulum.» Hactenus Mosander.
Ego vero collatione trium codicum mss. Mosandrianis codicibus vetustiorum (de quibus initio Adonis ad Lectorem dixi), multo plura deprehendi Adonis non esse. Quae in appendicem quoque retuli, sine asterisci tamen signo, ut constet quae communi nostro Monsandrique consensu ab Adone resecanda sint, quae vero praeterea indicio trium mss. quos dixi codicum.
[Col. 0419D] Kal. Jan. (1 Jan. )—* Eodem die sanctissimi Paragodae, septimi Viennensis episcopi.
IV Nonas Jan. (2 Jan. )—* Item sancti Isidori, episcopi et martyris.
III Nonas Jan. (3 Jan. )—Item Octavae sancti Joannis evangelistae.
II Nonas Jan. (4 Jan. )—Item octavae Innocentium.
Idibus Jan. (13 Jan. )—Octava Epiphaniae.
* Treviris sancti Agriti, episcopi et confessoris.
* Rhemis, depositio sancti Remegii episcopi.
XVIII Kal. Febr. (15 Jan. )—* Item Mauri abbatis, discipuli beati Benedicti.
XVII Kal. Febr. (16 Jan. )—In Marcello, post, Pricillae, addit Ado vulgatus: «Hic fecit coemeteria [Col. 0419D] Pontific., cap. 31. via Salaria, et quinque et vinginti titulos in urbe Roma constituit, propter baptismum et poenitentiam [Col. 0420C] multorum, qui convertebantur ex paganis, et propter sepulturas martyrum.»
[Col. 0420D] XV Kal. Febr. (18 Jan. )—Et passio sanctorum martyrum Thyrsi, Leuci et Galerici [ leg. Callinici] [Col. 0419D] De his Ado, 28 Jan. .
XIV Kal. Febr. (19 Jan. )—Jerosolymis, Marthae et Mariae, sororum Lazari.
XIII Kal. Febr. (20 Jan. )—In Fabiano [Col. 0420D] Pontific., c. 21. , post sepultus, addit Ado vulgatus: «Hic regiones divisit diaconibus, et fecit septem subdiaconos qui septem notariis imminerent, ut gesta martyrum in integro colligerent. Hujus tempore supervenit Novatus ex Africa, et separavit Novatianum de Ecclesia, postquam Moyses confessor in carcere defunctus est; qui fuit ibi menses undecim.»
XI Kal. Febr. (22 Jan. )—Ipso die in Galliis, civitate Ebreduno, sanctorum martyrum Vincentii, Orontii et Victoris [Col. 0420D] Ado in libell. de Fest. Apost., 22 Mart .
[Col. 0421A] * Item natalis sancti Pauli, quem beatus apostolus ordinatum, urbi Narbonae episcopum misit. Quem tradunt ipsum eumdem esse Sergium Paulum proconsulem, virum prudentem, a quo tempore Pauli sortitus est nomen, quando eum fide Apostolus subegerat Christi. Qui cum ab eodem ad Hispanias praedicandi gratia mitteretur, apud praefatam urbem Narbonam relictus, et praedicationis non segniter impleto ministerio, clarus miraculis coronatus sepelitur.
X Kal. Febr. (23 Jan. )—* [Col. 0421D] Ado, ibid. Et alio loco, passio sanctorum Eugenii, Macarii et Perulvii.
VII Kal. Febr. (26 Jan. )—In Polycarpo, post consummati sunt in edito Adone addebatur: «Tum etiam Germanicus, athleta Christi insignis, glorioso martyrii agone translatus est. Nam cum a judice damnatus fuisset ad bestias, ultro sibi praeparatam bestiam provocavit, despiciens videlicet temporalem mortem, et coronam vitae aeternae veloci fine adipisci desiderans. Scripsit idem beatus Polycarpus ad Philippenses [Col. 0421B] valde utilem epistolam, quae usque hodie in Asiae conventu legitur.»
[Col. 0421D] Ado in Martyrolog., 17 Jan. Item apud Bituricas civitatem, beati Sulpitii, episcopi et confessoris, cujus et vita et mors pretiosa gloriosis miraculis commendantur.
III Kal. Febr. (30 Jan. )
Item natalis sanctae Aldegundae virginis.
IV Nonas Febr. (2 Febr. )—Aurelianis, depositio sancti Flosculi episcopi, et sanctae Sichariae, virginis Deo sacratae, ibidem.
III Nonas Febr. (3 Febr. )—* Hamburgi, sancti Anscari, episcopi et confessoris, Hamburgensis primi episcopi, et Bremensis archiepiscopi.
* Viennae, sancti Eventii, episcopi et confessoris.
VIII Idus Febr. (6 Febr. )—* Item eodem die, Vedasti et Amandi, episcoporum et confessorum.
[Col. 0421C] VI Idus Febr. (8 Febr. )—Item depositio sanctae Helenae reginae.
IV Idus Febr. (10 Febr. )—* Item Scholasticae [Col. 0421D] De ea in Vita S. Benedicti. virginis, sororis sancti Benedicti abbatis (21 Mart. ), qui vidit animam ejus in columbae specie coelum penetrare.
III Idus Febr. (11 Febr. )—* Apud Lugdunum, natalis sancti Desiderii episcopi et martyris; hic beatus vir passus est quidem in * Prisciniaco villa, territorio Lugdunensi, decimo Kalendas Junii; translatus est autem Viennam episcopatus sui civitatem, tertio Idus Februarii.
Idibus Febr. (13 Febr. )—Natalis Gregorii papae II [Col. 0422D] Pontific., cap. 90. , qui rexit Ecclesiam annos sexdecim. Leonis Constantini temporibus; hic vir castus, in divinis Scripturis eruditus. Hic in Germania per Bonifacium episcopum, verbum salutis praedicavit. Hic quadragesimali tempore, ut feria quinta jejunium et missarum celebritas fieret, quod antea non agebatur instituit.
[Col. 0421D] XV Kal. Marti (15 Febr. ).—Item beati Severi, presbyteri et confessoris, cujus meminit in Dialogo ( cap. ult. ) beatus Gregorius.
Brixiae, natale sanctorum martyrum Faustini et Jovittae. Qui nobili progenie in civitate Brixiana sunt orti. Nam parentes eorum in praedicta civitate caput senatus fuerunt. Jubente Adriano imperatore, a quodam Italico comite Rhaetiarum in jam dicta urbe comprehensi, et in carcerem sunt retrusi. Postea vero, Adriano jubente, post multa et diversa tormenta, traditi sunt ad dilacerandum immanissimis feris, id est leonibus, leopardis, ursis atque superbissimis tauris. Sed ipsae ferae, Domino mitigante, velut agni in mansuetudinem sanctis Dei [Col. 0422A] conversae sunt; ita ut ipsorum pedibus prostratae, eorum vestigia lingerent, inimicos autem Dei una cum ipso Italico, facto impetu, interficerent. Novissime autem in equuleo alligati, et in ignem missi, positi sunt super ollam aeneam, in qua hinc inde plumbum liquebatur. Sed ipse ignis nihil sanctis Dei nocuit; inimicus vero illorum, quotquot attingere potuit, una cum Pompeio fratre Adriani excussit. Quo viso sanctus Calocerus, qui tunc curam palatii habebat, credidit cum officio suo ad duodecim millia hominum. Unde iratus Adrianus ipsis omnibus, excepto Calocero, capita amputari jussit. Deinde, admonentibus sanctis angelis, beatus Apollonius, Brixiensis Ecclesiae episcopus, sanctum Faustinum consecravit presbyterum, et beatum Jovittam diaconum ordinavit. Post hoc autem, jubente Adriano, beatus Faustinus et Jovitta una cum sancto Calocero, vincti ferro Mediolanum ducti sunt. In qua civitate Adrianus plumbum fervescens et liquescens per fistulas in ora ipsorum trium mitti [Col. 0422B] praecepit; sed nihil sanctos Dei nocuit. Insuper et oculos beatorum Faustini et Jovittae jussit auferri; sed altera die eis oculos Dominus restituere dignatus est. Deinde traditi sunt ipsi tres saevissimis bestiis, id est tigribus, ursis, atque superbissimis tauris; sed ipsae ferae sicut priores, Domino operante, sanctis Dei in mansuetudinem conversae sunt, ex paganis autem maximam multitudinem interfecerunt. Post haec et alia tormenta, jussit Adrianus cuidam Sapricio, primicerio scholae candidatorum, ut beatum Calocerum in Ambinganum civitatem duceret, et ibi eum puniret, si non praeceptis ejus obtemperaret. Nam ibi amputatione capitis post multa tormenta martyr Christi effectus, multo tempore quievit, quamvis postea Angilbertus archiepiscopus Mediolanensis eum inde transtulerit, et in suae dioecesis monasterio, quod vocatur Clavate, summa cum diligentia et honore collocare curaverit. Ipse vero beatus Calocerus cum in custodiam Ambinganum [Col. 0422C] iret, devenit in civitatem Astensem, et ibi invenit illustrem virum ipsius civitatis, nomine Secundum. Et cum eidem Secundo Christum praedicaret, et multa de beato Faustino et Jovitta diceret, qualiter Mediolani pro Christi nomine plurima passi in vinculis detinerentur, credidit ipse, et summa cum festinatione venit Mediolanum, et a sanctis Faustino et Jovitta baptizatus in civitatem suam reversus est; et ibi, amputato capite a praedicto Sapricio, Christi martyr effectus est. Post hoc sancti martyres Faustinus et Jovitta, vincti sub custodia cujusdam Antiochi praesidis Romam ducti sunt, et ibi diversis poenis afflicti multos ad fidem converterunt, plurima per eos Domino faciente miracula. Ibi etiam invenerunt sanctum Evaristum urbis Romae episcopum, inter sepulcra martyrum latitantem; quem rogaverunt ut faceret beatum Calimerum, qui per eorum praedicationem, inter plurimos Romanos credidit, in Mediolanensi civitate episcopum. Quo facto, iterum sub custodia Aureliani comitis ducti sunt Neopolim, [Col. 0422D] et ibi multa ac varia tormenta perpessi, plurimis miraculorum ostensis, Domino juvante, multos ad fidem converterunt. Postea vero, manibus pedibusque ligatis, in mare demersi, et ab angelis Dei liberati, et ad littus deducti sunt. Novissime autem jussu Adriani imperatoris Brixiam reducti sunt, et ibi a praefato Aureliano, post multa iterum tormenta amputatis capitibus, Christi martyres effecti sunt.
XII Kal. Martii (18 Febr. )— [Col. 0422D] Greg. Tur. l. I Histor. Franc., cap. 27. In Simeone, post fuisse, addit Ado vulgatus: «Constat tamen, quia Cleophas, cujus filius iste fuit, frater erat Joseph.»
XI Kal. Martii (19 Febr. ).—Item sancti Theodori martyris, fratris sancti Georgii.
Kal. Martii (1 Mart. )—† Eodem die, Suvitberti, episcopi et confessoris.
VI Nonas Martii (2 Mart. ).—Romae, Simplicii [Col. 0423D] Pontif., cap. 48 papae, qui sedit annis quindecim. Hic Acacium Constantinopolitanum episcopum, et Petrum Alexandrinum episcopum Eutychianos damnavit.
IV Idus Martii (12 Mart. ).—† Romae, depositio sancti Gregorii papae [Col. 0423D] Pontif., c. 65. , qui nobili genere liberalibus artibus eruditus est. Deinde, defunctis parentibus, sex in Sicilia monasteria construens, septimum intra Urbis muros constituit. In quo ipse post saecularem habitum multis fratribus aggregatis, sub abbatis imperio strenue militavit, et suae nobilitatis lineam moribus extulit, probis actibus decoravit. Nam qui ante sericis vestibus ac gemmis micantibus per Urbem solebat procedere trabeatus, post vili contectus tegmine, ministrabat pauper ipse pauperibus; quibus monasteriis tantum de redditibus praediorum delegavit [Col. 0423B] quantum posset commorantibus ad quotidianum victum sufficere, reliqua vero vendidit, ac pauperibus erogavit. Deinde coactus et multum renitens, factus urbis Romae summus pontifex, Anglorum gentem ad fidem convertit, directis videlicet sui monasterii monachis, Mellito, Augustino, atque Joanne, et cum eis aliis pluribus fratribus. Rexit autem gloriosissime Romanam Ecclesiam annis tredecim, mensibus sex, et diebus decem. Augmentavit etiam in precatione canonis: Diesque nostros in tua pace dispone, etc.
Item Romae, Innocentii papae [Col. 0423D] Pontif., c. 42. , qui rexit Ecclesiam annis quindecim, mensibus duobus, diebus vero viginti uno. Hic constitutum fecit de Ecclesia, et Pelagium atque Coelestium haereticos damnavit; et constituit ut qui natus fuisset de Christiana per baptismum renasceretur, quod Pelagius damnabat.
† In Africa Joannis et aliorum quadraginta quatuor.
[Col. 0423C] † Romae, depositio sanctorum Innocentii et Rasi episcoporum.
Pridie Idus Martii (14 Mart. ).—Eodem die Zachariae [Col. 0423D] Pontif., c. 93 pontificis, qui Romae sedit annos decem. Hic in patriarchio B. Georgii martyris caput reperit in capsa reconditum; in qua † [Col. 0423D] In qua pittacium pariter invenit. Quia hoc minus intellectum fuit ab editore, ideo substituit epitaphium; sed auctor pittacium scripsit, uti mss. exhibent. Glossae πιττάκιον , pittacium, brevis. Glossae Isidori: Pictatium, epistola brevis et modica. Pictatiuncula, membrana. Utitur ea voce Lampridius in Alexandro: «De promovendis etiam militibus sibi adnotabat, et perlegebat cuncta pittacia. » Occurrit [Col. 0424D] et apud Cassiodorum Celsus lib. III, c. 10: «Deinde habere duo pittacia, quae latitudinem frontis, longitudinemque aequent.» Plura non congero, haec ad lucem sufficiunt. pittacium pariter invenit, hoc ipsum Graecis litteris exaratum. Sepultus est in ecclesia S. Petri apostoli.
XVII Kal. Aprilis (16 Mart. ).—† Eodem die sancti Heriberti Coloniensis archiepiscopi, vita et miraculis gloriosi, in monasterio Tuitiensi quiescentis.
XIV Kal. Aprilis (19 Mart. ).—† Item eodem die, sancti Joseph, nutritoris Domini.
XIII Kal. Aprilis (20 Mart. ).—† Item natalis S. Archippi, commilitonis beati Pauli apostoli.
XI Kal. Aprilis (22 Mart. ).—Item sanctarum virginum Herlindae et Relindae sororum.
X Kal. Aprilis (23 Mart. ).—In Antiochia, sancti [Col. 0423D] Theodori, presbyteri et martyris.
VIII Kal. Aprilis (25 Mart. ).—Hierosolymae, Dominus noster Jesus Christus crucifixus est.
Et in eadem civitate, passio S. Jacobi apostoli, sicut in Actibus apostolorum scribitur (Act. XIII) .
[Col. 0424A] Eodem die, immolatio Isaac et transitus filiorum Israel per mare Rubrum.
Et victoria Michaelis archangeli contra draconem.
VII Kal. Aprilis (26 Mart. ).—† Eodem die, depositio S. Lutgerii episcopi.
VI Kal. Aprilis (27 Mart. ).—Item Hierosolymae, Resurrectio Domini.
III Kal. Aprilis (30 Mart. ).—* Aurelia civitate, sancti Pastoris episcopi depositio.
VIII Idus Aprilis (6 Apr. ).—In Sixto, post imperatoris, addit Ado vulgatus: «Hic [Col. 0424D] Pontif., c. 8. constituit ut sacra mysteria non tractarentur nisi a ministris sacris; et quicunque episcopus evocatus fuisset ad sedem apostolicam, rediens ad parochiam suam, non reciperetur, nisi salutationis litteras, hoc est, formatas [Col. 0424B] a sede apostolica plebi detulisset. Constituit quoque ut intra actionem missarum Sanctus, sanctus, sanctus, ter decantaretur.
VII Idus Aprilis (7 Apr. ).—Item Coelestini papae [Col. 0424D] Pontif., c. 44, ubi dicitur obiisse VIII Id. Aprilis. , qui rexit Ecclesiam annos octo. Hic constituit ut psalmi Davidici centum et quinquaginta ante sacrificium antiphonatim canerentur: nam antea tantum epistola et sanctum Evangelium recitabantur.
V Idus Aprilis (9 Apr. ).—† Item quinque virginum, quarum nomina Deus scit.
Et Mariae Aegyptiacae.
IV Idus Aprilis (10 Apr. ).—† Item in Antiochia, sancti Theodori presbyteri.
III Idus Aprilis (11 Apr. ).—† Eodem die Romae, beati Leonis papae [Col. 0424D] Pontif., c. 46. .
Pridie Idus Aprilis (12 Apr. ).—In Julio, post reversus est, editus Ado addit: «Hic constituit [Col. 0424D] Pontif., c. 36. ut nullus clericus causam quamlibet in publico ageret, [Col. 0424C] nisi in Ecclesia; et notitia fidei per notarios colligeretur; et sive cautiones, vel instrumenta, aut donationes, aut commutationes, aut traditiones, aut testamenta, aut allegationes, vel manumissiones a clericis in Ecclesia celebrarentur.»
Idibus Aprilis (13 Apr. ).—† Item sanctae Euphemiae, virginis et martyris.
XVI Kal. Maii (16 Apr. ).—* In Mauritania, natalis Basillae.
Item sancti Aniceti papae [Col. 0424D] Pontif., c. 11. , qui sedit in episcopatu annis undecim, et temporibus Severi et Marci martyrio coronatur, sepultus in coemeterio Callisti. Hic constituit ut clerus comam non nutriret secundum Apostoli praeceptum (I Cor. XI) .
† Eodem die, dedicatio oratorii S. Gangulphi martyris.
XIII Kal. Maii (19 Apr. ).—† Eodem die, depositio S. Baldrici episcopi.
X Kal. Maii (20 Apr. ).—In Victore, post coronatur, [Col. 0424D] editi hactenus addunt: «Hic constuit [Col. 0424D] Pontif., c. 15. ut sanctum Pascha die Dominico celebraretur, et a quintadecima luna primi mensis usque ad vigesimam primam observaretur; et constituit ut necessitate faciente, sive in flumine, sive in mari, sive in fontibus, sub Christiana confessione quicunque hominum ex gentilitate venientes baptizarentur.»
[Col. 0425A] XI Kal. Maii (21 Apr. ).—† Romae, in coemeterio via Appia. SS. Valeriani, Maximi et Tiburtii.
† In Campania, natalis sancti Amphelici.
Romae, S. Soteris papae [Col. 0425D] Pontif., cap. 13. , qui sedit in episcopatu annos novem, sepultusque est in coemeterio Callisti. Hic constituit ut nulla monacha pallam sacratam contingeret in ecclesia, neque incensum poneret.
X Kal. Maii (22 Apr. ).—In Africa civitate Hieropoli, natalis sancti Philippi apostoli.
In Caio, post Martias addit Ado vulgatus: «Hic Caius constituit [Col. 0425D] Pontif., cap. 29. ut per omnes gradus primum ascenderet si quis episcopus fieri mereretur, et esset ostiarius, lector, exorcista, acolytus, subdiaconus, diaconus, presbyter.»
Eodem die Romae, sancti Agapeti pontificis [Col. 0425D] Pontif., cap. 58. , qui sedit menses undecim. Hic ingressus Constantinopolim ad Justinianum imperatorem, Anthimium episcopum Constantinopolitanum, qui duas in Christo naturas negabat, deposuit, et in ejus loco Menam catholicum consecravit.
[Col. 0425B] IX Kal. Maii (23 Apr. ).—† Eodem die, passio sancti Adelberti, episcopi et martyris.
† Item eodem die, S. Pysinnae virginis.
VIII Kal. Maii (24 Apr. ).—In Babylonia, civitate magna, Sidrach, Misach, et Abdenago, qui et mutato nomine Ananias, Azarias et Misael dicebantur, de camino ignis ardentis sunt liberati.
VI Kal. Maii (26 Apr. ).—† Item Romae, sancti Tindemialis, episcopi et confessoris.
V Kal. Maii (27 Apr. ).—In Anastasio, post decem, Ado vulgatus addit: «Hic constituit [Col. 0425D] Pontif., cap. 48. ut quotiescunque sancta Evangelia recitarentur, sacerdotes non sedeant, sed curvose stent, constituitque transmarinum hominem in clerum non recipi, nisi quinque episcoporum designaretur suffragiis.»
Pridie Kal. Maii (30 Apr. ).—† Romae, S. Quirini, tribuni et martyris, de quo supra tertio Kalendas Aprilis.
† Item Sophiae, virginis.
Kalendis Maii (1 Maii ).—* Autisiodoro civitate, depositio sancti Amatoris episcopi.
† Tolosae, natalis sancti Orientii episcopi.
Item depositio S. Justini, Begorra civitate.
† Eodem die, S. Walburgae virginis.
IV Nonas Maii (4 Maii ).—† Eodem die, memoria beatissimi Justi, Viennensis episcopi.
Pridie Nonas Maii (6 Maii ). † In Galatiae civitate, natalis beati Gerontii confessoris.
Nonis Maii (7 Maii ).—† Item Benedicti pontificis [Col. 0425D] Pontificale, cap. 82; is est Benedictus II. , qui sedit Romae menses decem, imperante Constantino. Hic ab ineunte aetate in Ecclesia militavit, paupertatis semper amator; sepultus apud B. Petrum.
VIII Idus Maii (8 Maii ).—In monte Gargano, apparitio S. Michaelis archangeli, quando illa sagitta velut flamine retorta, eum a quo jactata est mox reversa [Col. 0425D] percussit; et dictum est ad episcopum: Ego sum Michael archangelus qui in conspectu Dei semper assisto [Col. 0425D] Fusius in Martyro log. Adonis. 29 Sept. .
VII Idus Maii (9 Maii ).— [Col. 0426D] Addit. ex ms. E. Eodem die, S. Dionysii, Viennensis episcopi, praeclarissimi in doctrina viri.
V Idus Maii (11 Maii ).— [Col. 0426D] Addit. ex ms. E. Eodem die, B. Gangulphi martyris, cujus gesta habentur.
Pridie Idus Maii (14 Maii ).—† Mediolani, Victoris, Camoris, Felicis, Rustici, sanctorum quadringentorum quatuor martyrum, qui cum S. Cirico passi sunt.
XVII Kal. Junii (16 Maii ).—† Tricassino, depositio [Col. 0426A] Fidoli (*) presbyteri [ al., episcopi], et confratris Brendani abbatis.
XIII Kal. Junii (20 Maii ).—Item passio S. Saturninae virginis.
XII Kal. Junii (21 Maii ).—† Autisiodori, depositio B. Valis, presbyteri et confessoris, et Valentis martyris.
XI Kal. Junii (22 Maii ).—Natale S. Juliae, quae, cum Carthago civitas capta esset, ducta est captiva; et sortita in servitutem devenit cujusdam Euchii civis Syriae Palaestinae. Cui diligenter serviens, expleto ejus servitio, acceptaque requie, aut orationi aut lectioni insistebat: nam et corpus suum jejuniis affligebat. Unde dominus ejus quamvis paganus valde eam admirans, saepius admonebat ne taliter se affligeret. Sed illa nec blandimentis, nec etiam monitionibus ab hoc quod inchoaverat recedebat, excepto die Dominicae resurrectionis. Deinde contigit ut dominus ipsius una cum ipsa veniret in Corsicam, et ibi sacrificantibus aliis, coepit et ipse diis immolare. [Col. 0426B] Sed beata Julia, videns errorem illorum, condolebat. Audiens quidam princeps Felix Saxo nomine, quod illa nollet sacrificare, quaesivit eam a domino suo, ut receptis in illius vice quatuor ancillis sibi, ea daretur. Cui ille pro magno ejus servitio noluit eam tribuere. Tunc praefatus Felix callide fecit domino suo convivium, quatenus ipso ex nimia potatione soporato, et ignorante, de navi ipsius eam tolleret. Quod et factum est. Nam, ipso inscio, ducta est beata Julia ante Felicem. Cumque blandimentis Felix ei non potuisset suadere ut sacrificaret, praecepit eam alapis caedi, deinde crinibus torqueri, atque flagellari, ad extremum etiam crucifigi; et sic in ipso patibulo ultimum efflavit spiritum. De cujus ore sanctissimo columba exivit, et coelum petivit. Tunc per angelos, divina dispensante gratia, nuntiatum est hoc quibusdam monachis in insula Margarita, quae nunc vulgo Gorgona dicitur, consistentibus. Illi, hoc audito, ascensis navibus, summa cum festinatione venerunt in [Col. 0426C] Corsicam, et invenerunt sicut sibi ab angelis fuerat revelatum. Dein summa cum reverentia deponentes corpus ejus de cruce, juvante Domino, celeriter ad sua reversi sunt. Et ibi, videlicet in ipsa Margarita insula condientes corpus ejus cum aromatibus, posuerunt in monumento cum gaudio. Postea autem de ipsa insula, Anza regina, uxor Desiderii regis Longobardorum, praecepit corpus ejus afferri, et in monasterio quod ad honorem ipsius construxit, Brixiae mirificentissime collocavit.
Romae, natalis sanctorum Faustini et Timothei, et aliorum.
† Autisiodori, depositio et translatio sanctae Helenae virginis.
† In Caesarea Cappadociae, natalis sancti Poliocti [ Polyeucti ].
X Kal. Junii (23 Maii ).—Apud Viennam, natalis sancti Desiderii episcopi [Col. 0426D] Ado in Chron. an. 583. Erat in ms. S., ad marginem. , qui passus est in territorio Lugdunensi, in villa Prisciniaco, super fluvium [Col. 0426D] Calarona, cujus vita plena miraculis refulsit, qui in Viennensi Ecclesia sepultus honoratur.
VIII Kal. Junii (25 Maii ).—In Urbano addit vulgatus: «Hic sedit in episcopatu annos quatuor, menses decem, dies decem [Col. 0426D] Pontif., cap. 18. .»
VII Kal. Junii (26 Maii ).—* Item natalis venerabilis Bedae, presbyteri et confessoris, ac doctoris celeberrimi.
V Kal. Junii (28 Maii ).—* Romae via Numentana, milliario quartodecimo, natalis sanctorum Ephycati, Eustasii, Victuriae, Castulae.
IV Kal. Junii (29 Maii ).—† In Africa, natalis [Col. 0427A] sanctorum Primi, Alcidiae, Passiomoni, et aliorum centum quinquaginta quatuor.
III Kal. Junii (30 Maii ).—† In Antiochia SS. Syci et Palatini.
† Item in Nicomedia, natalis multorum sanctorum.
Nonis Junii (5 Jun. ).—In Bonifacio Britanno, post Eobano, addit Ado vulgatus, et Adelhario.
† Romae milliario tertio, Feliculae, Felicitatis, et aliorum.
III Idus Junii (11 Jun. ).—* Romae, natalis SS. Basillae et Basilissae, et SS. Crispoli et Restituti.
XVI Kal. Julii (16 Jun. ).—Apud Viennam, S. Domnoli episcopi.
† In Moguntia, SS. Aurei et Justinae.
XV Kal. Julii (17 Jun. ).—* Aurelianis, sancti Avitti, presbyteri et confessoris.
XIV Kal. Julii. (18 Jun. ).—† In Alexandria, S. [Col. 0427B] Mariae, virginis et martyris, et Balbinae.
XII Kal. Julii (20 Jun. ).—Romae, sancti Silverii papae [Col. 0427D] Pontif., cap. 6. , qui sedit anno uno. Qui, consentiente Justiniano imperatore, a Belisario patricio depositus, et monachus factus, in exsilio confessor moritur.
XI Kal. Julii (21 Jun. ).† In Caesarea, depositio S. Eusebii episcopi.
VIII Kal. Julii (24 Jun. ).—† Romae, S. Fausti, cum aliis viginti tribus.
IV Kal. Julii (28 Jun. ).—In Leone post papae, addit vulgatus: «Qui sedit menses decem Romae [Col. 0427D] Pontif., c. 81. Est Leo II. Erat in ms. . Hic eloquentissimus, et divinis Scripturis sufficienter instructus, Graeca Latinaque lingua eruditus. Hic sanctam sextam synodum, quae in regia urbe celebrata est, ubi damnati sunt Cyrus, Sergius Honorius ( deest vulgat. ), Pyrrhus, Paulus, Petrus, Macarius, Stephanus, et Polychronius novus Simon, qui unam voluntatem et operationem in Domino Jesu Christo praedicabant, de Graeco in Latinum transtulit. Hic constituit ut qui archiepiscopus ordinatus fuerit, [Col. 0427C] nulla consuetudine pro usu pallii in diversis officiis persolvere debeat. [Col. 0427D] Haec sunt de Leone I, ex Pontificali, c. 46. Hic cum multis episcopis fidem catholicam exponens, Eutychianam et Nestorianam haeresim damnavit, et sanctissimum concilium Chalcedonicum sua industria congregari fecit. Hic constituit [Vulgatus addit, intra actionem dicere sanctum Sacrificium et ] monacham non accipere velamen capitis benedictum ab episcopo, nisi prius probata illius virginitas fuerit.
III Kal. Julii (29 Jun. ).—† Romae, natalis sancti Novatiani cum aliis nongentis septuaginta septem.
Kal. Julii (1 Julii ).—† Item Octavae S. Joannis Baptistae.
† Romae, Caii papae et aliorum [Col. 0428D] Pontific., c. 29; Ado, 22 Aprilis. .
Augustodini, depositio Leontii episcopi.
† In Mesopotamia, Zeli cum aliis sex.
† Orion, cum aliis octo.
[Col. 0427D] IV Nonas Julii (4 Julii ).—† Eodem die, Augustae, sancti Udalrici, episcopi et confessoris.
Nonis Julii (7 Julii ).—† Eodem die, Wilibaldi, episcopi et confessoris.
Et Materniani confessoris.
VIII Idus Julii (8 Julii ).—† [Col. 0428D] Erat in ms. E. Apud Herbipolim, natalis sanctorum martyrum Kiliani et sociorum ejus.
VII Idus Julii (9 Julii ).—† Eodem die, natalis S. Agilolphi, archiepiscopi Coloniensis et Martyris.
V Idus Julii (11 Julii ).—† Item Romae, natalis SS. Stephani, Leontii, et aliorum.
† Treviris, S. Hildulphi, ejusdem urbis episcopi et confessoris.
[Col. 0428A] Idus Julii (13 Julii ).—† Eodem die, S. Margaritae, virginis et martyris.
Idibus Julii (15 Julii ).—† Eodem die, divisio apostolorum.
Ante Catulini post Carthagine, vulgatus interponit, natalis sanctorum Philippi.
† Item eodem die, sanctae Reginsuindae virginis.
XVII Kal. Aug. (16 Julii ).—† Item SS. Monulphi et Gondulphi, episcoporum et confessorum.
† Item alibi, sancti Mammae.
XVI Kal. Augusti (17 Julii ).—† Item Autisiodoro, S. Theodosii episcopi et confessoris.
XV Kal. Augusti (18 Julii ). Brixiae, depositio S. Philastrii, ipsius civitatis episcopi: qui cum fuisset presbyter ordinatus, ductus amore Dei, relictis omnibus, universum pene ambitum circuivit orbis, quatenus secutus vestigia Pauli apostoli per singula loca animas fraude diaboli deceptas, de sempiterno suis praedicationibus liberaret interitu. Unde non solum [Col. 0428B] contra Gentiles atque Judaeos, verum etiam contra omnes pene haereses; et maxime contra Arianam perfidiam, quae tunc nimium praevalebat, fidei vigore pugnavit; et ob hoc verberibus castigatus, stigmata Domini nostri Jesu Christi suo portabat in corpore. Nam et in Mediolanensi urbe idoneus custos Dominici gregis fuit, et Auxentio Arianae perfidiae episcopo, priusquam B. Ambrosius eligeretur, divina gratia fultus nimium repugnavit. Romae etiam non exiguo tempore demoratus, multos et publica et privata disputatione est in fide lucratus. Et quia valde haereticos impugnabat, voluit de eorum singulis sectis atque doctrinis nefandissimis librum componere, quatenus singularum haeresium errore patefacto, nullus ab eis saltem simplex in Ecclesia constitutus comprehendi possit. De quo beatus Augustinus ita dixit (lib. de haeres. ad Quodvultdeum, haer. 41) : Philaster Brixiensis episcopus in prolixissimo libro, quem de haeresibus condidit, centum viginti haereses [ Aug. 1. centum [Col. 0428C] viginti octo] arbitratus est computandas.
XIV Kal. Augusti (19 Julii ).—† Lugduni, sancti Rustici, presbyteri et confessoris.
† Item Treviris, S. Martini, episcopi et martyris.
XIII Kal. Augusti (20 Julii ).—In Joseph, post Justus, omisso qui, addit Ado vulgatus. «Hic praedicationis, et sanctitatis officiis serviens.»
† Item eodem die, Vulmari et Philiberti abbatum.
XII Kal. Augusti (21 Julii ).—† Eodem die, sancti Arbogasti, episcopi et confessoris.
X Kal. Augusti (23 Julii ).—† Eodem die, S. Liborii, episcopi civitatis Cenomanensis et confessoris.
VII Kal. Augusti (26 Julii ).—* Treviris, sancti Beati confessoris.
IV Kalendis Augusti (29 Julii ).—Item Aurelianis civitate, depositio sancti Prosperi episcopi.
[Col. 0428D] III Kalendas Augusti (30 Julii ):—† Eodem die, civitate Autisiodoro, S. Ursi, episcopi et confessoris.
IV Nonas Augusti. —In Stephano post dies duos additur in vulgato: Hic constituit ut sacerdotes et Levitae vestes sacras in quotidiano usu non haberent, nisi tantum in ecclesia.
Nonis Augusti [Col. 0428D] Pontificale, cap. 24. (7 Aug. ).—† Eodem die, sancti Justini presbyteri. de quo ad XV Kalend. Octobris.
Catalaunis, sancti Memmii, episcopi et confessoris.
[Col. 0429A] IV Idus Augusti (10 Aug. ).—Item Romae, sancti Hormisdae papae [Col. 0429D] Pontif., cap. 53. , qui sedit annos septemdecim. Hic composuit clerum, et psalmis erudivit. Sub hujus tempore Anastasius imperator haereticus, percussus fulmine interiit. Sepultus est idem pontifex in ecclesia beati Petri. † VIII Idus Augusti [ Vulg., male, VII].
III Idus Augusti (11 Aug. ).—† Eodem die in Cameraca civitate, natalis sancti Gaugerici, episcopi et confessoris.
Idibus Augusti (13 Aug. ).—Pictavis, sanctae Radegundae, virginis et reginae.
XVIII Kal. Septembris [Col. 0429D] Addidi ex ms. E. (15 Aug. ).—Eodem die [Col. 0429D] Dedicatio oratorii. Haec inserui ex ms. E, qui solus habebat. Haud dubie inserta haec Adoni ab eo qui eum codicem scripsit, ubi oratorium hoc dedicatum est, cum aliis desit. Codex mihi vetustior videtur fundatione ipsius Everbodiensis abbatiae. Oratorium hoc, cum dicatur consecratum per Willibertum archiepiscopum, valde vetustum est. Willibertus enim, archiepiscopus Coloniensis, obiit circa annum Domini 890. Omnino librum illum Adonis Everbordium delatum existimo ex veteri aliqua abbatia [Col. 0430D] vel ecclesia dioecesis Coloniensis, ubi Willibertus oratorium hoc consecravit. dedicatio oratorii sanctorum Jacobi apostoli. Laurentii, Valentini, Scholasticae virginis, consecrati per Willibertum archiepiscopum.
XVII Kal. Septembris (16 Aug. ).—Metis, sancti Arnulphi, episcopi et confessoris.
XVI Kal. Septembris (17 Aug. ).—Item Octavae sancti Laurentii martyris.
[Col. 0429B] XV Kal. Septembris (18 Aug. ).—† Eodem die, sanctae Helenae reginae.
XI Kal. Septembris (22 Aug. ).—Item octavae Assumptionis beatae Mariae virginis.
IX Kal. Septembris (24 Aug. ).—Eodem die, natalis sancti Audoeni, episcopi et confessoris.
VI Kal. Septembris (27 Aug. ).—Nola civitate, natalis sancti Felicis episcopi.
Kal. Septembris (1 Sept. ).—† Item sanctorum confessorum Sixti et Sisinnii.
VIII Idus Septembris (6 Sept. ).—Romae, natale sancti Eleuterii.
VII Idus Septembris (7 Sept. ).—Aurelianis, natalis sancti Evortii, episcopi et confessoris.
Vico Novegento, natalis sancti Clodoaldi [Col. 0430D] Gregor. Turon. Hist Franc., l. 3, c. 8. confessoris.
Eodem die, sanctae Reginae virginis.
V Idus Septembris (9 Sept. ).—† Sergii [Col. 0430D] Est Serg. l. Pontif., cap. 85. papae, qui [Col. 0429C] sedit annos tredecim Romae. Hic invenit mirae magnitudinis portionem ligni salutaris Dominicae crucis in sacrario beati Petri. Hic statuit in tempore confractionis Dominici corporis, Agnus Dei a clero et populo decantari, et constituit ut in diebus Annuntiationis Dominicae, Dormitionis et Nativitatis sanctae Dei genitricis Mariae, ac sancti Simeonis, quod Hypapante Graece dicitur, Litaniae exeant a sancto Adriano, et ad sanctam Mariam populus occurrat.
IV Idus Septembris (10 Sept. ).—Romae, depositio sancti Hilarii [Col. 0430D] Pontif., cap. 47. papae.
III Idus Septembris (11 Sept. ).—† in Apulia, sanctorum Felicis et Donati.
Lugduni Galliae, depositio sancti Patientis episcopi, et alibi sanctorum Felicis et Regulae.
Pridie Idus Septembris (12 Sept. ).—† Item in Asia, sanctorum Diophili matronae, et Theclae virginis.
[Col. 0429D] † Lugduni, depositio sancti Sacerdotis, episcopi et confessoris.
† Nicomediae, sancti Ammonae.
† In Sicilia, civitate Catanas, sanctorum Eupli et Serapionis.
Idibus Septembris (13 Sept. ).—Item Andegavis, [Col. 0430A] depositio sancti Murilionis, episcopi et confessoris.
Turonis, sancti Littorii, episcopi et confessoris.
XV Kal. Octobris (17 Sept. ).—Romae, in crypta Arenaria, sanctorum martyrum Narcissi et Crescentionis.
XIII Kal. Octobris (19 Sept. ).—† Treveris, depositio Meletii episcopi.
XII Kal. Octobris (20 Sept. ).—† Romae, natalis sanctorum martyrum Eustachii, Agapiti, Theopisti, atque Philistae.
IX Kal. Octobris (23 Sept. ).—† Item passio sanctarum virginum Dignae et Emeritae.
† Romae, depositio sancti Liberii [Col. 0430D] Pontif., cap. 37. papae.
Item passio Lini [Col. 0430D] Ibid., cap. 2. ejusdem urbis episcopi.
VII Kal. Octobris (25 Sept. ).—Ambianis, sancti Firmini, episcopi et martyris.
† Item, natalis sancti Quadrati, apostolorum discipuli [Col. 0430D] Ado, in Martyrologio, 29 Maii, et in libello Apost. Pontif., cap. 32 et infra, 2 Oct. , qui in locum beati Publii Athenarum episcopi substituitur, et Ecclesiam grandi terrore dispersam, [Col. 0430B] fide et industria sua congregavit; qui una cum filiabus Philippi in Prophetiae gratia celeberrimus fuit.
VI Kal. Octobris (26 Sept. ).—Romae, via Appia in coemeterio Callisti, depositio sancti Eusebii, episcopi et confessoris.
† Et in Albano, natale sancti Senatoris.
† In Sardinia, natalis sancti Luxurii.
† Arvernis, depositio sancti Apollinarii episcopi.
V Kal. Octobris (27 Sept. ).—In Caesarea Cappadociae, sancti Eleutherii.
† In Tharso Ciliciae, sanctorum Tharacii [Col. 0430D] De his Ado in Martyr., 11 Oct. , presbyteri [ al., Probi], et Andronici.
† Eodem die, sancti Florentini martyris.
IV Kal. Octobris (28 Sept. ),—† Romae, natalis sancti Stactaei.
† Genna civitate, depositio Salonii episcopi.
† In monasterio Fuldensi, sanctae Liobae virginis.
† Item sancti Wenceslai, martyris et ducis.
III Kal. Octobris (29 Sept. ).—Eodem die, Antisiodoro, sancti Fraterni episcopi.
[Col. 0430C] Pridie Kal. Octobris (30 Sept. ).—* In Placentina civitate, sancti Antonini confessoris.
* In Mediolano, translatio sancti Victoris martyris.
Kal. Octobris (1 Oct. ).—Treviris, sancti Nicetii, episcopi et confessoris.
* Eodem die, sanctorum Vedasti episcopi, et Bavonis confessoris.
VI Nonas Octobris (2 Oct. ).—Eodem die, sancti Eusebii papae [Col. 0430D] Pontif., cap. 32, et supra 26 Sept. qui sedit in episcopatu annos septem, sepultus via Appia in coemeterio Callisti; hujus tempore inventa est crux Domini nostri Jesu Christi, quinto Nonas Maii. Hic haereticos inventos in Urbe manus impositione reconciliavit.
V Nonas Octobris (3 Oct. ).—In Antiochia, sancti Theugenii. In Africa, Victoris, Urbani, Sapargi. Et alibi Felicis, Auponi et Casti.
IV Nonas Octobris (4 Oct. ).—† Autisiodori, [Col. 0430D] Marsi, presbyteri et confessoris.
† Item Dureae virginis.
III Nonas Octobris (5 Oct. ).—Autisiodori, depositio sancti Firmati diaconi, et Flavianae virginis.
Pridie Nonas Octobris (6 Oct. ).—Autisiodori, depositio sancti Romani, ejusdem civitatis episcopi et martyris.
[Col. 0431A] Nonis Octobris (7 Oct. ).—In Marco vulgatus post Ardeatina, addit: Ubi vivens ecclesiam exstruxit. Hic constituit ut episcopus Ostiae, qui consecrat episcopos urbis [Col. 0431D] Pontif., cap. 35. , pallio uteretur.
Eodem die, Lini [Col. 0431D] Pontif., cap. 2. papae et martyris.
† In Capua Campaniae, Quarti, et Marcellini.
† Bituricas civitate, sancti Augusti presbyteri et confessoris.
VIII Idus Octobris (8 Oct. ).—Item Reparatae et Goclae virginum.
VII Idus Octobris (9 Oct. ).—In civitate Laodicia Phrygiae, sancti Diodori.
† In Provincia Rheta, civitate Augusta, sanctae Afrae martyris.
† In civitate Vienna, multorum martyrum.
† Romae, Marcellini et Genuini. Et inter duas lauros, Priminae.
VI Idus Octobris (10 Oct. ).—In Malloso, post replerentur, addit vulgatus: Et aliorum trecentorum triginta, quorum corpora in palustria projecerunt [Col. 0431B] loca.
Eodem die, Veronae [Col. 0431D] Verona haec est Bonna. , sanctorum martyrum, Cassii, Florentii, et aliorum septem.
V Idus Octobris (11 Oct. ).—Eodem die, natale sanctorum martyrum Nicasii episcopi, Quirini presbyteri, Scubiculi diaconi.
Turonis, sancti Venantii [Col. 0431D] Greg. Tur. de Glor. conf., cap. 25. abbatis.
IV Idus Octobris (12 Oct. ).—† Bituricas, sancti Opinionis presbyteri.
† In Provincia Syriae, Evagrii, et Prosyriae. Item Eustachii presbyteri.
† In Campania, sanctorum Eucharisti, Fortunati, et Prisciani.
III Idus Octobris (13 Oct. ).—In Hispania, Corduba civitate, sanctorum Fausti, Martialis, et Januarii martyrum.
Pridie Idus Octobris (14 Oct. ).—Apud Viennam, sancti Agrati, episcopi et confessoris, et sancti Casturi, ejusdem urbis episcopi.
[Col. 0431C] * Cordubae, sanctorum Lupi et Aureliae.
† Lugduni in Galliis, translatio sancti Justi, episcopi et confessoris.
† Herbipoli, depositio sancti Buchardi episcopi, successoris sancti Kiliani.
Idibus Octobris (15 Oct. ).—Apud Viennam, sancti Deodati episcopi.
Romae, via Aurelia, sancti Fortunati martyris.
† Item Lubulii, Modesti et Fortunatae.
XVII Kal. Octobris (16 Oct. ).—† Apud Agrippinam Coloniam, sancti Eliphii martyris.
† Item depositio sancti Galli abbatis, multis miraculis clari.
† Eodem die, sancti Lulli, episcopi et confessoris.
XV Kal. Novembris (18 Oct. ).—† In Campania civitate, Puteolis, Januarii, et Eutychis.
XIV Kal. Novembris (19 Oct. ).—† In Istria, natalis sanctorum Austeri, Neopoli, Sussii, Januarii, Festi et Desiderii.
[Col. 0431D] XII Kal. Novembris (21 Oct. ).—In Galliis apud Coloniam Agrippinam, sanctarum virginum undecim millium. Una dicitur Ursula, Sentia, Gregoria, Pinnosa, Mardia, Saula, Brictula, Saturnina, Rabatia, Palladia, Clementia, Grata; et aliarum nomina scripta sunt in libro vitae.
In Nicaea Bithyniae, Afrigis, Macarii, Dicei, Proculi, Neapoli, Modesti. et aliorum numero septuaginta duorum.
XI Kal. Novembris (22 Oct. ).—† Eodem die, sancti Severi episcopi Ravennae.
X Kael. Novembris (23 Oct. ).—Coloniae, depositio sancti Severini episcopi et confessoris.
IX Kal. Novembris (24 Oct. ).—Item Bonifacii [Col. 0432D] Est Bonifac. I, Pontif., cap. 45. Alii habent eum. [Col. 0432A] papae, qui sedit Romae annos tres. Hic sepultus est via Salaria, juxta corpus sanctae Felicitatis; hic constituit servum Clericum non fieri, nec obnoxium curiae, vel cujuslibet rei.
Coloniae, sancti Evergisti, episcopi et martyris.
VI Kal. Novembris (25 Oct. ).—In Evaristo post Vaticano, addit Ado vulgatus: Hic titulos in Urbe divisit presbyteris, et septem diaconos ordinavit, qui custodirent episcopum praedicantem.
Autisiodori, depositio sancti Desiderii, episcopi et confessoris.
†Item sancti Florentu presbyteri et confessoris.
V Kal. Novembris (28 Oct. ).—Eodem die, sancti Ferrutii martyris.
III Kal. Novembris (30 Oct. ).—* Item passio sancti Feliciani cum sociis suis.
* Civitate Capuae, depositio sancti Germani, episcopi et confessoris, cujus animam in sphaera ignea Benedictus abbas vidit ab angelis in coelum deferri.
Pridie Novembris (31 Oct. ).—† Eodem die, [Col. 0432B] Sancti Wolfgangi, episc. et confessoris.
† Item vigilia omnium sanctorum.
Kal. Novembris (1 Nov. ).—In Caesarea Cappadociae, sancti Macedonii.
† I Sithiu monasterio, depositio sancti Audomari episcopi.
† Augustoduni, sancti Primi episcopi.
† Bajocas civitate, sancti Vigoris episcopi.
IV Nonas Novembris (2 Nov. ).—Apud Viennam, sancti Georgii, ejusdem urbis episcopi.
† Item passio sancti Eustachii, uxoris ac filiorum ejus.
III Nonas Novembris (3 Nov. ).—Apud Viennam, sancti Domini, confessoris et episcopi gloriosi.
Pridie Nonas Novembris (4 Nov. ).—† Augustoduni, sancti Proculi episcopi.
† Item sanctarum virginum Modestae et Perpetuae.
[Col. 0432C] Nonis Novembris (5 Nov. ).—† Capua civitate, sanctorum Euras, et Quarti, et Pardi martyrum.
VIII Idus Novembris (6 Nov. ).—† In civitate Regidonas, depositio sancti Melanii, episcopi et confessoris.
† Item eodem die, sanctorum Leonardi confessoris, discipuli sancti Remigii episcopi, et Winnoci abbattis.
VII Idus Novembris (7 Nov. ).—Item Epternaco monasterio, natalis sancti Willibrordi, episcopi et confessoris.
† Item sanctorum Rufi episc., et Herculani presbyteri et martyris.
VI Idus Novembris (8 Nov. ).—† Item ipso die, sancti Willehadi, episcopi et confessoris.
V Idus Novembris (9 Nov. ).—Romae, sanctorum Clementis et Symphoriani.
In Hispania sanctorum Fausti, Januarii et Martialis [Col. 0432D] martyrum.
In Beryto civitate, crucifixio imaginis Domini nostri Jesu Christi.
IV Idus Novembris (10 Nov. ).—† In Antiochia, sanctorum Demetrii episcopi, Aniani diaconi, Eustosii, et sociorum eorumdem.
† In civitate Aurelianensi, depositio sancti Monitoris, episcopi et confessoris.
III Idus Novembris (11 Nov. ).—† Ravennae, sanctorum Feliciani et Victorini mart.
Pridie Idus Novembris (12 Nov. ).—Natalis † Bonifacii [Col. 0432D] Pontif., cap. 67. Est Bonifac. III. papae, qui Romae sedit menses octo, dies 22. Hic obtinuit apud Phocam principem, ut Sedes apostolica beati Petri Apostoli caput esset omnium [Col. 0433A] Ecclesiarum Romana, quia Ecclesia Constantinopolitana primam se omnium Ecclesiarum scribebat.
Apud Viennam, sancti Isici episcopi, qui post beatum Pantagatum praesedit Ecclesiae.
† Item sanctorum Livini martyris, et Cuniberti confessoris, episcoporum.
† In Caesarea Cappadociae, natalis sanctorum Germani, Theophili, Caesarii, et Eusebii.
† Daventriae, sancti Lubvini, presbyteri et confessoris.
Idus Novembris (13 Nov. ).—† Apud Viennam, sancti Leonici ejusdem Ecclesiae miraculis clari.
† Rotenis civitate sancti Amantii episcopi et confessoris.
XVIII Kal. Decembris (14 Nov. ).—† Item sancti Eraclii, episcopi et confessoris.
XVII Kal. Decembris (15 Nov. ).—Item sancti Eugenii, episcopi et martyris.
XVI Kal. Decembris (16 Nov. ).—† Eodem die in Suevia, monasterio sancti Galli, natalis beati Othmari, [Col. 0433B] ejusdem monasterii post obitum sancti Galli primi abbatis.
XV Kal. Decembris (17 Nov. ).—Viennae sancti Manati, episcopi et confessoris.
† Item natalis sancti Gregorii, episcopi et martyris apud Pontum.
† Item sancti Joannis monachi.
XIV Kal. Decembris (18 Nov. ).—† In Hispaniis, civitate Corduba, sancti Acisoleni.
† Item Eraclea, sancti Cortheri, et aliorum quadraginta.
XIII Kal. Decembris (19 Nov. ).—Romae, Gelasii papae [Col. 0433D] Pontif., cap. 50. Erat in solo P. sed praec. die. , qui sedit in episcopatu annos quatuor. Hic Messenum episcopum, quem Felix antecessor ipsius damnaverat, revocavit, et communioni ecclesiaeque suae restituit. Hic libros adversus Eutychen et Nerium composuit.
† In Eraclea, sanctae mulieres cum viduis quadraginta.
[Col. 0433C] † Augustoduni, sancti Simplicii, episcopi et confessoris.
XII Kal. Decembris (20 Nov. ).—† Item Regenfledis virginis.
IX Kal. Decembris (23 Nov. ).—In Clemente (de quo fusius habes in libello Apostolorum) post in libro Vitae editi interserunt: Hic [Col. 0433D] Pontif., cap. 4. septem regiones divisit notariis fidelibus Ecclesiae, qui gesta Martyrum sollicite et curiose perquirerent. Hic ex praecepto beati Petri suscepit Ecclesiae pontificatum. Linus et Cletus ideo ante eum scribuntur, quia ab ipso principe Apostolorum ad ministerium sacerdotale episcopi sunt ordinati.
Vico Sarchinio, deposito sancti Trudonis, presbyteri et confessoris.
VII Kal. Decembris (25 Nov. ).—† Eodem die sanctae Catharinae virginis et martyris
† Item sancti Mercurii martyris, qui passus est sub Decio imperatore.
[Col. 0433D] VI Kal. Decembris (26 Nov. ).—In Lino, post meminit, additur in vulgato: Hic [Col. 0433D] Pontif., cap. 2. ex praecepto beati Petri constituit ut mulier in ecclesia velato capite introiret.
* Item Augustoduni, depositio sancti Amatoris episcopi.
IV Kal. Decembris (28 Nov. ).—Romae, sancti Gregorii papae [Col. 0433D] Pontif., cap. 91. Est Greg. III. , qui rexit Ecclesiam annos decem. Hic constituit in Canone a sacerdote dicendum: Quorum solemnitas hodie in conspectu gloriae tuae celebratur: Domine Deus noster toto orbe terrarum: intra quorum nos consortium, etc. Sepultus est in ecclesia sancti Petri.
[Col. 0434A] Apud Viennam, sancti Philippi, ejusdem urbis episcopi.
In Sosthene, post discipuli addebatur in vulgato: Sancti Pauli, cujus meminit idem apostolus in prima Epistola ad Corinthios; et sancti Throphimi, de quo scribit Apostolus ad Timotheum: Trophimum [Col. 0434D] De Trophimo Ado. 29 decemb., tam in apost. quam martyr. reliqui infirmum Mileti (I Cor. I, II Tim. IV) . Hic ab apostolis Romae ordinatus est episcopus, et ad Arelatem urbem Galliae, ob Christi Evangelium praedicandum directus. Ex cujus fonte (ut beatus papa Zosimus scribit) tota Gallia fidei rivos accepit. Qui apud eamdem urbem in pace quievit.
III Kal. Decembris (29 Nov. ).—† Item Romae, Arasonis, Saturnini, Chrysanthi, Mauri, et Dariae, et aliorum septuaginta duorum.
Pridie Kalendas Decembris (30 Nov. ).—† Eodem die festivitas [Baptismus] sancti Ambrosii, Mediolanensis episcopi.
[Col. 0434B] Kalendis Decembris (30 Nov. ).—Item ipso die, Virdunensi civitate, transitus beatissimi Agerici episcopi.
Pridie Nonas Decembris (4 Dec. ).—† In Tuscia, sanctae Barbarae [Col. 0434D] De ea Ado, 16 Dec. , virginis et mart.
VII Idus Decembris (7 Dec. ).—Item Octavae sancti Andreae apostoli.
VI Idus Decembris (8 Dec. ).—In Eutychiano, post sepelivit, addit Ado vulgatus: Hic [Col. 0434D] Pontif., cap. 28. constituit ut fruges super altare, tantum fabae et uvae benedicerentur, et constituit ut qui martyrem sepeliret sine dalmatica, aut colobio purpureo, nulla ratione sepeliret.
† Item Zenonis episcopi apud Veronam. Ipso die Treviris, sancti Eucharii, episcopi et confessoris.
IV Idus Decembris (10 Dec. ).—Romae, sancti Melchiadis papae [Col. 0434D] Pontif., cap. 33. , qui sedit in episcopatu annos quatuor, sepultus est in coemeterio Callisti. Hic constituit ut die Dominica, aut quinta feria, nullus fidelis jejunaret; quia ipsos dies pagani, quasi sacro jejunio [Col. 0434C] celebrant. Et hic constituit ut ex consecratu episcopi oblationes propter haereticos per ecclesias dirigerentur.
Viennae, sancti Sinduphi, episcopi et confess.
III Idus Decembris (11 Dec. ).—In Damaso, post duos, additur in Adone vulgato: Hic [Col. 0434D] Pontif., cap. 38. constituit ut psalmi die noctuque canerentur per omnes ecclesias; et in fine, Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto. Hic multa corpora sanctorum requisivit, et invenit, quorum memoriam etiam versibus declaravit; qui sepultus est via Ardeatina in basilica sua, juxta matrem et germanam suam.
Idibus Decembris (13 Dec. ).—† Ipso die, sancti Auberti, episcopi et confessoris.
† Item Orthiliae virginis.
XIX Kal. Janu. (14 Dec. ).—Eodem die, beati Lupicini, Viennensis ecclesiae octavi episcopi.
† Lugduni, sancti Nicasii, ejusdem urbis episcopi et martyris.
[Col. 0434D] XIII Kal. Janu. (20 Dec. ).—Autisiodori, beati Greg. episcop. et confessoris.
XI Kal. Janu. (22 Dec. ).—† In Antiochia, sancti Basilei episcopi.
† Civitate Ostia, sanctorum Demetrii, Honorati, et Flori martyrum.
† Romae, via Portuensi, depositio sancti Felicis episcopi.
† Item passio sanctae Theodosiae virginis, et Didymi monachi.
X Kal. Janu. (24 Dec. ).—† Item Romae, natalis sanctorum Eugenii, Eleutherii, Urbani, Cornelii, [Col. 0435A] Trajani, Victoris, Castulae, Eutychiani, ac sociorum ejus, et aliorum octingentorum triginta duorum.
VI Kal. Janu. (27 Dec. ).—† Item ipso die, ordinatio sancti Jacobi fratris Domini, qui ab apostolis primus ex Judaeis Jerosolymis est ordinatus episcopus, et in medio Pascha martyrio coronatus.
III Kal. Janu (30 Dec. ).—† Item in insula Oya, sanctorum Florentii, Sereni, Pauli, Stephani, Papiani et Cleri.
[Col. 0436A] † Turonis civitate, sancti Perpetui, episcopi et confessoris [Col. 0435D] Greg. Tur., Hist. Franc, l. II, c. 14. .
Pridie Kal. Janu. (31 Dec. ).—† Rhaetiariae beati Hermetis exorcistae.
† Romae, Donati, Paulati Rogatae, Dominandae, et Hilarinae.
† In provincia Sicilia, civitate Catana, sanctorum Stephani, Potiani, Attali.
Passio S. Desiderii
[Col. 0435B] Ado, peccator et humilis episcopus Viennensis Ecclesiae, dilectissimis fratribus, et filiis ejusdem Ecclesiae, in Patre et Filio, et Spiritu sancto, vero et essentiali uno Deo, salutem.
Beatissimi Desiderii Patris vestri vitam, et martyrium, sicut antiquis scriptis commendatur, vobis idcirco revolvere, et stylo committere aggressus sum, ut ejus incitamentis et studiis ad amorem vitae aeternae vos amplius inflammarem. Ut qui pastor vobis munere superno datus est, pascua vere innocentiae, et postmodum aeternae societatis intercessione sui apud Dominum obtineat. Nec enim deerit vobis illius [Col. 0436B] patrocinium, si ejus exemplo Domino Jesu Christo casto amore haeseritis. Qui est verum et aeternum principium. Habetis enim non mediocre solatium, cum cernatis Ecclesiam veram praeclarissimis confessorum et martyrum irradiatam fulgoribus, quorum splendore tenebras omnis erroris, Domino Deo nostro protectore, pedibus liberis evadere sufficitis. Gaudium et corona ipsorum, obsecro vos ego ipse servus et minimus ipsorum, state in Domino doctrinis, exemplis intercessionibus tantorum muniti, charissimi.
[Col. 0435C] Desiderius, Viennensis Ecclesiae clarissimus pontifex, fuit a puero quidem sanctissime imbutus, vita purus, scientia Scripturarum non parum eruditus, in gremio sanctae matris Ecclesiae exercitate profecit. Inde ad culmen pontificale provectus, quantae gratiae fuerit, honor martyrii patefecit.
[Col. 0435] Haec verba, fuit idem vir, etc., usque ad illa sequentis. Cum longe lateque, etc., desiderantur in magno Codice ms. CAN. Fuit idem vir temporibus Chlotarii regis Chlodevei majoris filii, ac filiorum ipsius Chlotarii, Hereberti, qui sedit Parisiis; Chilperici, qui sedit Suessionis; Gunthramni, qui sedit Aurelianis; Sigiberti, qui sedit Rhemensium urbe, qui accepit Brunnehildem [Col. 0436C] Anagildi regis Hispanorum filiam, quae primum Ariana, postmodum sacramento fidei catholicis juncta, operibus flagitiosissimis disjuncta; de qua Childebertum Sigibertus genuit. Hujus sororem Gansildam Chilpericus primum habuit, quae postmodum, dolo Fredegundis strangulata est. Imperatores autem tunc temporis in Republica Romana Justinianus fuit major. Post quem Justinianus minor. Cujus tempore corpus B. Antonii monachi, revelatione divina repertum, in Ecclesia B. Joannis Baptistae apud Alexandriam sepultum est; et ab Africa [Col. 0437A] atrocissima gens Wandatorum expulsa. Cui imperatori Justinus succedit, sub quo gens Longobardorum Italiam invasit. Deinde imperavit Tiberius, post quem Mauricius.
Sed ut ad proposita revertar, cum longe lateque fama beati viri Desiderii spargeretur, et foris jam miraculis vulgaretur, atque virtus animi signis evidentibus patefacta claresceret, invidus omnis boni diabolus, in persecutionem tanti viri insani pectoris homines inflammat. Et quia videbat Domini Dei nostri Jesu Christi gloriam per beatum virum ubique diffundi, quibus artibus valuit tantum opus pietatis exstinguere, aggreditur lacessere illum, et conviciis afficere primo, deinde etiam injuriis propulsare, sicut certa res manifestabit. Sed Desiderius de beatis [Col. 0437B] pauperibus spiritu unus, cujus desiderium exaudiebat Deus, et praeparationem cordis ejus audiebat auris ejus, in petra fidei fundatus, tundi adversitatibus poterat, moveri a statu rectitudinis non poterat.
Igitur, interfecto Sigiberto rege factione Fredegundis reginae, Brunnehildis regina cum Theoderico admodum parvulo, Childeberti regis filio, Burgundiam obtinuit. Femina incomparabilis libidinis, quippe quae non timuerit incestuosissime Merovaeo Chilperici filio, mariti sui nepoti, se misceri. Illoque tonsurato presbyteroque facto, tali namque ordine pater vix eum potuit coercere, per diversorum juvenum libidines excanduit, turpissimum lupanar ipsa semetipsam turpissimis juvenibus exponens. Cujus [Col. 0437C] inaudita flagitia vir pontifex Desiderius zelo timoris Dei inflammatus, reprimere, et corrigere cupiens tam privatim quam publice, meliorem vitam arripere, et poenitudinem facti habere monebat. Sed quia qui arguit impium generat maculam sibi, novis et inauditis odiis coepit sanctum virum detestari, ac ut vitam auferret meditari. Sed quia id aperte non poterat, exsilio deportari, et relegari in quadam insula virum Dei facit. Ubi quadriennio diversis laboribus fatigatus, non tamen auxilio omnipotentis Dei nudatus est ac destitutus, quippe per quem beneficia infirmis quibuscunque Deus noster ibi contulerit. Nam quidam leprosus, inspectante populo, tactu beatissimi viri mundatus est a lepra, quae totum illum asperaverat. Ab ea die qua insulam ingressus est, [Col. 0437D] cincindele oleo plenum, quod manu illius illuminatum fuerat, virtute divina permansit indeficiens, semper ardens, et suam plenitudinem inexhaustam, ad gratiam viri Dei praedicandam omnibus manifestans. Et quod est mirabilius, quicunque cujuslibet infirmitatis a sancto pontifice ex eodem liquore perunctus fuisset, illico sanatus abibat.
Factum est autem ut vas plenum vini, propter adventantes qui inde haurirent, a ministro illius diligenti cura servaretur. Sed cum pluribus diebus jam expensum putaretur defecisse, et minister viri Dei id nuntiasset illi [Col. 0437D] Magnus Codex. ms. G. adnuntiasset illi. ID. , quia non haberet petentibus [Col. 0438A] quid ultra praebere, confortatus a viro Dei, de largitate, et bonitate Creatoris, mox ut rediit, plenum, quod paulo ante vacuum fuerat, vasculum invenit. Tua sunt haec, Domine, qui pro te passos semper glorificas, qui duces gregis tui, ut oves tuae sequi non metuant, coronis virtutum exornas.
Praeter ea congregata multitudine sacerdotum, licet impia femina venena malitiae suae non evomuerit, tamen victa precibus, sanctum virum sedi suae urbique reformari jubet. Quis dicere sufficiat quibus gaudiis receptus fuerit, quot ulnis pietatis a clero et populo amplexatus, quibus lacrymis rigatus? Vere pastorem pium, quem nullius generis tribulatio a charitate ovium divellere potuit. Vere beatus populus, qui talem meruit suscepisse ductorem [Col. 0437D] Magnus Codex. G. ms., doctorem. ID. .
[Col. 0438B] Hic cum jam totus martyr esset corpore, hostiaque Deo placita, ut desiderium cordis ejus tribueretur ei, instaretque tempus ut poneretur in capite ejus corona de lapide pretioso: iterum simultate [Col. 0438D] Magnus Codex S. G. ms., simulante. ID. Brunnehildis ac illam constuprantium, jubetur venire pontifex sanctus ad palatium, quo tunc temporis Theodericus juvenis residebat. Attemptatur itaque vir Dei utrum in priori sententia permaneret. Interrogatusque utrum melius esset uni viro mulierem conjungi, quam per diversorum juvenum appetitus libidines suas dispumare; a quo cum responsum esset, unusquisque suam uxorem habeat, et unaquaeque suum virum habeat, et fornicatores, et adulteros Deum judicare, nec licere contaminari templum Spiritus sancti, cum corpora nostra templum essent Spiritus [Col. 0438C] Dei, et si quis templum Dei violasset disperderet illum Deus (I Cor. VII; Hebr. XIII; I Cor. III) ; cum ergo haec et his similia vir spiritu Dei perorasset, illico nuntiatur haec Brunnehildi. Coepit furere, virum Dei telis malitiae suae appetere, et qualiter vitam ei auferret cum juvenibus suis perquirere. Miserabile dictu, intra fores ecclesiae repulsus vir Dei clauditur, et ut furenti satisfieret, clamor popularis a fautoribus ipsius incitatus attollitur: Rebellem hunc et Reipublicae ac honoris patriae contrarium.
Sciens itaque vir Dei jam ad palmam se vocari, maxime cum id revelatione angelica patefactum esset, intrepidus, imperterritus, fixus totus in Deo, horam praestolatur. Abstrahitur iterum ab ecclesia, et sanctus [Col. 0438D] Domini indignis manibus pertractatur, atque agentibus Bettone, Gasifredo, et Aephane comitibus, impiissimi sceleris consiliatoribus, custodiae mancipatur, atque ad territorium usque Lugdunense perducitur, super fluvium Calaronam. Hinc inde vallatus iniquorum hominum turbis, cum jam videret furentem multitudinem in mortem suam velle consurgere, supradictorum juvenum maxime hortatu, genua in terra figens orationi incubuit, ac pro suis persecutoribus oravit dicens: Domine, ne statuas illis hoc peccatum, quia nesciunt quid faciunt (Act. VII; Luc. XIII) . Commendo tibi oves, quas gratia tua [Col. 0439A] suscepi regendas. Non illas luporum rabies dispergat, sed in sancto ovili Ecclesiae tuae congregatae, vinculo charitatis adnexae, vivant in te de spiritu gratiae, custodiantur in aeterna misericordia tua, Jesu Christe Fili Dei, qui vivis et regnas in saecula saeculorum.
Insaniens itaque multitudo, cum furorem suum nequaquam reprimere posset, unus de saevientibus corripiens lapidem, cerebro orantis fortiter illisit, ac mox cerebello rupto sanguis undatim profluxit. Alter vallum ex utraque parte vehementer acutum tam cervici quam capiti infixit. Sicque sanctus pontifex martyrii palmam adeptus migravit victor ad Dominum. Tributaque est ei vita, et longitudo dierum in saeculum saeculi. Cui si non est dictum a persecutoribus: [Col. 0439B] Sacrifica daemonibus, est tamen dictum: Consenti nobis peccantibus; sile veritatem, ut fruamur cupitis amplexibus. Inde vere martyr, quia et veritatem tenuit et dilectionem, exibuit in correptione patientiam. Mori non pertimuit, ut suos quos Christo nutrierat, doceret pro veritate etiam constanter mortem excipere, quando veritas Christus sit; et quia nulla adversitate ad ultimum neque morte deberent separari a charitate Christi. Vere amabat ipsos a quibus injuste occidebatur, suaque poena insinuabat illis quam periculosissime ipsi in aeternum punirentur, qui flagitiose et facinorose vivebant, quando ipse ut ne talibus faveret, non modo committeret, poenam quamcunque corporis excipere paratus esset.
[Col. 0439C] Quae autem ultio in praesenti impiam illam perculerit, ut ne impune quis credat se peccare, breviter attingam: Chlothario [Clottario] rege judicantibus Francis, indomitis equis religata brachiis, et cruribus divaricatis, membratim discinditur, Deo illi pro voluptatibus suis dignam poenam retribuente.
Beati viri corpus, studio fidelium curatum, in loco passionis suae sepultum est. Ibique quanti meriti apud Dominum esset, miraculis se publicavit.
Contigit ut quidam pauperculus omnibus membris contractus, insuper trementibus membris gravi passione agitaretur; hic in qualo virgeo ad memoriam martyris deportatus, mox ut cum fide opem martyris expetiit, perfecta sanitate incolumis rediit.
Claudius nomine habebat filiam multo tempore [Col. 0439D] tibia claudicantem; accessit; filiam martyri sanandam commisit; oleo ipsius ut perlinita est, sanissima effecta, torturam claudicationis amisit.
Dici non potest quot caeci ibi lumen inexpertum receperint, daemoniaci purgati sint, claudi sanati, et diversis infirmitatibus diversi curati. Sed et si qui cum fide tulerint assellam de fuste illo quo sanctum caput illius terebratum est, sive a dolore dentium, sive a typo variarum febrium, sive ab aliis infirmitatibus, meritis beati martyris liberantur.
Evoluto itaque tempore, visum est pontifici Viennensium et sanctissimo clero, ac universo populo, [Col. 0440A] ut precibus suis pervincerent Chlottarium tunc temporis pium regem, quatenus concedere dignaretur eis membra beatissimi viri, quae sicut sepulta fuerant, in dioecesi Lugdunensi, et in loco passionis suae servabantur. Quae idem pius rex clementer indulsit; videbat enim dignissimam rem et Deo charissimam illos postulare, et affectum piorum filiorum circa patris reverentiam esse profusum; quis tantum opus pietatis quaerentibus non concederet? Debent patres filiis thesaurizare; thesaurizavit plane iste thesaurum illis non deficientem in coelis, quos purpura sanguinis sui, ad decorem filiorum, supervestivit; debent et filii patribus affectum piae charitatis et obedientiae, ac de pomis desiderabilibus virtutum eos reficere, ut eorum gustu et odore refecti, [Col. 0440B] et satiati, in charitate templum decoris, et domus Dei, unum in Christo fiant; quae gratia piae matris Ecclesiae major, quam ut videat filios suos digne Deo ambulantes? Caput humilitatis in compage charitatis connexum, membris vigorem, timoris et pietatis bonae spei subministrare?
Revertuntur alacres a principe, tam clerus quam populus, desiderium cordis sui, desiderium amoris sui quod impetrare meruissent. Benedictus Deus qui dedit hoc in corde regis, ut magnificaret civitatem nostram de receptione beatissimi pastoris nostri ac martyris sui. Congregatur universa Ecclesia, gaudium tam celebre omnibus indicitur, parantur cruces, parantur luminaria, feretrum pretiosissimis vestibus componitur, festivis ornatibus universi [Col. 0440C] induuntur, ac tali pompa honoris fit processus ad sancti pontificis martyrium.
Rem dicturus sum devotionis in Deum plenissimae. Populi tam Viennenses quam Lugdunenses in unum conveniunt, fit pia altercatio, Lugdunenses martyrem habere, Viennenses pastorem referre; atque inter utrosque charissima concertatio, cum isti acquisitum, illi reposcerent patronum. Isti, cum quibus martyr in Deo vivebat; illi, cum quibus et carne magister vixerat. Quid longius morer? dum perseverantissime utrinque [Col. 0439D] Magnus Codex ms. S. G. utrumque. pro amore martyris in sententia durarent, ruit nox. Viennenses qui plus dilexerant, et quibus justior causa famulabatur, consilium subtilius capessunt. Furtim egesta humo, et sanctum sepulcrum reserantes, navicula cum rete [Col. 0440D] piscatoria parata, subcelant corpus, atque per Saonam [Col. 0440D] Cod. ms. in margine: Saona flumen foetissimum, ingreditur Rhodanum apud Lugdunum civitatem. et Rhodanum ante mittunt; laetis undis, tam sanctum funus, et ipse Rhodanus suis civibus serviturus excipit. Crepusculum rediit, atque caterva Viennensis cum feretro vacuo pedestris revertitur. Exsultant Lugdunenses decepti vana spe; sed non diu tam felix furtum eos latuit, sicque laetitiam desperata victoria perdiderunt.
Illi autem qui navi transferebant membra pontificis, ut venerunt contra Fasianam villam, appulerunt ad littus, sustinentes sanctam catervam pedestrium. Erat tunc temporis ager Fasianus, jam ut [Col. 0441A] proprius delegatus pauperibus sanctorum martyrum in quorum honore Viennensis Ecclesia fundata consistit; nam ante sicut idem martyr in testamento suo quod fecit sanctis martyribus Machabaeis, et sancto Mauricio, ac sex millibus sexcentis sexaginta, commemorat, ex maternis et paternis eadem villa, sorte beato Desiderio obvenerat. In quo testamento, quod praesentibus sanctis coepiscopis manu propria fecit, sub Dei omnipotentis obtestatione constituit, ut nullus praesumeret votum ipsius, intuitu pietatis perfectum, in aliud quam ipse statuerat mutare. [Col. 0441] Quae sequuntur, desiderantur in magno Codice ms. S. G. Quod si aliquis spiritu cupiditatis incitatus fecisset, si sententiam suae actionis poenitendo non mutaret, anathema in aeternum fieret. Sustinentes igitur vectores sancti funeris, in hac villa illos qui per terram [Col. 0441B] pedestres veniebant, in loco mundissimo, interim sancta membra composuerunt. Quid miraculi tunc contigerit, silere non puto.
Mulier multis annis ab spiritu immundo vexata, illuc manibus suorum attracta, ut sancti martyris locum attigit, illico virtute divina curata est.
Ut autem B. Aetherius tunc Viennensis antistes cum reliquis qui in urbe remanserant advenit, et sancto feretro ulnis piorum subvecto, chorusque beati populi, voces cantantium Deoque nostro psallentium, in altum sustulit, quis ibi tam ferreum pectus, tam dura praecordia habere potuit, qui non aut gemitum, prae nimia exsultatione cordis emiserit, aut lacrymis ora rigaverit?
Tali igitur coelesti agmine praeeunte et subsequente, [Col. 0441C] pervehitur B. viri corpus usque ad locum sepulcri, quod digna veneratione paratum erat, in ecclesia beatissimorum apostolorum Petri et Pauli, extra civitatem, ubi et multorum pontificum ejusdem urbis Viennensis membra tumulata servantur. Cumque jam odoramentis, et pretiosis linteaminibus involvendum sanctissimi martyris corpus, episcoporum manibus tractaretur, quod in laude omnipotentis Dei reticendum non est, ita sanctissimi capitis vulnera integrata apparuerunt, ut penitus ubi cutis rupta fuerit non appareret. Nam et reliquum corpus suis juncturis et nervis constrictum, sana pelle sua vestitum manebat. Recinentibus choris Psalmisque antiphonatim consonantibus.
Ut sanctus Dei tumulo est ad tuitionem totius urbis [Col. 0441D] compositus, mox gloriosa mulier, quae fuerat quondam beati Aetherei in laicali habitu conjux, sed tunc vere sanctimonialis, hominem a nativitate caecum, [Col. 0442A] juxta tumbam episcopi, et martyris Desiderii constituit, eumque fidem habere praemonuit; adfuit virtus divina quae semper suos glorificat, et quanti meriti esset apud Deum is qui in loco illo teneretur, evidentibus signis manifestavit; nam in conspectu totius Ecclesiae, caecus isdem lumen inexpertum recepit. Multaque postmodum ibi Dominus per servum suum operatus est, quae si universa quis scribere voluerit, volumen longi operis consummabit.
Passus est autem beatissimus Desiderius Ecclesiae Viennensis episcopus, temporibus Theoderici Burgundiorum regis, factione Brunnehildis incestuosissimae reginae, iniquitati illius consentientibus et faventibus Bethone, Ephane, atque Gasifredo comitibus. Dies passionis illius celebris habetur X Kal. [Col. 0442B] Junii, regnante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Dies translationis ejus, quando translatus est ab territorio Lugdunensi de Prisciniaco villa, in suburbio Viennensi, in ecclesia beati Petri agitur III Id. Feb.
Haec vobis, beatissimi fratres et filii, plena veritate, sicut in membranis antiquioribus insertum vidi, ad commonitionem vestri transposui. Obsecrans, et pietate qua vos diligo sanctitatem vestram commonens, ut hujus aliorumque patronorum vestrorum meritis assurgere totis viribus elaboretis. [Col. 0442C] Sedeat vestro animo illorum fervens in Deum religio. Charitas pura, assiduitas totius honestatis, patientia in varietate temporis perseverans, modesta et bonis Christianorum moribus decens, verecunda et pudica mansuetudo in omni habitu et continentia, Deo chara et amabilis unanimitas, ut cum cursum hujus vitae per viam patrum vestrorum consummaveritis, laetitia sempiterna pariter cum eis intercessione illorum perfrui mereamini. Sitque cumulus justitiae ipsorum, profectus vitae vestrae, et gaudium perpetuum corona glorificationis vestrae.
Hanc autem Passionem praefatus Ado episcopus nobis fratribus, coenobio sancti Galli, sub Grimaldo abbate Deo militantibus, reliquiasque S. Desiderii ab [Col. 0442D] eo postulantibus, cum ipsius aliorumque sanctorum reliquiis, actibus quoque et passionibus infra descriptis, anno supra memorato, per nuntios satis fideles dirigere curavit.
Privilegium
[Col. 0443A] Anno 870 Incarnationis Domini nostri Jesu Christi congregata sancta synodus Viennae metropolis Ecclesiae, domno et venerabili archiepiscopo Adone praesidente, et vigilantissima cura causas ecclesiasticas et filiorum suorum necessitates investigante, ac ecclesiastico more definiente, adveniens reverendus vir Manno praepositus coenobii sancti Eugendi Jurensis, adventus sui causam manifestans, protulit in medio, quamdam ecclesiam ex coenobio praedicto et infra Viennensem dioecesim sitam in villa Velnis, dotatam in honore sancti Petri, privilegio sibi concesso ab antecessoribus sanctissimi jam fati archiepiscopi, necnon ab ipso compontifice usque ad id tempus conservato, proclamante vici sancti Albani rectore desolatam esse: protulit etiam isdem venerabilis [Col. 0443B] praepositus scripturam inquisitionis temporibus piae recordationis Domini Agilmari factae, eo quod et tunc temporis altercatio haberetur inter ipsarum rectores Ecclesiarum: sed quia eam sancta Synodus irritam judicavit, eo quod canonicor . . . . . roboratam non vidit, placuit sanctissimo pontifici a [Col. 0444A] capite per sanctissimos presbyteros omnem causam reiterari, quatenus veritate comperta altercatio diu ventilata firmaretur.
His igitur testantibus et dicentibus ordinem veritatis, visum est domno pontifici una cum consensu sanctissimae synodi, quatenus sicut in diebus Antecessorum suorum sanctorum pontificum honorata fuit sancta congregatio coenobii beatissimi Eugendi, sic et in hac petitione, et in caeteris necessitatibus suis honorem et opem ferret ad vires suas sancta metropolis Viennensis Ecclesia, et ut sopita querela firmius privilegium suum super facto Viennensis Ecclesia in futurum possideat, litteris etiam roboretur. In hunc itaque modum ego Ado Viennensis Archiepiscopus consentiens, et pio consilio filiorum [Col. 0444B] meorum annuens, manu propria subter firmavi, sanctisque filiis meis secundum morem ecclesiasticum firmare rogavi. Actum Viennae publice mense Aprilis, episcopatus domni Adonis anno decimo, indictione tertia.
Vita S. Theuderii
[Col. 0443C] 1. ADO, Viennensis episcopus, fratribus in caenobio sancti Theuderii [Col. 0443C] Abbatia S. Theuderii, vernacule Sainct-Chef, olim ord. S. Bened., nunc in ecclesiam collegiatam [Col. 0444C] conversa, et mensae archiepiscopali Viennae Allobrogum unita est. consistentibus in Domino Jesu Christo aeternam salutem. Patris vestri Vitam, id est beati Theuderii, idcirco vestrae sanctitati scriptis meis commendare disposui, ut vos suis exemplis ad amorem vitae aeternae amplius invitarem. Cupio enim ejus imitatores et aemulatores vos existere, cujus patrocinium Dei munere acquisivisse plurimum gaudeo. Hujus igitur viri primus ortus et vitae processus taliter se habet.
Theuderius Viennensis, facultatibus distributis, Lerinum petit.
2. Hic beatus vir provincia Viennensi ortus, parentibus [Col. 0444C] secundum saeculi dignitatem clarus, facultatibus mundi honorabilis exstitit. Qui cum adhuc puer esset, ad amorem vitae aeternae anhelare piis studiis coepit: et quia parentibus claris ortus pecuniam non parvam ex censu patrimonii acquisierat, ut perfectus Christi discipulus existeret, eam dare pauperibus ut centuplum reciperet, et in futuro vitam aeternam possideret, non distulit. Sarcina igitur temporali exoneratus ac saeculi veste ad plenum nudatus, ut perfectius Domino Deo serviret, Lirinense coenobium expetere cogitavit.
A S. Caesario detinetur.
3. Parentibus itaque derelictis, ac Deo totum se [Col. 0445A] committens sub hoc desiderio Arelatensem civitatem expetiit, ubi tunc sanctus Caesarius pontifex habebatur, ut solatio pontificis jutus, per ipsum facilius iter ad insulam monachorum capesseret. Sed summi Dei omnipotentis dispositione actum est, ut consiliis sanctis sancti pontificis aliquantulum ubi retardaretur. Ferunt namque quia primo cum se propexissent, propriis vocabulis se salutaverunt, atque omnipotentis Dei virtus pariter utrumque dono gratiae ita inspiraverit, ut qui ante notitiam sui non habuerant, mox corpore se videntes, quod vere servi Dei essent, compellatione mutua foris nescientibus manifestarent. Vere instar illius beatitudinis, ubi erit plena cognitio veritatis, ubi unus integre et veraciter ab alio cognoscetur: quando non per speculum aut in [Col. 0445B] aenigmate, sed facie ad faciem Deus videbitur, qui illuminabit abscondita tenebrarum et manifestabit consilia cordium. Rescitis itaque B. Caesarius desiderii ipsius ardoribus, congaudens, Deoque omnipotenti gratias referens, sic beatum Theuderium alloquitur: O famule Dei, si verbis meis assensum dederis, erit Dominus tecum, et consilium cordis tui corroborabit. Maneto tantisper nobiscum ecclesiastico ordini subditus. Quod Dei munere tibi imposuerimus, humiliter sustine, ut sicut Scriptura docet, cum mansuetudine et humilitate opera tua perfeceris, super omnem gloriam dirigaris. Cui B. Theuderius: Scio, Pater beatissime, a Domino suis dictum: Qui vos odit, me odit, et qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) . Idcirco tuis monitis ut Domini [Col. 0445C] jussionibus parere non differam. Substitit itaque ibi B. Theuderius secundum voluntatem B. Caesarii, et die nocteque jejuniis, vigiliis, et orationibus vocem animi sui Deo committens, non parvam laetitiam proferens sui tam pontifici, quam Deo contulit.
Presbyter factus Theuderius redit in patriam.
4. Convoluto autem tempore cogitans B. Caesarius divinis eum amplius vincire ministeriis, illo diu reluctante et reclamante diaconi officium imposuit, ac sic ei non post longum tempus presbyteri dignitatem cuncto clero et populo acclamante largitur. Quod officium ita S. Theuderius reverenter amplexus est, ut videret eum meritis et gratia caeteros praeeuntem, officio mirabilem, humilitate etiam minoribus se [Col. 0445D] submittentem, cogitans illud Domini dictum: Qui se humiliat exaltabitur (Luc. XVIII, 14) ; et Scripturae dicentis: Quanto magnus es, humilia te in omnibus (Eccli. III, 20) . Curriculo autem temporum evoluto cogitavit vir Dei revisere provinciam nativitatis suae, et parentes suos consolari. Itaque voluntatem suam sancto episcopo aperiens, ab ipsoque benedictionem eundi et redeundi expostulans, grandi moerore primo eum affecit. Deinde S. viri animo se non posse contraire cernens, assensum licet tristis dedit, cumque benedictionibus discessit ab urbe Arelatensi prosecutus clero et populo flente quod vir Dei ab eis recederet, tandem abire permisit.
[Col. 0446A] Viennae descriptio
5. Veniens itaque S. Theuderius non longe ab urbe Viennensium, perquirere instanter coepit, ubinam cellulam habitationis suae perficeret. Ut igitur paululum articulum scribentis ad Viennensem urbem deflectam: Vienna urbs est Galliarum nobilissima ad occidentem et propter aquinolarem partem castris praeeminentibus munita ut non facilis sit accessus ad moenia civitatis. Castrum primum ad meridiem vergens Cappro. Cui vicinum est Eumenius, proxime Quiriacus. Cui muro per vallem protenso jungitur Propiciacus et Pompeiacus centum diis apud cultores daemonum quondam celebris. Non longe quintum castrum annectitur, cui nomen vetustas Suspoli dedit: ipsaque tota civitas cum suis castris [Col. 0446B] a fluvio [ deest forte Jaira], usque ad ipsum fluvium Rhodanum protenso per colles usque ad planum muro cingitur, metropolis illustrissima, et inter Galliarum urbes insignissima.
Theuderius cellam aedificat facto miraculo.
6. Cum igitur vir Dei locum sessionis suae requireret, pervenit tandem ad locum suae solitudini aptum non minus procul ab urbe; ibique in honore Domini nostri Jesu Christi, sub veneratione beati Eusebii Vercellensis episcopi et martyris, domunculam aedificare coepit. Contigit autem fundamentis jactis ut collis propter eminens grandi praerupto scinderetur, ac ruinam loco praetenderet: sed oratione viri Dei ab illo qui suis dixit: Si haberetis fidem, [Col. 0446C] tanquam granum sinapis, diceritis monti huic: Transi hinc in mare, et transiret (Luc. XVII, 6) , mirabile dictu! in parte alia nihil aedificationi nociturus subsedit. Exin aedificata domo, reliquiisque sanctorum altari impositis iterum vir Dei circumambulans juxta Jaïram fluvium ubi cellulam servorum Dei fundaret, secum in cordis secreto volvebat. Arripitur propterea somno, moneturque per visum ut super ipsam aquam B. martyris Symphoriani basilicam construeret. Factumque est: ac exornato loco monachos ibi servire Deo delegit. Crescebat autem fama viri Dei, ac longe lateque spargebatur. Nec enim patiebatur Christus Deus noster lucernam sub modio celari.
Varias cellas construit.
[Col. 0446D] 7. Accurrentibus ergo plurimis ad notitiam viri Dei, frater ejus Arvus, sed et propinqui alii visendi gratia inter caeteros quadam die advenerunt: quos ille blande et paterne amplexatus, de spe vitae aeternae et remuneratione sanctorum eos pie monebat. Inflammatus vero nimium et ardore Spiritus sancti accensus, venit ad castrum nuncupatum Alarona, ibique monasterium monachorum instituere cupiens, oratorium B. Petri apostolorum principis construxit, ibique orationibus et vigiliis Deo vacans per aliquod tempus resedit. Postmodum veniens ad vicum et villam parentum suorum, cui vocabulum est Assicia, ubi oratorium in honore B. Mauricii martyris parentes ejus construxerunt, prosternens se in oratione, [Col. 0447A] continuis diebus et noctibus rogabat Dei omnipotentis misericordiam, ut condignum locum servorum Dei habitationi ei demonstrare dignetur. Cum autem se sopori dedisset, visus est ei angelus Dei, qui et locum secretum in colle Rupiano signavit, et ut ibi monasterium quod ardebat [ id est, desiderabat], construere praemonuit. Erat tunc temporis hic locus utpote silvestris feris ac serpentibus plenus. Evigilans vir Dei venit ad locum sibi divinitus monstratum, ibique aliquantulum Deo orationem fudit. Sed invidus omnis boni diabolus, ut sanctum virum Dei ab intentione coepti retraheret, sicut per serpentem primis parentibus venena suae perfidiae propinavit, iterum serpentem ingressus, et ferarum iras movens appetere retinuit. Cujus versutias vir Dei praenoscens [Col. 0447B] armis orationum se muniens intrepidus stetit, ac fraus diaboli victa evanescendo succubuit. Annuente itaque Viennensium episcopo constructa est basilica celeri opere in veneratione sanctae Dei genitricis Mariae, atque de facultatibus tam parentum quam propinquorum suorum monasteriolum dotatum, et monachi juxta regulam Sanctorum Patrum sunt instituti.
Eligitur orator populi ad Deum.
8. Eodem tempore Philippus [Col. 0447] Philippus concilio Lugdunensi, anno 567, et Parisiensi IV, anno 573, praesedit. venerabilis episcopus Viennensis vicesimus primus habebatur. Consuetudinis erat in eadem urbe unum de pluribus electum sanctioris vitae in remoto infra eamdem urbem ponere, qui vota populi, contemplativae vitae solum deserviens, Deo familiarius allegaret. Pontifex itaque [Col. 0447C] cum ex dioecesi virum plenum virtutis requireret, cui et populus imperio ipsius quod ad salutem pertinet secreta sua committeret, beatum Theuderium jam monachorum patrem existentem se habere tantopere gavisus est. Itaque eum accessiri jussit. Sciens vero beatus vir quo tenore a pontifice quaereretur, gratiae Dei se totum committens, praeposito suo Severiano nomine curam monasterii sui superposuit, et exhortans atque valedicens fratribus, commendans illos Domino cui spem suam commiserat, ad pontificem perrexit. Quem isdem pontifex venerabiliter suscipiens, congregato clero omnique plebe sanctum virum fratribus de misericordia Dei ecclesiae filiis assignavit, ut oratione B. viri ipse lucrum de grege sibi commisso ad Dominum reportaret. [Col. 0447D] Elegit itaque sibi vir beatus in monte Quirinali locum et Basilicam B. martyris Laurentii, ubi die noctuque orationi Deo vacaret.
Ejus virtutes et commendatio.
9. Quantae autem districtionis quantaeque humilitatis hic vir fuerit, non facile quavis lingua explicabitur. Lacrymis profusus, oratione cautus, corde totus in Domino fixus, de paucitate vero cibi et potus ac vilitate habitus quod dignum exprimere possim non video: quando in cilicio recumbens, noctes diesque sine cibo et potu continuaverit. Quia ergo populi undique ad eum confluebant, ipse sub secreto quantum poterat se occultans fenestram permodicam [Col. 0448A] aperiens, advenientibus monita dabat. Contulerat autem ei Christi gratia cordis sapientiam et oris gratiosam facundiam, ut sciret quod singulis salubriter panderet. Quis vulnere diaboli percussus ad eum venit et non continuo medicatus sanusque recessit? Quis moestus de pondere peccatorum suorum non statim de misericordia Dei consolatus securior et laetior rediit? Quem saeculi pressura tristiorem reddiderat, ejus hortatu ad spem gaudii sempiterni animum illico erexit. Ut dictis Apostoli concludam totum, Omnibus omnia factus est ut faceret omnes salvos (I Cor. IX, 22) . Miraculis etiam Dominus servum suum familiarius adhaerentem clarificavit, ita ut plures a malignis spiritibus vexati, et variis languoribus detenti ejus orationibus sanarentur.
[Col. 0448B] Morti proximus, Deo ferventius vacat.
10. Mansit autem isdem sanctus vir duodennio in loco praeelecto et sibi dulcissimo: Deo semper ardentissima contritione spiritus ac corporis totum se mactavit. Cum autem tempus suae resolutionis instare cerneret, ferventius in alta mentis contemplatione perdurans, quasi vicinior januis coelestis vitae oculum mentis ad alia deflectere aegre ferebat. Intererat amore Conditoris sui visioni, aderant desideriis ejus agmina coelestium spirituum chori, apostolorum multiplicia tropaea, martyrum sanctorum in coelis inenarrabilis laetitia. Non sonus, non cibus ullus praeter Christum suavis. Inter tam felices et beatos labores cum aliquantulum vir Dei corpore [Col. 0448C] languesceret, plenus et consummatus piis operibus migravit ad Dominum. O virum beatum post tot labores gaudiis sanctorum spirituum in societate sanctorum annumeratum, et visione Domini sui quem semper amavit aeterne consolatum et feliciter laetificatum!
Sepelitur. Corpus immobile redditur.
11. Postquam obitus sancti viri civitati est nuntiatus, ivit tota civitas in obsequium funeris, sacerdotes, reliquusque clerus, et populi innumera multitudo. Compositum ex more corpus in feretro cooperitur: cumque a circumstantibus presbyteris post officia reddita ut ad sepulcrum ferretur sanctum feretrum fuisset apprehensum, moveri a loco non potuit, mirantibus et stupentibus omnibus qui aderant, [Col. 0448D] et sollicito quid facto opus sit quaerentibus. Ut S. pontificis decreto definitum est (quamvis populus contrairet) quatenus ad monasterium suum portaretur (quod est mirabile), illico tanta facilitate est motum, ut nullius ponderis esse putaretur. Pervenitur in suburbio civitatis ad basilicam S. Romani martyris in vico Brenniaco, ibique paululum repausatur: quod supererat noctis, pervigilem duxerunt. Quid autem miraculi contigerit non praetereundum puto.
Vinum multiplicatur in gratiam bajulorum sacri corporis.
12. Sanctimonialium feminarum Deo in monasteriis [Col. 0449A] Viennae servientium charitate et obsequio curatum est, ut fatigatio praecedentium et subsequentium fratrum aliquantulum relevaretur. Haec ancilla Dei quae congregationi praeerat in superiori monasterio, tria vascula vino plena post sanctum funus misit, unde sitientes refocillari potuissent et hi qui vigilias agerent recrearentur. Bibitum est quousque vascula exhausta fuerint. Aderat tunc ibi Severianus olim viri Dei praepositus cum fratribus qui sancto obviam venerant. Quidam ex eis unde biberent cum quaesissent, non invenerunt. Sed quid divina virtus per sanctos suos non operatur? Ancillae Dei quae vascula plena vino detulerant, cum diluculo ad monasterium reverti vellent sua vascula repetentes quasi nihil inde hauserint plena repererunt. Vere tunc isdem operatus [Col. 0449B] est, ut servum suum magnificaret in vasculis qui in Cana Galileae saporem aquae convertit in vinum. Suffecit bibentibus liquor divinae virtutis, ut etiam ad monasteria urbis satis inde referretur, et ad laudem Domini nostri Jesu Christi publicum miraculum fieret.
Caecus illuminatur. Contractus erigitur.
13. Ferebatur autem corpus sanctum humeris procerum, qui vicissim sibi desiderio pio succedebant. Et cum esset coelum nubilum et aer sudus, omnesque timerent tempestatem adventuram esse, subito serenitas B. viri meritis reddita est. Delatum est sanctum corpus in locum Duodecimum nuncupatum, ubi tale miraculum divina virtus praestitit. Caecus quidam ita natus per triduum sanctas turbas cum funere B. viri venturas sustinuit. Ut potuit tetigit [Col. 0449C] velamen feretri, et continuo ab oculis ejus sanguis profluxit, ac statim inexpertum lumen recepit. Ut [Col. 0450A] autem ad locum sepulturae perventum est, quidam homines pleni fide detulerunt ibi debilem membris contractum, ita ut natibus ipsius plantae inhaererent. Adfuit sancti viri meritum: sanus enim pedibus a sepulcro sancto rediit. Quod ne alicui commentitium et non vere actum videretur, ipsi ambo, sive qui caecus fuerat, sive qui gressum negatum receperat, in monasterio viri Dei usque ad mortem devoti perstiterunt, atque viva voce divina in se facta miracula promulgaverunt.
Cera crescit.
14. Ad tenebras noctis fugandas cera defuisse putabatur. Tristati fratres quo se verterent non habebant; sed timorem illorum depulit ille qui in dentibus [Col. 0450B] manducantium quinque panes in solitudine accrescere dedit. Nam cera inter manus eorum ita creverat, ut de parva quantitate plurima luminaria accreverint. Curatum est ergo sanctum corpus digna veneratione et in sepultura quam olim sibi ipse praeviderat venerabiliter celatum, ubi se cum Deo vivere crebris miraculis ad laudem Domini Jesu Christi manifestat. Quem si patronum apud ipsum, filii et fratres mei, habere desideratis, vitam ejus imitari plenam amore concupiscite. Desiderabat enim hic sanctus vir lucra semper Domini sui, et de vestra corona et ipse in Christo gratulari. Nunquam a vobis aberit, si vos de conversatione ejus vitae animam et vitam non elongaveritis. Dominus autem qui illi meritum gratis et praemium aeternum contulit, [Col. 0450C] vobis et desiderium omnis boni augeat, et obedientiam sibi gratam perfectionem plenam justitiae donet.
De translatione S. Barnardi
[Col. 0449D] 1. Regni coelorum civibus tantam gloriam consuevit tribuere omnipotens Deus, ut coruscantes miraculis spargant per populos famam laudis: et nostris temporibus de magnifico Patre nostro beato Barnardo pontifice visiones clara ostensione sunt revelatae hominibus, aetate meritoque diversis. Sed cum nullus acquiesceret, ostendit se cuidam viro, nomine Rainaldo, aetate longaeva et sacerdotali gratia sublimato: cujus relatione omnis dubietas merito pelleretur, quia erat vir nobilis, et castitatis munere insignis; et, ut ipse retulit, ita sibi apparuit. Dum quiesceret in strato suo sub profundo noctis [Col. 0450D] silentio, apparuit ei quidam vir magnae auctoritatis, sacerdotali stola indutus, ferens archiepiscopale pallium, qui eum vocavit, dicens: Rainalde, me, te volo scire, conditorem hujus fuisse loci, et ut corpus meum fratribus tuis praecipias transferri, quod indigne concluditur in coeno aquarum. Coepit autem eadem revelatio multis apparere, et minaci voce idem sanctus, ut celerius fieret, praecipere; et nisi obedirent suis sermonibus, locum asserebat, quem fundaverat, desolaturum.
2. Igitur tertia feria infra albas Paschae, nono videlicet Kalendas Maii, anno Dominicae Incarnationis [Col. 0451A] nongentesimo quarto decimo [Col. 0451A] Sic annum signat Breviarium Romanense, apud Bollandum anno 844 et sane rectius: nam eo anno Pascha incidebat in Aprilis diem 14, feria tertia infra albas (quo die facta translatio) in ejusdem mensis diem nonum Kalendas Maii seu 25 Aprilis. , detectum est sanctum corpus ejus, et a tellure levatum summa cum laetitia. Sed cum a tumulo membra beati pontificis levarentur, visum est senioribus vino [Col. 0452A] Hunc morem in translationibus sanctorum observari solitum alias notavi. ablui, ex quo multa sunt officia languentibus praestita. Vidimus energumenos, atque lunaticos hujus liquoris unda [Col. 0452A] potatos, viribus convaluisse, sedata impulsione daemoniaca. Sed postquam feretro impositae fuissent beatae reliquiae, fit clamor sanctorum gaudentium; atque ad sinistram altaris apostolorum, quod ipse vivens sacraverat, locantur [Col. 0452A] Sancti Barnardi reliquiae in eo loco non amplius comparent, ut putavit Lievraeus, sed a Calvinistis combustae creduntur. summa cum laetitia populorum.
De Miraculis S. Barnardi
[Col. 0451B] 1. Quamvis imperitia mea in posterum velut inscia litterarum calumniabitur, tamen vis amoris domini antistitis alitorisque [Col. 0451D] Ne quis putet haec verba esse hominis, qui Barnardi fuerit aequalis, sciendum est hunc esse morem, ut sanctorum in aliqua dignitate successores eos alitores et nutritores suos vocent. Anastasius vulgatus in Leone Papa III: Fecit in basilica beati Petri apostoli nutritoris sui, etc. mei Barnardi compellit me scribere virtutes nuper gestas. Cum igitur Aquitanici populi cum pontificibus concilium [Col. 0451D] Id est conventum fidelium indictum religionis causa: quo sensu etiam haec vox sumitur infra num. 4. Vetula civitas, ubi supplicatio indicta, non alia videtur esse nonnullis, quam Anicium aut Podium civitas, caput gentis Vellavorum, du Velay. Franco [Col. 0452D] monachus in Chronico Trenorciensi superius relatus ait, Erveum abbatem magna ecclesiae suae in comitatu Vellaico praedia conquisivisse, cum ecclesia sancti Georgii in Vetulae praeastio civitatis, nempe in suburbio Anicii seu Podii Vellavorum, uti explicat Petrus Franciscus Chiffletius in historia Trenorciensi. Et quidem hanc sententiam secutus sum in superioribus, ubi actum de translatione S. Filiberti. At Vetulae civitatis nomine significari oppidum S. Pauliani, certis postea deprehendi argumentis, quae in hujusce tomi Appendice adducam. apud civitatem, quae dicitur Vetula, in pago Vallavorum, celebrarent, adfuit et Romanensium congregatio, corpus praelibati pontificis deferens. Si quis ergo voluerit scire virtutum illic gestarum copiam, vera inde excipere poterit indicia, quod arca, qua sacratissimum ejus corpus continetur, auro argentoque decenter ornata, ex oblationum abundantia, quas illi fidelium detulit manus devota, fabrili opere hactenus contexta cernitur: quod et aureae testantur cruces, necnon et candelabra auro argentoque decora.
2. Subsequenti autem tempore erat Romanis quaedam sanctimonialis femina, officio linguae privata, quae in ecclesia permanens, rogabat Deum intima cordis compunctione. Die ergo natalis apostolorum [Col. 0451C] Petri et Pauli, cum jam vespertinis hymnis ex more dictis pueri Benedicamus Domino decantarent, ipsa cum reliquo populo Deo gratias proclamavit.
3. Sub eodem itaque tempore fuit ad Viventiacum quidam coriarius. Hic cum die Dominica non servato honore diei, artis suae exerceret opus; manubrium ferramenti tam valide adhaesit manui, ut evelli non posset: lumine oculorum insuper obcaecatus, temeritatem suam omnibus fatebatur: cui per visum quidam apparuit, et ut Romanis sancti Barnardi auxilium flagitaret, monuit. Romanis perrexit, sanitatemque recepit.
4. Quid etiam in Valle aurea, quae in pago Viennensi sita est, gestum sit, non tacebo. Concilium ibi per singulos annos Viennensium cives decreverant celebrare. Advenerat ibi quidam caecus beati Barnardi praestolans adventum in gradibus capellulae, quae ligneis contexta stipitibus constructa fuerat: cui cum dicerent adesse turbam laudantium Deum [Col. 0452B] pro beati adventu Barnardi, ivit statim, et visum recepit.
5. Illis testantibus veritatem cognovi, qui ad festivitatem Ramis Palmarum Romanis advenerant, de cujusdam caeci illuminatione. Mos apud incolas inolevit ut ea die ad processionem cum frondibus membra sacratissimi praesulis secum vehant. Verum cum ad tantam laetitiam populus conveniret, adfuit et caecus quidam magnis vocibus inquiens, se clare meruisse videre: ad cujus voces cunctus commotus populus concinendo personuit, Te Deum laudamus.
6. Beato testante Luca didicimus Salvatorem nostrum apostolos extra Jerusalem die ascensionis suae eduxisse et alta coelorum penetrasse: cujus memor processionis Romanensium congregatio, cum hanc uno annorum componerent, herbae, vulgo dictae gladioles, flores unus adolescentium capsae memorati pontificis laetabundus imposuit. Die vero altera collectos quos posuerat flores servare studuit; ex quibus multa beneficia languentibus beatus postmodum [Col. 0452C] praestitit antistes Barnardus.
7. Illud ergo miraculum placet modo inserere, quod palam monstratum assidue, postquam regendam, cui Deo auctore deservio, hanc Viennensem suscepi Ecclesiam. Juvenem quemdam sui parentes intulerunt Romanis, qui nunquam ambulaverat: quem cum ante beati Barnardi sepulcrum posuissent, basibus consolidatis et plantis surrexit incolumis. Hic denique miraculum suum quolibet anno circumfert: et licet hic beatissimus impar sit apostolis, tamen quod ad portam templi Speciosam Petrus quondam egit cum Joanne, huic simile esse cognoscitur: illum Petrus praecepit surgere, istum divina virtus meritis pontificis voluit erigere. Sufficiat ergo quaerentibus virtutes beati pontificis, hoc tantum de ejus scriptum miraculis: sed volo eos scire, multa fuisse, et jugiter esse, et tanta quae etiam modum scribentis videantur excedere.
Prolegomena
Tuam hic in fronte Bensbergam exhibeo [Col. 0453] Editio Veneta anni 1745 in fronte paginae aedes ducales Bensbergae exhibebat. EDIT. , orbi universo spectandam, tuamque in illa magnificentiam contemplandam, Elector serenissime; Bensbergam non ita pridem aedificari coeptam, regio splendore exstructam, architectonicae artis compendium, dignum tua animi celsitudine diversorium. Ita loquuntur subjectus tibi Rhenus et Dussela, ita circumsonant ditiones tuae, ita praedicat Agrippina Colonia, in arcis tuae conspectu posita, ita concordi voce testantur, quicunque vel eminus Bensbergam oculis lustravere. Sed pace quod tua dixerim, Princeps serenissime, arcem ego illam quantumvis augustam, dum pridem contemplarer attentius, non tam magnificentiae tuae, quam munificentiae spectaculum esse existimavi. Arcem illam, bonarum artium habitaculum, amoenissimo collium jugo impositam, non ut de bicipiti monte fabulantur poetae, sed ut illustrem herois vere Christiani palaestrum, in qua liberales artes, scientiae ac disciplinae, imo in qua virtutes omnes Christianae commorarentur, mihi repraesentavi. Haec mea tum cogitatio; cum summo favore, ac digna te principe benevolentia susceptus, nec minori comitate ad visendam Bensbergam invitatus, oculis ipse meis omnia propius circumspicere potui, omnia rimari attentius, omnia otiosius contemplari. Haec, inquam, tunc animum subiit cogitatio, splendidissimam illam arcem Athenaeum videri, in quo aut vere reposita essent, aut arte caelata, aut saltem collocari possent, quae alibi copiosissime occurrerant, excelsi animi tui et ad omnes artes nati, egregia plane specimina. Mentem exprimamus apertius. Quae in prospectu est, augusto frontispicio, superba aedificii moles, amplissimis discreta conclavibus, illam ego artis pictoriae delicii tui, atrium fingebam, in quod collecta ex universa Europa tuis studiis, tuis sumptibus artificiosissimorum penicillorum elegantissima opera, de artis praemio decertarent. Cernebam animo Michaeles Angelos, Raphaeles, Paulos, Tintorettos, Rubenios, Dyckios (et quid ego omnes enumerem?) ordine dispositos, in Apellis contubernium confluentes, eo ornatu et copia ut, quod absque invidia dictum sit, vix ullum toto orbe principem esse existimem, qui tantos hujus artis thesauros tanto sibi pretio compararit. Videbar sane in una tua arce picturas eas omnes intueri, quas olim alibi per Germaniam, Italiam, Franciam, Belgium dispersas repereram. Dexteram alam apud me ornabat aliud non curiosi solum, sed industrii, docti, litteratique principis decus, librorum undique a te emptorum, a [Col. 0455] te selectorum instructissima bibliotheca, ibique eruditissimorum virorum lucubrationes recensebam, de quavis facultate, scientia, et arte scribentium, disserentium, disputantium; in quibus omnibus te solertissimum esse, jam ab annis ferme quadraginta, in principe adolescente, suspicere debuerunt, Belgium, Gallia, Anglia, Italia, Germania, quas omnes regiones biennali peregrinatione, non tam serenissimorum tuorum natalium, quam virtutum tuarum insignisque doctrinae radiis, transeuntis instar solis, illustrati. Cepit te, opinor, eo tempore inter eruditos reviviscens vetustatis eruderandae studium per numismata et id genus alia priscorum saeculum cimelia, quibus alterum palatii tui latus destinavi. Hic ego totam illam tuam rarissimorum nummorum suppellectilem in series suas distribui, ducto a consularibus per Romanas familias principio; inde ad Caesares auro, argento, varioque aere cusos digestosque; hic veneranda doctae Graeciae, vel in ipso metallo augustum aliquid spirantia lineamenta; illic Asiaticae opulentiae erepta barbaris rudera; ibi Hebraica, Syriaca, Syro-Macedonica; hic omnium gentium historiae certiora vestigia. Haec quidem illustria sunt exercitati ingenii tui, subactique judicii documenta, sed quae sterilia, solorumque oculorum illicia aut spectacula esse noluisti. Hinc illa tua in doctis viris seligendis perspicacia, quos munifica manu ad hasce aliasque artes omnes excolendas excitasti; hinc in tua Dusseldorpiensi metropoli, praeter solitas Musas, philosophicae aliaeque accersitae disciplinae, hinc restauratum dicam, an de integro erectum, quod Martis furiis collapsum et prope exstinctum erat, celebre olim in Palatinatu tuo Heydelbergense lycaeum; hinc fundatae ad artes omnes docendas ediscendasque tuo aere cathedrae; unde nimirum ad tuum Bensbergense athenaeum viri undequaque doctissimi cultissimique confluerent. Taceo omnis generis peritissimos artifices, pictores, sculptores, caelatores, propositis praemiis, regiisque stipendiis dotatos, quos ad hanc tuam totius eruditionis artiumque omnium palaestram invitasti; verbo dicam, Musarum tum amoeniorum, tum severiorum, in una Bensberga receptaculum a te magnificentissime et munificentissime praeparatum. Sic ergo, Princeps serenissime, arcem illam tuam jam tum dispertitus sum, cum necdum ex omni parte perfecta esset; sic, inquam, ut cum haec omnia tuo ingenio, tua animi celsitudine, tua eruditione dignissima censerem, alia profecto animo observarentur, quae magis raperent in admirationem, quaeque caeteris illis omne pretium, aestimationem omnem afferrent. Egregias illas interioris animi tui dotes intelligo, Christianarum virtutum splendore collucentes; summam in Deum, fortemque illam, quae caetera tua animat, charitatem, pietatem, fidem, ejusque propagandae zelum, a Deo tot favoribus cumulatum, ut rem catholicam tuo ductu mirifice amplificatam subditi tui mirentur et gaudeant; frendeant porro acatholici, tum ditionum tuarum incolae, tum vicini, remotioresque, qui licet querelis injuriisque te saepe lacessiverint, at fervorem illum tuum, catholico principe dignissimum, frustra conati sunt impedire, frustra tentarunt intervertere. Narraverant mihi, quibus ad te liberior patet accessus, statam constantemque cum Deo agendi rationem, quotidianae vitae religiosam consuetudinem, animi per preces, orationes, sacrasque lectiones refectionem, perpetuoque succedentes, inter administrandarum ditionum curas, cum supremo numine occupationes, nunquam intermisso sacrosanctae missae sacrificio, coronatas. Laudaverant alii tuam in rebus tractandis prudentiam, in exsequendis fortitudinem, inviolatum justitiae rigorem cum innata clementia, pietatem cum dignitate, cum religione majestatem, amplitudinem summam cum morum innocentia, cum animi moderatione conjunctam. Quae omnia, non supremum duntaxat aulae tuae principem, sed exemplar exhiberent ad omnem virtutem Christianaeque sanctitatis consummationem subditos alliciens, alliciendo monens, monendo perducens. Noveram quanto ferreris studio in augendum Dei cultum, in ecclesiarum ornatum, quarum nonnullas aut splendide reparaveras, aut a fundamentis erexeras. Videram non uno ditionum tuarum loco egregia tuae in sanctos venerationis monumenta, recurrebatque praecipue, non ita pridem restitutus in sancti Auberti honorem, quem tribus abhinc ferme saeculis Gerardus Juliacensis coeperat, equestris ordo, ut vel innocuam, opinor, venandi voluptatem in Dei sanctorumque gloriam transferres. Sciebam, quanta contulisses in sacrorum lipsanorum decorationem, quantumque meditareris, ut beatam indigenam Christianam Stumbelensem, seu Juliacensem celebriori cultu illustrissimam redderes. At prae his omnibus, volvebam animo singularissimam illam tuam erga eum sanctum venerationem, quem primo meo in Actis sanctorum illustrandis conatu exornaveram. Raymundum Lullum loquor, magnum divini, ac humani amoris specimen, magnum, tum immensis laboribus pro fide catholica susceptis, ac profuso sanguine sigillatis; tum libris scribendis, naturae simul ac gratiae prodigium. Recentissima erat eximia tua, hujus sancti occasione in me benevolentia, cujus memoriam, quam gratam servem, palam et ubique jucundissima animi recordatione profiteor. Sine me hic, Princeps serenissime, orbi universo propalare, quod universus obstupescat; susceptam a te, viri beati portentosique operum omnium, dignam te solo principe, post quatuor ferme saecula editionem. Quid ego hic praedicem sollicitudinem tuam in operibus undecunque conquirendis, accersendis, colligendis? Quid missos quaquaversum eruditos viros, qui ea e bibliothecarum scriniis semisepulta eruerunt? Quid expensas in rem, nomini tuo gloriosissimam factas et porro faciendas, sub Dei ter optimo maximo ipsiusque beati martyris auspiciis? Audacter dicam, id in hac re, Princeps serenissime, a te praestitum fuisse, quod princeps nullus, non rex, non Caesar, hactenus aggredi ausi fuerint; ut singulari providentia gloriae tuae, jam satis quaqua versum [Col. 0457] diffusae, cumulus hic amplissimus accederet. Haec cum a te omnia, Princeps serenissime, sanctorum gloriae promovendae impensa probe nossem, idque potissimum, ut ad eorum exempla vitam tuam religiosissime conformares; dubitandum mihi prorsus non fuit, quin gratissimum serenitati tuae foret munus hoc nostrum utcunque exiguum, quo non unius, sed multorum diebus singulis sanctorum exempla suppeditantur; ut sic quotidie, quemadmodum loquitur Augustinus, memorias martyrum religiosa solemnitate concelebres, et ad excitandam imitationem, et ut meritis eorum consocieris, atque orationibus adjuveris. Securus itaque ad te accedit Usuardus meus, Elector serenissime; Usuardus tuus, tibi eodem ferme tempore destinatus, quo illustrari coeptus est. Qui heroas describent, avito Caesarum regumque sanguine progenitos, habebunt, quod de inclytissima stirpe tua, tot imperatoribus, regibus, aliisque tota Europa principibus nobilitata, merito enarrent et celebrent, tuos, non te laudaturi; imo te in illis omnibus, cum tuam in illis redivivam effigiem sint exposituri. Sed toties decantata, tot panegyribus exornata pridem sunt avorum illa, abavorum, atavorumque decora, symbolis et emblematis orbi proposita, ut si iis denuo commemorandis insistam, aliorum dicta colligere, pronuntiatas pridemque vulgatas integris voluminibus orationes videar retexere. Qui e stemmate tuo bellatores, animi fortitudine gestisque pro patria et libertate famosos, stylo prosecuti fuerint, poterunt ipsi et illas in te dotes extollere, laudareque inviolatam foederum observantiam, qua superioribus bellis, ditiones tuas, fortunasque hostium furori exponere teque ipsum periculis objectare maluisti, quam vel ad latum unguem a data Caesari confoederatisque fide discedere. Vidit non eminus et obstupuit Belgium nostrum, dum sub postremi belli principium, imminentem tuae metropoli, ferrumque et ignem minitantem hostem, infracto robore exciperes dicam, an rideres, subditosque aut formidolosos, aut fugitantes, intrepida animi constantia animares confirmaresque. Qui principem clementia, justitia, pacatioribusque artibus ornatum, laudandum susceperint, tui speciem in alio tibi adumbratam porrigent. Laudabunt illi ordinatissimum provinciarum tuarum, quantumvis inter se dissitarum, regimen, laudabunt urbanas artes, commerciaque restituta; laudabunt metropolim tuam Dusseldorpiensem, ita auctam, ita elegantioribus domibus ornatam, ut qui eam olim viderint, jam Dusseldorpium Dusseldorpii non agnoscant. Loquentur illi urbem illam novam, tot amplissima aedificia, tum pauperum, tum senum, tum praesidii militaris usibus adornata, erecta templa, sacella, aliaque animis excolendis non minus, quam corporum sustentationi destinata. Excurrent denique in meritissimas illas laudes, quibus exsultantes subditi, aeneam equestrem statuam tanquam Patri patriae, in medio foro collocatam voluerunt; ego qui solas in arce tua Christiani principis, easque non in majoribus, sed in te virtutes potissimum considero, qui interiorem magis animum quam potentiae magnificentiaeque tuae argumenta contemplor, Christiani roboris, constantiae in fide, profusi pro Christo sanguinis exempla propono, quae tanquam census, tanquam fasti, ut Tertulliani verbis utar, a perituris saeculi gaudiis animum ad mansura transferant, eumque rerum aeternarum cupiditate incendant. Hic Noster, nil nisi sanctitatem redolens, ad arcem tuam Bensbergicam conferendus ornatus; haec Christiani herois insignia, principe loco appendenda; nimirum in sacra illa aede, reliquo palatio magnificentius exaedificata, in qua decoramentorum nihil eluceat, quod non Dei gloriam spiret, sanctorumque venerationem. Haec cum tibi luculenter exhibeat, haec cum de te in illustrissimo illo sanctorum agmine manifestissime explicet Usuardus meus; veniam dabis, Princeps clementissime, si patenti prae palatii valvis area inter artium virtutumque descripta nuperrime conclavia, statuam tibi erigam, omni aere, omni metallo perenniorem, ut pote ea conflatam materia, quae nulla aeris tempestate, nulla vetustatis aerugine, nulla temporis diuturnitate corrumpi, corrodi, aut everti unquam possit. Nec scalpro, nec arte fusili utar, nec malleo. Corpus ipsum totius machinae, te principem serenissimum repraesentans, igne probe subactum, erit ipsa ferventissima, qua in Christum exarserunt innumeri martyres, Martyrologio nostro comprehensi, ferventissima, inquam, charitas, qua modo cum summo bono ardentissime copulati, eamdem tibi olim felicitatem aeternam augurantur. Basim formabunt innixa implexaque dira illa carnificinae instrumenta, quibus ipsi illi immaniter cruciati sunt, egregia nimirum incitamenta, quae spectatorum segnitiem ad Christianum robur, martyrum illorum tuoque exemplo; omni lingua eloquentius, omni sermone potentius adhortentur. Stylobatarum vice machinam sustentabunt virtutes quatuor martyrum praecipuae, viva fides, spes inconcussa, heroica fortitudo, invicta tolerantia. Ornabunt innumera alia decora, a sanctis accepta, iisque praesertim, qui licet magnis imperiis gubernandis regendisque distenti, vitatis perversi saeculi scopulis, immaculatum Creatori spiritum reddere. Sceptrum manui inseret magnus ille, tuos inter proavos Carolus, cujus vestigia premendo, te fidei catholicae, Romanaeque sedis protectorem agnoscit orbis catholicus. Coronam vertici imponet Henricus, qualem ipse sancti Petri cathedrae, Christiana pietate submisit. Balteum accingere poterit Ferdinandus Catholicus, Mahumetanorum sanguine purpuratum, quorum tot millia legiones tuae, flosque patriae nobilitatis, sub augustissimo piissimoque Leopoldo, in Hungaria militantes, immortali gloriae tuae incremento profligaverunt. Concurrent ex Anglia Eduardi, ex Gallia Ludovici, ex Hungaria Stephani, ex Dania Canuti, ex Suecia Erici, ex Bohemia Wenceslai, ex Polonia Casimiri, ex omni regno coelites principes alii, tuam iconem, vivam, inquam, in te eorum imaginem debitis tropaeis certatim exornaturis nec reges solum et principes, sed tota illa in meo Usuardo expansa [Col. 0459] longe lateque sanctorum acies, tuo, quod mihi benigne annuis, patrocinio gavisura, quos nempe in hoc Actorum nostrorum veluti compendio, sub tua hodie (si ita mihi loqui fassit) sub tua clientela constituo. Hoc ego delubrum, Princeps clementissime, in area Bensbergica tibi dico, tibi consecro, tibi esse volo aeternum meae sociorumque meorum in te, serenissimamque familiam tuam, constantissimae observantiae monumentum, cui non quidem inepte inscribatur tua olim peregrinantis tessera, Dominus virtutum nobiscum; sed haec dedicato tibi operi erectaeque statuae accommodatior epigraphe: LAUS EJUS IN ECCLESIA SANCTORUM.
Serenissime et clementissime Princeps, Serenitatis Tuae electoralis, Devotissimus cliens. JOANNES BAPTISTA SOLLERIUS, Societatis Jesu.
Protestatio
[Col. 0459A] Quod ante tomos singulos de Actis Sanctorum identidem protestati sunt magistri et collegae mei, se in toto de Actis sanctorum opere servatas velle Urbani papae VIII Constitutiones, neque suis, aliorumve [Col. 0460A] eo referendis Commentariis aliud pondus, quam est Historiae, ab hominibus errori obnoxiis scriptae; idem ego ante hoc Usuardi Martyrologium a me recensitum et illustratum etiam protestor.
Praefatio
[Col. 0459B] 1. Inter Martyrologos antiquos nullus Usuardo celebrior, nullus in Ecclesia usitatior, nullus toties descriptus, nullus pluribus editionibus, Germanicis, Gallicis, Italicis, Belgicis per totam Europam catholicam dispersus, utpote qui centum circiter annorum decursu, ferme vigesies excusus fuerit, ut tertio hujus praefationis capite fusius deducemus. Desiit subinde Martyrologii istius excudendi ardor, postquam Ecclesia Romano-catholica Usuardum non qualemcunque, sed usibus suis aptatum, auctum, reformatum, in officio canonico usurpandum praescripsit, quodque proinde, mutato Usuardi nomine, vere Romanum Martyrologium coepit appellari. Sic quidem in choris, capitulis, aliisque religiosis societatibus Usuardini Martyrologii praelegendi cessavit [Col. 0459C] usus, at perseveravit interim, et perseverat hactenus inter Hagiophilos et ecclesiasticorum monumentorum veterum studiosos ingens desiderium videndi aliquando ipsum illud Martyrologium nativae suae simplicitati, post tot alias necdum defaecatas editiones restitutum, omnibusque accessionibus plane repurgatum. Id a RR. PP. Benedictinis Parisiensibus, qui auctoris ipsius, symmystae olim sui, autographo gloriantur, diu postulatum, diu frustra exspectatum fuit: an quod ipsi provinciam illam, quasi a nobis pridem occupatam ultro cesserint, exploratum non habeo: certe, quod orbis litterarius saepe mirari debuit, tot inter analecta a viris illis eruditissimis in publicum emissa, locus Usuardo [Col. 0460B] isti, seu vere, seu praetense antographo, hactenus concessus non est.
2. Quod hic occupatam a nobis evulgandi aliquando Usuardini Martyrologii provinciam insinuem, id velim intelligi de pollicita olim a Bollando editione, ut mox ex Praefatione ejus generali, cap. 4, § 7, manifeste ostendam. Nec id solum meditabatur vastissimi nostri de Actis Sanctorum operis conditor, verum et alia cujusvis generis Martyrologia publici juris facere, ne quid in Actis occurreret quod eruditos lectores remorari posset. Juverit Bollandum ipsum loquentem audire citati capitis § 3, ubi, enumeratis suppetiis, fulcimentis, adminiculis undecunque collectis et acceptis, ad alia monumenta progressus, recenset Calendaria et Fastos variarum ecclesiarum, [Col. 0460C] Breviaria et id genus instrumenta ex quibus indicatur praebeturque occasio in sanctorum Acta inquirendi. Pergit deinde in hunc modum: «Sed prae his quoque magno mihi subsidio Martyrologia fuere. Cogito, quae habeo non pauca, saltem quae maxime probata erunt, illa olim edere accurate recensita, collataque cum iis quae interea suggerent amici. Quia tamen hic nonnulla cito quae adhuc publici juris non sunt, ne quis eam ob causam forte haesitet, paucula hic de iis a me pertractari, censui oportere. Haec antesignanus noster, non Usuardi solum, sed et aliorum Martyrologiorum editionem animo designans, rectissime et sapientissime ipso magni operis principio censuit, et ante ipsum, primus [Col. 0461A] delineator ac monumentorum collector, Rosweydus censuerat; quippe qui antequam opus, jam mente conceptum, aggrederetur, prelo paraverat Martyrologiorum antiquorum, eatenus notorum, nempe Bedae a Plantino vulgati, Usuardi, Rabani, Adonis et Notkeri, cum Romano moderno, Graecorumque Menologio collectionem: provide prudenterque advertens, ad tanti operis, quale est de Actis sanctorum, intelligentiam, praeviam Martyrologiorum, ex quibus sanctorum cultus eruitur, claramque notitiam praemitti omnino necessarium esse.
3. Mansit quidem inedita, duobus magnis voluminibus descripta, jam dicta Rosweydi collectio, quoniam Martyrologia illa tunc temporis satis vulgata existimarunt majores nostri; at aliorum subinde [Col. 0461B] erutorum manuscriptorum edendorum consilium nunquam dimiserunt, quamquam promovendo operi alacrius incumbentes, rem totam in plures annos distulerint. Prodiit nihilominus interea genuinus Beda, ab additamentis Flori, qua tunc licuit probabilitate distinctus, eo casu inventus, ea ratione editus, ut fuse et clare explicatur in Prologo ante tomum II Martii, quae hic describere superfluum judico. Hieronymiana exemplaria collegit, notis et exercitationibus illustravit ac edidit V. C. Franciscus Maria Florentinius, nobilis Lucensis, anno 1667, eodem illo quo lucem vidit genuinus Beda. Supererat Usuardus, cujus laudatus Bollandus jam dicti cap. 4, § 7, pridem monuerat, «complura in Museo nostro exstare exemplaria, sed in quibus [Col. 0461C] et amplificata sanctorum elogia, et plurium nomina ascripta, qualia ecclesiarum Pragensis, et Bruxellensis, multorumque monasteriorum, quae non attinet hic percensere: faciam id alias, cum Usuardum edam, sed nativa simplicitate, variorum Auctaria seorsim.» En clarissimis verbis depictam, quam supra dicebam meditatam a Bollando, idque ab annis plusquam septuaginta, Usuardini Martyrologii editionem, ad quam tamen nec ipse, nec subsequentium sociorum ullus animum postea unquam adjecit.
4. Neque vero nudam, ut diximus, Usuardi impressionem procurare id animo volvebat Bollandus, sed qui terendis excutiendisque istius Martyrologii, saepe aucti, saepe luxati, saepe interpolati, manuscriptis [Col. 0461D] codicibus assueverat, qui praedictorum codicum, cum aliorum Martyrologiis confusionem perspexerat, qui nomina Hieronymi et Bedae saepe perperam Usuardinis codicibus praefixa observaverat, id, nisi fallor, moliebatur, ut phrasim stylumque Usuardi assecutus, a reliquis omnibus eum discerneret, nativam textus puritatem erueret, variorum auctariis in classes suas redactis, una opera codicum manuscriptorum notitiam, qualem tunc poterat, Actorum nostrorum lectoribus suggereret. Fuisset sane editio hic delineata, Henschenii studio, exercitatione, summaque in versandis Martyrologiis peritia dignissimum opus, verum ipse privata sua scientia in promovendo opere uti maluit, quam posterorum [Col. 0462A] commodo consulere. Nec Papebrochius ei negotio magnopere intendit, cum enim tetricam excutiendorum Martyrologiorum spartam, ad usque finem Junii perduxisset Henschenius, recte prospexit ipse metam laborum suorum illic procul dubio figendam. Socii alii, urgentioribus et ipsi distenti, rem totam hactenus intactam reliquerant.
5. Interea superiorum nutu, coelo seu sanctis coeli incolis portandis (ut facere olim lusit Bollandus) humeros supponere jussus, inde rei exordium sumendum putavi, quo operis totius cardinum, elementorum, fulcrorumque cognitionem acquirerem. Atque eccum tibi diebus prope singulis longas series Martyrologiorum praesertim Usuardinorum, quorum vel solorum nominum et characterum magna [Col. 0462B] diversitate, a prosequendo tam vasto opere absterreri quis posset, dum secum attente perpendit, quam multa, quam varia praerequisita praenoscendaque necessaria sint, priusquam ad intima penetrare queat. Fateri non erubesco, per annos mihi laborandum fuisse, priusquam, vel solorum codicum proprios characteres satis dignoscerem. Et fuit profecto non modica ea difficultas, cum enim codices ipsi varia praeferrent nomina, praesertim Hieronymi, Bedae et Adonis, ne curasset Henschenius ad classes suas singulas distincte revocare, cui nempe sua sufficiebat notitia; ad haec cum nomina, codicibus tum aliis, tum Usuardinis tributa, a monasteriis, ecclesiis, bibliothecis, vel urbibus desumpta, confusionem parerent, conferenda erant singula [Col. 0462C] prope manuscripta, antequam certo statuere possem, utrum ad Hieronymianorum, Bedae, Adonis, vel Usuardi proprias classes essent reducenda. Dum hisce evolvendis, excutiendis, perscrutandisque operosius insudo, ad finem perducitur Junii nostri tomus V. Cujus cum grandior moles, totius istius mensis Supplemento subjungendo sufficiens spatium non relinqueret, opportune renovata est cogitatio de edendo tandem aliquando Usuardi Martyrologio, quod cum praefato Supplemento, sextum Junii, et ultimum sacri Semestris tomum conficeret, ut tantisper ad calcem praedicti voluminis quinti indicatum est.
6. Pandunt se sensim susceptae novae hujus Martyrologii [Col. 0462D] Usuardini editionis institutum, totaque ejus oeconomia, seu propria ratio, qua nimirum praeter Usuardini textus nativam simplicitatem, per dies singulos ex fontibus suis probatam, stabilitam et explicatam; id potissimum, qua possumus diligentia, nobis exsequendum praefigimus, ut cum Martyrologii nostri textus in egritate, simul noscantur codicum Usuardinorum tam variorum, totque nominibus insignitorum aetas, character, fides, auctoritas, caeteraque omnia ad perfectam monumentorum nostrorum cognitionem pertinentia. Accedet, quae ad Actorum vel saltem commentariorum nostrorum filum percipiendum faciet, vel maxime, Martyrologiorum aliorum, quocunque nomine, vel titulo descriptorum, [Col. 0463A] aut typis excusorum, cum Usuardino perpetua comparatio, ac praeterea manuscriptorum prope omnium tam accommodata pictura, ut lector quilibet non imperitus, unico quasi intuitu doceatur, ad quam Martyrologiorum seriem citati illic quotidie magno numero codices, reducendi sint; unde mihi equidem persuadeo, non solum taedium ea ratione lectoribus sublevatum, sed et clariori rerum, de caetero obscurissimarum exhibitione, non parvam voluptatem allatum iri.
7. Atque hinc etiam perspicis, duas potissimum easque urgentissimas causas, quae me ad tetricum hunc laborem suscipiendum impulere; alteram, quae nosipsos posterosque nostros; alteram, quae hagiophilos alios, Actorum nostrorum lectores, praecipue [Col. 0463B] spectant. Nostra intererat praecavere incommoda, ne venturi imposterum operis adjutores, iisdem ipsis difficillimarum inquisitionum labyrinthis irretiti, menses etiam plures imo et annos magno taedio, fructu exiguo consumerent, ut vel solorum Martyrologiorum nostrorum sufficientem ideam adipiscerentur. Ad externos pertinebat hujusmodi disquisitio, ut ne operis nostri momentis fulcimentisque non satis cognitis, non ob eam causam, quemadmodum Bollandus solerter observaverat, perpetuo haesitarent. Quod mihi sexcenties evenisse memineram. Quid enim lectori fastidiosius excogitari potest, quam singulis prope commentariorum nostrorum praeviorum paginis, longo Martyrologiorum agmine obrui, de quibus ipse dubitare possit, an unquam exstiterint in [Col. 0463C] rerum natura; aut si bona nostra fide, ea admittenda putet, saltem de codicum ipsorum genere, patria, aetate, stylo, auctoritate merito edoceri postulet, quo perpensis, pro sua eruditione rerumque istarum peritia, rationum argumentorumque nostrorum momentis, per se ipse de assertorum omnium veritate statuere, ac decernere prudenter valeat. Haec mihi ad devoranda ingentia taedia incitamento fuere, summam una spem ingerentia, fore ut Hagiophilis omnibus, non ingratus obtruderetur labor noster, partemque in Actis ipsis sanctorum habere paterentur Usuardum, qui sanctis, imo Actis ipsorum plurimis, non exiguam intelligentiae lucem praeferret.
8. Habes hic paucis, erudite lector, veram, candidam [Col. 0463D] et sinceram totius editionis nostrae Usuardinae causam, habes consilium, propositum, rationem. Repeto, testorque id me praecipue studuisse, ut codices omnes, quorum in Museo nostro numerosa, si usquam, supellex, ut codices, inquam, omnes, ex Usuardi progenie, ab aliis omnibus seponerem, seu eos integros habeamus, seu solum extracta aut variantes, ex collatione ab Henschenio et Papebrochio, cum ipsis codicibus et Usuardo Greveni facta, superstites; ut postea ex professo demonstrabitur, dum ad Usuardum ipsum, ejusque proles, praefationis hujus capite tertio deventum fuerit. Jam dicta brevissime contraho. Usuardum damus additamentis omnibus, quantum humanitus fieri potuit, expurgatum. [Col. 0464A] Hoc primum. Deinde in observationibus quoque die subjunctis, exactam tradimus occurrentis textus genesim, eum ad primas radices revocando, ostendendoque, utrum ex Hieronymianis, ex Beda, an ex Romano parvo per Adonem, commemoratio, de qua agitur, desumpta sit; an Adonis solius propria; demum an ab Usuardo aliunde quam ex Adone, aut antiquioribus mutuata. Rursus, an idem sanctus aut sanctorum turma a Rabano, Hieronymi aut Bedae verbis consignata non sit. Nec locus Notkero deest, paucis nonnunquam assignando, quaenam ex Hieronymianis, quaenam ex Rabano, quaenam denique ex Adone abeo translata fuerint; ut proinde diebus singulis scenam aperiam, qua uno quasi intuitu probe instituatur lector de tota Martyrologiorum [Col. 0464B] omnium inter se relatione, seu, ut ita dicam, sanguinis aut affinitatis propinquitate; ne excluso quidem Wandalberto, cujus metrica elogia observationibus nostris, siquidem de illius diei Sancto vel sanctis meminerint, inseruntur vel subjunguntur.
9. Haec est totius operis latissime expansi in brevem tabellam contracta imago, ubi ad citatum caput tertium pertigerim, accuratius explicanda. Jam quid hac nostra praefatione praestitum sit, paucis accipe. In tria capita totam dispescimus. Primo Martyrologia omnia recensentur et Usuardo antiquiora et synchrona, cum quibus ipsi nonnulla quidem affinitas, sed non tanta sanguinis, si ita loqui licet, conjunctio, ut parentum seu primigeniorum [Col. 0464C] fontium titulo proprie gaudere queant, qualia sunt, quae ad Hieronymiana, aut Bedam a Floro auctum referuntur, aut quae cum illis propinquitatem habent, ut sunt Wandalberti, Rabani et Notkeri Martyrologia, vulgo nota, quibus omnibus proprias characteristicas ita conabor appingere, ut a quolibet facile dignoscantur. Intercurret nova de genuino Bedae et Flori Martyrologio disceptatio, eruditis hagiophilis ad ulteriores disquisitiones materiam praebitura. Porro in Martyrologiorum serie, debito antiquitatis jure, agmen ducent apographa Hieronymiana, tum majora, uti vocamus, a Florentinio edita; tum minora, quae apud nos mss., aut ab aliis vulgata sunt. De his vero aliisque talem Martyrologiophilis delineationem ob oculos ponam, ut citata magno numero [Col. 0464D] in Actis nostris exemplaria per se ipsi ad classem propriam possent reducere, deque codicis cujusque probitate ac fide judicium ferre.
10. His subjungetur caput alterum, quo ad ipsum Usuardum accedemus propius, primum familiae ejus stipitem, seu in recta linea protoparentem demonstrando, nimirum vetus illud Romanum ab Heriberto Rosweydo primum editum atque Adonis praefixum. Hic vero exsurgent litigia: cum enim tot habuerit, totque etiamnum impugnatores habeat praedictum Martyrologium, eo capite polemice agendum erit, ut contra quoscunque adversarios vera appellatio, sinceritas, vetustas, ejusdemque facta Ravennae per Adonem descriptio vindicetur: unde fiat consequens, [Col. 0465A] idem ipsum esse, quo Viennensis Martyrologus adjutus est, imo ex quo plerosque sanctos suos diebus singulis extraxit. Cum autem deinceps probaturi simus, Usuardum toto suo opere Adonis compendiatorem contractoremque fuisse, perspicue concludi poterit, Romanum vetus seu parvum, Usuardi avum esse, Adonem ejus patrem; id quod capite tertio erit petractandum. Quo deinde, longo ordine sequetur tota Usuardi progenies, seu codices illi Usuardini omnes, ex quibus genuinum ejus Martyrologii textum, simulque Auctaria seorsim collecta desumpsimus. Haec prima fronte, ex ipsa rerum plerisque ignoratarum nimia varietate, nonnihil obscura, toto praefationis decursu, clare, ut confido, atque dilucide evolventur.
11. Multa pridem a Molano, Baronio, Bollando, Henschenio, Papebrochio, Florentinio aliisque doctissimis viris praeclare disputata sunt de Martyrologiorum origine, primordiis, et incrementis; deque eorum diversitate, prout a variis scriptoribus primum conflata fuerant. Crevit earum rerum penitius investigandarum studium, accrescente paulatim majori luce, postquam antiquiora Martyrologia e bibliothecarum scriniis educta, typorum beneficio omnium manibus teri coeperunt. Nihil hic ad nos attinet ea repetere, quae a clarissimis illis notissimisque scriptoribus, praesertim a nostro Bollando clare, distincte [Col. 0465C] et erudite explicata sunt. Unum est, in quo defecisse omnes, sit verbo venia, in quo, inquam, defecisse ipsos animadverto, nimirum, quod singulorum Martyrologiorum auctores, aetatem et characteres aliquos solum describendo, eo penetrare neglexerint, unde eosdem inter se componendo, una explorassent, quae primigenia Martyrologiorum capita, quae qualisve caeterorum ex prioribus derivatio aut genesis, quaeque proinde inter Martyrologos omnes conjunctio, connexio, propinquitas, affinitas, vel consanguinitas. Liceat mihi hisce uti vocabulis, ad rem hactenus implexam et involutam, quanta potero perspicuitate illustrandam. Jam Martyrologia omnia classica, seu quae antiquorum praerogativa [Col. 0465D] et auctoritate gaudent, suis nominibus appellavi; Hieronymiana nempe, Bedam, Florum, Romanum parvum, Rabanum, Wandalbertum, Adonem, Usuardum et Notkerum. Quaeritur hic quisnam inter illos ordo, dicam an subordinatio, qui proavi, qui patres, qui filii, qui cognati; verbo dicam, quo se in vicem propinquitatis gradu contingant?
12. Ego sic existimo, ad tria potissimum capita, radices, stipites, seu fontes reduci omnino posse Martyrologos omnes, seu potius eorum Martyrologia, quorum surculi, rami, vel rivuli dici debeant, quotquot huc usque, saltem alicujus nominis vulgata sunt, vel manuscripta exstant in variis bibliothecis, ex quibus apographa, ad Museum nostrum ab amicis transmissa, aut a majoribus nostris magno labore [Col. 0466A] et sumptu procurata fuerunt. Capita hic nomino Martyrologia illa, quae prima seu autographa censeri debent, utpote quae ex nullo altero, saltem quod modo supersit, transcripta, fontes ipsa fuerint, unde scriptores Martyrologi alii suas aquas derivarunt. Ex his primum, praecipuum, et vetustissimum agnoscimus, quod sub Eusebii vel potius Hieronymi, vel utriusque nomine circumfertur, sive illud vere ab ipsis conditum fuerit, sive a posteris falso ipsis ascriptum, de quo paulo post copiosius tractandum erit. Locum ab hoc proximum tenet celebre aliud a Venerabili Beda compositum, non jam supposititium illud a Plantino editum, sed genuinum ipsum, quod a Floro nominatissimo Lugdunensis Ecclesiae subdiacono auctum fuisse, clare et diserte ab Adone [Col. 0466B] testatum, postea ostendemus. Tertium porro dicimus, ipsum illud, quod praefatus Ado Ravennae repertum, et a religioso fratre, sibi praestitum, ibidem transcriptum, in capite Martyrologii sui ponendum putavit, quod Rosweydi nostri cura primum cum Adone in lucem prodiit anno 1613, quodque a multis subinde laudatum, sed a pluribus acerrime oppugnatum, toto sequenti capite vindicandum suscepimus
13. Hos ego primarios stipites seu stirpes voco, unde in tres potissimum classes, tribus, seu familias primigenias tota Martyrologiorum prosapia distribuatur. Ex his vero primaria, ut iterum dicam, et magis late patens radix praedicanda est Hieronymianum, ut omnium antiquissimum, ita feracissimus [Col. 0466C] fundus, in quo natae arbores in omnem partem ramos extenderint; puta Martyrologos alios prope omnes ex ipso illo primario, in opus suum aliquid transfudisse. Visum a Beda Hieronymi Martyrologium, ex ipsiusmet verbis infra citandis deduci posse videtur, imo negare vix ausim, aliqua sanctorum nomina verosimillime ex uno alterum transiisse. An idem de Romano veteri seu parvo aeque affirmari possit, fateor mihi necdum undequaque constare, tametsi longa et sedula disquisitione id assequi studiosissime conatus fuerim. Nihilominus et Bedam Martyrologorum caput statuimus, idque adeo maxime, quoniam singulari ordine et stylo Martyrologium proprium, ut ut incompletum adornavit, quod [Col. 0466D] primum a Floro, inde ab aliis auctum, pene dicerem deformatum, vestigia tamen aliqua semper servat, ex quibus ab aliis distingui possit, ut ante me accurate observarunt Henschenius et Papebrochius, dum illud aut purum, aut puro proximum edidere ante tomum II Martii de Actis sanctorum anno 1668. Atque haec iterum obiter dicta sunt, propriis locis in hujus capitis decursu uberius explananda.
14. Est igitur nostra fundamentalis assertio, ab his tribus Martyrologorum quodammodo patriarchis, reliquos omnes legitima successione descendere; quales sunt Rabanus, Ado, Usuardus, Notkerus, et quicunque alii ab hisce, tanquam stipitibus subalternis, sua desumpsisse deprehenduntur. Ex qua proprie radice profluxerit metricus ille Martyrologus [Col. 0467A] Wandalbertus, certo exploratum non habeo. Ex Beda acceptum nonnulli voluere: ipse se subsidii primum a Floro habuisse fatetur. Ego florilegum puto, qui hinc inde varia sanctorum nomina, forte versibus aptiora decerpserit, de quo pluribus suo loco dicam. At certum est, Rabanum ex Beda descriptum, ex Hieronymo auctum, et nonnullis additis aut fusius deductis, ab auctore completum esse. Ado genitorem suum digito commonstravit, dum Romanum parvum operi praefixit, et diebus prope singulis ex eo sanctos suos evidentissime desumpsit. Nec minus certum est totum Usuardi Martyrologium ex Adone contractum esse, sanctis martyribus Cordubensibus, nonnullis Hieronymianis, nonnullis popularibus, ac paucis aliunde mutatis coagmentatum. Bedam [Col. 0467B] etiam secutum se fuisse testatur Usuardus, idque in observationibus nostris, dum locutus est, sedulo adnotamus. Verumtamen Adonem patrem ejus, seu verum fontem declaramus, ex quo totum ferme Martyrologium ejus dimanasse indubitatum arbitramur. Notkerus denique praecipua quaeque ex laudato Adone transtulit, non pauca ex Rabano sua fecit, multis ex Hieronymo ad complendos singulorum dierum indiculos corrasis. Atque hae totidem propositiones sunt, nostra hac praefatione, quoad res exigit, aut a decessoribus nostris jam praestitum non fuit, distincte et ordine demonstrandae.
[Col. 0467C] 15. In laudata nuperrime praefatione generali, c. 4, totum quartum paragraphum insumit Bollandus elucidando, quod sub Eusebii et Hieronymi nomine venit, Martyrologio; ubi primum fatetur, non satis probari, quod tale Martyrologium ab Eusebio unquam scriptum fuerit, nec id ex epistola Gregorii ad Eulogium aperte deduci. Rursus, nec certum esse Eusebianum seu Martyrologium seu de martyribus commentarium, ab Hieronymo versum, aut aliud ab sancto doctore scriptum fuisse, quidquid id aliqui confici existiment ex famosa Chromatii ac Heliodori episcoporum ad Hieronymum epistola, et altera ad ipsos Hieronymi responsoria; utpote cum utramque Baronius solidis argumentis commentitiam demonstraverit; unde si vera unquam istiusmodi epistola [Col. 0467D] a Cassiodoro citata fuerit, eam intercidisse fatendum est. Et haec quidem communior hodie doctorum virorum sententia, cui tamen contradici posse, dictasque epistolas a suppositione utcunque salvari, operosis annotationibus ostendere conatur Florentinius a pag. 57. Caeterum pendente adhucdum ea lite, ex Cassiodori testimonio id consequi omnino videtur, indiculum aliquem seu Fastos ab Hieronymo concinnatos, sive sub epistolae, sive sub alio quovis titulo, descriptis fortasse eorum Sanctorum nominibus, quorum in Eusebii collectione, cujus Eusebius ipse lib. IV, cap. 14, et lib. V, cap. 20, et ad Gregorium Eulogius meminere; quorum, inquam, ibi Acta exstabant, aliis de suo superadditis, ex quo [Col. 0468A] pridem firmiter invaluerit, inveteraveritque opinio Martyrologium aliquod ab sancto Hieronymo compositum fuisse.
16. Pro opinionis jam dictae vetustate abusque saeculo sexto stat Cassiodori auctoritas, ex libro de institutione divinarum Lectionum, cap. 32, a Bollando recitata; pro saeculo septimo stat notissimum Bedae testimonium, Retractatione in Vetus apostolorum, cap. 1: «Quibus adstipulatur, inquit, et liber Martyrologii, qui beati Hieronymi nomine ac praefatione attitulatur, quamvis idem Hieronymus illius libri non auctor, sed interpres, Eusebius autem auctor exstitisse narretur:» Manavit deinde in posteros praefata opinio, a Walafrido Strabone et plerisque saeculi noni Martyrologis, disertissimis verbis [Col. 0468B] confirmata, duravitque hactenus, tametsi per multa saecula nullus deinceps de Martyrologio isto meminerit, nec Baronius, adhibita quantavis diligentia, integrum usquam reperire potuerit; donec ipsum e Cartusia Trevirensi feliciter tandem eruit Rosweydus noster, vetustissimo charactere exaratum, quale media fere parte aeneis laminis expressum habemus, autographo ipso ad Epternacenses, qui codicem suum repetierant, anno demum 1668 remisso. Hisce addi possunt quae in prologo ad Bedam disseruit Papebrochius; nos hic Bollandum sequimur, cujus haec verba describi merentur.
17. «Folia aliquot excusa ut vidit ad se a Moreto ( cujus expensis codex ille in aes incidi coeperat ) missa Bartholomaeus Gavantus, provincialis praepositus [Col. 0468C] congregationis Clericorum Regularium S. Pauli, et sacrae Romanae Rituum congregationis consultor, mirifice probavit, scripsitque de illo ad eumdem Moretum plures epistolas, quas legi; alias opinari se, reliquis collegii illius sive congregationis sapientissimis viris Martyrologium illud VALDE PLACITURUM; alias SENTIRE PERITIORES, UTILE FORE CHRISTIANAE REIPUBLICAE. Alii quoque viri eruditi vehementer id laudarunt, ut praeclarum sacrae antiquitatis monumentum.» Tu vide ibi reliqua, quae in praefati codicis commendationem pluribus nitide Bollandus prosequitur. In Gavanti Bollandique sententiam ivere deinceps eruditi omnes, saltem orthodoxi, si paucos excipias, qui, contradicendi genio ducti, licet rem ipsam improbare omnino non auderent, [Col. 0468D] titulum arrodere aggressi sunt; forte quia ibi agnoscit Bollandus, nullum certum argumentum suppetere, quo Martyrologium ab sancto Hieronymo vere esse compositum satis suaderi queat, et quia fatetur, ut verissimum est, multa recentius adjecta, quae Hieronymo adscribi prorsus nequeant, quemadmodum ex speciminibus ibi appositis clarissime elucescit. Verumenimvero quid demum rempublicam litterariam, aut fidem Catholicam detrimenti accepturam credidere viri illi doctissimi, ex eo quod Hieronymi nomen ei Martyrologio ascriptum paterentur, cum impedituri nunquam sint, quominus post Cassiodorum, Bedam, Walafridum, Adonem, Usuardum, Notkerum et alios, Hieronymianum perpetuo nuncupetur. [Col. 0469A] Haec paucissimis et cursim delibo; qui de his longiorem sermonem desiderat, adeat Florentinium in Admonitionibus praeviis, praesertim 3, 5, et 6, quas hic describere, aut in compendium contrahere nec vacat, nec omnino lubet de voce contentiosius disceptare.
18. Unum novi scriptorem catholicum, qui dedita opera Martyrologium, quo de agimus, impetere ausus fuerit, Henricum Valesium, singulari dissertatione suis in Eusebium observationibus adnexa pag. 315, ubi subdititium librum vocat, qui falso Hieronymo ascribatur. Hoc autem duce fretus, in omnem, ut fit, orthodoxos scriptores sugillandi occasionem intentus Matthias aliquis Fredericus Beckius, in suo ad nescio quod Kalendarium Germanicum (quod ei [Col. 0469B] placet Martyrologium appellare) commentario a pag. 11, multa congerit, quo majores nostros temere carpendo, laudatum Martyrologium Hieronymo nequaquam ascribendum ostendat; idque ex cavillis nonnullis, quos hinc inde ex Florentinii aliorumque dubitationibus sincere propositis, acriori ipse et mordaciori sale inspergit. At tanti hoc non est, ut argutatiunculas ejus omnes aut excutiamus, aut convellamus; satis nobis erit, si ex communi catholicorum consensu Hieronymi nomen praeferre possit, atque adeo Hieronymianum tuto nuncupari, tametsi monumenta desint, quibus ipsum sanctissimo Doctori certo vindicemus. Ita censuere Majores nostri, ita hodie passim loquuntur eruditi universim omnes, et nos toto opere nostro Hieronymi, vel Hieronymianorum [Col. 0469C] appellatione semper utendum existimavimus.
19. Rem totam, ut dixi, profundius examinat laudatus, laudandusque nobis saepius clarissimus, et decessoribus nostris, dum viveret, amicissimus Franciscus Maria Florentinius, nobilis Lucensis, qui vindicatis Eusebii collectionibus, libris seu libellis martyrum, non solum Palaestinae, sed et aliorum; pag. 13, sub finem recte notat «sufficere nunc de Martyrologii proprie dicti auctore affirmare. . . vetustius illud esse in scriptorum memoria Martyrologium, quod Eusebio ascribitur, vel divo potius Hieronymo ex collectionibus Eusebii.» Sequenti deinde pag. 14, erudite probat Hieronymi martyrologium a se datum, notis, a sancto papa Gregorio [Col. 0469D] codici suo attributis, adamussim convenire. Cum igitur Martyrologium toties appellatum, collectis pluribus ejus apographis anno 1668, publici juris fecerit, atque eruditissimis notis, observationibus et exercitationibus illustraverit idem ipse Florentinius, ad pleniorem totius rei notitiam, et de ejus codicibus, et de aliis ad Hieronymianum pertinentibus, nonnulla explicanda sunt. Nec verbo indicare neglexerim, cur et hic et in toto decursu operis maluerim adhibere Hieronymianorum, quam Hieronymi ipsius vocabulum. Nempe cum sancti Hieronymi qualecunque opus ignoretur; apographa autem et multa et diversissime aucta et contracta sint, putavi communiori voce cavillationibus ausam praecisum [Col. 0470A] iri, codicibus ipsis tribuendo, quae a primo auctore certissime removenda sunt. En modo Florentinianae lucubrationis aliqualem effigiem.
20. Inter varias admonitiones praevias, sexta ordine tota fere insumitur depingendis duobus codicibus Hieronymianis, Lucae aut in vicinia repertis, qui vel ex Gallia eo allati, vel ex aliquo coenobii Fontanellensis apographo descripti fuerant, certe ita erant similes, ut vel ex eodem exemplari acceptos, vel alterum ex altero descriptum esse oporteret. Hos ipse nactus, ut erat vir rerum ecclesiasticarum antiquarum studiosissimus, communicato cum V. C. Luca Holstenio aliisque eruditis consilio, accepto subinde a majoribus nostris, aliquando apud ipsum hospitatis, vetustissimi illius Antuerpiensis seu Epternacensis, sub initium saeculi octavi [Col. 0470B] scripti ecgrapho, instructus praeterea Corbeiensis codicis, ab Acherio Spicilegii tomo IV anno 1661 vulgati, manuscriptis fragmentis, animum adjecit ad procurandam tam pretiosorum cimeliorum editionem, eamque pro sua eruditione, qua posset cura et studio illustrandam. Cumque jam opus ferme prelo paratum haberet, contigit, ut illustrissimus baro de Blum codicem alium Weissenburgensem cum Henschenio et Papebrochio communicaret, quod illi continuo Lucam destinari curarunt, satis tempestive, ut cum aliis codicibus conferretur, ejusque variantes a reliquis lectiones, ad calcem Florentiniani operis subjungerentur. Haec ad brevem historiae synopsim, quam siquis integram et fusius descriptam requirat, adeat Florentinium ipsum, totius [Col. 0470C] sui consilii et vulgandi operis propositi rationem reddentem, admonitione prima, cui Holstenii epistola attexitur, ex potiori parte reproducta a Papebrochio in Responsionibus, appendice ad art. 18, a num. 49. De codice suo, sive unico, sive bino, tractat ille ex professo citata admonitione 6, a pag. 30 de Antuerpiensi et Corbeiensibus fragmentis admonitione 7, quae omnia ibi legi malo, quam hic taediose referre, cum ad institutum nostrum eatenus solum spectent, quatenus rudem saltem ideam Martyrologiorum plerumque archetypi, seu protoparentis adumbra revoluimus.
21. Hic verbulo inserenda est non otiosa observatio receptissimae a majoribus nostris opinionis, per [Col. 0470D] Actorum nostrorum commentarios late vagantis, qua sibi persuasum habuere, codicem Epternacensem, inter Hieronymianos praecipuum, anglicanum fuisse, atque ab ipso S. Willibrordo ex Anglia in Belgium, seu Franciam allatum. Pronum certe erat talem conjecturam facere, at mihi quidem non satis fundata videtur, mecumque sentient Martyrologiophili omnes, si advertant, X Kalendas Julii, seu XXII Junii in laudato Epternacensi praetermitti inclytissimum Angliae protomartyrem Albanum cum sociis plusquam octingentis, qui tamen in aliis codicibus a Florentinio editis clarissime exprimitur. Quis credat talem sanctum in codice Anglicano praetermissum iri? Addunt laudati majores praefatum [Col. 0471A] codicem in Gallia auctum; hoc vere: sed idem de omnibus aliis plane admittendum est, nisi velimus a S. Hieronymo obitum S. Paulini XXII Julii consignari potuisse. Haec obiter de codice Epternacensi. Plura ad hunc et alios in observationibus dicuntur. Redeo unde digressus sum.
22. Atque ut iterum repetam, ad disceptationem illam prorsus non regredior, qua de vero Hieronymiani Martyrologii auctore inquiritur, sive is demum alius ab S. Hieronymo, sive ipse Hieronymus, primus indiculi architectus fuerit; nam quisquis is est, aut saeculo sexto antiquior, aut eo saltem saeculo vixisse dicendus est. Id nobis indubitatissimum videtur tale Martyrologium a sancto Gregorio Magno designatum, dum ad Eulogium Alexandrinum lib. 7, [Col. 0471B] ep. 29, ita rescripsit: «Nos autem pene omnium martyrum, distinctis per singulos dies passionibus, collecta in uno codice nomina habemus; atque quotidianis diebus in eorum veneratione missarum solemnia agimus. Non tamen in eodem volumine, quis qualiter sit passus indicatur, sed tantummodo nomen, locus et dies passionis ponitur. Unde fit ut multi ex diversis terris atque provinciis per dies, ut praedixi, singulos cognoscantur martyrio coronati. Sed haec habere vos beatissimos credimus.» Non magno studio, solertia, aut labore opus est, ut characteres hi omnes a S. Gregorio tam clare expressi, in codicibus Hieronymianis, a Florentinio editis, aliisque ejus generis aperte deprehendantur, eoque pacto frequentes interpolationes a veteri textu sejungantur. [Col. 0471C] Neque enim nudos, simplices et integros Hieronymianos, aut Gregorianos codices nos habere profitemur; cum multi saepe Sancti recurrant, quos post S. Gregorii tempora vixisse, aut saltem ejus tempore sanctorum veneratione donatos non fuisse evidenter constet. De quibus iterum videri possunt Bollandus, et citatae Florentinii admonitiones. Ut semel dicam, id quaerimus, id volumus, id asserimus, Martyrologium istud, quod Hieronymianum appellamus, omnium primum, omnium vetustissimum esse, imo Gregorii Magni temporibus vetustius, quandoquidem in citata epistola, non de novo quodam Martyrum indiculo, aut catalogo, sed de antiquo mentionem inferat, quem nempe toto orbe catholico receptum et tritum existimaret, dum concludit: [Col. 0471D] Sed haec habere vos beatissimos credimus.
23. In tam vetustis codicibus, toties ab oscitantibus et indoctis librariis descriptis, frustra distinctas sanctorum series, discretos studiose laterculos, expressa recte nomina, servatas ad artem bonae locutionis regulas, aut exactos rerum apices quis requirat: omnino fatendum est magnam locorum et nominum per conjunctas, aut male divulsas syllabas, easque saepius truncatas et distortas, confusionem, barbariem et frustraneas repetitiones diebus prope singulis recurrere, quibus quoquo modo restituendis, explicandis, combinandis, distinguendis, mirum quantum passim laboret Florentinius: quantum vero operae, studiique in hisce eruderandis majores nostri [Col. 0472A] posuerint, ostendunt quotidiani commentarii, qui in eo toti sunt, ut ex dubiis certa, ex confusis clara, ex male compositis simplicia, ex luxatis integra, tum palaestrarum, tum ipsorum martyrum nomina efformentur. Caeterum antiquorum omnium codicum praesertim usualium, ut sunt Martyrologia, communis est sors, ut describentium vel temeritate, vel imperitia, ita sensim deturpentur, ut saepe difficillimum sit primi autographi vestigia in transsumptis deprehendere; adeo ut cum Castellano vehementer miratus sim, in Romano parvo, seu vetere Rosweydi omnia tam concinna, tam nitida, tam ordinata per tot saecula servari potuisse, in quo certe hoc Martyrologium, tantum superat Hieronymiana, quantum haec vetustate antecedunt, quod sequenti, ut jam [Col. 0472B] non semel diximus, capite fusius erit demonstrandum.
24. Reliquum est ut de codicibus nostris Hieronymianis, necdum editis et ferme abbreviatis, pauca in singulorum specimen subjiciam, si forte aliquando operae pretium sit ipsa etiam publici juris facere, ad quod me frequenter impensissime atque urgentissime adhortatus est saepe mihi hic nominandus, nunquam pro merito laudandus, tum operis hujus, tum grandioris nostri indefessus adjutor, V. C. Claudius Castellanus, Parisiensis ad B. Mariae canonicus, summo nostro dolore et ingenti Martyrologium jactura e vivis ereptus sub initium anni 1711. Ea erat perillustris viri sententia, ut non solum Usuardinam recensionem orbi litterario gratissimam [Col. 0472C] fore censeret, sed eruditos omnes id jure quodam a nobis postulare aiebat, ut reliqua nostra Hieronymiana apographa, seu integra, seu contracta et compendiata, in publicam lucem emitteremus. Spem feci viro amicissimo, id aliquando futurum, praesertim si conatus nostros in expurgando illustrandoque Usuardo, quod tunc meditabar, iidem ipsi Martyrologiophili suis suffragiis probassent, eo pacto animos addituri, ut manuscriptorum nostrorum codicum omnium generalis ratio redderetur, quae in ordine ad commentarios nostros, ut supra de Usuardinis dicebam, desideratissimam lectoribus lucem afferret. Nec sane a promissis resilio, atque adeo ut rerum hujusmodi amantium palatum nonnihil titillem, brevem hic aliquam Hieronymianorum [Col. 0472D] nostrorum codicum delineationem lubens adnecto, plura, si licuerit, olim praestiturus, ubi varios Hagiophilorum gustus exploravero.
25. Sub finem citati nuper § 4 capitis 4 praefationis generalis, agit Bollandus de exemplari aliquo Hieronymiano Hibernico, cujus lacinias aliquot seu extracta a celebri P. Colgano submissa, posterioribus Januarii nostri de Actis sanctorum diebus inseruerat, sub nomine Martyrologii Hieronymiani Tamlactensis. An autographum ipsum membraneum unquam viderit Bollandus, dubium facit, quod Tamlactense istud simile Epternacensi existimet, cum vere solum Martyrologii [Col. 0473A] alicujus Hieronymiani fragmentum dici possit. Id mihi plane constitit, dum autographum ipsum R. P. Livini de Meyer, viri de republica litteraria praeclarissime meriti, tunc collegii nostri Lovaniensis rectoris benevolentia, a RR. PP. Franciscanis Hibernis impetratum, otiosius et diligentius evolvere et excutere licuit. Eo prae caeteris me impulerat Castellani curiositas, qui Tamlactense Martyrologium aliquoties in Actis citatum, imo laudatum inveniens, thesaurum ingentem Lovanii latere sibi plane persuaserat. Ego vero, post accuratum examen, facile animadverti codicem illum longe supra meritum a majoribus nostris, quibus sola extracta, ut mihi saepe testatus est Papebrochius, a PP. illis Minoritis Hibernis, seu a Colgano missa fuerant, elatum et commendatum [Col. 0473B] esse. Etenim praeter admista Hibernica propria, pluribus recentioribus additamentis non caret, qualia sunt festum sancti Joseph, Revelationis Michaelis archangeli. Omnium Sanctorum, et plura hujusmodi. Aliunde vero ex duodecim anni mensibus solum Aprilem habet integrum. En paucis totam ejus analysim.
26. Praefatus codex decem folia membranacea continet grandioris formae, simili alio folio cooperta, ubi in fronte recentiori manu apponitur: Martyrologium Tamlactense, et opuscula S. Aengussii Keledei. In ora infima primae paginae legitur: Ad usum conventus Dungallensis, et rursus ad calcem paginae tertiae: Ex libris conventus Dungallensis. Martyrologium ipsum nec bene depictum, nec satis ordinate digestum, [Col. 0473C] decem duntaxat paginas cum fere dimidia complectitur, multis ubique nominibus vix legibilibus impletum. Deficit a IV Kal. Februarii ad IV Idus Martii, adeoque nec Januarius nec Martius integri sunt; deestque totus Februarius. Jam dixi solum Aprilem plenum esse. Maius usque ad diem vicesimum, seu XIII Kal. Junii decurrit. Absunt Junius et Julius. Augustus incipit a IV Nonas, cujus reliqui dies habentur. In Septembri desunt XII, XI et X Kal. Octobris. October decurrit usque ad III Kal. Novembris. Abest totus November, December vero inchoatur a XV Kalend. Januarii. Patet igitur manuscriptum plane imperfectum esse, neque adeo dignum quod inter Hieronymianos codices connumeretur. Post qualecunque Martyrologium, sequitur nescio quae tabula nominum, [Col. 0473D] ni fallor, Hibernicorum, per tria folia, ac demum opuscula sive opusculorum fragmenta, eo sermone quem me fateor prorsus non intelligere. Atque haec de Tamlactensi satis dicta sunto.
27. Subjicit Bollandus specimen contractioris Hieronymiani, quod olim Rhinowiensis vel Rhinoviensis, juxta Basileam coenobii, fuit, repertum in Rosweydi schedis, qui illud anno 1623 acceperat a nostro Stephano Vito, hic ab ipso coenobii Rhinoviensis abbate, ut testantur superstites litterae, Martyrologium istud recte vocantes fragmentum, cum desint folia ab VIII Kal. Februarii ad XIV Kal. Aprilis, et a vicesimo, septimo die Septembris, usque ad Decembris vicesimum quartum. Incipit a die natali Jesu Christi in [Col. 0474A] terris. Folia sunt tredecim membranae, in forma octava majore, boni priscique characteris, ipsas diphthongos clare experimentis. Non male censuit Vitus, fragmentum hoc suum exaratum fuisse post dies sancti Gregorii Magni, et post Caroli Magni: nam in illo, inquit, suis recte locis lego festa Nativitatis beatae Virginis et Exaltationis sanctae crucis. De caetero vere Hieronymianum esse, seu ex Hieronymiano extractum, clare evincunt exhibita a Bollando specimina, ac quotidiana alia diebus sequentibus. Unum superaddam ex I Julii exemplum, quod deinceps per omnia secutura apographa nostra Hieronymiania mss. vagabitur. Puta, me textus omnes, I Julii in codicibus istis notatos, cum textu Hieronymiano integro ejusdem diei collaturum.
[Col. 0474B] 28. Praemitto hic itaque ex prima Julii totum textum ex Hieronymianorum omnium vetustissimo, Antuerpiensi seu Epternacensi. Erit lectoris citandos infra aliorum codicum indiculos breviores cum hoc componere. Sic habet: Kal. Julii. In Nicomedia, Zoili. Roma, depositio Gai episcopi. Natalis Luciae virginis et Anceiae regis, cum aliis VIII. Item Romae, Isici, Processi, Marinae, Antonini, Sereni, Victoris; Zeli cum aliis octo. Orionis, et aliorum CCLXII. In Antiochia, Severiani, Zoeli, Pasi. Depositio Idonei cum filiis. Augustoduno, depositio Leontii episcopi. In Persida, SS. apostolorum Simonis Cananaei et Judae, fratris Jacobi. Paululo auctiora sunt Lucensia et Corbeiensia; priora enim interserunt depositionem Aaron, adduntque, Egolisma. Eparci. Posteriora vero [Col. 0474C] insuper adjiciunt depositionem Karilefi. Sed nos, cum Bollando, codicem illum nostrum, caeteris vetustiorem praestantioremque, ut archetypum sequemur. Nunc Rhinoviensis fragmenti verba attende: Kal. Julii. In Nicomedia, Zoeli, Romae, Gagi papae. Luciae virginis. Processi et Marini. Forte pro Marinae. Collatis utriusque tabulae verbis, vix syllaba reperietur quae ex majori laterculo accepta et descripta non sit. Jam ad alios codices nostros, plerumque liberaliores, descendamus.
29. Eos inter in Actis nostris nominatissimus est Richenoviensis sive Augiae Divitis prope Constantiam in Germania, cujus ecgraphum habemus nitide descriptum in forma quarta minore, illudque invenio nos primum accepisse anno 1651. De codicis autographi [Col. 0474D] forma aut aetate nihil notatum: videor recordari Henschenium de iis alicubi fusius egisse; verum quaerere supersedeo, cum aliunde satis pateat optimae notae esse, et, nisi multum fallar, Gellonensi, ab Acherio Spicilegii tomo XIII edito, longe purius et praestantius, tametsi careat Breviario apostolorum, quod in Gellonensi Martyrologio praemittitur. Educamus hic utriusque textum I Julii, cum majori Hieronymiano jam descripto conferendum. Sic habet Richenoviense: Kalend. In Nicomedia, Zoeli, Romae, Gagi papae, Luciae virginis, Processi, Marini, In Antiochia, Severiani. In monte Hor, depositio Aaron sacerdotis. Augustiduno, Leontii episcopi. Ad oculum rursus patet Hieronymiana esse omnia [Col. 0475A] atque ex majore codice excerpta, cui Aaronis depositio, de qua supra diximus, immista jam erat. Audi modo Gellonense ex editione Acherii. Kalendis Julii. Roma, Gaii, Luciae, Isici. Alibi Orionis, Crilifi confessoris, Zoeli, Severiani. In monte Or, depositio Aaron sacerdotis. In Persida, Simonis et Judae apostoli. Augustoduno, Leonti. Ingolisma, Eparci episcopi. Vides hic Gajum papam confuse positum, Carilefum vero aliis, iisque martyribus, inepte immistum; additumque in fine Eparchum, de quo et Carilefo codex Richenoviensis non meminit, ut proinde hic altero luce dignior sit, quod pluribus et continuatis exemplis forte alias demonstrabitur. Caeterum utrumque Martyrologium, tum Richenoviense, tum Gellonense, annum ordiuntur a Natali Domini, [Col. 0475B] contra quam faciant plerique alii infra citandi, qui a Kalendis Januarii principium desumunt.
30. Bina alia Hieronymiana apographa habemus, quae cum citato Gellonensi magis conveniunt, ut facta diligentiori collatione didici. Alterum Papebrochii manu in minori forma ex potiori parte descriptum, vocatur Martyrologium Augustanum sancti Udalrici postrema parte mutilum, nempe a VI Novembris ad finem anni. Alterum integrum est, Labbei nostri donum, Belgico charactere in folio exaratum. Utrumque incipit a Kalendis Januarii. Ne taedio sim, solum rursus diem I Julii in exemplum adducam. Sic habet Augustanum: Kal. Junii. Romae, Gagi, Luciae, Isici. Al (alibi) Urion, Arileffi conf. Zeli, Severiani. In monte Hor, depositio Aaron sacerdotis. [Col. 0475C] In Perside, Simonis Chananei et Judae Zelotae. Aug. Leonti, Eparci episcopi. Fallor, si ulla major inter Gellonensem, et hunc Augustanum conformitas reperiri possit, quae aliis diebus passim et ubique elucet, vocula hinc inde intermista, corrupta, transposita, aut abbreviata. Nec major est in codice Labbeano discrepantia. Sic item Kalendas Julii legit, turbato nonnihil scriptoris oscitantia nominum ordine: Romae, Zeli, Severiani, Usicii, Arilesae. In monte Or, depositio Anton sacerdotis. In Perside, Simonis, Judae Apl. Augustod. Leonti. In Eclisma, Eparcii episcopi. Gajae Unon, Luciae. Corrige luxata nomina, et tria ultima loco proprio, post Romae, repone, exsurget idem textus quem ex Gellonensi et Augustano jam dedimus, neglectis minutiis quas in [Col. 0475D] antiquis manuscriptis non saepissime recurrere adynaton esse norunt qui in iis perscrutandis vel tantillam operam posuere. Possent hujusmodi codices iis annumerari, quos Acherius cum Gellonensi contulit, lectiones ex iis variantes subjiciens.
31. Jam dictos duos codices in nostra Hieronymianorum collectione praecedit apographum aliud multo brevius, eleganti charactere Gallico in folio descriptum, cui has notas appositas lego: Martyrologium perantiquum, ab hinc saltem annis octingentis exaratum, descriptum ex vetustissimo abbatiae Corbeiensis, mense Decembri MDCLXI. In fine autem adjecit Papebrochius: Dono adm. R. D. Lucae Dacerii, ex ms. Corbeiensi antiquissimo, quod in bibliotheca [Col. 0476A] S. Germani de Pratis ipsi vidimus. Locum in Spicilegio merebatur tam antiquum monumentum, at forte credidit vir eruditissimus, a nobis ex antigrapho cum aliis olim edendum, quod tam ardentibus votis clar. Castellanum desiderasse supra monuimus. In eo hic codex a proxime praegressis differt, quod Martyrologii ordinem inchoet ab VIII Kal. Januarii, seu a Domini Salvatoris Nativitate. Textus habet semper brevissimos, et plerumque unica annuntiatione, saepe unico sancto circumscriptos, sic tamen, ut appareat ex aliquo Hieronymiano codice omnia fuisse desumpta. Demus iterum diem in exemplum selectum, hic paulo longiori textu praeditum: Kal. Julii. Romae, Gaii papae, et natalis sanctorum Lucejae virginis, et Aucejae regis. In Persida, passio sanctorum [Col. 0476B] apostolorum Simonis Cananaei et Judae Zelonis, pro Zelotis. In sequentibus eadem est codicis ratio. Caeterum magna ejus brevitas non impedit quominus quandoque propria Corbeiensium interserantur, ut patet ex V Kal. Aug. seu XXVIII Julii, ubi ponitur: Corbeia monasterio, dedicatio basilicae sancti Petri apostoli.
32. Sequuntur Casinensia duo apographa, manu Italica descripta, de quibus in Prologo ad Bedam meminit Papebrochius num. 3. Utinam distinctiorem aliquam explicationem aut ipse, aut Henschenius, qui ea transcribi curarunt, adjecissent. Primum altero brevius est, nec purum Hieronymianum dici potest, cum sanctos inserat aliunde acceptos. Brevitate cum aliis Hieronymianis contractis satis convenit; [Col. 0476C] atque item quod sola sanctorum et palaestrarum nomina consignet. In exemplo rem totam exhibeo. Sic habet: Kalend. Julii. Octava S. Joannis Baptistae. Et natale sancti Domitiani abbatis. Prima annuntiatio ex aliquo Hieronymiano interpolato procedit, quale est illud Sangallense, ab Acherio subjunctum Gellonensi: altera manifeste Adoniana est, ut vide in nostra ad Usuardum illo die observatione. Ad Hieronymiana propius accedit Casinense alterum paulo majus, de quo recte Papebrochius citato proxime num. 3: «Fuerunt etiam ecclesiae, inquit, quibus satis fuit nudus Hieronymiani Martyrologii contextus, ad pauciores sanctos contractus; et tale Martyrologium alterum Casini reperimus, uti etiam pervetustum, et huic simillimum Romae in ducis Altempsi [Col. 0476D] celeberrima bibliotheca.» Factam utriusque collationem indicant notatae sedulo, vel minimae variationes manu ipsa Papebrochii. Quantum vero majus hoc Casinense alteri minori praeferendum sit, ex solito exemplo licebit statuere: Kal. Julii. Romae, Cagi papae. Et sanctorum Luceiae virginis et Aceclae regis, cum aliis octo. Et in monte Hor, depositio Aaron, primi sacerdotis. Vides ubique sphalmata scriptoria, librariorum imperitia commissa; textus autem pro vario amanuensium arbitrio, aut magis, aut minus extensos. Utrumque incipit a Kalendis Januarii.
33. Ex codice membranaceo Em. cardinalis Barberini in forma 4, signato num. 1852, educta sunt [Col. 0477A] apographa bina alia, sed incompleta, quorum alterum descripsit Papebrochius, secundum inchoavit, sed complevit manus eadem, a qua sunt duo laudata Casinensia. Primum a Kalend. Januarii sumpto initio, deficit in II Nonas seu VI Maii. Uniforme non est, nam elogia hinc inde exhibet clausulis sibi propriis, ut, verbi gratia, de Genovefa III Jan.: Cujus reliquiis honorem debitum impendimus, missales et orationes persolvimus. Januarii X, de Paulo eremita: Nam et apud nos ita habetur, et reliquiae venerantur. Jan. XVI, de Priscilla: Cujus gloriosum pro Christo agonem, cum patrociniis digne veneramur, officiumque diurnum, ut SS. PP. sanxerunt, persolvimus. Rursus ibi de Furseo: Cujus vita plena virtutibus refulget, et corpus venerabile monasterium per Romana retinet. [Col. 0477B] Die sequenti XVII Januarii, de Sulpitio Bituricensi episcopo: Cujus vitam tenemus, et patrociniis fulcimur. Tales ego elogiorum formulas in nullis hactenus Martyrologiis reperire memini, ut satis pateat, compilatorem hunc proprio genio indulsisse. In reliquis tamen brevior est, magisque stylo Hieronymiano sese accommodat.
34. Barberinianum secundum longe majus et diffusius est, primis tamen duobus mensibus cum dimidio mutilum, cum primum diem integrum signet Idibus Martii: Illustre Martyrologium identidem appellavit Henschenius; quamvis singularem illam praerogativam non magno titulo ei debitam deprehendere potuerim, saltem quo praeferatur duobus aliis mox secuturis, nempe codici Hyeronymiano Vaticano, et [Col. 0477C] alteri codici S. Cyriaci, quo usus est cardinalis Baronius; non, inquam, video, cur his praeferatur, nisi quia hinc inde liberius et prolixius, tum sanctos, tum elogia inserit, ut numero sequenti ex Prologo ad Bedam intelligemus. Certe haec duo posteriora praecellunt, quod stylo Hieronymiano proximiora sint; in hoc autem cum Barberiniano concordant, quod et ipsa ex eodem Hieronymiano contracta fuerint, subinde vero aucta elogiis nonnullis ex Beda acceptis. Atque his tribus applicanda est, non infundata Papebrochii opinio, num. 2 sui ad Bedam prologi expressa, qua se persuasum fatetur, «in plerisque Romanis basilicis, abrogato Hieronymiani (nempe majoris) Martyrologii usu, et illo, quod Aquileiensi episcopo a pontifice missum supra monuimus, fortassis [Col. 0477D] nonnisi in Laterano, aliisque paucis ecclesiis recepto, ita probatum aliis Bedam fuisse, ut eo convenienter aucto, utendum plures sibi putaverint, usque dum Usuardus visus est ecclesiasticis usibus accommodatior.» Nempe haec apographa ad Bedam retulere Henschenius et Papebrochius, quoniam elogia ejus Hieronymianis annuntiationibus immista repererunt. Nec praetermittenda sunt quae in rem nostram, nempe ad trium praefatorum codicum distinctionem, sequenti proxime numero 12 suggerit laudatus Papebrochius. Ita pergit.
35. «Sunt autem tria haec,» Hieronymiana apographa Bedae elogiis farta, «primum ecclesiae sancti Petri in Vaticano, quod hactenus in archivio ibidem [Col. 0478A] servatum, indidem transcribi fecimus. Alterum monasterii S. Cyriaci in Thermis, quod unice commendavit adhibuitque Baronius in recensendo digerendoque Romano Martyrologio, quodque ex Vallicellana, Patrum Oratorii bibliotheca acceptum, pridem ad nos misit, studiorum nostrorum aestimator fautorque sincerissimus S. R. E. Cardinalis Petrus Aloysius Caraffa. Tertium ex eminentissimi Francisci cardidinalis Barberini instructissima a codicibus manuscriptis bibliotheca accepimus, acephalum illud quidem usque ad Idus Martias, et quantum ex translatione sancti Benedicti, IV Idus Septembris inscripta, aliisque indiciis colligere licuit, ex aliquo Benedictino in Gallia monasterio Romam advectum: sed optimae fidei, neque ita temere mendoseque aut parce, ut [Col. 0478B] priora duo, sed fidelius, prolixiusque suppletum, partim ex Hieronymiano Martyrologio, partim ex propriis dioeceseon Gallicanarum Fastis.» Ita Papebrochius in ordine ad Bedam, codicem hunc effert, in quo tamen advertere potuit recentiora alia adjectitia esse, ut est Assumptio B. M. V., ejusdem vigilia, octava, atque hinc inde alia, quae nec Hieronymum nec Bedam sapiunt. Demus jam praefatorum trium codicum ex praesignato die specimina.
36. Ut a postremo, Barberiniano illo, incipiam, sic legit: Kal. Julias. Romae, natale sanctarum Luciae virginis, et Ancenae reginae cum aliis XXI. Anisolae monasterio, depositio sancti Carilephi presbyteri. In monte Or, depositio Aaron sacerdotis. In Mesopotamia, Zeli cum aliis sex. Orionis cum aliis IX, et aliorum [Col. 0478C] ducentorum septuaginta quatuor. Augustoduno, depositio Leontii episcopi, et sancti Quintiani. Satis patet indiculi hujus corruptela, aliquorum nonnulla mutatio, necnon satis liberalis interpolatio, quibus caret, purius Hieronymianum referens codex Vaticanus, dum sic laterculum suum format: Kal. Julii. Romae, Gai papae. Sanctorum Luci virginis et Accegae regis, cum aliis octo. Et in monte Hor, depositio Aaron sacerdotis primi. Ejusdem plane tenoris imo nonnihil castigatior est codex S. Cyriaci, sic legens: Kal. Julii. Romae, Gagi Papae, et sanctorum Luceiae virg. et Acceiae regis, cum aliis octo. Et in monte Hor, depositio Aaron, sacerdoti primi. Non magna perspicacia opus, ut clare deprehendatur major duorum postremorum codicum inter se et [Col. 0478D] cum Hieronymiano, quam cum Barberiniano uniformitas, quamvis ad Henschenii et Papebrochii intentum satis esset, quod postremum, Bedae elogia fortasse purius referret.
37. Cum tribus superioribus Barberiniano, Vaticano et S. Cyriaci, citato prologi num. 12, laudat Papebrochius «vetustissimum praeclarumque reginae Sueciae manuscriptum, quod quanti fecerit vir eruditissimus Lucas Holstenius, declarant ipsius ad Romanum Martyrologium Animadversa, hinc fere accepta, et post illius mortem typis vulgata. In hoc . . . . . etiam Bedam agnovimus,» inquit Papebrochius, «sed elogiis saepe contractioribus.» Quidquid sit de Bedae elogiis, omnino fatendum est Martyrologium [Col. 0479A] hoc, quod olim fuit S. Columbae apud Senones; fatendum, inquam, inter illustriora Hieronymiani Martyrologii contracta apographa merito recenseri posse. Habe hic ejus textum: Kal. Julii. In Nicomedia, natale sancti Zoili. Romae, depositio Gagi papae. In monte Hor, depositio Aaron sacerdotis. Augustiduno depositio Leontii episcopi. Confer cum praecedentibus, et per te statues nihil propius ad Hieronymiana accedere. Hoc dolemus, nonnisi mutilum repertum fuisse, utpote in quo desint omnia post VII Idus, seu septimo die Septembris. Nonnulla de hoc et de S. Cyriaci Martyrologio valde confuse lectorem edocuit Castellanus, ad primum Bimestre, Januarium nempe et Februarium, Martyrologii sui, cum eruditissimis notis editi, pagg. 26, 27 et 28: de [Col. 0479B] quibus a me amice monitus, correctionem sinceram pollicitus est, prolixissimis litteris gratiarumque plenissimis, datis IX Januarii 1709. Cum vero haec omnia, proximo ejus Bimestri, forte brevi edendo, corrigenda sperem, iis sigillatim enumerandis hic supersedeo.
38. At non ita praetermittere licet nonnullas alias clarissimi viri allucinationes, quibus codices aliquos Hieronymianorum classi perperam inserit. Has eo animo hic expono, quo ipse, humanissimas et cordatissimas gratias referens, easdem sibi exhibitas accepit. Itaque citatae praemonitionis ad primum suum Bimestre pag. 17. Hieronymianis brevioribus annumerat, 1 o Marchianense in Flandria; 2 o Laetiense in Hannonia; 3 o S. Lamberti et S. Laurentii Leodiensia; [Col. 0479C] 4 o S. Martini Tornacense; 5 o S. Gudilae Bruxellense; quorum nullum ad Hieronymianorum ordinem pertinet. Ut a postremo incipiam, est illud ab Hieronymianis tam remotum, quam sint Ado ipse et Usuardus, ut cap. 3 ex Usuardinorum serie manifeste constabit. Tornacense sancti Martini satis convenit cum Laetiensi, ut olim conservavit Bollandus Praefationis generalis pag. XLIX, utrumque conferens cum mss. Antuerpiensi et Leodiensi S. Lamberti, ex quibus conjici potest, quantum ab Hieronymianis deflectant. Priora duo, nempe Laetiense et Tornacense, ad Bedam relata sunt: Lambertinum Adonianis ferme ascriptum: Antuerpiense, quod nos infra majus vocabimus, ad Usuardina plane trahendum est. Laurentianum Leodiense abest ab Hieronymianis [Col. 0479D] longissime, est enim codex crassus et amplus, Adonem ipsum ferme superans. Quid demum velit per Hieronymianum Marchianense, plane me latet; de fragmentis Usuardinis, ex eo coenobio acceptis, agemus suo loco, ubi etiam Centulensem codicem, Bedae nomine falso praetitulatum, et a Bollando pag. XLVIII inter Bedae Martyrologia computatum, verae suae classi restituemus. Sed codices alios Hieronymianos, aut eis saltem alicunde affines percurramus.
39. Apographum habemus valde contractum, cui pars Breviculi Apostolorum praefigitur, manu R. P. Alexandri Wiltheim, operis olim nostri studiosissimi, ex ms. Trevirensi S. Maximini descriptum, et ab eodem Patre Luxemburgo ad Bollandum transmissum, [Col. 0480A] in quo prae reliquis diebus, copiosus est I Julii, ubi sic legit: Kal. Julii. In monte Or, depositio Aaron. Passio sanctorum apostolorum Simonis Cananei et Judas Zelotis. Remis civitate, depositio sancti Teuderici presbyteri. Hoc ultimum Rhemos plane redolet, et Rhemensem provinciam late olim diffusam: et similia exempla, vel levi oculo, ibidem, locis non longe remotis, occurrere observo; ut Idibus Junii: Remis civitate, super fluvio Vetula, dedicat. Sce Genufefa virg. Et XI Kal. Septembris: Remis civitate, nat. SS. Thimotei et Apolinaris. Jungo hic Martyrologium manu Italica transumptum ex tomo XXI bibliothecae Vallicellanae PP. Oratorii Romae, de cujus aetate nil licet statuere. Auctor stylum Hieronymianum brevitate sua sequitur, sed aliunde plures sanctos contulit, [Col. 0480B] ut sunt prophetae Veteris Testamenti, quos ex Romano parvo, aut ex Adone, aut forte ex Usuardo desumpsit. Ex Gallia Romam advectum censuit Papebrochius, opinor, quia in eo reperit: V Idus seu XI Julii, translationem S. Benedicti, et XI Kal. Augusti, seu XXII Julii: Monasterio Fontinella, depositio S. Guandresili [pro Wandregisili] confessoris. Adjiciamus hic in solitum specimen, primum saepe nominati mensis diem. Kal. Julii. In monte Hor, depositio Aaron, sacerdotis primi. In territorio Lugdunensi, depositio Domitiani abbatis.
40. Post hoc sequitur Martyrologium, quod nostri vocant Treverense sancti Martini, scriptum manu Belgica, immistis rubricis, quae modo oculorum aciem ferme effugiunt. De hoc recte observavit Papebrochius, [Col. 0480C] ex variis collectum esse, ejusque compilatorem prae oculis Bedam habuisse; nec invenio cui melius quadrent verba in prologo num. 14 relata: «Ita Bedae quoque Martyrologio usus est pro Trevirensi Ecclesia, quisquis ille sanctorum Fastos, quorum habemus exemplar ms. composuit.» Facillime equidem credidero, plane ad usum Ecclesiae alicujus aut Trevirensis aut etiam Belgicae primitus concinnatum fuisse, cum in ipso principio IV Januarii occurrat: Gandavi, Pharahildis virginis. Ut ex uno mense verosimillimam facias conjecturam; habes X Julii. Amelbergae virginis. XIV, Marchelmi, consocii sancti Libuini. XVI, Minulphi et Gundulfi. XXII, In Blandinio, Wandregisili abbatis. Ut alios taceam, non multum remotos; est VII Julii, Willibaldi. VIII, Kyliani. [Col. 0480D] XIII, Mildrade. XIV, Plechelmi. XXIII, Liborii in Paderborn. XXV, Clodesindae, etc. De caetero brevitatem Hieronymianam passim sectatur, eoque potissimum titulo ad eorum classem reductum est. Si qua elogia ex Beda aut aliunde intercurrant, ea paucis circumscripta sunt. Cum Vallicellano convenit in referendis prophetis Veteris Testamenti. Ex I Julii, nullum satis certum indicium eruitur. Sic habent: Kal. Julii. Romae, Gaii papae et martyris, et Luciae, Fidei, Karitatis virginis, et Sophiae, matris earum.
41. Nullum fere in tota nostra Hieronymianorun collectione characteristicis suis magis distinctum est quam illud quod vocamus Coloniense S. Mariae ad Gradus, a P. Joanne Gamansio, in Actis nostris percelebrt., [Col. 0481A] ad Bollandum missum anno 1638 ex apographo P. Marci Cartusiani Coloniensis, qui propria manu hanc notationem apposuit: Martyrologium perquam antiquum, quod ad Gradus Mariae Coloniae reservatur, incerto auctore, in quo plurima habentur, quae in Usuardo desiderantur. Recte observat P. Marcus, sed addere potuit, plurima in hoc Martyrologio desiderari quae apud Usuardum et alios leguntur. Annuntiationum norma plane est Hieronymiana, solis locorum et sanctorum nominibus expressis, nisi quod rarissime, aut de tormentis perpessis, aut de sepultura cursim fiat mentio. Sic loquitur: Kal. Julii. Romae, nat. S. Gaii papae, et S. Carilefi presbyteri, et S. Monegundis virginis. Viennae, sancti Martini episcopi. Domitiani abb. Liquet sanctos aliquos Hieronymianis [Col. 0481B] superadditos. Nonnullos vero populares aut vicinos adjectos, collige ex IV Julii, ubi ponit: Woltharici episcopi, a titulo sancti aut beati abstinens. VII Julii habetur: In Bongia, natale sancti Goaris confessoris. VIII, Kiliani, etc. XVIII, Translatio sancti Arnulfi Metensis. XXIII, Liborii episcopi. Apographum imperfectum est, deficiens IX Octobris, quo die Dioniysum cum sociis apud Parisios consignat. Martyrologii hujus compilator Romanum parvum nec consuluisse, nec descripsisse ullo pacto videtur.
42. Ultimum locum in nostro codice occupat apographum, manu Belgica scriptum, antiquissimi Ecclesiae Romano-Gallicae Martyrologii, quod supra laudatus Acherius cum majoribus nostris communicavit an. 1663. De hoc et proxime superiori Martyrologio [Col. 0481C] sic in prologo ad Bedam, num. 3, Papebrochius scriptum reliquit: «Quod idem (loquitur de Romano parvo Rosweydi) modice auctum, cum nobis ex antiquissimis membranis transcriptum communicaret Lucas Dacherius, Romano Gallicum intitulaverat: olim autem etiam Coloniae in ecclesia sanctae Mariae ad Gradus legi solitum, probari potest, per illius ecgraphum, inde transmissum a Joanne Gamansio nostro, ex alicujus Carthusiani schedis: nisi potius nova haec dici compilatio debeat, ex priori illo et alio posteriori.» Ita Papebrochius nondum satis examinata Martyrologiorum stirpe, progenie, natura et singulorum proprietatibus. Admitto cum venerando magistro meo, utrumque illud Martyrologium et S. Mariae ad Gradus, et Romano-Gallicum meras [Col. 0481D] compilationes esse; at falli mihi videtur, dum ipsa cum Romano parvo componit, aut haec ex illo conflata existimat. Habet profecto Romanum parvum characteres suos proprios, quibus et a proxime citato et ab hoc Acheriano planissime discernatur.
43. Unum est in quo tenuem aliquam similitudinem inter Romano-Gallicum et Romanum parvum advertas quod in illo etiam inveniantur prophetae Veteris Testamenti, nempe ex Adone vel Usuardo, cum reliquis plerumque accepti. At quam procul in caeteris distet, inde collige, quod Acherianum diebus ferme singulis auctius sit. Rursus, Romani parvi phrasis, quandoque uberior; Romano-Gallici semper ad Hieronymianorum normam contracta. En exemplum in [Col. 0482A] 1 Julii. Romanum parvum eo die, unico articulo textum concludit: In monte Hor, Aaron sacerdotis primi in Lege. Confer modo Romano-Gallicum: Kal. Julii. Romae, in monte Hor, depositio Aaron sacerdotis primi. Item sanctae Monegundis virginis. Lugduni, Domitiani abbatis. Supplendum videtur post Romae, Gaii papae. Quae hic, obsecro, inter utrumque affinitas? In hoc multiplex, in altero est annuntiatio unica. Si, quid sentiam, aperire liceat non multum verebor asserere, tum hoc Romano-Gallicum, tum superius S. Mariae ad Gradus, Adonis vel Usuardi ex magna parte compendia esse, pro vario compilatorum brevitati studentium gustu concinnata. Proinde rogatos hic velim Romani parvi impugnatores, quos sequenti capite conveniam, ut qui tam confidenter [Col. 0482B] ex insigni illo et vetustissimo Martyrologio Adonis Kalendarium faciunt, hisce aut similibus potius occupentur, ad quae compendiorum aut extractorum Adonianorum characteristicas convenientius transferri posse existimamus.
44. His omnibus, saltem pro aliqua parte, annumerari etiam possent codices alii, quibus in edendo Beda usi sunt Henschenius et Papebrochius: ex quorum recensione observo, ad Hieronymianorum stylum satis accedere Martyrologium Aquisgranense, ad usum illius Ecclesiae collectum, quemadmodum supra de Trevirensi sancti Martini diximus. Profero rursus diem primum Julii: Romae, depositio Gai episcopi, et sanctarum virginum Fidei, Spei et Charitatis. Nova hinc inde inseruntur, ut IV Julii: Nativitas [Col. 0482C] sancti Hodelrici episcopi et confessoris. Idem forte est quem Coloniense supra vocavit Woltharici. VII Julii est Willebaldi. VIII, Kiliani et sociorum. XIII, Henrici imperatoris. XV, Gondulfi et Monulfi. XVI, Dedicatio S. Mariae Aquisgrani. XXVII, Translatio sancti Caroli. Et hujusmodi alia, quae praetereo. Demum annumerari etiam poterit alter codex basilicae sancti Petri Romae, inter Bedae apographa itidem repositus, quamvis videatur arbitrarie collectus et contractus, ut patebit ex I die Julii, quo textum sic format: In monte Hor, depositio Aaron sacerdotis primi. In territorio Lugdunensi, depositio Domiciani abbatis. Et sancti Quinciani martyris. Idem forte dici poterit de reliquis codicibus inter Bedae Auctaria citatis. Sed de omnibus his manuscriptis [Col. 0482D] nostris ad Hieronymiana, seu integre, seu ex parte spectantibus satis dictum sit, eo solo intuitu, ut qui sanctorum Actis et commentariis nostris legendis delectantur, facilius perspiciant quae et qualia sint Martyrologia ex quibus sanctorum ipsorum nomina extracta fuerint.
45. De his Martyrologis, seu eorum duobus, seu potius uno utriusque Martyrologio, eatenus hic agendum est quatenus Beda cum Adone atque adeo cum Usuardo, non minima generis conjunctione connectitur; ut pateat ordo, series et quodammodo genealogia, [Col. 0483A] quam supra dicebamus ex Hieronymianis, Beda et Romano parvo, ad alios magis vel minus propinque descendere. Praemittenda sunt Bedae ipsius verba in fine Epitomes, quibus testatur se scripsisse Martyrologium de nataliciis sanctorum diebus, in quo omnes, quos invenire potuit, non solum qua die, verum etiam quo genere certaminis, vel sub quo judice mundum vicerint, diligenter adnotare studuit. Hoc Bedae Martyrologium praefatio Bollandi et prologus Papebrochii ita depinxere, ita de Floro ab utroque disputatum, ita post ipsos alii varia ad ipsos spectantia expedivere, ut in eadem hac tela retexenda operam perdere videri possem, nisi assidua et horum et aliorum Martyrologiorum collatione, nonnulla occurrissent, quae ipso assentiente et probante vivo adhuc magistro [Col. 0483B] meo Papebrochio, eruditorum judicia non defugiant. Bedae aetas hodie receptissima est; lucem sortitus anno 672 ad usque annum 735 vitam protraxit. Flori item characteres adeo verosimiliter stabilitos existimo, ut nihil magnopere dubii videam quin floruerit Lugduni, et Martyrologium suum, magis nominatum quam notum, scripserit circa annum 830.
46. Non erit abs re lectorem eruditum, tametsi forte jam probe instructum, hic denuo praemonere, Martyrologium, praefixo Bedae nomine a Christophoro Plantino vulgatum anno 1564, nullo pacto a Beda, sed a nescio quo, ex Adone aliisque compilatum fuisse, tam esse evidens, quam quod evidentissimum, atque hoc tempore indubitatum, cum jam [Col. 0483C] passim non alio nomine veniat, quam Bedae spurii ant supposititii. Ego, vitandae odiosae vocis gratia, Plantinianum Bedam simplicius appellare malui. Illustrior est et ab orbe universo, praesertim a litteratis, cum plausu accepta, recentior et longe accuratior editio altera, anno 1668 ante tomum II Martii ab Hensehenio et Papebrochio procurata, qua genuinum Bedae textum ab Flori auctariis diligentissime expurgatum atque distinctum, se tradidisse non dubitarunt. Fuitque id adeo ab annis jam ferme quinquaginta tam incunctanter, tam universaliter ab omnibus admissum, ut qui solide contradicere aut vellet, aut posset, hactenus, quod sciam, nemo repertus sit. Solam sanctorum omnium festivitatem, ut additiam expungendam aliqui censuere.
[Col. 0483D] 47. Non potui non magistrorum meorum consummatae in his rebus experientiae et doctissimorum aliorum virorum suffragiis meum adjicere, atque adeo in tota hac Usuardi recensione, ita Bedam et Florum appellare, quemadmodum ab ipsis editi, divisi et discreti sunt. Nihilominus jam in terendis Martyrologiis satis diu versatus, symbolam et ego aliquam huc affero, quae licet Papebrochiani operis fundamenta quadamtenus suffodiat, ut est veritatis amator candidissimus, voluit ipse, argumenta proponerem, quae ad rem, necdum plane elucidatam, ulterius discutiendam explanandamque conferrent. Ad Florum spectat tota disquisitio, cujus Martyrologium quantumcunque et qualecunque, vere negotium [Col. 0484A] in tenebris mihi semper visum est, et quanquam majorum placitis, auctoritate ductus acquiescerem, ex quo illustrandorum Actorum suscepi provinciam, nunquam induci potui ut verum ipsum et genuinum Flori opus ab Henschenio repertum, a Papebrochio vulgatum certo crederem.
48. Binae sunt circa Flori Martyrologium capitales difficultates, quas nec Papebrochius, nec quisquam alius, aut satis hactenus vidit, aut, sicut oportebat, dissolvit, quasque nos hic ad duas quaestiones reducimus. Prima: Quaenam ea demum aut sint aut vere dici possint, quibus Martyrologium in labore Domini Bedae compositum, Flori studio, ut loquitur Ado, accreverit, quaeque sanctus ille Viennensis episcopus, in Martyrologio adornando, se habuisse [Col. 0484B] profitetur. Quod est quaerere, quid sint latiora illa et toties decantata latiora Flori ad Bedam vestigia. Altera: Quid sit ejusdem Flori liber secundus, quo, praeter latiora vestigia, se usum esse tam diserte asserit Usuardus. Hanc postremam alicubi, si recte memini, attigit Castellanus, feliciter divinans, secundum Flori librum, nihil aliud esse posse, quam ipsum purum putum Adonis Martyrologium, ut praefationis hujus tertio capite copiosius demonstrare conabimur; unde corrigendum erit inveteratum praejudicium, toties a Majoribus nostris, toties ab aliis post ipsos inculcatum, necdum scilicet reperta esse secunda Flori auctaria, vel alio nomine, secundum Flori ad Bedam librum, seu additamentum. Huc igitur proprie et unice spectat sola prior difficultas, [Col. 0484C] de primo eoque vero opere quod Flori studio in Bedae labore accrevisse novimus.
49. Sed erit qui eam a Papebrochio abunde dissolutam continuo existimet, distinctis illis Flori elogiis, quae a Bedae textibus tam accurate remota et sejuncta sunt. Iterum sincere repeto, me Majorum opus vehementer suspicere, ac saepe admiratum esse tam fortunatum eorum inventum, dum, ut supra dicebam, ex tam variis codicibus, tum Bedam ipsum tanquam genuinum, tum Flori additiones tam solerter a Bedae verbis, et stylo discreverint. Verum perstat molestia mihi suborta ex perpetua collatione Bedae, ab Henschenio et Papebrochio editi, cum Rabano, Adone ac Usuardo. In hoc situs est cardo rei, quod Ado in praefatione sua affirmet, eo [Col. 0484D] se Bedae Martyrologio usum, quod Flori venerabilis studio in labore domni Bedae accreverat, unde certissime dicendum est, Adonem ipsius Flori, quem de facie novisse potuit, completum et integrum opus habuisse, quod ex Romano parvo et aliunde supplere aggrediebatur, adeo ut non solum primum illud et valde imperfectum Bedae Martyrologium habuerit, sed simul omnia, quae tum a Floro, tum a Beda composita, in unum quodammodo corpus coaluerant, quorum proinde Sanctos verba et elogia in novum suum Martyrologium indistincte retulerit, aut saltem referre potuerit.
50. Clarissima in rem nostram sunt ipsiusmet Adonis verba, quibus in praefatione testatur, se imperio [Col. 0485A] ac jussione sanctorum virorum Martyrologium compilasse, ut supplerentur dies, qui absque nominibus martyrum in Martyrologio (quod venerabilis Flori studio in labore domini Bedae accreverat) tantum notati erant. Caecus sit oportet qui hic non videat sic Bedae Martyrologium ab Adone depingi, ut in eo simul conjuncta simul conserta fuerint quaecunque Flori studio in Martyrologio Bedae aucta et amplificata fuerant. Jam vero nihil est manifestius quam quod Ado Bedae vestigia constantissime premat, ejus sanctos passim asciscat, elogia ferme omnia, quoad rei substantiam, nonnunquam verbatim describat, idque tam clare, tam expresse, ut Bedam in Adone perspicue agnoscas. Si ergo Viennensis episcopus illum Bedae laborem prae oculis habuit, qui studio Flori accreverat, [Col. 0485B] evidenter consequitur elogia etiam illa descripsisse, quae studio Flori, labori Bedae adjecta fuerant. Atqui tamen toto illo Adonis, quantumvis diffuso, Martyrologio nullum prorsus elogium reperitur ex iis, quae in editione nostra Floro ascribuntur: hinc igitur concludi potest Florum a majoribus nostris vulgatum, non esse genuinum Florum, non esse, inquam, opus illud quod studio Flori in labore Bedae accreverat, adeoque aut nihil scripsisse Florum, aut si quid scripsit, alibi investigandum.
51. Argumentum non minus urgens desumitur ex Martyrologio Usuardi, quod ex Adone quidem contractum scimus, sed ita ut variis locis nonnulla elogia ex Beda descripserit, unde pateat Bedae Martyrologium [Col. 0485C] habuisse, non ut primum a Beda compositum, sed ut a Floro auctum fuerat, cujus rei luculentissimum testimonium praebet Usuardus ipse, sic in praefatione sua disserens de vetustioribus Martyrologiis quae ad suum concinnandum viam praemonstraverant: «Venerabilium Hieronymi scilicet ac Bedae presbyterorum piis, quamvis succinctis, super hoc provocabar descriptis. Quorum prior brevitati studens, alter vero quamplures Kalendarum dies intactos relinquens, multa inveniuntur hujus operis praeteriisse necessaria: quos tamen secutus, censui et Flori memorabilis viri latiora jam in eo ipso negotio sequi vestigia, praesertim in secundo ejusdem libro.» De hoc secundo libro dixi in hac praefatione agendum capite tertio. Ad praesens [Col. 0485D] argumentum satis est ex hoc loco luce meridiana clarius patescere, Flori memorabilis viri latiora jam in eo ipso negotio vestigia, seu domni Bedae laborem, qui studio Flori accreverat, verbo, ipsissimum Bedae Martyrologium, a Floro in latiorem formam deductum, certissime secutum esse Usuardum.
52. Age vero, totum Usuardi Martyrologium, a capite ad calcem evolve et excute, viceris si vel unicum elogium repereris ex iis omnibus quae in editione Papebrochiana Floro tribuuntur, aut saltem vere illi quomodocunque tribui possunt. Scio equidem unum aut alterum non absimile esse, sed illud probavimus a Flori istius artifice ex Usuardo descriptum, ac ipsius Usuardi stylo verbisque conceptum [Col. 0486A] esse. En nodum, cui solvendo viam hactenus rectam et securam non reperi, nisi elogia omnia a majoribus nostris Floro ascripta, ei omnino abjudicentur. Rursus, ut certum suppono, Rabanum, perpetuum Bedae descriptorem, tali Martyrologii Bedae exemplari usum, quod et ipsum per Flori manus transierit; atqui nec toto illo Rabaniani Martyrologii decursu, talis Florus usquam occurrit, qualem Henschenius et Papebrochius edidere; est igitur aut nullus Florus, aut aliunde eruenda sunt ea quibus Bedae opus amplificavit. Hanc difficultatem a nullo hactenus observatam memini, nequidem a Bollando aut Henschenio, sedulis Martyrologiorum evolutoribus, nec a Papebrochio, praecipuo Bedanae editionis concinnatore. Nodum [Col. 0486B] scrutando et ruminando pridem deprehenderam, sed cuneus deerat, per avia et devia diu multumque quaesimus: an repertus sit, ex sequentibus poterit conjectari.
53. Ex citatis supra Bedae verbis, a Bollando, Papebrochio et aliis passim referri solitis, indubitatum est, Martyrologium aliquod a venerabili et sancto scriptore compositum, nec minus certum, valde incompletum fuisse: certum praeterea, a nullo hactenus primigenia phrasi, de qua omnino constet, editum fuisse. Nostra editio ad veritatem proxime quidem accedit, sed cum festum Sanctorum Omnium annuntiet, pro universali Ecclesia tempore Bedae necdum institum, ex unico eo indicio, ut caetera taceam, colligimus, purum plane et integrum dici non posse. [Col. 0486C] Jam vero, aliunde ex Adone patentissime docemur, ipsissimum Bedae Martyrologium Flori studio accrevisse, nusquam autem traditum est, peculiare opus (secundum librum alio remisimus) a Floro fuisse compositum, quod Bedae superaddiderit, vel singulari modo, stylo et ordine ab eo sejunxerit, aut discreverit. Subiit itaque cogitare, non infundatam conjecturam fore, si quis opinaretur, totum Bedae Martyrologium, vel potius Martyrologii ejus elementa ita in Flori opus transfusa, ita utriusque conamina in unum idemque opus conflata, ut frustra laboraverint Henschenius et Papebrochius, quo Flori stylum a phrasi Bedae, quo Flori, inquam, auctaria a propriis Bedae textibus segregarent.
54. Mihi certe longe probabilius, imo plus quam [Col. 0486D] verisimile est, Florum ita locutionem suam Bedae sermoni attemperasse, ut nulla satis aut industria aut solertia distingui possint. Quod qui acciderit hac una ratione tibi facillime persuaseris. Qui Bedae Martyrologium norunt, utique ignorare prorsus nequeunt, aut modo simplicissimo sanctos illic commemorari, aut longiuscula quandoque eorumdem sanctorum elogia referri. Quid Floro fuit facilius, quam hujusmodi rationem scribendi imitari? Beda in Anglia ex Actis vel passionibus martyrum partem hinc inde aliquam decerpserat, quam nos brevem panegyrim, elogium, laudationem, aut encomium appellare consuevimus. Eamdem methodum secutus in Gallia Florus, ut erat antiquis monumentis, teste [Col. 0487A] Wandalberto, satis instructus, alias passiones, alia Acta consuluit, alios proinde sanctos reperit, quos et ipse paribus omnino elogiis exornaret; servatis idem praefatarum passionum veris, vel dubiis narrationibus, earumque compendiis adoptatis. Ut paucis rem totam complectar, sic Bedae laborem et Flori studium inter se coaluisse existimo, ut nec modo, nec ordine, nec stylo unius commemorationes ab alterius commemorationibus, vel ab ipso Adone dignosci aut disjungi potuerint, unicunque proinde nuncupaverit Bedae Martyrologium, quod Flori studio accreverat.
55. Hoc pede recte fixo, alia via sternenda fuit ad indagandum quantum operae Beda, quantum Florus in colligendo Martyrologio posuerint: cumque [Col. 0487B] aliunde notissimum scirem Bedae nomine inscriptum esse Martyrologium aliquod metricum, seu carmine hexametro conscriptum, non Wandalbertinum illud, ut aliqui falso sibi induxerunt in animum, quod totius anni Kalendas decurrit: sed longe brevius, multos etiam Kalendarum dies intactos relinquens; putavi ex ipsius cum prosaico a nobis edito collatione, forte aliquid luminis accessurum, unde non inverosimiliter, Bedae sanctorum compilatio a Flori accretionibus commode dividi et separari posset. Atque eccum, metricum illud opportune mihi suppeditavit Acherii Spicilegium tomo X, a pag. 120, quo in praefatione pag. 14, editor indicat, exscriptum esse a Mabilione «ex coenobii sancti Remigii Rhemensis [Col. 0487C] apographo, exarato manu Bertigarii monachi, Ebbone archiepiscopo, praeferreque Bedae nomen, ac titulum, uti nos, inquit, in textu exhibemus.» Pergit pluribus ostendere nihil esse, quominus Bedae vere ascribatur metricum hoc Martyrologium, tametsi in citato supra testimonio de solo prosaico sermonem instituere videatur, neque in indice operum suorum metricum istud Martyrologium recenseat. Id enim mirum videri non debet, cum ex ipso opere constet sub finem vitae compositum fuisse, utpote cum in eo, mense Aprili, etiam Walfridus junior commemoretur, cui, anno 722 vita functo, tribus solum annis Beda supervixerit. Haec ferme Acherii sententia: quae si vera est, ac vere Beda postremis vitae annis Martyrologium suum qualecunque ex soluta [Col. 0487D] oratione ad ligatam transtulerit, ac forte sanctis recentioribus modice auxerit, inveni ubi pedem alterum figam, et nisi vehementer fallor, ea, qua in hisce fieri potest verosimilitudine, laborem Flori a primis Bedae lineamentis distinguere valeam. Jam nunc fortasse mentem meam perceperis.
56. Ea est, ut composito inter se utroque Bedae Martyrologio, prosaico nempe, ut ab Henschenio et Papebrochio editum est, cum metrico Acheriano, illos omnes sanctos et sanctorum elogia Bedae tribuam, quorum in metrico ipse meminerit; caetera omnia Floro relinquam. Ut exemplo res pateat, primum mensem accipio, qui mihi Bedam nostrum aperienti occurrit, nempe Augustum, et cum eodem [Col. 0488A] confero versus ex metrico ejusdem mensis, qui ita apud Acherium repraesentatur:
57. In alia hic versamur hypothesi, videlicet vere ad Bedae Martyrologium, quod Flori studio accrevit, pertinere omnia quae Henschenius et Papebrochius tanquam ad genuinos Bedae textus spectantia retulerunt. Alia prorsus eaque scrupulosior quaestio moveretur, utrum Bedae et Flori opus subinde interpolatum aut decurtatum non fuerit? Verum hoc ad argumentum quod hic tractamus peregrina sunt. Aut purum, aut puro proximum esse nostrum Bedae Martyrologium, idemque prorsus, quo se usum fatetur Ado, praeter prologi Papebrochiani rationes, satis manifeste probat Ado ipse, dum totum illud Martyrologium in suum transtulit. Totum dico a potissima et praecipua parte; nam si quis Bedam nostrum cum [Col. 0488C] Rabano et Adone conferat, nonnulla hinc inde recurrent quibus ad exactiorem formam Beda noster redigi facile queat. At enim non video tam scrupulose excutiendum Bedam, licet fortasse minutiis nonnullis auctum, dum tam confidenter Hieronymiana dicimus, quae ad Hieronymum nullatenus spectare posse, apud omnes in confesso est.
58. Frustra etiam oppones futurum eo pacto ut potior pars celeberrimi Martyrologii, a Majoribus nostris cum tanta laude Bedae vindicati, mensibussingulis Bedae abjudicetur. Etenim cum hactenus non minus fere dubium fuerit quid ex Bedae Martyrologio Bedae proprium sit quam ex Hieronymianis Hieronymi, seu illius qui primo Hieronymianum Martyrologium designavit, non exiguum certe operae pretium [Col. 0488D] fecero, si purum ipsum Bedae opus, quantulumcunque demum, auctori suo non infundatis argumentis restituam, caeteris Floro aut aliis interpolatoribus derelictis. Equidem post longam et diligentissimam operam, quanta potui cura et studio adhibitam, nihil huc usque reperi quod ad omnimodam verosimilitudinem proprius accedat. Atque has nostras rationes, seu mavis conjecturas, eruditorum censuris et judiciis tantisper proponere non formidamus, si forte clarioris lucis aliquid aliunde affulgeat, quo tandem tutius, securius et certius, ipsius Bedae purus et genuinus fons ab influentibus et ascititiis rivulis expurgetur.
59. Interim vero monendus hic iterum lector me [Col. 0489A] tota ferme Usuardini Martyrologii recensione sic semper Bedam et Florum citasse prout ab Henschenio et Papebrochio distinctis typis vulgati sunt, quemadmodum Hieronymiana apographa, seu codices Hieronymianos appello, quos Florentinius et Acherius edidere, aut apud nos manuscripti exstant, tametsi alii aliis auctiores sint, vel magis aut minus interpolati. Si quaeras cui ascribenda sint elogia in nostra editione Floro attributa, sincere fatebor id me prorsus ignorare. Caeterum, cum hic in conjecturali scientia versemur, quid vetat probabilissime asserere singulos codicum, ex quibus accepta sunt, compilatores Bedam et Florum imitatos, pro suo quemque ingenio addidisse, quae ex passionalibus aut aliunde decerpta textibus suis apte convenire censebant. [Col. 0489B] Id certe admittendum in codicibus Usuardinis, in quos tanta interpolatorum libertas grassata est, ut auctaria et additamenta si omnia conjungantur, singulis prope diebus, textum ipsum Usuardinum duplo, triplo, saepe quadruplo, imo quintuplo et amplius exsuperent. Haec de Beda et Floro. Nunc ad tres alios antiquos, seu classicos martyrologos properemus.
Hieronymiana, Bedam et Florum, inter Gallos Martyrologos, aetate proximus sequitur Wandalbertus, monachus Prumiensis in dioecesi Trevirensi, qui Martyrologium suum, ut ostendit Bollandus pag. LII, scripsit [Col. 0489C] anno 842, male ab operum Bedae editoribus tomo I insertum, sub titulo Ephemeridum Bedae, cum metricum hujus Martyrologium, de quo articulo praecedenti egimus, brevissimum sit, certe Bedae ascribi nefas sit, nisi quamplures Kalendarum dies intactos relinquat, ubi interim nostrum hoc Wandalbertinum, per totum anni circulum, unum saltem sanctum refert diebus singulis. Sed de vero auctore nemo jam est qui dubitet; tu vide apud Bollandum praefationem ipsius Wandalberti, ex qua ad rem nostram faciunt sequentia verba: «In quo opere, quia solemnium dierum certissima comprehensio non leviter nec facile pro librorum varietate obstabat, ope et subsidio praecipue usus sum sancti et nominatissimi [Col. 0489D] Flori, Lugdunensis ecclesiae subdiaconi, qui ut nostro tempore, revera singulari studio et assiduitate, in Divinae Scripturae scientia pollere, ita librorum authenticorum, non mediocri copia et veritate cognoscitur abundare. Ab hoc ego, sumptis veteribus emendatisque codicibus, Martyrologium librum a Kalendis Januarii usque ad finem anni, per dierum singulorum occurrentes festivitates metro edidi.» Oratorie hic loqui videtur Wandalbertus; nam si rem ipsam diligentius inspiciamus, quaecunque ipse ex libris illis authenticis, veteribus et emendatis codicibus scitur desumpsisse, ad unam Kalendariorum, Hieronymi, Bedae et Flori Martyrologiorum, et forte passionalium aliquot supellectilem facillime contrahentur. [Col. 0490A] Nec vero, etiam ope et subsidio Flori Lugdunensis, tam certa ipsi fuit solemnium dierum comprehensio, ut non saepe, contra apertissimam antiquiorum Martyrologorum sententiam, pro suo arbitrio dies aliquot transposuerit.
61. Quae hic Bollandi praefationi, aliorumque de Wandalberto narrationibus superaddimus; eo spectant maxime ut specimina exhibeamus, ex quibus appareat multa pro suo libitu Wandalbertum digessisse. Quaerant alii quinam ii fuerint libri authentici, ac veteres emendati codices, unde Sanctos suos metris illigandos Wandalbertus acceperit; ego certe dubito an haec omnia non magis ornate, quam vere praedicentur. Bedam, ut a sancto et nominatissimo Floro auctus fuerat, prae oculis habuisse ultro concedimus, [Col. 0490B] tametsi in eo scrupulosior fuisse non appareat. Ex codicibus Hieronymianis sanctos aliquot decerpsisse, aeque certum est; at praeterea alios, aliunde accersitos, pro suamet auctoritate eis adjecisse, luculenter demonstrari potest. En pauca de multis exempla. Sic habet:
Vide etiam IX, XXI Octobris ac pluribus aliis diebus in nostris ad Usuardum Observationibus proprio loco indicatis, ex quibus omnibus colligas satis libero calamo Wandalbertum versus suos adornasse, nisi suspicemur interpolatores subinde accessisse, quos mirum esset magis ab hoc Martyrologio, quam ab omnibus aliis manum abstinuisse. Utcunque factum sit, haec eo notavimus, ut [Col. 0491C] pateat metricum Martyrologium Hieronymi quidem et Bedae, a Floro aucti, progeniem esse, non ita tamen ut eorum placitis se astringendum putaverit, auctor ipse per se et novi Martyrologii conditor. Vulgo notum est Adonem in coenobio Prumiensi verosimiliter cum ipso Wandalberto aliquandiu commoratum; attamen certum putamus metricum Martyrologium aut non novisse, aut certe eo usum non fuisse. Dubitavi aliquando, nec in meis ad Usuardum Observationibus satis certo determinare ausus sum, utrum in Usuardi cognitionem non venerit; neque vero hactenus id mihi certo exploratum ausim asserere. Partem affirmativam suadebant Sancti iidem, pluribus diebus in utroque recurrentes; at mox reponi poterat id mirum [Col. 0491D] non esse, cum utrique iidem fontes, aut saltem similes patuerint. Magis urgebat, dum Sanctos reperirem apud nullum martyrologum Usuardo antiquiorem, praeterquam apud solum Wandalbertum signatos, quod plane accidit XIV Martii, ubi hic versiculus:
62. Hoc certe impellere videbatur ut saltem notitiam aliquam inter eos martyrologos fuisse admitterem. Rursus, dum ex aliqua Hieronymianorum classe unus aut alter Sanctus, iidemque prorsus et ab Usuardo positi, et a Wandalberto versibus innexi inveniebantur, satis probabile videri poterat Usuardum non Hieronymianorum fontem, [Col. 0492A] sed Wandalberti rivulum consuluisse; idque patebat clarius die secunda Decembris in Vero et Securo, a sociis aliis octodecim aut novemdecim avulsis:
63. Posset et hic a curiosis inquiriri utrum Wandalbertus inter progenitores suos numerare non debeat auctorem Romani parvi? Dubitandi ratio est, [Col. 0492C] quod Observationes nostrae nonnunquam doceant eosdem sanctos a Wandalberto celebrari, quos solum Romanum parvum inter antiquiores notasse comperitur. Exemplo sint Maii XV, quo
64. Ordine et aetate sequitur praeclarum Bedae germen, Martyrologium a B. Rabano Mauro ex monacho [Col. 0493A] Fuldensi archiepiscopo Moguntino compositum, quod fortasse non immerito appellaretur Bedae Martyrologium studio Flori et Rabani suppletum; ita Rabanus fideliter et passim omnia elogia, in Papebrochii editione Bedae ascripta, suae compilationi inseruit, ut vel ex solo hoc Martyrologio recenseri illa et forte hinc inde emendari posset. Credidit Papebrochius in Prologo suo, num. 11, eodem tempore Rabanum in Germania Bedam supplevisse, quo id in Francia praestabat Florus, adeoque circa annum 830; at nobis longe verosimilior videtur Castellani conjectura, praefationis suae ad I Bimestre pag. 20, ubi Rabanum existimat Martyrologium scripsisse circa annum 845, tum nempe, cum demissa anno 842 abbatiae Fuldensis praefectura, privatus [Col. 0493B] ibi degeret, anno 847 ad archiepiscopatum Moguntinum assumptus. Sic apte divisis temporibus, commode intelligitur Flori laborem in augendo Beda pervenisse in manus Rabani, quem is ex codice aliquo Hieronymiano aliisque (ut erat vir doctissimus) aliunde acquisitis, per totum anni circulum impleverit, iis superadjectis, quae ad Fuldenses seorsim pertinerent, ut esset Martyrologium coenobii illius celeberrimi usibus accommodatum, quidquid Papebrochius num. 14 autumet, non eo Martyrologio usus Fuldenses, sed alio in codicibus reginae Sueciae reperto, quod ex Adone contractum fuerat. Sed forte monachis etiam illis placuerit magis Usuardina methodus, longe aptior Officio ecclesiastico.
[Col. 0493C] 65. Praevenit itaque Rabanus noster Adonem, qui per idem tempus Martyrologium aliud meditabatur, de quo fusius sequentibus duobus capitibus agendum erit. Uterque eodem laborat vitio, nempe enormi illa inaequalitate, qua diebus nonnullis unus aut alter sanctus valde jejune annuntiatur, alii vero longis elogiis referti, ad nauseam ferme prolixi sunt. Praeiverat ambobus Beda, praeiverat Florus; ast Usuardus singulorum dierum laterculos compendiosius complexus, priores omnes Martyrologos ita antecelluit, ut ubique receptus, aliorum memoriam obliteraverit. Ut ad Rabanum redeamus, nihil in eo peculiare occurrit quod in Observationibus nostris satis accurate notatum non sit. Hoc nempe singulari cura studuimus, ut per continuam [Col. 0493D] illam Martyrologiorum omnium inter se aut convenientiam, aut differentiam, aut oppositionem, sub unum aspectum positam, singulorum simul proprietates Hagiophili dignoscerent. Inter caetera insinuandum fuit Rabani Martyrologium Germaniae limites non esse trangressum, ut pote quod Ado et Usuardus plane non noverint; Notkerus autem, de quo mox loquemur, totum descripserit, auxerit, aut contraxerit.
66. Ut autem assumptae superius generationis metaphorae inhaerentes, Martyrologiorum genealogiam pertexamus, eo consanguinitatis gradu Adonem tangit Rabanus, seu potius eorum Martyrologia, ut quodammodo germani fratres dici possint, ea videlicet [Col. 0494A] causa quod ambo ex Hieronymianis, Beda et Floro, pro majori vel minori parte progeniti sint, cum hac notabilissima diversitate, quod Ado fecundissimus fuerit aliorum Martyrologiorum parens, Rabanus vero prope ἄπαις obierit, solum ferme Notkerum sequacem habens, ex quo fortasse magis quam ex ipso Rabani fonte, paucula in codices Usuardinos auctiores derivata sunt, ut nonnunquam in Auctariis nostris indicandum fuit. Qui plusculum temporis Martyrologiis his omnibus accuratius inter se componendis impendere voluerit, facillime mecum advertet quod si ea, quae ex Hieronymianis, Beda et Floro, Rabanus desumpsit, a reliquis sejungantur, pauca superfutura sint quae Rabani propria dici debeant. Sic item, si Notkerum [Col. 0494B] Hieronymianis, Rabanianis, et Adonianis exspolies, ad nihilum prope redibunt quae ex ejus Martyrologio erunt reliqua; praeterquam quod locis nonnullis mutilum est, ut statim paulo copiosius explicabimus.
67. Hoc Martyrologium native delineavit Papebrochius in prologo ad Bedam, num. 14, his verbis: «Praedicti Adonis synchronus fuit B. Notkerus, monasterii sancti Galli monachus anno Christi 870, quando Ado eidem monasterio communicavit reliquias sancti Desiderii, episcopi et martyris Viennensis, X Kal. Junii recolendi, quemadmodum ipse ad dictum diem testatur in suo Martyrologio, quod [Col. 0494C] videtur Adonis exemplo scripsisse, integra saepe elogia ex eo verbotenus accipiens; mortuus anno 912, uti clare demonstrabimus mense Aprili ad ejus diem natalem. Praeter Adonis Martyrologium (cujus exemplar credibile est ipsummet Sangallensibus misisse) habuit etiam Notkerus prae oculis Martyrologium Rabani, de quo supra egimus, et eo etiam plurimum usus est, adeo ut videri possit unum e duobus conficere voluisse.» Verissima haec esse plane perspiciet quisquis tres illos Martyrologos inspicere et attentius considerare dignabitur, quod in Observationibus nostris Usuardinis annotare non praetermisimus, quotidianam ferme Martyrologiorum classicorum genealogiam repraesentantes, quorum postremus est hic, quo de loquimur, Notkerus [Col. 0494D] Balbulus; quem si pernoscere cupiat curiosus lector, adeat Papebrochii commentarium VI Aprilis a pag. 576, ubi hunc a variis aliis Notkeris accurate distinguit. Castellanus compendio omnia collegit in laudata saepius praefatione, p. 25.
68. Porro jam dictum Notkeri Martyrologium primus ex Sangallensi bibliotheca eruit, et typis vulgavit inter antiquas lectiones Henricus Canisius, locis aliquibus mutilum, ut a XII Junii ad XIX, a XI Julii ad VII, a XVIII Augusti ad XXVII; imperfectum vero a XXVI Octobris usque ad anni finem. In Canisiana illa editione hunc praefert titulum: In nomine Domini, incipit Martyrologium per anni circulum S. P. N. Notkeri, cognomento Balbuli, monachi S. [Col. 0495A] Galli. Non fuisse adeo receptum ejus tempore, annum Ecclesiasticum a Nativitate Domini, aut ab ejus vigilia incipere, et hoc et Rabani Martyrologium probant, cum ambo a Kalendis Januarii exordiantur. Nihil Florentinio in notationibus ad Hieronymiana familiarius, quam Notkerum identidem appellare, non consulto fonte, unde ipse sua omnia clarissime derivavit, quod satis sero animadvertisse videtur, dum nempe XV Octobris pag. 920 tandem fatetur Notkerum, plurimum ex Adone accipere.
69. Sed de his Observationum nostrarum pluribus locis locuti sumus. Caeterum ex dictis manifestum est quam arcto consanguinitatis martyrologicae vinculo Notkerus cum Rabano et Adone cunjunctus sit. Atque haec quidem hactenus de martyrologis, quae in [Col. 0495B] linea directa vel immediata Usuardo tam propinqui non sunt, quanquam et ipse nonnunquam Hieronymiana et Bedam a Flore suppletum consuluisse deprehendatur. Nunc ad praecipuum ejus familiae, seu genealogicae arboris stipitem descendimus. Illum vero statuimus Romanum illud vetus, a Rosweydo nostro pridem editum, ab Adone Ravennae repertum, ibi ab ipso descriptum, in capite Martyrologii sui positum, et in istud plane transfusum. Ex quo videas Romanum istud vetus, quod nos Romanum parvum dicimus, cum Beda a Floro aucto, Adonis patrem posse nuncupari, cujus avum Hieronymiana non inepte appellaveris. Tum vero, ex Adone immediatissime procedere Usuardum capite 3 demonstrabitur. Hic praemittenda est gravis de Romano [Col. 0495C] isto parvo inter eruditos controversia; paucis id hactenus ut genuinum et antiquum Romanum tuentibus, pluribus aliis obnixe contra certantibus, nec vetus, nec Romanum, nec vere Martyrologium esse, sed potius Kalendarium, aut contractum ex Adone compendium; aliis demum, tanquam scenae spectatoribus, nullam in utramvis partem sententiam ferentibus. Haec proximo capite ab ovo repetenda, et diligentius excutienda suscipimus.
[Col. 0495D] 70. Eminentissimus Annalium ecclesiasticorum conditor Cardinalis Baronius, in Prolegomenis ad suam Martyrologii Romani cum Notationibus editionem, praesertim capite octavo, totus est in quaerendo antiquo Martyrologio Romano, cujus vestigia haud obscura repererat in celebri Gregorii Magni ad Eulogium Alexandrinum episcopum epistola, superius a nobis laudata. Cumque relatorum a nobis praecedenti capite majorum Hieronymianorum apographa in ejus aut cujusquam alterius, ad Romani Martyrologii reformationem deputati, notitiam non pervenissent, neque adeo Martyrologium ullum vidisset, cui descripta a Gregorio elementa omnimode convenire possent; lecta Adonis praefatione, in qua [Col. 0496A] sanctus ille Viennensis episcopus, ad concinnandum Martyrologium suum, se «adjutum fatetur venerabili et perantiquo Martyrologio, ab urbe Roma Aquileiam, cuidam sancto episcopo a pontifice Romano directo;» hinc idem Eminentissimus citato capite 8 inferre non dubitavit: «Hoc ipsum simplex absque alio additamento Romanum Martyrologium, idemque perbreve, in quo tantum nomina Martyrum, locus ac dies passionis positi haberentur, esse illud ipsum, cujus meminit Ado.» Ita Baronius.
71. Sed pace ipsius dixero: non satis conveniunt ea quae Gregorius in epistola ad Eulogium de suo Martyrum libello praedicat, cum characteristicis Martyrologii Ravennae reperti ab Adone delineatis, ut utriusque verba conferenti ad oculum patebit; [Col. 0496B] neque enim Ado usquam insinuavit Martyrologium a Romano pontifice Aquileiam cuidam sancto episcopo directum, aut perbreve esse, aut sola duntaxat nomina Martyrum continere, aut solum locum ac diem passionis ponere; quae omnia Gregorius de suo tam clare et tam distinctis terminis asseruit. Caeterum quidquid ejus sit, praeconceptae opinioni insistens Baronius, satis ibidem patefacit ingens ejusdem istius Martyrologii, quo tenebatur, desiderium, dum ita loquitur: «Porro in omnibus quae viderim Martyrologiis Adonis impressis (non scio alias editiones tunc exstitisse praeter imperfectam Lipomani et aliam Mosandri) illud ipsum Roma acceptum desideratur. Egregiam certe, ac viris eruditis dignam optatamque navasset operam Mosander, [Col. 0496C] si hujusmodi illustre vetustatis monumentum, quod in suo manuscripto Adone haberi testatur, una cum ipso Martyrologio Adonis, quod post Surium ad septimum tomum Vitarum sanctorum adjecit, edidisset.»
72. Tam praeclaro purpurati Patris desiderio facturus satis Heribertus noster Rosweydus, cum novam Adoniani Martyrologii, exactioremque prioribus editionem meditaretur, curas mox omnes intendit, ut codicem ipsum manuscriptum S. Pantaleonis, ex quo suam Adonis editionem Mosander expresserat, nancisci posset; eoque a Cartusia Coloniensi perbenigne submisso, idem illud vetus Romanum Martyrologium, ut ipse vocat, quod suo Ado praefixerat, magno virorum eruditorum applausu, [Col. 0496D] una cum Adone vulgavit anno 1613, nihil dubitans quin ipsum illud Martyrologium reperisset quod olim Gregorius Magnus ad Eulogium scribens laudaverat. Juvat Rosweydum ipsum loquentem audire, in sua ad Paulum V pontificem maximum dedicatoria epistola: «Fero nunc, inquit, ad Sanctitatem Vestram, vetus hoc Romanum Martyrologium, quod Gregorius pontifex maximus ad Eulogium Alexandrinum episcopum scribens, per orbem universum dispersum et optavit et credidit. Fero quod Ado annis abhinc octingentis, tanti fecit, ut venerabile et perantiquum duxerit, sibique, velut prima operis sui lineamenta adumbrata proposuerit, quod suis rursus coloribus pingeret, lucis splendore illustraret. [Col. 0497A] Fero quod ad hunc usque diem latuit: cujus desiderio tantopere flagrabat cardinalis Baronius, ut animi sui testes tabulas exstare voluerit, quibus editorem excitaret, et gratiam ante beneficium reponeret. Hoc igitur Martyrologium tanto fidentius ad Sanctitatem Vestram defero, quanto plurium gravissimorum virorum patrocinio comitatum venit.»
73. Ita Rosweydus splendide ac eleganter munus, vel partum, ut ita dicam, suum communi fidelium Patri verbis ornare, ac religiose, non Thrasonice, ut garrit Beckius, modeste, inquam, ostentare non dubitavit, neque tunc cum illo dubitabant eruditi gravissimique viri, quorum patrocinio comitatus veniebat, quin vere Martyrologium ab sancto Gregorio [Col. 0497B] commendatum Romano pontifici porrigeret. Verum haec praemature dicta crediderim agnovisse subinde Rosweydum ipsum. Nimirum, dum haec scriberet, nondum illustre istud Hieronymianum Epternacense, de quo priori capite cum Bollando egimus, e carthusia Trevirensi feliciter eruerat. Etenim, ex utriusque, puta Hieronymiani et Romani parvi comparatione, facile agnovisset vir perspicacissimus, non huic tam proprie quam alteri aptari posse Magni Gregorii descriptionem, qua utique indicatur Martyrologium Hieronymianum, in quo tantum nomina martyrum, locus et dies passionis positi haberentur. Quod perbreve velit esse Baronius, non est ex mente Gregorii, cum in ipsius libello multi ex diversis terris atque provinciis, per dies [Col. 0497C] singulos cognoscantur martyrio coronati, qui character Hieronymianis proprius est; Romano parvo non item, ut brevi clarius elucescet. Haec omnia si observare potuisset Rosweydus, haud dubium quin vetus suum cum Gregoriano minime confundendum putasset. Nec vero inde splendor Martyrologio isti gratis quodammodo accersendus erat, cum aliunde veris suis propriisque non careat laudibus, quas ipsi ut meritas, ut debitas toto hoc capite vindicabimus.
74. Caeterum quod modo aiebat Rosweydus, plurium gravissimorum virorum patrocinio comitatum venire Romam, suum illud vetus Martyrologium verissimum existimo, tametsi modo promptum mihi non sit virorum illorum suffragia colligere. Sit nobis hic unus omnium instar Andreas Saussayus, in hac [Col. 0497D] saltem parte minime suspectus Rosweydi encomiastes. Laudaverat ipse non uno loco apparatus sui ad Martyrologium Gallicanum, procuratam veteris illius Martyrologii editionem, sed cap. 19 dispersos radios colligens, haec inter alia de Rosweydo praedicat: «Martyrologium vetus Romanum, tot saeculis abditum, tanto aestu a Baronio desideratum, multoque sudore a se perquisitum, tandem divino munere reperit, ac repertum primum in lucem produxit, notatiunculis sua eruditione dignis instructum, quod Paulo V pontifici maximo, pereleganti epistola dedicavit; ut ad solem, quemadmodum ait, radius, ad fontem rivulus, ad stipitem ramus, ad coelum sidus rediret, etc. Ita praefatur ad pontificem summum, [Col. 0498A] laetus de invento a se thesauro, redditoque, cui competebat, Domino, Heribertus, certe eximius ipse, solis sapientiae radius, vivi fidei fontis rivulus, virentis justitiae stipitis ramus, jamque coeli pulchrum ac aeternum sidus.»
75. Ecquid diceres Rosweydum hic a Saussayo ferme apotheosi donatum? Sed faxo brevi versam cytharam intelligas. Qui hic tam magnifice Rosweydum ejusque oblatum Pontifici munus ad sidera usque extollit, idem ipse alibi praefatum Martyrologium, praeconceptis suis de Areopagita ex Hilduino opinionibus adversari observans, quasi oestro percitus, diras quodammodo in ipsum ipsum editoremque evomit, turpiter recantans quae in utriusque laudem tam gloriose cecinerat, ut pluribus memorat Florentinius [Col. 0498B] in admonitionibus suis praeviis, pag. 17, nosque paulo infra uberius ostendemus. Ne vero pluribus aliis Rosweydi, ejusque procuratae veteris Romani Martyrologii editionis laudatoribus conquirendis tempus teram, aut lectori creem fastidium, unum producam egregie doctum, magnique inter eruditos nominis virum, Henricum Valesium, in dissertatione brevi discutienda, hoc de sui temporis scriptoribus testimonium ferentem: «persuasisse, nimirum, doctis hominibus Rosweydum, ut ab omnibus diversae etiam communionis viris hoc Martyrologium pro vetere Romano accipiatur, ejusque auctoritate ac testimonio omnes passim in libris suis utantur.»
76. Non est insolita Valesio grandior auxesis; [Col. 0498C] neque enim ita post Rosweydum abierunt docti homines, ut nullus ante Valesium Martyrologii illius oppugnator fuerit. Novisse poterat censorem, plane liberalem, V. C. Joannem Frontonem, Kalendarii Romani editorem, quo nemo brevius, nemo forte acrius contra insurrexit. Sed hunc infra suo loco conveniam. Neque ignorabat, opinor, Valesius Bollandi prudentissimum de eodem Martyrologio judicium, quod priusquam ultra progredimur, hic ex praefatione generali, cap. 4, § 5, compendiose subjiciemus. Plura equidem ibi offendo, in hoc nostro opere, aut restituta aut clarius exposita; verum quod ad toties jam nominatum Martyrologium attinet, clare ibi Bollandus edisserit, «non esse a Rosweydo editum illud quod erat S. Gregorii aetate [Col. 0498D] Martyrologium.» Rursusque post nonnulla alia, oculatissimo caetera Bollando non satis tunc perspecta, ita pronuntiat: «Illud tamen liquido constare existimo, non esse, quod describit sanctus Gregorius illud quod est a Rosweydo vulgatum. Neque tamen,» subdit: «hoc cuicuimodi sit, respuimus. Utinam plures similia antiquitatis monumenta, quod possunt, eruerent.» Mitto scrupulum, quo ibi Bollandus laborat, ne scilicet Martyrologium, a Rosweydo editum, Romanum minus nuncupet, «quia eo titulo ( Romani veteris ) editum a viro doctissimo, eaque apud eruditos invaluit nomenclatio.» Nemo aegre feret vocem vetus non ita convenientem a me in parvum mutatam, ut contradistinguam ab Hieronymiano [Col. 0499A] majore, quod facturum fuisse Rosweydum ipsum plane existimo, si tum codicem Hieronymianum longe vetustiorem vidisset, cum minus illud suum Romanum, non tam vetus, prelo commune reddidit.
77. Est itaque vera Bollandi et nostra sententia, characteres a S. Gregorio in celebri ad Eulogium et saepe jam laudata epistola exhibitos, in Martyrologium a Rosweydo editum quadrare nequaquam posse; cum ille indiculum indicet, in quo pene omnium martyrum, distinctis per singulos dies passionibus, collecta nomina habebantur, quod Rosweydino Martyrologio tam est certum non convenire, quam certum sit dies ibi aliquot vacuos reperiri, plurimos, autem ubi unicus uno die consignatur sanctus. [Col. 0499B] Accedit, quod ex eodem Gregorii testimonio constet, in eodem volumine non indicari, quis qualiter sit passus, sed tantummodo nomen, locum et diem passionis poni; at Romani parvi auctor plura et distinctiora addidit, per quae Gregorianum longe superat, non quidem aetate, sed nitore, claritate, et exacto rerum ordine. Demum Romanum nostrum pluribus locis talia signat quae Gregorio posteriora sunt, ut puta XIII Maii festum S. Mariae ad Martyres; XIV Septembris, lignum salutiferum crucis a Sergio papa inventum, etc.; I Novembris, festum omnium sanctorum Romae institutum, aliaque ab erudito lectore facile observanda, quae codicem Rosweydinum ad saeculum octavum rejiciunt. Haec in Bollandi sententiae omnimodam confirmationem [Col. 0499C] sufficiant.
78. Unum est quod non satis perspexit venerandus magister noster, dum nempe in ambiguo posuit, utrum ex his sanctus Ado habuerit, minus illud Rosweydinum, an hoc majus, scilicet Hieronymianum; mihi enim certissimum videtur Adonem sic loqui, ut tota ejus oratio Romanum parvum aperte designet, nec ullum aliud Martyrologium designare possit. At inquit Bollandus, «plures multo sanctos habet Ado in suo Martyrologio, quam qui in minori Romano continentur; imo parum admodum ex illo haurire subsidii potuisset, cum praesertim Usuardi haberet Martyrologium, quod et natales indicabat singulorum atque etiam plurium . . . » Recte fatetur Bollandus hic sibi aquam haerere: opus enim fuisset [Col. 0499D] plurimorum annorum labore, plurium Martyrologiorum diligentissima inter se collatione, ad hujusmodi nodum dissolvendum, cujus pars posterior vix demum post quinquaginta et amplius ab opere de Actis sanctorum inchoato annos a Papebrochio observata est tomo V Junii, pag. 250, col. 1 in fine. Nimirum praepostere a majoribus nostris semper citari solitos Usuardum et Adonem, semperque in ea suppositione quod ille hoc esset antiquior, atque adeo Adonem sua ex Usuardo accepisse, aut saltem accipere potuisse; vel, ut in prologo ad Bedam num. 11, vel tomo IV Junii, pag. 482, infra B, arguebat laudatus Papebrochius, nihil alterum scivisse de altero. Quibus similia per viginti tres tomos de Actis Sanctorum, [Col. 0500A] innumeris locis recurrunt. Haec autem omnia cum veritate non cohaerere Observationes nostrae diebus singulis textui Usuardino adjectae sole meridiano clarius manifestabunt.
79. Prior autem difficultatis pars, quod plures multo sanctos habeat Ado in suo Martyrologio, quam qui in minori Romano continentur; quodque proinde parum ad modum ex illo subsidii haurire potuisset, pace Bollandi dixero, facillime dissolvitur, nam Ado nusquam insinuat se omnes sanctos suos ex venerabili et perantiquo Martyrologio desumpsisse, sed adjutum se eo fatetur, ut dies martyrum, qui confusi in Kalendis satis inveniri solerent, verissime notarentur. Id nempe, nisi vehementer fallor, sanctus Martyrologus innuit, reperisse se in eo Martyrologio, distinctam [Col. 0500B] dierum seu Kalendarum seriem, quae in Hieronymiano, quo etiam certissime usus est, turbato, luxato et confuso ordine, adhuc hodie, post multorum eruditorum diligentissimam operam, repraesentatur. Atque huc refero τὸ verissime notarentur, hoc est distincte, nam Martyrologii istius auctor, quisquis fuerit, nihil minus curasse videtur quam ut ad veros obitus aut martyrii dies sancti reducerentur; satis se fecisse existimans, si quos hinc inde ex Veteri Testamento, aeque ac ex Novo, sed maxime ex Rufino colligebat sanctos, certis diebus, pro suo fere arbitrio, innecteret. Atque haec altera nostra observatio est, per singulos ferme dies discurrens, quae majores nostros hactenus latuerat, quaeque non nisi indefessa et continuata Martyrologiorum nostrorum [Col. 0500C] perscrutatione erui, digeri, et confirmari potuit. Ad duas propositiones rem totam contraho; quarum haec prima: Ado in adornando Martyrologio suo usus est Romano parvo Rosweydi, tanquam stamine, si ita loqui licet, totumque ferme ad verbum descripsit. Haec altera: Usuardus Adonem, quem Flori librum secundum appellavit, ita in omnibus secutus est, ut verum dici possit Adonis compendium. Sed de hac propositione, ut jam supra monuimus, cap. 3 fusius tractandum.
80. His ad sequentem dissertationem quodammodo praerequisitis et praecognitis, Romani parvi, ejusque editoris Rosweydi patrocinium hic ita suscipimus, ut licet cum Bollando, in eo plane errasse censeamus, quod Martyrologium suum illud esse putaverit [Col. 0500D] de quo Gregorius ad Eulogium Alexandrinum meminit, sic, inquam, ejus patrocinium suscipimus, ut contra multos obtrectatores asseramus, verum, venerabile, et perantiquum Martyrologium esse, ab urbe Roma Aquileiam, cuidam sancto episcopo a pontifice Romano directum, et Adoni postmodum a quodam religioso fratre aliquot diebus praestitum: quod, Ado, diligenti cura transcriptum, positus apud Ravennam, in capite sui operis ponendum putavit: quanquam non diffiteamur interpolationes aliquas adjectas fuisse, quibus nullum hactenus Martyrologium vacuum reperire potuimus. Haec adversus Saussayum, Frontonem, Florentinium, et quoscunque alios Romani parvi adversarios propugnanda sunt. [Col. 0501A] Alterum nobis cum Henrico Valesio negotium, qui titulum potius quam Martyrologii ipsius substantiam aggressurus, citatam dissertationem deproperavit, Eusebianae editioni ad calcem pag. 315 subnexam, quam hic primum excutiendam arripimus, ut, salvo capite, reliquum corpus facilius tutemur.
81. Henricus Valesius supra laudatus, singulari illa sua dissertatione, qua Rosweydi Martyrologium atque una Hieronymianum aggreditur, primum pugnat, ante Sixtum V nullum in Ecclesia Romana fuisse peculiare Martyrologium. Ipsum audiamus: [Col. 0501B] «Ego vero contra affirmo, inquit, nullum unquam fuisse proprium ac peculiare Martyrologium Ecclesiae Romanae, ante illud quod jussu Xysti V pontificis maximi editum est hoc titulo, ac Baronii notationibus illustratum.» Affert deinde causas quae ipsum ad ita sentiendum impulerint, sed quarum pleraeque ad meram de nomine quaestionem recidunt, ut bene ostendit Florentinius, admonitione 5, totam illam Valesii machinam feliciter evertens. Omnium manibus teruntur ea opera, ut proinde hic telam retexere opus non sit. Probat, et recte, Florentinius, Hieronymianum a se vulgatum, quod vetustius occidentalis Ecclesiae Martyrologium intitulavit, omnino nuncupari posse Romanum, seu Romanae Ecclesiae Martyrologium, tametsi eo nomine, nec a S. Gregorio, [Col. 0501C] nec a Beda, Adone, aut Usuardo designatum fuerit. Id certe mirum videtur Valesium nempe agnoscere characteres omnes a S. Gregorio distinctos Martyrologio Hieronymiano apprime convenire; imo, dicere Gregorium Magnum, habere se Martyrologium, in quo multorum simul Martyrum nomina, etc., constanter tamen abnuere Romanum Martyrologium a Gregorio Magno esse nominatum, aut Martyrologium illud proprium ac peculiare fuisse Ecclesiae Romanae. Quasi aliud hodie sit Martyrologium Romanum quam quod commune est cum reliquis ecclesiis occidentalibus.
82. Tale autem Martyrologium annis abhinc mille exstare debuisse, ut etiam terminis ipsis cedat Valesius, luculentissimo testimonio evincitur ex [Col. 0501D] concilio Cloveshoviensi, anno 747 sub Cuthberto, Doroberniensi archiepiscopo, capitulo 13, apud Spelmannum tomo I, pag. 249; apud Labbeum tomo VI, col. 1577, ubi haec formalissima verba diserte exprimuntur: Itemque ut per gyrum totius anni, natalitia sanctorum uno eodemque die, juxta Martyrologium ejusdem Romanae Ecclesiae, cum sibi convenienti psalmodia seu cantilena venerentur. Nec aliud esse potuit Martyrologium quod abbates Franciae, in conventu Aquisgranensi anno 817 in choro recitandum praescripserunt capitulo 69, apud Labbeum tomo VII, col. 1511, his verbis: Ut ad capitulum primitus Martyrologium legatur. Quae cum de imperfecto Bedae operae accipi prorsus nequeant, [Col. 0502A] multo minus ad juniores Martyrologos referri, haud dubium quin de Romano, sive magno, aut Hieronymiano, sive de vetere Rosweydi et parvo intelligantur. Refer quo volueris, convincitur Valesius ante Sixti V tempora MARTYROLOGIUM ROMANUM vere exstitisse. Conveniat ipse modo cum Florentinio de ea appellatione, Hieronymianis abscribenda, ego ad parvum nostrum accedo, contendoque et ipsi concedendam esse Romani Martyrologii, sed minoris seu parvi nomenclaturam.
83. Hic cum utroque viro clarissimo certandum est. Negant ambo Rosweydi Martyrologium Romanum dici posse, sed argumentis plane diversis. Florentinius enim, ut infra clarius patebit, putat Martyrologium a Rosweydo editum, non esse illud quod [Col. 0502B] Ado operi suo praefixit, sed potius contractum ex Adone compendium, saeculo undecimo non vetustius: Romani appellationem haudquaquam negaturus, si vere illud esse crederet, quod a Romano pontifice, cuidam sancto episcopo Aquileiam directum, atque ab Adone Ravennae repertum et descriptum est. Nimirum male supponit vir doctissimus non aliud Martyrologium Ravennae reperisse et descripsisse Adonem, quam Hieronymianum ipsum, quale se Adoni conjunctum, in uno aut altero codice, deprehendisse testatur. Florentinio destinatur proxime sequens articulus, sic ut modo, cum solo Valesio supersit controversia; qui postquam Romani Martyrologii vocabulum majori illi et vetustiori, a S. Gregorio memorato, eripere frustra tentavit, sic demum ad [Col. 0502C] Rosweydinum descendit: «Et haec quidem ad locum Gregorii Magni satis sint dicta. Quod spectat ad testimonium Adonis Viennensis, non difficilis est responsio. Nam praeterquam quod recentior est Ado, nec ad tantae vetustatis monumentum confirmandum satis idoneus, ex ejus verbis nihil elici potest, quo probetur fuisse ullum Martyrologium Romanum. Ait enim Ado vetustissimum Martyrologium sibi traditum fuisse a quodam, quod olim a Pontifice Romano missum esset Aquileiam. Non dicit Ado, Martyrologium fuisse Romanum; sed tantum missum a Pontifice Romano Aquileiam. Verum monachus ille, qui hoc Adoni affirmabat, ei imposuit procul dubio, ut majorem codici suo auctoritatem compararet, et munus suum, ac describendi copiam, quam [Col. 0502D] Adoni fecerat, venditaret. Non enim Romae, sed Aquileiae compositum est illud Martyrologium, quod Ado Martyrologio suo praefixit, ac Rosweydus pro vetere Romano nobis postea edidit.»
84. Multa hic paucis pro auctoritate satis rotunde et confidenter definit Valesius, quorum, ut a fine incipiam, postrema duo illi aperte inficior, nempe monachum Adoni imposuisse, quod valde temere, et Martyrologium Aquileiae compositum esse, quod non minori levitate astruitur; nec enim vestigium apparet uspiam quo magis Aquileiae quam Hierosolymis compositum dicatur Rosweydi Martyrologium, nec id juris Valesiio tributum credimus ut sine causa, virum religiosum audacter mendacii arguat. [Col. 0503A] Vidit haec ante me, nisi fallor, eruditissimus Mabilio, in praefatione ad Saec. IV. Benedictin. partem secundam, pag. LXXXVIII et sequenti, illa ipsa Valesii verba referens; sed nescio quo religionis obstrictus vinculo, ita subjecit: «Hanc viri eruditissimi, et mihi maxime suspiciendi sententiam penitus refutare nolim, sed tamen dissimulare non possum auctoritatem concilii Cloveshoviensis,» etc., cujus et Aquisgranensis verba proxime retulimus. Equidem Valesium et doctos quoslibet viros demisse suspicio et veneror, sed usque ad aras, non ita, inquam, ut prodita veritate quidquam ab eis suscipiam, quod sine vade, sine teste comminiscuntur. Non tanta mihi Valesii auctoritas, ut non contra, et religiosi fratris, sive is monachus, sive alius fuerit, [Col. 0503B] et Adonis testimonium sincerum et verum existimem; nec id mihi eripi patiar, nisi contrariis argumentis apertius evincatur.
85. Ex utriusque testimoniis habeo Martyrologium et quidem venerabile ac perantiquum; habeo ab urbe Roma Aquileiam cuidam sancto episcopo, a pontifice Romano directum. Quid, quaeso, sponte sua inde profluat? nisi Martyrologium illud Romae conscriptum, Romae usitatum fuisse, demum, aeque Romanum nominari posse, ac illud vetustius vulgo Hieronymianum a S. Gregorio commendatum, quod passim eruditi alii cum Bollando et Florentinio vere et proprie Romanum dici posse assentiuntur, quidquid Valesius contra tricetur, in hac parte a Florentinio abundantissime confutatus. Neque opponas [Col. 0503C] hinc fore consequens quod duo fuerint Romana Martyrologia, nam in eo nihil magis piaculi, quam quod plura sibi invicem Sacramentaria successerint, ut Gregorianum Gelasiano, illud hoc ornatius et exactius: sic enim minus Romanum, nitidius et clarius, alteri majori et confusiori facile substitui potuit, licet septem aut octo dies nunc vacui appareant, qui forte amanuensium socordia sic fuerint relicti. At Romae nullum hujusmodi exemplum repertum est. Quid tum postea? Quis Romae Hieronymianum invenit? Quis nescit Romana illa vetusta, seu magnum seu parvum, plane intercidisse, postquam Usuardinum, commodius et elegantius in omnes fere Occidentis Ecclesias introductum est? Plusculum lucis ex dicendis accedet.
[Col. 0503D] 86. Pergit Valesius: «Totum fere istud Martyrologium quod a Rosweydo publicatum est, descriptum est ex ecclesiastica Historia Rufini presbyteri Aquileiensis, cum ipsis etiam mendis quae in Rufino habentur.» Idque probat pro toto anni decursu, ex diebus quinque; ex pridie Nonas Februarii; Idibus Aprilis; item XIX Octobris; secundo Novembris, et IV ejusdem mensis, ubi non male animadvertit Theodotum Laodicenum perperam a Romani parvi compilatore inter sanctos relatum, ut pluribus ad diem II Novembris disseruimus. Quanquam non dissimulavero, magna hic denuo superjectione Valesium uti, cum neque totum, neque media pars, imo nec quinta pars Romani parvi ex Rufino conflata [Col. 0504A] sit. Fateor nihilominus haec sola esse, quae tanto viro digna, in ea dissertatione dici possint, quaeque in Observationibus nostris ad plurimos Usuardinos textus, toto opere inculcavimus. At vero tota concidit Valesii conclusio, videlicet, Martyrologium illud, quod Ado Viennensis suo praefixit Martyrologio, nullo modo dici posse Romanum. Quod autem nova auxesi intorquet, gravissimis erroribus scatere, ad unum restringitur Theodotum Laodicenum.
87. Ast hic error Martyrologii istius auctori facile condonabitur, si meminerimus bona fide ex Rufino acceptum, ab homine nec satis docto, nec satis critico, ut aliunde deprehenderet, Theodotum in Ariana haeresi perseverasse, quod tot alios viros eruditos [Col. 0504B] post ipsum latuit, quemadmodum novimus Eusebium Caesariensem per tot saecula in Usuardi Martyrologio locum inter sanctos obtinuisse, quo eum tandem deturbavere Martyrologii Romani reformatores. Si tam carus Valesio fuisset Theodotus, forte pro ejus orthodoxia asserenda, aeque ac pro Eusebiana decertasset. Sic pridem in litteris ad me Castellanus ingenue fassus est, iniquam agnoscens Valesii agendi rationem: «Videtur enim, inquiebat, ad vindicandum Eusebium, vel eo potissimum inductus, quod e Romano Martyrologio erasum aegrius ferret Theodotum, eo acrius prestringere quod in eo superstes sit: aequa ratio postulabat ut vel ambos damnaret, vel tueretur ambos.» Ut ut est, affirmat quidem, pene dixeram divinat Valesius, sed nullo [Col. 0504C] modo probat «aut Adonem fucum nobis fecisse, qui hoc Martyrologium, tanquam a Romano pontifice transmissum ediderit, aut monachum, qui hoc Adoni affirmaverit, illi imposuisse.» Nos ab utroque vera relata credimus, et Martyrologium a Rosweydo editum, Romani titulo neutiquam privandum.
88. Sane non multis argumentis opus est, ut refellatur quod gratis astruitur; nec vero Adonis sanctitatem, nec religiosi fratris fidem, tota illa sua dissertatione, saltem apud cordatos labefactavit Valesius. Ut autem, qui sententiam nostram egregie confirmet, laudatus modo Claudius Castellanus, mihi, ut supra dicebam, ad edendum Usuardum adhortator incitatorque praecipuus, in sua ad primi Bimestris Martyrologii Romani, notis longioribus [Col. 0504D] illustrati, praemonitione, prudens, doctum, verum, sensatum, exactumque judicium ferens pag. 17, quod hic ex Gallico Latinum facio. Ita habet: «Parvum Martyrologium, Roma Aquileiam directum, editum est a Rosweydo, sub nomine VETERIS ROMANI; sive titulum istud in ms. sancti Pantaleonis Coloniae apud Cartusianos servato repererit, sive ipse de suo ascripserit: quod certe non nisi meritissime fecisset, quandoquidem in eo ms. inveniatur Martyrologium longiori Adonis praefixum, pateatque sanctum illum Viennensem archiepiscopum, in Martyrologii sui praefatione asserere, se in capite operis posuisse venerabile et perantiquum Martyrologium, Roma Aquileiam, cuidam sancto episcopo a Romano pontifice [Col. 0505A] directum, quod religiosus frater, inquit, mihi aliquot diebus praestitit, quodque apud Ravennam positus transcripsi. Quis credibile faciat Romanum pontificem aliud Martyrologium Romanum Aquileiam direxisse, quam quod Romae tunc temporis esset usitatum?»
89. «At vero ( Castellani semper verba sunt ) quod probat manifestius Martyrologium in capite Adoniani operis, apud sancti Pantaleonis Coloniae repertum, certissime esse antiquum Romanum, ad usum Ecclesiae Romanae, verumque apographum illius, quod Romanus pontifex Aquileiam direxerat; non solum inde sumitur, quod sancti ibi reperiantur Romanae urbi proprii et Hieronymianis plane incogniti, ut Martina, Dafrosa, Papias et Maurus, [Col. 0505B] solo mense Januario; neque ex eo quod Cathedra sancti Petri proprio die signetur, ab Antiochena rectissime distincta; verum etiam, quod inter varias ecclesiarum Romanarum dedicationes, illa quoque occurrat, quae est sacelli alti, castri sancti Angeli, expressa per terminos INTER NUBES, quodque festo sancti Sebastiani, legatur ejus sepultura IN VESTIGIIS APOSTOLORUM, designando per haec verba Catacumbas, in quibus sanctorum Petri et Pauli corpora aliquandiu quieverunt. Et quomodo, inquit, post haec moderni aliqui scriptores, mutua terentes vestigia, ausi sunt asserere Martyrologium a Rosweydo editum non esse vetus Romanum, sed potius Hieronymiani Martyrologii apographum? Ecquid inde liquet, viros illos, siquidem Martyrologium illud inspexerint, [Col. 0505C] non nisi levi oculo lectitasse? Etenim praeter ea, quae de sanctis Romanis, et Romanarum ecclesiarum singularibus dedicationibus jam diximus, minima quaevis attentio aut applicatio patenter ostendit, totum Rosweydini Martyrologii contextum, ab omnibus Hieronymiani Martyrologii cognitis apographis diversissimum esse.»
90. Haec omnia a Castellano rectissime observata sunt, plura haud dubie dicturo, si adhuc paulo profundius Romani parvi arcana rimasset, quae toto hoc opere clarius ob oculos posita sunt. Audiamus tamen factam ab eo Parvi nostri cum Hieronymianis comparationem: «In Rosweydino dies vacui inveniuntur, in Hieronymianis quantumcunque abbreviatis, omnes dies pleni sunt. Rursus in illo composita [Col. 0505D] omnia et ordinata, in hisce confusio ingens ab varia ecgrapha saepius transumpta. In Rosweydino plures Veteris Testamenti prophetae consignati sunt, in Hieronymiani vetustioribus apographis nullus. In illo martyres et sancti alii ex Rufino accepti, at non Lugdunenses; in istis Lugdunenses sunt et pauci alii, adeo ut fatendum sit Rosweydinum vetus autographum esse, magno studio elaboratum, nullo autem modo ex alio desumptum. Hinc prudenter conjicitur, Romanos Hieronymiani, in quo sola martyrum nomina et palaestrae notabantur, pertaesos, aliud praeoptasse, in quo selecti et novi sancti, tum martyres, tum alii, minori numero annuntiarentur, ascriptis imperatoribus judicibusve, sub quibus passi [Col. 0506A] erant, aliisque circumstantiis; quae omnia perapposite in veteri Rosweydino exprimuntur. Quid, quod credibile sit, illud ipsum esse Martyrologium Romanae Ecclesiae, toto Occidente cognitum ab anno 747, quo in Anglia habitum est concilium Cloveshoviense, cujus canon 13 haec verba definitiva subministrat . . . . » Habes supra num. 81.
91. Pergit Castellanus ostendere, Adonem, dum circa annum 858 Martyrologium scriberet, merito ductorem suum Aquileiae repertum, perantiquum aeque ac venerabile appellare potuisse. Nec sibi objectari patitur paucula Romani parvi additamenta, ut Erminonem, seu Erminum Lobiensem XXV Aprilis; inventionem reliquiarum in Stabeteto, ejusdem mensis XX aut dedicationem Malmundariensem XVII Novembris; [Col. 0506B] cum satis pateat, similia a coenobiis, quorum id aut simile manuscriptum olim fuerit, facillime adjici potuisse, quemadmodum Quirinus XXX Aprilis, addo vigiliam Apostolorum eodem die, aut hujusmodi minutias alias, quas Romanis fatemur non convenire: ex aliis enim plurimis apertissimum est, singulas quasque Romae proprias solemnitates ita ab Adone descriptas, ut antesignanum suum semper quasi digito praemonstret. De caetero, mirum videtur Castellano, et mirum cuique videri debet, tam antiquum codicem, tam integrum ad nostra tempora pervenisse. Porro an festum omnium Sanctorum inter accessiones censeri debeat, suo loco dicemus. Fatetur autem per errorem, a Martyrologii illius auctore, Rufinum nimis caece secuto, Theodotum [Col. 0506C] Laodicenum adjectum fuisse, de quo nos plura alibi. Alia Castellani, pro authentia, vetustate et auctoritate Romani parvi argumenta sparsim reperiuntur toto primo bimestri, ab ipso cum egregiis notis vulgato, cujus operis complementum utinam aliquando videre liceat! Sed jam dicta, ultra mensuram, ni fallor, sufficiunt, ut Valesii aliorumque objecta penitus convellantur.
92. Hic verbo monendus lector inter adversarios mihi nequaquam objiciendum venerandum magistrum meum Danielem Papebrochium, dum haec scribo, ad laborum coronam, senio et meritis gravem, a Domino, uti plane confidimus, evocatum. Non, inquam, ille inter adversarios hic mihi objiciatur, tametsi variis locis, in magno nostro de Actis [Col. 0506D] Sanctorum opere, sed praecipue tomo V Junii, pag. 550, litt. C, oppositam sententiam ex incidenti propugnet. Pridem et saepe fassus est, se in eorum hic numero esse, quos proxime aiebat Castellanus, viros caetera eruditissimos, re non satis examinata, alios transcripsisse, atque adeo de Romano nostro parvo non sensisse pro merito. Ibi certe Papebrochius Florentinii opinionem paucis verbis totam complexus est; sed auditis subinde solidioribus rationum nostrarum momentis, iniquiorem illam censuram, et eo loco et quocunque alio in Actis adoptatam, induci prorsus et eradi voluit. Porro tum citati Florentinii, tum caeterorum Romani parvi impugnatorum argumenta, non minus quam Valesiana, longe [Col. 0507A] a scopo aberrare, nec ullo pacto venerabilis et perantiqui Rosweydini Martyrologii auctoritatem infringere, jam etiam demonstratum est.
93 Jam ex Castellano audivimus neotericos nonnullos, re minime perpensa, descriptores mutuos, ausos nihilominus asserere Romanum nostrum parvum, a Rosweydo vulgatum, ex majori et vetustiori Romano, vulgo Hieronymiano, contractum esse compendium. Tales ego paucos reperire memini; verum [Col. 0507B] quicunque ii sint, nae illos in hujusmodi rebus imperitissimos esse oportet, qui ex unius solius mensis, imo paucorum dierum facta inter codices collatione, apertissime convinci possunt, Martyrologii illius auctorem tam esse ab Hieronymianis remotum, ut plerisque diebus ne unum quidem nomen referat, quod in Hieronymanis inveniatur. Censeo itaque, tales adversarios nec refutatione dignos esse. Majus facessunt negotium, qui exteriori quadam fallacique similitudis imagine delusi, sibi induxerunt in animum, Martyrologium nostrum parvum, non aliud esse, quam puram putam Adonis epitomen, duobus minimum saeculis ipso Adone posteriorem. Inter hos praecipui sunt laudati jam supra Andreas Saussayus, in opere de scriptoribus mysticis a Florentinio [Col. 0507C] citatus: Joannes Fronto, praenotatorum ad Kalendarium, anno 1652 editum, § 8, et Franciscus Maria Florentinius, ad Martyrologium Hieronymianum admonitione praevia 4 et 5. A Frontone incipiam, cujus paragraphus eo facilius evertitur, quod rotunda ejus et nulla ratione subnixa affirmatio, per oppositam negationem aeque rotunde, plane et prorsus elidatur. Paragraphi ipsius titulus est: Quid censendum de Martyrologio Romano vetere, quod edidit Rosweydus? Decretoria est responsio; attende.
94. «Martyrologium illud non est nisi epitome Martyrologii Adonis, ut facile agnoscet, qui conferet ipsum: habet eadem errata, habet eadem saepe verba; nonnulla fuere addita: denique nullo modo [Col. 0507D] Romanum est, nec vetus. Et quod non sit vetus, demonstratur ex eo quod solemnitatem Omnium Sanctorum inscribit, quam certum est non antecedere tempora Gregorii III, qui sedit anno 731, aut Caroli Magni, qui decessit anno 813, ut demonstravi ad I diem Novembris. Romanum non est, nam cum de sancto Felice loquitur XIV Januarii, seu XIX Kal. Februarii, sic scribit: Nolae, Felicis presbyteri, in Pincis sepulti. Et quis nescit PINCIS esse locum qui Romae est, non vero Nolae, ut demonstravi ad illum diem? Hoc autem erratum non cadit in Romanum scriptorem, sed venit ex Adone. Nemo dicat me hic conjecturis indulgere, res certa est. Alioquin mea non refert, Martyrologium illud esse, vel non [Col. 0508A] esse Romanum, sed tenemur quae vera sunt proferre.» Hujusmodi ratiocinio argutari quis facile posset, Menologium Graecum a cardinali Sirleto Latine redditum, non esse a Baronio in Martyrologium Romanum translatum, sed ipsum illud Menologium ex Romano moderno extractum fuisse.
95. Certe paucis hic multa transigit vir doctissimus, rem una confecturus, si solidis momentis censuram fulcivisset. Si ego flatu unico totam illam periocham, non solum incertam, sed levem, sed falsam pronuntiavero, nemo merito dixerit, me conjecturis indulgere, cum dicta sigillatim probaturus sim. Non magis mea refert, quam Frontonis, illud Martyrologium esse vel non esse Romanum; sed si tenemur, quae vera sunt proferre, eadem plane religione [Col. 0508B] tenemur, quae falsa, aut sunt aut saltem plane videntur coarguere. Amabo, quid ex his sequitur, habet eadem errata, habet eadem saepe verba? An quod Romanum parvum ex Adone? an non evidentius, quod Ado ex Romano parvo acceperit, ipso praesertim tam luculenter testante, sibi apud Ravennam posito, a quodam religioso fratre aliquot diebus praestitum, a se diligenti cura transcriptum, et in capite operis sui positum? Sint ibi errata eadem, sint eadem verba omnia, sint iidem apices; quis, obsecro, aliud inde educat, quam illum transcripsisse, qui se disertissime transcripsisse profitetur? At nec vetus est, nec Romanum. Postremum abunde demonstratum est, et porro demonstrabitur, nec miserum IN PINCIS eum nobis titulum eripiet, de quo videnda Observatio [Col. 0508C] ad citatum diem XIV Januarii. De vetustate ita brevi statuemus, ut ex festivitate Sanctorum omnium, nihil Frontoni subsidii sit accessurum: hic modo ad rem nostram satis est, tam vetus esse, ut Adoni in adornando Martyrologio suo vere praelucere potuerit.
96. Supersunt bini adversarii, Saussayus et Florentinius, quorum non definitionibus, sed rationibus respondendum est. Retulimus non ita pridem magnifica Saussayi in Rosweydum, ob veteris illius Romani Martyrologii publicationem, profusa elogia. Verum congestas laudes alibi in vituperia vertit, quae cum apud Florentinium inveniam, in fonte quaerere supersedeo. Hunc igitur audiemus, et presso pede sequemur ad singula. Erat primo Saussayus in eo, quod Rosweydi codicem cum Bedae Martyrologio [Col. 0508D] componens, ridicule asserat, esse merum Martyrologii Bedae indicem; forte qui alium Bedam non noverat praeter Plantinianum, ex Adone male consutum, facile induci potuit, ut alterum alterius epitomen faceret, quemadmodum Florentinius Adonis epitomen censuit, dum ipsum cum Adone conferret. At pupillam oculi Saussayo laeserat Rosweydus, Hilduini de Dionysio placita ex suo codice impugnando. Hinc acriores illae in Rosweydum invectivae, hinc illa plurium argumentorum series, qua ipsum impetens, plerosque graves et eruditos viros negare affirmat, Martyrologium illud Rosweydi esse vetus Romanum, ab Adone laudatum, et a S. Gregorio depictum, etc. Verbo spurium decernit, diversum a [Col. 0509A] vero et repudiandum esse, imo corruptum, fucatum, et ex corruptissimo codice depromptum. Sic in extrema opposita foede prolabuntur, qui de rebus non satis discussis et perpensis, nunc amore, nunc odio distracti, temere pronuntiant. Ultro admisi, Rosweydi Martyrologium non esse Gregorianum; at non esse ipsissimum illud, quod ab Adone laudatum est, id vero pernego, nec id unquam extundent Saussayi aut Florentinii ratiocinia, quorum ut medullam contraham, sic ordine prosequor.
97. Arguebat, ut video, Saussayus a vocabulo natalis, sed quam imbelli telo, tam non digno quod repellatur. «At urgent fortius, inquit Florentinius, quae deinde censor opponit, Martyrologium nempe illud nequaquam esse posse, quod Ado laudavit, et [Col. 0509B] a quo se plurimum adjutum fatetur. Primum, quod ex tribus antiquis codicibus, quibus Rosweydus usus est, in uno tantum invenerit Adoni praefixum, cui potius tanquam Kalendarium praefigi potuerit, et cujus specimen revera non incongruum exhibet. Inde Rosweydum exagitat, quod putaverit Adonem ubique vestigiis Romani veteris insistere, cum ex locis adnotatis certum ostendat, Romanum illud putatitium in multis cum Adone non convenire, in aliquibus exuberare.» Si nihil ibi habeat Saussayus quod fortius urgeat, vere ostendit se ea solum causa Rosweydum aggredi, ut Hilduinum suum tueatur. Quid si decem, quid si viginti codices Adonianos reperisset Rosweydus, Romano parvo vacuos, atque in solo aliquo, ordine quinto et vigesimo, feliciter praefixum, [Col. 0509C] an inde, obsecro, minoris faciendus esset tam diu expetitus, tandiu desideratus thesaurus? An minori eruditorum omnium applausu ubique acceptus est Beda, a Majoribus nostris editus, tametsi contextus ille a centenis codicibus abfuerit, in uno solum aut altero, imo in duabus laciniis Romana altera, altera Divionensi repertus.
98. Edat nobis modo aliquis tot latentia antiquorum opera, vel si a millenis aliis codicibus abfuerint faxo et gratanter et benevole ab eruditis omnibus admittantur, si nullo alio praeterquam raritatis vitio laborent. Scimus ab Aloysio post longam molestamque perquisitionem repertum esse Adonis exemplar aliquod, in cujus comparatione, omne aurum nihil esse duxit. Cedo cui homini in mentem venerit, editionem [Col. 0509D] ejus redarguere, quod sola et prima esset? Alia exempla magis, vel minus integra vidit Mabilio, viderunt alii, a quibus etiam forte aberat Romanum parvum, imo ipsa Adonis praefatio; nec tamen inter eruditos ullus ex eo capite suspectum habuit, quod tam feliciter orbi litterario porrexerat Rosweydus. Quid, quod testetur laudatus Mabilio Saeculo IV Benedictino, parte II, pag. 272, in pluribus, quae vidit istius Martyrologii (Adonis) exemplaribus manu exaratis, non comparere Adonis nomen; an inde fortasse etiam arguet Saussayus, Martyrologium, quod Adonis nomine venit, perperam ei attribui, quia in multis exemplaribus, Adonis nomen non comparet?
[Col. 0510A] 99. Aliud aeque insipidum est. Rosweydi Martyrologium Adoni tanquam Kalendarium praefigi potius potuit. Jamne excidit, quod paulo ante Saussayus dixerat, merum Martyrologii Bedae indicem esse? Profecto longe inter se differunt Beda, etiam supposititius, et Ado; saltem tantum, ut utrique idem index aut Kalendarium non conveniat. Sed neque illud satis capio, qua demum verisimilitudine Romanum parvum, tanquam Adonis Kalendarium venditetur, si certum ostenditur, in multis cum Adone non convenire, in aliquibus exuberare? Si index aut Kalendarium cum opere non convenit, operis illius index aut Kalendarium dici omnino nequit, non magis quam Kalendarium Missali Romano praefixum, aptari possit Liturgiae Graecanicae, aut Copticae. Nimiam hic [Col. 0510B] video minutias quisque excutiendi indeque argutandi pruriginem, ubi moderatiori, et accommodata rebus ipsis censura est opus. Demus aliquid antiquis codicibus, fateamurque cum Florentinio, sacras ipsas Tabulas, ut Sacramentaria, Diptycha, Martyrologia, non potuisse ad nos tam integra pervenire, ut per summam notariorum aut amanuensium ecclesiasticorum incuriam, aut truncata, aut interpolata non sint; adeo ut ad rigidiorem criticen id genus codices revocare, idem sit ac eos prope convellere, quemadmodum in codicibus suis Hieronymianis satis expertus est Florentinius, et nimis quam frequenter experiuntur, qui codices antiquos, praesertim usuales, ut sunt Martyrologia, saepius versant.
100. Multa Mosander in sua Adonis editione asterisco [Col. 0510C] notaverat, tanquam auctori abjudicanda; plura in appendicem rejecerat Rosweydus: sed ecce Mabilio, citato jam loco, pleraque restituenda putat; alia vero, quae alii genuina censuerant, ab interpolatore inserta. Quae eo solum huc adducimus, ut pateat vix humanitus fieri posse, ut tales codices ad nos integri perveniant; quod in hac nostra Usuardi editione diebus prope singulis usuvenit. Nihil proinde miri erit, si in Romano parvo addita aliqua, alia hinc inde detracta fuerint, quamvis id raro accidisse deprehenderimus. Quomodo igitur adhuc magis oppugnant Rosweydi Kalendarium dies frequentes a martyribus vacui? Vere obtundit Saussayus. Numeremus primum quot dies in Romano parvo vacui sint, et subducta ratione, universum reperiemus septem; [Col. 0510D] nimirum XXVII Februarii, XXIV Aprilis, XXIII Maii, VIII Junii, XV Octobris, XX Octobris et XVI Novembris. Atque hi sunt frequentes illi dies a martyribus vacui? Ecquid terminis abuti oportet, ut inter trecentos sexaginta quinque dies, deficientibus solis septem, FREQUENTES dicantur deficere? At enim, si recte hoc argumentum expenditur, quo frequentiores fuerint in Romano parvo dies vacui, eo minus speciem referet Adoniani Kalendarii, ut vocat Saussayus, aut Adonianae epitomes, qualem fingit Florentinius.
101. Instat Saussayus: «Si Ado in praefigendis diebus festis, male alioquin per singulos dies ac Kalendas dispositis, hoc ( Romano parvo ) usus esset, cum et in eo aliqui dies deficerent, non utique Bedam et [Col. 0511A] Florum supplere potuisset.» Novus hic scrupulus est: nusquam scripsit Ado se ex Romano parvo supplevisse dies omnes qui in Beda a Floro ancto desiderabantur, sed adjutum se fatetur, ut dies martyrum verissime, hoc est, distincte, notarentur, qui confusi in Kalendis inveniri solebant, non utique in Beda et Floro confusi; sed in antiquiori Hieronymiano, ex quo necdum confusionem omnem sustulit Florentinius. Fuerint Igitur dies septem vacui, an de caetero non recte adjutum se profiteri potest Ado, dum CCCLVIII dies plenos reperit? An ei defuerunt Sancti alii, quibus pauculos illos dies suppleret? Dissolvamus omnia: XXVIII Februarii ex vicinia accersivit Romanum abbatem Jurensem. XXIV Aprilis non vacabat Beda, et tamen eo ipso die sanctum [Col. 0511B] Alexandrum Lugdunensem, Mellito, a Beda signato, adjecit XXIII Maii, non procul excurrendum fuit, ut Desiderius Lingonensis, imo vel Viennensis synonymus commemoraretur: vidi ibi observationem nostram Usuardinam. VIII Junii habuit in Beda Medardum, quo tamen contentus non fuit. XV Octobris, Lugdunum Antiochum, Colonia Mauros, suggessit. XX Octobris, popularis S. Caprasius haud longe quaerendus erat. Denique XVI Novembris adfuit Lugdunensis Eucherius. Vides non magna adjumenta Adoni aliunde accessisse, ut proinde verissimum maneat, maxime et praecipue ex venerabili illo et perantiquo Martyrologio adjutum fuisse.
102. Sequitur argumentum quod nescio unde a Saussayo desumi aut exsculpi, qua autem vel veri [Col. 0511C] umbra a Florentinio referri potuerit. Aures arrige: «Insuper negari nequit ( semper Florentinii verba recito ) quin ad recentiora tempora Martyrologium illud ( Romanum parvum ) ablegent, quae subdit Saussayus, ad annum scilicet 1049. Etenim cum in eo ad diem XX Octobris, Rhemis solemnitas S. Remigii adnotetur, quae antea die migrationis XIII Januarii peragi consueverat, et haec in eumdem diem accommodata fuerit in concilio Rhemensi, Leone IX astante pontifice, nemo potest concedere, Martyrologium illud esse, quod autographo suo praefixerit Ado, episcopus Viennensis, circa annum 875 ( melius scriberet circa annum 858) sed compositum, vel scriptum undecimo saeculo excurrente.» Nec Oedipus ipse hic nobis edisserat, quid tota hac speciosa [Col. 0511D] rerum farragine sibi demum velint Saussayus et Florentinius, nisi aperte fateantur, se vetus Rosweydi Martyrologium nunquam inspexisse, saltem eo, qui citatur, die XX Octobris.
103. Iterum repeto me prorsus non capere quomodo haec in virorum caetera eruditorum mentem incidere ullo pacto potuerint. Etenim si vere in exemplum adducitur dies XX Octobris, monstra sibi fingunt, quae tuto profligent, cum is praecise dies ex septem unus sit quos in eo codice vacare diximus. Neque vero, toto eo mense, alia Remigii solemnitas refertur, quam quae ipsis Kalendis consignata est, his verbis: Et Rhemis civitate, sancti Remigii episcopi. Imo haec unica et sola solemnitas, quae de Remigio, [Col. 0512A] in hoc nostro Romano parvo posita sit. Quod si haec primum instituta fuerit anno 1049, Leone IX astante pontifice, vide, obsecro, quanta absurda inde consequantur: jam enim Martyrologia nostra omnia Bedae, Wandalberti, Rabani, Adonis, Usuardi, Notkeri, imo et Hieronymiana ipsa, composita, vel scripta fuerint, undecimo saeculo excurrente, cum in iis omnibus eadem ipsa solemnitas disertissime annuntietur. Si hoc satis non est, ipsis omnibus antiquior Gregorius Turonensis saeculis quinque junior fiet, cum in Historia Francorum, cap. 21 asseruerit: Factum est autem ut post dies paucos adesset festivitas sancti Remigii, quae initio mensis Octobris celebratur. Diem selegit Leo IX quem antea Remigii festivitati destinatum probe noverat.
[Col. 0512B] 104. Stupore potius quam admiratione percellor dum hujusmodi cavillos, naenias, imo pura puta figmenta protrudi video, et quasi per manus etiam doctorum virorum derivari, quae ab acatholicis avide arrepta, in nostrum vituperium venditantur, ac similia comminiscendi ansam ipsis praebent viamque ostendant. Certe citatus supra Beckius, istiusmodi flosculis ex Saussayo, Valesio et Florentinio collectis, suum illud praetensum Germaniae Martyrologium egregie exornavit, et ne palmam eis cederet, ineptissimo commento locupletavit. Postquam enim Rosweydum Thrasoni similem ex Valesio depinxit, qui nempe sesquipedalibus verbis Pontificem allocutus sit, puerilia alia admiscens, tandem et ipse capto e pera lapillo, Goliathum se prostraturum destinato [Col. 0512C] ictu existimat. Audi porro quam belle argutetur, pag. 22: «Recentioris etiam aevi Martyrologium Rosweydianum arguunt, quae IV Nonas Julii leguntur: Eodem die Augustae, sancti Udalrici episcopi et confessoris: qui vero saeculo X vixit, et sine dubio non statim est canonizatus. Ado sane ex hoc fonte aquas derivare non potuit, quippe saeculo IX vivens, nisi dicere velimus, a recentiori scriptore addita haec fuisse, atque ita statuunt Mosander et Rosweydus in appendice, quibus suspecta haec esse videntur, atque a posteriori manu, fortassis monachi Benedictini, in cujus solius codice sunt reperta, et in tribus reliquis mss. aberant, adjecta.»
105. Ignosce, lector, si bilem mihi moveat inepta, fatua et mendacissimis gerris contexta ratiocinatio, [Col. 0512D] ut ovum ovo, ita Saussayanae persimilis, et pari prorsus fundamento subnixa; nam patentissime falsum est, citata hic a Beckio de sancto Udalrico Augustano verba, in toto Romano veteri Rosweydino usquam reperiri, nedum IV Nonas Julii, ut homo iste intrepide fingit, qui forte citata verba in appendice Adoniana Rosweydi reperiens, multa commentitia superstruxit, quae manifeste ostendunt, ruere hominem Andabatarum more, nec argumentum noscens, de quo tractandum erat, nec libros, quos manu versabat. Mosandrum Rosweydo jungit, quasi et ille Romanum parvum ediderit, quae altera falsitas est. Tertio, Mosandri appendicem appellat, qui de condenda appendice ne somniavit quidem, in ipso [Col. 0513A] Adonis textu, asterisco notare solitus, quae ipsi suspecta videbantur. Quarto, fingit, nescio quem codicem monachi Benedictini, qui cum tribus aliis editioni Romani parvi servierit, cum diserte fateatur Rosweydus, se tribus solum codicibus usum in edendo Adone, a quorum duobus aberat Romanum suum vetus Adoni praefixum. Ut verbo absolvam, tota ea Beckiana machina, ficta, futilis et inanis est, cui comminiscendae, utinam viri alias eruditissimi, mihique venerandi, falsis praejudiciis abrepti, viam non praemonstrassent!
106. Redeo ad Florentinium, ita telam Saussayanam pertexentem: «Postremo, inquit, Rosweydi, sive Martyrologium, sive Kalendarium, illud non esse a Baronio desideratum probat Saussayus.» An [Col. 0513B] satis recte, non examino, cum nostra hic nihil intersit, sive magnum, sive parvum Romanum, magnus Annalium ecclesiasticorum scriptor expetiverit, modo verum perstet, illud edidisse Rosweydum, quo se adjutum fatetur Martyrologus Viennensis: «Ne vero Saussayus aliquid praetereat quod omnem adimat auctoritatem Rosweydi Kalendario, idemque nullae certitudinis aut ponderis codicillum esse, futile crassisque erratis respersum prorsus concludat, addit pro coronide ridicula etiam quaedam continere; idque ex adnotatis ad VI idus Novembris probare nititur: Eo ipso [legendum, Et ipse] die quatuor Coronatorum, » etc. Sed ridicula illa clare, ni fallor, solvimus, ad dictum VI idus Novembris, solvitque hic etiam Florentinius, recte aliquando [Col. 0513C] observans, «durum nimis exactorem esse Saussayum, ut Dionysium Parisinum, eumdem esse ac Areopagitam mordicus defenderet, quod a Rosweydi tam Martyrologio quam adnotationibus, nonnihil infringi conjiciebat.»
107. Haec nempe tota mali labes; hac ita incensus Saussayus, dum oculis emissitiis omnia rimatur, ridicula, inepta, parachronismos, et nescio quae alia in Romano parvo se reperisse existimavit, in quo prius selecta et aurea omnia inseruerit: «Heribertus certe, eximius ipse solis sapientiae radius, vivi fidei fontis rivulus, virentis justitiae stipitis ramus, jamque coeli pulchrum et aeternum sidus.» Amabo, qui tam cito mutatus est color optimus? Sincere et ingenue edisseret clar. Castellanus, a quo cum notitiam libri [Col. 0513D] illius Saussayni de Scriptoribus mysticis a Florentinio citati postulassem: reposuit ille, se quidem opus illud non nosse, at hoc probe scire, opera Saussayi omnia Parisiis in summo esse vilipendio ( profonde mésestime ). Ait praeterea, grande illud Martyrologii Gallicani opus, duobus voluminibus distinctum, contemptim appellari plaustrum mendaciorum. Demum, Hilduinistam fuisse pertinacissimum, unde religioni sibi duxerit non acerrime insurgere in opusculum, quo Dionysium utrumque tam accurate alterum ab altero discretum advertebat. Nimirum, nulla ipsius intererat, quidquid veritas pateretur, dum praejudiciis ( à ses entêtements ) contrariam offenderet. Atque hisce Saussayum ex arena jubemus excedere.
108. Superest nobis cum ipso Florentinio controversia, in qua discutienda veniunt quae Joannes Fronto non ita pridem decretoria potius sententia determinaverat, quam solidis argumentis probarat, Florentinius vero, adductis rationibus, speciosius, sed pro viri doctissimi more, summa cum modestia, ex Romani parvi et Adonis ad invicem collatione ostendere conatur. Juvat ex ordine singula ejus argumenta expendere. Ita prosequitur: «Verum sicuti Saussayo facile concederem, Rosweydi nuncupatum Martyrologium, non esse vetus Romanum a D. Gregorio indicatum, et a Baronio expetitum: ita ex Bedae Hagiologio contractum nequaquam consentirem, cum potius ex Adone, conferenti cuique excerptum videri [Col. 0514B] compendiosius Kalendarium omnino possit. Contuli equidem cujuscunque mensis plurimos dies, et ex iisdem ab Adone excerptis, ac in proprium usum vel obscuriori, vel mutilo, vel recentiori stylo deductis facile agnovi, non Adonem ex hoc Kalendario, tanquam ex antiquo Aquileiensi codice, in suum Martyrologium transtulisse, sed e contra recentiorem scriptorem, indesuum indiculum compegisse.» Sedulo observes velim, Florentinium ex Saussayo hausisse, et passim supponere, Romanum parvum scriptum esse, saeculo XI excurrente, quo praejudicio munitus, facile alia colligit quae ipsi recentioris styli vestigia praeferre videantur. Evagemus, inquit, compendiose, si libet, per unum aut alterum mensem: imo vero, et libenter, per totos duodecim; et aliquot [Col. 0514C] signatos dies, ego volo omnes et singulos, cum Adone et nostro simul conferamus, ut assertionis non minus veritas, quam nostri vetustioris aetas appareat.
109. Vitandae confusionis gratia, haec ad rem nostram se jungi cupio, ultroque concessa quantavis aetate Hieronymianis apographis, pro quibus ipse unice pugnat, soli Adonis et Romani parvi collationi insisto, ut, uter ex altero ceperit, perspicue elucescat. Florentinius ab ipso limine sic auspicatur: Rosweydi Martyrologium, recentiori ritu, quam nostrum, a Kalendis Januarii annum orditur. Sic plane, a Kalendis Januarii annum orditur, sed inde nihil minus consequitur, quam quod recentioris ritus sit. Multum laborat, sed ferme in vanum, Florentinius, exercitatione sua secunda, ut rituum istorum annum [Col. 0514D] inchoandi antiquitatem, seu, ut clarius loquar, prioritatem alicunde eruat, nequedum fixos cardines nobis producere potuit, ad quos figendos, nec facilis sane, nec expedita sententia est. Utcunque fuerit, argumento ad hominem plane exarmatur, qui hic Rosweydum adoritur, Florentinius; nam quod inter Hieronymiana ejus apographa vetustissimum est, scriptum, ut constat, sub initium saeculi octavi, anni sui sacri seriem etiam incipit a Kalendis Januarii, idemque facit Beda, Willibrordi plane synchronus. De aetatis praerogativa cum Hieronymianis, nullatenus discepto, sufficit mihi, si parem Epternacensi et Bedae, Romano parvo concesserit Florentinius.
110. Nec pluribus opus esset, ut tota haec prima [Col. 0515A] Florentinii argumentatio plane enervaretur. Lubet tamen in curiosorum gratiam, ulterius inquirere, sitne usus in Ecclesia magis recentis, annos a Kalendis Januarii, quam a natali, aut a vigilia nativitatis, aut aliunde exordiri: quae res apud cruditos adhuc satis incerta et ambigua est. Percurramus antiquos Rituales libros et Martyrologia. Certum est, Allatii et Frontonis Kalendaria pro antiquis haberi, similia esse, nec aetate multum differre. Allatianum, quadriennio ante Frontonem, nempe anno 1648 operi de Consensione Occidentalis et Orientalis Ecclesiae, sub finem insertum est. Confer utrumque; statim animadvertes Allatianum incipere a Dominica prima Adventus, diesque notare, veterum Romanorum et Martyrologiorum nostrorum more, [Col. 0515B] per Kalendas, Nonas et Idus. Contra vero Frontonis editio initium facit a die natali Domini, sicque more hodierno per ordinales numeros totius anni dies decurrit. In Sacramentariis a Menardo et Thomasio editis initium sumitur a Vigilia nativitatis Domini, ex tribus vero Gallicanis, ab eodem Thomasio, et post a Mabillone vulgatis, nullum est, de quo judicare possis, consimile alteri habuisse principium. Nec dissimulat Mabillo de Liturgia Gallicana pag. 98, num. 3; pag. 176, num. 5, et alibi, dubias et incertas esse de hisce rebus conjecturas.
111. Parem puto fuisse, hoc est non stabilitam, sed arbitrariam Martyrologiorum inchoandorum rationem, de qua nihil satis compertum sit. Jam de Hieronymiano Epternacensi et Beda locutus sum: [Col. 0515C] addi his debet Blumianum. Lucense autem et Corbeiense non a vigilia nativitatis, ut Ado Rosweydi, sed cum Frontoniano Kalendario, ab VIII Kal. Januarii, seu ab ipso natali Domini annum auspicantur. Porro Aloysius et Mosander sic Adonem ediderant, ut a Kalendis Januarii principium facerent. Rosweydus vero sic ultimo praefatiunculae suae paragrapho loquitur: «Quod in Martyrologio Adonis initium sumatur, non a Kalendis Januarii, ut hactenus editum, sed a vigilia nativitatis Domini, scias hoc ex Romanae Ecclesiae ritu factum, quae anni epocham olim habuit Nativitatem Christi, et a Vesperis vigiliae ipsius Nativitatis annum auspicabatur. Constanter ita exhibebant tria mss. exemplaria, quibus usus sum.» An forte tunc immemor erat vir accuratissimus, [Col. 0515D] Romanum suum vetus, Adone multo antiquius, a Kalendis Januarii exordiri? Si omnia Adonis manuscripta exemplaria inter se conferrentur, plura credo repertum iri, quae in hac parte Romano parvo essent conformia.
112. Fuit Wandalbertus Adonis aequalis, imo ipso senior et ante ipsum Martyrologus, utpote qui anno 842 scripserit; ipse nihilominus sic praefatur. A Kalendis Januariis, usque ad finem anni, per dierum singulorum occurrentes festivitates (Martyrologium) metro edidi; idem factitavit is, cujus ope et subsidio Wandalbertus praecipue usus est, sanctus et nominatissimus Florus, Lugdunensis Ecclesiae subdiaconus, auctioris Bedae Martyrologii compilator. Adde his [Col. 0516A] Rabanum, et ipsum Adone vetustiorem, adde Notkerum ei ferme aequalem, patebitque evidenter, quod supra dicebam, modum istum annos inchoandi, per id tempus valde arbitrarium in libris ecclesiasticis, sed praecipue in Martyrologiis fuisse. Quinimo, a majori antiquiorique Martyrologorum nostrorum numero ita stabilitur Romani parvi auctoritas, ut potius consequatur, saeculo ipso octavo inchoandorum annorum rationem a Kalendis Januarii coepisse, quam ex Florentinii conjecturis ullo pacto verisimile sit, recentioris usus esse sic annos exordiri. Haec concludo praefatiuncula Bollandi, I die Januarii, ita opus suum auspicantis: «Praecipua semper religione celebratae a Christianis Kalendae Januariae sunt, propter Dominici natalis octavam, sacrosanctae circumcisionis [Col. 0516B] Christi memoriam, et augustissimum nomen Jesu, in quo nimirum oportet omnes homines salvos fieri. Merito igitur veteres Romanos, in auspicando ab hoc die anno, sequi Ecclesia maluit, quam caeteras gentes, quae aliud quodpiam statuerent exordium, ut ipse dies sacrum nostrae symbolum salutis praeferret?» Sed de his plus quam satis.
113. Pergamus cum Florentinio compendiose evagari: «In ipsa autem Kalendarum die, inquit, praeter octavam natalis et circumcisionem, non alios quam tres martyres exhibet, unicamque confessorem, relictis apud Adonem, triginta martyrum Romanorum corona, Euphrosyna virgine ac Eugendo abbate.» Hic haereamus tantisper, quaeramusque ex Florentinio rectene Martyrologii compilator praetensam suam [Col. 0516C] epitomen, vel indicem, vel Kalendarium contexat, dum tres omnino annuntiationes apud Adonem intactas relinquit? Ego talem indicem, vel Kalendarium, vel ex hoc solo capite, ut infidum et spurium rejicerem. Quaeramus denuo an ipse collationem suam satis opportune inde incipiat, ubi tanta inter Adonem et Romanum parvum discrepantia est? Cur ad secundum Januarii diem progressus non est? Ibi certe longe majorem invenisset conformitatem. Verum ne nimis taedeat (Florentinii verba sunt) omnia sigillatim hic perpendere, verbo unico rem absolvam; sive Romanum parvum cum annuntiationibus Adonianis conveniat, sive in numero discrepet, sive deficiat, sive exuberet, nihil inde contra Romanum parvum conficitur, cum adductus a Florentinio [Col. 0516D] Kalendarum textus apud omnes cordatos probare debeat, Adonem posteriorem a priori accepisse quidquid in eo continebatur, addidisse, quae alibi repererat, aut Lugduno, ubi Martyrologium scribebat, viciniora erant.
114. Meminisse poterat debebatque vir doctissimus paulo ante a se dictum non ita Adonem Romani parvi vestigiis se accommodare voluisse, ut ne latum quidem unguem transgressus sit. Quinimo transgredi omnino debuit, dum aliunde subsidia adfuere, quod Kalendis Januarii plane ostendit: alibi, dum sanctos alios non reperit, ut secunda die Januarii et saepe alias, nullos exornavit sanctos, praeter eos quos ei Romanum parvum suggesserat. Quod si contra factum [Col. 0517A] esset, puta, si Romanum parvum ex Adone accepisset, quaenam, obsecro, cogitabilis causa dari posset, cur indiculi auctor, ex octo Adonianis annuntiationibus, solas quinque selegisset, iis sanctis praetermissis, qui erant notissimi? Rursus, quae causa, cur vel ipsam primam celebrioremque Adonis annuntiationem immutasset, addendo et circumcisio, quae verba a Viennensi aberant. Dicetne Florentinius, ipsam circumcisionis nomenclaturam usus etiam esse recentioris? sed vere inutiles sermones caedimus, nimis clare sese explicuit Ado ipse, nimis distincte et aperte ductorem et antesignanum suum praemonstravit, ut articulo sequenti liquido manifestabitur.
115. Caeterum argumenta Florentinii singula percurrenda, singulis sua reponenda solutio: omnia [Col. 0517B] expendamus. Sic procedit: «Conferat in eodem primo mense curiosus lector diem XIII, quam Corona et nominibus quadraginta militum mutilat; XIX, ubi Pontianum ad bestias damnatum ex multis colligit.» Nihil hic novi adducitur quod in superiori ratiocinatione adductum et solutum non sit. Sequitur falsa Florentinii, sed perpetua ejus suppositio, ex Saussayo hausta, quod Romanum parvum saeculo XI non sit antiquius. Adverte hic qua id ratione confirmare conetur. Sic infit: «Sed praecipue XX diem ( Januarii ) advertat et agnoscet Fabianum ab Adone Romae episcopum dici, a Breviatore vero, recentiori more papam appellari; quem titulum cum ubique et constantissime Romano pontifici tribuat, et rarissime [Col. 0517C] apud Adonem inveniatur, non obscure videtur arguere, Kalendarii auctorem post Gregorium VII advixisse, quod anno Christi 1073 pontifex ille statuerit, nomen papae, aliis hactenus episcopis et clarioribus presbyteris commune, proprium deinceps et singulare Romani pontificis cognomentum esse debere.»
116. Haec est illa, quam non semel digito monstravi. Florentinii hypothesis, qua Romanum nostrum parvum ad saeculum XI excurrens retrahitur, plausibiliori, ut verum fatear, quam superius, ratione; sed tamen nulla, cum ex scholae placitis argumentum nihil probet, dum probat nimium, suoque sibi gladio adversarium ipsum jugulat. Si vere subsistit Florentinii ratiocinium, jam eodem argumento [Col. 0517D] conficitur, Hieronymianum Lucense, imo et Corbeiense ad saeculum XI esse revocanda, cum ipsi illi codices I Julii GAGI PAPAE? II Julii, MELCIADAE PP. vel MILTIADIS PAPAE, et X Septembris HYLARI PAPAE, distinctissime annuntient, et forte alibi eadem appellatio recurrat, quod ulterius scrutari opus non est. Quid plura? Beda ipse nomine papae passim utitur, et omnes saeculi noni Martyrologi quos tali ex causa inepte quis et ridicule ad undecimum saeculum excurrens amandare praesumeret. Quod vero ait Florentinius, rarissime apud Adonem inveniri nomen papae, mirum profecto, et plane falsum, nam sola pag. 47 bis recurrit, proxima inde pag. 52 iterum; item pag. 54 et tot aliis, quas sigillatim enumerare [Col. 0518A] supervacaneum est. Aliis armis opus, ut Romani parvi antiquitas concutiatur.
117. Jam vero, quod Martyrologii istius auctor constantissime Romano pontifici tribuat appellationem papae, hoc ipsum, inter alia, argumento nobis esse debet, praedictum Martyrologium Romae scriptum, Romae usitatum fuisse, et verosimiliter perseverasse, usquedum Usuardinum Romae, uti in omnibus aliis Occidentalibus Ecclesiis, admissum est. Vis et robur asserto nostro adjungitur ex vetusto Kalendario Romano, tum ut ab Allatio, tum ut a Frontone editum est, nam ibi nomen papae saepius recurrit, unde nihilominus quis pessime argueret saeculo octavo esse posterius, turpius vero ad undecimum ablegare contenderet. Quod autem Florentinius cordatum lectorem [Col. 0518B] mittat ad XX, XXI, XXIX et XXX Januarii, tum ad XI Martii, ad Kal. Aprilis, ad VII Septembris, ad Kal. Novembris, ad X, XXVI et XXVIII ejusdem mensis; denique ad XVIII et XIX Decembris, ut ex illis arguat, omnia purum putum Adonem sapere: ego lectorem eumdem libentissime arbitrum eligo, an ex citatis istis, imo ex omnibus fere totius anni diebus, omnino contrarium non pateat, nempe Adonem, purum putum Romanum parvum sapere, ubicunque sanctos alios, aliunde conquisitos ei non superinducit, ut proinde nihil minus verisimile sit quam ex Florentinii dictis constare vetus Romanum, sive cum Bollando minus Romanum, ex Adone contractum potius esse . . . , quam uti perantiquum Adoni facem praetulisse; nam plane oppositum, refutatis jam adversariorum [Col. 0518C] argumentis, ex professo demonstrare aggredimur.
118. Verbum unum cum Florentinio superest, quo cursim ostendam, virum clarissimum, nimio laudandi exornandique Hieronymiani sui Martyrologii aestu abreptum, illud ipsum in Romani parvi locum intrudere voluisse, eique characteres aptare ab Adone signatos, nempe, venerabile et perantiquum ab urbe Roma Aquileiam, cuidam sancto episcopo a pontifice Romano directum. «Ita suadent, inquit, bini nostri codices in quibus, D. Hieronymo ascriptum, et a nobis exhibitum Martyrologium, Adoni prorsus sociatur, quod antiqui characteres, qui Gregorianum omnino demonstrant, vix dubitandi locum relinquunt quin illud ipsum sit apud Adonem, [Col. 0518D] venerabile et perantiquum,» etc. Credimus an qui amant? profecto si codicum sociatio aliquid probat, tot sociatos reperere majores nostri, tot in musaeo nostro collecti et sociati sunt, ut ex iis probari possit quidlibet; puta et Usuardum ex Rabano, et Bedam ex solis Hieronymianis conflatum, quo nihil est ineptius. Si tantillum operae posuisset Florentinius in conferendis cum Adone Hieronymianis apographis, luce meridiana clarius deprehendisset, vix majorem Adoni cum Hieronymianis, quam cum Kalendariis Bucherii, Carthaginensi, Allatii et Frontonis affinitatem intercedere, atque adeo gratis omnino et perperam dici, illa Adoni facem praeferre potuisse.
119. Haec ad speciosiora Florentinii objecta satis [Col. 0519A] dicta sint, cui ne nihil prorsus largiri videamur, hoc ei non recusabimus, quo admonitionem suam quartam concludit videlicet Martyrologium Hieronymianum, «supra omnia, quae hactenus edita sunt, ex sola ipsius nomenclaturae inspectione, additionum aetate, et loquendi stylo, vetustius existimandum esse; tantum vero illud a Rosweydo editum antecedere, quantum omnia in vetustatis characteribus antecedit, et quantum in simplicissima Martyrum messe largo proventu supra illud redundat.» Hoc, inquam, Florentinio, sive liberaliter, sive ut debitum, ultro tribuimus; Hieronymianum aetate, vetustate, et Martyrum numero, Romanum nostrum parvum praecellere; at in multum vicem nobis concedi postulamus, Romanum parvum, nitore, ordine, exacta [Col. 0519B] Kalendarum distinctione, tota denique operis sui symmetria, Hieronymianis codicibus omnibus tam longe anteferendum, ut ipsa ad hoc ne ullo quidem pacto comparanda sint. Sed jam tempus est, ipsummet controversiae caput, vetus Rosweydi Martyrologium, nobis Romanum parvum, penitus introspiciendi.
120. Jam variorum variisque modis Romanum parvum impugnantium argumentis, ex ordine et sigillatim refutatis, superest ut de ipsius Martyrologii vero genere, auctoritate, stylo, aetate caeterisque propriis [Col. 0519C] characteribus ea depromamus, quae longa exercitatione, ac multiplici, jam annis aliquot, Martyrologiorum omnium, praesertim Romani ipsius parvi et Adonis, facta ad invicem collatione, nobis tandem persuaserunt, non aliud Martyrologium in Adonis praefatione designari potuisse quam ipsissimum illud vetus seu parvum Romanum a Rosweydo editum: quod tanquam textori catena, sit ut exemplar, ut argumentum, ut substructio Adoni primum, ex hoc Usuardo et Notkero praeluxisse, aperte, nisi vehementissime fallor, me comperisse existimo. Non dissimulaverim tamen, labore magno, continua attentione, et perenni studio opus fuisse, ut praeconceptam opinionem, ex Frontone, Valesio, Florentinio, aliisque prius haustam, quae tot speciosis illusionibus [Col. 0519D] compta, facile a pluribus eruditis viris quos hic appellare supersedeo, imbibita est, ut eam, inquam, opinionem, pridem animo insidentem expellerem. Nimirum luctandum erat quotidie, cum diebus singulis in meis ad Usuardum Observationibus, idem fascinus, ut ita dicam, oculis obversaretur; videri nempe Romani parvi terminos, Adonianis tam similes, ut non possem non Adonianum aliquid in Romano parvo agnoscere.
121. Dicamus quod verum est: tenuit haec lucta diu multumque, nec acquiescere primum potui urgentissimis Castellani momentis, quibus me non semel pulsaverat; verum diuturna tandem meditatione, perpetuo examine, animique volutatione, [Col. 0520A] utriusque Martyrologii annuntiationes approximans, severoque scrutinio conferens; inde Adonis ipsius insigne testimonium expendens ex ipsis autem rei visceribus plura quotidie offendens, quae vere Romanum parvum Adone vetustius ostenderent: omnibus accurate mecum libratis, victas dedi manus, certumque agnovi Castellani effatum, supra a num. 87. relatum, scilicet, viros illos omnes, quantumvis eruditos, re nequaquam satis attente perpensa, sola illa fallaci conformitate captos et delusos, se mutuo transcripsisse. Id quibus argumentis confecerim, sic cum lectore communico, ut paratus sim ad priorem redire sententiam, siquis majori rationum pondere mecum certet. Neque enim, ut Frontonis verba repetam, mea ullatenus refert, Martyrologium illud esse vel [Col. 0520B] non esse Romanum, vetus vel novum, Adoni praeluxisse, vel non praeluxisse (cum hinc Usuardi puritas, aut integritas nequaquam pendeat) sed tenemur, quae vera sunt proferre, et quod possumus praecavere, ne quae nobis diu illusit fucata imago alios in errorem inducat.
122. Ut de tota hac disputatione recte, et secluso partium studio, judicium feratur, nunquam abesse, nec ab animo, nec ab oculis possunt, ea, quae sanctus Viennensis episcopus in sua praefatione disertissime pronuntiat, quaeque ad sex capita revocari debere existimo. Primum est, Adonem opus suum exsecutum fuisse . . . imperio et jussione sanctorum virorum, ut supplerentur dies, qui absque nominibus martyrum in Martyrologio, quod venerabilis Flori [Col. 0520C] studio, in labore domni Bedae accreverat, tantum notati erant. Alterum, quaesivisse Adonem, dies martyrum verissime notatos, qui confusi in Kalendis suis inveniri solent. Ubi facile observas, verum opponi confuso, ut proinde, pro verissime, absque ullo scrupulo supponi possint distinctissime. Tertium est, quod ad id praestandum adjutus sit venerabili aliquo et perantiquo Martyrologio. Quartum, quod ipsum illud Martyrologium, ab urbe Roma Aquileiam cuidam sancto episcopo a pontifice Romano directum sit. Quintum, quod idem Martyrologium, postmodum a quodam religioso fratre aliquot diebus Adoni praestitum, ab ipso, apud Ravennam posito, diligenti cura transcriptum sit. Demum, quod istud idem in capite sui operis ponendum putaverit. Ex his liquet evidentissime, [Col. 0520D] illud vere et unice esse Martyrologium, ex quo Ado suum, post Bedam et Florum supplevit et locupletavit, in quo sine controversia conveniant praedicata omnia et singula, sex illis nostris capitibus proxime enumeratis comprehensa.
123. Alterum decidendae litis principium est, quod nullus adversariorum merito queat abnuere, nempe: nulla hactenus Martyrologia Adone antiquiora, saltem quibus adjutus sit, assignari posse, praeter illud quod sub Eusebii et Hieronymi nominibus circumfertur, item Romanum parvum, et illud quod Flori studio in labore Bedae accrevit, quodque ab Adone ex altero illo vetustiori suppletum est. Si igitur demonstravero in Martyrologium Hieronymianum [Col. 0521A] nullo pacto quadrare posse sex jam statuta ex Adonis praefatione capita, si contra evicero in Martyrologium Rosweydi aptissime et apertissime cadere; puto neminem fore in posterum, qui debitae Romano parvo antiquitati, et meritis Rosweydi laudibus ausit detrahere. Age vero singulos Adonis apices expendamus. Et ad primum quidem caput quod attinet, non diffiteor, ex Hieronymiano adjuvari aliquatenus potuisse Adonem, ut dies vacuos suppleret; quin et adversariis dabo, quod forte ignorarunt, nam ex Adone ostenditur, ipsum Hieronymiano usum fuisse, ut pote quod diserte citat XXIV Februarii his verbis: Et in Martyrologio, quod Eusebii et Hieronymi vocabulis insignitum est. Probant haec, uti potuisse, ut supplerentur dies vacui; ast usum fuisse, hoc est [Col. 0521B] quod nec suadere tentarunt adversarii, nec persuadebunt unquam. Sola Observationum nostrarum ad Usuardum lectio, quemlibet non obstinatum de contraria veritate, diebus ferme singulis convincet.
124. Rem ipsam aggrediamur, atque ad primum Adonianae praefationis caput, liquido demonstremus, Adonem in supplendo Beda, Hieronymiano Martyrologio usum non fuisse. Huc faciet Florentinii methodus, qua speciminis gratia evagabimur per mensem unum aut alterum, utrumque Martyrologium et Hieronymi et Adonis conferendo; neque enim pluribus opus erit, ut manifestissime percipiamus, nihil minus cogitasse Adonem, quam ut ex Hieronymiano dies in Beda vacuos restitueret. Vis paucis et palpabiliter veritatem tangere, percurrere solos primos [Col. 0521C] duos menses Januarium et Februarium, atque in illis solis duobus dies ferme quadraginta invenies, in quibus nec una quidem Adonis annuntiatio cum ulla Hieronymianarum concordet. Si ex caeteris aliquae hinc inde, saltem nomine tenus, convenire in aliquo videantur, semper etiam diversitate aliqua, et satis notabili discrepant. Sancte profiteor, in Usuardinis Observationibus (quibus potissimum studui ad antiquissimam radicem sanctorum memorias revocare) saepe mihi laborandum fuisse, ut nunc ex illo, nunc ex altero Hieronymiano apographo affinitatem aliquam, obtorto quasi collo, inter ipsa et Adonem extunderem.
125. Quod hic de duobus mensibus dico, id lector in omnibus sequentibus non minus clare et perspicue [Col. 0521D] deprehendet, saepe demiraturus tam multa, tam audacter, tam temere de hisce Martyrologiis et Romano parvo, ex perfunctoria unius fortasse aut alterius loci collatione, determinata et definita fuisse. Clamabant supra, inde Rosweydi Kalendarium magis oppugnari, quod dies frequentes haberet martyribus vacuos, cum frequentes illi dies vix totum septenarium constituerent; hic vero, si superis placet, ex Hieronymiano dies in Beda vacuos suppleri potuisse contendent, ubi toto mense Februario vix quatuor, aut quinque annuntiationes assignabiles sunt, quae ad Hieronymianas utcunque reduci queant. Singulos dies percurrere, nec vacat, nec opus est: res ipsa loquitur, eademque toto Usuardino opere ferme ad [Col. 0522A] nauseam inculcanda fuit et repetenda, uti e contra ibidem, ad dies prope singulos quam fieri potuit exactissima, ex Romano parvo, Adonis, Usuardi et Notkeri, genesis tanta luce in oculos perpetuo incurret, ut quis sciens ac volens caecutire debeat, qui haec omnia evidenter demonstrata inficietur.
126. Non minus perspicuum est, secundum Adonis pronuntiatum, ab Hieronymianis longissime dissitum. Non deerat Adoni Martyrologii Hieronymiani exemplar, sed cum in eo ingentem rerum confusionem adverteret, tum in nudis martyrum et saepissime truncatis luxatisque nominibus, tum in Kalendis, seu laterculis ipsis, plane deordinatis; id sibi subsidii quaerendum vidit, ex quo dies martyrum verissime notaret, quos in Hieronymianis confusos inveniebat. Id vero [Col. 0522B] quam opportune, tam feliciter invenit in reperto Ravennae Martyrologio, cujus vestigia omnia clarissime, et distinctissime praefert vetus illud Rosweydi, nobis Romanum parvum quo de hic agimus: atque illud dicimus venerabile et perantiquum, forma quidem, ordine et tota sua eleganti oeconomia venerabile, aetate perantiquum, cum centum et amplius annis Adone vetustius esse, omnino censeamus. Poterunt quidem et haec duo epitheta Hieronymianis propter vetustatem tribui, sed cum in aliis plane deficiant, satis patet, alium Ravennae repertum ab Adone thesaurum, quo in concinnando Martyrologio suo adjutus fuerit; id quod Romano parvo planissime et plenissime competit, ut pote quo diebus singulis ita se adjutum ostendit Ado, ut raro praetermittat sanctos, raro [Col. 0522C] ipsa verba negligat, quibus sancti in Romano parvo annuntiantur, eamque nuper diximus esse totam et continuam operis nostri demonstrationem.
127. Quarto loco testatur Ado, Martyrologium Ravennae sibi praestitum, ab urbe Romae Aquileiam, cuidam sancto episcopo a pontifice Romano directum. Sine, te submoneam, ex dictis supra num. 122, notum Adoni fuisse Martyrologium quod Eusebii et Hieronymi vocabulis insignitum est. Quis igitur, vel verisimile faciat, iis verbis, ea phrasi usurum Adonem, si libellus, Ravennae a religioso fratre communicatus, eadem Eusebii et Hieronymi vocabula praetulisset? Nemo, ut in proverbio est, e duobus tria videat, aut pulverem oculis offundat: hic tam diversis characteribus utrumque Martyrologium [Col. 0522D] designatur, ut saltem Hieronymianum nullo prorsus pacto esse possit, illud quo se Ado adjutum fatetur. At nostro Romano parvo aptissime convenit, ut Romae scriptum et compositum, tanquam vere Romanum, tunc Romae usitatum, a Romano pontifice cuidam sancto episcopo Aquileiam directum sit; nempe ut is episcopus ritui Romano se conformaret; idque ab Aquileiensi aliisque ecclesiis factitatum existimamus, donec methodus Usuardina magis placuit tantumque paulatim invaluit, ut Romae etiam adoptata, diu ante Belini Patavini tempora dici meruerit, Martyrologium secundum morem Romanae curiae.
128. Si cui fortasse magis placeat Henschenii, et [Col. 0523A] Papebrochii opinio, expressa in prologo ad Bedam ante secundum tomum Martii, num. 11, nihil magnopere obluctabor, cum nihil ibi asserant, quod cum hac nostra sententia non apprime conveniat. Sic habent: «Ac primum invenimus, tria nos habere (manuscripta Bedae Martyrologia), quae singula integrum Bedam, sed modice auctum, et quoad vacuos dies suppletum, tam fideliter exhibuerunt, ut omnino persuaderemur, in plerisque Romanis basilicis, abrogato Hieronymiani Martyrologii usu, et illo, quod Aquileiensi episcopo, a pontifice missum supra monuimus, fortasse non nisi in Laterano, aliisque paucis ecclesiis recepto, ita probatum aliis Bedam fuisse, ut eo convenienter aucto, utendum plures sibi putaverint, usquedum Usuardus visus ecclesiasticis usibus [Col. 0523B] accommodatior.» Haec quidem alibi paulo aliter explicat Papebrochius, ut in appendice ad articulum 18 Responsionum, sed dicta sua et scripta omnia, quae Martyrologiorum materiam spectant, ad hanc nostram sententiam revocari et reformari ante obitum suum postulavit. Verum sic ferme a proposito argumento dilaberemur.
129. Jam ad quintum caput quod attinet, praefatum saepe Martyrologium a religioso fratre aliquot diebus praestitum, diligenti cura per Adonem transcriptum esse, quid aliud nobis etiam patentissime denotat, quam Martyrologium Hieronymianum? Fuerat sanctus Ado monachus coenobii Ferrariensis in Vastinio, deinde ad Prumiense migraverat, aliaque haud dubie, ut erat diligens rerum scrutator, alia, [Col. 0523C] inquam, ordinis sui coenobia lustraverat, alia Martyrologia certo viderat, et certissime exemplar vel forte exemplaria Hieronymiana, quae Ravennae quaerenda non fuerunt, nec ibi transcribenda: aperte eloquamur; non ita scriberet Ado de praestito sibi codice, si Martyrologium, quod Eusebii et Hieronymi vocabulis insignitum est, transcribendum accepisset. Enimvero novi, aliquid ibi detexit, Ado sibi suisque prius incognitum, idque ob exactam Kalendarum seriem, ob martyrum nomina tam clare distincta tanti fecit, ut ferme Croesi opes, quod de Pauli tunica praedicabat Hieronymus, se effodisse existimans, illud unum tanquam regulam sibi proposuerit, ut notatis accurate Kalendis, ex collectis undecunque passionum codicibus, sanctorum encomia [Col. 0523D] paulo latius et apertius describeret, sicque infirmiores fratres, . . . in memoriis martyrum haberent compendiosam lectionem, atque in parvo codicello, quod multo labore per alii plures codices exquirunt.
130. Superest sextum idque ultimum Adonianae praefationis caput, haud quaquam contemnendum. In eo declarat Viennensis Martyrologus, quod illud ipsum Ravennae transcriptum Martyrologium, in capite sui operis ponendum putaverit. Non dixit operi suo sociandum, aut una cum opere suo compingendum, sed diserte, in capite operis ponendum putaverit, sic ut cum opere suo, unum quodammodo idemque opus constituat, et ita quidem ut ipsa sua praefatio, utrique operi praemittatur, utrumque opus [Col. 0524A] manifeste afficiat, verbo, utrumque opus tanquam unum idemque complectatur. Ubi Florentinius, aut adversariorum quispiam alius, exemplar aliquod Hioronymianum, in capite Adoniani Martyrologii ea ratione positum alicunde eruerit, per me licet, tunc disputando inquiratur, an postremum hoc ex sex Adonianis capitibus, Martyrologio Hieronymiano aliquatenus aptari possit. Nobis interim certum videtur, tam apte, tam clare, tam manifeste omnes eos articulos; cum Romano parvo congruere, quam liquidum, patens et evidens sit, praedicata illa omnia ab Hieronymiano esse alienissima; si forte excipias, quod venerabile et per antiquum appellari posse non diffiteamur, si tota veneratio a sola antiquitate proficiscatur.
[Col. 0524B] 131. Ex his rectissime concludi posse existimo, iis coloribus, ab ipsomet Adone nobis depictum esse vetus, seu parvum Romanum, ut magis ad vivum vix a quoquam delineari potuerit. Viderat, et scrupulose observaverat lineamenta haec omnia oculatissimus Rosweydus, priusquam lectori auderet asserere: Adonem veteris hujus Martyrologii vestigiis semper insistere; priusquam lectorem, veritatis securus, ita confidenter alloqueretur: «Enimvero vetus hoc Romanum Martyrologium, fontem esse omnium aliorum Martyrologiorum (Hieronymianum et genuinum Bedam necdum noverat) qui vel leviter inspexerit, non dubitabit asserere. Ado certe ex hoc fonte suas aquas derivavit. Et ut fontis latex ab origine sua recedens, sensim augescit, et in rivum aquis [Col. 0524C] undique confluentibus abit; idem factum huic Martyrologio, quod nunc a Beda (Plantinianum indigitat ex Adone sumptum) nunc ab Usuardo (hunc Adone seniorem putabat) nunc ab Adone, nunc ab aliis paulatim increvit. Licebit nunc ad fontem digitum semper intendere; eo enim fine, caput fontis, quod hactenus latebat, in apertum produxi.» Haec Rosweydus sagaci, maturo veroque judicio, quo usque ferebat adepta tunc temporis Martyrologiorum notitia. Rivuli vero et rivulorum cum primo illo seriei nostrae fonte connexio, per totum Usuardini Martyrologii curriculum diebus singulis, tam sensibili et palpabili modo ex Observationibus nostris elucescit, ut pluribus hoc saxum hic volvere supervacaneum videatur. Verum cum et alia argumenta suppetant, [Col. 0524D] quae Romani parvi authentiam mirifice illustrent, lubet et illa sequenti articulo ordinate deducere.
132. Eam modo Romani parvi effigiem ex Adonis praefatione expressam dedimus, ut facillime a quovis agnosci possit et debeat, eaque agnita promptissimum sit omnes adversariorum cavillationes infringere. Demus Frontoni, Florentinio, Cointio ad annum 518, p. 315, et quibuscunque aliis in eadem navi haerentibus; demus, inquam, omnia inter Romanum parvum et Adonis Martyrologium ita inter se congruere, ut utrobique idem sit stylus, idem ordo, eadem verba, [Col. 0525A] iidem soloecismi, iidem errores, prorsus ut in nullo discrepent, sintque similia omnia, nequedum consequens ullo pacto inde fuerit, parvum illud Romanum ex altero contractum, nisi tota Adonis praefatio evidentis falsitatis et apertissimae suppositionis convincatur; quod in ullius cerebrum hactenus, vel per somnium incidisse, non novimus. Atqui sanctissimus Viennensis praesul candide et sincere profitetur, se ad supplendos Bedae dies vacuos, adjutum fuisse venerabili et perantiquo Martyrologio, Ravennae sibi praestito, a se transcripto, a se in capite operis sui posito: invenitur istud ipsum Martyrologium in capite Adoniani positum, apparent ubique vestigia, tam clare ab Adone praesignata, eaque et singula et omnia sic Romano parvo propria sunt ut in nullum [Col. 0525B] aliud Martyrologium convenire ullo pacto possint. Et erunt post haec, qui sanctum ipsum Adonem, tantum non mendacii arguentes, tanquam ex tripode nobis definiant, Martyrologium nostrum parvum, seu vetus a Rosweydo editum, non esse nisi epitomen Martyrologii Adonis, in quo omnia purum putum Adonem sapiant. Ego me fateor capere non posse, qui id saltem Florentinio, penitius omnia scrutari soliro, persuasum fuerit. Sed fidem liberemus, ipsumque Romanum parvum vivis suis, propriis, nativisque coloribus depingamus.
133. Prima antiquitatis nota propria, et ab Adoniana methodo diversa, inde in Romano parvo desumitur, quod ubi Ado et caeteri noni saeculi Martyrologi, religiose semper sancti aut beati nomen martyribus [Col. 0525C] et confessoribus praefigunt, auctor istius Martyrologii, licet apponat aliquando, attamen saepius omittere soleat; nam ex duabus et sexaginta annuntiationibus mensis Januarii, quibus sancti beati, aut sanctorum et beatorum titulus praefigi potuit in triginta tantum et una reperitur; mense Februario, ex quadraginta quinque annuntiationibus, septem et viginti apposito carent. Rursus mense Martio ex quadraginta quatuor, solae signatae sunt sedecim. Si menses alios percurras, pauciores commemorationes occurrunt, in quibus de ascribenda sancti aut beati appellatione Martyrologii illius auctor sollicitus fuerit, adeo ut toto mense Novembri vix quater, Decembri solum bis inveniatur. Hanc vero certam esse antiquitatis notam, ex eo confice quod [Col. 0525D] codices Hieronymiani, tum majores a Florentinio editi, tum minores, quos priori capite percensuimus, raro id genus titulos praemittant, atque adeo tanto rarius, quanto antiquiores fuerint, quod mirifice elucet in apographo Epternacensi, in quo vix nota est sancti aut beati nomenclatio, et ubicunque apponitur, forte tanquam adjectitia expungi meretur.
134. Alter, isque indubitatus vetustatis character, in Romano parvo censeri debet, quod toto anni circulo, ut Martyrologi loquuntur, rarissime Vigilias sanctorum signaverit; imo certissime non nisi unam, Romae fortasse propriam, sancti Laurentii; Natalis Domini alteram: cum tamen Beda praeter illas duas, etiam sancti Joannis Baptistae, et sanctorum Petri et [Col. 0526A] Pauli vigilias posuisse reperiatur; ut inde non improbabili conjectura colligere quis possit, Martyrologium illud nostrum ante Bedae tempora fuisse compositum, quamvis nos epocham ejus putemus paulo post Bedae obitum inchoandam. At vero vigiliarum omissionem inter vetustatis certa indicia plane computandam esse, probant rursus Hieronymiana apographa, ad quae sic notat Florentinius XXIV Decembris: «Cum neque in codicibus nostris, neque in Martyrologio vetustissimo (namque Antuerpiensi, vel Epternacensi) Vigilia nativitatis Domini, in hodiernis fastis indicetur; ansam praebuit dubitandi. non esse hoc in Ecclesia vetustissimi usus, vel saltem certum esse, IN VETUSTIORIBUS MARTYROLOGIIS VIGILIAS NON INDICARI.» Si paulo accuratius Romanum [Col. 0526B] parvum evolvisset vir clarissimus, advertissetque, non nisi unam Laurentii, alteramque Natalis Domini vigiliam in eo signari, tametsi plures aliae in Adone reperiantur, non tam facile pronuntiasset, «agnovisse se, non Adonem ex hoc Kalendario, tanquam ex antiquo Aquileiensi codice, in suum Martyrologium transtulisse; sed e contra recentiorem scriptorem, inde suum indiculum compegisse.» Neque dicas signari vigiliam Apostolorum XXX Aprilis, nam satis liquet, eam inepte ibi intrusam esse, uti eodem die Quirinus ponitur, in gratiam Novesianorum ibi ascriptus, et male ex XXX Martii repetitus.
135. Ut hic semel compendio epitomatores omnes exarmem, rogo ad sequentia quaesita solidas mihi responsiones subjiciant. Quaero, 1 o Si Martyrologii [Col. 0526C] Romani veteris seu parvi compilator Adonis Martyrologium prae oculis habuit, cedo, cur dies septem vacuos reliquit, cum septem illos, non minus ac caeteros omnes ex Adone commodissime implere potuerit? 2 o Quae ratio satis excogitari potest, cur vigilias, tam clare in Adone signatas, praetermiserit, ut de vigilia Assumptionis Deiparae seorsim disputavimus ad XIV Augusti? 3 o Cur totius debitum sancti titulum, in Adone distinctissime positum, suppressit? 4 o Cur plures passim in Adone annuntiationes? cur in Romano parvo pauciores? sic XIV Aprilis, in illo quatuor integre, in hoc sola una et unica, cur IV Maii, ex commemorationibus quinque; XXVI Maii, ex sex; XII Junii et alibi saepius, ex quatuor non nisi rursus unica redditur? Plurima et ferme quotidiana sunt hujusmodi [Col. 0526D] exempla, quae in Observationibus nonnunquam expenduntur. Fateor equidem tantum apud me fuisse hujus argumenti pondus, ut inde rimari incipiens, totam illam Rosweydi adversariorum machinam plane ruinosam adverterim.
136. Quid enim, ita inquiebam, quid praetensum illum epitomatorem absterrere potuit, quominus sanctorum saltem nomina ex Adone excerperet, cum ipsi insolitum non sit, quatuor aut quinque sanctos, imo totidem annuntiationes uno die repraesentare? Inde ad alia scrutanda progresso, lux semper nova, semper major oborta est, qua Martyrologii istius pretium et aestimatio mirum in modum apud me accrevit. Inde tamen, ut dicebam, disquisitionis [Col. 0527A] meae ferme principium. Ne longius evagemur, conferat lector solum mensem Januarium. Quaero, cur primo die apponatur Circumcisio, Adoni praeterita? Cur omittuntur milites XXX? Cur Euphrosyna, cur Eugendus? Cur III Januarii solus Antherus a Romano parvo extractus est, omissis Genovefa et Florentio? Cur XVII Januarii nihil habet de Lingonensibus Tergeminis? Vide ibi observationem nostram. Tu perge ad dies alios non minus inaequales, et causam, sodes, vel ineptam excogita, cur hi aut illi prae aliis sanctis ex Adone seligi potuerint. Est ad manum catalogus bene longus, per omnes anni menses diesque decurrens, quem taedii vitandi gratia non produco, cum ex allatis speciminibus in re clarissima nos versari existimem.
[Col. 0527B] 137. Sed et alio argumento ora obtrectantium occludamus. Contendunt eadem in Romano parvo, eadem in Adone errata reperiri, in quo etiam egregie falluntur, ut exempla multa in Observationibus nostris ostendunt. Demus hic non unum specimen. Die II Januarii de Argeo et fratribus recte scripserat Romanum parvum, sed Adonis elogium exerrat. Maii VII Romanum parvum, Nicomediae, Augusti et Augustini: Ado, de suo aliquid addens, in errorem denuo labitur; sic enim habet: Flavii, Augusti et Augustini fratrum; videsis quae in eam rem eo die notavimus. Junii XIX, in Romano parvo legitur: Commemoratio Nazarii et Celsi, recte, opinor, ut Rosweydus in notationibus censuit, interim Ado, illam commemorationem eo die praeteriit. Junii XXIX simplicissima [Col. 0527C] est Romani parvi annuntiatio; quae in Adone corrigenda sint, ex Observatione nostra eo die intelliges. Augusti VII scribit Romanum parvum, Fausti, Ado, Justini, errat alteruter, sed non uterque. Augusti XXXI bene a Romano parvo refertur Aristides ex Rufini libro IV, cap. 3, dum ibi multa ductori superaddit Viennensis, a recto tramite deviat. Obtundam, si haec sigillatim hic prosequar, cum hujusmodi diversitates in Usuardo nostro frequentius recurrant; ubi aliud quoque ridiculum Frontonis effatum facile convelles, dum asserit, iisdem verbis uti utrumque Martyrologum. Paratum habeo discrepantiarum syllabum, sed satis est paucas hic designasse, ex quibus curiosus lector de aliis statuere valeat. Praeter citatos dies, videri possunt XI, [Col. 0527D] XII et XXVIII Januarii; XX Martii, XI Julii, XXVII Augusti. . . . Pergimus ad alias notas Romano parvo proprias.
138. Jam dicta ostendunt vetus esse, saltem Adone et forte Beda antiquius, unde prima praerogativa ei a Rosweydo data plane vindicatur. Romanum esse faxo et ii agnoscant, qui alterum illum titulum frustra arrodunt. Adonis testimonium ex viri religiosi ore acceptum, nemo, quod sciam, excepto solo Valesio detrectare hactenus ausus est; nec adversarii alii id directe impetunt; nam admissa veritate superius probata, quod nempe vetus illud, seu parvum Romanum Ravennae ab Adone repertum sit, eique certe praeluxerit, non negabit Florentinius, nec qui cum ipso sentiunt, praedictum Martyrologium vere, [Col. 0528A] et proprie Romanum esse, quandoquidem disertissime testetur Martyrologus Viennensis, ab urbe Roma Aquileiam cuidam sancto episcopo a pontifice Romano directum. Romanorum pontificum agendi rationem nescire oportet, rerumque Romanarum prorsus esse ignarum, qui inde consequi non perspiciat, indicatum verbis illis Martyrologium, Romae contextum, Romae scriptum, Romae per id tempus usitatum fuisse, nec alia causa Aquileiam directum, quam ut ea ecclesia, Romanae caeterarum matri, sese purius conformaret. Et haec quidem ex viri religiosi et Adonis fide, apud omnes sensatos cordatosque rectores in aperto esse, persuasissimum habeo. Jam ne quis porro dubitet, ex ipsomet Martyrologio, Romana vestigia satis clare expressa exhibeamus.
[Col. 0528B] 139. Repetenda hic sunt quae supra ex clar. Castellano adduximus, ubi credibile non existimans, aliud Martyrologium, praeter vere et proprie Romanum, a Romano pontifice alio directum, sic deinde sermonem prosequitur: «At vero, quod probat manifestius, Martyrologium in capite Adoniani operis, apud S. Pantaleonis Coloniae repertum, certissime esse antiquum Romanum, ad usum Ecclesiae Romanae, verumque apographum illius, quod Romanus pontifex Aquileiam direxerat, non solum inde sumitur, quod sancti ibi reperiantur Romanae urbi proprii, et Hieronymianis prorsus incogniti, ut Martina, Dafrosa, Papias et Maurus, solo mense Januario; neque ex eo, quod Cathedra sancti Petri proprio die signetur, ab Antiochena rectissime distincta; [Col. 0528C] verum etiam quod inter varias ecclesiarum Romanarum dedicationes, illa quoque occurrat, quae est sacelli alti, castri S. Angeli, expressa per terminos INTER NUBES, quodque festo sancti Sebastiani, legatur ejus sepulcrum in VESTIGIIS APOSTOLORUM, designando per haec verba Catacumbas, in quibus sanctorum Petri et Pauli corpora aliquandiu requieverunt.» Haec tam solerter quam vere a magno Martyrologiorum scrutatore observata sunt; nec pluribus opus esse censuit, ut quemlibet non mordicus pervicacem, de tali veritate convinceret, cujus radii, solis instar, ad singulas libelli paginas in oculos non lippos incurrunt. Supersunt nihilominus quae ad ejusdem rei elucidationem et confirmationem hic subnectam.
[Col. 0528D] 140. Ex solo mense Januario, ne longius excurram, ex solo, inquam, isto mense addere potuit Castellanus sanctos Romae proprios atque Hieronymianis omnino praeteritos: III, Antherum papam; IV, Priscum et socios; V, Telesphorum papam; XXII, Anastasium ad Aquas Salvias; XXIII, Emerentianam; denique XXVIII, Agnetem secundo, proprie et praecise Romano modo expressam. Inter dedicationes Romanas, praeter jam dictam, quae habetur XXIX Septembris, de ecclesia Archangeli, a beato Bonifacio papa constructa in Circo, qui locus INTER NUBES dicitur; notabilissima, et si ita loqui licet, Romanissima sunt, quae refert idem Martyrologium pridie Non. Maii: Et sancti Joannis apostoli, quando ante [Col. 0529A] portam Latinam in ferventis olei dolium missus est: et rursus III Idus, seu XIII Maii: S. Mariae ad Martyres dedicationis dies agitur, a Bonifacio papa statutus, nempe a Bonifacio IV, qui sedit ab anno 606 ad 614. Quid autem magis Romanum dici potest quam quod ponitur VI Julii: Primus ingressus apostoli Pauli in urbem Romam? Item quod signat idem Martyrologium XIV Septembris, his verbis: Exaltatio sanctae crucis, ab Heraclio imperatore a Persis Jerosolymam reportatae; quando et Romae lignum salutiferum crucis a Sergio papa inventum ab omni populo veneratur. Nota sunt Sergii tempora, ab anno 687 ad 701.
141. Nec verebor hic addere festivitatem, a Gregorio III Romae institutam inter annum 731 et 741, [Col. 0529B] in honorem beatae Mariae virginis et sanctorum omnium, tanquam ampliativam, ut ita loquar, prioris dedicationis a Bonifacio IV celebratae. Haec talibus terminis a Romano parvo consignata est, ut auctor tantum non indicet, eam se vivente et quodammodo vidente, primum fuisse inchoatam. Attende locutionem: Festivitas sanctorum, quae celebris et generalis agitur Romae, quasi dicere velit, recentem eam festivitatem esse, et Romae duntaxat celebrari, necdum ad alia regna aut Ecclesias propagatam. Hujus rei luculentior testis esse nequit quam Ado ipse, ex cujus verbis temporum distinctio aperte commonstrari videtur, dum superaddit: Sed in Galliis, monente sanctae recordationis Gregorio [IV] pontifice, piissimus Ludovicus imperator, omnibus regni et imperii [Col. 0529C] sui episcopis consentientibus, statuit ut solemniter festivitas omnium sanctorum in praedicta die (1 Novembris) annuatim perpetuo ageretur. Quid Romani parvi impugnatores ad rei evidentiam desiderare ultra possint, equidem non intelligo.
142. De hac omnium sanctorum festivitate, non male disserit Fronto ad supra citatum Romanum Kalendarium, a pag. 142 ad pag. 145; quo loco recte censet, ejus Romae institutionem 1 die Novembris ad Gregorii III tempora omnino revocandam. De festi ejusdem extensione videantur Ado et Usuardus. Si vera est Menardi, pro sui Sacramentorum libri aetate conjectura, festivitatem eamdem ante Caroli Magni tempora in Galliis receptam oportet, cum in eo libro clare exprimatur. Sed haec ad nos nihil, cum de sola [Col. 0529D] Romana festivitate agamus, cujus institutionem Gregorio III cum Frontone ascribimus. Atque hic, decurso jam toto Usuardo, figendam credimus Martyrologii hujus nostri parvi Romani epocham, ut nempe compositum statuatur circa annum 740. Ex quo aliisque argumentis jam deductis, ejus vetustatem; ex sanctis vero et festivitatibus Romae propriis, ac peculiaribus, ejus genus, patriam et natalem; verbo, quod VETUS et ROMANUM sit, in confesso positum arbitramur: quod etiam supra ex nomine papae, ibi identidem repetito, et quasi studiose apposito, educi posse, contra Florentinium ostendimus.
143. Reliquum est ut Romani parvi characteres caeteros, in ipso singulariter conspicuos paucis colligamus. [Col. 0530A] An illius auctor Hieronymianum viderit, aut saltem in adornando suo consuluerit, toto nostro opere apertius declarare ausi non fuimus, nec modo audemus; et licet quandoque iidem sancti in utrisque notati occurrant, ut vide XXVI Februarii, probabilius censemus, ex Romanis aliarumque ecclesiarum Kalendariis sanctos illos a Romani parvi auctore acceptos esse, qui ferme vulgo magis innotuerant. Tria observo Romano parvo propria. Primum, ex Historia Eusebii, interpretationis Rufini, magnam partem coaluisse, ut saepissime in hoc opere intento quasi digito commonstravimus. Atque hoc unum est, quod Henricus Valesius, novissimus Eusebii interpres et illustrator, commode advertere potuit, et diligenter praestitit, melius nomini suo consulturus, si [Col. 0530B] reliquis, ejus eruditione parum dignis, imo ad ejus forum minime pertinentibus, supersedisset. Solus mensis Februarius, ut alios fecundiores non adducam, IV, VIII, IX, XVIII et XXVII, assertum Valesii abunde comprobat. Plures sanctos suggeret mensis December, ut XIX ejusdem mensis te nostra docebit observatio.
144. Alterum Romani parvi germanum indicium dabit observatio, X Januarii, in Nicanore, eademque alibi frequentius inculcabitur; nimirum singularem operam a Romani parvi auctore positam, ut Christi Domini et apostolorum discipulos, quos in sacris litteris nominatos reperit, certis diebus assignaret, id quidem pro suo arbitrio, sed, ne debito cultu tam inclyti fidei nostrae propagatores privarentur. [Col. 0530C] Exempla obvia sunt; en paucula: XXI Januari agitur de Publio; XXIII, de Parmena; XXV, de Anania; II Februarii, de Cornelio; III, de Agabo; XVI, de Onesimo, etc. Hi vero et tot alii, cum in antiquioribus Martyrologiis noti non sint, quis audeat inficiari ab hujus Martyrologii auctore primum collectos fuisse? Tertium jam notavit superius Castellanus, ostendens prophetas Veteris Testamenti, ab Hieronymiano praeteritos, a Martyrologii nostri compilatore, pro suo rursus libitu, signatos esse. Ut taceam Abbacum et Michaeam XV Januarii; Jeremiam, I Maii; Elizaeum, XIV Junii, unus mensis Julius quinque prophetarum commemorationes suppeditat, quarum sola prima de Aaron in Hieronymianis innotescit, in Beda solus Isaias, qui de caetero paucorum [Col. 0530D] aliorum meminit, ea ratione et modo quem explicat Papebrochius tomo I Aprilis, pag. 857.
145. Hisce superaddi potest quartum caput, idque in hac re postremum, sed soli etiam Romano parvo, prae Hieronymianis et Beda, omnino proprium. In illis vix ullam invenias martyrum Africanorum, in Wandalica persecutione passorum, memoriam, in hoc satis frequens est, ut palam facient Observationes Usuardinae. Ne diu quaerendum sit; inspice XXIX Martii, XIII Julii, VI Septembris, XIII et XXVIII Novembris, VI et XV Decembris, quorum modo aliqua mihi inhaeret recordatio. Colligat, obsecro, aequus lector characteres omnes, toto hoc [Col. 0531A] articulo enumeratos, Romano parvo tam peculiariter debitos, ut nulli alteri conveniant; repetat animo delineationem ab Adone tam native repraesentatam; conferat quae toto capite disputata sunt, meritamque Rosweydo laudem, aliquando restituendam mecum decernat: reddatur, inquam, Rosweydo honos, redintegretur fama nominis, perstetque eruditissimi viri gloria, qui tam vetus, tam illustre, tam authenticum monumentum primus eruerit, primus vulgaverit, primus fontem monstraverit, ex quo Adonianum atque ex hoc Usuardinum nostrum Martyrologium promanaverint. Superest horum duorum genealogia sequenti capite pertexenda.
146. Exhibitis, enumeratis probatisque Adonis progenitoribus, huc Martyrologiorum prosapiam deduximus, ut jam de Adone ipso, ejusque legitima prole Usuardo, quem unice illustrandum suscepimus, agendum supersit. Et quidem toto praecedenti capite satis demonstrata est prima illa, quam num. 78 expresseram, propositio, nempe quod Ado in adornando Martyrologio suo usus sit Romano parvo Rosweydi, tanquam stamine, si ita loqui licet, totumque ferme ad verbum descripserit; id quod praeterea toto nostro opere, seu perpetuis ad singulos Usuardinos textus Observationibus, tam perspicue ostensum est, ut talpam esse oporteat, qui de tam evidenti veritate ausit dubitare. Sequitur [Col. 0531C] modo propositio altera aeque evidenter in praedictis Observationibus comprobata, et citato num. 78 his verbis concepta: Usuardus Adonem, quem Flori librum secundum appellavit, ita in omnibus secutus est, ut verum dici possit Adonis compendium. Meminerit lector, majores nostros post Molanum aliosque eruditissimos viros, in eo passim errore versatos quod Usuardum crediderint Adone antiquiorem, vel saltem ita synchronum, ut alter alterius Martyrologium non viderit, quod innumeris locis toto priori de Actis sanctorum semestri decantatum est, donec Papebrochius, tomo V Junii, pag. 250, col. 1 in fine, oppositum coepit observare. Hic jam tractanda sunt quae ad vivam Adonis et Usuardi delineationem, praeter jam a nobis et majoribus nostris dicta, desiderari [Col. 0531D] possent.
147. Non satis pro merito de Adone locutus videtur Bollandus, dum in praefationis generalis capite 4, § 8, pag. LII sic cursim de eo disseruit: «Sanctus Ado eodem saeculo (IX) Viennensis in Gallia episcopus, de quo agemus XVI Decembris, luculentius scripsit Martyrologium. Edidit illud Jacobus Mosander; dein Rosweydus, cum tribus mss. collatum, Everbodiensi, S. Pantaleonis, Petri Scriverii, hunc praecipue secutus. Habemus cum tribus aliis collatum [Col. 0532A] mss, exemplaribus, videlicet monasterii S. Laurentii Leodii, cui tamen Usuardi ad Carolum regem praefixa est epistola; ecclesiae Taroanensis coenobii Dobiensis.» Ita Bollandus, nihil memorans de prima et omnium antiquissima editione, ab Aloysio Lipomano procurata, quae exstat operum ejus tomo IV, a pag. 150. Nonnulla ibi praefatur Aloysius, ex communi tunc opinione recepta, quae modo falsa agnoscimus: sed observatu dignissima sunt verba illa, quibus ob repertum Adonis exemplar, incredibile gaudium testatur: «Quanta, innuit, tunc exsultaverim laetitia, Deus scit, omne aurum nihil esse duxi in comparatione illius . . . ac ingentes Deo nostro et Filio ejus Domino Jesu Christo gratias egi, necnon amico fideli, qui tanto me munere decoraverant.
[Col. 0532B] 148. Id autem in hac Aloysii editione notandum est, distinxisse illustrissimum Veronensem antistitem, inter vitas, ut ipse vocat, seu longiora illa Adonis elogia, ex passionalibus exornata; distinxisse, inquam, inter ea quae brevius, et alia quae diffusiori stylo describuntur: nam «breviores, inquit, pleraeque sunt, quae vulgo in D. Hieronymi Martyrologio habentur. In edendo ergo Adone hunc modum tenui, ut quae a D. Hieronymo sunt positae, omnino praetereantur, cum in promptu sint omnibus, nisi eis additum quid reperiatur. Quae autem ab illo non sunt positae, hic omnes sunt insertae.» Vult dicere, breviores omnes commemorationes a se praeteritas esse, sola longiora elogia impressa. Sed quis harum [Col. 0532C] rerum peritus intelligat, breviores vitas, in D. Hieronymi Martyrologio haberi? Profecto idea hujusmodi ab Hieronymianorum stylo immensum distat, in quibus scilicet tantum nomina martyrum, locus et dies passionis positi habentur; qui plura in Martyrologio aliquo reperit, certo statuat, non esse sibi prae manibus purum Martyrologium Hieronymianum.
149. Huic difficultati explanandae opportune succurrit sagax in hac parte Molani observatio, praefationis suae cap. 2, «citari nempe a permultis Martyrologium D. Hieronymi, quod vulgo habetur: verum illi, inquit, non citant ipsum Martyrologium Eusebii et Hieronymi, sed Usuardi, qui ex Eusebio, Hieronymo, Beda, Floro et aliundae suum Martyrologium, [Col. 0532D] cura et jussu Caroli Magni collegit.» Plura quidem hic peccat Molanus, sed illud vere asserit, citari a permultis, ut a Petro Equilino, et eo tempore passim ab omnibus, Usuardinum, pro Hieronymiano, quale ipsi nunquam viderant, saltem quod eo nomine recte veniat, cujusque exempla a Florentinio edita sunt. Erat tunc ea Martyrologiorum confusio, ut in cujuscunque fronte famosa epistola Chromatii et Heliodori legeretur (legebatur autem prope in omnibus Usuardinis exemplaribus) Martyrologium illud Hieronymianum appellaretur; atque inde per aliquot saecula, Hieronymi nomen Usuardino Martyrologio adhaesit. Ut res pateat, confer Usuardum cum Aloysii editione, et continuo [Col. 0533A] perspicies, breviores annuntiationes omnes praetermissas esse, ubi vero longiora elogia ex Adone contraxit Usuardus, illa integre et Adoniane ab Aloysio restituuntur. Atque hic rursus semina vides, ex quibus crescat posita superius propositio; puta, Usuardum, totum ferme Martyrologium suum, ex Adone aut descripsisse, aut contraxisse.
150. Porro sanctum Adonem Martyrologum, non Trevirensem, ut Aloysius, Mosander et alii plurimi perperam censuerunt, sed Viennensem fuisse archiepiscopum, satis evicit Rosweidus, atque hoc tempore apud eruditos omnes in confesso est. Vitam ejus, vel potius Vitae compendium ex Breviariis Viennensi et Romanensi acceptum, aliis documentis erudite illustravit Mabilio, saeculi IV Benedictini parte II, a [Col. 0533B] pag. 262 ex quo ea, quae sanctissimi et doctissimi viri aetatem ac Martyrologium spectant, paucis decurram. «Nobili prosapia exortus» dicitur in pago Wastinensi aut Senonico, «circiter annum octingentesimum» in lucem editus: «quippe annos natus septuaginta sex, decessit anno Christi octingentesimo septuagesimo quinto.» Monachis Ferrariensibus in disciplinam traditus, istic a Sigulfo abbate adhuc infantulus, aut puer susceptus fuisse videtur; «ubi bene conversatus, teste Lupo, omnes sibi coaevos in studiis litterarum praeivit.» Inde ad Prumiense coenobium, rogatu Macwardi abbatis directus, ibi aliquandiu commoratus est, donec «quorumdam invidiosorum insidiis» impetitus, Romam se contulit, «ut domum B. Petri principis apostolorum orationis [Col. 0533C] gratia visitaret,» unde post quinquennium patriam repetens, Ravennae Martyrologium illud reperit et descripsit, de quo toto capite proxime praecedenti abunde litigatum est.
151. Ravenna cum effosso thesauro digressus, «inde Lugdunum pervenit, ubi tunc praeerat dignae memoriae Remigius, praesul eximius, qui Dei famulum Adonem pie suscepit, et quaeque necessaria illi perbenigne exhibuit.» Ab hoc igitur ob scientiae et probitatis laudem detentus, Lugduni aliquandiu commoratus est, et, si vera narrat Breviarium Romanense, Remigius Adoni «Ecclesiam beati Romani, cum sibi adjacentibus rebus in obsequium delegavit, ubi secretius orationi vacaret:» imo et litterarum studiis, ac potissimum adornando Martyrologio suo, [Col. 0533D] haud dubie Remigii, et aliorum praesulum hortatu, quos per «imperium ac jussionem sanctorum virorum,» in praefatione sua fortasse intelligi voluit. Hic nos cum Mabilione, Castellano aliisque Martyrologii ejus epocham figendam censemus, nempe priusquam ad cathedram Viennensem eveheretur, quam anno 860 certo conscendit, ut proinde verosimillimum sit, praefatum Martyrologium circa annum 858, aut forte paulo citius exaratum fuisse: «nam caeteras lucubrationes,» inquit Mabilio, «condidit jam episcopus,» hunc vero ante episcopatum agressus est; utique dum Ravenna redux, totus erat in colligendis sanctis, eorumque passionibus latius describendis, «serviens infirmioribus fratribus ad [Col. 0534A] laudem omnipotentis Dei,» etc., cui operi exornando non aliud magis opportunum tempus assignari potest quam pro Lugduni apto ad id otio fruebatur. Atque in hac Martyrologii Adoniani epocha facile cum Mabilione conveniunt hodie eruditi omnes.
152. Non ita mihi placent argumenta aliqua a laudato Mabilione in eum finem adducta, ex caro sibi, nescio quo, Adoniano codice ante annos sexcentos, ut ait, manu descripto, ex quo satis intrepide contendit pag. 273 circa medium, «restituendam esse» Adoni «commemorationem sancti Mauri abbatis, sanctae Scholasticae, et aliorum fere omnium sanctorum, quos Mosander et Rosweydus eliminaverunt.» Et sub paginae initium dixerat: «Idem judicium esto de omnibus fere nominibus, quae Mosander et Rosweidus [Col. 0534B] in secessum rejecerunt.» Haec eruditissimo viro, nostrique operis, dum viveret, amantissimo, ut ut velim, concedere omnino non possum, cum non semel observaverim, praefatum codicem, quem solum in Actis Benedictinis passim appellat, ab omnibus tum editis tum mss. nostris longissime discrepare. Exemplum non unum recurrit in Observationibus Usuardinis VI Julii, XIII Septembris, XII Novembris et alibi. Ut autem evidentius pateat codicem Mabilonianum vere et pure Adonianum non esse, eruditos lectores solum rogare velim, ut ipsi per se Adonem conferant cum Usuardo et Notkero: cum enim hi duo priorem passim aut contrahant aut describant, certiori indicio explorari nequit quid proprie Adoni, quid multiplicibus ejus interpolatoribus [Col. 0534C] sit ascribendum: nec ad id pluribus ferme opus est, quam ut praedictas Observationes nostras consulant, in quibus cum fonte rivuli quotidie comparantur.
153. Juverit haec patentissimo exemplo ob oculos ponere. Mabilio pag. 272, paulo infra medium, sic habet: «Ad haec in ms. codice nostro dedicatio ecclesiae monasterii Cellensis anno 850 facta, accurate describitur XVII Kal. Novembris, eum ad modum quo superius relata est ad annum 873, ubi de sancti Frodaberti abbatis translatione egimus. Haec quo minus ab interpolatore addita putem, ea me causa movet, quod singulas, quas vocant circumstantias, non ita accurate nosset homo posterioris temporis.» Hinc nempe Adonis aetatem detegere [Col. 0534D] voluit Mabilio, quae aliunde melius et certius eruitur: fallunt enim ea omnia, si ad propositam regulam exigantur. Usuardus et Notkerus de accurata illa descriptione dedicationis ecclesiae Cellensis nec verbum proferunt. Praeterea, nec in Adone Aloysii, qui longiores historias nusquam negligit, nec in Mosandri aut Rosweydi editionibus, nec demum in mss. Leodiensi, reginae Sueciae, Taroanensi, aut Lobiensi, nec demum in Adonianis codicibus a Papebrochio in prologo ad Bedam enumeratis, aut aliis mss. nostris, ulla praefatae dedicationis reperitur memoria; estque adeo apertissime consequens, a puritate Adoniana longissime recedere Mabilionis codicem, ab eo tantopere laudatum. Non necesse [Col. 0535A] est, tantum operae in Martyrologiis examinandis, quantum hisce aliquot annis a me collocatum est, quemquam posuisse, ut plane convincatur, nullum Adonem manuscriptum, quantumvis antiquum, ad Rosweydi editionem ullo pacto comparandum.
154. Nemo mihi succenseat, si meritam palmam Rosweydo vindicem, quanquam non adeo integram omnibusque numeris absolutam arbitrer ejus editionem, ut non aliquando ab ejus placitis libere recedam; tum praesertim, cum juxta propositam regulam, Usuardi et Notkeri consensum habeo; videlicet, dum annuntiatio, a Rosweydo in appendicem rejecta, in duobus ejus filiis reperitur: tum ego magnopere ambigendum non puto, quin eadem illa Adoni quoque ascribenda sit. Ut uno specimine [Col. 0535B] rem in aperto ponam, videat lector Observationem nostram ad Usuardum die XX Martii, ubi Archippum, Pauli apostoli commilitonem, Adoni restituendum putamus, quidquid a Mosandro asterisco notatus, a Rosweydo in appendicem rejectus sit; ea ducti ratione quod in utroque Adonis filio, Usuardo et Notkero diserte signetur, praeterquam quod etiam ab Adonis genitore Romano parvo referatur. Si ad hanc normam codices Adoniani, tum mss. tum typis excusi, scrupulosius discutiantur, puto viam facillime sterni posse, ut simplex, integra, genuina et germana Adonis, editio procuretur.
155. Quid quod et aliam explorandi semitam aliquando ingressus sim, quamvis ipsam tam securam [Col. 0535C] non existimem. Ea est, ut si quando in Usuardo et Notkero commemorationem reperiam eadem sententia eademque phrasi conceptam, quae ex Beda accepta non sit, tum non difficulter inducar ut credam, Adoni illam tribuendam esse. Si quis discernicula certiora proferre in medium possit, ultro et gratanter acceptabimus. Interim nec Mabilionis, nec cujuscunque alterius auctoritate movebimur, ut quae Adoniana non sunt, sub Adonis nomine venditari patiamur. Exemplo iterum sint Florentinius et Hilasius, quos XXVII Septembris Martyrologio Viennensi obtrudere conatur laudatus Mabilio ex Petro de Natalibus, lib. VIII, cap. 124. Non est me hercule satis idoneus auctor Equilinus episcopus, ut ferat testimonium pro Adonis germana simplicitate, quam nos [Col. 0535D] ex tam variis exemplaribus stabiliendam suscipimus, a quibus omnibus absunt citati duo martyres, quos aliunde acceptos in suum Martyrologium retulit Usuardus, ut est in nostra Observatione, jam dicta die XXVII Septembris. Jam me longa experientia docuit, non a solo Petro aliisque pluribus, sed et ab eminentissimo cardinali Baronio nonnunquam perperam citari Adonis Martyrologium.
156. De reliquis quae ad Adonem attinent, cum Mabilione non disputo, istis locus erit in Actis XVI Decembris. Rejicienda omnino non sunt quae de Adoniani Martyrologii accessionibus conjicit in haec verba: «Quod enim alia atque alia desint in diversis membranis codicibus, id provenit ex duplici [Col. 0536A] capite. Primum, quod cum istud Martyrologium in divinis officiis, per varias ecclesias egeretur, alii ipsum contrahebant, alii quosdam sanctos, provinciae aut ecclesiae suae ignotos resecabant. Alteram, quod auctor ipse multis vicibus Martyrologium suum auxit, alios atque alios addendo sanctos, qui in eo primo non exstabant. Unde contigit, ut qui primarium exemplar transcripsere, non tot habeant, quam qui secundariis exemplaribus usi sunt.» Prudentem conjecturam hic non respuo, quippe qui eam nonnunquam admittere debuerim, praecipue circa episcopos Viennenses, quibus cum Usuardus saepe careat, verisimile existimo, Adonem ipsos Martyrologio suo Lugduni perfecto, Viennae postea superaddidisse. At vero, ubi primigenia simplicitas quaeritur, [Col. 0536B] non conjecturaliter, sed certo decernimus, eam non ex unius aut alterius codicis, sed ex plurium aeque probatorum collatione educendam quemadmodum in expurgando ab additionibus Usuardo, toto hoc opere praestitimus: quo solo argumento, vel si deessent caetera, Mabilionis exempla omnia, multis locis adducta, Adoni penitus abjudicanda sunt.
157. Pluribus hic supersedeo, caetera docebunt Observationes nostrae Usuardinae, quibus satis probatum est, non solum Bedam a Floro auctum, et Romanum parvum, sed Hieronymianum etiam, Adoni aliquando praeluxisse; quod non video cur a Castellano negatum sit in praevia admonitione ad primum Bimestre pag. 22, quamvis omnino fatear, rarissime in Adone occurrere vestigia Hieronymianorum [Col. 0536C] stylo conformia. Si hactenus dicta cum iis junxeris quae superioribus capitibus de sancto Martyrologo disputanda fuere, ad Martyrologii Adoniani aetatem et genealogiam nihil ultra desiderari perspicies. Audi hic modo, quam ipse de toto suo opere rationem reddit, in praefatione sua sic lectorem alloquens: «Ado peccator lectori salutem. Ne me putes in hoc opere in vanum laborasse, et rem non necessariam exsecutum fuisse; breviter tibi causam facti aperiam. Primum fuit imperium ac jussio sanctorum virorum, ut supplerentur dies, qui absque nominibus martyrum in Martyrologio (quod venerabilis Flori studio in labore domni Bedae accreverat) tantum notati erant. Deinde collecti undecunque passionum codices, animum in tantum suscitaverunt, ut non [Col. 0536D] solum praeteritas dierum festivitates, verum et aliorum, qui per totum annum ibi notatim positi erant, latius et paulo apertius describerem, infirmioribus fratribus et minus legere valentibus serviens, ad laudem omnipotentis Dei, ut in memoriis martyrum haberent compendiosam lectionem, atque in parvo codicello, quod multo labore alii per plures codices exquirunt.»
158. Atque hinc longae illae in Adonis Martyrologio desumptae ex martyrum passionibus historiae, hinc magna illa dierum inaequalitas, dum nempe Actorum defectu, sanctorum nuda ferme nomina referuntur, quo haud dubie, qui in divinis officiis Adonis Martyrologio forte uti coeperant, impulsi fuerint, ut nuper [Col. 0537A] aiebat Mabilio, ad resecanda incognitorum sanctorum nomina; vel potius, ut ego verosimilius existimo, ad contrahendas historias, ut ad uniformitatem aliquam dies singuli reducerentur. In eo felicissime versatus est Usuardus, Adonis Martyrologium abbrevians et expoliens, sed quod mirere, ignorato vero auctoris nomine. Cum enim Usuardus alios Martyrologos, praeter Hieronymum, Bedam et Florum non nosset; stylum autem Adoniani operis, ab Hieronymiano longissime recedere; contra vero Bedae a Floro aucto persimile, credidit Flori secundum librum esse, quo vacui omnes Kalendarum dies supplebantur. Frustra argues latissimum inter utrumque Martyrologium discrimen in Usuardi oculos incurrere verosimiliter debuisse; id scio et [Col. 0537B] fateor; at mihi tam certum tamque evidens est Adonis opus fuisse, quod librum Flori secundum appellat Usuardus, ut vel paradoxum admittere oporteat, nempe Martyrologium, quod Adonis nomine venit, non esse Adonis, sed Flori; vel fingere miraculum, quo videlicet fateamur, Florum et Adonem sic scripsisse, ut Menaechmos diverso partu effuderint. Ast haec comminisci supervacaneum est: Usuardum ipsum dramatis nostri, ut ita dicam, heroem, hic demum cominus intueamur.
159. Huc reducenda fuit tota nostra de Martyrologis et Martyrologiis disceptatio, ut praemissis Usuardi [Col. 0537C] proavis, parentela, cognatione et affinitate, ipse tandem, seu fetus ejus, omnium oculis clarius exponeretur. Non vacat, nec opus est, hic describere quae de eo multi eruditissimi viri, praeter majores nostros, pridem tradiderunt, Adrianus Valesius, Joannes Mabilio, Gerardus du Bois, et recentissime Claudius Castellanus, omnes in eo jam conspirantes contra Sigeberti, Trithemii aliorumque antiquiorum opiniones; 1. Usuardum nostrum fuisse monachum presbyterum ordinis S. Benedicti, in coenobio Pratensi, seu sancti Vincentii Lutetiae Parisiorum. 2. Floruisse, non sub Carolo Magno, sed sub cognomine nepote Calvo, atque huic, non illi opus suum dedicasse. 3. Martyrologium suum composuisse circiter annum 875. Quae omnia satis solide [Col. 0537D] probata invenies apud Mabilionem in Prolegomenis ad saec. IV Benedictinum, parte II, pag. 88, atque in Historia Ecclesiae Parisiensis laudati du Bois, parte I, pag. 467, quibus in stabilienda Usuardi aetate et professione omnino subscribimus; in hoc plane dissentimus, quod eum Bollando, Henschenio, Papebrochio aliisque omnibus, solo excepto Castellano, Usuardum Adoni praeponant, aut quamvis suppares videant, sic tamen scripsisse Martyrologia sua existiment, ut neuter alteri notus fuerit, et uterque eodem fere tempore manum ad opus suum admoverit: quae ecclesiastici historici jam citati verba sunt; quibus adde subtimidum Mabilionis assertum, num. 174, Ad usuardi auctoritatem prope accedere Adonis Martyrologium: [Col. 0538A] ubi dicendum erat non plus Usuardo auctoritatis inesse quam ex Adone transumpserit; non plus rivulo quam fonti; non plus nato quam genitori.
160. Jam saepius monui agnovisse demum Papebrochium tomo V Junii, pag. 250, col. 1 in fine, praeposterum illum ordinem, idque ex Castellani suggestione, a quo primum transpositus est, et prioritatis loco restitutus Viennensis Martyrologus, quem annis fere octodecim, in scribendo Martyrologio Usuardum antecessisse brevi hac supputatione ostenditur. Usuardi Martyrologium dedicatur Carolo Calvo jam imperatori; atqui Calvus imperator non fuit ante annum 875; ergo vel illo anno compositum, saltem completum est, vel anno [Col. 0538B] sequenti: atqui Ado, ex num. 151 suum scripsit circiter annum 858, stat igitur nostri calculi exacta ratio. Hoc solum argumentum hic ex professo nobis versandum est, Usuardum pleraque sua omnia ex Ddone accepisse, cujus continuam probationem exhibent quotidianae ad Martyrologium Usuardi Observationes a prima die Januarii ad ultimam Decembris, quibus utriusque Martyrologi textus expendo, annuntiationes, ut hic loquimur, annuntiationibus, phrases phrasibus, verba ipsa verbis comparo; factaque collatione, Usuardi laterculos, ex Adonianis descriptos, abbreviatos, contractos, modice quandoque ex Beda immutatos, ea perspicuitate, ni fallor, ostendo, qua majorem in hisce rebus desiderare nemo queat. At eo pacto, ut plagiarium [Col. 0538C] me dices Usuardum traducere. Apage plagii crimen, audi ipsum Usuardum totius operis sui rationem reddentem, tumque intelliges, quid de suo ipse se praestitisse, quid ex aliis sanctorum Patrum Martyrologiis sese accepisse ultro fateatur; id fere unum molitus, ut ad commodam aequalitatem sanctorum commemorationes, singulis Kalendarum diebus, concinna methodo reduceret.
161. Expendamus ipsam Usuardi praefationem ex illustri codice nostro Heriniensi, unde illam edidit Bollandus cap. 4, § 7, quaeque in aliis etiam vetustis codicibus reperitur, et vel in ipso Adone Leodiensi S. Laurentii, etc. Domino venerabiliter recolendo, Karolo regum piissimo (al. Augusto) Husuardus, quanquam indignus sacerdos et monachus, praesentis [Col. 0538D] aevi prosperitatem et aeternae beatitudinis gloriam. Vestram minime latet celsitudinem, o reverende princeps, qualiter imitandis antiquorum studiis monemur, quidquid in libris, maxime ecclesiasticae doctrinae congruis, minus debito perfectum habetur, vel pro posse supplere, vel suppleri optare. Quae res, pia quidem sollicitudine, addito etiam vestrae dignitatis jussu, me compulit, ut videlicet sanctorum recurrentes festivitates, ex diversis sanctorum PP. Martyrologiis in quamdam exciperem unitatem. Recolebam siquidem in sacris sanctorum solemniis, multimodos propriae negligentiae excessus; quod me plurimum ad hoc eis in Dei amore persolvendum cogebat officium; etsi non satis idoneum, utpote inscium, sed tamen divino, [Col. 0539A] ut confidebam, ac indigno eorum sublevandum auxilio. Nam et venerabilium, Hieronymi videlicet ac Bedae praesbyterorum in hoc provocabar descriptis; quorum unus brevitati admodum studens, alter vero quamplures Kalendarum dies intactos relinquens, multa probantur hujus opusculi praeteriisse necessaria. Adhibui igitur Flori memorabilis viri, COLLECTA E PLURIBUS IN EODEM NEGOTIO SECUNDI LIBRI COMMENTA; quem maxime imitandum, in his quae visa sunt congrua ac memoria digna, censui, quia plura summo studio, quae breviter perstrinxi, et correxit et addidit.
162. Postrema haec Adonem vivacissimis coloribus adumbrant; et licet in vulgari Usuardi praefatione a Greveno, Molano aliisque edito, paulo aliter exprimantur, recte perpensa, eodem prorsus recidunt. [Col. 0539B] Sic ibi legitur: Quorum prior brevitati studens, alter vero quamplures Kalendarum dies intactos relinquens, multa inveniuntur hujus operis praeteriisse necessaria: quos tamen secutus, censui et Flori memorabilis viri latiora jam in eo ipso negotio sequi vestigia, praesertim in secundo ejusdem libro; ibi enim multa, quae in priori omiserat, et correxit et addidit. Attende Bedam hic describi ab Adone, non ex aliqua parte, ut Florus fecerat, sed integre completum. Porro ex his plane conficitur tria Usuardum prae oculis Martyrologia habuisse, ex quibus opusculum suum coagmentaret, in praedicta vulgata praefatione monens: At siquid, praeter quod ab illis accepi, in hoc tempore auctum vel mutatum est, sagaci a me indagine id perquisitum agnosci poterit. Atque [Col. 0539C] eccum plane evanescit plagii crimen, de quo nuperrime memini, dum ad unum illud SI QUID revocantur, quaecunque pure Usuardina nuncupari possunt, accepta ex tabulis Martyrum Cordubensium, unde Usuardus sanctorum Georgii et Aurelii reliquias conquisierat; ex vicinioribus Galliarum ecclesiis, aut ex passionalibus, paucisque aliis documentis, quae suis locis indicare atque enumerare non praetermisimus.
163. Verumtamen sincere agnoscit Usuardus se ex tribus potissimum Martyrologiis sumpsisse prope omnia; ex Hieronymianis scilicet, ex Beda, pro ut a Floro auctus fuerat, quae sunt Flori memorabilis viri latiora jam in eo ipso negotio vestigia, et ex ejusdem Flori libro secundo, ubi multa quae in priori omiserat, [Col. 0539D] et correxit et addidit: vel ut clarius habet praefatio Heriniensis; Adhibui igitur Flori, memorabilis viri, collecta e pluribus in eodem negotio secundi libri commenta, QUEM MAXIME IMITANDUM IN HIS, QUAE VISA SUNT CONGRUA ET MEMORIAE DIGNA CENSUI, QUIA PLURA SUMMO STUDIO, QUAE BREVITER PERSTRINXI, CORREXIT ET ADDIDIT. Quemnam, obsecro, manifestius imitari potuit Usuardus quam Adonem, breviter perstringendo quae hic longis suis elogiis summo studio addiderat, seligendoque quae visa sunt congrua et memoriae digna? De caetero Hieronymianum, et Bedam Flori consuluisse Usuardum Observationes nostrae saepissime ostendunt, nec minus clare evincunt Florum illum, ab Henschenio et Papebrochio [Col. 0540A] editum, nunquam vidisse. Torquet eruditorum ingenia et majores nostros mirum in modum vexavit secundus ille Flori liber, quem tot saeculis, et praesertim proxime praeterito, frustra quaesitum novimus, et porro frustra quaerendum, nisi, ut supra dicebam, vel paradoxum nobis, vel miraculum sobrii et vigiles fingamus.
164. Negotium facessit solum Flori nomen, quod si non appellasset Usuardus, opus ipsum citatum, tam clare, tam aperte, tam perspicue Adonem referret, ut ex solis depictis characteristicis, legentium et conferentium oculos veritatis luce perfunderet. Describuntur siquidem commenta collecta e pluribus in negotio Martyrologii, quae in priori opere Bedae a Floro aucto omissa fuerant: in hoc autem addita, ut [Col. 0540B] quamplures illi Kalendarum dies intacti ex omni parte implerentur, sicque adessent omnia talis opusculi necessaria. At suppletio illa Adonis non semper congrua est, nec memoriae in Martyrologiis referendae digna, cum historiae longiores sint, quas idcirco Usuardus breviter perstringere coactus fuerit. Atqui haec ipsissima et genuina Adonis lucubratio est, sic in ejus praefatione, quam habes num. 157 delineata: Ne putes me in hoc opere in vacuum laborasse . . . . Primum fuit imperium ac jussio sanctorum virorum, ut supplerentur dies, qui absque nominibus martyrum, in Martyrologio (quod venerabilis Flori studio in labore domni Bedae accreverat) tantum notati erant. Deinde collecti undecunque passionum codices animum in tantum suscitaverunt, ut non solum praeteritas dierum festivitates . . . [Col. 0540C] latius et paulo apertius discriberem, etc. Haec toto opere Adoniano ubique se produnt, et diebus singulis cum Usuardina contractione a nobis comparata, sic parentem commonstrant, sic genus indigitant, ut filius nullus genitorem melius referat, hoc est, ut nulla epitome magis congrua, memoriae digna, et in Martyrologico opusculo necessaria, eatenus inventa sit. Quis igitur ultra dubitet quin sub Flori nomine, vel pro Flori libro secundo, Adonis Martyrologium Usuardus descripserit?
165. Nova haec esse dicas, mira clamites; nihilominus certum erit et indubitatum quod scribimus, idque manifestissime reteges, si prolem cum patre, si Usuardum cum Adone contuleris, vel ut labori parcas, si quotidianas Observationes nostras expenderis. [Col. 0540D] At quaeso, inquies, qui Usuardo in mentem venire potuit Florum nominare, cum forte adhuc superstes esset Ado ipse, verus Martyrologii auctor, nomen suum in fronte operis tam clare exprimens, Ado peccator lectori salutem. Id qua ratione factum fuerit equidem miror et ignoro; sed ita rem habere, hoc me apertissime, perpetua hisce aliquot annis collatione, comperisse existimo. Effugio utitur Castellanus, praefationis ad 1 Bimestre pag. 23, dum difficultatem declinans, ait Usuardum non asserere se Florum descripsisse. At melius idem ipse in opere suo, pag. 764, fatetur, Usuardum Adonis manuscriptum, Lugduno ad se destinatum, pro Floro descripsisse et abbreviasse. Quid enim aliud sonant verba illa: [Col. 0541A] Adhibui Flori memorabilis viri collecta e pluribus in eodem negotio secundi libri commenta? vel ista: Censui et Flori memorabilis latiora jam in eo ipso negotio sequi vestigia, praesertim in secundo ejusdem libro? Ego in toto isto libro secundo non alium quam Adonem video, Adonem sentio, Adonem loquentem audio.
166. Jam si propositae quaestioni insistens, rogitando obtundas et eneces qui Usuardo in mentem venire potuerit Florum nominare, cum adhuc probabiliter superstes esset Ado ipse, nomen suum in fronte operis tam clare exprimens, Ado peccator lectori salutem? ad eam quaestionem non habeo quod reponam, praeter hanc unam verisimillimam, me [Col. 0541B] quidem arbitro conjecturam; videlicet, missum Lugduno ad Usuardum Viennensis antistitis opus acephalum fuisse; puta cardisse praefatione et Romano parvo, cui ipsa praefigitur. Ne vero gratis id me fingere existimes, quaero an satis credibile videatur nullum usquam de Romano illo parvo, ab Adone Ravennae reperto, verbum facturum fuisse Usuardum, si illud in fronte operis ad se transmissi vidisset? Aberat igitur Romanum parvum; aberat proinde et tota Adonis praefatio; atqui nomen suum ibi expresserat Ado, quod in totius operis decursu, procul dubio, omiserat; nihil itaque adeo mirandum, si Usuardus verum nomen auctoris Martyrologii ad se missi ignoraverit. Hoc posito, videntur caetera sponte profluere, etiam ratio ipsa cur Usuardus [Col. 0541C] opus illud Floro tribuendum putaverit.
167. Hanc equidem sic cum animo concipio: cum jam pridem Lugduno abesset Ado, ad Viennenses infulas, ut minimum anno 860 evectus, relictum Lugduni opus absque auctoris nomine; symmista aliquis Benedictinus monachus ad Usuardum Lutetiam direxerit; hic vero Bedae Martyrologium, a Floro recensitum, cum eo componens, ac miram utriusque similitudinem passim agnoscens, continuo secum ipse statuerit fetum utrumque aut gemellum esse, aut saltem ab eodem parente progenitum. Aliunde, non minus ipse quam Wandalbertus, novisse poterat Florum illum nominatissimum ecclesiae Lugdunensis subdiaconum, plures habuisse veteres et emendatos codices; quid magis proclive quam inde [Col. 0541D] collegisse secundum aliquem et pleniorem Martyrologii librum a Floro esse compositum, cum in primo tot Kalendarum dies intacti remansissent? Non eo id dico quod credam veteres illos qualescunque Flori emendatos codices Martyrologia fuisse, multo minus Martyrologium integrum et completum a Floro conditum; sed quod nominis ejus celebritas Usuardo, acephali Martyrologii auctorem quaerenti, facile suggerere potuerit Florum illud adornasse, cujus eo tempore insignis doctrinae fama adhuc supererat. Si hae conjecturae non placeant, quid plausibilius in hac re opinari fas sit a peritioribus lubens addiscam, dum interim indubitatissimum perstet purum putum Adonis opus fuisse, ipsum illud [Col. 0542A] quod Usuardus secundum Flori librum, aut proprio aut alieno errore seductus, nuncupavit.
168. Fuit, mihi tuto crede, fuit, sub male imposito Flori nomine, Ado ipse sanctus Viennensis praesul, seu potius ejus Martyrologium, perpetua et perennis Usuardi scaturigo, ex qua totum nostrum Usuardinum, pro maxima sui parte coaluit. Adde huic Hieronymianum et Bedam, Flori studio ampliatum, ex quibus, si textrina metaphora rursus uti licitum est, stamen seu catellam conficies, cui subtegmen innexuerit Usuardus, praesertim ex notioribus ipsi sanctis Gallicis, et recens acquisita Martyrum Cordubensium notitia. In decursu operis saepe a nobis dubitatum invenies utrum Sanctos alios et aliunde conquisitos, enumeratis hic ductoribus suis, [Col. 0542B] adjunxisset Usuardus. Et quidem raros hujusmodi sanctos novimus; novimus tamen: nam Asclas XXIII Januarii, ab antiquioribus notatus non est, uti nec Philemon et Apollonius VIII Martii. Nonnullos alios alibi indicavimus. Jam memoriae occurrit Gregorius Eliberitanus Boeticus XXIV Aprilis, qui forte melius praetermissus fuisset. Septembris XXI est Pamphilus martyr Romanus, a me alibi frustra quaesitus. Quid quod XXVIII Septembris, XII Novembris et IV Decembris, textus totus proprie et privative, ut vulgo loquimur, Usuardinus sit. Mense Octobri sancti aliqui ab Usuardo aliunde asciti commemorantur, ut vide ibi, I, III, XI, XIV, XX et XXV. Haec in specimen sufficiant.
169. Superest quaerere unde Martyrologii sui initium [Col. 0542C] fecerit Usuardus. De ea controversia satis copiose dictum est praefationis hujus cap. 2, a num. 109. Beda, Florus, Wandalbertus, Rabanus, Notkerus a Kalendis Januarii cum Romano parvo et Hieronymiano Epternacensi annum ecclsiasticum exorsi sunt; credimus tamen Rosweydum recte sensisse, quod Ado a IX Kalendas Januarii, seu a vigilia Nativitatis inchoaverit: idque secutum fuisse Usuardum existimamus, ex praestantissimis vetustissimisque duobus codicibus nostris Pratensi et Heriniensi, a quibus plerique alii dissentiunt. Nos interim primos et accuratiores Usuardi editores, Muneratum, Belinum, Grevenum et Molanum, atque adeo receptissimum jam morem imitati, ab octava Nativitatis et Circumcisione Domini, seu a Kalendis Januarii [Col. 0542D] exordium sumere maluimus. Atque hic totius nostrae martyrologicae genealogiae terminum figimus, deducta arbore ad Usuardum, qui operis nostri materia, finis et scopus est. Cum vero Martyrologorum nullus tam numerosam prolem, nullus tot filios post se reliquerit; hi vero a parentis nativa imagine paulatim deflexerint, in eo nobis maxime laborandum, ut collectis hinc inde lineamentis, veram per fectamque parentis effigiem adumbrare conemur, Lustremus jam itaque totam Usuardi sobolem.
170. Ipso praefationis hujus principio satis praeoccupata [Col. 0543A] est, quae mihi hic fieri posset maxime obvia objectatio, cur scilicet post tam multas Usuardini Martyrologii editiones, quae in omnium manibus sunt, haec nostra nova et tam operose elaborata prodeat. Brevi responso rem conficiam, si dixero nullam hactenus editionem repertam, quae non alterius desiderium post se reliquerit; quippe cum nulla talis sit, quin rerum martyrologicarum periti, graves in ea defectus et plures excessus deprehenderint, adeo ut multi eruditi viri, etiam recentissime, doctissimos Patres Benedictinos coenobii sancti Germani a Pratis excitaverint, et tantum non vellicando compellere conati sint, ut autographum suum, seu verum seu putatitium, publici aliquandiu juris facerent; quod ab ipsis hactenus impetrari non potuit, ut supra [Col. 0543B] satis insinuavimus. Causas ibi memoratas non repeto; omnium instar sit Bollandi nostri meditatum a tot annis consilium, de edendo olim Usuardo nativa simplicitate, ad quam eruendam plura nobis adjumenta accessere, quam in operis de Actis Sanctorum exordio, aut Rosweydus aut Bollandus colligere potuerint. Ut autem de hac nostra editione rectum feratur judicium, praemittenda est aliarum omnium censura; subjiciendi deinceps singulorum codicum mss. characteres, ex quibus omnibus decerni queat non superfluam, nec inutilem diligentiam in hoc opere a nobis collocatam. En pollicitam recensionem.
171. Prima omnium eaque antiquissima, quam saltem noverimus, Usuardi editio ea est, quam frequentissime citatam habes sub nomine MAXIMAE LUBECANAE. [Col. 0543C] Lubecanam esse, et anno 1475 typis primum vulgatam tradunt majores nostri in Actis, atque in multis eorum schedis reperio. In ipso opere annus notatus non apparet, cum sit pars aliqua a grandiori volumine avulsa, quo, ut in epilogo dicitur, sacrae fasciculariter totius mundi historiae ambitus continetur. Patet id ex paginarum numero superne in medio primae faciei calamo ascripto qui incipit a 409 pergitque ad 435 unicam semper folii faciem notans. Forma in lato spissoque folio expansa est, unde a nobis merito Maxima appellatur, distinguiturque ab alia etiam Lubecana anni 1490 de qua inferius agemus. Nihil habet haec editio quo magnopere commendetur; nam typi ipsi Teutonici seu Gothici valde imperfecti sunt, scatetque totum opus innumeris [Col. 0543D] mendis; ipsum vero Martyrologium longe recedit ab Usuardina puritate, saepe auctius et interpolatum, simileque codici manuscripto; quem cum proprio nomine appellare non potuerim Antuerpiensem simpliciter nuncupo, ut a duobus aliis majori et maximo discernam. Advertat lector cum Lubecana et Antuerpiensi plerumque conjungi codicem Ughellianum, ut alibi dicam. Non est itaque, qua de agimus, editio primae et optimae notae, classem ferme peculiarem cum duobus aliis constituens inter primos et medios, tametsi saepius inter primarios locum obtineat.
172. Volumen ipsum ingentis molis, a quo hoc martyrologium distractum diximus, ad Museum nostrum [Col. 0544A] subinde accessit, sub titulo Rudimenti novitiorum. Annus editionis rectissime observatus est, nam ita ad calcem copiosissimi indicis totiusque operis legitur: Anno secundum carnem Filii Dei a Nativitate MCCCCLXXV, ipso die sanctissimi regis et martyris Oswaldi, qui est V Augusti, sanctissimo in Christo Patre ac domino nostro Sixto papa IV, illustrissimo praeclarissimae domus Austriae Frederico tertio, Romanorum imperatore invictissimo, semper Augusto, ac pro nunc Coloniae existente; imperiali nobili in urbe Lubecana, arte impressoria, speciali gratia divina, animarum ob salutem fidelium inventa: epithoma istud, partes in sex, juxta mundi sex aetates divisum, prius alibi non repertum, quod placuit Rudimentum novitiorum intitulari; Dei adjutorio, qui supernas res ac subternas fortiter, [Col. 0544B] suaviter tranquilleque dispensat, per magistrum Lucam Brandis de Schass, feliciter est excusum atque finitum. Nihil hic ad me attinet de tota illa rerum farragine judicium ferre; non aliunde pretium quam ab impressionis aetate habere videtur, quod et in Martyrologium derivari facile patimur, quamvis de caetero, ut purissimum Usuardinum non admittamus.
173. Aetatis ordine priorem excipit editio seu versio Usuardi Belgica, cujus sex soli priores menses apud nos exstant, immixti Legendae aureae Jacobi de Voragine, itidem Belgicae, in parvo folio Ultrajecti vulgatae anno 1480. Verum neque huic aestimationem vetustas addidit, cum raro pura sit, extracta ex codice aliquo simili Leydensi aliisque, quos mediae notae [Col. 0544C] appellare consuevimus, et infra latius describemus. Huic jungi potest editio Florentiae procurata per Franciscum de Bonaccursiis anno 1486, quam Henschenius reperit in bibliotheca Strozziana, eamque cum editione Greveni aliisque duobus codicibus Usuardinis mss. contulit, altero ejusdem bibliothecae Strozzianae, altero Mediceae. Quid de ea censendum sit non est mihi integrum hic depromere, cum sola extracta Henschenius propria manu descripta reliquerit, quae passim inter Auctaria citamus sub nomine codicum FLORENTINORUM. Frequentissimi excessus ostendunt quam parum pura sit praefata editio, cujus examplar Neapoli ad SS. Apostolos asservari, emendatum a Georgio Antonio Vespuccio, praeposito cathedralis ecclesiae Florentinae, notavit [Col. 0544D] alicubi Papebrochius. Atque haec ex aliorum relatu.
174. Praeter Lubecanam maximam citari saepius in Actis solet Lubecana alia anni 1490, cum altera Coloniensi, priori omnino simili, ipsoque eodem anno vulgata. Habet posterior formam parvi folii cum hac in fine epigraphe: Explicit Martyrologium Usuardi monachi, sicut habetur augmentatum, ut patet; impressum diligenter per me Johannem Roelhoff de Lubech, civem sanctae felicisque Coloniae Agrippinae, et consummatum feliciter anno salutis ac gratiae MCCCCXC, in vigilia sanctissimorum trium Regum, praefatae civitatis patronorum ac protectorum jugiter. Notavit Rosweydus, adjunctum olim fuisse legendae aureae, et [Col. 0545A] valde ab Usuardo variare: quod postremum verissimum esse probant quotidiana auctaria, ex hac et altera editione Lubecana Usuardino textui immista aut adjecta, quorum plurima ad Colonienses proprie pertinent. Porro Lubecana illa alia, ex priori Coloniensi, aut saltem ex consimillimo manuscripto certo certius desumpta, immista est Doctrinali Clericorum forma quarta minori; in eo a priori discrepans, quod incipiat a vigilia Nativitatis Domini In fine apponitur: Solus iste libellus directive quemque dirigit ad coelum. Explicit Doctrinale Clericorum, una cum Martyrologio Sanctorum, diligenter in Lubeck impressum anno a Nativitate Domini MCCCCXC. Possent ex isto Doctrinali nonnulla curiose observari, sed ea ad institutum praesens nullatenus pertinent.
[Col. 0545B] 175. De hujus Martyrologii, bis uno anno excusi, auctore vel augmentatore, disputare multis non vacat. Rogatus olim a Bollando P. Jacobus Kritsradt, societatis nostrae, ut de Hermanni Greven. Carthusiani Coloniensis aetate et scriptis certa aliqua disquirere conaretur, respondit V Martii 1650, se Carthusiae illius P. vicarium adiisse, ex quo didicerit praefatum Martyrologium anni 1490 desumptum esse ex scripto quodam V. 38 (qui est numerus bibliothecae Carthusianae) per omnia. Porro ad marginem citati Martyrologii excusi, in columna dextra ultima vacua scriptum manu P. Garnevelt p. m. Carthusiani: Auctor est V. P. Hermanus Greven (sive Grefgen) sacerdos professus Carthusiae Coloniensis, qui obiit anno MCCCCLXXX, V die Novembris. At non satis explorata haec esse patet [Col. 0545C] ex alia notatione, quam refert idem Kritsradt, nempe, in prima ejusdem codicis pagina scriptum esse antiquo charactere ante centum annos; Alibi sic scribitur; Joannes Grefgen, nostrae domus Coloniae, auxit Martyrologium Usuardi. Et infra: Joannes Grefgen obiit Kalendis Aprilis. Infra denuo, GRIFGIN Carthusianus. Audi modo schedulam manu ipsius vicarii carthusiae Coloniensis, F. Joannis Lotley, exaratam, quae ita habet: De patria et familia P. Hermanni Greffgen nihil mihi constat. Alter, de quo mentionem feci, fuit Joannes Scherfgen, patritius Colon. ob affinitatem nominis a me relatus, qui num aliquid scripserit ignoro. In nulla editione exstat nomen auctoris, quod aliunde conjecturare oportebat.
176. Caetera in hanc rem perquisita, sed aeque incerta, [Col. 0545D] praetereo, cum satis pateat frustra laboratum in eruendo nomine auctoris, qui editionem illam Usuardinam Coloniensem anni 1490 auxerit aut excudi curaverit; idcirco a majoribus nostris simpliciter semper editio Coloniensis istius anni, a me vero in Auctariis Usuardinis sic cum Lubecensi conjuncta, ut uno semper nomine utramque designem sub titulo EDITIONIS LUBECO-COLONIENSIS, sive a Carthusianis, uno aut pluribus, sive ab alio procurata fuerit. Alteram ab altera divellere nolui, quod eadem plane referat, videaturque Lubecana ex Coloniensi eodem anno accepta; quod nemo tantopere mirabitur, si attendat priorem consummatam fuisse in vigilia sanctissimorum trium Regum. De auctore duarum [Col. 0546A] aliarum editionum Coloniensium anni 1515 et 1521, quas brevi recensebimus, aliter sentiendum est; eas enim Bollandus, Henschenius et Papebrochius constanter citant sub nomine Usuardi Carthusiae Coloniensis, vel sub Additionum Carthusiae Coloniensis ad Usuardum, vel sub aequivalenti descriptione, quae idem designet; frequentissime autem sub appellatione GREVENI non Joannis, sed Hermanni, quamvis, si hic obierit anno 1480, earum editionum auctor esse non potuerit. Sed quidquid de rei veritate demum statuatur, utraque illa posterior editio Greveniana a nobis dicitur, toto opere sic semper nuncupata.
177. Anno illo eodem 1490 alia Usuardi editio prodiit Parisiis in folio, sub solo titulo Martyrologii, [Col. 0546B] ut testatur Rosweydus, qui editionem alteram anni 1536 apud Ambrosium Gerault in quarto majori, quae apud nos exstat, contulit cum priori, servata Lovani in domo Standonica. Ejus auctor vel editor fuit Joannes le Munerat, cantor et scholasticus, theologus Parisiensis, ut alicubi notavit Colvenerius. Castellanus proprium nomen admittit, sed titulum alium non tribuit quam Boursier du collége de Navarre, I Bim., p. 668, ubi, nisi fallor, in duobus errat; 1. quod pro anno 1536 signet 1535; 2. quod ita loquatur ac si eo primum anno editio facta fuisset, cum constet priorem alteram annis quadraginta quinque vetustiorem esse, sitque verosimillimum Muneratum ad secundam usque editionem non supervixisse. Observatione dignus est titulus, qui in posteriori editione [Col. 0546C] ascribitur his verbis: Martyrologium, hoc est Martyrum recensio, sive catalogus, in quo, quid pro Christi Ecclesia et fide sancti martyres Dei passi gesserint, succincte et vere recensetur; eorumdemque festivitates, in quemque mensis diem incurrant, indicantur; ad Eusebii et Hieronymi aliorumque sacrorum auctorum exemplum, cura et jussu Caroli Magni imperatoris digestum, insertis lectionibus moralibus, disciplinae ecclesiasticae regulam continentibus, de mandato Ludovici Christianissimi et gloriosissimi, semperque Augusti, conscriptis, anno a Christo nato DCCCXVI. Haec facile corrigi possunt; utinam tota editio erroribus aliis, et praesertim typographicis, non redundaret! Caeterum inter puriores Usuardos hic connumerata est, tunc exclusa, cum alio deflectit.
[Col. 0546D] 178. Descriptas hactenus Usuardi editiones, celebritate sua antecellit ea cui hic titulus praefigitur: Martyrologium secundum morem Romanae curiae. In fine autem ita habetur: Finit Martyrologium accuratissime emendatum per magistrum Belnum de Padua, ordinis Fratrum Heremitarum sancti Augustini; necnon additionibus Patrum aliarum religionum copiosus (in alia editione copiosum) effectum. Impressum Venetiis jussu et impensis nobilis viri Lucae Antonii de Giunta Florentini, arte autem Joannis Emerici de Spira, anno MCCCCXCVIII. Idibus Octobris. Facile observas male impressum auctoris nomen Belnum pro Belinum, quod in altera editione emendatum est, vel Bellinum. Postremo hoc modo scripsere passim [Col. 0547A] majores nostri in Actis, nec male, cum ita exprimatur in praefatiuncula ante Kalendas Januarii. Ego aliam formationem secutus sum, quod eam veriorem existimaverim cum in editione Parisiensi clare ad calcem poneretur, satisque appareret in prima Veneta litteram I absorptam fuisse. Utramvis inflexionem elegeris perinde nobis erit. Monendus hic lector nonnunquam in Actis, memoriae lapsu, praefatam editionem Venetam citatam esse sub anno 1488 pro vero anno 1498; sic habetur tomo II Maii, pag. 657, etc.
179. Liceat mihi hic verbo quaerere fueritne typographus ille Joannes Emericus de Spira, filius aut nepos Joannis Spirae, vel de Spira, an idem ipse, qui typis longe elegantissimis, rotundis seu Romanis [Col. 0547B] anno 1469 Venetiis excuderat Caii Plinii Historiam naturalem in amplissima forma et quidem membranea; quam dono aeterna memoria digno, Museo nostro hagiographico traditam voluit vir illustrissimus nostrique operis studiosissimus Guillelmus Albertus, baro de Grisperre, Goyck et Libersaert, Brabantiae cancellarius, de qua verbo memini in dedicatione Tractatus mei de Patriarchis Alexandrinis, ante tomum V Junii, eidem patrono nostro et Maecenati inscripti. Dubium movet adjecta praefato volumini metrica hujusmodi epigraphe:
[Col. 0547C] Cur autem filio potius, nepoti vel alteri consanguineo, Belini editionem tribuendam censeam facit immensa typorum diversitas, excudendique ratio tam parum accurata, ut Belini Usuardus ad Plinium nec per umbram comparandus sit. Sed ad Belinum redeamus.
180. Praemittit ipse solitis praefationibus aliam, fortasse suam particularem, a Molano etiam editam, qua fatetur se solos duos Martyrologos, nempe Hieronymum et Bedam, Usuardo antiquiores agnoscere. «Tertius, inquit, fuit Usuardus monachus, cujus opus magis habetur in usu apud multas ecclesias, quae etiam creduntur aliqua ejus operi in locis variis addidisse, praecipue de sanctis et festis pertinentibus ad easdem. Et hujus est Martyrologium scriptum, [Col. 0547D] quod nos pro majori parte duximus eligendum et prae aliis tenendum.» Candide et vere ait, pro majori parte, nam et ipse sanctos et festa pro arbitrio suo addidit, ut ex Auctariis Usuardinis saepe patebit. Nihilominus a Scardeonio, de antiquitate urbis Patavinae lib. II, classe 7, pag. 154, laudatur Belinus non solum ut editor, sed ut corrector «Martyrologii, quod olim cum pro sua raritate in choris tantum et in conventibus publice legeretur, nunc hujus opera factum, ut ab omnibus legatur» etc. Adde his Castellani verba, Bimestri I, pag. 134, quibus hanc laudem Belino tribuit, quod quemadmodum Notkerus inter antiquos classicos Martyrologos postremus est, ta Belinus inter recentiores sit primus. Sciebat utique [Col. 0548A] vir eruditissimus, alias editiones Belinianam praecessisse; sed huic primas deferre voluit, quod communior esset, magisque pervulgata.
181. Praeter primam illam Venetam editionem anni 1498, est penes nos posterior Parisiensis anni 1521; atque hae solae sunt, quas toto opere citavi, cum posteriores seu Venetas seu alias impressiones in Museo nostro non repererim. De aliquibus loquitur Molanus in editione anni 1573, praefatione ad lectorem, pag. VII: Venetiis ad signum Spei excusum (Belini Martyrologium) anno 49, et Parisiis anno 21 (et hac potissimum editione utitur Molanus). «Videtur etiam id nonnihil auxisse sanctis Paduae, et Venetae ecclesiae, et diversarum religionum. Exstant et alia Romanae ecclesiae Martyrologia, quae [Col. 0548B] non vidi. Ecclesia enim sancti Petri utitur Martyrologio Venetiis impresso anno 60. Quod Alexander Peregrinus Brixiensis, Julii tertii sacellanus, opera sua emendatum edidit. Ecclesia autem Lateranensis utitur Martyrologio apud Hieronymum Cavalcalupum anno 1564 impresso.» Videor recordari, nominatas alicubi editiones annorum 1548 et 1566, nisi fortasse in numeris erratum sit, et annus 66 pro 64, et 48 pro 49 male redditus. Sed quidquid de his sit, solae duae superius laudatae a nobis appellantur, quarum posterior a puritate Usuardina magis deflectit; excessus et defectus suis quique locis in Auctariis describuntur.
182. Belinianis longe castigatior et accuratior gemina Coloniensis editio anni 1515 et 1521. Quam [Col. 0548C] utramque Hermanno Grefgen seu Grefgin (molliori inflexione Greven ) a majoribus nostris adscriptam nuperrime dixi, et porro adscribere perrexi, non alio quam Greveni nomine, ambas appellans. Scio citari aliquando sub generaliori appellatione Carthusiae, vel Carthusianorum Coloniensium; sed frustra pluribus tribuitur quod ab uno solo procuratum est, ut ex ejus verbis paulo inferius constabit. Non magna in re inter utrumque diversitas, paulo major in stylo; sed ultima correctior est, et cum priori ita collata, ut ex una utriusque sententia perspiciatur. Utraque apud nos est, utramque consului, siquando commemorationum varietas id mereri videbatur. Optime profecto de Usuardo meritus est, aut Hermannus ipse Grevenus, aut quiscunque alius [Col. 0548D] editiones illas adornavit et correxit, dum textum ipsum Usuardinum, apposito signo, ab additionibus variarum ecclesiarum sollicite discrevit, non sic tamen ut textus ejus semper omnino expurgatus sit. Non lubet hic dies omnes percurrere, quibus ab omnimoda puritate recedit; faciet id lector, si subjunctos Usuardinis textibus codices vel solum numerare voluerit. Notanda hic sunt quae Grevenianae editioni propria animadvertimus.
183. Satis certum est Grevenum (sic auctorem in posterum nominare liceat) priorem editionem Coloniensem habuisse prae oculis; at ut textum genuinum ab accessionibus secerneret, adjutus fuit codice aliquo Usuardino ex Gallia accepto, quem [Col. 0549A] Carnotensem fuisse, probant additamenta ei ecclesiae propria, a me hinc inde detecta, ut XIV Martii: Eodem die Carnoli, sancti Leonini episcopi et confessoris. Item XVI Maii: In pago Carnotino, passio sancti Emani, Mauritii atque Almari. Solus mensis October exempla quatuor suppeditat, ut VII Oct.: Civitate Carnoti, inventio corporis sancti Caletrici, ipsius civitatis episcopi. Tum XVI: Carnotis, natalis sancti Prisci martyris, super Fluvium Andure. Rursus XVII: Carnoti, sanctae Solinae virginis. Apud eamdem urbem, dedicatio basilicae in memoria beatissimae Mariae matris Dei et Domini nostri Jesu Christi. Denique XXV: Apud Carnotum, dedicatio ecclesiae sancti Joannis Baptistae, et sancti Vincentii, Levitae et martyris. Quae aliaque in decursu operis nonnunquam [Col. 0549B] observata, clare, ni fallor, ostendunt non potuisse illa Usuardo tribui, nisi quia in proprio Carnotensi codice reperta, quem solum habuerit, et tanquam purum Usuardum Grevenus sibi sequendum praefixerit.
184. Utitur alio signo Grevenus, sic ferme formato, L, de quo ita loquitur in praefatione sua fol. 5: «Interdum autem, inquit, parvus L ponitur, ad insinuandum sanctum illum, cui praeponitur, superadditum esse Usuardo, quamvis ante (aliud signum) ponatur. Quod tamen in festis Conceptionis, Praesentationis, et Visitationis beatae Mariae, sancti Thomae, episcopi et martyris, et sanctae Catharinae, virginis et martyris minime observatum est.» At quocunque signo affecta vel non affecta fuerint ea [Col. 0549C] quae textui Usuardino adjiciuntur, ea nobis sufficiens ratio est, quemadmodum alibi non semel diximus, ut Grevenus e purorum codicum numero excludatur. Sic habes citatis jam diebus, item I Aprilis, V et XX Augusti, XIII Septembris et alibi. In fine totius operis rationem reddit cur sanctos aliquos Martyrologio non putaverit inserendos; ubi inter alia sic loquitur, ut vere colligi possit non plures, sed unicum totius collectionis auctorem esse. En ejus verba: Finis Martyrologii Usuardi monachi, cum additionibus ex diversis Martyrologiis multo sudore collectis, separatimque jam secundo, anno D. MDXXI, apud Coloniam Agrippinam adjectis. In quibus additionibus, QUI IPSAS COLLEGIT, juxta sententiam D. Hieronymi vel Bedae, simpliciter fidem sive historiae, [Col. 0549D] quam legebat, sive diversorum in hac re studiosissimorum scriptis accommodavit; deprecans charitatem Spiritus sancti, ut labor suus fructum in devotorum profectu, ad Dei et sanctorum ejus gloriam, invenire valeat. Quae hic addi possent ex proxime sequentibus facile intelligentur.
185. Usuardi editionibus hactenus enumeratis, nitore, elegantia et puritate palmam omnino eripit, postrema ordine, quam pecullari studio adornavit Joannes Molanus, Lovaniensis theologus, vero cognomine Belgico Vermeuten, quod Gallice vertit Castellanus in praefatione ad Martyrologium universale, de la Meule. Malim ego vertere de Moulin. Testatur Valerius Andreas in Bibliotheca Belgica, Insulis [Col. 0550A] Flandrorum natum esse, anno 1533. «Quo pater, inquit, discendi idiomatis Gallici gratia, cum uxore praegnante, concesserat.» Mirum est quod addit, «nonnisi materni ac vernaculi, hoc est Brabantici sermonis, gnarum fuisse, maluisseque Lovaniensem audire,» a matris patria, cum pater esset Schoonhovianus. Ego e Molani lectione mihi plane persuaseram, Gallici sermonis peritum, imo in servanda Gallica scribendi ratione paulo scrupulosiorem, utpote qui ubique ab efformando W studiose abstineat, quod ipsum in auctariis ejus plerumque servavimus. Nimis religiose fortasse, sed eadem scribendi ratione, quae in aliis Usuardinis codicibus passim servata est, ut vel hinc haberent curiosi quo de singulorum pretio facerent conjecturam.
[Col. 0550B] 186. Quid si autem in lingua Molani vernacula tantillum aberrarit Valerius, qui nec Martyrologii ejus editiones satis accurate consuluit. Etenim Molani scripta enumerans, sic habet primo loco: Usuardi Martyrologium, adnotationibus auctum Lovani, MDLXXIII et MDLXXVII. Typis Hieron. Wellaei. Dormitavit hic Valerius; nam prima editio Wellaeana annum praefert 1568, altera 1573, tertia est Antuerpiensis apud Nutium anni 1582, quae etiam Parisiis magno volumini Historiae veterum Patrum per la Barre inserta est, eodem ipso anno 1583; nec alias scio hactenus prodiisse. Huc spectat allucinatio altera, nisi fallor, V. C. du Pin, qui in sua scriptorum Bibliotheca editionis Amstelodamensis, sec. IX, pag. 200, col. 2, impressionem, nescio quam, Antuerpiensem [Col. 0550C] citat, pro anno 1588 priorem scilicet, Lovaniensi anni 1568. Verum conjicio male legisse eruditissimum virum, aut forte cifras transpositas reperisse, sicut pro ultimae editionis anno 1583 viderit 1538; qui certe facilis lapsus est; at turpius erat idem bibliographus, dum in citata ipsa columna Bollandum in Mosandri locum substituit, Surianique supplementi auctorem facit.
187. Quidquid interim sit de Molani natalibus, aut vernaculo sermone, constat, eruditione et scriptis, quae ibi Valerius explicat, celebrem fuisse, sed prima Usuardini Martyrologii editione celebratissimum. Haec una est, quam supra dicebam, antiquioribus omnibus palmam praeripuisse, eo potissimum [Col. 0550D] quod Usuardi textum, quanta fieri potuit diligentia, nativae puritati et simplicitati restituerit. Hanc extollunt, hanc celebrant, hanc merito suspiciunt Hagiophili omnes, tantoque in pretio fuit cardinali Baronio, ut hoc aestimationis suae perenne monumentum, praefat. ad Martyrologium Romanum cap. 9 exstare voluerit: «Tanti viri, de Ecclesia Dei et veritate catholica optime meriti, nec brevem schedulam deperire aequanimiter patior: cui (dicam ingenue) istaec omnia, hac ex parte accepta fero, quod in densissimam silvam primus ipse ingressus, mihi aliisque aditum patefecit, quo etiam nomine, cum ego, tum eruditi omnes plurimum ei debere, lubenter agnoscimus et confitemur.» Laudat illic etiam [Col. 0551A] Baronius editionem posteriorem, seu mavis posteriores; nam qui earum unam novit omnes novit; mihi vero omnibusque purae et nativae Usuardinae simplicitatis adoratoribus, unice chara summoque in pretio est prima illa, in qua sola Usuardus agnoscitur, altera vel alteris, nescio quorum ductu et consilio, mutationibus, transpositionibus, atque interpolationibus ita deformatis, ut Usuardus prope ex oculis fugisse videatur. Priori itaque ad eruendum Usuardi textum usi sumus, aliae augendis ferme Auctariis plerumque subserviunt. Audiamus modo Molanum ipsum de prima illa sua editione praefationis cap. 4 disserentem.
188. Mitto illa in quibus cum Sigeberto aut cum aliis a vero aberravit; sic ibi prosequitur: «In primo [Col. 0551B] autem prologo, inter eos qui Usuardo communiter praemitti solent, notatur, Usuardi opus magis quam Hieronymi aut Bedae in usu haberi apud multas ecclesias; quae etiam ejus operi creduntur aliqua in locis variis addidisse, praecipue de sanctis et festis pertinentibus specialiter ad easdem. Propter istas autem additiones ad Usuardum, non facile est ipsum Usuardum solum et absque additionibus ei indistincte permistis prelo dare; quod tamen nos fecisse spero, quamvis subdubitem, num pauca nostros conatus subterfugerint. Interposui quidem nonnulla in ipso Usuardo ex Beda, Adone, diversis ecclesiarum Martyrologiis et aliunde, sed alio charactere et praemissa littera, per quae lector facillime advertat ea Usuardi non esse. Contuli autem [Col. 0551C] Usuardi Martyrologium Coloniae in 8 excusum anno 1521, cum Romanae Ecclesiae Martyrologio; ea enim Usuardo aucto utitur: item cum diversis Martyrologiis in Francia excusis, quae omnia sunt Usuardi, sed aucta: et postremo cum mss. aliquot, et ex horum collatione animadverti Usuardum Coloniae praedicto anno impressum, paucas tantum habuisse additiones ab Usuardo indistinctas: plurimas enim habet, sed ab Usuardi verbis notula aliqua distinctas. Indistinctis itaque illis additamentis ex Usuardo expunctis, est in hoc Martyrologio ipse Usuardus majori charactere solus, et diversorum exemplarium subsidio castigatus. In quibus omnibus USUARDUS scriptum invenio, semel atque iterum HUSUARDUS; Trithemius tamen et plures Germani eum ISUARDUM [Col. 0551D] nominant.»
189. Ex his paucula nobis expendenda sunt et illustranda. Verissimum censeo, quod ait Molanus, propter additiones ad Usuardum, non facile esse Usuardum solum, et absque additionibus ei indistincte permixtis prelo dare; nam adhibita omni sua diligentia, locis plusquam triginta ab Usuardina puritate recessisse, in Observationibus nostris lector inveniet. Nec quisquam existimet me ita mihi adblandiri, ut simplicitatem omnem assecutum putem, quod qui fieri satis commode possit non video, cum inter tot editiones jam recensitus, et tot mss. codices, quos porro recensebimus, nullus sit, qui non pluribus excessibus aut defectibus laborare comperiatur. Id prae Molano [Col. 0552A] supsidii habuimus, quod plures omnis generis codices ad manum fuerint, quod ejus aliorumque solertia adjuti, apertis, consultis, collatisque Usuardi fontibus, facilius longe nobis fuerit falsa a veris, geniuna a spuriis, scoriam ab argento secernere. Si quid conatus nostros subterfugerit, et cognoscendi et ignoscendi errati locum nobis datum iri, plane confidimus. Argumenta ultro citroque ad eruendam probandamque Usuardi puritatem ventilata, hic repetere superfluum judico, cum haec sit totius nostri operis per singulos dies deducta materies.
190. Pergit Molanus: Contuli autem Usuardi Martyrologium Coloniae in 8 (minori forma) excusum MLXXI (Grevenum indicat, de quo proxime egimus cum Romanae ecclesiae Martyrologio, ea enim Usuardo [Col. 0552B] aucto utitur. Ea est Belini editio, quam pro Romano Martyrologio accepit Molanus, ex hoc capite a Bariono reprehensus, sed tolerabili, inquit vir eminentissimus, et venia digno errore, cum ipse tam longe positus, ea nesciverit, quae illi, qui Romae agunt, vix magno labore, pervigili diligentia, et summa sunt industria consecuti. Si quidem id consecuti sint, aut consequi potuerint, rebus illis adhuc in obscuro latentibus. Quanquam enim Baronius praeclare doceat, Romanum aliquod antiquum fuisse Martyrologium a sancto Gregorio descriptum, fateri tamen cogitur se istiusmodi Martyrologium nunquam vidisse; nos vero sub principium superioris capitis evicimus Gregorii characteres in Martyrologium, ab Adone Ravennae repertum, nullatenus convenire; in quo Romanis [Col. 0552C] nihil damni datum est, cum pro uno bina Martyrologia vera, genuina, vetusta, et pridem publicis juris facta ipsis vindicaverimus. Haec cum Molanus ignoraverit, Belinus autem editioni suae gloriosum titulum Martyrologii secundum morem Romanae curiae praefixisset, venia certe dignissimus fuit error ille perexiguus, quo Belini Usuardum Ecclesiae Romanae Martyrologium appellavit.
191. Caeterumque utroque isto Greveni et Belini Martyrologio usum fuisse Molanum ex sola collationé certissimum est, adeo ut saepe etiam errores adoptaverit, aut saltem in Auctaria rejecerit, praesertim ex altera illa Belini editione Parisiensi, cum prima ipsa et purior Veneta anni MCCCCXCVIII ei nota fuisse non videatur. Contulit item Molanus [Col. 0552D] Usuardum cum diversis Martyrologiis in Francia excusis, quae omnia sunt Usuardi, sed aucta. Quae fuerint diversa illa Martyrologia explicat ipse praefationis cap. 12, eaque potissimum revocantur ad binas editiones Munerati et Belinianam anni MDXXI de quibus supra diximus. Vellem distinctius codices suos mss. enumerasset Molanus, illum praesertim quem citat sub littera Q, quemque eumdem plane existimo cum praeclarissimo nostro Heriniensi, qui in Molani manus facile venire potuit, cum ipsum habuerit Augustinus Hunnaeus, theologus et canonicus Lovaniensis, Molani aequalis. Paulo clarius laudatum codicem designat in secundae editionis epistola ad lectorem pag. 6 verso, eum vocans [Col. 0553A] Usuardum ms. qui vix ullas habebat additiones, praeterquam de sanctis Remensibus, quae est ipsa nativissima Heriniensis nostri effigies. Interim ex perpetua Molanianae editionis codicisque nostri collatione non video adhibita esse omnia, quae adjumento esse poterant, ut clarius docebunt observationes nostrae Usuardinae.
192. Unum est quod hactenus haud satis explorare potui, unde nimirum Castellano, Bimestri I, pag. 196, innotuerit usum fuisse Molanum in additionibus Martyrologio ms. ecclesiae Parisiensis, descripto ex antiquiori anno 1316 et rursus transsumpto anno 1529. Certe inter omnia quae in praefationibus tum prioris tum posterioris editionis fuse commemorat Molanus, de tali Parisiensi ms. nusquam, [Col. 0553B] quod sciam, meminit. Videat lector cap. 12 et 13 praefationis primae, et § 10 epistolae ad editionem secundam. Si dixisset Castellanus praeluxisse editiones Munerati, et Belini, id recte attigisset, quod ipsemet Molanus asserit, contulisse se Usuardum cum diversis Martyrologiis in Francia excusis. Videor etiam posse colligere non vidisse Molanum verum vel praetensum autographum quod in S. Germani a Pratis Parisiis asservatur, neque ejusdem ecgraphum ad ipsum fuisse transmissum, quod lectoribus significare nequaquam praetermisisset. De caetero, cum ex tot codicibus, tum mss. tum typis editis, ea Molani editio adornata sit, eos omnes meis annumerari cupio, quo postremae huic nostrae editioni non exiguum auctoritatis momentum [Col. 0553C] accedere oportet, ut pote cum ex tot exemplaribus eruta sit, recensita, castigata, emaculata.
193. Inveniet praeterea lector citatum aliquoties mense Januario Usuardum aliquem satis purum, editum cum Agonibus Martyrum, sive cum libro qui hunc titulum praefert, quem utinam integrum habuissemus! Verum cum solus ille mensis exstet, de eo pluribus dicere supersedeo. Est etiam penes nos Martyrologium seu Viola Sanctorum editionis Argentinensis anni 1508, cujus non semel in Actis meminerunt majores nostri. Ast eo usi non sumus, quod frequentissimis magnisque interpolationibus nimium ab Usuardi stylo deflectat. Ferme in oppositum peccat Martyrologium ordinis sancti Benedicti, [Col. 0553D] quod habemus et manuscriptum et editum, non magis ad Benedictinos quam ad alios quoslibet religiosos spectans, nulla loci aut anni nota apposita. Non deerat nobis codicum aliorum optima et abundantissima messis. Hagiologion Franco Galliae, a nostro Labbeo editum, non merebatur nomen Martyrologii authentici ( très-authentique ), ut ipsum vocat Castellanus, pag. 654; nam plane incompletum est, et quidquid boni habet, praeter Bituricensia propria, ex Usuardo fere decerptum est. Sic nec Maurolycum aut recentiores alios Usuardi non editores, sed interpolatores, ad genuinum ejus textum inquirendum consulendos putavi; quemadmodum neglecta est editio Germanica Walasseri citata quandoque sub nomine [Col. 0554A] venerabilis nostri Petri Canisii, licet plerumque Usuardum referat, sed locupletissime auctum. Rursus, nulla est habita ratio additionum manuscriptarum Papebrochii ad editionem Coloniensem anni 1490 ex codice abbatiae S. Michaelis Antuerpiae, quod eae plerumque a nostro Usuardo longissime recederent. Ut paucis rem concludam, tot aliunde suppetebant codices, ut plures quaerere esset superfluum: aliunde vero, ita Auctaria quandoque excrescere animadvertebam, ut de rescindendis potius nonnullis quam de novis accersendis non semel cogitaverim. Haec de vulgatis Usuardi libris, nunc ad manuscriptos procedimus.
194. Inter codices Usuardinos mss. quos habemus decem et septem numero integros, et collatos cum Greveno, aut aliis, supra triginta, praeter Chiffletianos octodecim et plures alios; inter illos, inquam, omnes principatum apud nos semper tenuit, si non omnimodae puritatis, saltem vetustatis titulo, codex ille qui in coenobio S. Germani a Pratis, tanquam auctoris ipsius manu scriptus sive autographus, summo in pretio habetur; adeo ut nullis conatibus impetrare potuerim, ad breve saltem tempus, quo securius in hac editione procederem, mihi commodaretur. De eo in praefatione sua meminit Bollandus, pag. 51, ita scribens: «Eum codicem Usuardi aevo, [Col. 0554C] aut non multo post scriptum censet Sirmondus noster, qui pro sua humanitate meum illud apographum cum alio quadringentorum facile annorum, aut etiam vetustiore, qui in eodem sancti Germani coenobio Parisiis asservatur, accurate contulit.» Ita fert notabile codici nostro praefixum, ubi indicatur per litteram A prius illud designari; per B, posterius. Pergit ibidem Sirmondus: «Hoc nostrum antigraphum ex priore descriptum est; in quo quae lineolis subnotata sunt, ea ex autographo A vel ad marginem apposita, vel in textum ipsum, sub finem cujusque diei inserta fuerunt, alia manu, ferme tamen antiqua. Ex quo apparet ea non pertinere ad Usuardi Martyrologium, sed adjecta post fuisse a monachis, praesertim sancti Germani, ad quos magna ex parte spectant.»
[Col. 0554D] 195. Quam accuratam moniti hujus rationem habuerimus, ex nostris Observationibus abunde liquet. In fine paginae alia manu legitur: Hoc Usuardi Martyrologium cum citatis hic codicibus, una cum R. P. Jacobo Sirmondo contuli Parisiis anno 1631. Joannes Baptista de Cortas, societatis Jesu sacerdos. Vulgo nota est celeberrimi Sirmondi in conferendis dignoscendisque antiquis codicibus peritia: nihilominus cum hinc et inde ex Castellani citationibus nonnullam ab antigrapho nostro diversitatem observassem, ad eum ipsum confugi, ut de praedicto codice distincte, minutim et exacte instrueret; quod et praestitit semel, iterum ac tertio ad fontem recurrendo, ea diligentia et scrupulosa ferme religione, ut nec apicem [Col. 0555A] praetermisisse videri possit. Quanquam qui non minori benevolentia Castellani vices supplevit eruditissimus noster Stephanus Chamillart, postrema collatione, nonnullos naevos observaverit. Caeterum Castellanus novam ex integro cum prima editione Molani collationem exorsus, in epistola data 31 Maii 1709 per dies singulos variationes quantumvis exiles solertissime adnotavit. Atque eo subsidio vehementer impulsus sum, ut opus, fastidiosissimis disquisitionibus plenum, audentius aggrederer. Fatebor hic ingenue in viri hagiophili laudem, non minori constantia in porrigenda, quoad vixit, auxiliatrice manu perseverasse, quam principio se facturum spoponderat, postquam per subsequentes litteras 31 Julii ejusdem anni datas, non sine moerore significasset, [Col. 0555B] superiores coenobii sancti Germani, ad transmittendum huc codicem, per eruditissimum Theodoricum Ruinartium induci omnino non potuisse.
196. Inter haec amicam disceptationem agitabamus de antiquitate non solum, sed maxime de sinceritate, puritate et simplicitate jam dicti saepe codicis, quem tot lituris, erasionibus, superinductionibus, adjectionibus, detractionibus, mutationibus respersum diffiteri non poterat; cui cum ego opponerem codices nostros, praesertim Heriniensem, ubique integrum, nitidum, plenum, vetustate et splendore venerandum; ivit ad illud denique quo se tutatur Mabilio, nempe ex Necrologio, illi codici adjecto, constare, scriptum illum Usuardi tempore, ac proinde ab ipsomet auctore: interpolationes vero, lituras, erasiones, [Col. 0555C] inductiones, suprascriptiones et hujusmodi alia, signa sibi videri, ex quibus vere autographum censeri debeat, ab Usuardo ipso diversis temporibus, pro notitiarum accedentium diversitate, sic truncatum, auctum, imminutum, variatum, quemadmodum in autographis, prima manu scriptis, passim usuvenire eruditi noverint. Hinc ad probandam vetustatem huc ad me transmisit Monitum a Mabilione codici illi propria manu praefixum, quod cum in citata saepius praefatione ad saec. IV Benedictinum, parte II, pag. LXXXVII, editum reperiam, malo ipsum inde transumere. Sic ibi scribit vir eruditissimus nobisque semper aestimatissimus Mabilio:
197. «Et sane antiquissimum ejus Martyrologii exemplar habemus, eo tempore (nempe saeculo nono, [Col. 0555D] quo Usuardus vivebat) exaratum, cum subjecto Necrologio, in quo primaria manu mors Irmintrudis reginae, uxoris Caroli Calvi, signata est Nonis Octobris; obitus vero Caroli II imperatoris, pridie Nonas Octobris manu recentiori. Itaque hic codex scriptus est eo temporis intervallo quod effluxit inter annum 869, Irmintrudis supremum, et annum 877, quo Carolus Calvus defunctus est. Idem etiam confirmatur ex Ebroini episcopi et abbatis sancti Germani obitu, qui anno 838 contigit, prima manu XIV Kal. Maii consignato; cum successorum ejus Hilduini et Gozlini, XVI Kal. Maii; atque Eboli, VI Nonas Octobris obitus secunda manu conscripti sint.» Nimis mihi probata est Mabilionis sincera fides, nimis [Col. 0556A] perspecta ejus in distinguendis vetustis characteribus solertia, ut adductas obituales notas, earumve exploratam diversitatem in dubium velim revocare, quamvis si codicem ipsum licuisset inspicere, ac severiori critice Necrologium istud excutere, omnia inter se componendo conferendoque, forte nonnulla occurrissent quae vim argumenti infringerent, aut saltem exceptionibus ansam praeberent.
198. Neque vero ex signatis Necrologii annis ea convictio exoritur, quam mihi ingerebat Castellanus. Quid si enim totus ille codex, centum et, si vis, ducentis annis post Usuardi obitum scriptus sit, ecquid eadem prima manus Necrologium aliquo usque prosequi potuit, secundaria autem nescio [Col. 0556B] quae reliqua superaddere? Ut valde probabile admitti debet Mabilionis argumentum, ut convincens, nequaquam: magis convinceret, nisi adessent quae in codicis commendationem non magnopere faciunt. Certe ex aliis mox deducendis, alterutrum forte probabilius confici posse videbitur; vel diversa Usuardum scripsisse Martyrologia, seu ejusdem Martyrologii variata exempla, ex quorum uno Heriniensis noster atque alii processerint, quemadmodum ex aliquo alio Pratensi simili, sumpti apparent Antuerpiensis major, Rosweydinus et Aquicinctinus; vel ad Usuardi aetatem praedictum Pratense manuscriptum pertingere non posse, atque adeo recentius exaratum dici oportere, idemque a posteris ejusdem instituti monachis, eo quo jam exstat modo interpolatum [Col. 0556C] et reformatum, aut potius deformatum fuisse, quod ex tota codicis structura, ex vario charactere, aut ex scripturae ejusdem, diversis temporibus et diverso atramento, appositione, naevisque aliis magno numero occurrentibus, sibi continuo objici posse, facile advertit Mabilio.
199. Audiamus vero quo pacto ad haec sese praemuniat citato nuperrime loco. Sic ibi pergit: «In illo Usuardi (sic enim appellare licet) autographo nonnulla passim additamenta reperiuntur, quaedam etiam liturae et scripturae, eodem, ut videtur, tempore superinductae, fortasse ipsius auctoris manu, qui opus suum identidem recognoverit.» Haud equidem diffiteor id ita fieri potuisse, ut mihi non semel a Castellano dictum regestumque est. Vellem [Col. 0556D] ita verisimile reddi posset, atque codicis illius patronis effugium placet: aliunde enim infra arguemus, si verus est Mabilionis Achilles, non tantum vitae Usuardo superfuisse, ut tot variationes in autographum suum induceret. Ergo mihi videor rem omnem diutius, maturius, accuratius et ex professo expendisse, dum diebus singulis textus singulos, imo singulorum textuum commemorationes, cum aliis codicibus, itidem Usuardinis, purioribus et integrioribus contuli; ex qua collatione difficultates offendi, quae praedictum, seu vere, seu praetense autographum in pluribus, ut minimum suspectum reddant, quanquam de caetero primum ei inter alios locum semper tribuerim. Liceat mihi haesitationes [Col. 0557A] meas atque occurrentia saepenumero dubia proponere, quae ab eruditissimis viris, codicis jam toties laudati possessoribus, dissolvi velim.
200. Non repetam quae toto sparsim opere in Observationibus meis Pratensi illi autographo singillatim opponere coactus sum: sufficiet dies hic aliquot indicare ubi ea reperiri possint. Videat lector mense Januario, I, IX, XII, XIII, XIV, XVI, XXII, XXVI, XXVIII, XXIX, XXX, XXXI. Mense Februario, die III, VIII, XVII. Mense Martio, die X, XVII, XVIII, XXVI, XXVII, XXIX, XXX. Mense Aprili, die II, XII, XVII, XIX, XXII, XXIII, XXVI. Mense Maio, die X, XI, XXVII. Mense Junio, die I, IV, V, IX, X, XV, XVII, XXI, XXV, XXVI, XXX. Mense Julio, die I, VII, XI, XVIII, XX, XXII, [Col. 0557B] XXVIII. Mense Augusto, die XII, XXIII, XXVI, XXIX, XXX. Mense Septembri, die, I, III, V, XXIII, XXV. Mense Octobri, die XIII, XVI, XVII, XIX, XXIV, XXX. Mense Novembri, die I, II, XIII, XIX, XXI, XXIII. Mense Decembri, die IV, XXII, XXV, XXIX, XXXI. Et locis ferme octoginta, atque aliis non tam scrupulose hic annotatis, a simplicioribus codicibus aliis, tum excusis, tum mss., dissentit Usuardus Pratensis (quanquam non semper ea causa e purorum numero exclusus sit), tot, inquam, locis aut mutatus, aut auctus, aut contractus, aut interpolatus est, quid igitur aliud inde consequens videri possit, quam aut autographum non esse codicem illum, aut saltem aliud fuisse autographum unum vel plura, ex quo vel ex quibus Heriniensis et alii, Pratensi [Col. 0557C] puriores, de quibus infra agemus, descripti sint.
201. Scio cum Mabilione et Castellano mihi reponendum, non paucas ex recitatis variationibus tales esse, ut licet lituris inscriptae, aut ad finem additae, aut translatae, transpositae et intortae sint, potuerint tamen ab ipsomet Usuardo, opus suum identidem recognoscente, ascribi vel superaddi. Novi poetae verbum, jus summum summam saepe esse malitiam, vel ut alii legunt, injuriam. Nolo esse exactor nimis rigidus, nolo contendere, nolo vetustissimum primariumque Usuardi exemplar concutere, nedum convellere; imo id pervelim, ut venerandus codex ab omni prorsus suppositionis vel minima suspicione liberetur. At enim, ubi nuda veritas inquiritur, [Col. 0557D] nefas est quidquam dissimulare; aperte omnia eloquor. Id scrupuli remanet, quod mihi hactenus eximere haudquaquam potui. Demus additiones plures, mutationes, interpolationes, superinductiones, transpositiones, ab ipso auctore factas; necdum perspexi qua satis ratione solvantur variationes illae, prima ipsa manu in ipso textu codicis Pratensis expressae, quae in nullis aut solum perpaucis codicibus, tum scriptis, tum impressis, reperiuntur. Hinc enim fit verisimile, quod supra innuebam, argumentum, aut Pratensem codicem plane autographum non esse, nec proinde Usuardi ipsius manuscriptum; aut Usuardum ipsum plura autographa scripsisse, quorum alia ab aliis descripta [Col. 0558A] fuerint. Id jam paulo clarius et distinctius exponendum superest.
202. Toties appellatus et inposterum appellandus Pratensis codex, ad XII Januarii, sic secundam annuntiationem exprimit: In Caesarea Mauritaniae, sanci Archadii, etc., nulla usquam litura, nulla superinductione apparente. Atqui ea positio, seu martyrii locus in Caesarea Mauritaniae, in nullis aliis nostris codicibus, tum excusis, tum manuscriptis, praeterquam in extracto Aquicinctino occurrit; ergo codices alii ex autographo Pratensi descripti non sunt, ergo vel autographum non est, vel necesse est admittere plus quam unum autographum exstitisse, aliosque codices ex uno, alios ex alio descriptos. Quid ad hoc argumentum Castellanus reposuerit [Col. 0558B] eo die explicatum, et, ni fallor, abunde refutatum invenies. Mihi certe ea ratio urgentissima semper visa est, talisque ut nulla exceptione, nullo effugio enervari facile valeat, quidquid variis modis tentaverim, aut vim elidere, aut saltem aliquo pacto emollire, ut paulo infra latius explicabo. Ne vero ex unica illa commemoratione id me credas conficere, vide quae aliis locis in eamdem rem dicta sunt, XVI et XXXI Januarii, XII et XVII Aprilis, XV et XVII Junii, XII et XXIII Augusti. Unum praeterea aut alterum exemplum adducamus: XVII Aprilis sic penultimo loco, ante annuntiationem Cordubensium legitur: In Oriente, beati Nicofori, etc. Abest Nicephorus a probatissimis quibusque codicibus, in solis Rosweydino, Aquicinctino et Bruxellensi repertus, [Col. 0558C] adeoque nec fuit in eo autographo, ex quo alii notae optimae desumpti fuere.
203. Notavit Castellanus in textu Usuardino, Pratensi diem 5 Junii fuisse transcriptum ( redeécrit) in adjecto foliolo, incipiendo a Bonifacio, praetermissis martyribus Aegyptiis. Quaero an primaria manu, an secundaria? Si primum, militat argumentum; si secundum, non minus premit. Nam hic etiam cum Pratensi conveniunt perpetui ferme ejus socii, Antuerpiensis major, Rosweydinus et Aquicinctinus, aliis omnibus plane discrepantibus. Rursus, codices omnes, excepto Pratensi et sociis illis tribus, legunt XVII Junii in medio textu: Eodem die sancti Vulmari confessoris, admirandae, etc., alii isti tres cum Pratensi, ipso illo die et loco agunt de Gundulfo [Col. 0558D] Bituricensi. Recurrit major confusio ad diem XX Julii, ad quem interpolator aliquis Vulmarum transtulit, expuncto illic Paulo, martyre Cordubensi, quem alii codices prope omnes constanter signant. Haec et id genus alia, ab ipsomet Usuardo mutata fuisse mihi quidem non satis fit credibile, ut diebus illis, pluribus ostendo. Sequitur denuo primarios nostros et puriores codices, ex quibus Usuardi textus desumi debuit, aliunde quam ex Pratensi codice fuisse descriptos. Qui dies caeteros hic assignatos aliosque plures consuluerit, eamdem ipsam conclusionem facile eliciet.
204. Hisce aut componendis, aut utcunque salvandis, modos potissimum duos excogitari posse [Col. 0559A] video. Primum, si concedatur, auctorem Martyrologii Usuardum, opus suum semel atque iterum et forte tertio transcripsisse aut transcribi curasse, sic ut ecgrapha illa successive descripta, prout forte imperatori aut aliis offerri debebant, hinc inde postea in nonnullis ab auctore ipso correcta, limata aut mutata fuerint, accedentibus, ut fit, novis notitiis, seu veris seu falsis. Porro ex diversis illis transsumptis accepta fuerint apographa illa, quae cum autographo in sancti Germani relicto, non usquequaque concordant. Hoc vero ibi servatum, toties subinde deletum, erasum, superinductum, interpolatum et deturpatum sit, ut Mabilio ipse de vera ejus authentia dubitaverit. Certe aliquid, mea quidem sententia, defuisse fatendum est, cum eruditi [Col. 0559B] illi viri, tot antiquorum manuscriptorum editores, ab hoc promulgando, quantumvis saepe provocati, tandiu abstinuerint: procul dubio, liturarum et mutationum intercurrentium multitudine deterriti. Sed quidquid a vulgando Usuardo suo ipsos remorari potuerit, via hic assignata, ad elidendas et aliquousque explanandas objectas difficultates, mihi semper verosimillima, aliisque omnibus expeditior visa est.
205. Aliam nihilominus, seu modum alium suggero, praefatis objectionibus sese extricandi; quanquam non tanta probabilitate subsistat: si nempe tantisper supponatur primos ipsos Usuardini autographi descriptores, aut per oscitantiam omisisse aliqua, aut proprio arbitrio decerpsisse quae arriderent, [Col. 0559C] eademque auctoritate, quae non placerent, praeteriisse. Id equidem satis plausibiliter excogitari posse non inficior; verum an harum rerum periti, id sibi persuaderi patientur? An credent id tam facile contingere aut potuisse, aut saltem licuisse, in eo potissimum Martyrologio, quod Caesarea, ut ita dicam, auctoritate, ad communem Gallicanarum Ecclesiarum usum destinabatur? quibus id quidem concessum fateri possumus, ut propria ecclesiae suae festa adjicerent; Sanctos autem extrudere, aut commemorationes mutare; id vero est, quod sub ipsis principiis toleratum, haudquaquam existimamus. Haec fere sunt, quae pro suspectanda vel propugnanda tuendaque Pratensis codicis vetustate candide censuimus, hoc unice quaerentes [Col. 0559D] ut ei sarta tecta maneat vel ipsa Usuardi aetas, admittaturque correctiones omnes, interpolationes, etc., in quibus eadem manus apparet, ab ipso Usuardo factas fuisse; quanquam id creditu difficillimum, propter aliud quoque argumentum, quod hic subjicio.
206. Qui Usuardum pridem ad Caroli Magni tempora rejecerunt, ea ducti sunt ratione, quod ejus Martyrologium Carolo Augusto dedicatum esset; ast alii nobiscum recte reposuerunt probationem nullam esse, cum et Carolus Calvus Augustus, seu imperator fuerit, atque huic ut imperatori oblatum. Supra autem ex Mabilionis conjectura admisimus scriptum fuisse Martyrologium inter annum [Col. 0560A] 869 et 877; imo admittendum erit scriptum, vel saltem completum fuisse post annum 875, quo primum Calvus imperator creatus est, adeoque probabilissime anno proxime sequenti 876. Insistendo Mabilionis conjecturae, consequens etiam erit obiisse Usuardum ante Calvum, cum hic alia manu Necrologio inscriptus sit, proindeque, ut summum, ad initium anni 877 supervixisse, uno circiter post absolutum et oblatum Carolo imperatori Martyrologium suum. Quis jam credat unius aut paulo amplius anni intervallo, tam multa Usuardo occurrisse, quae in Martyrologio vixdum imperatori, atque adeo ecclesiis Gallicanis communicato, eradenda, mutanda, obliteranda, transponenda, interpolanda fuerint? Imo quis suspicari ausit id Usuardo aut fas [Col. 0560B] aut integrum fuisse, postquam Martyrologium ab imperatore et ecclesiis esset admissum? Rursus, quis suadeat toties recursurum eamdem manum, addentem, detrahentem, etc., et tamen tam saepe apparere atramentum aliud, vel indicia alia, quae satis convincant multos annos faciendis correctionibus certo intercurrisse.
207. Aliud est, quod codicis Pratensis authentiam seu autographiam incertam reddit, inde deductum quod prima ipsa scriptoris manus constare omnino nequeat. Si enim sola ista, quae ipsum textum exprimit, autographa et Usuardina manus est, quaecumque manu alia et recentiori ad marginem sive ad calcem adjiciuntur, Usuardo adjudicanda sunt. Atqui non raro occurrit, ut similia adjectamenta, [Col. 0560C] in omnibus aliis codicibus proprio loco reperta, certo demonstrent illa ipsa verissime Usuardina esse; hinc itaque consequitur, omnia, quae in eo codice continentur, prima ipsa Usuardi manu scripta non esse, vel ipsum diverso charactere usum fuisse, quorum alterutrum non facile digerent autographi illius, seu veri seu praetensi propugnatores. Inter varia exempla, illud in argumentum assumo, quod nobis offert mensis Novembris dies VII in elogio Herculani Perusini episcopi: Cujus corpus post abscisionem capitis, etc., desumptum ex Magni Gregorii Dialogorum lib. III, cap. 13. Hoc autem reperitur in exemplaribus omnibus, seu primae, seu secundae, seu cujuscunque notae, sive manuscriptis, sive typis editis, si Tornacensem et Pulsanensem [Col. 0560D] excipias, quibus familiarissimum est similia elogia aut decurtare, aut prorsus rescindere. At vero hoc ipsum elogium codici Pratensi ad marginem adjectum est, ac teste Castellano ( à la marge et en lettres moins anciennes que le texte ) hoc est, recentiori manu: ergo in praefato codice aliqua vere Usuardina sunt, quae nihilominus recentiori manu ascribuntur; ergo non constat primam manum esse Usuardinam. Quaero, utra sit? Falli et doceri cupio, at tot defectus, augmenta, inductiones, mutilationes, etc., plane natae sunt suspicionem injicere, codicem illum qualemcumque, non magis quam caeteros autographiae praerogativa donatum.
208. Haec et quaecunquae alia in Observationibus [Col. 0561A] Usuardinis de illustrissimo codice, ultro citroque dicta, sic velim accipiant eruditissimi nobisque aestimatissimi RR. PP. Benedictini sancti Germani, ut, veritatis indagandae gratia, unice discussa et disputata. Solam illam, solam Usuardinam simplicitatem, jam tot annis atque ex tam variis exemplaribus quaesivimus; quae si ex solo Pratensi manuscripto hauriri potuisset, non existimo codicis illius possessores, tot saeculis eruditos omnes, ejus avidissimo, tanto thesauro privaturos fuisse. Solet passim longe pluris fieri Molani editio, quam laudatus toties codex, sive vere sive praetense autographus, nec me in ita sentientium numero esse diffiteri ausim. Si fallor, errorem et mihi et caeteris eximat ex ea celeberrima Congregatione doctus aliquis, [Col. 0561B] harumque rerum peritus; dubia mea, imo errata, in quae, codice ipso privatus, incidi, explanet et diluat; primus ego promptissime retractabo quidquid forte de autographo illo iniquius sensisse dici possum. Satis equidem de republica litteraria meritus videbor, si id ab ipsis importunius extorsero, quod nemo hactenus precibus et exhortationibus impetrare valuit: puta, si id dubitationibus meis efficiam ut Usuardum ipsi suum nativa simplicitate, iisque, quibus voluerint, adnotationibus vindicatum, publici juris aliquando faciant; imo si eodem impetu Usuardum nostrum succutere conentur, sic cecidisse, triumphus erit; eumdem omnes scopum praefixum habemus, ut, dissipatis tenebris, errores depellantur, eruatur veritas, antiquitas ecclesiastica [Col. 0561C] vel aemulis studiis illustretur, ad majorem Dei sanctorumque gloriam.
209. Bollandus dicto superius praefationis loco pag. 51, postquam Pratensem, et alium Miraei codicem laudasset, sic pergit: «Sed quod supra citavi exemplar nostrum, utrique illi longe praefero, et purius ac sincerius reor, nam antiquissimum illud Parisiense, Idibus Januarii haec habet: In monte Verziaco, S. Viventii confessoris, cum constet, post Usuardi aetatem translatas esse Vergiacum S. Viventii reliquias, nisi extremis fortasse Calvi temporibus scripsit, et diu postea illi superstes vixit, istaque tunc adscripsit. Sed a nostro illa, quod ideo magis genuinum [Col. 0561D] censeo, absunt exemplari. Fuit hoc quondam monasterii Carthusianorum, quod B. Mariae Virginis Capellae dicitur, sive de Herines» (hinc nos HERINIENSIS appellationem derivavimus) «juxta Edingam, aut ut nunc appellatur Enghianum, Belgii oppidum: deinde Augustini Hunnaei, viri celebris fuit, postea donatum collegio nostro Lovaniensi.» Quod hic Bollandus praeclarissimum codicem nostrum Heriniensem Pratensi praeferat minime miror; magis etiam fortasse praetulisset, si labes novisset et maculas, quibus respersum esse a Castellano edocti sumus: praeferet quilibet, nisi vehementer fallor, qui utrumque inspexerit contuleritque. Verum illud, quo Bollandus utitur, argumentum elidit idem Castellanus, [Col. 0562A] sincere testando, annuntiationem istam: In monte Verziaco, etc., secundaria aliqua manu codici Pratensi adjectam, ut XIII Januarii agnoscimus; id quod a Sirmondo et Cortasio observatum non fuerat.
210. Si de utriusque manuscripti vetustate quaeritur, ultro et lubens fateor, Heriniensem nostrum membraneum Pratensi palmam omnino cedere, si vel sola characteris forma attendatur, quae, teste Castellano, in Pratensi modum scribendi antiquissimum refert, quem ipse vocat Carlovingiacum; Heriniensis vero, paulo elegantiorem ac nitidiorem, duobus minimum saeculis posteriorem. At si puritatem spectemus, sinceritatem, integritatem, simplicitatem, non dubium est quin codex noster alteri [Col. 0562B] longe antecellat. Scriptura vetustatem satis probat, tametsi a peritissimo librario depicta sit, habetque prae caeteris ferme codicibus, quod diphthongum ae clare semper efformet per e, recepto more saeculo XI, ad quod codicem illum revocandum majores nostri merito censuerunt, cum nulli sancti eo saeculo recentiores adjiciantur. Sic XIX Aprilis textui Usuardino attexitur: Depositio domni Leonis papae, qui Ecclesiam beati Remigii dedicavit: sed, ut vides, absque sancti titulo; obiit nimirum anno 1054. Item I Junii legit: Treveris civitate, depositio beati Simeonis monachi, etc., quem mortuum constat anno 1035. Titulo beati insignitur, communi nomine, etiam post canonizationem (anno 1042 factam) a Martyrologis tribui solito. Cum autem IX Maii referatur [Col. 0562C] translatio sancti Nicolai, si haec vere contigit anno 1087, consequi debet codicem nostrum sub saeculi finem exaratum fuisse.
211. Scio majores nostros pro occurrentium circumstantiarum varietate, nonnunquam circa hujus codicis aetatem, opinionem tantillum mutasse, uti de Henschenio invenies tomo I Junii, pag. LXXXVIII, litt. D.; at de sinceritate et puritate dubitari haudquaquam potuit. Non negaverim additiones aliquas ab Usuardo diversas hinc inde occurrere; verum si Rhemenses, aut provinciae Rhemensis, quae ferme Treverim usque extendebatur, sancti removeantur, luce meridiana clarius patescet inter omnes Usuardinos codices, tum excusos, tum manuscriptos, principem locum meritissime tenere, adeoque ex aliquo [Col. 0562D] Usuardino autographo, vel saltem purissimo apographo olim fuisse descriptum. Difficultas Henschenio visa est quod XV Octobris in textu secundo loco inseratur: Eodem die: sancti Oswaldi, episcopi et confessoris, ut habetur tomo III Februarii, pag. DCCL. Sed tunc in ea erat opinione Henschenius quod codex noster saeculo X esset antiquior, cum alia loca, quae juniorem ostendunt, necdum expendisset. Si quaeras cur eo die potius quam XXVIII aut XXIX Februarii Oswaldum retulerit codicis descriptor, fatebor me veram causam ignorare. Si conjecturas quis cupiat, apud Henschenium citato loco requirendae sunt. Fatemur annuntiationem Oswaldi additamentum esse ex cultu, quem in Gallia, praesertim in [Col. 0563A] provincia Rhemensi, peculiari aliquo titulo obtinuerit.
212. Tales accessiones Rhemenses in hoc nostro codice frequentius offeruntur; quae si abessent, paucissimae aliae reperirentur, ut recte Molanus supra numero 191 ipsum vocaverit, Usuardinum manuscriptum, qui vix ullas habet additiones, praeterquam de sanctis Rhemensibus. Hanc codicis patriam esse prorsus non dubito: inde translatum oportet ad carthusiam Heriniensem, olim S. Mariae Eremi, seu Montis Dei, quae e primis totius Belgii carthusiis fuit. Conjecturam hanc meam, atque una codicis aetatem confirmat addita recentiori manu ad marginem II Nonas, seu die VI Octobris, haec commemoratio: In Calabria, depositio beati Brunonis confessoris, [Col. 0563B] primi institutoris ordinis Carthusiensis, quam appositam reor ex solo singulari hujus carthusiae erga parentem veneratione, cum aliunde notum sit quam tarde Brunoni publicum cultum Ecclesia decreverit. Ex his abunde declarantur Usuardi hujus Heriniensis aetas, patria, natales et migrationes; ne quid desit, et formam addo, quae recepto usu, in quarto nuncupari solet; estque compactus cum tractatu manuscripto sancti Hieronymi in Epistolas Pauli et alias Canonicas; cui in fine attexitur Kalendarium cum anniversariis coenobii Heriniensis. Dixi supra num. 169 annum in hoc codice, uti et in Pratensi, inchoari a vigilia Nativitatis Domini.
213. Jam vero, ut de ejusdem simplicitate et puritate statuas, percurre menses singulos, augmenta [Col. 0563C] Rhemensia secerne, continuo perspicies pauca additamenta immisceri, raras interpolationes, lituras vix unam aut alteram. Ad IV Januarii refertur Rigobertus Rhemensis archiepiscopus; XV de Mauro adjectum, discipuli B. Benedicti abbatis. Demum XXIII nescio unde accersitus sit beatissimus Hildephonsus. nisi hic aut in provincia Rhemensi, aut in coenobio, cujus olim codex fuit, peculiarem cultum habuerit. Mense Februario, Blasius ad III retractus est; VIII additur Paulus Virodunensis, forte ibi etiam proprius. Mense Martio, sola prima die defectus aliquis reperitur. Mense Aprili, praeter Rhemensia, XVIII de Materno, XIX, de Leone IX; XXIV, de Bova et Doda; XXX, de Maderniano; sola occurrit Maria Aegyptiaca, quae ad IX signata est Mense Maio; quinque dies sunt [Col. 0563D] ab Usuardo diversi, ut I de Marculfo; VIII, de Gibriano; IX, de translatione Nicolai; XX, Romani monachi; XXIX, de translatione Remigii; sed multum fallor nisi haec omnia Rhemensi provinciae propria sint. Mense Junio, VIII in Medardo, aliquid deest; XXI, omissus Leutfredus; XXIII, deest Felix Sutrinus, quemadmodum et III Julii, socii ejus Irenaeus et Mustiola, de quibus vide nostras Observationes.
214. Praeterea, mense Julio una occurrit litura in principio, quam puto esse de translatione S. Benedicti; XVIII, adjectus est Arnulfus; deinde XX et XXIII translationes Rhemensibus celebres de Theodosia et Nicasio. Mense Augusto, XIX superadditur textui Bertulfus abbas, ex propria, opinor, coenobii [Col. 0564A] institutione. Tum XXV, In pago Viromandensi, S. Hunegundis. Mense Septembri, I, agit de Aegidio, Sinicio, et Nivando, tanquam Rhemensibus; III, additur Remaclus; VII, XXV et XXVII, item de Rhemensibus: at X nonnihil mutilus est, XX interpolatus, ut Observationes nostrae fusius explicant. Mense Octobri, I, purus non est; XXVII, ponitur Vigilia sanctorum Simonis et Judae; de qua dubitari potest an Usuardina non sit; XI, XV, XVI, XX, XXI et XXV, non excedit nisi in solis Rhemensibus. Mense Novembri, I, II, VI, IX, XV, XVIII, XXIII, XXVI. Demum mense Decembri, IV, XVI et XXIX, pleraque additamenta pure Rhemensia sunt. Ineat modo rationem curiosus aliquis, conferat Heriniensem cum famoso Pratensi autographo, utriusque excessus aut defectus [Col. 0564B] ad aequam lancem, ad justam trutinam excutiat, si nullo ducatur partium studio, spondere ausim, ratione rite subducta, pedibus et manibus in nostram iturum sententiam.
215. Secundum ab Heriniensi codicem censemus eum qui apud nos Tornacensis vocatur, quem aliquando cathedrali illi perantiquae in usu fuisse, si aliunde nobis non constaret, ex additionibus ei ecclesiae propriis satis demonstraretur. Credimus autem ex Altovillariensi prope Rhemos coenobio Tornacum delatum, aut forte ex monasterii illius codice aliquo olim transsumptum, ut dixi in Observationibus meis, praesertim [Col. 0564C] IV Julii. At quaecunque demum codicis origo fuerit, speciem et antiquam et elegantem refert, majori forma in membrana scriptus, atque elegantibus, quamvis nonnihil extritis, cancellis distinctus, quibus quandoque textus magis aptari videtur, quam cancelli ipsi textui accommodentur. Aetatem ejus ex subjuncto Necrologio, eadem, ut apparet, sed pressiori manu scripto, sic probabiliter erues, si attendas Anselmum et Geraudum vel Geraldum, Tornacenses saeculi XII episcopos; atque item Stephanum et Gosuinum, alias Goscelinum, qui anno 1203 et 1218 vita functi sunt, prima manu signari; at vero Walterum, oriundum de Tornaco, hujus ecclesiae episcopum, cui Sammarthani cognomentum Marvis apponunt, quique sedem tenuit ab anno 1219 [Col. 0564D] ad 1252, in praefato Necrologio referri XIV Kal. Martii, manu secundaria, quemadmodum et successores, Walterum de Mandra, defunctum 1262, et Joannem de Buchel vel Buchiaul, mortuum 1266; unde verosimiliter conficitur scriptum fuisse Martyrologium inter annos 1219 et 1252. Haec pro codicis aetate.
216. De sinceritate et simplicitate ex Observationibus nostris statuent aequi lectores. Certum est a prioribus duobus multum recedere, non quidem saepius in sanctorum numero, sed nonnulla annuntiationum correptione, quasi revera paratis cancellis, ut jam dicebam, Usuardini indiculi aptari debuerint; vel quod librarius minori scrupulo, grassari [Col. 0565A] nonnunquam, et longiores orationes contrahere, sibi licitum putaverit. Quod si cavisset scriptor ille, quicunque primus codicem temeravit, de nativa simplicitate codex hic cum Heriniensi ferme certaret. Singulas contractiones enumerare nimis taediosum foret; generatim loquendo, aut purus passim, aut puro proximus est; aliquantulum deviat XVI, XVII, XVIII et XX Julii, atque item XIX Octobris, ubi excusari potest, quod propria aliqua, aut Altovillariensia, aut alia perperam Usuardo, vel saltem Martyrologio sub Usuardi nomine ascripserit. Dolendum profecto amanuensium vel incuria, vel audacia tam insigni codici debitum decorem splendoremque ademptum fuisse. Titulus et praefationes avulsae sunt, habetque hiatum plane notabilem a IX Augusti [Col. 0565B] ad XXVI Septembris, avulsis, imperitorum culpa, pretiosis foliis. De adjuncto Necrologio, satis diffuso, dicere coepimus; ex eo Tornacensis ecclesiae benefactores plurimi facile dignosci enumerarique possent.
217. Tornacensi aetate suppar, qui multo antiquior majoribus nostris visus est, codex domus professae societatis Jesu Antuerpiae, quem Henschenius, non uno loco; tomo II Aprilis, pag. CCCCXLV, infra E; tomo II Maii, pag. CXXXI, infra B; in Praetermissis, de S. Letardo; rursus XVIII Maii, in Praetermissis de S. Mildreda virgine; tomo IV, pag. CXXXVI, infra A, et alibi, ante annos sexcentos scriptum putavit. Specimina ex eo inter Bedae exemplaria protulit Bollandus praefationis generalis pag. XLIX, ubi [Col. 0565C] recte advertit, Bedae nomine, sed ab recentiore manu praetitulatum esse. Notat item, et vere, Anglicanum esse, nam pluribus diebus, ut alibi saepe suis locis ostendimus, augmenta Anglicana adjecta exhibet. Hoc vero codici huic peculiare quod uniformis non sit, aliquando enim, ut mense Januario, auctior est, alibi passim purus Usuardus; mense Octobri et Novembri manu paulo recentiori suppletus. Quod de Heriniensi diximus, seclusis Rhemensibus, purissimum esse, id ferme de hoc codice dici posset, si Anglicana nonnullaque in principio liberiora augmenta abessent. De Auctariis Anglicanis, vide mensibus singulis dies plerumque aliquos; notavi: ex Julio, II, VI, VII, VIII, XV, XVII, XXXI. Ex Augusto, XXIV. Ex Septembri, IV, XVI, XXX. Ex Octobri, VI, [Col. 0565D] VIII, XI, XII, XIII et XV, etc.
218. Haec codicis patriam abundantissime probant. Ad aetatem quod attinet, puto extritas rubricas, exesas litteras, et lacera hinc inde folia Henschenii oculos fefelisse, nam ex sexcentis annis, meo quidem judicio, bina saecula subdici possunt, sic ut ad saeculum XIII pertineat. Forma litterarum cum Tornacensi satis aperte convenit; at decretorium argumentum praebet adnexa VII Julii, S. Thomae martyris translatio, ubi certissime Cantuariensem episcopum indicari existimo, cujus translatio eo die, saltem eo mense facta cognoscitur anno VIII Honorii III pontificis, qui est 1223. Unde patet me recte principio dixisse codicem hunc cum Tornacensi [Col. 0566A] aetate supparem esse; quod etiam ostendit apposita utrique XXV Novembris sanctae Catharinae commemoratio, in antiquioribus, Pratensi, Heriniensi, sequenti Rosweydino aliisque ignotae. Porro codex iste ut inter Usuardinos proprio aliquo nomine designaretur, breviori appellatione a nobis vocatus est Antuerpiensis major, ut contradistinctus a minimo in forma octava, quem simpliciter Antuerpiensem dicimus, et alium grandem tomum, qui Antuerpiensis maximus nominatur, cum hic noster sit in forma quarta membraneus, compactus cum Beda ecclesiae Atrebatensis, ex quo Florus ille a nostris editus potissimum eductus est. Notavi superius non pauca hinc inde reperiri, in quibus cum Pratensi concordat, tum maxime cum hic a caeterorum turba recedit.
[Col. 0566B] 219. Postremis duobus Usuardis hic descriptis, aetate paulo superior est praeclarus omnino codex, manu elegantissima in membrana, majori forma seu folio exaratus, qui fuit ecclesiae B. Mariae Ultrajecti, tanti olim a Rosweydo aestimatus, ut ex eo genuinum Usuardum reddere cogitaverit in magna illa Martyrologiorum, duobus voluminibus collectione manuscripta, quae apud nos exstat, hujus praefationis exordio atque alibi non semel citata. Hinc codici ipsi nomen inditum: ne enim saepius recurreret longa illa paraphrasis ecclesiae B. Mariae Ultrajecti, breviori nomenclatura Rosweydi, vel Rosweydinum semper appellavimus. Habet sane nostrum hoc manuscriptum quo nitore, ornatu et elegantia legentium oculos rapiat; at enim licet his titulis, imo et vetustate [Col. 0566C] sua priores duos Tornacensem et Antuerpiensem majorem antecellat, locum duntaxat quartum inter Usuardinos Musaei nostri obtinet, cum puritate et sinceritate tantum illis inferior sit quantum superat antiquitate. Non multa contrahit hic scriptor, sed pro sua licentia amplificat; frequentiora ex Hieronymianis codicibus additamenta nonnunquam mihi suspicionem injecere, Grevenum in augendo Usuardo, vel ipsum hunc codicem, vel saltem ejus ecgraphum adhibuisse.
220. Caeterum de codicis hujus aetate notavit Henschenius tomo II Aprilis, pag. VII, infra litt. A, hoc Martyrologium citans, quod ante quingentos annos ex Martyrologio aliquo Anglicano videtur transcriptum. Hic et aetas et patria vere ab Henschenio [Col. 0566D] designantur. De annis quingentis iterum agit tomo IV Junii, pag. CCCCLVI, col. 1, circa finem. At die V Junii, pag. 456, litt. D, in Bonifacio episcopo Moguntino, praedictam aetatem distinctius determinat, afferens exaratum fuisse circa annum 1138. Recte, opinor, et accurate, idque Henschenius colligere potuit ex brevissimo chronico, Martyrologio isti praefixo, quod ad annum 1138 pertingit, in quo clarissime eadem apparet manus qua totum Martyrologium scriptum est. Non puto verosimiliori argumento veteris cujusdam codicis aetatem definiri posse; atque hoc est quod dicebam, Tornacensi et Antuerpiensi majore antiquiorem esse. Accedit et alia valde probabilis ratio, quod careat annuntiatione sanctae Catharinae [Col. 0567A] virginis XXV Novembris. Imo clarissime, ni fallor, confici potest ex eo quod de sancto Thoma episcopo Cantuariensi, celeberrimo saeculi XII martyre, altum sileat, cum is in utroque priore diserte exprimatur, ut vide in Auctariis XXIX Decembris.
221. Quod vero aliis istis simplicitatis atque adeo auctoritatis ordine postponatur, facit jam insinuata descriptoris libertas, qui Martyrologium Usuardinum nimis frequenter ex codicibus Hieronymianis et ex Adone interpolavit, aut aliunde auxit, aut modice corripuit, ut Observationes quotidianae Auctariaque nostra manifeste ostendunt. His adde accessiones Anglicanas (unde patriam superius observabat Henschenius) quarum hic pauculas attigisse satis est; caeteras lector suis locis facile animadvertet. [Col. 0567B] Ad diem XII Martii adjicitur Elfragus Wintoniensis episcopus. Ad VI Julii, depositio Sexburgae. Ne singula prosequar, videantur XIII, XV et XXXI Augusti; IV Septembris et alibi saepe. Prope exciderat adnotare, quod in aliis codicibus rarum est, id in hoc reperiri, ex quo de ejus vetustate liceat facere conjecturam, nempe, quod aeque ac Heriniensis diphthongum ae ascribat per e subvirgulatum, quemadmodum supra de primario illo codice nostro Heriniensi studiose monuimus. Hoc denique repetendum quod de Antuerpiensi majore observatum est, Rosweydinum, quo de loquimur, manuscriptum, cum praefato codice et Aquicinctino, Pratensis vestigiis plerumque insistere, dum hic a reliquis omnibus dissentit.
[Col. 0567C] 222. Illustrem vocavit Henschenius tomo I Aprilis, pag. XIV, infra litt. E, codicem alium, a praecipua ejus annuntiatione XX Junii posita, Pulsanensem dictum, quoniam ibi de Joanne abbate Pulsanensi ita agit, ut plane det intelligere olim in coenobio illo ex antiquiori Usuardino exemplari descriptum fuisse, sed saepissime contractum et decurtatum. Ex anno obitus Joannis, incarnati Verbi 1139, ferme collegit Papebrochius tomo IV Junii, pag. 39, num. 8, tam vetustum esse hoc Martyrologium, ut sub immediato sancti successore Jordano scriptum videatur, quippe aliorum Pulsanensium sanctorum nomina nulla habens. Facile assentior, cum ea signa praeferat quae vetustatem omnino commendent. Indicium vero haud obscurum exhibet, dum de Thoma Cantuariensi ad [Col. 0567D] marginem et recentiori caractere meminit, ut est in Auctariis citata superius die XXIX Decembris. Quo pacto ad nos pervenerit, explicat ibidem laudatus Papebrochius, ex notula a Bollando codici praefixa. Scriptus est in membrana, forma octava, principio diebus quatuor mutilus. Jam dixi, et ex toto opere nostro liquet multoties Usuardum abbreviari, et nonnulla quandoque nimis libere omitti; addo, mense Junio Usuardum nonnunquam deseri, et ex Hieronymianis suppleri, forte quod in apographo Usuardino, ex quo descriptus est codex, aliqua defuerint quae oportuit aliunde accipere.
223. Vetus item, membranes, in minori forma scriptus est codex ille, quem quia alio remittere [Col. 0568A] non possumus, simpliciter vocamus Antuerpiensem. Nulla certa aetatis signa praefert, praeter characterem, qui saeculum XIII sapere omnino videtur, mihique id adeo facilius persuadeo, quod nullos sanctos signet eo saeculo posteriores. Sunt in praefixo Kalendario S. Thomas confessor, VII Martii; XXIX Aprilis Robertus abbas, is haud dubie qui ordinem Cisterciensem primus inchoavit. Tum XX Augusti, litteris miniatis, Bernadus abbas, unde non inepte conjicitur codicem olim ad Cisterciense aliquod monasterium spectasse. Ad XV, Octobris, ponitur Franciscus; ad XIX Novembris, Elisabeth. At vero notandum Kalendarium a manu longe recentiori esse quam sit Martyrologium cui praemittitur; certe nulli in hoc sancti reperiuntur Francisco aut Elisabeth recentiores. Purissimum [Col. 0568B] Usuardum non esse docebunt Auctaria. De caetero notavi superius num. 172 ex hujusmodi manuscripto factam esse primam illam et omnium vetustissimam editionem Lubecanam anni 1475; unde in opere nostro semper conjunguntur haec duo Martyrologia citando Antuerp. et Max.-Lubec; quibus plerumque accedit codex alius, cujus solum extractum seu collationem habemus, ex bibliotheca celeberrimi abbatis Ughelli, unde nomen inditum, Ughellianus, de quo cum aliis extractis infra agemus.
224. Usuardinis manuscriptis melioris notae etiam annumerandus venit codex Marchianensis, quem putamus in ipsa abbatia integrum non exstare quandoquidem solum mensem Februarium inde acceperimus, cum lacinia aliqua mensis Martii. Ex eo specimine [Col. 0568C] caetera facile cognosces; utinam, si adhuc supersint, ad nos aliquando transmittantur: id per aliquos e nostris Patribus saepe jam frustra impetrare tentavimus. Viciniae gratia, Marchianensi subjungo Aquicinctinum exemplar, quod licet totum quoque et plenum non habeamus, defectum illum abunde supplet accuratissima ejusdem collatio, cum secunda Molani editione anni 1573, ubi ea qua fieri potuit diligentia, variantes lectiones omnes appositae sunt, ex quibus de totius codicis puritate et simplicitate judicium feratur. Ex praefatis extractis videor posse conjicere codicem illum saeculo tertio decimo haud posteriorem esse; eadem pro Marchianensi sententia. Hoc autem Aquicinctino nostro cum Antuerpiensi majore et Rosweydino commune est, [Col. 0568D] quod ubi Pratensis a reliquis deviat, hic cum duobus solitis sociis classem illam peculiarem constituat, de qua jam saepe superius atque in Observationibus nostris Usuardinis frequenter sermo recurrit.
225. His omnibus subjungi debet, si non puritatis, aut simplicitatis, saltem antiquitatis jure, vetus codex sancti Richarii, quem a priori coenobii illius nomine Centulensem indigitamus, et merito, cum ex IV Junii, XXVI Augusti, II Decembris et aliis diebus clarum sit ibi olim scriptum atque usurpatum fuisse. Manu sua ascripsit Rosweydus se Martyrologium suum habuisse ex abbatia S. Vedasti, unde prius ecgraphum sibi describi curaverat, quod inter collecta [Col. 0569A] manuscripta, ad Bedam pertinentia, repositum inveni. Fefellit titulus, hoc modo expressus: Incipit Martyrologium secundum Bedam, per anni circulum. Hinc factum ut a Bollando praefationis generalis pag. XLVIII primo loco inter Bedae exemplaria repositum sit, extractis sex primis anni diebus, licet a vigilia Nativitatis scriptor Martyrologium exordiatur. Evincunt soli isti dies nihil in toto illo Martyrologio haberi quod ad Bedam ullo modo pertineat. Mihi evidens est scriptorem, quisquis fuerit, Usuardum habuisse prae oculis, quem pro suo libitu aut commodo mutavit, corripuit, interpolavit, in id maxime intentus, ut quotidie pleraque abbreviaret. Jam dixi Martyrologium incipere a vigilia Nativitatis; addo hic principium tale esse, ut si librarius reliqua eo [Col. 0569B] modo prosecutus fuisset, merito codex ille inter Usuardinos primae et optimae notae computaretur.
226. Ad quod saeculum reducendus sit, ex scripturae modo non facile statues, hic enim vetustatem, nisi vehementer fallor, justo antiquiorem praefert. Pressus character, satis elegans et paulo grandior in membrana, forma quarta, in principio multum exesus, saeculum XII ferme sapere videretur, nisi ibi legerem ad IV Kal. Maii, seu XXVIII Aprilis: Eodem die Mediolani, sancti Petri martyris ab haereticis occisi. Item XXV Augusti: In Francia, sancti Ludovici regis Francorum, ac gloriosissimi confessoris, XII, lc. in cap. Haec enim plane innuunt scriptum duntaxat fuisse sub initium saeculi XIV. Atqui [Col. 0569C] haec tamen qualiscunque aetas, praecipuus est titulus, quo sibi aestimationem aliquam codex ille conciliat, cum de caetero rarissime, praeterquam in principio, puritatem attingat, semper ad Auctaria rejiciendus; sicut plurimum, singularem classem constituens, quemadmodum facit codex alter, qui inter extracta collocatus est olim coenobii Carthusianorum Ultrajectensium, sub nomine Matriculae, unde quotidie inter accessiones citatur sub titulo Matriculae Carthusae Ultrajectensis, quae est etiam purum putum Usuardi compendium, saepe vel in solo sanctorum numero deficiens. Utrique id quodammodo privilegii concessum, ut amborum textus integri diebus singulis describendi fuerint.
227. Sequentibus codicibus, plerisque Belgicis, mediae seu saltem inferioris notae appellationem indidimus, quod tum aetatis, tum Usuardinae simplicitatis ratione, cum superioribus plane conferri non possint. Videntur ex eodem, aut saltem non multum dissimili fonte promanare, longioribus hinc inde elogiis respersi; sed, quod mirere, non multis sanctis Belgicis aut aliis popularibus aucti. Inter hos, a voluminis magnitudine nomen sortitus, praecipuus et speciosissimus est codex maximus, eleganti charactere in in membrana descriptus, corio suillo vestitus, cujus cum verum domicilium hactenus non detexerim, Antuerpiensem maximum a diuturna commoratione [Col. 0570A] nominandum censui. Belgicum esse constat, ex festis propriis in Kalendario signatis, ubi X Julii notanter ponitur, singulari rubricae praerogativa, S. Amelberga, quae cum in monte Blandinio festivius colatur, suspicionem ingerit, aut in ea abbatia, aut saltem Gandavi codicem olim usurpatum fuisse. Aetatem scrutando reperi, nam inter parva opuscula Martyrologio subjuncta, ante, Provinciale omnium partium mundi, in explicatione versiculorum Paschalium, indicatur annus 1425, eadem manu qua caetera omnia ascriptus. Codicis splendorem et magnificentiam ex eo intelligas, quod singulae facies, dierum singulorum Usuardinis textibus respondeant; sinceritatem, ex toto operis nostri decursu.
228. Antuerpiensi isti maximo aut compar aut [Col. 0570B] proximus est Usuardus Ultrajectinus, forma quarta et ipse membraneus ac nitide scriptus, ad cujus calcem, ante variarum benedictionum collectionem, et patriam suam et domum designat, his verbis: Pertinet ad domum Clericorum S. Jheronymi in Trajecto. Haec cognomenti ratio fuit, atque ut a duobus aliis Usuardinis Ultrajectinis distingueretur, majorem illum insignem, qui fuit ecclesiae B. Mariae, quemque tanti fecit Rosweydus, ab ipso supra vocavimus Rosweydinum; alterum vero typis excusum, cujus solum semestre primum ad nos pervenit, de quo meminimus num. 173, editionem Ultrajectinam Belgicam, hunc simpliciter Ultrajectinum placuit nuncupare. Nusquam occurrunt certa aetatis indicia; at, [Col. 0570C] si recte conjicio, Antuerpiensi maximo non multo antiquior esse potest. Quodnam proprie tempus designet festivitatis sacrorum Stigmatum, XVI Septembris primo loco posita, non ausim temere determinare. Ut ut fuerit, nihil codici illi detractum volumus, tametsi in serie Usuardinorum manuscriptorum mediae notae Antuerpiensi maximo postponatur.
229. Sequuntur bini codices, simul compacti in forma quarta, quorum alter Belgice in membrana, alter Latine in charta crassiori exaratus. Fuit ille, qui vernacula lingua scriptus est, ad usum Sororum regularium lacus sanctae Mariae juxta Leydam, ut notavit Bollandus tomo I Januarii, pag. 165; alter in Actis vocatur Usuardus Leydensis sanctae Caeciliae. Nos eam nomenclaturam in utroque servavimus, ne [Col. 0570D] alias longiori paraphrasi Lugdunenses Batavorum dicendi essent, aut si simplicius, Lugdunenses vocarentur, facile imperitior aliquis Lugdunum Galliae, cum Lugduno Batavorum confunderet. Ambos codices Usuardinos esse dubitari omnino nequit, sed auctos atque prioribus duobus Antuerpiensi maximo et Ultrajectino perquam similes. Fateor Belgicum, quanquam male depictum, nonnunquam purius aliqua referre, in quibus cum Antuerpiensi maximo aliquando consentit, ut suis locis indicatum est: verum ea passim tam exigui momenti sunt, ut hac causa Belgicus Latino praeferri non magnopere debeat. Ubi autem concordes invenio, quemadmodum plerumque concordant, sub uno eodem Leydensis nomine [Col. 0571A] utrumque complector. Neuter antiquitate saeculum XV superare videtur.
230. Duobus proxime adumbratis elegantior est, sed ejusdem, nisi multum fallor, aetatis, codex alius ejusdem formae, in membrana descriptus, quem a collegio nostro Lovaniensi, cujus olim fuit, Lovaniensem indigitamus. Ipsum ex Antuerpiensi maximo, vel Antuerpiensem maximum ex ipso transumptum crederes, nisi saepius sanctorum elogia decurtata aut mutilata repraesentaret. Submonuit Bollandus alicubi Martyrologium hoc Lovaniense Ecclesiae alicujus Belgicae olim fuisse; cum sanctos signet dioecesis Cameracensis, ut Gudilam, Rumoldum, Gaugericum, Nicasium et alios. At postremi duo Usuardini sunt, ut proinde a solis Gudila et Rumoldo [Col. 0571B] firmanda sit conjectura. Aliunde satis colligitur fuisse coenobii alicujus ordinis sancti Augustini, quandoquidem sanctissimo doctori semper adjectum exhibeat titulum Patris nostri, idque non solum in ipsius Martyrologii contextu, verum etiam in subjectis opusculis, quae cum Martyrologio olim compacta, ac religiosis illis Augustinianis in usu fuisse existimo. Canonicis autem Regularibus potius quam Eremitis servivisse, inde conjicio quod de sancto Nicolao Tolentinate non meminerit.
231. Sextus mediae notae codex nomen habet ab eo coenobio cujus notam praefert his verbis appositam: Liber monasterii beati Anthonii in Alberghen, Canonicorum Regularium, datus a venerabili domino Henrico Mathie, vicario in Wersloe. Ex Miraeo, in [Col. 0571C] Originibus Canonicorum Regularium didici, praedictum coenobium situm fuisse in Tuenta, dioecesis olim Ultrajectensis, ex qua codex hic sanctos plerosque consignat. Forma et scriptura cum Leydensi Latino satis convenit, sed isto nonnunquam auctior est. Scriptus videtur ad usum Patrum ordinis S. Francisci, quod patet ex IV et XI Octobris, ex XIII ac XX Junii aliisque locis. Nec mirum videri id debet, cum monasterium istud Albergense exstrui primum coeperit anno 1406, ut habet antiquus aliquis codex noster ms. sub nota † ms. 34, fundationem ipsius describens, narransque evocatos illuc fratres ex congregatione Zwollensi, quae per id tempus cum Daventriensi regularis disciplinae observantia et sanctitatis fama maxime inclarescebat, teste praefato [Col. 0571D] nostro codice manuscripto aliisque historiis Transisalanis saeculi XV. Atque haec pro codicis notitia satis dicta sint.
232. Ordine uti et sinceritate posterior est, licet fortasse aetate paulo prior, codex noster Danicus, qui ab Henrico quodam equite, cognomine Rancou, emptus Lubecae 1584, ad domum professam Societatis nostrae Pragensem devenerat, dono datus Bartio et Janningo an. 1688 ibi existentibus. In prima pagina ascripta sunt haec verba: Liber conventus Nistadensis provinciae Daniae. Ad Franciscanam familiam spectasse conventum illum probat in inferiore ora folii XVII Septembris recentius ascripta: In monte Alverno, impressio sacrorum stigmatum [Col. 0572A] beati Francisci, festum majus duplex. Item XIX Augusti, charactere etiam novo: Civitate Massiliensi, beati Ludovici episcopi et confessoris, de ordine Fratrum Minorum, festum majus duplex. Rursus XI Octobris: Translatio sanctae Clarae virginis, festum minus duplex. Et VIII Novembris: Item translatio S. Ludovici confessoris. Sic ad marginem appositi sunt Bernardinus XX Maii; Bonaventura, XIV Junii, etc. Franciscus primum locum in textu occupat, IV Octobris XXV Maii: Apud Assisium, translatio beatissimi Patris nostri Francisci. Cum autem translatio Antonii Patavini facta 1349 aut 1350, et quae primo citavimus ab alia manu sint, videtur conjici posse codicem illum saeculo XIV recentiorem non esse. Patriam manifestant X et XI Julii, Kanutus et Ketillus, aliique [Col. 0572B] locis aliis. Quantum porro ab Usuardina simplicitate distet, ex quotidianis auctariis intelligi dabitur.
233. Supersunt codices duo integri, non ignobiles, forma quarta, membranei et satis antiqui, Bruxellensis et Hagenoyensis, quibus inter manuscriptos mediae notae postremus locus dandus fuit, quoniam praeter caeteros liberius ac liberalius aucti et interpolati sunt: praeterquam quod stylo, ordine et ineptiori scribendi modo reliquis cedere debeant. Bruxellensis tomos duos complectitur, praefixo Kalendario et tractatu de decem persecutionibus, per gentiles Romanorum imperatores Ecclesiae illatis, etc., quibus subnectitur canonici Bruxellensis praefatio, ubi, laudatis antiquorum Martyrologorum, praesertim [Col. 0572C] Usuardi, conatibus, sic inter alia disserit: «Sed negligentiae vitio hucusque non caruit, quod hujusmodi sanctorum (quos Ecclesia Bruxellensis recolebat) in lectione Martyrologii memoria non fieret, pro iis diebus, quibus nos eorum festa celebramus. Quae res pia quadam sollicitudine, venerabiles dominos, praeceptores meos, decanum et capitulum hujus ecclesiae collegiatae et plebaniae sanctorum Michaelis archangeli et Gudilae virginis, matricis aliarum ecclesiarum totius hujus insignis oppidi Bruxellensis Cameracensis dioecesis, ad jubendum, meque ipsorum inutilem canonicum ad obediendum compulit, quatenus ex praefatorum Patrum Martyrologiis, sanctorum solemnitates,» etc. Hinc licentius evagatus, multa collegit, sed male, pro suo [Col. 0572D] arbitrio disposuit, uti auctaria legenti ultro occurret, ex quibus etiam intelliget quantum absit ab Hieronymianorum brevitate, de qua re diximus num. 38. Aetatem nemo facile eruet: nisi fallor, ad finem saeculi XIV vel ad initium saeculi XV pertinet.
234. Hagenoyensem vocamus ab incolatu, sive a possessore Mag. Nicolao Schickio, Hagenoio, nam de caetero non video magis ad Hagenoyam quam ad aliam quamlibet Alsaciae vel Palatinatus civitatem revocari debere. Scriptor nomen indicat versibus quatuor pinguioris Minervae ad calcem adjectis, ex quibus habemus scriptum fuisse Martyrologium anno milleno quater C et duodeno, Junii die decima sexta, Penna facit litteras Wydo Krentzelin has glutinatas. [Col. 0573A] Poterat scriptionis tempus non improbabiliter colligi ex XXVII Septembris, ubi Elzearius Ariani comes per Urbanum V noviter canonizatus dicitur: cum enim ea canonizatio facta fuerit an. 1469, non poterat codex a fine saeculi XIV vel initio XV longe recedere. Porro si Krentzelinus iste, alicubi a Castellano citatus, hujus Martyrologii collector fuerit, non magnam retulit laudem, nescio quas historias passim commiscens quae ab Usuardi aliorumque codicum Usuardinorum stylo remotissimae sunt, quasque saepe referre piguit. Non poterat tamen codex ab Usuardina classe excludi, cum plerumque eosdem sanctos, imo passim Usuardi ipsius phrasi, quanquam corrupta et luxata, consignet. Hactenus de codicibus plenis et integris quibus in hac editione et [Col. 0573B] recensione usi sumus.
235. Hos codices merito distinguimus ab iis quos plenos et integros, seu typis editos, seu manuscriptos hactenus retulimus. Per extracta autem seu variantes lectiones, ea hic intelligo in quibus ab Usuardi textu aut excedunt aut deficiunt. Ut rem clarius percipias, paucis explico quae mihi saepius narravit bonae memoriae magister meus Papebrochius extractorum, praesertim posteriorum, hanc rationem reddens. Dum cum Henschenio annis 1660, 1661 et 1662 per Germaniam, Italiam et Galliam peregrinatus, ea de sanctis monumenta, tum Graeca tum Latina, collegit [Col. 0573C] quibus Museum nostrum egregie locupletatum est, ne in describendis Martyrologiis Usuardinis, quorum tanta apud nos erat copia, nimium detinerentur, hac usi sunt methodo. Greveni editione, ut facile portatili magisque commoda, in exemplum assumpta, ubicunque manuscriptum aliquem Usuardum nacti sunt, totum cum Greveni editione anni 1521 contulere, variantibus seu auctariis in adversaria relatis, unde percommode accidit ut, facto temporis compendio, ea omnia compararint quae alias longiorem moram sumptusque majores postulassent; puta, si singuli isti codices per ipsos aut per amanuenses ad verbum describendi fuissent. Haec itaque omnia quae sic adnotata et extracta sunt, lectiones variantes seu accessiones Usuardinas vocamus, quas inter nostra [Col. 0573D] auctaria collocanda putavimus.
236. Praefata extracta, seu variantium elenchi, ferme triginta sunt numero; suntque adeo totidem codices, quos si superius enumeratis editionibus, quibus usi sumus, quatuordecim, codicibus mss. decem et septem, denique octodecim aliis a Chiffletio collectis, adjunxeris, patebit postremam hanc nostram editionem ex codicibus propre octoginta adornatam, illustratam, repurgatam. Nolim tamen dissimulare esse aliquid quod in collationibus et recensionibus ab Henschenio et Papebrochio factis mihi displiceat, cum ex indiculorum nostrorum modo perspexerim non omnes interpolationes appositas esse, ut manifeste comperi in codice Ughelliano, [Col. 0574A] passim simili editioni Lubecanae maximae et Antuerpiensi manuscripto; prioris enim additamenta omnia exactissime notata sunt, non item ea quae haud dubie in medio textu inserta fuerant. Quod cum Papebrochio pridem objicerem, candide fassus est ita ab ipsis institutas fuisse collationes manuscriptorum cum Greveno, ut nonnisi de prima et ultima annuntiatione solliciti fuerint. Haec praemonere oportuit ut advertat lector quam sincere juxta ac rigide expensa et discussa sint documenta omnia ex quibus haec nostra Usuardina editio concinnata est. Jam extracta, atque una codices unde accepta sunt, sic breviter repraesentabo, ut nihil praetermissurus sim quod ad sufficientem omnium notitiam desiderari queat.
237. In nostra collectione primum locum occupat [Col. 0574B] codex Aquicinctinus, non ab Henschenio et Papebrochio, sed ab aliquo, fortasse coenobii illius monacho, accuratissime et distinctissime collatus, ne neglectis quidem intercurrentibus minutiis. De hoc supra dicere coepimus num. 224, ubi ipsi et Marchianensi fragmento inter antiquiores purioresque manuscriptos codices datus est locus, notatumque in multis convenire cum Pratensi, Antuerpiensi majore et Rosweydino, tum vel maxime, cum hi a caeterorum turma segregati sunt. Hic praeterea cursim observabo quae codicis Aquicinctini aetatem non obscure definire queant. Qui manuscriptum cum secunda Molani editione anni 1568 contulit ad 25 Augusti, descripta ultima commemoratione; Ipso die, Parisius, elevatio beati Ludovici confessoris, sedulo notavit, haec calamo [Col. 0574C] longe recentiore adjecta esse. Sic XXI octobris, ad hanc ultimam etiam annuntiationem: Coloniae SS. undecim millium virginum, additur: Haec sunt a manu recentiore. Hujusmodi indicia satis probare videntur codicem ipsum autographum saeculo XIII aut forte citius exaratum fuisse. De hoc paulo fusius, reliquos omnes multo brevius enumerabimus, ea sola describendo quae a collatoribus observata fuerint.
238. Antiquitatis et simplicitatis ordine sequi hic deberet manuscriptus Usuardus Marchianensis, citato num. 224 etiam laudatus; sed cum sola fragmenta duo, nempe mensis Februarius et pars Martii penes nos sint, plura dicere supersedeo.
239. Victorinus citari poterat sub duplici nomine, [Col. 0574D] quippe cum altero collatus: sed satis est id verbo hic indicasse. Variantes seu extracta scripta sunt manu Henschenii, praemisso hoc titulo; Usuardus Parisiensis ms. sancti Victoris, et excusus Molani, collatus cum ms. serenissimae reginae Sueciae, quod pertinuit anno 1521 ad Bernardum Hannetreau presbyterum curatum B. Mariae in ecclesia Silvanectensi. Videtur fuisse alicujus monasterii in dioecesi Nivernensi. Saepissime convenit, adeoque in Auctariis saepe citatur, cum alio codice reginae Sueciae signato n. 130, de quo infra.
240. Sequuntur fragmenta aliqua codicis ecclesiae Pulsanensîs ac Messanensis, tum Martyrologii Pleschionensis, quorum primum non magni momenti [Col. 0575A] est; alterum paulo majus, desumptum est ex manuscripto Longobardico, quod verosimiliter aut plenum non fuit, aut saltem integre legi nequivit.
241. Proximo extracto, etiam ab Henschenio descripto, haec in fronte praemittuntur: Usuardus manuscriptus reginae Sueciae, qui fuit illustrissimi principis domini D. Petri Vok Ursini, domini domus a Rosemberg, ultimi et senioris, et e primatibus Bohemiae, celsissimi et antiquissimi, an. 1609 collatus cum ms. Ultrajectensi in quarto, et excuso Molani. Codicem antiquum non esse ostendit commemoratio S. Bernardini posita XX Maii, cum hic sanctus obierit an. 1444.
242. Ex chartis PP. Fulliensium Parisiis hic interjicitur [Col. 0575B] sanctorum elenchus, qui an plane Usuardinus sit non audeo statuere. Sic incipit: Ex antiquissimo Martyrologio ms. prioratus de Daverone, ordinis sancti Benedicti, dioecesis Carnotensis. Citatur in Auctariis sub nomine codicis Daveronensis. Admiscetur series antiqua regum Franciae. Tum: Index et catalogus sanctorum, quorum passiones et Vitae continentur in Legendario ms. RR. PP. Carmelitarum Discalceatorum suburbii S. Germani Parisiis.
243. Ultima totius scripti pars est Martyrologium manuscriptum ecclesiae Ambianensis. Cum ipsum in serie Usuardinorum repererim, ut tale in Auctariis citavi.
244. Superius num. 116 locuti sumus de codice aliquo integro, inter extracta reposito, sub hoc titulo: [Col. 0575C] Compendiosum Martyrologium, excerptum ex matricula carthusiae Ultrajectinae, conscripta in pergameno, saltem primo digesta, jam facile a ducentis aut amplius annis. Poterat hujus codicis descriptor, qui ipsum cum Martyrologio Romano contulit, paulo certius aetatem determinare, si advertisset, XXX Julii sic legi: Brigittae sanctimonialis, a qua habent ortum illius ordinis observatrices, quae modernis temporibus in dioecesi Trajectensi oriri coeperunt. Non ponitur Bruno VI Octobris. Est merum Usuardi compendium, semper integre, ut citato numero diximus, in Auctariis descriptum.
245. Tres Usuardi Bigotiani satis puri esse debent, cum pauca additamenta invenerint Henschenius et Papebrochius; hic singulis notas apposuit. De [Col. 0575D] primo sic habet: Usuardus collatus cum Martyrologio M. bibliothecae Bigotianae, sub nomine Eusebii, Hieronymi et Bedae, quod olim fuit alicujus conventus Patrum Coelestinorum, sign. P. 5. De secundo scribit: Ex ejusdem bibliothecae codice antiquo signato E 4, vel E 40, qui fuit ecclesiae S. Stephani, ut putatur, Cadomensis, in quo fere simplex textus Usuardi et paucissima Bellini. Vix ulla in isto additamenta reperta sunt; nec multa in tertio: Usuardus collatus cum tertio vetustiori, sign. D 9. Omnes incipiunt a vigilia Nativitatis Domini, quo modo Usuardum ipsum Martyrologium suum inchoasse diximus num. 169.
246. Sequitur foliolum, P. Chiffletii manuscriptum, [Col. 0576A] sub hoc titulo: Excerpta ex Martyrologio S. Benigni Divionensis, quod ipsum est Usuardi Martyrologium, paucis vel textui insertis, vel ad marginem ascriptis, quae hic pleraque collegimus. Pauca certe Usuardo adjecta invenio: quae ad marginem apposita dicuntur, spectant ad dedicationes altarium, vel capellarum, ut plures habentur in famoso Pratensi codice, sed eas prope omnes praetermisimus, nisi cum in aliis exprimuntur. Altera collatio a manu Papebrochii sic depingitur: Martyrologium Usuardi, collatum cum ms. S. Benigni Divionensis, quod est apud Cistertium. Primum vocavimus Divionense hoc Cistertiense. Alia sunt inter Chiffletianos extracta, de quibus suo loco.
Est deinde Martyrologium Usuardi, collatum cum [Col. 0576B] manuscripto Cluniacensi. Exiguus accessionum numerus satis ostendit codicem istum purioribus annumerandum.
247. Martyrologium Usuardi, collatum cum ms. monasterii sancti Laurentii Canonicorum Regularium civitatis Augensis. Et in hoc pauca auctaria reperit Papebrochius, atque adeo si collatio recte instituta est, hic etiam puris nostris Usuardis accedit.
248. Paulo auctior est is quem Papebrochius ita designat: Martyrologium Usuardi, collatum cum ms. Fratrum Conventualium monasterii sanctae Mariae Chamberii, cui subjunctum Kalendarium, continens obligationes et mortes memorabiles illius conventus.
249. Sequens collatio facta est cum duobus Usuardis [Col. 0576C] manuscriptis reginae Sueciae, quorum alter notam praefert numeri 130; estque is idem, quem supra diximus saepe convenire cum codice Victorino. Secundus distinguitur per numerum 428. Utrumque auctiorem, ac proinde a simplicitate Usuardina multum recedere docebunt Auctaria
250. Ut tres proximi satis dignoscantur, describendus est totus Papebrochii titulus: Martyrologium Usuardi, collatum cum ms. A, domini Le Mare, quod fuit collegii Canonicorum S. Lazari Augustoduni, habetque in margine notatos obitus et obligationes istius collegii ex vi legatorum, etc., quae accuratissime exprimuntur. Item cum ms. B, in quo scribitur S. P. N. Augustini. Et ms. C, quod fuit alicujus conventus Franciscani, ut patet ex festis et Ordini propriis: [Col. 0576D] utrumque post seculum XIV, scriptum; pertinensque ad D. Du Cheval Divione, cum primum ante sexcentos annos scriptum esse constet. Extracta omnia ita inter se commista sunt, ut vix securus sim de recta singulorum citatione. Hic vere locum habet poetae dictum: Dum brevis esse laboro, obscurus fio. Eadem confusio proxime recurret in codicibus Florentinis ab Henschenio collatis.
251. Copiose auctus, et contra copiose contractus, codex Usuardinus Vaticanus, signatus num. 5949, scriptus charactere Longobardico, quem vocat Papebrochius Novam collectionem ex Usuardo, Adone et aliis factam pro ecclesia Beneventana. Pro ea ecclesia collectum aut compositum esse satis innuit titulus S. [Col. 0577A] Sophiae, toties in contextu relatus. Ex Adone vix quidquam habet, potius ex aliquo Hieronymiano interpolatus est. Aetatem quodammodo conjicere voluit Papebrochius, dum ait meminisse S. Romualdi et Thomae Cantuariensis. Sed de ea pluribus disputare operae pretium non est.
252. Hix sequitur codex ille, de quo supra non semel memini, nempe Usuardus abbatis Ughelli sive Ughellianus, quem in omnibus puto convenire cum nostro Antuerpiensi et antiquissima editione Lubecana maxima. Qui si accuratius collatus fuisset, haud dubie a duobus aliis nunquam divelleretur. Nolim tamen id tam certo affirmare, cum facile etiam in aliquibus dissentire potuerit.
253. Altempsianum recte advertit Papebrochius [Col. 0577B] in Anglia auctum esse, cum hujusmodi additamenta saepe recurrant. Qua occasione Romam pervenerit, explicatum non est, nec de ejus aetate scrupulosius inquirenda multum sui sollicitus: id vero observavi, codicem olim fuisse ecclesiae Wintoniensis, cum XXX Octobris ita legat: Ipso die ordinatio sanctissimi antistitis atque patroni nostri Swithini; alii scribunt Swithuni. Collatio nostra incipit a mense Martio, rejectis in finem Januario et Februario. Suspicor autographum ipsum ita olim scriptum, vel forte male compactum fuisse.
254. En modo confusionem Florentinorum codicum, de qua dicebam num. 250. Sic in fronte scripsit Henschenius: Martyrologium Usuardi collatum 1 o cum ms. D. Caroli Strozzii, senatoris Florentini, [Col. 0577C] in quarto. Collatum 2 o cum Martyrologio Florentino, edito Florentiae anno 1486 (alibi notatur 1484, sed primum numerum servavimus), per Franciscum de Bonaccursiis presbyterum, et spectat ad eumdem Strozzium, in quo dum desunt additur († deest). Collatum 3 o cum manuscripto Medicaeae bibliothecae, in pergameno, in quarto. Quae si conveniat, inferius subditur, si alia ibi sola sint, superne linea trahitur. Quam haec errori obnoxia sint, nemo non videt. Conatus sum, qua potui diligentia, ad proprios codices referre singula; sicubi deflexerim, prudens lector facile ignoscet. Non videntur hi codices saeculum XV superare, certe perpetuis ferme redundant auctariis.
255. Sequuntur extracta, seu collationes aliae, [Col. 0577D] Florentiae et alibi factae, cum aliis Martyrologiis, ex Adone et ex aliis multum interpolatis, quae pro Usuardinis non agnovit Henschenius, neque nos eorum accessionibus Auctaria nostra crescere voluimus, aliunde satis ampla et numerosa. At cum Chiffletiana pleraque ex codicibus Usuardinis accepta videantur, eorum potior habita est ratio, unde hic singulorum nomina percurremus, ne quid in toto opere recurrat quod non undequaque explicatum sit. Hic titulus a Papebrochio omnibus praefigitur.
Extracta ex variis Martyrologiis a R. P. Petro Francisco Chiffletio.
256. Ex veteri manuscripto Usuardi S. Rigaud, [Col. 0578A] hoc est S. Rigaldi, in territorio Matisconensi. Si ex additionibus de codicis puritate judicare liceat, probum esse oportet, cum illae paucae sint numero.
257. Ex Martyrologio monasterii Jurensis S. Ragnoberti, ex Adone et Usuardo contexto, inquit Papebrochius; at si singula recte expenderis, a stylo Adonis permodice participat. Magis crediderim Usuardum esse ad aliorum morem, sed non multum interpolatum.
258. Ex Martyrologio ecclesiae Lugdunensis sancti Stephani; sub nomine Bedae, sic iterum loquitur Papebrochius, sed Adoni similiori. Non satis capio unde haec rursus similitudo accepta sit, nam Auctaria pleraque, si non Usuardum, saltem ejus enuntiandi modum ferme sapiunt.
[Col. 0578B] 259. Ex Martyrologio Usuardi ecclesiae Burdigalensis. Nihil additum est ex quo de ejus aetate statuatur. Quantum a primigenia simplicitate absit, intellige ex Auctariis.
260. Ex veteri Martyrologio Castri Karoli, seu, mavis, ex coenobio sanctae Mariae de Castro Karoli. Locum mihi hactenus ignotum fateor. Si codex Usuardinus est, non videtur contemnendus.
261. Ex Martyrologio Bizunticensi S. Pauli. Non multa habet ex quibus magis ad eam quam ad aliam quamlibet urbem pertinere dicendus sit. Huic addi possunt extracta alia non magni momenti, desumpta ex Martyrologio Luxoviensi. De hoc etiam peculiare quidquam notatum non invenio, nec observare ipse potui.
[Col. 0578C] 262. Ex Martyrologio sancti Anatolii Salinensis. His extractis subjunguntur alia etiam perpauca, ex Martyrologio Franciscanorum Salinensium. Sola nomina indico, cum dubiis conjecturis indulgere nolim.
263. Aeque obscura sunt ea quae Chiffletius sumpsit ex Martyrologio abbatiae Gollianae.
264. Item ex Martyrologio Montis Sancti, nisi quod in eo magis exornentur Romaricus (a quo nomen sortitur locus, ut sit mons sancti Romarici ) aliique sancti cum eo conjuncti, aut ad idem coenobium spectantes.
265. Ex Martyrologio Usuardi, Caudiacensis prioratus. Memini me alicubi in Actis hunc codicem reperire sub nomine Candracensis, sed servanda est [Col. 0578D] nomenclatio, qua etiam in Auctariis usus sum potissimum. Tot solus hic codex additiones habet quot in sequentibus quatuor reperiuntur.
266. Ex Martyrologio Balernensi. Duae solae annuntiationes extractae sunt, quae aliunde in Auctariis satis notae, ex hoc codice citari non merebantur.
267. Ex Martyrologio sancti Vincentii Cabillonensis. Patriam suam clarissime indicat, nam quaecunque habet, loci ipsius propria sunt.
268. Ex Martyrologio Usuardi, monasterii sancti Benigni Divionensis. Idem nomen ex ipsiusmet Chiffletii manuscripto supra citavimus num. 245; verum extracta non plane conveniunt, nam in priori [Col. 0579A] nonnisi sex, in hoc annuntiationes undecim reperiuntur. Sed tanti non est ea discrepantia, ut hic ei explanandae diutius immoremur.
269. Ex Martyrologio Divionensi ecclesiae sancti Stephani. Et hic codex pauca suppeditat. Inter additiones undecim, duae duntaxat Divionensibus propriae reperiuntur.
270. Ex Martyrologio pervetusto Remensis ecclesiae sanctorum Timothei et Apollinaris. Codex hic valde copiosus est, pluribus abundans auctariis quam ullus ex praecedentibus. Utrum vere Usuardinus sit, non explicavit Chiffletius.
271. Ex Martyrologio sanctae Mariae Belnensis. Et hoc vere nomen suum praefert, cum non habeat nisi Belnensia. Vide egregium specimen XXVI Aprilis.
[Col. 0579B] 272. Ex Martyrologio Accincti. Unicam habet commemorationem: In territorio Bisuntino, monasterio Bellevallis, translatio S. Petri episcopi et confessoris; de qua vide VIII Maii.
273. Chiffletianis postremo hoc loco superadditur extractum non maximi momenti ex Martyrologio Usuardi Abdinghoffensis in Westphalia, quod vix pagellam implet. Alia ex eodem codice adjunguntur quae huc non pertinent.
Codices alii in hoc opere non adhibiti.
274. Praeter longam codicum Usuardinorum seriem, satis fuse hucusque descriptam, alia penes nos manuscripta sunt, quae numerum augere poterant, nisi tanta aliorum copia fuisset. Habemus codicem [Col. 0579C] alterum Ultrajectinum ecclesiae sanctae Mariae Canonicorum, manu Belgica, in folio, cui ascripsit olim Rosweydus non esse Usuardum; recte, si de puro intellexit, at ex Usuardo et aliis compilatum fuisse statim perspiciet, qui Usuardum noverit. Citat Molanus, praefationis cap. 13, Usuardum Guilielmitarum Brugensium, quo in sua editione usus sit. Invenio descriptos inde menses duos, ex quibus colligo, multum convenire cum Usuardis nostris Leydensibus, praesertim cum Belgico, unde et cum ipsis codicibus, praedicti duo menses compacti sunt. Est item codex alius parvus, manu recentiori scriptus, quem simpliciter Brugensem vocamus, semel aut iterum, ni fallor, a nobis citatus, sed subinde rejectus, quod ab Usuardo nimis saepe deflecteret. Adjungo [Col. 0579D] his codicem alium minimum, corio nigro coopertum, qui fere Usuardinus dici posset, nisi nimium et quasi studio contractus esset. Citantur in Actis non raro Additiones manuscriptae Cartusiae Bruxellensis, sed hae nihil ad Usuardum, cum mera augmenta sint, editioni Grevenianae superaddita. Contulit Papebrochius editionem Lubeco-Coloniensem, cum codice aliquo abbatiae Praemonstratensis S. Michaelis Antuerpiae, verum et in eo additiones sunt additionibus superadjectae. Demum in Actis frequenter recurrit Florarium Sanctorum, in quo Usuardina multis aliis immista sunt. Sufficiebant mihi codices jam enumerati, quotidie evolvendi, ut facile reliquos omnes intactos relinquerem.
[Col. 0580A] 275. Erit fortasse qui ex citatis praefationis hujus initio Bollandi verbis, quaerat cur inter tot Usuardos hic jam ordine recensitos, locum non habeat Pragensis ille quem cum Bruxellensi ibidem nominat? Dicam candide nullum me peculiarem codicem Pragensem nosse. Non diffitebor tamen in nostra Martyrologiorum collectione, Martyrologium aliquod Pragense reperiri, quod proprium Pragense vocavit Henschenius; idque merito, cum solos eos dies signet, quibus Pragae festivitas aliqua celebratur, propter sanctorum reliquias a Carolo IV Caesare, magno numero procuratas eoque collatas. In manuscripto nostro manu Papebrochii notatur P. Gamansium codicem ipsum Pragensem ad Bollandum olim misisse, sed ad dictum Patrem remissum [Col. 0580B] anno 1681. Caeterum satis mihi certum est, de tali Martyrologio Bollandum in praefatione generali locutum non esse. Malim credere Pragenses Patres nostros, Usuardi Danici olim possessores, extracta aliqua et specimina ad Bollandum misisse, ex quibus ipse facillime judicare potuerit, amplificata sanctorum elogia, et plurima nomina ascripta. Si praeter hoc, aliud Pragense Martyrologium aut vidit, aut sibi commodatum habuit, certum est in Museo nostro hodie non exstare. Quod si fortasse lector codices alios sub Usuardi nomine in Actis citatos reperiat, meminerit incompletos esse, aut extracta aliqua ad majores nostros fuisse transmissa, sicuti de Hieronymiano Tamlactensi diximus praefationis hujus num. 25.
276. Quod praefationis hujus principio testatus sum, secure denuo sub finem audeo asserere, me in tota hac nova recensione id maxime habuisse prae oculis ut, praeter Martyrologiorum genealogiam, Usuardum purissimum et sincerissimum proferrem; in quo, confidenter dicam, nihil operae, nihil laboris, nihil diligentiae a me praetermissum fuisse. Fontes assignavi ita repurgatos et mundatos, ut limpidam veritatem ex iis haustam existimem; atque adeo tuto et absque ullius invidia Usuardo huic applicare possim quod pontifici Paulo V de suo Adone asseverabat Rosweydus: «Ea fide curaque recensitum, ut affirmare non verear, parum a calamo menteque auctoris abesse. [Col. 0580D] Intererat profecto reipublicae Christianae, ne quid magni viri titulo legeretur, quod ipsius non esset, ne quid corruptum ejus nomine circumferretur, aliena adsutum manu; ne viri auctoritatem secuta posteritas, erroris funiculos necteret; ne quoque USUARDO quidquam abjudicaretur; cui certissimum ab unanimi codicum suffragio testimonium esset.» Ne vero plura in hanc rem argumenta coacervando, praefationem jam satis, forte nimis diffusam, ulterius protraham, asserti mei sinceritatem per singulos dies perspiciet, qui Observationes nostras consulere dignabitur.
277. De operis item ratione et ordine paucissima dicenda supersunt. In fronte cujusque diei ponitur [Col. 0581A] textus ipse Usuardinus, ex praecipuorum, imo omnium codicum collatione eductus; quorum, qui eo die puri reperti sunt, nomina minori charactere Italico subjiciuntur, tanquam praemissi textus Usuardini probatio. Si quando nullus codex integre purus et simplex fuerit, attexitur dissertatiuncula, qua de textus simplicitate lector abunde edoceatur. Eo autem ex probatioribus codicibus expurgato, caetera omnia quae Usuardo abjudicanda censemus, in eum elenchum rejecta sunt, quem Auctaria appellavimus. Porro, operis ordine, sequitur manipulus lectionum variantium, in codicibus Usuardinis, pro eo textu citatis occurrentium, ubi si forte minutiae observentur momenti perexigui, meminerit lector me hic omnium gustibus deservire debuisse, adeoque et [Col. 0581B] morosis antiquariis non nihil tribuere. Hos vero qui noverit, scit cum iis se ingeniis conflictari, quibus religionis est vel minimum apicem in hisce rebus negligere. Qui similibus non delectantur, auctor iis sum ut de Variantibus nihil solliciti, ad Observationes transeant, ibi reperturi quaecunque ad auctaria nostri illustrationem conducere posse censuimus.
278. Prima cura fuit textus Usuardini genesim eruere et explanare, ut lectores quotidie habeant, quam supra dicebam, Usuardi cum patre, avo, vel avis et abavis, cognatis et affinibus conjunctionem, eo plane modo quem supra praefatione principio repraesentare conatus sum. Praeter Martyrologos, ad demonstrandam cultus sanctorum diuturnitatem, non semel adduxi antiqua Kalendaria, eaque praecipuae [Col. 0581C] hoc tempore inter eruditos auctoritatis, ut est celeberrimum illud et vetustissimum, primum a Bucherio vulgatum, in commentario ad Victorii Aquitani Canonem Paschalem a pag. 267, et denuo editum a Ruinartio inter sincera et selecta martyrum Acta, in editione Parisiensi (qua sola usus sum) a pag. 692, in recentiori Amstelodamensi, a pag. 617; cui in utraque hac editione subjungitur Kalendarium aliud Carthaginense, etiam antiquissimum, quod primus reperit, publici juris fecit notisque illustravit laudatus saepe a nobis Mabilio, Analect. tomo III, a pag. 398.
279. Alia duo sunt, vel forte editorum duorum Kalendarium idem, quod primum Leo Allatius operi de Ecclesiae Occidentalis atque Orientalis perpetua [Col. 0581D] consensione, edito an. 1648, inseruit a col. 1487. Fronto autem, de quo supra egimus, sub alio ferme titulo vulgavit an. 1652, ut vide supra num. 110 ac saepius in operis nostri contextu. His adde Sacramentaria a Menardo, Thomasio et Mabilione edita recensitaque, quae omnia stabiliendo sanctorum vetusto cultui suis locis adducta sunt. Altera ferme quotidie mota est quaestio de Martyrologiorum nostrorum encomiis, seu Actis ipsis, unde illa a Beda et Adone accepta et contexta sunt, in quibus gravior plerumque difficultas, sed hic pro operis hujus instituto, sic paucis expedita, ut semestri primo ex Actorum commentariorumque nostrorum fide, res decisa plerumque sit, semestri autem altero, monumentis, [Col. 0582A] seu excusis, seu apud nos manuscriptis breviter discussis, intricatiora controversiarum capita ad majus opus remiserimus. Hic nonnunquam auctores citavi, necdum satis diligenter a me examinatos, atque inter eos praecipuum Sebastianum Lenain de Tillemont, in laboriosissimo opere Gallico sub titulo Commentariorum ad historiam ecclesiasticam, in sexdecim volumina distributo, quem et alios quoscunque in eamdem rem ita appellatos volo, ut eorum auctoritati nec hilum tribuam, si cum Romanae Ecclesiae consensu et approbatione non omni ex parte conveniat.
280. Haec lectorem eruditum promonuisse plus quam satis est; quod unice quaerimus: nam harum rerum imperitis talis nunquam monumentorum nostrorum [Col. 0582B] explicatio dabitur, quae ad omnium intelligentiam sufficiat. Idem ferme dictum sit de tota orthographiae ratione, quae in ipso Usuardi textu ex codicibus ferme servata est, eademque passim in Auctariis adhibita, sic ut nemo offendi debeat aut possit, si plurima perperam scripta inveniat, tum in rebus ipsis, tum in nominibus propriis. Sic passim scribitur in textu presbiteri, etc., Dionisii, Hieronimi, Hierosolimis, etc.; quorum omnium ratio redditur, in eo quem distinguimus articulo, sub nomine Variae lectionis. In Auctariis multa recurrunt longe absurdiora, ubi tamen visum est restituere diphthongum ae, quae in nullis codicibus, praeterquam in Pratensi, Heriniensi, Rosweydino atque Molani editione reperta est. Barbariei a nobis servatae vindicias dabit [Col. 0582C] Augustinus, relatus a Molano in adnotatione IX Januarii. Hic praefationis metas figo, nam id genus minutiarum exponendarum, si singulas vellem percurrere, nunquam esset finis; satis fortasse alibi taedii afferent, ut hic iis percensendis tempus denuo terere operae pretium non sit. Et mihi et omnibus faciam satis, si Usuardi Martyrologium, purum, germanum, sincerum et simplex exhibuero, qui est praecipuus operis nostri finis, ad unam, ut jam non semel diximus, eamque majorem Dei sanctorumque gloriam.
281. Ad evitandam, quae in Molani indice est, sanctorum Usuardinorum, aliorumque qui solum in additionibus referuntur, confusionem, duplicem toti [Col. 0582D] operi indicem subjunximus; alterum, qui sanctos pure Usuardinos aut festa alia ad Usuardum vere pertinentia complectitur; alterum, in quo Auctariorum omnium sancti continentur, sed ita dispositi, ut pleraque, codicum ipsorum, ex quibus desumpti sunt, errata, atque in transformandis, multiplicandis commutandisque sanctorum nominibus, item in iisdem saepe repetendis perturbatio ablata non sit, in quo etiam fidelitatem nostram lectori probatam voluimus. Neque vero hujus loci erat sanctos illos aut ad proprios dies natales revocare, aut controversa alia dissolvere, cum haec propria sit commentariorum nostrorum ad ipsa acta institutio, quo haec omnia reducenda et remittenda putavimus.
Prolegomena
[Col. 0583A] Autographum Usuardini Martyrologii tanto studio per novem saecula asservatum, tantopere ab eruditis expetitum, toties efflagitatum, en tandem prodit e bibliotheca sancti Germani a Pratis. Ex quo R. P. Joan. Bollandus, cujus pios doctosque labores nulla unquam delebit oblivio, praeclarum istud monumentum sibi describi, et cum alio ejusdem abbatiae recentiori codice conferri curaverat, Usuardumque juris publici facturum esse se promiserat (Praef. in Acta. SS., tom. I) ; Benedictini, qui, suis modo ditescat opibus respublica litteraria, pro nihilo habent sibi munus acceptum referri, de illo typis mandando ne cogitabant quidem. Illa gloria frui Virum optime de Ecclesia merentem non solum aequo patiebantur animo; sed etiam gaudebant de suo nonnihil accessisse Collectioni quae uberes orbi Christiano fructus allatura erat. Sibi persuadebant viro erudito ejusque adjutoribus summo in pretio futurum esse suum codicem, eosque religioni ducturos addere quidquam vel detrahere.
[Col. 0583B] Nec eos terrebat, quod in sua praefatione celebris ille Jesuita magis in Heriniensem codicem, quam in Pratensem propendere videbatur. Cum enim Heriniensis illi non visus esset potior Pratensi, quam quod iste Idibus Januarii translationem reliquiarum S. Viventii Verziacum annuntiaret, nihil factu fuisset facilius, quam evellere ex animo tenuissimum illum scrupulum. Satis fuisset virum veritatis amantem admonere, adjectam recentiore manu fuisse illam translationem; scripturarum discrimen esse vel caeco perspicuum; in hujus generis opere nihil mirum esse, quod quaedam addita fuerint; nisi vellet pro novis festis novum subinde exaratum fuisse codicem; nihil inde auctoritatis autographo decedere, quod se satis scripturae antiquitate, nitore, elegantia tuetur atque defendit.
Sed nostra nos fefellit opinio. Postquam per septuaginta annos suspensam omnium exspectationem tenuerunt Antuerpienses Jesuitae, tandem in lucem [Col. 0583C] emittunt Martyrologium, Usuardi vocant, sed ita non purum, ut, si revivisceret Usuardus, in illo frustra se ipse quaereret. Quibusnam vero causis tantum sibi licentiae dederunt? quia in autographo Pratensi liturae sunt, et lituris superinducta quaedam, quae in caeteris Usuardini Martyrologii exemplis desunt. Mirum scilicet in autugrapho lituras videri, quasi non illud maxime laudaretur opus quod multa litura coercuit: et superinducta quaedam quid autographo fidei detrahunt, cum quae superinduxit manus, eadem est, quae reliquum codicem exaravit?
Illatam nostro codici tantam injuriam dissimulare non decebat, non licebat. Nam si notae chronologicae, quas prae se codex ille fert; si forma litterarum quibus describitur; si silentium de iis, qui postea sunt in sanctorum numerum relati; si festorum consecutis temporibus institutorum praetermissio; si nostra in [Col. 0584A] conservandis codicibus cura, vigilantia fidesque non possunt a suspicionibus tutum Usuardi autographum praestare: quid certi futurum est in litteris? Omnium auctorum qui nostris e bibliothecis exierunt, quem habemus habuimusve codicem, cujus vetustas et praestantia pluribus firmioribusque argumentis nitatur? Artis criticae veluti norma est, ut vetustissimus est codex et proxime ab auctore abest, ita minime interpolationis nomine suspectum esse: quid fiet, obsecro, illa norma, si, quem ab ipsomet auctore, aut eo dirigente scriptum esse constat, eum adulteratum fingere licet?
At enim, inquies, Sirmondus, Joannes Baptista de Cortas, Stephanus Chamillart Jesuitae codicem illum inspexerunt [Col. 0584D] Vide edit. Soller. praef. in Usuardi Martyrolog., c. 3, art. 4, § I, n. 195. ; illum etiam Castellanus Parisiensis Ecclesiae canonicus semel et iterum contulit: qui fieri potuit, ut viri in dignoscendis conferendisque codicibus exercitati tam saepe fallerentur?
Istud mihi etiam, donec ipse hisce oculis codicem vidi, visum est incredibile. Quin et diu dubitavi an [Col. 0584B] revera Castellanus retulisset ea quae ab illo accepisse se testatur postremus Usuardi editor R. P. Sollerius soc. Jesu: necdum crederem, nisi tam umuissem illius fidem, quam parum ille timuit Benedictinorum suspectam habere. Utcunque est, nostra omnibus patet bibliotheca; praesto erit codex, unusquisque judex esse poterit. Tantum opus ex oculis. Atque ut omnes, quid occasionem controversiae dederit, sciant; non solum paginam integram aere incidi voluimus; verum etiam autographum exhiberi tetum, cujusmodi est. Quae addita fuerunt alia manu, ea certe pauca, alio charactere pinguntur; quae in margine posita, in margine relicta sunt; quae manca sunt et mutila, eadem videbuntur. Sic lector ipse judicabit, quae Usuardo abjudicari, quae eidem adjudicari, debeant.
Quis autem Usuardus ille fuerit; quo tempore Martylorogium scripserit; ex quibus illud fontibus hauserit, disputant inter se critici, totaque in his [Col. 0584C] rebus prolixissima versatur praefixa Solleriano Usuardo praefatio. Ego qui grandis voluminis minime sum ambitiosus, quae certis ex monumentis comperire licuit, narratione tradam brevi.
Usuardus vir magnae probitatis [Col. 0584D] Aimoin., Transl. corp. SS. Georgii Aurel., etc. pag. 4. , sancti Germani Parisiensis sacerdos et monachus fuit [Col. 0584D] Prolog. Martyrol. Usuard. . Jam anno 838, professioni monasticae nomen dederat [Col. 0584D] Spicil. t. IV, pag. 229; Aimoin., ibid., pag. 40. . Tunc enim subscripsit instrumento, quo Pratenses monachi precum societatem sanxerunt cum Remigianis Rhemensibus. Annis circiter decem et novem elapsis. cum diruta a Saracenis vel Mauris Valentia civitate, spes data fuisset Pratensibus, facile se in ruinis illius urbis corpus beati Vincentii Levitae sui patroni inventuros; Hilduinus II abbas neminem judicavit Usuardo magis idoneum; qui pium hoc et laboriosum iter susciperet. Quod ingressus cum comite Odilardo, cum Valentiam ire non posset, Mauris itinera infestantibus, [Col. 0585A] Cordubam petiit, unde tandem anno 858 Egmantum in villam ad monachos Pratenses pertinentem et in Senonensi dioecesi sitam revexit sanctorum Georgii et Aurelii corpora et sanctae Nataliae caput.
Anno 863 Nortmannis, qui sancti Germani monasterium incenderant, in suam patriam reversis, Usuardus cum caeteris monachis Parisios rediit, jussuque Caroli Calvi Martyrologio operam dedit. Cur id negotii datum illi fuerit, ipse causam affert in Prologo. Tunc temporis plurima vulgata fuerant hujus generis scripta. Nam praeter illa quae Hieronymi et Bedae nomina praeferebant, Florus (incertum quis fuerit) aut peculiare quoddam concinnaverat, aut Bedae tantum auxerat. Rabanus Moguntiae archiepiscopus, Wandalbertus diaconus et monchus Prumiensis in dioecesi Trevirensi, ejusdem generis opus composuerant: quos secutus fuerat Ado primum Ferrariensis monachus, dein episcopus Viennensis. Ex omnibus illis Martyrologiis unum confecit Usuardus noster.
[Col. 0585B] Ex omnibus illis dico, quamvis illa nominatim non appellet. Nam clare indicat, praeter Hieronymi, Bedae et Flori martyrologia, alia fuisse quibus uteretur. Prologi verba sunt: quae res pia quidem sollicitudine (vestro, si recordamini, jussu dignanter admoto) me ad hoc, etsi indignum, compulit, quatinus sanctorum sacras atque anniversario recolendas festivitates ex quibusdam precedentium Patrum martyrologiis in quamdam colligerem unitatem. Erant igitur ante Usuardum quaedam praecedentium Patrum Martyrologia. At Rabanianum, Wandalbertinum et Adonianum composita ante fuerant, quam suo manum Usuardus admoveret. De duobus prioribus res extra controversiam est. De Adoniano inter eruditos convenit conditum ab Adone fuisse, antequam Viennensem cathedram occuparet, quam occupavit anno 860. Jam luce clarius est Usuardum confecisse suum postquam ex Hispania rediit. Id probant cum plurimi sancti ex Hispania, quos sacris fastis inseruit, tum [Col. 0585C] exceptio corporum sanctorum Georgii et Aurelii XIII Kal. Nov. prima manu consignata [Col. 0585D] Aimoin., Transl. corp SS. Georg. Aurel., etc., pag. 51. . Egmantum venit anno 858. Egmanti, in villa scripsisse libris omnibus destitutum, res est omnium absurdissima. Nec minus absurdum de Martyrologio Carolum Calvum cogitasse, dum Nortmanni regiam urbem obsidebant et vicina igne ferroque vastabant. Ante annum autem 863, Usuardum cum caeteris monachis Lutetiam non rediisse narrat Aimoinus testis oculatus et reditus comes [Col. 0586D] Aimoin. I, II, Mirac. sancti Germani, c. 15. . Non igitur ante annum 863 ad Martyrologium animum adjunxit Usuardus. Ante Usuardinum igitur Adonis Martyrologium scriptum fuerat; quod in causa est cur saepe in utroque elogia iisdem fere verbis concepta legantur. Nec Adonem tamen nec caeteros laudat nominatim; quia nec profitebatur se proprio Martyrologium conficere, et illi Martyrologi nemini tunc temporis noti non erant.
At illa, inquies, praecedentium Patrum Martyrologia sunt Hieronymi, Bedae et Flori martyrologia. [Col. 0585D] Repugnant Usuardi verba. Sic enim pergit paulo inferius: Praeterea et venerabilium, Hieronymi scilicet et Bedae presbiterorum, piis, quamvis succinctis, super hoc provocabar descriptis. Nemo haec attento animo cum antecedentibus comparaverit, quin intelligat illa praecedentium Patrum martyrologia non eadem esse ac illa, quae Hieronymi et Bedae pia [Col. 0586A] descripta vocat. Praeterea ait ideo suscepisse Martyrologium, quod recolebat in ipsis eorumdem (Martyrologiorum praecedentium) solempnitatibus quam multos propriae negligentiae excessus. At hujus vitii nec Hieronymum, nec Bedam, nec Florum accusat. Sic enim primum de Hieronymo: quorum alter brevitati studens. Si brevitati studuit, brevitas non fuit negligentiae: deinde de Beda: alter vero quamplures dies intactos relinquens adnotavit, ut ipse testatur in fine epitomes, omnes quos invenire potuit. Si ergo uterque multa inveniuntur hujus operis praeteriisse necessaria, alter brevitatis studio peccavit, alter ignoratione, neuter negligentia. Florum denique tantum abest ut negligentiae insimulet, ut illum sibi sequendum esse censuerit: Censui et Flori memorabilis latiora jam in eo ipso negotio sequi vestigia, etc. Igitur praeter Hieronymi, Bedae et Flori Martyrologia, prae oculis habuit Usuardus Rabanianum, Wandalbertinum, Adonianum, et fortasse alia quarumdam ecclesiarum propria, quae ante Usuardum composita [Col. 0586B] cognoscimus.
Neque vero praecedentium ita pressit Usuardus vestigia, ut ab illis aliquando recedere non auderet. Nullum in suo Martyrologio vitium reliquit ex iis quae sibi in aliis displicuerant. Hieronymianum aequo brevius dilatavit, supplevit quae Bedae deerant necessaria; Flori, aut, si mavis, Adonis (nam an secundus ille liber, quem sequi statuit, revera sit Flori, an ipsissimum Adonis Martyrologium, lis est adhuc sub judice) longiores narrationes paucioribus contraxit. Addidit etiam multa de suo; plures sanctos quos in Hispaniam iter faciens in eo regno coli didicerat; dies festos omnes sui monasterii proprios, et alia quae sagaci indagine perquisierat. Itaque qui cujuspiam sancti mentionem ab Usuardo factam idcirco negaret, quia de illo silent alia martyrologia, is inepte faceret; cum Usuardus ipse clamet non alia martyrologia se in omnibus imitatum esse. At si quid, inquit, praeter quod ab illis accepi in hoc opere actum [Col. 0586C] vel mutatum est, sagaci a me indagine id perquisitum agnosci poterit.
Opus tanto labore perpolitum, tantaque perfectum industria non poterat omnibus non probari. Ne tamen essent, qui illum levitate potius animi, quam rei utilitate ad corrigenda alia martyrologia adductum esse suspicarentur, suum Carolo, qui nondum Augustus erat, ut liquet ex vetustissimis hujus abbatiae, Regiae Bibliothecae, aliisque Usuardi codicibus, nuncupandum esse duxit: quo etiam illum impulit spes haud obscura fore ut liber tanta auctoritate munitus plus apud praesentes et posteros ponderis haberet. Res ad votum successit. Ita enim concinna sua et eleganti brevitate placuit istud Martyrologium, ut vix absolutum ab omnibus fere ecclesiis usurparetur.
Quandiu postea vixerit Usuardus, incompertum. Id unum exploratum est, vitam ejus prorogari non posse ultra annum 877. Nam in Necrologio, quod eadem aetate est et ejusdem auctoris ac Martyrologium, [Col. 0586D] Ermentrudis reginae uxoris Caroli mors prima manu notatur; alia eaque recentiore mors Caroli. Ermentrudis autem obiit anno 869, Carolus anno 877. Usuardus igitur intra illud spatium obiit mortem, idque Idibus Januarii. Nam hoc die in eodem Necrologio rubeis litteris memoratur Usuardus sacerdos.
Lubecana anno
1475
Ultrajectina anno
1480
Florentina anno
1486
Papiensis anno
1487
Lubecana alia anno
1490
Coloniensis anno
1490
Parisiensis Munerati anno
1490
Veneta Belini anno
1498
Lovaniensis Molani anno
1513
Coloniensis Greveni anno
1515
Coloniensis Greveni altera anno
1521
Parisiensis Belini anno
1521
Parisiensis Munerati anno
1536
Editio incerta anno
1537
Lovaniensis Molani anno
1568
Lovaniensis Molani altera anno
1573
Antuerpiensis anno
1583
Parisiensis apud Michaelem Sonnium
1583
Antuerpiensis Sollerii anno
1714
[Col. 0587B] Tandem persolvisti munus, quod septuaginta abhinc annis Bollandus dux vester pollicitus fuerat. Opus sane magnum et magni laboris. Erudita praefatio, tam utilis quam prolixa. Neque enim dubium est quin doctis vehementer placeant, quae disseruisti de Bedae Martyrologio Flori diligentia aucto, tecumque tuis rationibus victi judicent Henschenium et Papebrochium deceptos Bedae adjudicasse quod Bedae et Flori erat; Floro tribuisse quod incerto interpolatori ascribendum fuit. De Martyrologio Romano Rosweidi curis edito multum etiam tibi debet litteraria respublica: in quo vindicando tuus eo gloriosior est triumphus, quo plures tibi erant et formidolosiores adversarii, Henricus Valesius, Saussayus, Fronto, Florentinius. Nec laudare non possum tuam de secundo Flori libro conjecturam, eum esse purum putum Adonis Martyrologium, si conjecturam vocare licet sententiam tot tamque solidis argumentis fultam. Quod contra omnium eruditorum opinionem affirmas, Adonem ante Usuardum scripsisse, fuisseque [Col. 0587C] modo non ab Usuardo exscriptum, id ita mihi videtur evidens, ut mirari satis non possim quo modo a criticis negari potuerit. Neque etiam inutiles futurae sunt Observationes. Verum est, postquam Usuardus ipse in prologo ingenue confessus fuit per quos profecerat, non admodum necessarium fuisse fontes indicare, unde fluxerat maximam partem ejus Martyrologium: sed quia oportuisset quatuor aut quinque libros conferri simul, quibus illi libri deerunt, aut conferendi otium non erit, ii non aegre ferent se hoc labore levatos fuisse. Denique Auctaria aut sanctorum ignotorum nomina suppeditant, aut notorum docent quo memoria pertinuerit; qui sane fructus haud quaquam est levis. Haec omnia pulchre, bene, recte. Si tam praeclaris principiis caetera responderent, o librum eximium! o Martyrologium nullis non laudibus extollendum! Verum in judicio quod de codicibus tulisti, pace tua dixerim, nec Henschenii et Papebrochii correctorem, nec Martyrologii [Col. 0587D] Romani assertorem agnosco: nihil video quod tuam κριτικὴν δύναμιν referat; nihil, quod tibi honori esse [Col. 0588B] possit. Hinc pendebat tamen Editionis et pretium et utilitas. Nam ne legit quidem Praefationem qui Usuardo tantum opus habet. Caput est, Auctor ipse: et tuae editoris praecipuae partes erant curare, ut Usuardum exhiberes, ipsum, si fieri posset; sin, quam minime interpolatum. Tota res igitur in codicum delectu posita. Tu codicem omnium antiquissimum, integerrimum, reddendis Usuardi sententiis verbisque accommodatissimum, atque, ut verbo dicam quod codicem commendat maxime, ipsummet Usuardi autographum neglixisti nulla causa; praetulisti codices, quorum nullus omnino purus, alii sunt aliis inquinatiores, quique nec ad edendum Usuardum utiles tibi esse poterant. Atque haec culpa est, omnium quas editor possit committere gravissima, in quam te incidisse demonstrare aggredior. In quo cavebo quam maxime ne quid mihi excidat, quod vel tantisper tuum animum offendere possit. Sed sicubi aut acris indoles, aut calidius veritatis studium, aut tuae censurae iniquitas, aut paulo remissior [Col. 0588C] circumspectio fecit, ut injuriam injuria rependerem, id pro tua humanitate ignoscas velim. Incipio.
Ac primum contendo autographum esse nostrum codicem. Quibus rationibus, audi. 1. Liquet scripturam esse noni saeculi. Judicium oculorum est, a quo provocat nemo quin sit aut caecus aut male pertinax. 2. Certum est scriptum fuisse codicem ante 877, cum in Necrologio, quod eadem scriptum est manu, Caroli imperatoris hoc anno defuncti mors alia manu notetur. Scio quam huic argumento suspicionem asperseris. Quid si, inquis, totus ille codex centum et, si vis, ducentis annis, post Usuardi obitum scriptus sit, ecquid eadem prima manus Necrologium aliquo usque prosequi potuit, secundaria autem, nescio quae, reliqua superaddere? Quo in ludo, R. P., didicisti res certas suspicionibus eludere? Quid si Judaei Scripturas sacras finxerunt aut adulterarunt? Quid si Benedictini veterum Patrum non tam custodes fuerunt, quam fabricatores aut corruptores? Quid si ex eadem [Col. 0588D] officina prodierunt historici, oratores, poetae? Nosti quo perduceret isthaec suspicandi licentia? [Col. 0589A] Unde abii, revertor. 3. Carolo regi necdum Augusto dedicatum opus fuisse fidem faciunt mss. Pratenses, Regiae Bibliothecae, aliique non pauci codices, quorum prologus Carolum non Augustum, sed regem piissimum simpliciter appellat. 4. In abbatia Sangermanensi exaratum fuisse codicem, res est perspicua. Solemnitates omnes monasterii proprias Martyrologium refert; Martyrologio adjungitur sancti Benedicti Regula in capitulo legi solita; in Necrologio abbates et monachi ejusdem abbatiae memorantur; tria haec eadem manu. 5. Extra controversiam est Usuardum S. Germani a Pratis monachum fuisse: id ipsa indicat Prologi subscriptio: Explicit Prologus Usuardi monachi sancti Germani Paris. Neque suspicio esse potest adjectam hanc postea fuisse subscriptionem: ita enim Prologum inter et Augustini testimonium inseritur, ut, si defuit antea, nulla arte intrudi potuerit. 6. Nemo dubitaverit in usum hujus abbatiae cessisse hunc ipsum codicem per tria saltem saecula. Rem probant additae margini solemnitates, [Col. 0589B] quae post Usuardum celebrari coeperunt, et quae in aliis ejusdem Martyrologii exemplis, quae, expleto Necrologio, fuerunt eodem in monasterio scriptae ibidemque etiamnum asservantur; in textum ipsum translatae sunt. 7. Indubitatum est nunquam a nono saeculo aut combustam aut direptam fuisse hujusce monasterii bibliothecam. 8. Nemo Benedictinos criminatus est aut cudisse aut corrupisse veterum libros, nisi qui veterum auctoritatem defugere voluit. Quid tibi animi est, Rev. Pater? Hae certae non sunt autographi notae? haec argumenta meris conjecturis debilitari possunt? Tuas in causa tot tamque firmis subsidiis munita negligere liceret, et reapse negligerem, si mihi cum quovis lectore sermo esset: sed cum te a veritate abduxerint, illas dissipari, si non omnibus, tibi saltem utile fuerit.
Primum (Praef. c. 3, art. 4, § 1) autographo minime convenire tibi videntur tot liturae, erasiones, superinductiones, adjectiones, detractiones, mutationes. [Col. 0589C] Deerant recepta vocabula, quibus tuum a Pratensi codice alienum animum satis exprimeres: nova et Latinis auribus inaudita fabricari oportuit. Quam varia sunt hominum judicia! Ego nulla alia re magis adducor ad credendum Auctoris ipsius esse nostrum codicem, quam quod tot deleta, erasa, superinducta, adjecta, detracta, mutata video. An unquam fuit autographum operis saltem non mali, quod lituris vacaret? An ulli unquam vitio datum est damnasse quae placuerant, invenisse quae fugerant? An soli Usuardo non licuerit scire, stylum non minus agere cum delet? Certum habeo te tuis e schedis erasurum quidquid in Pratensem codicem non satis considerate dixisti. Id ut mihi inducam in animum, facit et nota tua probitas et veritatis amor, quem prae te fers. At si cui decem post mortem tuam annis Antuerpiensem Jesuitarum domum invisenti quispiam e sodalibus intuenda praeberet tua scripta sic emendata et correcta, ferretne sodalis ille sic argutantem: [Col. 0589D] Quaere peregrinum, scripta illa non sunt autographa. Non aliud ego recipio quam quod ipse in lucem edidit. Fuit symmista quidam, qui eruditi scriptoris famae consulere volens, suum stylum ad illius accommodandum esse censuit. Si typis mandandum denuo esset illud opus, exemplis uterer in vulgus disseminatis, tuo quod vocas autographo nullam tribuerem fidem. Illa enim sunt nitida, splendida, nullo additamento, nulla interpolatione; hoc autem horridum, sordidum, totum lituris interpolationibusque foedatum est. Cogita, R. P., quibus rationibus illiberalem illam cavillationem repelleret sodalis tuus, et iisdem tuam a nobis repulsam puta.
Dixeris (Praef. c. 3, art. 4, § 1, n. 199) : Non tantum vitae Usuardo superfuit ut tot variationes in autographum suum induceret. Quod ut probabile videatur, rationem temporum computas. Scriptus est Pratensis codex, inquis ex Mabillione, hoc temporis utervallo, quod Ermentrudis inter et Caroli imperatoris [Col. 0590A] conjugis ejus mortem intercessit. Nam in Necrologio mors Ermentrudis reginae prima manu nonis Octobris; Caroli autem, pridie nonas Octobris recentiore manu signata est. Ermentrudis obiit anno 869, Carolus anno 877 defunctus est. Scriptum igitur fuit Martyrologium inter annum 869 et 877. Pergis tu (Praef. c. 3, art. 4, § 1, n. 206) : Imo admittendum erit scriptum vel saltem completum fuisse post annum 875, quo primum Calvus imperator creatus est, adeoque probabilissime anno proxime sequenti 876. Insistendo Mabillionis conjecturae consequens etiam erit obiisse Usuardum ante Calvum, cum hic alia manu Necrologio inscriptus sit, proindeque, ut summum, ad initium anni 877 supervixisse. Atque ita subductis calculis Usuardum censes uno circiter post absolutum oblatumque Carolo imperatori Martyrologium anno vixisse; quo brevi temporis spatio non esse credibile tam multa potuisse Usuardo occurrere, quae in Martyrologio mutaret, obliteraret, adjiceret.
Ain tu, R. P., totus annus non sufficit, ut opus [Col. 0590B] tam exiguum in quinquaginta circiter locis corrigatur? Nam non plura sunt, ubi stylum verterit Usuardus. Cujusmodi sunt autem illae emendationes? Hic nuda litura est, illic additum sancti nomen; est ubi loci tantum mutetur appellatio; ut omnibus correctionibus vix decem pagellas impleas. Et unde habes nuncupatum Carolo imperatori fuisse Martyrologium? Non Augusto, sed rectum piissimo dedicatum esse docuerat praemissa tuo Heriniensi codici praefatio. Nullane est illius tantopere commendati codicis auctoritas, nisi ubi cum Pratensi pugnat? Neque etiam iste, neque Dervensis codex in bibliotheca regia servatus, de cujus vetustate et pretio dicam postea, Augusti nomen praefert. Quid contra tres istos codices recentiorum turba? Etsi igitur quod voluit noster doctae memoriae Mabillio, annum inter 869 et 877 scriptum fuisset Martyrologium, facile potuit Usuardus perfecto jam et oblato Martyrologio vivere superstes quatuor aut quinque annos; [Col. 0590C] longius quam necessarium erat, intervallum temporis ad eradenda quae displicebant, addenda quae magis apta judicabat. Praeterea, sive majoribus negotiis distractus fuerit Mabillio, cum conjecturam scribebat, sive ego tardus sim, omnino non capio cur, ex eo quod Ermentrudis Caroli uxoris alia, alia Caroli mors notata sit manu, necesse sit exaratum fuisse Martyrologium hoc temporis intervallo, quod inter utriusque mortem effluxit. Quid vetat scriptum esse duobus, quatuor, sex annis ante Necrologium? An quod eadem sit manus? sed manus cum annis non mutatur praesertim tam paucis. Fieri etiam potuit ut, cum Uusuardus Necrologium scriberet, nullius mors esset, quae Nonis Octoribus consignaretur. Erat enim hoc in more positum, ut qui Necrologium scribebant omnes anni dies primum ordinarent, posteaque mortuum quemque diei ascriberent, quo mors ejus acciderat: quod in causa est cur in Usuardino Necrologio plurimi sint hodieque [Col. 0590D] dies omnino vacui; plurimi etiam quos replevit manus Usuardina recentior.
Addis (Praef. c. 3, art. 4, § 1, n. 206) : Quis suspicari ausit Usuardo aut fas aut integrum fuisse corrigere, postquam Martyrologium ab Imperatore et Ecclesiis esset admissum? Delicias facis, R. P. An nunquam lege cautum est ne quis Usuardino Martyrologio quidquam adjiceret aut detraheret? Nonne concessum omnibus Ecclesiis fuit, ut suas quaeque solemnitates adderent? Et illa codicum varietas nonne signum est impune fuisse mutatum, auctum, imminutum? Pergis porro (ibid.) : Quis suadeat toties recursuram eamdem manum addentem, detrahentem, etc. et tamen tam saepe apparere atramentum aliud vel indicia alia, quae satis convincant multos annos faciendis correctionibus certo intercurrisse? Hic tu clamitas apparere saepe atramentum aliud, et toto tuo volumine bis tantum, si bene memini, de atramento conquestus es. Sed atramentum aliud atque [Col. 0591A] aliud saepe fuerit adhibitum; an atramenti laguncula multis annis sufficit? Nonne tibi, omnibus saepe usu venit, ut atramentum elapsa hebdomada decoloretur? Nae illi veteres non consulebant in longitudinem. Providere debuerunt sua scripta ob atramentum apud nepotes futuros plus minusve habitura auctoritatis; proinde curare ut ne sibi venderetur, quod brevi flavesceret. Quae alia illa sint indicia multos annos impendere debuisse Usuardum emendando codici, nescio. Refellam, cum assignare poteris.
Jam si rogites qui factum fuerit, ut Pratensis codex corrigeretur, caeteri non item: ratio in promptu est. Auctor sui Martyrologii exemplum offert Carolo regi. Statim probatur omnibus, exscribitur. Suus interim codex domi manet. Succedente tempore, novae notitiae accedunt. Incidit auctor in Acta quae prius ipsi non visa fuerant. Quoties in manus resumit opus, quaedam, ut fit, scripsisse, quaedam emisisse, quaedam non aptius adnotasse poenitet. Adjicit, obliterat, loco movet, luxuriantia adstringit, [Col. 0591B] dirigit inordinata, soluta componit, ad unguem castigat. Habes cur Pratensis emendetur. Emendati autem non sunt alii codices, quia alia procul dubio aliis mensibus exspolita sunt, et importunum fuisset, simul atque quidpiam corrigere visum fuerat, omnes Ecclesias admonere. Fortasse etiam admonuit; sed aut novos sumptus facere, aut alia nescio qua causa monitis parere noluerunt. Quid vero nos torquemus, ut ejus rei ratio reddatur, cum idem quotidie accidat? Non est auctor, qui anno postquam in lucem opus editum est, non animadvertat a se multa praetermissa, quae dixisse; multa dicta, quae praetermisisse vellet: nec tamen gratum aut commodum fuerit eruditis nova ejusdem scriptoris eadem de re singulis annis emptitare volumina; atque, ut exemplo utar quod ad rem accedit propius, praetaresne Baronii martyrologium qualicunque errato purum et integrum? In usu est tamen; nec de nova editione cogitatur, quoties aliquid naevi in eo critici reprehendunt. [Col. 0591C] Eodem prorsus modo correxit Usuardus; sed aut nescierunt caeterae Ecclesiae, aut neglexerunt. Haec de lituris hactenus.
Nunc ad argumentum venio cui palmam das, et propter quod te effers magnifice. Nimirum sexdecim et sexaginta anni dies magno apparatu enumeras (Praef. c. 3, art. 4, § 1, n. 200) , quibus a simplicioribus codicibus aliis cum excusis tum mss. dissentit Usuardus Pratensis; unde efficis aut autographum non esse codicem illum, aut saltem aliud fuisse Autographum unum vel plura, ex quo vel ex quibus Heriniensis et alii Pratensis puriores descripti sint. Quam nulla ratione omnibus illis locis Pratensem codicem e purorum numero excluseris, Notae palam facient. Hic duntaxat argumentum excutiam. Igitur, si tibi credimus, ideo non est autographum Pratensis codex, quod a caeteris et quidem saepe numero recedat. An ex animo, R. P., justam esse causam existimas? Mihi quidem aliena prorsus videtur. Nam si codex [Col. 0591D] est autographum, tua ratio probat id unum, nulla fide exscriptum fuisse codicem. Primo igitur probatum oportuit autographum non esse; et addidisses postea nihil esse mirum quod toties a reliquis codicibus dissideat. Autographi enim a caeteris discrepantia quantalibet sit, nunquam argumento esse potest non esse autographum. Sentis, opinor, primum tui argumenti vitium. Quod aliud colligis aut aliud fuisse autographum; id equidem non negaverim: at ex illo alio autographo puriores Pratensi descriptos esse, id tibi nullo modo assentior. Tritum est vetustate proverbium: δεύτεραι φροντίδες σοφώτεραι. Polit lima, non deturpat; nisi forte Usuardus similis fuerit illis medicis, qui etiam integra secant: quod tantum abest ut fecerit, ut etiam plura emendasse vellem.
Deinde legi et perlegi diligenter quidquid a te fuit observatum in illos dies, quibus e purorum codicum albo Pratensem expunxisti. Quaerenti tam iniqui judicii rationem, haec mihi tua fuisse visa est, corruptum [Col. 0592A] illum esse Codicem ubicumque lituris sordescit. Nam sanctos reddis omnes, quos sine litura Pratensis codex exhibet. Itaque quoties e tuis antiquiores memorant quosdam sanctos, ubi nulli sunt in Pratensi, aut in isto aliter annuntiantur: si litura fuit his locis in Pratensi, nunquam omittis tuos anteponere quasi nativam Usuardi simplicitatem assecutos, quam in nostro sublatam alia manu aut corruptam esse contendis. Tuumne sensum satis calleo? At ita parum idonea est ad elevandam Pratensis codicis auctoritatem ista ratio, ut mirum sit quomodo tibi, homini magna sagacitate magnoque judicio, in mentem venire potuerit.
Age, R. P., tam dociles veritati aures commoda, quam commodaturum te spopondisti. Litura non fit, nisi ut vel nihil sit, ubi quid antea scriptum fuerat; vel aliud legatur loco eorum quae scripta fuerant. Nihil igitur tibi proderunt liturae, quin aut quo loco litura est in autographo, eodem semper in aliis codicibus sancti legantur; aut sancti qui lituris inscribuntur, [Col. 0592B] nunquam iidem sint qui eodem loco videntur in aliis codicibus. Nam si aliquando accidit ut, ubi litura facta est in autographo, tui codices nullos referant sanctos, aut tui codices eosdem habeant sanctos, ac eos, qui in autographi lituris versantur; etiamsi verum aliquando esset deesse in autographo sanctos, ubi quosdam tui codices commemorant; aut in illo sanctos memorari alios ab iis quos referunt tui codices: nullum tamen ex lituris de autographo judicium ferre posses. Quid ita? Quia regula non est quae a seipsa dissidet secumque discordat.
Quantumvis perspicuitati studeo, vereor tamen ne intricatum tibi esse videatur hoc argumentum. Exempla confero. Die 17 Aprilis Pratensem codicem sequi propterea noluisti, quod Niceforum habet, qui tuis in codicibus desideratur. Sed quo loco nunc in Pratensi legitur Niceforus, eodem olim litura fuit. Ut igitur certus sis ducendam esse illo die ex tuis [Col. 0592C] codicibus primigeniam Usuardi simplicitatem, deberet in illis sanctus quispiam reperiri, qui ante lituram in Pratensi fuerit. Nullum autem hujus liturae fateris in tuis codicibus apparere vestigium. Qui ergo Nicefori mentio tibi potuit esse causa, cur tui codices potius quam Pratensis, primigeniam Usuardi simplicitatem redolere viderentur?
Item diebus 14, 28 et 30 Januarii; 10, 17, 29 et 30 Martii; 2, 17, 22, 23 et 26 Aprilis; 15 Junii; 23, 26 et 30 Augusti; 25 Septembris; 17 Octobris; 21 et 23 Novembris, Pratensem codicem vitiatum judicasti, quia in lituris quorumdam sanctorum facta fuit commemoratio, de quibus tui codices plane conticescunt. At diebus 16 et 19 Martii, 8, 13 et 29 Augusti; 20 et 21 Septembris; 17 Octobris; 2 Novembris aliisque locis foedatur etiam lituris Pratensis codex; nec tui tamen ab illo vel unguem discedunt. Ut igitur tui codices aliquando diversi sunt a Pratensi, ubi in isto sunt liturae: sic etiam cum illo nonnunquam [Col. 0592D] conveniunt. Liturae igitur tibi non possunt esse loco regulae, ex qua Pratensem codicem dijudices; cum regula illa nulla sit, quae non semper eadem est. Atque ut haec paucis omnia contraham: liturae Pratensis codicis usui tibi esse non possunt ad deprimendam ejus auctoritatem, nisi hinc indicaveris qui sancti ab Usuardo ante lituras inscripti fuerint; vel demonstres inscriptos lituris fuisse diversos ab iis quos Usuardus ipse designaverat. Neutrum ex tuis codicibus evincere potes; quandoquidem saepe repraesentant et sanctos qui in lituris leguntur, nullo liturarum vestigio; et eosdem qui in lituris videntur. Operam igitur lusisti, cum tuorum codicum numero potius et mole quam pretio et dignitate Pratensem obruere atque opprimere codicem agressus es.
Quid ad haec, R. P.? Num aliqua ex parte vitium facit haec argumentatio? Num quid effugii relictum est? Unum video, et quod quidem tibi monstraverim [Col. 0593A] lubens. Dic te non lituris solis usum fuisse pro regula, sed lituris simul et codicum discrepantia; te quibusdam locis aspernatum esse Pratensem, quia, praeter lituras, ab aliis discrepabat; aliis locis imitatum esse, quod, quamvis liturae essent, cum aliis tamen codicibus concordaret. Placetne? Atqui nihil factu facilius est quam hoc etiam tibi praecludere. Nam laeva manus non est dextrae similior quam quae in lituris sanctos a te rejectos scripsit similis est illi quae sanctos a te admissos notavit. Contestor oculos omnes. Si vel tenuissimum scripturarum discrimen sit, nullum verbum dico, quin codex non modo non autographum, sed etiam omnium codicum deterrimus habeatur. Cum igitur in utrisque lituris eadem scriptura sit, nullo modo ad nativam Usuardi simplicitatem explorandam subsidio esse potest codicum discrepantia.
Id nunc te sollicitum habet, qui fieri potuerit ut Heriniensis et Tornacensis codices, prae quibus Pratensem [Col. 0593B] contemnis, quasdam correctiones admiserint, quasdam vero minime. Equidem nullo negotio nodum expedire posse mihi videor. Antequam Usuardus exscribi juberet Martyrologium, quod Carolo regi offerendum erat, haud dubie jam in autographo liturae erant. Eruditum enim et multae lectionis opus est, et in hujusmodi operibus quid novi quotidie succurrit quod corrigas. Quae correcta fuerant in autographo, haec omnia traducta sunt in primum ejus exemplum, quod alterum autographum vocare licet. Ex isto tui sunt derivati codices. Hinc est quod quasdam primi autographi correctiones referant; alias autem non habent, quia nova identidem induxit Usuardus in suum quae alias Ecclesias latuerunt, aut ab illis neglecta sunt.
Propero ad ultimum tuum argumentum. Quaedam, inquis, in Pratensis codicis margine leguntur, quae, licet manu recentiore addita, in vetustissimis tamen quibusque Usuardi codicibus reperiuntur, [Col. 0593C] atque adeo Usuardi sunt. Unde consequens tibi videtur aut non ipsa Usuardi manu scripta esse omnia, aut ipsum diverso charactere usum fuisse. Inter varia exempla, quae falso subindicas magno numero adduci posse, unum tibi maxime visum est ad rem opportunum. Sic enim die 7 Novembris de sancto Herculano prima manus in Pratensi codice: Apud Perusinam Italiae urbem, natalis sancti Herculani episcopi; et in margine manus recentior: cujus corpus post abscisionem capitis ita unitum atque sanum die quadragesimo, ut scribit sanctus Gregorius papa, repertum est, ac si nulla hoc incisio ferri tetigisset. Quam tamen postremam longioremque elogii partem nullus non habet Usuardi Martyrologii codex etiam antiquissimus. Utra est, rogas, manus autographa? Fateor in vetustissimis hocce narrari miraculum, ut ego illud ex Dervensi exscripserim. Neque negari potest in margine adjectum esse manu recentiore et quidem imperita. Nam pro, ac si nulla hoc incisio ferri, scripsit, ac si ulla incisio ferri, quae sensu vacua [Col. 0593D] sunt. Lubens etiam dederim Usuardi esse totum illud elogium. Ergo non constat primam manum esse Usuardinam? Haec tua conclusio est, R. P. Mihi, qui ob oculos codicem habeo, longe secus videtur. Sancti Herculani inter et beati Amaranti commemorationem spatium interjicitur latum circiter pollicem, quod scalpello rasum est; sed ita ut hodieque facile legatur cujus prima manu scriptum. Hinc tu, qui tot, tam dudum scribis, quique adeo saepe expertus es quanta mobilitate ingenium probet, improbet, manum stimulet aut compescat, facile nodum solvis. Ego quidem sic rem intelligo. Cum illius diei articulum litteris mandaret Usuardus, primum in animo habuit ornare miraculo S. Herculani elogium. Scripta prima voce, repudiavit consilium quod primum instituerat. Dictanti postea codicem Carolo regi offerendum subiit animum non parum inde ornamenti accessurum articulo; dictavit, [Col. 0594A] nec tamen addidit suo codici, quia nihil loci relictum erat. Ducentis post annis sodalis quispiam aut in alio codice, aut in B. Gregorii Dialogis miraculum legit, delectatus est, graviter tulit ab Usuardo esse praetermissum, adjecit.
Verum etsi in reliquo codice una aut altera esset commemoratio alia manu scripta, modo omnium exemplorum illa sit, parum ad autographi fidem mihi videtur interesse, eadem an alia ejusdem aetatis manu exaratam esse. Nam non illud solum est autographum, quod ipsa scripsit auctoris manus. Satis est illud eo dictante aut dirigente esse scriptum. Quo concesso, quod negare non potes, an ad manum semper est idem scriptor? Nam ad id operis quod ab omnibus legi oportebat, Usuardus elegit procul dubio, qui nitidus elegantiusque pingeret. At scriptor ille abesse, aegrotare potuit, cum quid in mentem auctori veniebat, quod codici adjectum vellet. Summa est, quod omnibus exemplis est antiquius, id, sive eadem, sive alia ejusdem aetatis [Col. 0594B] scriptum sit manu, non posse nisi ad autographum pertinere. Quidquid igitur correctionum in omnibus Usuardi exemplis reperitur, id, quamvis in Pratensi codice liturae inscriptum, quamvis alia manu notatum, Usuardo ipsi vindicari debet. Satisne dubia tua, imo errata explanavi et dilui?
Quid si demonstravero tibi tuos codices neque ad ferendum de Pratensi codice judicium, neque ad edendum Usuardum utiles esse potuisse?
Autographum nosti codicem esse, quem auctor ipse exaravit propria manu, aut qui ipso dictante vel dirigente exaratus est, proinde ex quo certo dignoscitur quid, vel quid non scripserit. Cum igitur ex Heriniensi et Tornacensi aliisve pronuntiaveris Pratensem non esse autographum, oportet ex illis te perspectum habuisse quid scripserat, quid non scripserat Usuardus. Neutrum tamen a te comperiri potuisse vehemens mihi suspicio est. Neutrum enim tibi compertum esse potuit, nisi vel autographum [Col. 0594C] in manus venerit, vel saltem exemplum purissimum: et utrumque tibi defuisse mihi persuasissimum est. Quo argumento? Audies. Lutetiae, in bibliotheca regia, Usuardi Martyrologii servatur codex mirae vetustatis, Carlovingiaco charactere scriptus, vix ulla litura, perpaucis additamentis, iisque in quibus perfacile manum recentiorem agnoscas. Noni saeculi vertentis, aut saltem ineuntis decimi esse nullus dubito. Nam ad calcem texitur manu recentiore quidam librorum catalogus, eum hoc titulo, eum esse librorum, qui reperti sunt in arca Adsonis abbatis Dervensis, postquam is Jerosolymam profectus est. Profectus est autem anno 992. Est igitur decimi saeculi manus illa recentior. Quam prope ad Usuardi aetatem accedere oportet codicem ipsum, a qua manus recentior tam parum distat! Certe aut nullum est purissimum exemplum, aut illud est. Adde pertinuisse olim insignem illum codicem ad Dervense monasterium, quod a Carolo [Col. 0594D] Calvo tot beneficiis cumulatum fuerat, ut non dubium sit quin, ubi auditum est jussu regis concinnatum fuisse Martyrologium, illud abbas ejusque loci monachi in suum usum transtulerint. Adde etiam sancti Odonis commemorationem esse recentioris manus, qui tamen anno 944 obiit, et statim a morte cultu publico honoratus est. In illo tamen exemplo, quamvis plerumque cum tuis codicibus consentiat, multa sunt loca ubi dissentit. Vis nonnulla recenseam?
Die 15 Februarii, articulus incipit a sancto Blavio, ut in Pratensi, 28 Maii, nihil de sancto Charauno refert, ne nominat quidem; 5 Junii, nihil habet de sancto Bonifacio episcopo; 30 refert haec verba: non tamen eadem die, sed evoluto anni tempore, ut vir disertus Arator scribit; quae tu negas ab Usuardo esse scripta. 8 Julii, post Ciliani martyris, additur, et sociorum ejus; 12, de sancto Dyo silet; 20, ipso die sanctae Margaritae virginis; 28 Augusti, [Col. 0595A] item via Portuensi SS. martyrum Simplicii, Faustini et Beatricis temporibus Diocletiani, etc., quos martyres tui codices hoc die praetereunt. 7 Septembris, sanctus Clodoaldus simpliciter vocatur presbyter et confessor; 19, sanctum Sequanum non presbyterum, sed abbatem et confessorem dicit; 8 Octobris, Libaria virgo Pelagiae peccatrici adjungitur; 9, Eleutherius unus ex Dionysii sociis non diaconus, sed presbyter appellatur; 20, Syndulfum et Adraudum annuntiat; 23, de Benedicto confessore altum silentium; 30, de Germano Capuano nihil, sed: Medio vico SS. Martyrum Pientii et Agentii et S. Columbae virginis. Mitto caetera. Quid ex illa lectionum varietate consequatur, etiam tacente me, plane intelligis. Tui codices procul abscedunt a duobus aliis, quorum unum autographum esse constat, alterum ex alio autographo desumptum esse potius quam tuos, probabilissimum est. Qui potuerunt igitur ex autographo vel saltem purissimo apographo [Col. 0595B] describi? Quo pacto ex illis vel conjicere potuisti quid scripserat, quid non scripserat Usuardus? Quo jure ex illis pronuntiasti Pratensem non esse autographum? Tristis sane tuae editionis conditio. Video illam inter duos scopulos, quorum alterutro illidatur necesse est. Quo enim accuratius res ab auctore conscriptas ejusque verba reddit editio, eo censetur purior et castigatior: nihil utraque exhibet accuratius quam autographum; et ab autographo Usuardi, utrumvis demum illud sit, longe aberras.
Sed benigne tecum agere volo. Esto tui codices merum Usuardum referant, paucis exceptis additamentis, quae tu sagacissime odoratus fueris. Esto Pratensis codex non autographi titulo dignus sit, et inter apographa recenseri debeat. Hoc etiam dato, vide ne non sagacis et prudentis hominis fuerit Pratensi praeferre quemvis alium codicem. Primum fateris Pratensi caeteros omnes antiquitate cedere. Nonne tibi, R. P., incogitanti isthaec excidit confessio? [Col. 0595C] Satisne deliberasti? Advertistine quantum periculi fuerit id honoris habere Pratensi codici? Certe quo propior est aqua scaturigini, eo minus alienis miscetur; et Pratensis, si non fons ipse, saltem ita fonti vicinus est ut inter utrumque vix ullum perspici possit intervallum. Nam Heriniensis, te ipso teste, licet undecimi saeculi, Pratensi tamen ducentis est annis recentior. Nono igitur saeculo exaratus Pratensis codex. Te ipso etiam tempora computante, vita functus est Usuardus anno 876. Usuardo igitur ad summum 23 annis posterius apographum.
Dabis etiam, sat scio, illud ex autographo esse deductum. Neque enim simile veri est aliunde accersitum esse codicem, cum opus fuit, ut autographo nimis extrito, codex alius exscriberetur. Nimis extritum fuisse autographum R. P? Opus fuisse ut post tres et viginti annos exscriberetur codex membranaceus, qui semel tantum per dies singulos, et [Col. 0595D] singulis diebus per quatuor temporis momenta sumebatur in manus? An istud credibile tibi videri potest? cum nostris in templis chartacei videantur libri, qui licet singulis diebus sexaginta abhinc et eo amplius annis diu noctuque versantur, integri sunt tamen. Sed volo tantulum illud tempus durasse autographum. Saltem id concesseris monachos Pratenses, ut librum a suo sodale compositum a se per tres et viginti annos usurpatum restaurarent, non aliunde codicem fuisse mutuatos.
Id praeterea fatearis oportet, nullam ecclesiam, nullum esse monasterium, quod minus interpolationis nomine suspectum videri debeat. Qua causa, quo colore mutassent Martyrologium Pratenses monachi? Num eo temporis spatio quod Usuardi mortem inter et decimum saeculum interest, sanctos quospiam suis fastis addidit aut detraxit Parisiensis Ecclesia? An novis reliquiis ditata est abbatia Sangermanensis? Num societatem iniit cum alio monasterio, [Col. 0596A] qua sancto ejus colere obligaretur? Praesagio quid sis responsurus. Prima manus, inquies, bona fide autographum reddidit: sed post nonum saeculum perfida alia in totum codicem grassata est, et loco eorum quae scripserat Usuardus, alia substituit. Frustra te in istam latebram conjicis, R. P., habeo quo te teneam. Quae enim lituras fecit manus, et in lituras nova induxit, eadem reliquum codicem scriptum esse manifestum est. Quod si sponte concedere nolueris, id vel ab invito extorquebo, lituras esse decimo saeculo superiores. Nam codex Dervensis, quem et litterarum forma, et appositae temporis notae, et eruditi testantur nono saeculo vertente, aut ineunte decimo exaratum esse, multos ex iis articulis integros repraesentat, qui in litura scribuntur, nec verbum habet de iis, quae ante lituras scripta fuerant. Erant igitur illae liturae in Pratensi antequam scriberetur Dervensis codex. Neque enim dixeris ex isto Pratensem fuisse correctum. [Col. 0596B] Alioquin, cur uno potius loco quam altero? Cur priorum illarum correctionum nulla, aliqua superessent posteriorum vestigia? Eadem correctionum omnium est manus. Ergo omnes noni saeculi sunt. Eadem igitur aetate et exscriptus et correctus est codex. Nulla causa fuit nono saeculo cur Matyrologium a Pratensibus mutaretur. Fatearis igitur necesse est in nullam Eclesiam nullumve monasterium cadere minus posse interpolationis suspicionem.
Nunc in medium veniant tui codices, et cum Pratensi de honore et praestantia contendant. De aetate habeo confitentem reum. Ultro et lubens fateor, inquis (Praef. c, 3, art. 4, § 2, n. 210) , Heriniensem nostrum membraneum Pratensi palmam omnino cedere . . . . duobus minimum saeculis posteriorem. Magnum temporis intervallum, R. P., et quo, etiamsi verum esset nihil novi insertum in Usuardum fuisse, id tamen non tam certo de Heriniensi quam de Pratensi judicare poteras; quod [Col. 0596C] satis fuit ut Pratensem anteferres.
Heriniensem aliosve ex autographo aut ex purissimo apographo expressos fuisse quo argumento tibi persuadere potuisti? Qua nota dignoscere quid Usuardum saperet, quid Usuardo repugnaret? Hieronymiani indices, Beda, Florus, Ado et quotquot ante Usuardum fuerunt martyrologiographi nihil subsidii conferre poterant, quandoquidem se ab illis aliquando recessisse non obscure indicat Usuardus ipse, cum ait in Prologo: At si quid praeter quod ab illis accepi in hoc opere actum vel mutatum est, sagaci a me indagine perquisitum agnosci poterit. Neque magis auxilio erant quotquot post Usuardum scripta sunt martyrologia. Vix enim duo invenias, quae omnibus anni diebus sint sibi invicem consentanea. Heriniense Rhemensis provinciae sanctis refercitur; Tornacensis codex multos ex Anglia admiscet; alii alios. Dices illos facile ab Usuardinis discerni, quia quarumdam Ecclesiarum proprii [Col. 0596D] sunt. At quot sancti sunt apud Usuardum, quos propria quadam et singulari ratione colunt quaedam Ecclesiae? Die 18 April. sanctum Maternum Usuardo abjudicas, ut Treviris proprium. Cur non Usuardus aeque Maternum adnotasset ac Maximum, quem etiam Treviri singulari cultu prosequuntur? 24 ejusdem mensis, tuus ille tantopere jactatus Heriniensis codex inter impuros turpiter relegatur, quod sanctas Bovam et Dodam Rhemensibus proprias commemoret. Cur purus habetur, cum sanctos Basolum et Theodoricum pagorum quorumdam ejusdem provinciae proprios annuntiat? Atque etiam aliquando accidit ut illi caeterisque majoris pretii nulla causa interpolationis notam inureres, et illis vitio verteres quod puritati tribuendum fuit. Die 10 Februarii Pratensem illis praetulisti. Injuria; nam in Pratensi sancta Austreberta in litura scribitur, et eam prima manus, ut vocas, ego, autographum Carolo regi oblatum non memoravit. Deest [Col. 0597A] enim sancta illa in Dervensi codice. Puri etiam erant 16 Martii. Hilarium et Tatianum suo codici adjecit Usuardus, deleto toto, quem antea scripserat, articulo. Deletus quoque Eustachius, additusque Eulogius Cordubensis die 20 Septembris. Tui codices primam, ut Dervensis, referebant manum, seu primum autographum. Cur illis fecisti injuriam? Neque in illos aequior fuisti 1 Novembris. Mutatum in ipsis non fuerat Marcelli elogium; vere Usuardinum fuit et primi autographi. Adeo nihil certi statuitur, ubi semel a regula discessum est. Nullam igitur notam suppeditabant tibi tui codices, qua Usuardina a non Usuardinis discerneres. Sine ergo te iterum interrogem, quo nomine tibi persuaseris illos ex autographo vel saltem purissimo apographo esse descriptos?
Denique alias ecclesias aliave monasteria potiori ratione suspectas esse, nihil opus est ut probem. Res ipsa loquitur. Cum ad illas pervenit Martyrologium Usuardi, jam propriae erant solemnitates. [Col. 0597B] Erant etiam in finitimis regionibus aliae, quas jampridem sibi adsciverant. Has omnes dubio procul adjunxerunt novo Martyrologio; quas, quia Usuardus ipse signare potuit, nullo indicio ab Usuardinis distinguere possis, nisi fontem ipsum adeas, aut ad fontem quam proxime accedas. Nullus rivulus, te ipso comprobante, propius abest quam Pratense, ut passus sum appellari, apographum. Nonne igitur sagacis et prudentis hominis fuit Pratensem codicem caeteris anteponere, etiansi tam certum esset esse apographum, quam autographum esse certum est? Etsi verum sit, ut est certe, tuis codicibus anteponendum fuisse Pratensem, quam meretur fidem tua Editio, qui tuos illi praetulisti? Nullius ergo ad edendum Usuardum utilitatis esse potuerunt.
Atque haec satis sunt, R. P., interturbare tua litteraria negotia longiori sermone, in publica commoda peccare esset. Arbitror nihil omisisse quod [Col. 0597C] te deinceps ad melius de Pratensi codice sentiendum adducere posset. Probatum est litterarum forma, notis chronologicis, perpetuo usu, fida custodia illum esse autographum: lituras, haud dubia autographi signa, demonstravi ab. Usuardo factas esse, nec ab illis faciendis eum aut ulla lege aut morte fuisse prohibitum. Planum feci autographi ab exemplis discrepantiam: his quidem, non illi adversari. Convelli fundamentum, quo tota tua censura nititur, vitiatum esse Pratensem codicem, ubicumque liturae sunt aut correctiones, quae in aliis codicibus non comparent; quandoquidem saepe correctiones admittunt et ipsi; saepe nihil habent eorum, quae ante lituras correctionesve scripta fuerant: scriptura in correctionibus ubique simili, aut ad omnia loca admoveri debuisse regulam, aut nullam esse. Lucem attuli exemplo, quod tibi suspicionem injecerat sibi non constare Usuardi manum. Parum fuit elidere ductum ex lectionum [Col. 0597D] varietate argumentum; ultra progressus ostendi tuos codices ab utroque autographo discrepare, atque adeo ex illis ferri non potuisse de Pratensi judicium. Et ne tuum animum severior exasperaret reprehensio, non sum gravatus me ad tuam demittere opinionem, apographum esse Pratensem codicem, aut saltem autographum recentiore manu [Col. 0598A] inquinatum. Sed probavi, etiamsi hoc tibi daretur, apographum esse ejusmodi, quod caeteris omnibus praeponere debueris: ac primum quidem quod omnium sit antiquissimum; deinde quod probabilius sit illud ex autographo descriptum esse, quam ullum aliud; postremo quod nullum aliud minus interpolationis suspectum esse possit.
In spem venio, R. P., fore, ut haec argumenta tibi omnem ex animo scrupulum eximant, Pratensem codicem tecum reducant in gratiam, et pro indictis haberi velis quaecumque in autographi sinceritatem integritatemque paulo acerbiora minusque vera dixisti. Ea tibi facile condono. Qui enim potuisses de illo codice recte judicare, qui alienis oculis iisque non admodum perspicacibus utebaris, et testimonia saepe adversa fronte secum pugnantia audiebas. Bollandus et Henschenius, magni viri et in hac palaestra subacti, codicem minime purum existimabant: Sirmondus et Mabillio nihilo inferiores asserebant autographum; [Col. 0598B] alia Castellanus, alia Stephanus Chamillart nuntiabant: suffusae hic illic liturae, nonnulla additamenta facessebant negotium; proclive erat peccare tot angustiis irretitum. Persuasum habeo multo benignius acturum te fuisse cum Pratensi codice, si tuis oculis illum perlustrare licuisset. Neque tamen est, quod de praepositis nostris conquerare. Non es nescius quanti momenti, quanti pretii sit singulare hujusmodi monumentum. Tutum non erat tam longe transportari in exteras hostilesque regiones. Satisne non fuit permittere, ut totum exscriberetur? ut Sirmondus vester cum alio exemplo conferret? ut postea Castellanus semel, iterum ac tertio inspiceret, et per dies singulos variationes quantumvis exiles solertissime adnotaret? (Soller. Praef. c. 3, a 4, § 1, n. 195.) Quorum omnium testimonia si tibi non facerent satis, cur non per epistolam percunctatus es quibus argumentis Usuardini Martyrologii autographum vindicaremus; cur essent liturae, cur iis lituris superinducta quaedam [Col. 0598C] quae ab aliis codicibus aberant; cur additae margini solemnitates; an eadem ubique manus, an diversa? Nemo hic est cui non pergratum fecisses; nemo qui officio non duxisset te de omnibus quam diligentissime facere certiorem. Vellem ex animo prudens istud cepisses consilium. Quoniam vero maluisti nostrum Codicem publice traducere; quod illum publice ulciscimur, a te maximopere peto et quaeso, ut aequi bonique facias Nec vereor ut id te exorem. Tu enim ipse non postulasti modo, sed etiam flagitasti (Praef. a. 4, § 1, n. 208) , ut quis e nostris dubia tua, imo errata, in quae Codice ipso privatus, incidisti, explanaret et dilueret: pollicitus te promptissime retractaturum quidquid forte de autographo nostro iniquius sensisse dici posses. Quin de Republica litteraria satis tibi meritus videbaris, si id dubitationibus tuis efficeres, ut Usuardum ipsi nostrum, nativa simplicitate, iisque quibus voluerimus, annotationibus vindicatum, publici juris aliquando [Col. 0598D] faceremus. Sane hanc aequitatem exspectabam ab erudito viro, qui ex eorum numero est qui (ibid.) eumdem omnes scopum praefixum habent, ut, dissipatis tenebris, errores depellantur, eruatur veritas, antiquitas ecclesiastica vel aemulis studiis illustretur, ad majorem Dei sanctorumque gloriam. Vale.
Martyrologium
[Col. 0599A] Domino regum piissimo CAROLO USUARDUS, indignus sacerdos ac monachus, perennem in Christo coronam.
Minime vestram latet celsitudinem, o sapientissime princeps, qualiter monemur imitandis antiquorum studiis, ut quidquid in gestis praecipue ecclesiastico dogmati congruis minus perfectum inventum fuerit, debeamus vel pro posse supplere, vel certe suppleri obtare. Quae res pia quidem sollicitudine (vestro, si recordamini, jussu dignanter admoto) me ad hoc, etsi indignum, compulit, quatenus sanctorum sacras atque anniversario recolendas festivitates ex quibusdam praecedentium Patrum Martyrologiis in quamdam colligerem unitatem. Recolebamque in ipsis eorumdem solempnitatibus [Col. 0599B] quam multos propriae negligentiae excessus, quos etiam purgari tali cupiebam officio. Praeterea et venerabilium Hieronymi scilicet ac Bedae presbyterorum piis, quamvis succinctis, super hoc provocabar descriptis; quorum prior brevitati studens, alter vero quamplures dies intactos relinquens, [Col. 0600A] multa inveniuntur hujus operis praeterisse necessaria. Quos tamen secutus censui, et Flori viri memorabilis latiora jam in eo ipso negotio sequi vestigia, praesertim in secundo ejusdem libro. Ibi enim multa, quae in priore omiserat, et correxit et addidit. At si quid praeter quod ab illis accepi in hoc opere actum vel mutatum est, sagaci a me indagine id perquisitum agnosci poterit. Caeterum, benignissime, idcirco hanc exiguitatis meae praefatiunculam huic opusculo inserere malui, ut sciretur non me in hoc usum levitatis conamine, sed potius vestris, ut erat dignum, paruisse imperiis catholicorum fidelium solito consulentibus utilitati. Unde quod vestrum est obsecro, ut si justum decernitur, propria tuitionis anchora roboretur, quod videlicet [Col. 0600B] et praesentibus regalis examinis auctoritate, et futuris tantae auctoritatis firmetur examine. Excellentiam magnitudinis vestrae per multa annorum curricula Rex regum Dominus sua dignetur custodire potentia. Amen.
[Col. 0599C] Festivitates sanctorum apostolorum seu martyrum antiqui Patres in venerationis mysterio celebrari sanxerunt, vel ad excitandam imitationem, vel ut meritis eorum consociemur, atque orationibus adjuvemur (AUG, l. XX, contr. Faust., c. 21) . Ita tamen ut nulli martyrum, sed ipsi Deo martyrum sacrificemus, quamvis in memoriis martyrum constituamus altaria. Nemo enim in locis sanctorum corporum assistens altari aliquando dixit: Offerimus [Col. 0600C] tibi, Petre, aut Paule, aut Cypriane; sed quod offertur, offertur Deo, qui martyres coronavit: ut ex ipsorum locorum amore affectus assurgat ad augendam charitatem, et in illos quos imitari possumus, et in illum quo adjuvante possimus Colimus ergo martyres eo cultu dilectionis et societatis quo et in hac vita coluntur sancti homines Dei, quorum cor ad talem pro evangelica veritate passionem paratum sentimus. Sed illos tanto devotius, quanto securius. [Col. 0601A] Quos etiam fidentiori laude praedicamus jam in vita feliciore victores, quam in ista adhuc usque pugnantes. At vero illo cultu, qui Graece latria dicitur, Latine uno verbo dici non potest, cum sit propria quaedam Divinitati debita servitus, nec colimus, nec colendum docemus, nisi unum Deum. Cum autem ad hunc cultum pertineat oblatio sacrificii, unde idololatrae dicuntur qui hoc etiam idolis exhibent, nullo modo aliquid tale offerimus aut offerendum praecipimus, vel cuiquam martyri, vel cuiquam sanctae animae, vel cuiquam angelo. Et quisquis in hunc errorem delabitur, corripitur per sanam doctrinam, sive ut corrigatur, sive ut condemnetur; dum etiam ipsi sancti, vel homines, vel angeli exhiberi [Col. 0602A] sibi nolunt, quod uni Deo deberi norunt. Apparuit hoc in Paulo et Barnaba, cum, commoti miraculis quae per eos facta sunt, Lycaonii tanquam diis immolare voluerunt. Conscissis enim vestimentis suis confitentes et persuadentes se deos non esse, ista sibi fieri vetuerunt (Act. XIV, 14) . Apparuit et in angelis, sicut et in Apocalypsi legimus angelum se adorari prohibentem atque dicentem adoratori suo: Conservus tuus sum et fratrum tuorum, Deum adora (Apoc. XIX, 10) . Honorandi sunt ergo martyres propter imitationem, non adorandi propter religionem. Honorandi sunt charitate, non servitute.
Usuardum in primaeva sua simplicitate hic repraesentari, probant plerique codices, quibus me potissimum inniti in praefatione indicavi: Pratensis nempe codex, aut praetense, aut vere autographus, cum quo semper convenit examplar B, et alii ibidem [Col. 0602B] fortasse similes. Item Heriniensis, Tornacensis, Antuerpiensis, editio maxima Lubecana, Muneratus, Grevenus, Molanus, in quibus nulla, saltem momenti gravioris, discrepantia reperitur, ut mox patebit.
[Col. 0601B]De presbiteri, et hujusmodi multis aliis minutiis orthographicis superius in praefatione actum est, et erit saepius alibi dicendi locus. Lego Circumcisio cum Herinien., Tornacen., Antuerpien. et ms. impressisque pluribus, quemadmodum praelucent Beda, et Romanum parvum. Ex prioris annuntiatione suam procul dubio formavit Usuardus. Praten. scribit Circuncisio. Greven. et Molan. addunt, secundum carnem, quibus vocibus utuntur apographa Hieronymiana et Beda: sed eas ab Usuardo expunctas, ut plerumque multa decurtat, probant puriora exempla omnia tum edita, tum mss. Omisi etiam Alippio, [Col. 0601C] licet in Adone habeatur, et rectius, opinor, apud Bedam Alypio, ipsa eadem causa, quod in codicibus nostris id nomen non habeatur, forte consulto ab Usuardo praetermissum, tametsi satis verosimile sit, Faltonium Probum Alipium Honorii tempore, dum Almachius, vel Telemachus trucidatus est, praefecturam Urbis administrasse. Legitur hic et recte, ni fallor, Eugendi non Augendi, contra quam habeatur in Praten., Herinien., Tornacen. et Munerat., ubi [Col. 0602B] pro Eugendo positus est Augendus. Mihi Eugendus praeplacet, ut majores nostri in Actis hoc die legerunt, et legere debuit Usuardus Adonem describens. Atque ita etiam in antiquis lectum fuisse ostendunt codices alii, pro textu citati. A qua parte stet derivatio Gallica Oyend, judicent alii. In Eufrosinae servavi modum scribendi codicum mss. et impressorum, quidquid Ado rectius posuerit Euphrosynae, orthographia fortasse ab editore correcta. Notavit Clar. Castellanus in praetenso Pratensi autographo lituram apparere post Augendi abb. cui deinde in eadem membrana inscriptum, atis. Alexandriae, [Col. 0602C] sanctae Eufrosinae virginis, cujus vita virtutibus et miraculis plena refulsit. Manifesta haec, ut mitissime dicam, transpositio, auctoritatem illius codicis certo imminuit, nihilominus primo hoc die inter puriores locum obtinet, saepe alibi ob defectus graviores excludendus. Demum observo, in ecgrapho Tornacen. voces pauculas immutatas, quae tamen totius rei substantiam illaesam, et intactam relinquunt.
[Col. 0603A]Non facile dixerim, cur Ado Circumcisionem a Romano parvo expressam reticuerit, nec cur Usuardus octavam Domini, ab utroque illo et Beda diserte positam. Reliqua, quae ad hanc primam annuntiationem spectant, in Variantibus dicta sunt. Almachius a Beda primum signatus est, nulla gentis aut instituti facta mentione; ut dubitari possit, an Theodoretum a Bollando aliisque citatum prae oculis habuerit. Verumtamen, vel ea, vel simili alia causa Telemachum Theodoreti ab Almachio hoc nostro distinguere velle, scrupulos magis sapit, quam solidam rationem. Brevius de eo agit Romanum parvum, sed decollatum pronuntiat, quod Ado non est ausus asserere, secutus simpliciter contextum Bedae. Utrum e duobus descripserint Usuardus et Notkerus, libera datur sentiendi optio. Erit qui opponat vetustissimum Hieronymianum eographum Epternacense, quod Florentinius Antuerpiense appellat; in cujus specimine, in praefatione Bollandiana pag. XLVI impresso, et rursus in Propylaeo antiquario [Col. 0603B] ante tomum II Aprilis ex aeneis laminis recuso, legitur: Natalis Coronae, qui jubente Asclepio, etc. Unde nimirum sequeretur, primam Almachiani elogii originem ad Hieronymiana referendam. At enim facile occurritur; nam manifestissime patet, codicis illius in laterculo hujus diei confusio ex omnibus aliis apographis Hieronymianis, tum a Florentinio editis, tum apud nos mss. omnino corrigenda. Ut paucis dicam, huic Martyrologia prorsus insolitum est hujusmodi encomia uspiam referre. Rursus non Coronae sanctae, quae hic nulla est, nec Stephani, quem forte supponere volueris, sed unius Almachii ea propria sunt. Statuendum proinde Laurentium scriptorem codicis ex Anglia verosimiliter a S. Willibrordo allati, aut a sancto ipso, aut ex Bedae coaevi scriptis elogium accepisse, atque illuc non satis apte inseruisse, ut plane intelligunt harum rerum perati, et fusius demonstrari poterit, siquando usus fuerit alia nostra Hieronymiana apographa, genuinis proxima, [Col. 0603C] typis edere, in quorum nullo similem usquam phrasim deprehendimus. Explodenda porro stultissima imperiti cujusdam Angli argutatiuncula de Almachio ab Almanacho progenito, quam hic vel notasse plusquam satis est, utpote nec appellari, nedum confutari dignam, quod tamen ultro praestitit laudatus nobis et saepe imposterum laudandus Clar. Castellanus.
[Col. 0604A] Sequitur in textu nostro: Coronae militum XXX quae in Adone post Concordii annuntiationem posita est, ex Hieronymianis immediate desumpta, in quibus Corona a militibus perperam distingui videtur, quod Viennensi nequaquam placuit, nec item Nostro, a Notkero tamen restitutum est. Actum non ago, si plura requiris, videsis Bollandum et Florentinium. Romae, Martinae virginis meminit Romanum parvum; Ado longam ex Actis laudationem concinnavit, breviorem ex ipso Notkerus, solam medullam Usuardus contractam exhibet, ut conferenti luce clarius patebit. Rabanus, licet ex eodem fonte hauriat, diversam plerumque semitam ingreditur. Rursus: Et apud Spoletum, sancti Concordii martyris, Romani parvi verba sunt. Elogium ex Actis Adonianum est, compendium hic Usuardinum, apud Notkerum paulo auctius. Alia denuo habet Rabanus, Concordium Romae tribuens. Basilius apud antiquiores Martyrologos notus non est. Notkerus pluscula de eo memorat; Wandalbertus vero canit:
ANTUERPIEN.-MAJOR inserit, secundum carnem. Post gladiatoribus, cum Beda, addit, hac de causa. De Martina, deest, sub Alexandro, etc. Scribit: «Apud Spoletum civitate Tusciae.» Post triginta, «has pro confessione verae fidei sub,» etc. De Basilio: «Episcopi, admirandae fidei atque doctrinae viri.» Euphrosynae vita sic ex Adone describitur: «Quae orationibus patris sui Papuntii, de sterili matre progenita, [Col. 0603D] in puerili aetate constituta, clam se tonderi fecit, et monasticam vitam expetiit, Smaragdi sibi nomen imponens. Post etiam in reclusione viginti octo annos in omni sanctitate perdurans, tacta aegrotationis incommodo, et mortem sibi adesse cognoscens, manifestante [manifestavit] se religioso et cum lacrymis multotiens quaerenti eam patri.» Hactenus ex Adone. Additur porro: «Cum quievisset, sepulta est a fidelibus in ecclesia.» In fine adjicit: «Ravenna, Severi episcopi et martyris.»
ROSWEYD. secundo loco habet: Basilii episcopi, expuncto elogio. Tertio loco: «Romae, sanctae Martinae, uxoris Adriani. Et Coronae virginis.» Tum: «Et natale sancti Almachii, sub Olympio,» etc. Legit etiam: «Apud Spoletum civitatem Tusciae.» In Fulgentio, abest totum elogium. Denique Euphrosyna Eugendo praeponitur.
[Col. 0604C] PULSANEN. acephalus est, caretque diebus fere quatuor primis.
ANTUERP.-MAXIM., ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERGEN. et DANIC. ordinem non nihil immutant, caetera Usuardinae puritati satis propinqui. Diem itaque sic uniformiter ordiuntur: «Octava nativitatis Domini nostri Jesu Christi, et Circumcisio ejusdem.» Sic deinde secundo loco pergunt: «In Caesarea Cappadociae, [Col. 0604D] depositio sancti Basilii episcopi, qui tempore Valentis, doctrina et sapientia insignis, omnibus virtutibus fundatus, mirabiliter effulsit.» Cur omiserint Usuardi verba de festi ejus celebratione XVIII Kal. Julii, non habeo unde statuam. Praedicti codices de sancta Martina haec textui subjungunt: «Factus est autem in passione ejus, terraemotus magnus, et crediderunt ea die millia et trecentae animae.» Terraemotus ex Adone acceptus est, unde vero et a quo mirabilis ea conversio huc traducta sit, nescio.
LOVANIEN. eodem modo incipit, eumdemque servat ordinem, sed Basilii, Martinae, Almachii, Concordii et Fulgentii elogia plane rescindit.
CENTULEN.: «Octava nativitatis Jesu Christi Domini nostri, atque Circumcisio ejus. Romae, sancti Almachii martyris. Item Romae, sanctae Maximae [Col. 0605A] virginis.» Quae haec Maxima sit, etiamnum quaero: forte jungenda erit Magno et Maximo, de quibus infra ad Belinum. Sequitur in codice: «Item via Appia, sanctorum XX militum, [ cur non coronae XXX?] sub Diocletanio passorum. Caesarea Cappadociae, sancti Basilii archiepiscopi et confessoris. In Africa, civitate Ruspensi, sancti Fulgentii episcopi, vita et doctrina praeclari. Apud Spoletum, sancti Concordii martyris. In territorio Jurensi, sancti Eugendi abbatis. Alexandriae, Eufrosinae virginis.»
BRUXELLEN. incipit: «Circumcisio Domini secundum carnem, et octava dies Dominicae nativitatis.» In Almachio, et Concordio satis purus est. De Martina habet sicut ANTUERP. MAX., etc., sed nomen corrumpit, scribens Marmenae. In militibus satis purus, in Fulgentio ex Adone modice interpolatus est. De Basilio inserit, «ammirandae fidei, vitae, et doctrinae viri; cujus potissimum elevationis festum,» etc. Euphrosynae elogium ex Adone non [Col. 0605B] nihil mutilat. Tum «Ravennae, sancti Severii confessoris.» De eo etiam agunt Hieronymiana, sed in Actis differtur ad I Februarii. «Eodem die, sancti Pagodae [ vult dicere Paracodae, vel ut Mosander Paragodae] septimi Viennensis episcopi.» Sequitur: «In territorio Lugdunensi, monasterio Virensium, sancti Eugendi abbatis,» etc. Denique: «Silviniaco, sancti Odilionis, quarti abbatis Cluniacensis, qui per annos quinquaginta sex, miro religionis fervore rexit atque provexit.» Vide infra auctarium Greveni.
HAGENOYEN.: «Circumcisio Domini nostri Jesu Christi, quando ipse praesentatus est sacerdoti ad circumcidendum octavo die, ubi ille pro nobis peccatoribus primum sanguinem fudit, ostendens se verum corpus assumpsisse humanum.» In Almachio deinde, Martina et Concordio satis purus est. Tum: «In Caesaria Capadociae, depositio sancti Blasii [ pro Basilii] episcopi. Qui primus monachorum regulas scripsit, et ab imperatore in exilium est missus, et [Col. 0605C] tandem ad suam ecclesiam est reversus. Et a beato Effrem heremita in columpna ignis visus est, cujus caput erat in coelo et pedes in terra. Qui spiritu prophetiae claruit, et in tempore Valentis imperatoris, sapientia et doctrina insignis, omnibusque virtutibus ornatus, mirabiliter effulsit. Cujus festivitas,» etc. In Fulgentio et Eugendo satis purus; in Euphrosyna non plane convenit cum supradictis, In fine, de corona XXX militum, pure.
AQUICINCT. in fine: «Ipso die, sancti Maxini martyris.» Vide infra de Magno.
VICTORIN. in fine: «Ipso die, sancti Odilonis abbatis.» Deinde manu recentiori: «Ravennae, Severi episcopi et martyris.»
MATRIC.-CARTUS.-ULTRAJ.: «Circumcisio Domini nostri Jesu Christi. Almacii martyris, Romae. Coronae militum XXX. Fulgentii episcopi et confessoris. Martinae virginis et martyris. Eufrosynae virginis.»
[Col. 0605D] REGINAE SUECIAE, sub num. 130: «Ipso die, sancti Odilonis.»
STROZZIAN.: «Eodem die, sancti Magni martyris.» Vide, ut dixi, in Belino.
MEDICAEUS: «Ravennae, sancti Severi episcopi et martyris.» Editio Florentina anni MCCCCLXXXVI cum hoc ex parte convenit.
SELINENS. PP. Franciscanorum, ascriptum recentiori manu: «Sancti Venerii martyris.» An non Severii?
EDITIO LUBECO-COL., de Circumcisione, fere ut BRUXELL. Tum: «In Oriente sancti Jaspar regis, quem beatus Thomas apostolus plene fidem docuit, et postmodum episcopum patriae ipsius, sicut et alios duos ordinavit. Qui hac die obdormivit in Domino, [Col. 0606A] divino sacrificio in ecclesia prius celebrato et sumpto.» De Basilio, ferme ut ANTUERP.-MAX., etc. Deinde: «Romae, sanctae Marcinae virginis et martyris, quae cum esset sublimis genere, patre consule nata, dives nimis rerum, quas indigentibus misericorditer eregabat, tenta ab Alexandro imperatore, jussa est sacrificare Apollini; quae cum nollet, diversis tormentorum,» etc., ut supra. In Almachio et militibus XXX satis pura est. De Concordio, inserit: «Qui natione Romanus ex patre Gordiano, tentus,» etc. In Fulgentio pura est. De Eugendo addit, «monasterio Virensium.» De Euphrosyna quod supradictis addit, describi non meretur. In fine: «Ravennae, sancti Severi episcopi.» Vide dicta.
BELIN. inserit, «monasterio Jurensium.» Scripsit etiam Olympio pro Alypio. Sed praecipuum auctarium in fine est: «Eodem die, sancti Magni martyris,» descriptum forte ex codice simili STROZZIANO. Ex BELINO accepit MOLANUS, nec ullus alius [Col. 0606B] codex de eo meminit. Vide conjecturam Clar. Castellani in notis pag. 15, et in Martyrologio universali pag. 665. Ut ut est, nihil Baronius, nihil Bollandus, nihil alii de Magno, Maxino, aut Maximo reperere, saltem quod huic martyri aptari queat.
GREVEN. incipit ab Euphrosyna, fere ut supra. Tum: «Eodem die, beati Odilonis abbatis, cujus vitam virtutibus et miraculis claram, Petrus Damianus eleganti stylo descripsit. Hic primus in monasteriis suis generalem commemorationem animarum, post festum omnium Sanctorum instituit, quod in Ecclesia utiliter institutum cernimus. Super aquas etiam cum sociis fide plenis ambulavit. In Oriente, dormitio sancti Jaspar, qui fuit unus ex tribus magis. Hic a beato Thoma Apostolo fidem edoctus, et episcopus ordinatus, quievit in pace. In Apulia, Potiti martyris.» Aliis etiam diebus colitur. Vide XIII Jan. in Actis. «Stephani et Martini martyrum. Secundi martyris. Trophimi martyris. Severi episcopi et confessoris. Hic etiam memoria recolitur [Col. 0606C] beati Fulgentii episcopi Utricolensis, de quo Gregorius III Dialogorum refert, quod a Gothis intra circuli designationem inclusus, in maxima pluvia pluviam non senserit. Coronae virginis.» Hanc probabilissime ex Hieronymiano aliquo accepit Grevenus, sed ut dixi, nulla est Corona ista virgo amanuensium vitio perperam avulsa a XXX militibus in textu relatis. Praeter Florentinium, videri etiam potest Clar. Castellanus, in notis pag. 8 et 12.
MOLAN. in ipso textu litteris Italicis minoribus inseruit de Fulgentio: «Hujus vita virtutibus plena habetur.» Et post Lugdunensi, «monasterio Jurensium.» De Magno habet in fine eodem charactere, quod ex Belino descripsit, sed de eo jam ibi diximus. Sequitur typis Romanis minoribus, elogium Fulgentii Utricolensis ex Greveno desumptum. Sed in praefatione cap. 13 recte monuit idem Molanus, Fulgentium hunc, pro Cartusianorum Coloniensium arbitrio hac die collocatum. In Actis refertur XXII [Col. 0606D] Maii. Castellanus in Martyrologio universali eum recolit III Decembris. Sequitur eodem charactere: «Clari abbatis monasterii sancti Marcelli in Vienna et confessoris, magnae sanctitatis viri. Castro Meleduno, depositio sancti Aspasii confessoris, cujus ibidem nomini principalis ecclesia titulatur, licet vita penitus ignoretur. In Corbeia, depositio beati Adelardi, abbatis et confessoris. Hujus vitam scripsit Ratbertus abbas.» Editiones posteriores, de Claro Viennensi addunt, «cujus vita habetur.» Et in Actis exstat. De Aspasio, ut in priori. Non est opus, seu hoc seu aliis sequentibus diebus, adjicere formulam (de cujus antiquitate hic non disputo): Et aliorum plurimorum sanctorum, martyrum, confessorum atque virginum. Respondetur, Deo gratias.
Circumcisio Domini nostri Jesu Christi. Romae, natalis sancti Almachii martyris; qui, jubente Urbis praefecto, cum diceret: Hodie Octavae Dominici diei sunt, cessate a superstitionibus idolorum, a gladiatoribus occisus est. Via Appia, coronae militum triginta, sub Diocletiano imperatore. Item Romae, sanctae Martinae virginis, quae sub Alexandro imperatore diversis tormentorum generibus cruciata, tandem gladio martyrii palmam adepta est. Apud Spoletum, sancti Concordii presbyteri, et martyris, temporibus Antonini imperatoris; qui primo fustibus caesus, dehinc equuleo suspensus, ac ferro post in carcere maceratus, ibique angelica visitatione consolatus, demum gladio vitam finivit. In Caesarea Cappadociae, depositio sancti Basilii episcopi, cujus celebritas XVIII Kalend. Julii potissimum recolitur. In Africa, beati Fulgentii, ecclesiae Ruspensis episcopi, qui ob catholicam fidem, et eximiam doctrinam exilio relegatus, tandem ad propriam ecclesiam redire permissus, vita et verbo clarus, sancto fine quievit. In territorio Lugdunensi, sancti Eugendi [ Bouillart. , Augendi] abbatis, cujus vita virtutibus et miraculis plena refulsit. Alexandriae, sanctae Eufrosinae virginis.
Ita Praten., Herinien., Tornacen., Munerati prima editio, Greven. et Molan. Ut proinde de lectionis simplicitate dubitari nequeat.
[Col. 0607]Scribunt aliqui cum Herinien. Isidori: puto ego Usuardum posuisse, ut est in textu. Thomis, Argei, [Col. 0607] tyrones, Macharii legunt omnes, et ita Nostrum legisse procul dubio censendum est.
[Col. 0607A]Prima nostra annuntiatio non ex solito fonte, sed ex Hieronymianis ab Usuardo accepta est, quam si integram servasset, forte tot diversa nomina, ut sunt Isidori, Isiridoni, Siridoni, Spiridonis, Stridonis, et nescio quae alia, ex uno solo procusa non essent. Legunt apographa illa pleraque apud Florentinium: In Antiochia, Siridoni, episcopi ejusdem loci. Atque inde veram nominis faciem exsculpendam mox ostendetur. Caeterum mirabilis, haec nominum variatio, quocunque demum modo enuntietur, virorum eruditorum ingenia non parum exercuit, ansamque Baronio dedit, ut praeter Isidorum Nitriensem, potius Hermopolitanum, qui nescio qua ratione signatus sit, alterum nostrum Isidorum Antiochenum, et alterum Siridonem, item episcopum, Martyrologio inscriberet. Fatetur quidem ingenue, divinare se non posse, cujus demum civitatis Siridon ille episcopus fuerit: Bollandus autem non parum laborat, quo Isidorum Usuardi et Syrodonum Hieronymianorum, aut confundat, aut distinguat, [Col. 0607B] quod certe non satis obvium est. Ego hoc loco eruditorum duorum judicia proferam, de quibus statuet lector, quod videbitur. Heribertus Rosweydus in epistola data 12 Maii MDCXXVIII vitae suae penultimo, ad unum e nostris, si bene conjicio, Romam destinata, quaeque inter ejus chartas a majoribus nostris primum reperta, saltem accuratius inspecta fuit, anno MDCLXVIII: ita de hisce Isidoris, vel Siridonis episcopis judicium, vel dubitationem exponit: Baronius, inquit, neutrum hic episcopum ad sedem suam reducere potest. Si mihi sensum meum aperire liceat, valde vereor, ex uno nomine varie lecto, duos episcopos nobis productos. Nam, si recte colligo, in nullo veteri Martyrologio invenientur duo hi episcopi II Januarii, ISIDORUS et SIRIDON; quod vel Siridonem, vel Isidorum repraesentabunt, prout quisque veteris codicis litteras leget. Id quod dico, videor ex solo Hieronymi Martyrologio colligere. Habes ibi (nempe in Epternacensi) II Januarii: ISIRIDONI EPISCOPI ANTIOCHIAE. [Col. 0607C] Cum tres episcopi Doni, vel Domni Antiochiae fuerint (addere poterat, Isidorus aut Siridon nullus) vix dubito, aliquem horum designari. Haec Rosweydus, ad cujus fere mentem, aliam conjecturam Bollandus produxit. Verum, nisi vehementer fallor, rem paulo penitius introspexit Holstenius, et Rosweydi sensum haud satis clare expressum evolvit et exclusit in epistola ad Cl. V. Florentinium, data 4 Kal. Februarii MDCLVIII, ubi sic loquitur: Qui die secunda Januarii tanquam diversi ponuntur (a Baronio) B. ISIDORUS episcopus, et paulo post S. SIRIDON episcopus, pro uno vero, duo falsi substituuntur, vitio ambo creati ex verae lectionis ignorantia, ut ex vetustissimis mss. deprehendi, in quibus semel simpliciterque legitur: Antiochiae, Syrodoni episcopi ejusdem [Col. 0608A] loci, unde et veram lectionem, et erroris originem facile perspexi. Quis enim non videt legendum: ANTIOCHIAE SYRIAE, DOMNI EPISCOPI EJUSDEM LOCI; atque ita vero illius loci possessore in integrum restituto, duos hypobolimaeos expungendos? Quae si vera sunt, ut plane confirmari possunt ex Martyrologio reginae Sweciae, olim monasterii S. Columbae apud Senones, quod Cassiodorus, teste Castellano, tribuit Hieronymo, et Holstenius in Animadversis ferme totum edidit, nosque inter Hieronymiana mss. habemus ordine XIII, ubi legitur Doni; si, inquam, haec vera sunt, falsa etiam erit Usuardi lectio, quam tamen servavimus, ut auctoris puram et genuinam. Vide de his plura apud laudatos non semel Florentinium, et Castellanum.
Annuntiatio altera de tribus Tomitanis fratribus, ex Romano parvo per Adonem solito ordine profluit, utrobique secundo loco posita. In illo, sic habetur: Et Tomis, martyrum Argei, Narcissi et Marcellini. Quae sic ab Adone melius relicta fuissent; nam elogium, [Col. 0608B] quod soli Marcellino tribuit, quodque Noster ex eo descripsit, pridem observavit Notkerus alteri tribuendum esse, licet in nomine ipsemet erraverit, scribens Phili episcopi, et Rabanus die sequenti Titi episcopi; ubi verosimiliter legendum, filii episcopi, qui fuerit Theogenes, in cujus Actis aqud Bollandum ea narrantur, quae nec Marcellino soli in Adone; nec ipsi et fratribus, in codicibus recentioribus Usuardinis recte ascribuntur, ut videre est in Actis III Januarii, quo die tres illi fratres in Hieronymianis apographis, aliis pluribus immisti referuntur, ad quem locum consuli potest Florentinii notatio. Primo loco in Romano parvo signatur: Beati Macarii; in Adone: Natalis beati Macarii abbatis. Hactenus recte, nec quidquam ultra indicant Hieronymiana hoc die. At dum supra ductores sapit Usuardus praefigens; In Thebaide; rem implicuit, quam nec Rabanus, nec ex eo Notkerus explicant, dum legunt: Antiochia, Macarii abbatis. Neque prosunt hodierna [Col. 0608C] nostra Auctaria, dum nunc Macarium Alexandrinum volunt, alium vero, qui XV Januarii colitur, Aegyptium. Intricata haec et confusa, a Bollando elucidata invenies hoc die, et citato XV hujus, nec minus erudite contracta a Castellano in notis a pag. 40. Ex quibus intelliges, quantum valeant cognomenta illa Alexandrini et Aegyptii, cum uterque Libyae incola fuerit, hodiernus in Celliis, alter in Scithi. Vide Januarium pag. 1005, num. 5, et eos, qui post Bollandum Macariorum Acta accuratius distinguere conati sunt. Audiatur postremo Wandalbertus, qui hunc solum ita recolit:
ANTUERP.-MAJ. textum habet deformiorem: «In Thebayda, depositio beati Macharii abbatis, magnarum virtutum viri. Et in Ponto civitate Tomis, trium fratrum Narcissi, Argei et Marcellini pueri. Qui sub Licinio inter tyrones comprehensi, cum nollent militare, caesi ad mortem, martyrium consummaverunt, et diu in carcere macerati, in mare mersi sunt. Corpora eorum ad litus delata, et [a] religiosis viris [Col. 0608D] deposita, magnis choruscant virtutibus.» De Isidoro tacet.
ROSWEYD. «Antiochiae, Ysidori episcopi et beati Macharii abbatis.» De tribus Tomitanis, textum ponit in plurali numero. In fine addit: «Iherosolimis, sanctorum Stephani et Vitalis.» Nomina in Hieronymianis disparata, conjuncta sunt.
PULSANEN. Adhuc vacuus est.
[Col. 0609A] ANTUERP. et MAX.-LUBEC., de caetero puri, Usuardi addunt in fine: «Ipso die, octava sancti Stephani.»
MUNERAT. communior editio altera textui assuit: «Eodem die Silviniaco monasterio, depositio domini Odelonis abbatis.» Hic iterum recurret, quanquam Castellanus XXXI Decembris collocandum existimet.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN., DANIC. et EDITIO ULTRAJECT. BELGIC. primo loco: «Octava sancti Stephani protomartyris.» De Isidoro scribunt omnes: «Episcopi et martyris.» De Tomitanis autem, quasi Usuardi constructionem vellent clariorem reddere, post illa verba, et Marcellini pueri, sic repetunt: «Qui Marcellini, etc.,» ut prope dubites, utrum sic Ado, et Usuardus ipse non scripserint. Dehinc Macario elogium texunt in hunc modum: «Hic Alexandrinus, Macharius autem, de quo habetur infra XVIII Kalend. Februarii, fuit Aegyptius genere, et ambo florentes in Aegypto, et ambo Antonii discipuli.» Vide quae in Observationibus nostris dicta sunt.
[Col. 0609B] CENTULEN.: «In Thebaida, depositio beati Macharii abbatis magnarum virtutum viri. In Ponto civitate Thomis, trium fratrum Narcissi, Argei et Marcellini pueri. Antiochiae, passio sancti Isidori episcopi. Eodem die, octava sancti Stephani.»
BRUXELLEN. incipit etiam ab «octava sancti Stephani protomartyris.» In Tomitanis, satis purus est. Tum: «Ysidori episcopi et martyris. In Thebaide, natalis sancti Macharii Alexandrini abbatis, discipuli beati Antonii, magnarum virtutum viri. Et sancti Sindani episcopi.» Haec est, ni fallor, alia nominis Syrodoni inflexio, nisi agatur de Silano.
HAGENOYEN. in octava S. Stephani, in Ysidoro et Tomitanis, superioribus similis est; sed de suo superaddit: «Item in eadem civitate, Marcellini pueri in mare mersi.» Notabis in priori annuntiatione Marcellinum puerum non dici, et elogium totum in numero multitudinis positum. Sequitur: «In Thebayda, sancti Macharii abbatis. Hic Alexandrinus erat, [Col. 0609C] Macharius autem, de quo habetur infra XVIII Kal. Februarii, et fuit Aegyptius genere: Ambo florentes in Aegypto, ambo beati Antonii magni discipuli, ambo magnarum virtutum viri, et magnorum miraculorum perpetratores.»
AQUICINCT. in fine: «Ipso die, sancti Siridonis episcopi. Item, sancti Barbatiani confessoris. Apud Silviniacum, sancti ac beatissimi Odilonis abbatis. Octavae sancti Stephani protomartyris.»
[Col. 0610A] MATRIC.-CARTUS.-ULTRAJ.: «Octava sancti Stephani protomartyris, Isidori episcopi et martyris. Argei, Narcissi et Marcellini fratrum.» Altera manu subditur: «Frontasii martyris cum sociis suis.» Vide Acta.
CLUNIACEN.: «Item sancti Barbatiani confessoris.» Remittitur a Bollando ad XXXI Decembris.
CAMBERIEN. Sanctae Mariae: «Sancti Baldulfi confessoris.»
ALTEMPS.: «Sancti Barbatiani confessoris. Civitate Petragorica, sancti Silani martyris,» socii, opinor, S. Frontasii.
FLORENTIN.: «Ipso die, sancti Spiridionis episcopi, sancti Barbiani confessoris Hic gesta martyrum a notariis diligenter exquisivit, et in ecclesia recondidit.» Sed haec transcribentium oscitantia illuc translata sunt ex elogio Adoniano de Anthero papa, die sequenti.
EDITIO LUBECO-COL. convenit omnino cum ANTUERP.-MAX., etc., praeterquam quod in fine subjiciat: [Col. 0610B] «Eodem die, sancti Baldulphi confessoris, Ipso die, sancti Odilonis abbatis Cluniacensis.»
BELIN.: «Octava sancti Stephani.» In reliquis textus satis purus est, cui subjicitur: «Apud Silviniacum (transitus) sancti Odilonis abbatis, cujus festivitas cum in Kalendis habeatur, hic tamen plenius recolitur. Ipso die, sancti Spiridionis episcopi:» editio posterior habet Syridonis. At de his satis dictum est.
GREVEN.: «Octava sancti Stephani. Jerosolymis, Stephani et Vitalis. Item Tubiae, Rutiliae, Vitalis.» Haec nomina ex Hieronymianis repetenda sunt. Sequitur: «Stridonis episcopi et confessoris. Frontasii martyris, ac sociorum ejus. Baldulphi confessoris.»
MOLAN.: «Octava S. Stephani. Apud Silviniachum, sancti Odilonis, etc.,» plane, ut BELINUS. Tum: «Ipso die, sancti Siridonis episcopi.» Vide supra. Editiones posteriores litteris Italicis textui [Col. 0610C] praefigunt: «Octava sancti Stephani.» In fine. «Apud Silviniacum, sancti Odilonis, etc. Apud Corbeiam, depositio sancti Adalardi abbatis. Ipso die, sancti Siridonis episcopi.»
Mirum est, in nullum codicem Usuardinum irrepsisse memoriam S. Telesphori papae, qui hodie a Floro. Rabano, et ex hoc a Notkero, celebratur cum elogio. Nos de eo V hujus.
Apud Antiochiam, passio B. Isidori episcopi. Et in Ponto civitate Thomis, trium fratrum Argei, Marcelli [Col. 0607] [ Bouillart., Narcissi] et Marcellini pueri, qui sub Licinio principe inter tyrones comprehensus, cum nollet militare, caesus ad mortem, et diu in carcere maceratus, martyrium consummavit. In Thebaide, S. Macharii abbatis.
Sumitur ex Praten., Herinien., Tornacen., Greven. et Molan. Hic in posterioribus editionibus mutavit, quae in prima hac secundum Usuardum recte [Col. 0610D] posuerat, ejusque proinde textum, ut in iis editionibus saepe solet, depravavit.
[Col. 0609D]Scripsi Antheros cum probatissimis codicibus. Eadem est terminatio in Beda, Romano parvo, et Adone, qui melius habent Anteros. Praten. omittit vocem papae, quam codices alii cum citatis jam Martyrologis constanter retinent. Mirum autem, deesse in omnibus titulum martyris, qui tamen in antiquioribus illis clare exprimitur, forte ab Usuardo studiose expunctus. Posui cimiterio, licet diversimode in codicibus scribatur, plerumque eo modo. Item Calixti cum quatuor postremis; Pratensi [Col. 0610D] legente, cymiterio Calisti, ut me monuit Castellanus, qui fontem consuluit. Male in Heriniensi est Ellesponto, pejus in Greven. Hellesponta; melius ex aliis in textu. In Cyrici et Theogenis, servo lectionem quam ex nostris puriorem existimo. Lego Parisius more antiquitus receptissimo, non Parisiis, ut Molan. passim correxit. Scribendum esset Autissiodorensi, non Altissiodorensi, ut Molanus, sed codicum ordinaria lectio, quae saepius recurrit, est Autisiodorensi; aliqui male Antisiod.
[Col. 0611A]De solo Antero meminit Romanum parvum. Bedae de ipso elogium auxit Ado, Noster errore interpolavit, tyrannum designans Maximianum, ubi cum Adone Maximinum scribere debuisset. Certe Anterum ad Maximiani tempora nullatenus spectare, ex ejus aetate constat. Neque vero illum hic Maximinum intelligas, qui sub initium saeculi IV orientalem Ecclesiam foede cruentavit; de illo agitur, qui anno CXXXV Alexandro, prope Moguntiam trucidate, successit, spemque fidelium de felici et diuturno Anteri pontificatu, brevi intercepit. Atque hic alius est Usuardi error, a Beda et Adone acceptus, de annis pontificatus XIII, qui a Labbeo, Papebrochio, aliisque chronologis merito corrigitur. Quid de ejus martyrio sentiendum sit, recte exponit Tillemontius, Commentariorum suorum ecclesiasticorum tomo III, pag. 278. Si quid aut inde, aut aliunde usui esse possit, in Supplemento adhibebimus. Florentinius ad XXIV Novembris, pag. 997, de Anterote, memorat aliqua, nescio an satis apte excogitata. Minus [Col. 0611B] displicent, quae de ordinatione ejus, eo fortasse die: facta, alii eliciunt. Caeterum ex Adoniano Anteri elogio aliqua dempsit Usuardus, quae inter Auctaria ex aliis codicibus restituta ostendemus. Petri Balsami gladio interfecti meminit Rabanus die sequenti, ex quo sua descripsit Notkerus. Apud Florum civitate Auclara Petrus hodie crucifixus est. Unum hunc esse cum Abselamo, qui in Romano moderno recolitur XI Januarii, docet ibi Bollandus in Praetermissis, et hodie, ejus Acta illustrans. Eum sequitur Castellanus in notis pag. 50 et 170. Item Theodoricus Ruinart. in Sinceris et Selectis a pag. 554, ubi [Col. 0612A] Acta a Surio et Bollando edita reproducit, alibi, is operae pretium fuerit, cum nostris conferenda. Ab his dissentit Tillemontius tomo V, pag. 417. Petros duos ex Eusebio de Martt. Palaestinae cap. 10, et ex Actis conatus eruere; de cujus argumentis statuendum erit in Supplemento. Jam vero unde Usuardus Petrum acceperit compertum non est, neque inducor hactenus ut credam Florum genuinum ei unquam visum fuisse. Superest verosimiliter conjicere, aut Acta habuisse, quae ab Anastasio Bibliothecario synchrono, e Graeco versa sunt, aut saltem inde notitiam aliquam ad eum pervenisse. Cyricus, alias Cyrinus, Primus et Theogenes ex Hieronymiano Epternacensi aut ei simili a Nostro desumpti sunt, non magis apud consuetos duces hac die noti, quam Petrus, de quo jam diximus. In iis Martyrologiis Paretiae tribuuntur, de quo vide Florentinium et Castellanum pag. 51. De Theogene, qui ab aliis Diogenes dicitur, seorsim locuti sumus die praecedenti. Genovefam Hieronymianis adjectam censet [Col. 0612B] Florentinius; at certo eam memorat Beda, et ex eo Rabanus. Elogium Adonianum est, a Notkero descriptum, a Nostro decurtatum, sed in Auctariis plene recitatum. Ad ea jam procedimus, puritate Usuardina abunde demonstrata. Cur autem Florentius Viennensis ab Adone positus, hic praeteritus sit, haud equidem assequor; id saepius factum in Viennensibus sanctis, mecum lector in decursu observare poterit. Adjicio Wandalberti in Genovefae honorem versiculum, hodie unicum:
ANTUERP.-MAJ. in prima annuntiatione post papae addidit cum Adone, etc., «et martyris, qui vicesimus post beatum Petrum, cum duodecim annis, [Col. 0611C] mense uno, diebus duodecim, rexisset Ecclesiam, passus est sub Maximiano, et [in] cimiterio Calixti sepultus via Apia. In civitate Aulana, passio sancti Petri,» etc. Deest annuntiatio tertia. Tum: «Apud Parisium, natale sanctae Genovephae,» etc., sed, post claruit, ex Adone restituit, «et usque ad annos octoginta in Christi servitute consenuit.»
ROSWEYD. in Antero, superiori similis est. Sequitur de Genovefa etiam ut ibi. Caret annuntiatione secunda et tertia. In fine autem ex Adone adjicit: «Eodem die, sancti Florentii Viennensis episcopi et martyris, octavi ejusdem urbis episcopi.»
PULSANEN. hac etiam die vacat.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. decurtant Genovefae elogium, his verbis: «Quae a beato Germano Autissiodorensi episcopo, Christo dicata.» At in fine addunt: «Et octavae sancti Joannis evangelistae.»
MUNERATI editio major et prima ex Adone etiam [Col. 0611D] addit: «Et usque ad octogesimum annum,» etc., quibus altera editio minor superadjecit: «Cujus corpus requiescit in conventu apostolorum Petri et Pauli, monte Parisius.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN. et EDITIO ULTRAJ. BELG. primo loco habent: «Octavae sancti Joannis Evangelistae.» De Antero inserunt: «Qui decimus octavus post beatum Petrum cum duodecim,» etc., pure usque ad finem, nisi quod aliqui scribant Dyogenis, et in fine de Genovefa addant, «et usque ad octoginta annos in Christi,» etc.
LOVANIEN. convenit cum prioribus, nisi quod in fine totum Genovefae elogium expunxerit.
ALBERGEN. et DANIC. in hoc differunt, quod de Antero ita legant post papae: «Hic constituit ut, [ puto esse ne] episcopi de sede in sedem possint transferri; et etiam gesta martyrum diligenter in notariis exquisivit et in ecclesia recondidit, propter [Col. 0612B] quod martyrio coronatus est. Qui decimus octavus . . . passus est sub Maximino,» etc.
CENTULEN.: «Romae, sancti Anteros papae et [Col. 0612C] martyris. Civitate Aulana, sancti Petri martyris.» Deest Cyrici, etc. «Parisius, sanctae Genovefae virginis. Ipso die, octava beatissimi Joannis evangelistae.»
BRUXELLEN. incipit ab «octava S. Joannis apostoli et evangelistae. Apud Parisium,» etc., de Genovefa, ut supra. «Romae natale sancti Antheros papae et martyris. Qui gesta martyrum a notariis diligenter exquisivit et in ecclesia recondidit. Propter quod sub Maximino imperatore martyrio coronatus est.» Nihil praeterea. In Petro Aulanensi et Hellespontanis satis purus, in fine subdit: «Et sancti Florentii episcopi.»
HAGENOYEN., praefixa octava, de Antero post papae, haec comminiscitur: «Qui constitutus fuit summus pontifex contra voluntatem cleri a Cyriaco papa, qui passus est in Colonia cum XI milibus virginibus. Hic Antheros praefuit Ecclesiae annis tribus, mensibus duobus et diebus quindecim; martyrio coronatus est sub Maximino imperatore et sepultus in cimeterio [Col. 0612D] Calixti. Hic constituit, ut episcopi de sede in sedem non possint tranferri sine consensu Romani pontificis. Et gesta ipse martyrum diligenter a notariis quaesivit, et excommunicationis sententiam fulminari jussit in rebelles. Hic natione erat Graecus, et XVIII post beatum Petrum apostolum.» In duabus sequentibus annuntiationibus, utcunque purus est. Tum de Genovefa post Christa dicata, subtexit; «et sacro velamine est consecrata.» Rursus post senuit: «De hac virgine legitur, quod totiens flevit ex devotione, quotiens coelum inspexit. Et sicut Stephanus protomartyr, saepe Jesum in dextera Patris vidit. Hujus etiam orationibus Symeon, qui stetit in columpna, se committere solebat. Item Marini martyris.»
VICTORIN. et REG. SUEC., sub num. 130: «Item Romae, sancti Marini martyris.» An is est, qui colitur XXVI Decembris?
[Col. 0613A] MATRIC.-CARTUS.-ULTRAJ.: «Octava sancti Joannis apostoli. Genovefae virginis. Antheros papae et martyris. Petri martyris, qui passus est crucifigi. Theogonis martyris.»
ALTEMPS.: «Civitate Petragorica, sancti Eumasii confessoris.» Castellan. Eumachi, de quo hodie nihil in Actis.
FLORENTIN.: «In Padua civitate, sancti Danielis martyris.» Vide Acta.
EDITIO LUBECO-COL.: «Octava sancti Joannis evangelistae et apostoli.» De Antero omnia ferme collegit, quae superius dicta sunt. In Petro pura est. Tum: «In Hellespontano, sanctorum martyrum Cyrici et Primi. Item in Cyzico Hellesponti, passio Diogenis martyris sub Licinio rege, qui post multas passiones tandem in mare projectus a fidelibus honorifice sepelitur.» Vide quae die praecedenti diximus de Theogene. Sequitur de Genovefa, et Florentio Viennensi, ut supra.
BELIN. Praefigitur textui Octava, etc., et attexitur: [Col. 0613B] «In Padua civitate, S. Danielis mart.»
GREVEN.: Octava S. Joannis. De Florentio, ex Adone, ut supra. «In Africa, Marcialis, Cirici, Claudionis.» Haec nomina bene vel male ex aliquo Hieronymiano, ut hic passim usu venit, descripta sunt. «Paduae, beati Danielis levitae, et martyris. Qui caeco a se illuminato, locum, in quo corpus suum a paganis, clavis per caput et omnia membra transfixum, jacebat, revelavit anno DCCLXVII. Angelae virginis de Fulgineo.» Melius die sequenti cum Bollando, notante non virginem, sed viduam fuisse.
MOLAN. In fine addit quae habentur in utraque Munerati editione. De octava, Daniele Patavino, et Florentio, ut supra, Tum: «Item relatio capitis sancti Jacobi apostoli,» additque typis minoribus, «Fratris S. Johannis. Atrebatum ad monasterium sancti Vedasti. Angelae de Fulgineo. Inventio beati Quintini martyris per beatum Eligium.» Vide auctarium ad Bedam et Acta. Editiones aliae praemittunt [Col. 0613C] litteris Italicis: «Octava sancti Joannis evan [Col. 0614A] gelistae.» Mutant Anteri textum, expunctis annis, substitutoque Maximino pro Maximiano, recte quidem, sed contra mentem auctoris. In fine de Genovefa, ut in priori. Tum: «Die tertia, sancti prophetae Malachiae et sancti martyris Gordii.» De Florentio, ut supra. «In pago Viromandensi, inventio corporis beati Quintini martyris ab Eligio episcopo, et translatio ipsius.» De relatione capitis S. Jacobi, ferme ut supra. Et aliis litteris: «Ipso die obitus Angelae de Fulgineo.»
[Col. 0614A] Ex citata die praecedenti Rosweydi epistola.Appendicem voco, quod ad Usuardum, aut ejus Auctaria non pertineat; gratam tamen lectori futuram, puto, viri eruditissimi observationem ad Martyrologium Romanum, in quo hoc ipso die celebrantur «Zosimus, Athanasius Theopemptus et Theonas.» Itaque citato textu et Baronii notatione, sic infit: «Videndum num quatuor hic errores commissi sint. [Col. 0614B] 1. Quod quatuor hi sancti ponantur passi III Januarii, cum Zosimus et Athanasius passi sint IV Jan.; Theopemptus autem et Theonas V Jan., ut patet ex Menaeis. Depravatum est Menologium cum ponit, TERTIA, VEL QUARTA DIE. 2. Quod quatuor hi martyres dicantur passim in Cilicia, cum Menologium et Menaea tantum Zozimum, et Athanasium in Cilicia ponant. 3. Quod hi quatuor ponantur passi sub Diocletiano, cum Theopemptus, et Theonas tantum sub eo passi sint, Zosimus autem et Athanasius sub Domitiano profecto, ut habet Menologium et Menaea. 4. Quod in notis dicatur, Zosimum et Athanasium passos sub Domitiano imperatore; imo sub Domitiano praefecto passi sunt: ubi cardinalis Sirletus non rite vertit PRAESIDE, cum in Graeco sit ἄρχοντι .» Vide praeterea Bollandum in Actis, et Castellanum in notis pag. 51 et 73, ubi aliqua adducuntur in Supplemento discutienda. Quibus adde, quae dicuntur in appendice ad tomum I Januarii, pag. 1087.
Romae via Appia, natalis beati Antheros papae [Col. 0609D] Pratensis codex omittit vocem papae, inquit Sollerius, et legit cimiterio Calixti. Utrobique falsum [Col. 0610D] a suo monitore fuisse textus hic a nobis redditus arguit. BOUILL. , qui cum duodecim annis rexisset Ecclesiam, passus est sub Maximiano, et in cimiterio Calixti sepultus. Eodem die, sancti Petri, qui apud civitatem Aulanam crucis supplicio est interemptus. In Hellesponto, sanctorum martyrum Cyrici, Primi et Theogenis. Civitate Parisius, sanctae Genovefae virginis, quae a beato Germano Autisiodorensi episcopo, Christo dicata, admirandis virtutibus et miraculis late claruit.
Ita fere codices omnes, sed pura simplicitas eruitur ex Praten., Tornacen., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0613D]Greven. et Molan. pro Eugenti ponunt Eugenii; pro Martianii Marciani: item post Theodoti addunt cum pluribus aliis mss. particulam et. Aliae in codicibus nominum variationes occurrunt, ut Theodori pro Theodoti, etc.; nos ex antiquissimis nostris praeferimus lectionem textus, nec minutias omnes scrupulosius enumerandas censemus. Triphonis scribunt passim omnes. Pro religiosae, habent aliqui gloriosae; codices vero multi subjungunt feminae, quae vox necessario addenda videntur, ut posuit Ado, ne sensus imperfectus maneat, cum nec gloriosae, nec religiosae ibi quidquam significent, si substantivo destituantur. Caeterum non recta syntaxis a nobis, [Col. 0614D] sed Usuardina puritas quaeritur, eaque nisi vehementer fallor, ex probatissimis codicibus exhibita est. Dissentiunt Greven. et Molan. qui, reclamantibus iterum codicibus mss. legunt consummaverunt pro compleverunt. Deinde pro dein, vix animadversione indiget. Molan. bene scribit Aggaei, sed rectius cum aliis ad Usuardi mentem, Aggei: item Gai licet impressa communius habeant Gaii, Gagii, vel Gagi. Munerati editio nec hic, nec alibi satis correcta et accurata. En specimina: Affrosae, pro Dafrosae, praefecto, pro praefato, et pauca alia vix notatu digna.
[Col. 0613D]Praeluxit denuo Romanum parvum Adoni, hic Usuardo et Notkero, qui hodie ex Adonis, et Rabani textibus suum ferme totum conflavit. Quod de primo fonte nostro dixi, id in tribus commemorationibus [Col. 0614D] hoc die evidentissime patet. Ut a Tito incipiam, sic prima ejus in Fastis sacris memoria soli Romano parvo accepta refertur: Apud Cretam, Titi apostolorum discipuli. Quibus fere verbis ab Adone in Martyrologio [Col. 0615A] et inde a Notkero celebratur. At elogium ex festivitatibus apostolorum ab Usuardo acceptum et modice contractum est. De Titi vita et gestis nonnulla ex variis collegit Bollandus, sed non ita pridem accuratior sylloge ex Scriptura et Patribus concinnata est a Tillemontio tomo II, a pag. 139, fortasse in Supplemento usui futura. Classis martyrum septem Africanorum Romano parva nota non est, ex Hieronymianis ab Adone translata, addito epitheto praeclarissimorum martyrum. Item, quorum gesta habentur, sed quae nec ipse procul dubio vidit, alias aliquod saltem eorum extractum daturus; nec quisquam alius in lucem hactenus efferre potuit. Tertia annuntiatio martyrum Romanorum Prisci presbyteri, et Priscilliani et Benedictae, rursus ex Romano parvo primum profluit. Quae ab Adone adjiciuntur et a Nostro contracta sunt, ea ex Actis S. Pigmenii (de quo cum Usuardo agemus XXIV Martii) educta censet Bollandus; Castellanus tantum non plane rejicit, ut proinde appositae temporis [Col. 0615B] notae, novo et accuratiori examine discutiendae sint. Consule interim praefatum Castellanum pag. 66 et 808. Et Dafrosae, simpliciter ponit jam tertio laudatum Romanum parvum. Breve elogium, quod ab Adone mutuavit Noster, ex praecedenti fonte rivulus est non satis purus. Displicent iterum signata Juliani tempora, pro quibus substituenda Diocletianaea, ex Tillemontio contendit Castellanus. Dafrosae maritus non Fabianus, sed Flavianus appellabatur, de quo et filiabus vide Bollandum hoc die. Ultima classis Hieronymiana est, ex his a solo Usuardo huc [Col. 0616A] traducta, non integre et fideliter, dum principium omittitur, nempe: In Oriente, quae particulae debite appositae innumeris conjecturis aditum praeclusissent. Baronius contra veteres omnes textus, tyrannum apposuit Maximianum, ut observavit Rosweydus in laudata superius manuscripta epistola. Atque ibi etiam solerter notat, discere nos ex Martyrologio Hieronymi (Epternacensi videlicet, quod solum vidit) non intelligi hic Bononiam Italiae, sed Bononiam Orientis sive Illyrici. Duplex enim Bononia, inquit, una in Oriente, altera in Occidente; patet id ex auctoribus. Ita Rosweydus, qui tamen in Martyrologio legere debuit clarissime expressum Bononia. Putat Castellanus Bonaniam illam seu Bononiam reperisse in Moesia, Gallice scribens, a Bodon, vide ejus notas ad hunc diem pag. 66 et 67, et Baudrand in Diction Geographico. Monuit autem Bollandus in nostro codice Usuardino Leydensi vernaculo legi Baloniam (Baloen ) in Thracia, quod verissimum est, et ita etiam habetur in edito vernaculo Ultrajectino. [Col. 0616B] Sed codicem Leydensem Belgicum imposterum citare supervacaneum censeo, dum cum altero Leydensi Latino omnino convenit. Wandalberti versiculus hodie singularis est; ita sonat:
Recentiores passim sentiunt hic Eugendum abbatem recoli, de quo actum est I Januarii. Bollandus ferme tribuit Eugenio, in Africana turma tertio: ego amplius deliberandum censeo.
[Col. 0615B]HERINIEN. in toto textu purissime Usuardinus, in fine habet additamentum, provinciae Rhemensi proprium, nempe: «Ipso die, natalis sancti Rigorberti, Rhemensis archiepiscopi.»
ANTUERP.-MAJ. mutilus est. Incipit: «Natale sancti Titi apostolorum discipuli.» In secunda et tertia [Col. 0615C] Adoni, quam Usuardo similior. Tum: «Item Romae, beatae Dafrosae, uxoris Fabiani martyris.» Desunt reliqua.
ROSWEYD.: «In Creta, natale sancti Titi, apostolorum discipuli.» In secunda, tertia et quarta Adonem etiam potius, quam Usuardum descripsit. Ultima deest, cujus loco haec substituuntur: «Eodem die, Celsi confessoris. Apud Gandavum, Pharaildis virginis.» Nempe et viduae.
PULSANEN. Desunt forte duae lineae: reliqua satis ostendunt textum esse puro proximum. Caret annuntiatione ultima.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. textui, satis puro, subdunt: «Octava sanctorum Innocentium.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERG. et DANIC. incipiunt: «Octava sanctorum Innocentium.» In reliquo textu satis puri sunt. In fine transponunt nomina Hermetis, Gaii et Aggei.
LOVANIEN. prioribus plane similis, resecat elogium [Col. 0615D] Dafrosae.
CENTULEN.: «Apud Cretam, sancti Titi apostolorum discipuli. Civitate Bononia, sanctorum Hermetis et Aggei. Apud Africam, sanctorum Aquilini . . . . praeclarissimorum martyrum, quorum, etc. Romae, passio sanctorum Prisci . . . religiossimae feminae, qui sub impio Juliano martyrium passi sunt. Item Romae, sanctae Dafrosae, uxoris Fabiani martyris, sub Juliano. Et octava sanctorum Innocentum.»
BRUXELLEN. post octavam Innocentium, secundo loco habet: «Et sanctae Pharahildis virginis, sororis beatae Gudilae, quae Gandavi quiescit.» De hac aliqua observat Castellanus, quae ex sermonis Belgici ignorantia non potuit distinguere. Sequitur de Tito non plene. In Prisco et sociis item, in Dafrosa et Bononiensibus utcunque purus est. De martyribus Africanis addit: «Qui multos agones, supplicia magna, et passiones horridas pro fide [Col. 0616B] Christi passi sunt, ut narrant ipsorum gesta, quae habentur.» Vide supra.
HAGENOYEN. habet etiam de octava. In Tito purus est. Tum: «Ipso die Lingonis, sancti Gregorii episcopi et confessoris.» Sequuntur Africani, deinde Dafrosa, tum Priscus et socii, de quibus satis pure. [Col. 0616C] In fine: «Civitate Bononia, sanctorum martyrum Hermetis, etc.» Quod habet etiam praecedens.
MATRIC. CARTUS.-ULTRAJECT.: «Octava sanctorum Innocentum. Titi episcopi Cretensis, discipuli beati Pauli apostoli. Dafrosae martyris. Rigoberti archiepiscopi Rhemorum.»
ALTEMPS.: «In territorio Uzechiae civitatis sancti Freteoli episcopi.» De Ferrutio martyre meminit Molanus hic, et Bollandus, in Praetermissis, Ferrutium, Ferrutionem, etc., adducit. Hic Ferreolus est Uzeticensis, de quo vide Praetermissos I Aprilis.
FLORENTIN.: «Apud Nicomediam, sanctorum martyrum Theopempi episcopi et sancti Sinesii.» De his plura dicentur die sequenti.
EDITIO LUBECO-COL. Post octavam sequitur textus solito purior. In fine post Aggei, nam hic ultimo loco ponitur, subjungit, martyrum, et pro Bononia, corrupte scribit Banomia. Deinde: «Treveris sancti Celsi episcopi, et confessoris Christi, qui in cimiterio sancti Eucharii requiescit. Bituricas, sanctae [Col. 0616D] Faustae virginis.» De qua vide Praetermissos. «Eodem die, sanctae Pharahildis virginis.»
BELIN. praemittit etiam octavam. In Tito, pro dignus minister constitutus, habet divinitus minister, etc. Sequitur: «Lingonis, sancti Gregorii episcopi et confessoris.» In reliquo textu satis purus est; in fine autem, Aggei et Gaii martyrum.
GREVEN.: «Octava sanctorum Innocentum. Treveris, Celsi episcopi et confessoris. Bituricas, sanctae Faustae virginis. In Flandria apud Gandavum, Pharahildis virginis. Lingonis, Gregorii episcopi, et confessoris, cujus vitam Vincentius Delvacensis in Speculo historiali lib. XXII, cap. 52, summatim perstingit. Apud Nichomediam sub Dyocle [Diocletiano] Theopompi episcopi et Synesii martyrum. Item Neophistae virginis et martyris.»
MOLAN. post Gaii etiam in fine attexit martyrum. Deinde: «Octava sanctorum Innocentium, Lingonis, [Col. 0617A] sancti Gregorii episcopi et contessoris, cujus gesta habentur. Ipso die, natalis sancti Rigoberti Remensis archiepiscopi, et confessoris. Gandavi, natale sanctae Pharaildis virginis. Et sancti Ferrutii martyris.» Vide quae diximus ad codicem Altempsianum. In aliis editionibus ultima illic annuntiatio expuncta est. Incipiunt autem istae litteris Italicis: Octava sanctorum [Col. 0618A] Innocentium. In fine, de Gregorio, Rigoberto, et Pharailde, ut supra. Subjungitur: «Die quarta, sancti Theoctisti, ducis in Cucumo. Et congregatio sanctorum septuaginta apostolorum.» Denique, typis minoribus: «Tuderti Tusciae, sancti Rogerii confessoris, ordinis minorum. Cujus memoria ibidem celebratur consensu Gregorii IX.»
Natalis beati Titi, qui ordinatus ab apostolo Paulo Cretensium episcopus, ac predicationis officium fidelissime complens, beatum finem adeptus est, ibique sepultus apud ecclesiam ubi fuerat dignus minister constitutus. Apud Africam, praeclarissimorum martyrum, Aquilini, Gemini, Eugenti, Martiani, Quinti, Theodoti, Triphonis, quorum gesta habentur. Romae, sanctorum Prisci presbiteri et Priscilliani clerici, ac Benedictae religiosae; qui sub tempore Juliani imperatoris gladio martyrium compleverunt. Item Romae, sanctae Dafrosae, uxoris Fabiani martyris, quae post interfectionem ipsius, primum relegata exilio, dein a praefato principe, capite jussa est puniri. Civitate Bononia, Hermetis, Aggei, et Gai.
Ita codices multi, sed omnino puri sunt soli Praten., Herinien., Tornacen., Antuerp., Max.-Lubec., Greven et Molan.
[Col. 0617B]Natale pro natalis, vel vice versa, promiscue ferme ab Adone, Usuardo, et aliis, ac proinde a codicibus nostris accipiuntur, ut id imposterum observare operae pretium non sit. Scribo Thelesphori cum plerisque editis, et mss. quod in Molan. [Col. 0618B] correctum est. Sic etiam Simeonis, in quo maxime codices variant; hodie multi praeferunt Symeonis. Extitit, antiquus etiam scribendi modus est, quo et hoc tempore aliqui utuntur.
[Col. 0617B]Ad II Januarii supra ad calcem indicavimus, sanctum Telesphorum papam a Floro, Rabano et Notkero eo die celebrari. Primus ad hunc diem eum retulit auctor Romani parvi his verbis: Romae, sancti Telesphori papae, et martyris. Hinc in Adonem transiit, a quo brevi elogio exornatus fuit, cujus pars exigua ab Usuardo adoptata est, reliqua in Auctariis supplebitur. Hic a lectore observari velim quod in praefatione diximus, Florum, Rabanum et Adonem, licet eadem sanctorum [Col. 0617C] Acta prae oculis habuisse videantur, ita tamen passim in modo, seu phrasi discrepare, ut manifeste appareat alterum ab altero visum non esse. De Adone relato ad Bedam, de Notkero ad Rabanum, et Adonem, alia ibidem sententia. Jam vero quid in Hieronymianis sit Coelifloriae, Coelesphori et Coelisphori, nescio an Bollandus et Florentinius satis recte divinaverint. Nec placet Castellanus, nimis rotunde asserens, in plerisque, Hieronymianis Telesphorum papam reperiri, Tametsi enim concederemus ex citatis nominibus Telesphorum a Notkero extusum, necdum mihi exinde consequens Telesphorum papam illic memorari. Plura vide in Castellani notis pag. 79. Quid de Telesphori Vita, a Zegero Pauli Bollando obtrusa, et ab hoc Actis inserta, censendum sit, docebit Papebrochius in Responsionibus [Col. 0618B] ad articutum XI, a num. 38. Breviorem, sed et veriorem Telesphorianae vitae seriem dedit Tillemontius tomo II, pag. 251. De celeberrimo olim toto orbe, etiam dum viveret, Symeone monacho Stylita, meminerunt apographa Hieronymiana; nec video cur inter adjectitios a Florentinio reputetur, praesertim cum praecipui codices in eo referendo conveniant. Signatur in iisdem antiquior ille Symeon, qui responsum acceperat a Spiritu Sancto, etc. Cujus occasione, exercitationem inseruit Florentinius a [Col. 0618C] lectore consulendam. Utrumque Symeonem hoc ipso etiam die commemorat Florus, utrumque Rabanus, et ex hoc Notkerus; De solo Stylita sic agit Romanum parvum: Apud Antiochiam, sancti Simeonis monachi. Vitae compendium exhibet Ado, quod ferme descripsit Notkerus, Usuardus vero in paucissima contraxit. Vitam non unam edidit, et diligentissime eruderavit Bollandus, servata de more primigenia auctorum phrasi. Ex his potissimum Gallicam suam digessit, atque ex Allatii Symeonibus aliisque exornavit Tillemontius per articulos novemdecim, tomo XIV, a pag. 347 ad 392. Ambos textus nostri sanctos geminis versiculis innexuit Wandalbertus:
ANTUERP.-MAJ. hic praeter morem totum Adonianum elogium Usuardo attexuit. Telesphoro [ scribit ipse Thelesforis] solum addidit, sedit annos XI, menses III, dies XXI. At de Symeone, omnia hoc modo: «Apud [Col. 0617D] Antiochiam, depositio sancti Symeonis monachi. Qui tertio decimo aetatis suae anno, huic saeculo abrenuncians, monasterii claustra expetiit; ubi mira abstinentia, vix septimo die cybum sibi indulgens, psalterium infra quatuor menses didicit. Deinde nimia domandi corporis intentione, fune palmitio renes sibi constringens, duriter laniatus est. Inde in quodam puteo se recludens, et ex eo a fratribus violenter ad monasterium reductus, clam fugiens heremum petiit, ubi multo commoratus tempore, in columpna editiori, sanctitate fervens, se concludit, unde non modo extraneae mulieri, sed nec propriae matri se videre permisit. Et usque hodie basilicam columpnae illius nulla feminarum ingreditur, nam quaedam mulier veste induta virili ingredi voluit, sed mox ut limen attigit retrorsum mortua cecidit.» Postrema haec desumpta sunt ab Adone ex Greg. Turonen. de Gloria confessorum cap. 26.
ROSWEYD. hic ex eodem Adone totum ferme Telesphori [Col. 0618C] elogium supplet, praeter dicta adjiciens:
«Hic constituit, ut septem [ Ado sex] ebdomadibus ante Pasca jejunium celebraretur, et in natale Domini nostri Jesu Christi nocte missae celebrarentur, [Col. 0618D] et ymnus angelicus, id est Gloria in excelsis Deo, hora sacrificii missae diceretur.» Tum: «Item depositio Simeonis, qui Dominum obtulit. Antiochiae, sancti Simeonis monachi, et confessoris, admirandae virtutis viri, qui in columna stetit.» Denique: «Et sanctorum Felicis et Amandi.»
PULSANEN. incipit: «Relatio pueri Jesu ex Egypto.» De ea vide infra VII Idus seu VII Januarii. Tum: «Et Vigilia Epiphaniae.» De reliquo totus textus purus est.
MUNERAT. solum inserit, post «illustre martyrium,» haec verba: «sub Adriano princine duxit.»
ANTUERP.-MAX., LEYDEN-BELG., LOVANIEN. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. incipiunt: «Vigilia Epiphaniae Domini.» De caetero puri sunt, nisi quod de Telesphoro inserant, ut supra «sub Adriano,» etc.
ULTRAJECTIN., LEYDEN., ALBERGEN. et DANIC. nabent etiam primo loco de Vigilia. De Telesphoro autem «Constituit septem hebdomadibus ante Pascha jejunium ab omnibus clericis agi: tres missas in natali [Col. 0619A] Domini celebrari, hymnumque angelicum, id est Gloria in excelsis, decantari ad missam, instituit. Ad extremum autem illustre martyrium sub Adriano, etc.»
CENTULEN: «Romae, sancti Thelesphori papae et martyris, qui illustre martyrium duxit. Antiochiae, sancti Symeonis monachi, qui in columna stetit, cui vita virtutibus et miraculis effulsit gloriosa.»
BRUXELLEN. primo loco de Vigilia. Deinde: «Romae, sancti Thelesphori papae. Qui ymnum angelicum, Gloria in excelsis Deo, hora sacrificii missae, et in festo nativitatis Domini tres missas cantari instituit. Et tandem sub Adriano imperatore, pro Christo illustre martyrium duxit, et in Vaticano apud sanctum Petrum sepultus est.» In Symeone magnam partem elogii Adoniani describit et contrahit.
HAGENOYEN. de Vigilia, ut supra. Item de Telesphoro, cum elogio ferme Adoniano. Tum: «Apud [Col. 0619B] Antiochiam, natale sancti Symeonis, qui primo erat pastor ovium patris sui, et mirabiliter conversus per hoc quod scire voluit, quae esset substantia animae. Qui jussus est intrare monasterium, et ibi expediri de hac re. Quod et fecit, et in tantum profecit, quod in tribus mensibus omne psalterium, tantum (totam, ni fallor ) legendam et monachorum regulas disceret.» Reliqua non magnopere differunt ab eis quae ex Adone retulimus. Ultimo loco addit: Bataniae, Severini confessoris. Severinos duodecim invenio, utrum ex illis hic unus sit, necdum satis certo distinguere potui.
AQUICINCT. De Telesphoro, post duxit, additur: «Hic constituit ut omnes clerici in sorte Dei electi septem hebdomadas plenas ante sanctum Pascha a carne jejunent, et in nocte natalis Domini missas celebrari, et Gloria in excelsis Deo ad missas cantari.»
VICTORIN. habet eadem omnia, sed phrasi non nihil immutata.
[Col. 0619C] MATRIC.-CARTUS.,-ULTRAJECT.: «Vigilia Simeonis monachi, qui stetit super columnam. Telesphori papae et martyris. Hic instituit jejunium quadragesimale. Eduardi regis Anglorum.»
VATICAN., signatus numero 5949, nihil habet de Simeone Stylita; at de antiquiori evangelico ita adjicit: «Hierosolymis, sancti Simeonis prophetae.»
EDITIO LUBECO-COL.: «Vigilia Epiphaniae Domini.» De Telesphoro colliguntur quae superius dicta sunt. «Apud Antiochiam, sancti Simeonis monachi, qui decimotertio aetatis suae anno huic saeculo abrenuntians monasterium petiit, ubi mira abstinentia, vix septimo die cibum sibi indulgens, psalterium infra quatuor menses didicit. Eodem die, sancti Edwardi [Col. 0620A] regis et confessoris. Ipso die, sancti Verlaci heremitae et confessoris.» Vult dicere Gerlaci; sed quam saepe usuveniat, ut G mutetur in V et vice versa, alibi forte accuratius explicabo.
BELIN. editio prima solam textui praefigit Vigiliam. Ast altera de Telesphoro post martyrium duxit, inserit: «Hic constituit ut in natali Domini per noctem missae celebrarentur.» In fine autem: «Gandavi, sanctae Faraillidis virginis.» Vide de Pharailde die praecedenti in Auctariis.
GREVEN.: «Vigilia Epiphaniae Domini. Eodem die, Edwardi regis Angliae et confessoris. Tillonis confessoris. In Africa, Felicis, Secundi, Honoris, Luciani, Candidi, Januarii. Gerlaci heremitae et confessoris. Senonis, Honoberti et Henulphi episcoporum et confessorum. Romae, beatae Emilianae virginis, amitae beati Gregorii papae. Qui de ipsa et sorore ejus Tarsilla ita dicit homilia 38: Uno ardore conversae, sub districtione regulae viventes in domo [Col. 0620B] propria socialem vitam ducebant, et quotidianis incrementis coeperunt in amorem conditoris succrescere. Et cum hic essent solo corpore, quotidie ad aeterna transire. In Thebaide, beatae Amatae virginis, abbatissae, de qua Vincentius Speculo historial. lib. XVIII, cap. 92.» In Actis vocatur etiam Talida. De Tillone agitur ibi VII Januarii.
MOLAN. in prima editione solum adjicit litteris Italicis: Vigilia Epiphaniae Domini. Deinde typis minoribus ex GREVEN. describit omnia, quae de Aemiliana nuperrime retulimus. Item de Eduardo et Gerlaco, de reliquis nihil. At in editionibus posterioribus Vigiliam Epiphaniae Domini, litteris Italicis primo loco posuit. In fine de Eduardo rege Anglorum. Tum: «Die quinta, sanctorum martyrum Pheopempti, et Theonae.» Atque huc reduci possunt quae hic in appendice III Januarii ex epistola Roswedi notata sunt, ubi simul de Zosimo et Athanasio, quos istis Baronius eo die conjunxit. Fatetur Molanus se sanctos suos Graecos, quos in posterioribus editionibus [Col. 0620C] refert, accepisse ex Graecorum Horologio, in quo et Theopemptus et Theonas hoc die celebrantur. Hos autem martyrologis Occidentalibus antiquioribus antea ignotos fuisse certissimum est, ex martyrologio Galesinii, vel verosimilius ex Menologio Sirleti a Baronio translatos, licet non ab omnibus eodem die recolantur. Putat Castellanus Theopemptum illum et Theonam, cum Theopompo et Senesio, de quibus heri ex Florentinis codicibus egimus, identificandos: ut videsis in ejus nota ad IV Januarii pag. 73. Sequitur in nostris Auctariis minutiori charactere: «Apud Trajectum, Gerlaci eremitae, ex milite confessoris. Item, ut notat Metaphrastes, beatae Apollinaris virginis.»
Romae, natalis beati Thelesphori papae, qui septimus post Petrum apostolum pontifex ordinatus, illustre martyrium duxit. Apud Antiochiam, sancti Simeonis monachi, cujus vita, ac conversatio satis extitit admirabilis.
Ita concorditer Praten., Herinien., Tornacen., Antuerp., Max.-Lubec., Belin., Greven. et Molan. Item codices mediae notae, Antuerp.-Max. Editio Ultraj.-Belg., [Col. 0620D] Ultrajectin., Leyden., Lovanien., Albergen. et Danic.
[Col. 0619D]Rhemensi et Remensi scribunt codices, servo plerumque modum postremum. Max.-Lubec. ut plane incorrecta editio est, ita saepe, ut dixi, dissentit non tam re quam modo scribendi, nec semper vacat singulas minutias discutere. Ita hic legit Rictionario; Belin., Riciovaro; Antu.-Max., Rictionaro. Legendum esset abscissis, sed codices passim habent abscisis, quibus subscribendum. Aliqui pejus abcisis; Greven., excisis. Lectio Usuardina est migravit ad [Col. 0620D] Dominum, Antuerp. et Max.-Lubec. migravit ad Christum. Sunt qui scribunt Melani cum Antuerp.-Max. melius in textu. In ultima annuntiatione recurrunt varii naevi. In Praten. et Tornacen. est emigravit a saeculo. Antuerp. ponit, jugiter intentus in coelo; Max.-Lubec. jugiter intentus migravit; Antuerp.-Max. et alii, jugiter coelo intentus. Demum Belin. phrasim auget, jugiter coelo intentus, gloriosus migravit, etc., atque ea lectio a Baronio servata est.
[Col. 0621A]Epiphania; Epiphania Domini; Epiphania Domini nostri Jesu Christi, modi diversi sunt, quibus apographa Hieronymiana antiquissimam, et celebratissimam tota catholica Ecclesia festivitatem exprimunt. Bedae placuit modus secundus, quem Florus auctiorem reddidit: tertius Rabano. Notkerus longiori oratione, varia complexus est. Romanum parvum secundo loco, sic posuit: Epiphania Domini, id est manifestatio, vel apparitio Domini. An hic, obsecro, perspicere potuit Valesius, Romanum parvum ex Adone contractum esse, ubi Ado solum scripsit Epiphania Domini? Ut ut est, Noster Adonis, vel Bedae, aut, si ita vis, alicujus Hieronymiani verba transumpsit. De pluribus mysteriis, Epiphaniae festo recoli solitis, agunt breviter Baronius, et Florentinius in notis, Bollandus vero in Actis; sed nemo accuratius rem totam ab ovo excussisse videtur, quam Castellanus, cujus eruditas disquisitiones curiosus lector consulere poterit. Nec Wandalberti versiculo negandus est locus:
ANTUERP.-MAJ.: «Epiphania Domini nostri Jesu Christi. In civitate Antiochia, natale sancti Juliani martyris, et Basilissae, et Celsi pueri, et Martianillae matris ejusdem, et Antonii presbyteri, et Anastasii, sub Martiano praeside, tempore Diocletiani et Maximiani.» De his nostri codd. ad IX Januarii, sed hic ad proprium diem retracti sunt, quo in Hieronymianis memorantur, et a Floro, elogio ex Actis desumpto, exornati sunt. Sed de his videndus omnino Castellanus hoc die pag. 105, plurima ibi curiose, et erudite congerens ad confundendos, vel distinguendos Julianos, quibus martyrologia nimium quantum abundant. [Col. 0621C] Sequitur in codice de Macra, quae ipsi Maria est, et de qua solum ponit: «Quae jubente Rictiovaro, in prunas volutata, orans migravit ad Dominum. Eodem die, translatio corporis sancti Germani Antisiodorensis episcopi, admirandae fidei, doctrinae et virtutum viri.» Ponitur etiam ab aliis, sed remittenda ad natalem XXXI Julii.
ROSWEYD., in prima purus, secundam non Usuardine, sed Adoniane enuntiat, de qua varietate supra diximus. Tertiam plane omittit.
PULSANEN. sic incipit: «Apparitio incarnati Domini, et Salvatoris nostri Jesu Christi. Hujus siquidem veneratio, quia primae virtutis et baptismi sui decoratur misterio, eo devotione fit fortior, et in salute numerosior.» Macrae elogium expunctum, in Melanio purus est: sed pro Rhedonis scribit Seddonis. In fine: «In Antiochia, natale sancti Juliani martyris, et Celsi pueri, et Martianillae, et Antonii presbiteri, et Anastasii, quorum mirae passiones leguntur.» De [Col. 0621D] his, ut supra monui, IX Januarii.
MUNERAT.: «Epiphania Domini, id est apparitio ejusdem, hodie multipliciter exhibita.» De reliquo satis purus est.
CENTULEN.: «Epiphania Domini nostri Jesu Christi. Antochiae, passio sanctorum Juliani, et Basilissae, et Celsi pueri, et Marcianillae matris ejusdem, et Anthonii presbiteri, et Anastasii, tempore Diocletiam. In territorio Remensi, passio sanctae Macrae virginis.» Idem hic codex II Maii Macram cum sociabus refert, sed quaenam eae sociae sint, nec hic, nec ibi dici potest. «Antisiodoro, translatio sancti Germani episcopi et confessoris.» De Melanio nihil.
BRUXELLEN.: «Epiphania Domini nostri Jesu Christi, quem infantem magi adoraverunt, et quem, ut esset incipiens annorum triginta, Joannes in Jordane baptizavit, et qui anno sequenti aquam convertit in vinum; quique anno exhinc proximo de [Col. 0622B] paucis panibus magnam turbam hominum satiavit. Et sic in hac die quatuor facta concurrunt, quorum primum, ut principalius celebratur.» Videatur officium ecclesiasticum; et ea, quae observat Castellanus pag. 95. Macram vocat Macheam., in tota annuntiatione Adonianus. Sequitur de Juliano et Basilissa sociisque integra annuntiatio Usuardina, ut ponitur IX Januarii. In Melanio satis purus est.
HAGENOYEN.: «Epiphania Domini. Et nota, quod est triplex apparitio Domini, qua hodie apparuit. Primo apparuit Magis, qui illi prima munera obtulerunt, quae in carne ei erant oblata. Secundo apparuit [Col. 0622C] Johanni Baptistae in baptismate, quando audivit Patrem in voce, Filium baptizavit in flumine, et Spiritum sanctum vidit in columba. Tertio apparuit convivis in nuptiis, quando de aqua fecit vinum.» Hactenus satis bene, ut supra. Utrum admitti possint, quae sequuntur, alii judicent; ita pergit: «Per quod miraculum visum, Johannes evangelista, cujus erant hae nuptiae, ad vocem ejus, uxorem deseruit, et Christo fidus adhaesit.» In Macra et Melanio satis purus est. Adjicitur in fine: «Item Trevis, sancti Agricii episcopi et confessoris.» Vult dicere Treveris. Vide Grevenum XIII Januarii et Acta nostra eodem die.
MATRIC.-CARTUS.-ULTKAJ.: «Epiphania Domini. Macrae virginis, et martyris. Melanii episcopi et confessoris. Juliani, Celsi cum sociis MM.» Recte notatur in apographi nostri margine, non haberi Julianum hoc die in martyrologio Romano: quaerendus erat IX Januarii.
CAMBERIEN. monast. S. Mariae Conventual.: «Ipso [Col. 0622D] die sancti Saltani sociorumque ejus martyrum.» In Praetermissis invenio Sulcanum; ibique notatur Maurolycus, in quo memoria agitur Sultani martyris. Innuit Bollandus, forte intelligi Solochanum, de quo XVII Maii in Actis. Si mihi divinare etiam aliquando liceat, suspicabor, Saltanum, vel Sulcanum cum sociis martyribus, non alium esse, quam corrupto nomine Julianum, etc.
FLORENTIN.: «In Antiochia, natale sancti Juliani martyris, Celsi pueri, Martianillae, Antonii presbyteri, et Anastasii, quorum mirae passiones leguntur.» Toties recurrit Julianus, ut inde confirmetur conjectura superior.
JURENSIS S. Ragnoberti pro Macrae, male posuit Marthae.
REMENS. SS. Tim. et Apoll.: «Translatio corporis S. Germani Autissiodorensis episcopi.» De qua supra.
[Col. 0623A] EDITIO LUBECO-COL. In prima, et secunda pura, inserit: «In Oriente, sancti Melichior regis, et episcopi, qui hac die obdormivit in Domino, divino sacrificio in ecclesia prius celebrato, ac sumpto.» Eodem nempe mortis genere, quo I Januarii Jasparem obiisse supra narravit. Pro Melanii scribit Melani, de reliquo pure. Tum: «Lingonis sancti Gregorii martyris, cujus gesta habentur.» An non idem, qui IV Januarii episcopus et confessor dicitur? Vide Praetermissos. «Eodem die, sancti Sulcani et sociorum ejus martyrum.» Vide supra in CAMBERIEN.
GREVEN.: «In Oriente, sancti Melchior episcopi, qui fuit unus ex tribus Magis, et hac die quievit in pace, etc. Lingonis, sancti Gregorii martyris . . . Item Petri et Marci.» Ex Hieronymianis, ab aliis avulsi sunt. «Sulcani et sociorum ejus.» Vide dicta. «Apud Famagustam civitatem Cypri, beati Petri Thomasii patriarchae Constantinopolitani, ordinis Carmelitarum. Qui vita, doctrina, miraculisque clarus, tempore [Col. 0623B] Caroli IV hora praedicta quievit in pace. Civitate Florentia, beati Andreae Carmelitae, episcopi Fesulani.» Petrus remittitur ad XXIX Januarii, Andreas ad XXX. «Item, beatae memoriae Gertrudis de Oosten Beguttae ( quidni Beguinae?) Delphensis, quae stigmata Christi impressa habuit in corpore suo. Item secundum Vincentium lib. XIII, cap. 188, hoc die passus est beatus Julianus et socii ejus, qui infra V Idus ponuntur. Item, sanctae memoriae Johannis Birelli, Prioris majoris domus Cartusiae, vita et miraculis conspicui.» Vide Praetermissos.
[Col. 0624A] MOLAN. «Eodem die, translationis corporis sancti Germani Altissiodorensis episcopi, admirandae fidei, doctrinae et virtutum viri. Apud Famagustam, civitatem Cypri, beati Petri Thomasii patriarchae Constantinopolitani, doctoris percelebris, ordinis Carmeli professoris; qui post plures de sacrae crucis inimicis victorias, postque plures conscriptos libros, ac patrata miracula, die ac hora a se praesignatis, feliciter obdormivit. Civitate Florentia, beati Andreae Carmelitae, praesulis Fesulani, odore virtutifero, longe lateque fulgurante, splendescentis.» Deinde minoribus typis: «Barcinonae, beati Raimundi confessoris, tertii magistri ordinis Praedicatorum. Qui licet non sit canonizatus, ejus tamen festivitas ex consensu Pauli III a Barcinonensibus celebratur postridie Epiphaniae Domini.» Editiones posteriores litteris Italicis incipiunt, «Epiphania Domini,» addentes «qua manifestari coepit gentibus, cum eum Magi adoraverunt, Melchior, Baltazar et Jaspar. Simul hoc die Ecclesia [Col. 0624B] gratam memoriam celebrat baptismi ejus sacri, et primi omnium miraculorum Christi, ac sub illo caeterorum, quibus celebriter manifestata fuit ejus divinitas.» In fine, de Petro Thomasio et Andrea Fesulano, ut in editione priori. Deinde minoribus typis de Raymundo etiam, ut supra. Denique eodem charactere hic: «Delphis in curia Beghinarum, obitus venerabilis Gertrudis de Oosten. Antiquitus annuntiatio diei Paschatis per diaconum.» De quo ritu vide Castellanum pag. 94.
Epiphania Domini. In territorio Remensi, passio sanctae Macrae virginis; quae jubente Rictiovaro praeside, cum in ignem esset praecipitata, et permansisset illaesa, dein mammillis abscisis, et squalore carceris afflicta, super testas etiam acutissimas [ Bouillart. add. et prunas] volutata, orans migravit ad Dominum. Redonis, sancti Melanii episcopi et confessoris, qui post signa virtutum, jugiter intentus coelo, migravit a saeculo.
Magnus iterum codicum consensus: ita enim Praten., Herinien., Tornacen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan. Item Antuerpmax., [Col. 0624C] Ultraject., Leyden., Lovanien. et editio Ultrajectin.-Belg.
[Col. 0623C]De Aegypto, ut semel et iterum dicam, servo rectam orthographiam ex iis codicibus, qui diphthongis utuntur, ut sunt Praten., Herinien., Rosweyd., etc., licet plures scribant Egypto vel Egipto. In presbiteri alia est ratio, quod ea sit codicum omnium scribendi forma. Maximini vere et recte scribunt post Adonem nostri omnes, excepta Max.-Lubec., ubi per errorem puto irrepsisse Maximiani, sicut et in recentioribus Romani moderni editionibus, contra quam legerit Baronius. Si ad Acta, a Bollando edita appelles, ultro fatebor non modica correctione indigere. Scribendum [Col. 0624C] esset Bithyniae, ut est in ecgrapho nostro Pratensi et in Molano, at codices reliquos sequor, in quibus simpliciter Bithiniae, vel pejus Bitiniae. Sitne typographi, an ipsius Munerati editoris sphalma dum legit, qui professionis gloria, non habeo unde dispiciam. Lego Felicis, Januarii absque particula copulativa, quam respuunt puriora apographa, Praten., Herinien., Tornacen., licet in aliis pluribus exprimatur. Addunt codices mediae notae, martyrum, puto ex librarii arbitrio.
[Col. 0623C]De Relatione pueri Jesu in Hieronymianis codicibus [Col. 0623D] nulla usquam fit mentio, nisi ad si eos reducatur vetus Gellonense, ab Acherio Spicilegii tomo XIII, editum, in quo, ultimo loco, sic legitur: Eductio Jesu de Aegypto. Silent etiam Beda et Florus. At Rabanus XI Januarii: Eductio Domini de Aegypto. Quae verba ex ipso ea die XI describens Notkerus, addit: Quae secundum alios VII Idus Januarii, secundum quosdam Nonis Januarii, propter multorum dierum profectionem celebratur. Valeat si valere possit ea ratio, verosimiliorem dabit Castellanus. Textus nostri radix et origo est Romanum parvum, cujus ipsissima verba inde in Adonem, hinc in Nostrum liquido promanarunt. Nihilo plus metro suo complexus est Wandalbertus:
ANTUERP.-MAJ., initio transpositus, legit: «Relatio pueri ex Egypto Jesu. Eodem die, natale sancti Luciani, [Col. 0625B] presbiteri Antiochenae ecclesiae et martyris, viri doctissimi atque eloquentissimi.» In quo rursus ad Adonem accedit. «Item apud Antiochiam, Bilicerii [ pro Cleri] diaconi, qui ob confessionem Christi, etc.,» pure. Sed deest omnino annuntiatio ultima.
ROSWEYD. Rabanianus potius, quam Usuardinus, sic in principio: «Eductio Domini de Aegypto. In Nicomedia, Luciani presbiteri, qui in persecutione Maximiani in quatuor partes fractus, et in mare demersus, alia die integer inventus est. Item apud Antiochiam, beati Cleri diaconi, et martyris.» Desunt reliqua omnia.
PULSANEN., satus purus est, nisi quod in eo hic omittatur «Relatio pueri,» etc., quam ad Nonas ex eo in Auctariis ibi retulimus, forte ex eorum more, qui V Januarii Evangelium de pueri Jesu reditu recitare consueverint.
ALBERGEN. textui satis puro subdit: «Tremoniae, sancti Reynoldi martyris, viri eximiae virtutis, cujus gesta habentur» Hinc patriam suam codex [Col. 0625C] ille satis indicare videtur.
DANIC.: «Item in Dacia, provincia Selandiae, passio sancti Kanuti ducis et martyris.» In superioribus satis purus est.
CENTULEN. perpetuus Usuardi abbreviator, in prima purus est. Tum: «Eodem die, sancti Luciani Antiochenae ecclesiae presbiteri et martyris, viri doctissimi atque eloquentissimi. Item Antiochiae, beati Licerii dyaconi et martyris.» In ultima de Felici et Januario etiam purus est.
BRUXELLEN.: «Relatio pueri Jesu septennis ex Egipto in Nazareth; ubi monstratur petra, in qua ipse viginti tribus annis, noctibus recubuisse, diebus vero sedisse memoratur. Cujus siquidem petrae fragmenta, tanquam sanctorum reliquias, Crucesignati et peregrini digne venerantur.» De Luciano, post Maximini, sic habet, «in quatuor partes discerptus, et quatuor lapidibus alligatus, in mare mersus, sed alia die Helyonopolim Bithiniae [Col. 0625D] corpus ejus integrum inventum est ibique sepultum.» Vide Notkerum. In Clero purus est: in Felice et Januario similis codicibus mediae notae. Tum: «Alibi, Tillonis monachi. Item sancti Valentini episcopi. Item sanctae Lucianae virginis.» De Tillone et Valentino agit Bollandus; quam vero Lucianam indicet fateor me ignorare.
HAGENOYEN.: «Relatio pueri Jesu Christi Domini nostri de Egypto, cum Joseph nutricius ejus ad monitionem angeli acquievit, et Jesum cum matre sua Virgine Maria, et alia familia sua, rediit de Egypto in terram Israel. Quae relatio facta est post mortem Herodis et aliorum amicorum suorum.» Haec Scripturae sacrae magis conformia, quam quae supra dedimus ex codice Bruxellensi. Reliqua omnia satis pura sunt.
MATRIC.-CARTUS.-ULTRAJECT.: «Relatio pueri Jesu ex Aegypto. Luciani presbyteri et martyris Antiocheni.»
[Col. 0626A] CODEX BICOTIAN. signatus D. 9: «Item Fiscanno, translatio sanctorum corporum, qui in eadem requiescunt [Col. 0626B] ecclesia.» Indicat procul dubio sanctum Guilielmum, ac forte alios in celebri illo monasterio quiescentes.
CAMBERIEN. monasterii S. Mariae: «Ipso die, sancti Isidori episcopi, magnae sanctitatis viri.» Nusquam notius est hic Isidorus, ut ex Praetermissorum elencho intelliges. Unde dicta de Isidoris II Januarii.
In VATICAN., sub numero 5949, deest ultima annuntiatio Felicis et Januarii.
EDITIO LUBECO-COL. sic orditur: «Relatio pueri Jesu ex Aegypto, anno aetatis suae sexto, imperii Augusti Caesaris quadragesimo octavo, regni vero Herodis, tunc defuncti, trigesimo octavo.» Sequitur de Luciano, satis pure. Tum: «Tremoniae, sancti Reynoldi martyris, viri eximiae virtutis, cujus gesta habentur: Coloniae Agrippinae quidem passus, sed Tremoniensibus datus.» In duabus aliis textus commemorationibus etiam satis pura est. Demum: «Solemniaco monasterio, beati Stillonis [ alii legunt [Col. 0626C] Tillonis et Hellonii, ut est apud Bollandum ] monachi et confessoris. Eodem die, sancti Kanuti ducis et martyris,» ab eo distinguendi, cujus Acta dabimus X Julii, tametsi officium de eo in Ecclesia celebretur XIX Januarii. Vide Bollandum hoc die a pag. 390.
BELIN. Primam sic legit: «Relatio pueri Jesu Christi de Egypto.» Pro Maximini habet Maximiani: de reliquo purus est textus, cui subnectitur: «Ipso die, sancti Juliani. Item Papiae, Crispini episcopi et confessoris.» De Juliano est quod moneam, hic eum simpliciter referri et sine addito, cui tamen Baronius, qui Belinum prae oculis habuit, nescio qua ratione ductus, titulum martyris apposuit. Bollandus re nondum satis examinata, Julianos multiplicavit, aliquem hodie Actis inserens, postea verosimiliter excludendum. Putat Castellanus, eumdem hic repeti Julianum, de quo pridie egimus, et porro IX Januarii agemus. Verum, ni fallor, hic alius [Col. 0626D] Julianus est, nec martyr, nec xenodochus, isque a Belino ex peculiari notitia hic Usuardo adjectus, ut ante me censuit Rosweydus in animadversionibus mss. supra non semel citatis, in quibus ita observat: «Ego, inquit, vix dubito quin exprimendum sit: eodem die, sancti Juliani, omisso martyris. 1. Quia ita repraesentat vetus martyrologium Romanum Belini, ante centum annos Venetiis et Parisiis impressum. 2. Quia existimo hic intelligi Julianum confessorem Novariensem, qui diaconus fuit sancti Julii presbyteri, cujus festum VII. Januarii occurrit apud Ferrarium in Catalogo sanctorum Italiae.» Haec Rosweydus. At de hujusmodi novis in Romano moderno accessionibus plura suggerent Papebrochii Responsiones parte II, art. 18, in appendice: ubi nominatim de Niceta agitur ex Holstenii ad Florentinium epistola. Nec omittenda alia laudati Rosweydi animadversio ad hunc ipsum diem circa «Theodorum monachum, qui tempore Constantini,» etc. [Col. 0627A] Praemisso itaque textu cum Baronii notatione: «Quaero hic,» inquit Rosweydus, «1 Cujus veteris libri auctoritate ponatur Theodorus hic hoc die, nam in antiquo Martyrologio Romano non comperitur. 2. Quaero quomodo in notationibus Baronius dicat, Theodorum hunc fuisse discipulum S. Antonii (quod iterum repetit notatione ad XXVIII Decembris, ratione alterius Theodori), idque elicit et probat ex Vita Antonii per Athanasium scripta, cum Athanasius in Vita Antonii cap. 32 non dicat eum fuisse discipulum S. Antonii, sed Ammonis Nitriotae, uti etiam habetur in Vita S. Pachomii cap. 1 auctoritate ducta ex eadem Antonii vita per Athanasium scripta. Idem habet Palladius cap. 8.»
GREVEN.: «Relatio pueri Jesu facta est anno aetatis ejus sexto, imperii Augusti Caesaris XLVIII, regni vero Herodis defuncti XXXVIII. Tremoniae, in dioecesi Agrippinensi, translatio sancti Reynoldi monachi et martyris. Qui clarissimis ortus natalibus [Col. 0627B] et in armis strenuus, Coloniae sancti Panthaleonis factus est monachus, vita et miraculis clarus: a coementariis, quibus a suo abbate praefectus fuerat, occisus, in lacum projectus est: unde Domino revelante extractus, Tremoniensibus datus fuit. Item, Kanuti ducis Slaviae, martyris, filii regis [Col. 0628A] Daciae. Solemniaco monasterio, beati Stilonis monachi et confessoris. Faustae, virginis martyris.» Vide Rabanum, Notkerum et indicem Praetermissorum. Coluntur XX Septemb. «Melaniae senioris, senatricis Romanae.» Vide Praetermissos. «Item sanctae memoriae Wedekindi ducis Westphaliae, in Anga quiescentis.» Lege ex Actis Wittekindi, ducis Saxonum, et Angariae.
MOLAN.: «Ipso die, sancti Juliani. Item Papiae, Crispini episcopi et confessoris. Solenniaco monasterio, beati Stillonis monachi.» Deinde minoribus typis: «Tremoniae in dioecesi Agrippinensi, translatio sancti Reinoldi, etc.,» ut supra, nisi quod hic, post datus fuit, addatur: «Qui ab archiepiscopo Coloniensi, sibi alicujus sancti corpus dari devotissime postulabant, quo terra eorum reverentior et ab hostibus securior esset. Item, Canuti ducis Slaviae, martyris, filii regii Daciae.» In editionibus aliis, de Juliano et Crispino, ut prima. Deinde: [Col. 0628B] «Ipso die, sancti Canuti, ducis Daciae et martyris, filii Erici regis. Solemniaco monasterio, beati Stilonis monachi.» Tum minoribus typis: «Patavii, beatissimi Valentini, episcopi Rhaetiarum.» Denique de Reinoldo; mutatis pauculis, quae ad rei substantiam nihil conferunt.
Relatio pueri Jesu ex Aegypto. Eodem die, beati Luciani Antiochenae ecclesiae presbyteri, et martyris, qui satis clarus doctrina et eloquentia, passus est Nicomediae ob confessionem Christi sub persecutione Maximini, sepultusque Helenopoli Bithiniae. Apud Antiochiam, sancti Cleri diaconi, qui pro confessionis gloria septies tortus et in carcere diu maceratus, ad ultimum decollatus, martyrium consummavit. Civitate Heraclea, Felicis, Januarii.
Ita primigenia puritate Praten., Herinien., Tornacen., [Col. 0627C] Pulsanen., Greven., et Molan. Hic vero in [Col. 0628B] posterioribus editionibus textum non recte mutavit.
[Col. 0627C]Pulsanen. pro Neapoli, male scribit Neapolis, uti pro Beluaci, habet Beluati. Servavi ego Beluacus, more antiquo, cum antiquioribus codicibus Praten. et Herinien. quod etiam posuit Florus. Tornacen. scribit Beluago, alii Beluaci, vel Beluaco. In Pulsanensi, est Luciani episcopi, Maximiani presbiteri et Juliani diaconi. At postremis ii tituli non debentur; Luciano, non alius quam qui in textu positus est. [Col. 0628C] Porro e sociis primus non Maximianus discendus est, ut male apud Florum legitur, nec Messianus, ut Ado, sed ex codicibus nostris ferme omnibus Maxianus, idque ex analogia Gallica ostendit Castellanus pag. 135. Molan. scripsit Maximiniani, Greven. Maximiani, item Belin. quem procul dubio secutus est Baronius. Pulsanen. viva voce confiteri, etc., vertit in una voce etc.
[Col. 0627C]Tota annuntiatio prima, sive Severini encomium ex Adone manifestissime abbreviatum est, servata Severinorum confusione ex Romano parvo, primo illius auctore, alius diceret seductore, ab Adone accepta, quam correxerunt Bollandus et Castellanus hoc die; frustra enim Neapoli quaeritur Severinus [Col. 0627D] episcopus Victorini Amiternensis frater, qui apud Septempedanos inveniendus est. Vide quae a nobis dicuntur V Septembris, fusius in Actis suo tempore expendenda. Advertit confusionem Molanus, sed eam in posterioribus suis editionibus perperam ex Usuardi textu expunxit, quem inviolatum servare debuerat, emendando in notis, ut facit, quae erant corrigenda; certum enim est Usuardum legisse, Severini episcopi et confessoris, fratris beatissimi Victorini martyris, quemadmodum in Adone scriptum invenerat. Inter apographa Hieronymiana, solum Corbeiense de Bellovacensium apostolo et sociis ita hodie meminit; In Gallia civitate Belloacus, passio sanctorum Luciani, Mariani et Juliani martyrum; ubi Mariani levi lapsu pro Maxiani legitur, qui aliis Massiani vel Messiani. De his martyribus nihil habet Beda. Rabanus solum Lucianum presbyterum cum elogio posuit IV Januarii, cujus verba ibi descripsit Notkerus, hac iterum die legens: Melloacia (pro Bellovaci) sancti Luciani, socii beati Dionysii. [Col. 0628C] Item Messiani; quae ex Adone accepta viderentur, nisi de Dionysio fieret mentio; ipse enim simpliciter enuntiat: Beluaci, sanctorum Luciani et Messiani. Hinc tamen confice Acta nulla Adoni innotuisse, quae certo Usuardus consuluit, illa praesertim, quae ab anonymo scripta, ex quibus elogium suum evidentissime [Col. 0628D] extraxit. An etiam ex Floro? Ita sentit Castellanus pag. 131. praejudicatae opinioni insistens; quod Usuardus Flori Lugdunensis ad Bedam auctaria inspexerit, quae ego nunquam ei visa existimo, utpote qui non alium Florum noverit, quam laetiora vel latiora illa vestigia, quae sunt ipsissimum Adonis martyrologium, ut in praefatione, Castellano in hac parte non refragante, ostendimus. Ut hodiernus utriusque textus exemplo sit, oculos ipsos tuos, lector, appello, confer Flori elogium cum nostro Usuardino, victas dabo manus, si vel per levem umbram hoc ex illo contractum appareat. De actorum fide et sinceritate disputant eruditi critici, inter quos laudatus Castellanus multa curiose observavit, uti et Tillemontius tomo IV, a pag. 537, quae in Supplemento accuratius forte examinari poterunt. Eugenianum tanquam ignotum martyrem dedit Usuardus nusquam sub tali inflexione repertum: si enim Hieronymiana quantumvis aucta consuluit, non alium ibi reperit, quam Egemonium, Egonomium, vel [Col. 0629A] Aegemonum, idque cum episcopi titulo, a Rabano etiam diserte signatum. Eugenianus, quiscunque ille esse possit, apud antiquiores ignotus est, nisi Wandalbertum audias, ita ipsum metro aptantem:
ANTUERP.-MAJ.: «Neapolim Campaniae, sancti Sevi [ pro ] Severini confessoris, fratris beatissimi Victoris, clarissimi viri in miraculis. Beluacus, sanctorum Luciani presbyteri, Maximiani et Juliani martyrum. Quorum Maximianus, et Julianus primo a persecutoribus gladio sunt puniti. Dehinc beatus Lucianus, cum post nimiam,» etc. Deest plane annuntiatio ultima.
ROSWEYD.: «Apud Neapolim Campaniae, sancti Severini confessoris, fratris beatissimi Victorini, clarissimi viri in miraculis. Qui et ipse fratris imitator [Col. 0629B] existens, post multarum virtutum insignia, sanctitate plenus in pace quievit. Apud Augustodunum, Eugenii episcopi et martyris.» In quo hic codex tantum ad veritatem accedit, quantum recedit ab Usuardo. «Beluago, sanctorum martyrum Massiani, Luciani atque Juliani. Ratisbonae Herhardi episcopi. Item, Eucherii episcopi.»
MUNERAT. textui satis puro subdit: «Remis, beati Rigoberti episcopi, et confessoris.» De quo vide IV Januarii. «In Graecia, sancti Thimotei. Apud Bruxellam, natale sanctae Gudulae virginis. Methis civitate, sancti Patientis episcopi, et confessoris.» De eo Thimotheo hic agi non videtur, qui ab Usuardo ponitur XXII Januarii, sed de alio. Vide acta.
ANTUERP., MAX.-LUBEC. et UGHELLIAN. qui codices plerumque consentiunt, post textum in fine addunt: «In Graecia, Timothei, Augustoduno, Eugeniani.» Male habet Max.-Lubec. Eugemani.
ANTUERP.-MAX., LEYDEN., ALBERG., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. de Luciano, inserunt beati Petri [Col. 0629C] discipuli: Textui autem superaddunt: «In Graecia, sancti Thimothei. Augustuduni, sancti Eugemonis, vel Eugenionis episcopi. Apud Bruxellam, natale sanctae Gudulae vel Gudilae virginis. Methis civitate, sancti Patientis episcopi et confessoris.»
LOVANIEN. similis est superioribus, praeterquam quod Bellovacensium elogium expunxerit.
ULTRAJECT. annuntiatione sanctae Gudilae minutus est, de caetero cum proxime relatis consentit.
CENTULEN: «Neapolim Campaniae, sancti Severini episcopi, et confessoris fratris beati Victorini, martyris. Civitate Beluaco, sanctorum Luciani, Maxiani et Juliani.» In ultima purus est.
BRUXELLEN. incipit: «Depositio sanctae Gudilae virginis patronae nostrae. Cujus sacri corporis reliquiae hic venerantur. In Graecia, sancti Thimothei. Apud Beluacum, sanctorum martyrum Luciani presbiteri, beati Petri discipuli; et Maximi presbiteri, et Juliani diaconi. Qui ob confessionem Christi post [Col. 0629D] multas caedes gladio puniti sunt. Apud Neapolim Campaniae, sancti Severi episcopi et confessoris, fratris beati Victorini martyris, clarissimi in miraculis. Qui et ipse imitator fratris, plenus sanctitate in pace quievit.» In hoc variis codicibus praestat, quod illi ex vero Eugeniani nomine duo falsa procuderint, hic vero solum scribat: «Apud Augustudunum, sancti Eugenionis episcopi, Methis, sancti Patientis episcopi, et confessoris.»
HAGENOYEN. phrasim etiam modice variat: in prima utcunque purus; in secunda etiam inserit, discipuli sancti Petri. Tum: «Eodem die, sancti Eugiminiani martyris. In Graecia, sancti Tymothei. Augustodono, sancti Eugenionis episcopi. Metis civitate, depositio sancti Pacientis episcopi, et confessoris. Apud Bruxelliam, sanctae Gudilae virginis. Ratisponae, Erthardi episcopi. Veronae, sancti Rustici confessoris.» Colitur ibi, ut martyr IX Augusti.
AQUICINCT. recte in textu scribit Maxiani. Post [Col. 0630A] textum purum, adjicitur: «In Graecia, sanci Timothei. Augustoduno Egemonii episcopi.»
VICTORIN. et REG. SUEC., signatus num. 130, scribunt etiam: «In Graecia, sancti Timothei. Augustoduno, Egemonii episcopi.» Posterior codex habet, «Egemoni.»
MATRIC.-CARTUS.-ULTRAJECT.: «Luciani presbyteri, Maximiani et Juliani martyrum, Severini episcopi, et confessoris. Patientis episcopi, discipuli sancti Joannis evangelistae. Bruxellae, Gudulae virginis. [Col. 0630B] Quae a beata Gertrude est a sancto fonte levata.»
CODEX Dom du Cheval, signatus B. et FLORENTIN.: «In Graecia, sancti Timothei.»
In VATICAN., num. 5949, deest Eugeniani. Adjicitur denuo: «In Graecia. sancti Timothei.»
ALTEMPS.: «Depositio sancti Ulfrini episcopi. Translatio sancti Judoci.» Vide XIII Decembris. «Item, depositio sanctae Pegae virginis.»
EDITIO LUBECO-COL. in prima et secunda modice interpolata, in tertia pura est. Sequuntur Auctaria: «In Graecia, sancti Timothei confessoris. Augustuduni, sancti Egenionis episcopi et confessoris. Apud Bruxellam, natale sanctae Gudulae virginis. Metis civitate, sancti Patientis episcopi et confessoris. Eodem die, sancti Erhardi episcopi et confessoris Ratisponensis. Ipso die, sancti Afflini episcopi, et confessoris. Trecas, sancti Frodoperti abbatis.»
BELIN. scribit: «Victoris: Belvati, Luciani episcopi, Maximiani presbyteri,» etc. Ante Eugeniani, interserit: «Eodem die, sancti Maximi, Papiensis [Col. 0630C] episcopi et confessoris.» In fine: «Methis civitate, sancti Patientis episcopi et confessoris.» Editio altera superaddit: «In Graecia Thimotei. Augustiduno, Egemoni episcopi.»
GREVEN.: «Agmonii [ alias Egenionis], Augustudunensis episcopi et confessoris [ alias martyris]. In Graecia, sancti Timothei confessoris, qui translatus est Constantinopolim IX Maii. Apud Bruxellam, sanctae Gudulae virginis. Metis, beati Patientis episcopi et confessoris, discipuli beati Joannis apostoli. Eodem die, sanctorum Erhardi, et Herbaldi pontificum Ratisponensium, et confessorum.» Prima editio agit de solo Erhardo, vide Acta. «Sancti Afflini episcopi, et confessoris. Trecis, sancti Frodoberti abbatis. Remis, beati Rigoberti episcopi et confessoris. Severini abbatis, qui defuncto Attila Hunnorum rege, prophetico spiritu, vita et miraculis claruit. Eodem die, sancti Maximi episcopi et confessoris.»
[Col. 0630D] MOLAN. de Patiente Metensi, de Maximo Papiensi, et Rigoberto Remensi, habet ut supra: in Gudilae multo diffusior; de qua sic habet: «Depositio sanctae Gudilae virginis, patronae nostrae, cujus sacri corporis reliquiae hic venerantur.» Hactenus ex BRUXELLEN. sequitur: «Ad cujus tumulum apud Ham Brabantiae, tempore hyberno populus arbor, sine manibus putantium, mox excrevit, et virens ut nemus fronduit. Quorum utrumque mirum: mirum enim fuit arborem subito pullulasse, et mirabilius fuit, eam hyemis tempore, quod natura non habuit, vernasse. Sed utrumque fecit Deus, officio quo novit et voluit, et potestate qua valuit, in testimonium ejusdem virginis, in domo Domini, ut palma florentis. Ipso die, sancti Afflini pontificis.» De Frodoberto, ut supra. Deinde typis minoribus: «Eodem die, beati Laurentii Justiniani. Et sancti Erardi, pontificis Ratisponensis et confessoris. Apud Laudunum Galliae, beati Balduini archidiaconi, et martyris. [Col. 0631A] Cujus actus in vita Salabergae matris ejus continentur. In Norico, depositio sancti Severini abbatis, qui spiritu prophetiae et miraculis late claruit, et juxta Neapolim translatus est in castrum Lucullanum.» De mutatione facta in posterioribus editionibus supra abunde egimus. Auctaria quoque contracta sunt. Itaque in fine: «Augustoduni, depositio sancti Egemonii episcopi et confessoris.» [Col. 0632A] De Gudila post fronduit, haec simul connectit, quorum utrumque fecit Deus, etc. Sequitur de Frodoberto, ut supra. Tum: «Ratisponae, beati Erardi pontificis et confessoris.» Deinde de Patiente et Maximo, iterum ut supra. Denique: «Die octava, sanctae matris Dominicae: et sanctorum patrum Georgii Chozebisti, et Aemiliani confessoris.»
Neapoli Campaniae, natalis sancti Severini episcopi, et confessoris, fratris beatissimi Victorini martyris, qui Severinus post multarum virtutum perpetrationem, plenus sanctitate quievit. Beluacus, sanctorum martyrum Luciani presbiteri, Maxiani et Juliani, quorum Maxianus et Julianus primo a persecutoribus gladio puniti sunt. Dein beatus Lucianus post nimiam caedem, cum Christi nomen viva voce confiteri non metuisset, priorum sententiam et ipse excepit. Eodem die, sancti Eugeniani martyris.
Ita legunt Usuardini codices mss. propemodum omnes, quos vel ego consulere potui, vel majores nostri cum Greveno, et Molano olim contulerunt. Ita etiam Max.-Lubec., Munerat., Belin. et quotquot alii Usuardum quantumvis auctum hactenus edidere. Solus codex Pratensis a reliquis dissentit, ut [Col. 0632B] mox in Variantibus lectionibus exponam. Qui binos codices Pratenses citant, numerum augent, non auctoritatem, cum alter ex altero descriptus sit, augmentis dumtaxat vel marginalibus, in textum relatis, ut in praefatione declaratum est.
[Col. 0631C]Anthiochiam, Dioclitiano, Dyocleciano, Basiliscae et tales alias minutias hic praetereo. Scripsi Basilissae virginis sine addito cum Praten., Herinien., Pulsanen., Munerat., Greven., codicibus aliis tum mss. tum editis ferme variantibus. Antuerp. Max.-Lubec. et Lubeco-Col. legunt, Basilissae conjugis ejus cum codicibus mediae notae plerisque. Alii habent uxoris ejus. Belin. vero et Molan., Basilissae virginis, uxoris ejus, quibus antiquiora mss. praeferenda judicavi, licet Romanum parvum, et ex eo Ado uxoris vel conjugis diserte exprimant. Praetuli etiam eosdem codices, hic Adoni conformes in nomine Antoninus, contra alios impressos et mss. qui Antoninus in Antonius transformarunt, quosque Baronius, Bollandus, et alii passim hodie imitantur. [Col. 0631D] Superest nodus paulo difficilior, in quo Pratensem a reliquis omnibus diversum supra monui. Is nimirum, omissa Martiana et martyribus Smirnensibus, [Col. 0632C] ita diem concludit: In Africa sanctorum martyrum Revoluti, et Firmini cum aliis tribus. Observat Castellanus, codicis ipsius inspector, in primo Bimestri, pag. 809, ex praetenso illo autographo avulsum olim folium, subinde vetusto etiam charactere restitutum, in quo ea mutatio facta sit, fortasse, ut conjectat, vivente adhuc Usuardo. Sed cui id persuaderi possit, omnino non capio, in communi codicum Usuardinorum et quidem probatissimorum apertissima contradictione. Quisquis interpolator is fuerit, Revoluti perperam posuit pro Revocati. Nos interim germanam Usuardi lectionem vindicandam censuimus. Sunt qui Marcianae scribant; nos Martianae cum prioribus, Romano parvo et Adone. Codices mediae notae post Fortunati, adjiciunt diaconi, [Col. 0632D] Belin. autem apposuit martyrum. Scribo Smirnam cum codicibus passim.
[Col. 0631D]De Juliano tota Ecclesia celebratissimo martyre ejusque sociis, jam supra, proprio ut quidam volunt die VI Januarii, agendum fuit, quo ab Hieronymianis hoc modo collocatur; Antiochia, passio sancti Juliani et Basilissae. In India, Celsi, Juliani. Eodem die, cum longiori ex confusis Actis historia, omnes a Floro memorantur. Rabanus ad XIII Januarii rejicit: Wandalbertus ad XIII Februarii. Mira est hujus festi transpositio, quam Epiphaniae causa ortam existimat Castellanus, atque una Juliani nominis multiplicatio, adeo ut numerus apud ipsum pag. 106 adductus, fidem ferme superet. Usuardus solitos suos antesignanos [Col. 0632D] secutus est, Romano parvo ita praeeunte: Et sancti Juliani et Basilissae uxoris ejus et Celsi et Martionillae ac XX militum. Ad haec Ado, Actorum, jam suo tempore receptorum, longam seriem attexuit, ex illorum fide aestimandam. Noster nihil dubitans, encomium suum inde contraxit, Notkero plura describente. In praedictis horum sanctorum Actis illustrandis egregiam operam posuerat Bollandus, ast eadem post liminio accuratius expendit Papebrochius tomo III Maii pag. 295, et fusius in Responsionibus tomo II ad. art. 15, § 28, a numero 316: quem lector con sulat, videatque etiam curiosas Castellani, ad varia [Col. 0633A] Juliani symbola, aliaque ad diffusissimum ejus cultum spectantia, notationes, jam semel et iterum supra citatas, quae et ipsae in Supplemento non erunt inutiles. Tillemontius pauca suggerit tomo V, pag. 799 et 809, occasione Juliani Cilicis, qui an cum hodierno confundendus; an potius hic noster Antiochenus, vel Antinopolitanus, Syrus vel Aegyptius dicendus sit, adhuc sub judice lis est. At enim, qui Julianos ea causa confundi postulant, quod uterque sub Martiano praeside passus dicatur, viderint illi, an non accedere debeat Julianus alter, a Floro productus XI Januarii, qui etiam sub Martiano praeside, sed in Achaia, et in carcere peremptus est. De Martiana jam dici coeptum est in Variantibus. Constat eam hodie apud Hieronymianos notam non esse, neque enim Martialem ibi positum pro Martiana, accipi posse existimamus: nec satis verisimile est, eam sub Mariani nomine ibi reperiri XI Julii. Quod autem V Idus Julii ab aliquibus reponatur, ex [Col. 0633B] codicum abbreviationibus oriri facile potuit. Non magis nota est Martiana apud Bedam, Florum, aut Rabanum. Restat itaque, ut a Romano parvo primum signata sit, nomine nonnihil deformato; In Mauritania Caesariensi, Macrae virginis et martyris. Ado [Col. 0634A] nomen puritati suae restituit, sed actibus caruisse ex eo conjicitur, quod elogio, quantumvis brevi, careat. Noster plura non profert, quam in Viennensi repererit, in quo etiam convenit Notkerus. Porro eamdem Martianam esse, quae hic et mense Julio colitur, rectissime censuit Baronius, neque licebit Hispanis ex una geminam facere, nisi certiora producant monumenta, quam quae ex Bivario aut ei similibus desumuntur. Caetera huc spectantia vide apud Bollandum, Castellanum et Tillemontium tomo V, a pag. 263. De ultimis martyribus vix est quod dictis superaddam. Ex Hieronymianis accepti sunt, sed male ab Usuard. compositi, nec melius ab interpolatore Pratensi restituti. Veram Usuardi lectionem a nobis repraesentatam non dubito, qualem et Wandalberti versiculus exhibet:
ANTUERP.-MAJ. annuntiationem primam retulit VI hujus, hic in aliis duabus purus est, sed alteram alteri praeponit. Cum hoc codice convenit Usuardus, insertus Agonibus martyrum (cujus operis solus Januarius invenitur) in quo etiam Julianus, etc., VI hodie vero, et Martiana, et Smyrnenses diserte ponuntur.
ROSWEYD: «Apud Antiochiam, Juliani martyris et Basilissae conjugis ejus. Hi itaque sanctissimo voto casti conjuges aliquot annos vixerunt pariter, carnem suam virginem servantes; monasteria autem de rebus suis, quia erant parentibus et genere clarissimi, [Col. 0633C] instituerunt, ut ad decem millia monachorum pater Julianus fieret, Basilissa vero multarum virginum mater. Quarum multitudinem cum jam victricem praemisisset ad Dominum, ipsa quoque post multa exercitia quievit. Julianus vero a Martiano praeside tortus, jubente eo, a militibus gladio caesus est, cum Celso puero, supradicti praesidis filio. Eodem die, Antonii, Anastasii martyrum cum Marcionilla martyre, uxore praesidis. Eodem die sanctae Marcianae virginis et martyris.»
CENTULEN. Julianum et socios etiam signavit VI Januarii. Hodie sic habet: «In Asia apud Zmirnam, sanctorum Vitalis, Revocati et Fortunati. Caesarea Mauritaniae, sanctae Marcianae, virginis et martyris.»
BRUXELLEN., post imperatoribus, sic prosequitur: «Et sub Marciano praeside, post passionem sanctorum martyrum Juliani, et Basilissae conjugis ejus, quorum passionis dies VIII Idus Januarii recolitur. [Col. 0633D] Anthonius presbyter, Anastasius, et Celsus puer, una cum Marcionilla matre ejus, uxore Marciani praesidis, atque alii plures passi sunt.» Satis apta est ea martyriorum partitio, sed in quo fundata? Sequitur de Smyrnensibus, et Martiana, pure.
HAGENOYEN., post, uxore ejus, pergit: «Qui Julianus decem millium monachorum pater exstitit, qui omnes igne combusti sunt; ad quorum exequias angeli in coelo auditi sunt in eodem loco. Basilisca vero mater fuit mille virginum, quae etiam pro Christo combustae sunt: et ipsa Basilisca ante obierat in pace, Julianus vero a Marciano praeside fustibus caeditur, deinde incarceratur, digiti ejus manuum, et pedum ligmis [ Rosweydus in Adone restituit liciniis] oleo infusis ligantur, et accenduntur, postea decollatur. Post quos Anthonius presbyter, Anastasius, et Celsus puer, qui Spirae requiescit in kathedrali ecclesia, una cum matre sua, atque alii plures diversis poenis interempti sunt.» Caetera pura sunt, nisi quod in fine habeat, cum Fortunato diacono.
[Col. 0634B] ACQUICINCT., nec diaconi in fine habet, nec martyrum, sed adjicit, cum aliis tribus, Suspicor, nomina non recte collata, adeoque codicem hunc, ut saepe solet, ita etiam hic convenire cum Pratensi.
VICTORIN., pro Martianae, legit Marinae.
MATRIC. CARTUS. ULTRAJ., incipit: «Martianae virginis et martyris. Wilhelmi Bituricensis episcopi, nobilis genere, qui a pueritia Deo servivit. Juliani martyris et Basilissae virginis, cum caeteris multis martyribus.» Notabis Willelmum Bituricensem ab aliis passim recoli die sequenti. Vide ibi Acta.
DIVIONEN.: «Coenobio sancti Benigni, juxta Divionense [Col. 0634C] castrum, natalis sanctae Paschasiae virginis et martyris.» Citatur hic, extractum ex codice istius coenobii, ex quo plura habemus.
FLORENTIN.: «Anconis, sancti Marcelli. Apud civitatem Bituricensem, sancti Guilielmi episcopi et confessoris.» Additur ibi in fragmento membraneo ms. «Consecratio ecclesiae sancti Laurentii de Florentia, quae consecrata anno Domini MLX a Domino Nicolao papa II. Olim episcopus Florentinus fuit. »
EDITIO LUBECO-COLON., post passiones leguntur, inserit: «Et licet vero matrimonio fuerint copulati, tamen clam in virginitate vitam finierunt. Ex quorum etiam collegio,» etc., satis pure. De Martiana, additur: «Quae in Caesarea, Dianae simulacrum confregit, et bestiis tradita, pro Christo tandem a Leopardo exanimatur.» Smyrnensibus addit Diaconi martyrum. «Eodem die, beati Agetii confessoris.» Vide Praetermisso. «Treveris, inventio sancti Symeonis [Col. 0634D] confessoris.»
GREVEN: «In Africa, Jocundi, Quinti, Saturi martyrum.» Ex Hieronymianis, vel Rabano, hinc inde sanctos aliquos decerpit, quos plerumque incuriose divellit, vel transportat. Sic pergit: «Eodem die beati Marcellini [ sic legendum non Marcelli, ut supra ], Anconitani episcopi, de quo beatus Gregorius narrat I Dialogorum, quod ipso contra ignem vehementissimum a ministris (quia ambulare non valebat) opposito, ignis omnino refriguerit. Item, sancti Agecii confessoris. An non Agritii, de quo VI et iterum XIII Jan. Treveris, inventio sancti Simeonis confessoris. Bartwaldi, archiepiscopi Cantuariensis confessoris. In Cancia Adriani abbatis confessoris. Ipso die, Felani abbatis et confessoris.»
MOLAN. Aliis litteris textui inserit Adonis verba de casto conjugio, de institutis monasteriis, de monachis, et virginibus eorum disciplinae subjectis, qua supra retulimus in codice Rosweydino. Deinde in fine minutioribus typis: «Divioni, sancta Paschasiae [Col. 0635A] virginis, cujus meminit Gregorius Turonensis.» Sequitur Marcellinus cum elogio ex Greveno supra. «In Cantia, Adriani abbatis, et confessoris. Bertunaldi archiepiscopi Cantuariensis et confessoris, quorum meminit Beda in historia gentis suae.» Meminit sane, sed monet Castellanus, non Bertunaldum, nec Bertwaldum, ut Grevenus, sed Berechtwaldum cum praefato Beda, aut Brithwaldum cum Gocelino [Col. 0636A] appellandum esse. Illum consule in notis hoc die pag. 153. Editiones posteriores idem habent de Adriano abbate, quod in priori, idem est in textu, sed caetera omnia exclusa sunt. Quorum loco ponitur: «In Nortmannia, depositio beati Waningi confessoris. Hic nobile monasterium Fiscanense fundavit, et Leodegarium exulem fovit.»
Apud Antiochiam sub Diocletiano et Maximiano, natalis sanctorum Juliani, et Basilissae virginis, quorum mirae passiones leguntur. Ex quorum etiam collegio venerabilis multitudo sacerdotum, et ministrorum ecclesiae Christi igne cremata est, quae ad eos confugerat propter immanitatem persecutionis. Post quos Antoninus presbyter, Anastasius et Celsus puer una cum matre, atque alii plures passi sunt. Mauritania Caesariensi, sanctae Martianae virginis. Apud Smirnam, sanctorum Vitalis, Revocati, et Fortunati. [ Apud Bouillart . . . . . passi sunt. [Col. 0631B] Observat Castellanus coaicis ipsius inspector, verba sunt Sollerii, ex praetenso illo autographo avulsum olim folium, subinde vetusto etiam charactere restitutum, in quo ea mutatio facta sit. Cum caeteri Usuardini codices habeant: Apud Smirnam, sanctorum Vitalis, Revocati et Fortunati: aliud est folium, fateor: an alia manus, dubito: certe idem litterarum ingenium, eadem utriusque scripturae aetas. Forte folio lituris correctionibusve sordidiori aliud subrogaverit Usuardus; praesto non fuerit idem scriptor. Neque temere id conjicio. Nam ubicunque [Col. 0631C] Dervensis codex dissidet a Pratensi, in isto liturae sunt; aut si nitida pagina est, manum, aequalem quidem, sed tamen aliam animadverto. Cujus rei causam inquirenti haec visa est probabilis et perpetuo [Col. 0632B] auctorum usu comprobata. Antequam Usuardus dictaret Martyrologium, multa correxerat, post dictatum multa: cum sordidius factum esset folium, quam ut commode scriptura legi posset, avulso folio, aliud substituit. Itaque Vitalem, Revocatum et Fortunatum concede ad primum pertinuisse autographum. In secundo locum cesserunt Revoluto et Firmino. Unde petiti fuerunt? Ignoro. Nova in dies sanctorum Acta e bibliothecarum angulis emergunt. Emergent fortasse quae Usuardus vidit. Ad Revolutum et Firminum ex Africanis aut Smyrnensibus [Col. 0632C] esse, quos hoc die consignant caetera Martyrologia, id affirmari non potest, nisi forte ἀναλφάβητος Usuardus fuerit. Nam neque numerus convenit, neque ulla nominum inter se necessitudo est. BOUILLART. In Affrica sanctorum martyrum Revoluti et Firmini cum aliis tribus.]
Sumitur ex Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Belini I editione, Greven., et Molan.
[Col. 0635B]Cogor scribere Nichanoris cum codicibus melioris notae, Greveno, et aliis; quem scribendi modum Usuardum secutum existimo, tametsi nominis etymon ferat, ut sequamur Romanum parvum et Adorem, qui forte a Rosweydo correcti sunt, sicuti Usuardus a Molano. Post, de septem primis, visum est Belino apponere, quod forte in Adone invenerat, nempe diaconibus; patet ex aliis codicibus, Usuardi simplicitas. Molanus legit gloriose coronatus, sed alii passim cum manuscriptis, gloriosissime coronatus, quae in Adone conjuncta sunt cum Apud Cyprum [Col. 0636B] hoc modo, apud Cyprum gloriosissime coronatus est, unde datur intelligi cruenta morte martyrii lauream consecutum. Usuardi transpositio incertum Castellano reliquit, utrum ea coronatio ad martyrium, an ad coelestem gloriam referenda sit. Pro Thebaide, natalis, heremitae, ad coelum alii scribunt Thebaida, natale, eremitae, ad coelos, verum hujusmodi minutias in decursu negligendas, satis supra indicavi, et ita quidem, ut nec nobis stabilis scribendi modus esse possit, variantium saepe codicum, vel ipsos errores sequentibus.
[Col. 0635B]Qui in Adone inter apostolorum festivitates una ferie, diversis licet diebus referuntur, hi apud Graecos simul collecti sunt XXVIII Julii, nempe Prochorus, Nicanor, Timon et Parmenas. Haec sub unum aspectum hic ponere volui, ut una indicem quatuor hos diaconos, Hieronymianis, Bedae et caeteris [Col. 0635C] antiquis ignotos, primum ab auctore Romani parvi, pro mero, opinor, arbitrio, in certos dies fuisse distributos. Unde ab Adone, Usuardo et Notkero, accepti hodie coluntur; Prochorus IX Aprilis, Timon XIX Aprilis, Parmenas XXIII Januarii, ut suis locis erit repetendum. Itaque Nicanoris prima positio uni Romano parvo debetur: Et in Cypro, Nicanoris de VII diaconibus. Quae in Adonis Martyrologio vix immutata sunt, et tertio duntaxat loco signata, cum apud utrumque primo loco agatur de Paulo. Undenam Ado breve suum elogium inter Festivitates extraxerit, necdum comperi, neque enim Acta ulla prodita sunt, nec quidquam etiam recentissime invenit Tillemontius tomo II, pag. 70, nisi quod cum Bollando respueret. Si tamen Adonis verba expendantur: Apud Cyprum gloriosissime coronati, haud dubium, quin de martyrii laurea, quantumvis aliunde incerta, intelligenda sint, id quod nonnulli codices nostri auctiores rotundius expressere. Usuardus [Col. 0635D] forte timide, saltem subobscure loqui visus est, dum utrumque Adonis textum commiscens, ejusdem phrasim non satis clare transposuit, Notkero ductoris mentem pressius insequente. De Paulo sic meminit primo loco Romanum parvum: In Thebaida, sancti Pauli eremitae. At Pauli celebritas antiquior est, a [Col. 0636B] Beda nimirum prius in sacris tabulis consignata, ubi brevi ornatur elogio, a Rabano paululum aucto, ab Adone, et ex hoc a Notkero transcripto, sic tamen ut hic pro CXIII male legerit XCIII, facili lapsu ex litterarum numeralium transpositione. Noster autem Adonis elogium ita contraxit, ut solam aetatem, et [Col. 0636C] in eremo commorationem excluserit. Hactenus pro textu nostro, quem et genuine Usuardinum esse constat, et ex Adone ferme ad verbum acceptum. De Actis non loquor, vitae geminae, a Bollando editae, illustratae et vindicatae, nihil magnopere est quod a recentioribus, aut opponi, aut supperaddi possit. Sed quid causae esse dicemus, cur Melchiadem papam omiserit Ado, a Beda, quem describebat, imo et ab Hieronymianis aliisque antiquis disertissime notatum? Rursus unde Hyginius substituitur, vetustioribus omnibus incognitus? Malo fateri ignorantiam, quam conjectando hariolari. Est praeterea in eodem Adone quarto loco, adventio sancti Hermetis martyris. Sed annuntiationes illae ambae ab Usuardo plane reticentur. De adventione Hermetis legi possunt Rosweydi annotationes ad Adonis Martyrologium pag. 225, et indiculus noster Praetermissorum hoc die. Cur in Romano moderno Paulus ad XV Januarii translatus sit, cum priores omnes dies alio officio [Col. 0636D] ecclesiastico impediti sint, clarius est, quam ut explicatione indigeat. Wandalhertus sic hodie Melchiadem et Paulum conjungit.
ANTUERP.-MAJ., servato Usuardi ordine, Adonis textum ei ferme supponit: «Natale beati Nichanoris, qui unus fuit de septem diaconibus primis. Hic gratia fidei, et virtute admirande (admirandus), apud Cyprum gloriosissime coronatus est, ibique venerabiliter sepultus. In Thebaida, natale beati Pauli primi heremitae, qui a sexto ( omissa est vox decimo) aetatis suae anno, usque ad centesimum tertium decimum, solus in eremo permansit. Cujus animam, etc.»
ROSWEYD.: «Apud Thebaidem, natale . . . Qui a XV [Col. 0636D] aetatis suae anno usque ad CIII solus, etc. Ygini papae et confessoris.» De quo vide Auctaria die sequenti. «Item Romae, Melchiadis papae et confessoris.» Consule Praetermissos. «Apud Cyprum, beati Nicanoris, qui fuit unus de septem diaconibus.»
ANTUERP., MAX-LUBEC. et UGHELLIAN, passim conformes, puro Usuardo superaddunt: «Romae, Melchiadis papae. Bituricas, sancti Guilielmi episcopi et confessoris.» Quem ultimum recentiori manu adjectum invenio codici PULSAN. hoc modo: Eodem [Col. 0637A] die apud Bituris, natalis sancti Ullmi, archiepiscopi et confessoris.»
MUNERAT., caetera etiam purus, ita finit: «Bituricas, natalis sancti Guillermi, ejusdem urbis archiepiscopi, vita et miraculis gloriosi.» Huic plane similis est Usuardus ille, quem Agonibus martyrum immistum diximus.
ANTUERP-MAX., LOVANIEN., LEYDEN., BELG. et edit. ULTRAJ.-BELG., in Paulo etiam Adoniani sunt, ut supra, sed habent, sexto decimo. Tum inserunt secundo loco: «Romae, sancti Agatonis Papae.» Tertio loco de Nicanore, pure. In fine: «Apud Bituricas, natale beati Wilhelmi, episcopi et confessoris, vita et miraculis gloriosi.»
ULTRAJECT. et LEYD-LAT., proxime superiores excedunt in eo, quod de Paulo adjiciunt: «Pallium autem ejus de foliis palmarum contextum, idem Antonius suis usibus, in omnibus solemnitatibus vendicavit. Hujus sancti viri vitam cum Hieronymus descripsisset, ait: Obsecro, ut quicunque haec legerit, [Col. 0637B] Hieronymi peccatoris meminerit, cui si Dominus optionem daret, multo eligeret tunicam Pauli cum meritis ejus, quam purpuras regum cum regnis suis.»
ALBERGEN. et DANIC., eadem omnia habent, sed praeterea de Agathone superaddunt: «Qui octogesimus primus post beatum Petrum, sedit annos quinque, menses sex, dies quindecim.» Vide Acta.
CENTULEN.: «In Cypro, beati Nichanoris, qui unus fuit de septem diaconibus primis, et martyrio vitam complevit.» In Paulo Adonianus est, sed ponit, «a quinto decimo aetatis anno, etc.»
BRUXELLEN. In Nicanore satis purus, sic pergit: «Romae, natale sancti Iginii papae et confessoris. Qui clerum componens, officia per gradus distribuit, et ut baptizandum, seu confirmandum patrinus levet, constituit. Et Romae, sancti Melchiadis papae. Qui prohibuit, ne die Dominica jejunium ageretur.» De [Col. 0637C] Paulo nihil novi affert. Tum: «Item Romae, beati Agathonis papae. Qui dum quemdam leprosum oscularetur, ille statim mundatus est.» De Wilhelmo, ut supra.
HAGENOYEN. in Nicanore etiam satis purus est. Tum: «Romae, Agathonis papae, qui in sede Apostolica [sedit] annos quinque et menses sex. Hic constituit, ut distinctus sit habitus virorum, et mulierum in vestibus, et in crinibus. Iste papa condemnavit illos, qui negant in Christo duas esse voluntates, et duas operationes, in concilio Constantinopolitano. In Thebayde, Pauli primi heremitae et confessoris. Qui accusatus a sororio suo, qui haereditatem illius habere voluit, quod Christianus esset, fugit in heremum: primo quidem necessitate, ut mortem carnis evaderet, sed tandem necessitate utitur in voluntatem, et XCVII annis in spelunca quadam latuit, ubi ille soli Deo vacavit, et ubi a Deo pane coelesti passus est. Cujus animam . . . Pro cujus gloria Anthonius laetabatur, [Col. 0637D] et pro morte illius plurimum recreabatur. Cujus corpus mortuum Anthonius flexis genibus, manibus in coelum protensis, invenit, et auxilio leonis sepelivit.»
[Col. 0638A] AQUICINCT.: «Romae, Hygini papae. Hic constituit clerum, et distribuit gradus.» Haec sunt Adonis.
VICTORIN. et REG. SUEC., signatus num. 130: «Romae, sancti Melchiadis papae.»
MATRIC.-CARTUS.-ULTRAJ.: «Pauli primi eremitae. Nicanoris diaconi, et martyris, unius de septem primis. Polieucti martyris.» Remittitur ad XIII Februarii. «Et Nearci.» Hunc non novi. Tum de Vitali, etc., ex die praecedenti.
REG. SUEC., sub num. 428: «Item Bituricis, natalis beati Guillelmi confessoris et archiepiscopi, qui multis claruit miraculis.»
IN VATICAN., sub num. 5949, deest Nicanoris Adjicitur: «Romae, sancti Melchiadis papae. Et natalis sancti Gregorii Nazianzeni, in sancta Sophia.» Quod est monasterium Beneventi.
FLORENTIN.: «Apud civitatem Bituricensem, sancti Guilielmi episcopi et confessoris.»
REMENS. ecclesiae SS. Timothei et Apollinaris: [Col. 0638B] «Ambianis, translatio corporis sancti Firmini episcopi et confessoris.» Qui utpote junior, confessoris cognomentum habet: sed mirum, de eo nihil haberi in nostro Ambianensi.
EDITIO LUBECO-COL. primo loco de Paulo eadem habet, quae ULTRAJECT. et LEYDEN. De Agathone etiam ut ibi, etc. In Nicanore satis pura est. De Wilhelmo rursus, ut citati codices.
BELINI editio altera in hoc deficit, quod de Paulo, non Usuardina, sed Adoniana sit.
GREVEN.: «Eodem die, sancti Guillelmi, quem nos Germani Wilhelmum dicimus, Bituricensis archiepiscopi, ordinis Cisterciensis, vita et miraculis clari. Erat iste sanctus fere semper hilaris et jocundus, quod quibusdam displicebat austeris. Item, beati Agathonis papae et confessoris. Qui octavus decimus post Petrum ( palpabilem anachronismum nemo non videt ) sedit annis quinque, mensibus sex. Item beati Gregorii papae X et confessoris.» De [Col. 0638C] cujus canonizatione pridem Romae actum est, et rursus agitur. Denique: «Polieucti martyris.»
MOLAN.: «Bituricas, natale sancti Guillelmi, ejusdem, etc., Ambianis, translationis sancti Firmini episcopi et confessoris.» Vide dicta. De Melchiade, simpliciter. «Eodem die, elevatio corporis sancti Vuasnulfi confessoris.» Deinde typis minoribus: «Castro Divionensi, sanctae Floridae virginis, cujus meminit Gregorius Turonicus.» In secunda et tertia editione, non capio, ob quam causam Usuardum turpiter mutilet, expuncto Pauli elogio. Post eremitae, de suo adjicit litteris Italicis: «sed transfertur post octavas Epiphaniae ad diem decimum quintum mensis ejusdem.» De Melchiade, et Florida in hisce non loquitur: sed ex Graeco suo Horologio substituit: «Die decima, sancti Domitiani episcopi Melitinae. Et sancti Marciani presbyteri, et oeconomi magnae ecclesiae.» Quod aut quale extractum ex dicto Horologio habuerit Molanus, aut quis ei versionem suggesserit, [Col. 0638D] nescio; certe fontem non consuluisse, ex multis patet, ut alibi diximus: exemplo hic sit omissus is, qui primo loco ponitur, Gregorius episcopus Nyssenus.
Apud Cyprum, beati Nichanoris diaconi de septem primis, qui gratia fidei, et virtute admirandus, gloriosissime coronatus est. In Thebaide, natalis beati Pauli primi heremitae, cujus animam inter apostolorum, et prophetarum choros ad coelum ferri ab angelis sanctus Antonius vidit.
Ita Praten., Herinien., Tornacen., Antuerp-Maj., Pulsanen., Centulen., Antuerp., Max-Lubec. et Ughellian., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0637D]In Antuerp-Maj. ad Salvii, additur martyris. Lego, In hujus; ut Nostrum ex Adone sumpsisse, puto, tametsi sensus nitidior videretur, si cum Beda scriberem in cujus, ut habent Rabanus, Notkerus, et [Col. 0638D] Usuardini codices plures, tum mss. tum excusi, ut Centulens., Brux., Hagen., Munerat., Belin, etc. Carthaginis scribunt Belin., Grev., Mol. et alii, rectius codices multi cum Beda Carthagine, at puriores [Col. 0639A] codices nostri exigunt Cartagini, ut habetur in textu, quamvis exactior orthographia stet pro Carthagini, ut scripsit Ado. Post Alexandriam inseruit Antuerp.-Maj. natale, etc. Dubium non est quin sit scribendum Severi, quamvis Torn., Ant. Max.-Lubec. et alii ponant Severini; ut Muneratus legit Salini, Belin. Silvii pro Salvii. Sed nulla major variatio, quam in nomine Leucii, quod Usuardus hic recte posuit, forte ex codicibus Hieronymianis Adonem corrigens, qui praeeuntem, sed errantem Romani parvi [Col. 0640A] auctorem secutus fuerat. Ex codicibus nostris alii scribunt Leuci, Lencii, Leuticii, alii Genucii, Leontii, Loucii, Euthitii, etc., aperto, ni fallor, amanuensium errore. Mirus est Pulsan. codex in distinguendis tribus ultimis sanctis, ita scribens: Apud Alexandriam, sancti, Leucii episcopi et confessoris. Item apud Alexandriam, sanctorum confessorum Petri et Severini, quorum gesta habentur. Quo tamen modo difficultas non tollitur mox discutienda.
[Col. 0639A]Salvii memoriam in sacris Fastis antiquissimam probat imprimis Kalendarium Carthaginense a Mabilione vulgatum, a Ruinartio recusum, in quo hoc die clarissime legitur: Sancti martyris Salvi. Apographa Hieronymiana aliis cum martyribus immiscent, utique non Hispanis, sed [Col. 0639B] Africanis, siquidem in iis codicibus contineatur. Ut ut fuerit, reliqui Martyrologi de eo seorsim, et solo meminere, ut Beda, ex quo Ado, ex hoc Usuardus immutata phrasi transcripserunt: ubi observari velim, annuntiationem apud eos ita positam, ut de mortis genere nihil elici queat. Atque hic aperte Romanum parvum Bedae posthabuit Viennensis noster, cum in priori diserte legatur: In Africa, Salvii martyris. Et vero Salvium martyrem dici oportere non Kalendarium solum et Hieronymiana apographa jam citata evincunt, sed id ex Posidio demonstrat Bollandus, sanctum nostrum ab alio cognomine, sed eo haeretico Donatista, accurate distinguens. Mirandum prorsus quod Rabanus Bedam describens, Salvio tribuat titulum confessoris, contra vero Notkerus, qui hunc et adonem prae oculis habuit, martyrem asserat. Wandalbertus nihil in utramvis partem definit, dum canit:
ROSWEYD. incipit ab Alexandrinis satis pure. Deinde: «In Africa, Salvii episcopi. In cujus natali, etc., Item, beati Gregorii Nazianzeni episcopi.» In Praetermissis bene remittitur ad IX Maii. Tum: «In Aquilegia, Paulini Patriarchae.» Vide Acta.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN. et LOVANIEN., de caetero puri, sub finem annuntiant: «Romae, [Col. 0639D] natale sancti Igini, Iginii et Higini, papae et martyris.» Quibus ex Adone addit BELIN.: «Hic composuit clerum et distribuit gradus.»
ALBERG. et DANIC. plusculum adjiciunt: «Qui octavus post beatum Petrum, annis quatuor et mensibus tribus salubriter gubernans Ecclesiam composuit clerum et distribuit gradus, consummatoque martyrio, tandem sepultus est juxta corpus beati Petri.»
AGONES MARTYRUM in fine: «Romae passio sancti Hygini papae, qui Telesphoro martyri in pontificatu successit.»
LEYDEN.-BELG. et editio ULTRAJ.-BELG. in principio Hyginum ponunt, quem primus codex octavum post beatum Petrum, alter decimum pronuntiat. Uterque vero in fine Hyginum denuo repetit, eodem plane modo quo habent codices mediae notae.
BRUXELLEN. primo loco refert Alexandrinos satis pure: Tum: «In Africa, sancti Salvii confessoris [Col. 0640C] et martyris. In cujus, etc.» Quae plane nova est annuntiandi formula.
HAGENOYEN. in textu satis purus, plura habet de Hygino, sed quae praeter jam dicta, aut inferius dicenda commemorat, referri non merentur.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ. Salvium episcopum facit.
CODEX VATIC. 5949, praeter Hyginum adjicit Nicanorem [Col. 0640D] ex die praecedenti. Deinde: «Natalis sancti Leucii episcopi et confessoris.» Qui procul dubio Brundusinus erit.
ALTEMPS., in Anglia auctus: «In Britannia, apud Leoministiam, passio Ethewoldi regis.»
STROZZ.: «Eodem die, gloriosissimi sancti Gregorii episcopi Nazianzeni et confessoris, magistri sancti Hieronymi, magnae sanctitatis viri, vitae et virtutis.» Forte in S. Sophia, ut heri dictum est ex codice Vaticano. Vide supra.
EDIT. LUBECO-COL. sic incipit: «In Oriente, sancti Balthasar regis, et antistitis, qui hac die obdormivit in Domino, divino sacrificio in ecclesia prius celebrato ac sumpto.» Praeter ea quae de Hygino jam diximus, sic habet: «Hic constituit, ut unus patrinus, vel una patrina suscipiat puerum lavatum a fonte baptismatis; similiterque in confirmatione. Consummatoque martyrio, tandem sepultus est juxta corpus beati Petri in Vaticano.» Tum ita concludit; [Col. 0641A] «Eodem die, sanctorum Eugencii et Felicitatis martyrum.»
GREVEN., ait Balthasarem «tertium fuisse inter tres magos;» de reliquo convenit cum dictis, addens de suo: «Hoc etiam die, vel secundum aliquos sequenti, festiva memoria agitur trium insimul Magorum.» De Hygino asserit, «in persecutione Severi martyrio coronatum:» melius HAGEN. Antonium scripsit, volens dicere Antoninum, ut Bollandus post Romanum statuit. De Eugentio et Felicitate supra. «Item secundum catalogum Sanctorum, natalis beati Salvii episcopi Ambianensis, alias Engolismae civitatis, et discipuli ejus, martyrum, qui secundum alios passi sunt VI Kal. Julii.» En confusionem manifestam, quae forte Baronio occasionem praebuit hoc die collocandi Salvium Ambianensem cum titulo martyris, qui tantum confessor fuit, ut recte posuit Bollandus, hunc tamen diem perperam servans, cum ad XXVIII pertineat, ut bene observavit Rosweydus in epistola saepe laudata, his verbis: «Quaeritur, [Col. 0641B] 1. unde Baronius Salvium Ambianensem episcopum hoc die Martyrologio inseruerit? Habeo vetus Martyrologium ms. quod eum XXVIII Octobris ponit. 2. quomodo eum vocet martyrem, cum tantum fuerit confessor, Martyrologio jam citato attestante; 3. cum in notis dicat de eo agere Sigebertum anno Domini 801, et idem repetat XXVI Junii, cum agit de Salvio Engolismensi, qui martyr fuit, satis indicat Salvium Ambianensem episcopum, et Engolismensem a se in unum conflatos.» Porro de Engolismensi, [Col. 0642A] seu potius incertae sedis episcopo, quem «in portu Valentianas» XXVI Junii refert Usuardus et alii passim, vide Acta Junii ad praesatam diem: et de Ambianensi hodierno plura alia a Bollando curiose in commentario praevio notata.
Pergit GREVEN.: «Item Paulini patriarchae Aquilegiensis. In Setynvelt, Honoratae virginis.» De hac et illo consulatur Bollandus. «Item ibidem, translatio Sanctorum Potentini diaconi, Felicii presbyteri et Simplicii militis, martyrum.» Vide Acta XXIII Junii.
MOLAN. in prima editione Belini verba de Hygino descripsit, et alio minori charactere adjecit: «Anastasii monachi et confessoris, de quo Gregorius Dialogorum lib. I, cap. 8.» At in posterioribus, auctior prodiit, ubi expuncto Anastasio, supposuit: «Virgorniae, sancti Eguini episcopi et confessoris. Die undecima sancti Patris Theodosii coenobiarchae.» Dehinc minori charactere: «Coloniae, obitus Jasparis tertii Regis, festum duplex. Caesareae Palestinae, [Col. 0642B] sancti Petri ascetae, id est religiosi, sive monachi, qui saepe rogatus, ut adolescentiae suae parceret, eorum exhortationibus neglectis, per ignem velut aurum purissimum, fidem in Christum excelso animo probavit.» Recte, ni fallor, opinatur Bollandus inter hujus diei praetermissos, non alium hunc esse, quam Absalmum, seu Abselamum, aliis Balsamum, etc., de quo ad diem III hujus mensis et hic supra abunde dictum.
In Africa, natalis beati Salvii. In hujus natali sanctus Augustinus verbum fecit ad populum Cartagini. Apud Alexandriam, sanctorum confessorum Petri, Leucii, quorum gesta habentur.
Ita legunt Herinien., Tornacen., Antuerp-maj., Rosweyd., Pulsanen., Antuerpien., Max-Lubec. et Ughellian., Albergen., Brugensis. Munerat., Belin., Greven., Molan. et Agones martyrum. Quibus adde [Col. 0642C] codices omnes in praefatione citatos, quatenus textum referunt, exceptis Pratensi et Aquicinctino, ut statim dicam.
[Col. 0641D]Rosweyd. nonnihil a puritate deficit, dum sic incipit: Sancti Satyri martyris, civis Arabiae, qui, etc. Usuardus certo legit Apud Achaiam, ut in Adone reperit qui Bedam secutus est, tametsi in Romano parvo inveniret, Antiochiae. Quid in Beda et Adone significet civis Arabiae hactenus quaeritur: ego cum purissimis nostris codicibus, tum manuscriptis tum excusis, eas voces omisi, nec dubito, quin id ab Usuardo factum fuerit, idque merito; neque enim, ut bene advertit Castellanus, recte quis regionis alicujus, sed urbis civis dicitur. Sunt qui cum Rosweydo et Belino scribunt, exsufflasset in illud; sed articulam in, quae addi posset, nulli puriores codices habent, uti nec supradicti antiquiores Martyrologi. Antuerp.-Maj. ante sancti Arcadii, inseruit, natale. Porro Archadii a me in textu scriptum nemo miretur, cum lectionem codicum sequi profitear.
Controversia est super loco passionis sancti Arcadii, [Col. 0642D] quem apud antiquiores Martyrologos, ex quibus sua Noster accepit, nusquam reperies. Acta Achaiam diserte exprimunt, in qua regione verosimillime passum martyrem existimo, ut dicetur in Observationibus. Hic solum agitur de positione in Pratensi, et, qui eum sequitur, Aquicinctino adjecta, nempe, in Caesarea Mauritaniae: sed quae in nullis aliis codicibus, quorum longam seriem in praefatione exhibuimus, in nullo, inquam, Usuardino codice apparet. Est nihilominus, qui, codicis illius praetense-autographi auctoritate, pro dicta positione certat, ut iis compertum, qui Castellani notam legerunt pag. 178. Amica ea super re, priusquam hoc opus serio aggrederer, disceptatio epistolaris inter nos fuit; atque hoc loco se prodidit viri erudissimi pro tuendo amato sibi codice studium. Cum enim inter alia, observationibus ejus objecta, hunc ei locum produxissem, nec effugio pateret locus, huc demum rediit ejus oratio, quam ex epistola Gallica [Col. 0643A] ad me data XXIX Novembris 1709 Latine reddo: «Fieri potuit, inquit, ut qui hic primus codicem Pratensem descripsit, cum alias non nosset Caesareas praeter Cappadociensem et Palaestinam, putarit Usuardum memoria lapsum, dubioque perplexus, utram Caesaream praeeligeret, utramque excluserit, nude substituens: Eodem die. » Quam haec responsio rem non conficiat, nemo, opinor, non perspicit. Viderat et legerat, quisquis scriptor ille fuerit, Caesaream [Col. 0644A] Mauritaniae alibi, et novissime ab Usuardo expressam IX Januarii: et tertio post die, si superis placet, eamdem ipsam Caesaream, tanquam ignotam expunxerit. Malim ego dicere quod res est, codicem nempe Pratensem, et hic et pluribus aliis locis in praefatione supra enumeratis, pure et genuine Usuardinum non esse, ac proinde merito hodie germanorum codicum numero a nobis exclusum. Qua de re pluribus alibi actum est.
[Col. 0643A]Hoc iterum die Bedam Romano parvo praetulisse dicendus est Ado, si vera ejus sit lectio, In Achaia, et non potius Antiochiae, ut habent bina exempla a Bollando citata. Certum puto Romanum parvum simpliciter scripsisse Antiochiae, Satyri martyris, quod Hieronymianorum phrasim non redolet. Vetustissimum, et, ni fallor, etiam purissimum hic est Epternacense, in quo solum legitur: In Achaia, Cyriaci, Moscenti, Saturi, absque elogio, quod subinde [Col. 0643B] ex Beda acceptum, sed plane deformatum, in alios Hieronymianos codices importune et contra eorum stylum intrusum est, attamen ab Acherio ex Corbeiensi a se edito non fideliter expunctum; merito quaerente Florentinio, istud apographum in Spicilegio non integre fuisse redditum. Vera textus nostri propago ex puro Hieronymiano in Bedam, ex hoc in alios defluere videtur. In Beda autem satis probabiliter censuere Henschenius et Papebrochius plene et integre scriptum fuisse: In Achaia, Cyriaci, Mosanti, Saturi civis Arabiae, etc., quemadmodum ex eo transumpsit Rabanus. At Viennensis, forte ecgraphum nactus, in quo solum legeret: apud Achaiam, B. Saturi, etc., eumdemque reperiens in Romano parvo, exclusis duobus prioribus, unum nobis reliquit; quem inde desumens Usuardus, in posteriores omnes transfudit: sic tamen, ut quod ei redundare videbatur, civis Arabiae, omnino expunxerit. Quod vero notat Castellanus, Flori inadvertentiam, Adonem [Col. 0643C] et Usuardum in errorem induxisse, ex praeconcepta opinione supra refutata oritur, non enim Florus, ut cuivis clare patet, sed Beda ipse Adoni et forte Usuardo praeluxit. Ad verum martyrii locum quod [Col. 0644A] attinet, tandiu de eo disceptabitur quandiu deerunt Acta, ex quibus is solide determinari queat: nec liquet hactenus unde elogii sui materiam Beda acceperit. Interim nobis sufficiat et genuinam Usuardi sententiam et ejusdem derivationem ostendisse. Wandalbertus (vere an falso, non disputo) solum hodie Cyriacum Achaiae tribuit, cujus versiculum ita contra Molanum restituit Bollandus:
ANTUERP-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., DANIC. et EDITIO ULTRAJ-BELG. post, Satyri martyris addunt, civis Arabiae; et annuntiationibus duabus, quas ex Usuardo puras habent, interponunt: «In Aegypto, sanctorum Petri, Aventini et Castoli.» Accepti sunt procul dubio ex aliquo Hieronymiano apographo, praetermissis sociis Philoromo et Zotico.
BRUXELLEN. in prima habet, ut proxime citati. Secundo loco etiam de Petro, Aventino, etc. Tum: «In civitate Nichomedia, passio sanctorum Pastoris et Victoris.» Remittuntur ad XXIX Martii. Sequitur [Col. 0643D] de Arcadio, pure. In fine: «Item sancti Firiaci episcopi.» De quo vide Praetermissos.
HAGENOYEN. in toto textu habet ut superiores, immista annuntiatione Petri, Adventini, etc. Tum: «Item [eodem] die, Polinecti [Polyeucti] Candidi et Florini martyrum, igne combustorum. Item Romae via Lavicana, coronae militum quadraginta, quos [quas] sub Galieno imperatore, pro confessione verae fidei, percipere meruerunt.» Sed hi martyres ex sequenti die huc perperam retracti sunt. Ita forte amanuensis in aliquo vetustiori codice invenerit, vel propria oscitantia transposuerit. Id vero magis mirandum in Baronio, qui utroque die eas coronas collocavit; deceptum opinor a manuscripto codice sancti Cyriaci, quo plurimum se usum fatetur, ubi milites ii quadraginta, Africanis quatuor Zotico, Modesto, Rogato, Castulo (si tamen Africani sunt) male conjunguntur, cum ex purioribus Hieronymianis apographis, manifeste pertineant [Col. 0644C] ad sequentem diem, ut cum Usuardo ibi referemus.
CENTULEN., solitus abbreviator, ita habet: «Apud Achaiam, sancti Satyri martyris. Eodem die, sancti Archadii martyris.»
AQUICINCT. De positione sancti Archadii «in Caesarea Mauritaniae,» jam abunde supra diximus. Sequitur: «Civitate Nicomediae, passio sanctorum Pastoris et Victoris.»
MATRIC-CARTUS-ULTRAJ.: «Martianae virginis et martyris. Notatur in margine Tatianae, cum Rom.»
[Col. 0644D] AUGENSIS: «Civitate Nicomediae, passio sancti Pastoris et Victoris.»
ALTEMPS.: «Civitate Nicomediae, sanctorum Pastoris et Victoris.» Tum addit: «Apud monasterium beati Petri apostoli, quod vocatur Pire muthe, depositio beati Benedicti abbatis. Cujus Vitam Beda sacerdos conscripsit.» Locus ab aliis vocatur Wirimundae: vide Bollandum et etiam Castellanum in notis, pag. 183.
EDITIO LUBECO-COL. solito purior est, neque enim sanctum ullum adjicit, sed sub finem elogii sancti Satyri, post decollatus est, subdit, a cultoribus ejusdem.
GREVEN.: «Joannis episcopi, alias papae et martyris. In Aegypto, Aventini et Castoli: Eugenii papae primi, confessoris, qui omnibus amabilis, et benignus, praesedit circa annum Domini DCLI.» Melius scripsisset DCLIV vel DCLV. Vide II Junii in Actis. «Item, beatae Claudiae matronae Romanae.» De [Col. 0645A] hac et Joanne papa vide Bollandum in Praetermissis.
MOLAN., typis minoribus: «Sanctorum martyrum Eutropii lectoris, Tygrii presbyteri et Olympiae, sanctae matronae, de quibus in Historia Tripartita libro X.» De duobus primis agit hodie Bollandus. Olympiam remittit ad XVII Decembris. Vide Castellani notas a pag. 179. Sequitur: «Benedicti confessoris, primi abbatis Vutrimundensis in Anglia, Cujus Beda se conscripsisse fatetur historiam.» Vide homiliam a Bollando editam. Posteriores editiones sic legunt: «Vuirimundae in Anglia, sancti Benedicti primi abbatis. Item, sancti Joannis episcopi Hierosolymitanae ecclesiae, ordinis Carmeli professoris.» Quaerit Bollandus in Praetermissis quis hic sit Joannes episcopus Hierosolymitanus, eo inclinans, ut ex Palaeonydoro credat intelligi Joannem II [Col. 0646A] vulgo, ordine XLIV, sub cujus nomine venit famosus liber de Institutione monachorum, de quo hic pluribus agere supersedeo, cum abunde dicta sint a magistro nostro Papebrochio, in Tractatu chronologico de patriarchis Hierosolymitanis, et in Responsionibus ad exhibitionem errorum variis locis, de quibus consule indicem operis. Ultimo loco in his editionibus a Molano ponitur: «Die duodecima, sanctae martyris Tattianae:» quae hic de more accepta est ex Horologio Graecorum. De Actorum ejus cum aliis confusione vide Bollandum hoc die, et Castellanum pagina 176. Demum praeter morem in fine reperitur Wandalberti versus:
Apud Achaiam, natalis beati Satyri martyris, qui transiens ante quoddam idolum, cum exsufflasset illud, signans sibi frontem, statim corruit, ob quam causam decollatus est. Eodem die, sancti Archadii martyris, genere et miraculis clari. [ Apud Bouillart.: [Col. 0641C] Quem Archadium Caesareae in Mauritania passum esse tradit eo loci Usuardus, hunc in Achaia passum testantur tum Archadii ejusdem acta, tum alia etiam Usuardi Martyrologia. Quid ex hac pugna colligemus? Codicem nostrum, ut Sollerio videtur, Usuardi manu exaratum non esse? Minime gentium. Sed Usuardo vel ignota penitus fuisse, vel non visa haec sancti Archadii Acta; indeque in eum incidisse errorem quem alii postmodum ejus Martyrologii scriptores emendarint. Usuardi porro in manus venire potuerunt codices nonnulli in quos eo irrepsit facilius idem error, quod ea aetate vulgaris fuisse [Col. 0642C] videatur. Plures Ruinartius noster Act. select. Mart., pag. 590, laudat, nominatimque Colbertinos duos, unum R. R. P. P. Fuliensium alterum Remigiano monasterio Hincmari Rhemensis episcopi dono datum in quibus sanctum Archadium Caesareae in Mauritania passum esse legitur. Eidem monasterio largitus quoque est idem antistes exemplar tractatuum S. Zenonis Veronensis episcopi, quorum trigesimus nonus libri primi sic inscribitur; De natale S. Archadii qui habet natale pridie Id. Januar. in civitate Caesareae in Mauritania. BOUILLART. In Caesarea Mauritaniae sancti Archadii, martyris genere et miraculis clari.]
Ita Praten., in prima puritate Herinien., Tornacen., Munerat., Greven., Molan. et Agones martyrum.
[Col. 0645B]Inter codicem Heriniensem et reliquos ea hoc die dissonantia est, quod iste caetera quidem integerrime Usuardi textum referat, sed cum provinciae Rhemensis fuerit, ut alibi ostendimus, id singulare habet quod Remigii sui annuntiationem caeteris primo loco praefigat, et pro episcopi, inferat Francorum apostoli. Scribo Galieni, ut passim codices habent, licet in nonnullis secunda manu id correctum inveniam. Tornacen. pro verae fidei posuit Christianae fidei. Idem: Pictavis civitate, beati Hilarii, omisso, natalis, sed praeferenda communior uti et purior textus nostri lectio. Typographorum vitio fortasse tribuendum quod apud Munerat. non legatur metropoli. Greven. et Molan. de Remigio, post episcopi, addunt [Col. 0646B] et confessoris. In Molano autem post confessoris' non habetur viri, et apud Grevenum post merito credulitatis, deest suae. Scripsit olim Bollandus in Pratensi codice hoc die legi: In monte Verziaco, sancti Viventii confessoris. Quo ex capite vetustatem illius impugnat. Sed id refellit Castellanus, tum in notis pag. 200, tum per litteras ad me datas, diserte asserens illa verba codici Pratensi recentiori manu esse adjecta, quod in antigrapho nostro explicatum non erat, atque adeo Bollando, qui aliud nunquam viderat, condonandum. Hac causa superius notavi me Pratensem codicem inter genuinos computare, sed cum hoc addito, in prima puritate.
[Col. 0645C]Coronae militum XL meminerunt Hieronymiana omnia a Florentinio vulgata, in quibus etiam exprimitur via Lavicana, praeterquam in Lucensi, ubi via Latina. De illis nihil in Beda aut ejus sequacibus Floro et Rabano. Porro coronam non magis hic quam prima Januarii martyrem esse clarius ostendit Romanum parvum, dum ita loquitur: Romae, via Lavicana, militum XL, sub Gallieno imperatore; quae ex hoc ab Adone descripta sunt, praefixo militibus nomine coronae, quod a Nostro servatum est, sed mutato, ut patet, casu et numero, nam qui in Adone videtur esse genitivus singularis, is in Usuardo rectus est in plurali numero, contra communiorem sanctos annuntiandi modum: caetera etiam paraphrastica elegantia modice ampliata sunt. Nimium, nisi fallor, sapere voluit Notkerus, et hic et I Januarii coronam a militibus segregans; et quidem hodie Secundum Hieronymianorum in Secundinam commutans, hoc plane modo: Romae, etc., Secundinae, Coronae et militum quadraginta, sub Gallieno [Col. 0645D] imperatore. Quae de inclytissimo Pictaviensi antistite Hilario dicuntur, ea a Beda primum scripta sunt, ab Adone nonnihil aucta, et ex hoc a Nostro accepta, ubi rursus ex collatione perspicis Flori [Col. 0646C] phrasim ab Adoniana et Usuardina plurimum discrepare. Notkerus Adonem hic etiam, non Rabanum secutus est. Romanum parvum brevissime posuerat: Pictavis, sancti Hilarii. Hieronymiana autem: Pictavis, depositio S. Hilarii episcopi et confessoris: ubi observa confessoris appellationem peculiari sensu ab Hieronymo aliisque PP. Hilario tributam, ut notavit etiam Florentinius. Caeterum gloriosissimi catholicae fidei contra Arianos assertoris Acta diligentissime illustravit Bollandus; Castellanus paucula curiose adnotavit, at rem omnem fuse complexi sunt eruditissimi PP. Benedictini in nova Vita a se concinnata et postremae Hilarii operum editioni, a se itidem curatae praefixa; nec minus accurate Tillemontius tom. VII, a pag. 432. Praetereundum non est metricum Wandalberti encomium.
De Remigio, celeberrimo altero Galliarum praesule, [Col. 0646D] nihil hodie antiquiores memorant, si Florum in Bedae auctario excipias, qui sanctum brevi elogio, sed ab Usuardino diversissimo, prosequitur. Apographa Hieronymiana, nescio ob quam causam, [Col. 0647A] Remigii, vel Remedi depositionem transferunt ad XV Januarii, iterumque cum reliquis omnibus Martyrologis annuntiant I Octobris, Germano, Vedasto et Platoni conjunctum nulla facta mentione translationis, ut ibi dicetur. Certum est Kalendis Octobris Remigii festivitatem recoli, ut habet Martyrologium Romanum, sic tamen, ut notet Motherius noster in nuperrima versione Gallica, id intelligendum de locis ubi ritus Romanus receptus est, cum Remis totaque Rhemensi dioecesi, et religioso et solemni cultu, seu, ut loquimur, de praecepto, hac die Remigius celebrari consueverit, quamvis et ibi et tota [Col. 0648A] Gallia officio duplici ipsis illis Kalendis Octobris honoretur. Plurima alia Remigium ejusque res gestas spectantia vide apud Clar. Castellanum in primo suo Bimestri a pag. 223. Ultima Adonis commemoratio est de Vero, Viennensi episcopo, sed haec ab Usuardo omissa, ut non semel in decursu factitatum invenies, praesertim dum de Viennensibus episcopis agitur. Rationem divinet, qui voluerit. Verum quae ab ipso Usuardo relicta sunt, in Auctariis, ut plurimum restituta a posteris invenimus, ut de Vero, cujus nomen hinc inde immutatum est, mox videbimus.
[Col. 0647A]PRATEN. Jam diximus in eo codice recentius adjectum: (In monte Verziaco, sancti Viventii confessoris.)
ANTUERP.-MAJ. in prima Adonianus est, simpliciter scribens: «sub Galieno imperatore.» In secunda [Col. 0647B] purus est. Tertiam sic corripit: «Remis, natale sancti Remigii episcopi et confessoris.» Vide Adonem Mosandri.
ROSWEYD. in XI militibus etiam pure Adonianus est. Tum litteris rubris majusculis inserit: Oct. Epiph. De Hilario, recte. Tum: «Apud Viennam, sancti Severi episcopi, qui praesedit ecclesiae post sanctum Eventium.» Haec ex Adone accepta sunt, sed corrupto nomine. Tum: «Remis, translatio sancti Remigii archiepiscopi et confessoris.»
PULSANEN., in textu non omnino castigatus, secundo loco inserit: «Eodem die, octava sacratissimae Domini, ac Salvatoris nostri apparitionis.» In fine autem adjicit: «Hujus tamen sancti viri festum celebratur Kalendis Octobris.» Vide Observationes.
ANTUERP., MAX-LUBEC. et UGHELLIAN., toto textu satis puri, in fine adjiciunt: «Verziaco, natale sancti Viventii confessoris Christi. Ipso die, sancti Longisi, vel Longisii confessoris.» Bollandus Leogisolum [Col. 0647C] vocat, queriturque nihil se de eo aliud nactum praeter nudum nomen in Martyrologiis. Vide Castellanum, pag. 200 et 201, ubi Launogisilus, etc.
ANTUERP.-MAX., LEYDEN., ALBERGEN., DANIC. et editio ULTRAJ. BELG. incipiunt: Octava Epiphaniae. In XL militibus et Hilario puri sunt. Sequitur: «Remis metropoli, depositio sancti Remigii episcopi, viri eximiae virtutis. Hujus translatio agitur Kalendas, vel Kalendis Octobris.» Tum: «Treveris, sancti Agritii episcopi et confessoris, admirandae sanctitatis, et doctrinae viri. Qui cum esset Antiochenae civitatis praesul, ad petitionem sanctae Helenae, missus est a Silvestro papa ad Treveros convertendos, qui post tempora sanctorum Eucharii, Valerii et Materni ad pristinum paganismi vomitum ex magna parte redierant: ubi vir sanctus, ut alter Eucharius, populum ab antiquo errore ydolatriae [idololatriae] eripuit, ibique in pace vitam finivit.» Soli Rabano inter antiquos notus est Agritius, quem mavult Bollandus [Col. 0647D] Agraecium dici. In vero Adone eum Baronius non reperit, censetque etiam Mosander adjectitium esse: qui citatur Beda, genuinus non est. De patriarchatu Antiocheno videatur Bollandus. Pauca alia notavit Castellanus pag. 198. «Versiato, natale S. Vincentii confessoris Christi. Ipso die, sancti Longisi confessoris.» Non Longini, ut Albergensis.
LOVANIEN. differt a prioribus quod omittat longiorem de Agritio historiam.
CENTULEN. in prima Adonem sequitur. Tum: «Pictavis, sancti Hilarii episcopi, et confessoris, fide et virtute magnifici. Remis Francorum metropoli, depositio sancti Remigii archiepiscopi et confessoris. Ambianis, inventio sancti Firmini episcopi.»
BRUXELLEN. incipit: «Octava Epyphaniae Domini.» Secundo loco de Agritio fuse, ut supra. Tum: «Remis, depositio sancti Remigii archiepiscopi, viri eximiae virtutis, qui hac die feliciter migravit ad [Col. 0648A] Dominum.» Sequitur de Hilario, fere pure. De XL martyribus agit ultimo loco. Demum adjicit: «Apud Viennam, sancti Severi episcopi, qui post beatum Evencium, ecclesiae illi digne praesedit.» Vide haec supra, et purius in ipso Adone. «Vertiaco, sancti Vincentii confessoris Christi. Ipso die, sancti Longisi [Col. 0648B] confessoris. Item sancti Firmini episcopi.»
HAGENOYEN.: «Octava Epiphaniae. Isto die, ut Chrysostomus dicit, specialis est memoria trium regum. Quorum primus obiit orando in Circumcisione, alius in Epiphania, tertius vero hodie. Et quia tunc illorum memoria agi non potest, ideo nunc Constantinopolitana Ecclesia illorum agit memoriam et festum.» Quomodo haec concordent cum dictis superius de tribus magis, equidem non video; sed satis usitatum est codicis hujus auctori mira afferre, quae nusquam alibi reperias; nedum quaerere velis, cum saepe nec verisimilia sunt. De Agritio, superius dicta nonnihil interpolavit. Sequitur de Hilario, et Remigio etiam paulo auctius. De Viventio et Longiso, ut supra.
ACQUICINCT.: «Ambianis, inventio corporis beati Firmini episcopi et martyris.»
VICTORIN. et REG. SUEC., signatus num. 130: «Eodem die, sancti Potiti.»
[Col. 0648C] MATRIC.-CARTUS.-ULTRAJ.: «Octava Epiphaniae. Hilarii episcopi et confessoris. Remigii episcopi et apostoli Francorum, eximiae sanctitatis. Viventii confessoris.»
BIGOTIAN., qui fuit Patrum Coelestinorum, signatus P. 5: «Eodem die, Longisii confessoris.»
CODEX D. DU CHEVAL., signatus B: «Verziaco, natale sancti Viventii,» etc., et de Longiso ut supra.
IN VATICAN. num. 5949, deest Remigii, adjicitur: «Natale sancti Potiti martyris.»
ALTEMPS.: «In Scotia, civitate Glasguensi, sancti Kintengerni sive Mungunti episcopi et confessoris.» Vide Grevenum.
FLORENTIN. praeter memoriam Viventii et Longisi: pro quo Longii scribitur, sanctam referunt aliis ignotam: «Romae sanctae Demitriae martyris, quae sub Juliano apostata passa est, et a sancto Joanne presbytero est sepulta juxta palatium Juliani.» Excusus [Col. 0648D] habet Luceani.
CODEX CASTRI KAROLI: «Dedicatio basilicae sancti Petri Balmensis coenobii.»
EDITIO LUBECO-COL. incipit: «Octava Epiphaniae Domini.» In XI militibus et Hilario satis pura est. Tum: «Remis metropoli, depositio sancti Remigii episcopi, viri eximiae virtutis et sanctitatis. Hic Francorum gentem idolorum cultui deditam, una cum rege eorum convertit ad Christum, et septuaginta annos et eo amplius in episcopatu explevit. Hic inter caetera miracula puellam a morte suscitavit.» De Agritio habet quae superius descripta sunt. Deinde de Viventio sic loquitur: «Verziaco, natale sancti Viventii presbyteri et confessoris Christi, qui ad praedicationem beati Gregorii credidit. Quem centesimo vigesimo aetatis suae anno defunctum, apud Gravionem castrum beatus Maxentius abbas sepelivit.» De Longisio, ut supra.
BELIN. initio habet de octava, et in fine subdit: [Col. 0649A] «Ipso die Versiacho monasterio, sancti Vincentii confessoris;» pro Viventii.
GREVEN. post Octavam de Agritio fere agit, ut supra. Tum: «Vernaco, natale sancti Juventii presbiteri, et confessoris. Qui Samaritanus genere in pueritia conversus, vita et miraculis clarus, anno vitae suae CXX apud Gravionem castrum, ubi sanctus Hilarius Pictavensis locum ei manendi dederat, a beato Maxentio abbate sepultus est.» Videatur Bollandus hoc die, et Castellanus in notis a pag. 198. De Vero, ut Ado. «In Scotia, sancti Kenthegerni episcopi Glascoensis, et confessoris. Longitii confessoris. In Eistadensi coenobio, beatae memoriae Godefridi comitis Capenburgensis.»
MOLAN. in prima et puriori editione adjicit: «Octava Epiphaniae. Ipso die Versiacho sancti Viventii [Col. 0650A] confessoris. Treberis, beati Agritii episcopi et confessoris. Hic dum esset patriarcha Antiochenus, per beatam Helenam, ob roborationem fidei catholicae, ad eamdem urbem transmissus est.» Tum, minoribus typis: «In territorio Leodiensi, obiit Jutta [Ivetta] reclusa, vidua valde sancta.» Editiones posteriores denuo corruptae sunt. Praefigitur aliis litteris Octava Epiphaniae. In textu expunctum hic est Hilarii elogium, additumque: Differtur in diem sequentem. In fine, de Viventio et Agritio, ut in priori. De Vero, ex Adone. Tum ex Horologio: «Die decima tertia, sanctorum martyrum Hermyli, et Stratonici.» Demum typis minoribus, de Kentegerno ex GREVEN. Quam in priori Juttam vocavit hic scribit Juetam.
Romae via Lavicana, coronae militum quadraginta, quas sub Galieno imperatore pro confessione verae fidei percipere meruerunt. Pictavis civitate, natalis sancti Hilarii episcopi et confessoris, qui ob catholicam fidem quadriennio apud Phrygiam relegatus, inter alias virtutes, fertur quod mortuum suscitaverit. Remis metropoli, depositio sancti Remigii episcopi, viri eximiae virtutis. Cujus sanctitatis praeconium, merito credulitatis suae, gens Francorum debitae venerationis cultu celebriter recolit. [ Addit. Bouillart., cursivo charactere: [Col. 0645B] Verba haec, In monte Verziaco, etc., a recentiori manu adjecta esse Castellanus recte observavit. Quod additamentum tamen sola Bollando causa fuit, [Col. 0646B] cur Heriniensem Pratensi codice existimaret esse puriorem. BOUILLART. In monte Verziaco, sancti Viventii confessoris.
Ita scripsisse Usuardum probant Herinien., Tornacen., Greven. et Molan., qui purum referunt, et [Col. 0650B] alii permulti, qui in paucis differunt, ut infra patebit.
[Col. 0649B]Lego presbiteri, non episcopi, ut Pratensis, qui titulum hunc apposuit contra codices prope omnes, tum manuscriptos, tum excusos. Nec auctoritatem facit quod in codice Aquicinctino recentiori manu scriptum sit, posse episcopum dici, cum certum sit eam dignitatem, licet oblatam, nunquam a sancto [Col. 0649C] acceptatam fuisse. Sunt qui martyrem dicant, inter quos Belin., nonnihil ab aliis discrepans dum scribit, sancti Felicis in Pincis, presbyteri et martyris. De eo titulo videndus Bollandus et scriptores alii infra citandi. At quod additur, in Pincis, eruditos non modice vexat. Legendum puro in Pineis, ut censet diligens harum rerum scrutator Castellanus. Verum utrovis modo legas, ad Nolanum ea positio minime pertinet, ut accurate discutit Bollandus Commentarii praevii § 6. Item Ruinartius inter sincera et selecta a pag. 255, in admonitione praevia. Diversitas est in descriptione testimonii Pauliniani. Greven. et Molan. habent: De quo scribit Beatus Paulinus episcopus. Pulsanen., De quo scribit, etc. Praten. legit antistes Paulinus. Sequor Herinien. et Tornacen. et Pratensem ipsum, quod positionem verbi attinet, et sic puto legisse Usuardum, non solitum verbis eorum se astringere quos describebat. Cocleis scribunt omnes, quid purior orthographia exigat, dicere supersedeo. Eductus sit legit Beda, [Col. 0649D] legunt puriores omnes codices, quidquid Pulsanen. et alii habeant, eductus est; in eodem codice est Efrasii, scribo cum aliis omnibus Eufrasii, exceptis Greven. et Molan., qui male Eufrosii. Alii mallent [Col. 0650B] Euphrasii. Si radicem Graecam appelles, quasi a φράζω etymon ducat, non magnopere obluctabor, quamvis probe sciam plurima hodie nomina per φ enuntiari, Latine ph, quae sane littera in Francicis, Hispanicis, Germanicis aliisque nominibus plane redundat. Quidni enim rectius Alfonsus, Arnulfus, [Col. 0650C] Adolfus, Rodolfus, et id genus alia, sic scribantur, quam per φ Graecum, cum quo nullam prorsus affinitatem contraxerunt. An contraxerit Eufrasius ex Observationibus statuere poteris.
Superest variatio praecipua, qua rursus Pratensis codex a reliquis deflectit, secundam annuntiationem sic formans: Item eodem die, sancti Felicis presbiteri et confessoris. Vides sanctum ambiguum et indeterminatum, quem Usuardus, mea quidem sententia, hoc die non posuit. Ego proinde reliquos codices omnino praehabendos censeo, quibus conformis est textus noster, quomodo Usuardum scripsisse mihi semper persuasum habui. Nihilominus ne opinioni propriae nimium fidere viderer, volui praetensum autographum per Castellanum consulere. Is vero 21 Julii 1709 respondit deprehendisse se inductam in praefato codice seu erasam priorem annuntiationem, sive ea Eufrasii fuerit, sive cujuscunque alterius, et positam desuper alteram Felicis presbyteri et confessoris, merito a nobis rejectam. Putat etiam deletum [Col. 0650D] in prima nomen presbiteri, et inscriptum episcopi, unde rursus patet genuinum esse nostrum Usuardi textum; et qua parte Eufrasium memorat, ex Hieronymianis acceptum, ut videbis infra.
[Col. 0649D]Tam illustrem encomiasten nactus est Felix Nolanus, ut vel ex eo capite semper tota Ecclesia catholica fuerit nominatissimus. Kalendarium Carthaginense in editione Mabilionis eum recte collocat XIX Kal.; male Ruinartiana, XVIII, expressis his terminis, sancti Felicis Nolensis. Est et verosimiliter idem apud Frontonem et Allatium. Sacramentaria [Col. 0650D] invenies apud Florentinium, quibus accedere potest quod ab annis paulo plusquam triginta edidit Joseph Maria Thomasius, nuper S. D. N. papa Clemente XI in purpuratorum numerum adjectus. Accinunt Martyrologia omnia, imprimis Hieronymiana: Nolae Campaniae, S. Felicis, vel passio S. Felicis, ubi tangi vides difficultatem pridem examinatam, sitne [Col. 0651A] martyris, an solum confessoris titulo insigniendus; de qua re vide Bollandum et post eum Florentinium aliosque jam citatos, aut brevi citandos. Ut paucis dicam, competit uterque titulus, ad utramque sancti gloriam comparatus, quod hic fusius explicare opus non est. De episcopatu in Variantibus diximus. Romanum parvum sic habet: Nolae, Felicis presbyteri, in Pincis sepulti. Unde fortasse Adoni data occasio, longiori sua historia Felices confundendi, quod eum fecisse Bollandus ostendit, feceruntque et codices nostri aliqui, nimium in hac parte Adoniani. Notkerus eamdem fere viam ingressus est, Adonem hic denuo potius quam Rabanum imitatus. Elogium breve, elegans et verum Felici concinnavit Beda, qui sancti Vitam, a Paulino versibus illigatam, soluta oratione reddidit. Atque hoc ipsum est elogium quod ex ipso Noster, relicto Adone, descripsit. Rabanus Bedam etiam de more sequitur, sed dum praeter Nolanum nostrum, Felicem alterum illius germanum [Col. 0651B] accersit, evitata Adonis Charybdi, in Scyllam incidit, ut ex Bollando facile intelliges. An scopum melius attigerit Florentinius, Felices suo modo distinguens, in Supplemento erit examinandum; ubi usui esse poterit Ruinartii admonitio superius laudata, et Vita Gallice a Tillemontio eruderata, tomo IV, a pag. 226. Haec de Felice Nolano, seu mavis Pauliniano satis dicta sint, saltem pro hoc nostro instituto. Wandalberti versiculos accipe:
PRATEN. De ejus auctario jam abunde diximus. Notari hic meretur quam diversis modis Felix ille alter, quiscunque sit, annuntietur.
ANTUERP.-MAJ. de Felice Nolano multa ex Adone describit, quod et alii codices faciunt; sed ne frustra hic charta impleatur, ad ipsum fontem remittimus. De Eufrasio non loquitur, sed secundo loco sic habet: «Eodem die, natale sancti Cleri diaconi de antiquis, qui post multa tormenta in mare praecipitatus est.» Vide VII Januarii. Tum: «Apud Spoletum, passio sancti Pontiani martyris, tempore Antonini imperatoris, sub judice Fabiano.» A multis codicibus huc retractus est Clerus, forte quod Rabanum secuti fuerint. Vide Usuardum XIX Januarii.
ROSWEID. idem habet de Pontiano. Deinde etiam de Felice Nolano plura ex Adone.
AGONES MARTYRUM. Usuardus, qui hic insertus est, primam annuntiationem puram refert, sed omisso etiam Eufrasio, alteram sic fingit: «Item Romae, passio alterius Felicis presbyteri, qui dicitur Felix [Col. 0651D] in Pincis.»
MUNERAT. agit de solo Felice Nolano pure, nihil praeterea, forte quod dubitaverit utrum Eufrasium an alium Felicem praeferret.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC., puri in textu, post Eufrasii episcopi adjiciunt Cleri diaconi, sine copula.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN. et LOVANIEN. incipiunt a Pontiano cum eo ipso elogio quod ab Usuardo refertur XIX Januarii, ut hic describere opus non sit. Secundo loco: «Romae, via Portuensi, loco qui Pincis dicitur, natale sancti Felicis presbyteri et martyris. Qui Diocletiani et Maximiani imperatorum tempore, capitis amputatione, gloriosa morte coronatus est.» Oedipo opus est ad discernendos Felices, quorum duos hoc die apud Bollandum invenies, septem alios inter Praetermissos. Caeterum Portuensis ille, tanquam Adaucti socius, ad XXX Augusti remittitur. [Col. 0652C] Non recte, opinor, nec video quo id fundamento Bollandus dixerit.
ALBERGEN. de Pontiano nihil habet, incipit a Felice Portuensi, de quo, ut praecedentes. In Nolano purus. Tum: «Eufrasii episcopi et Cleri diaconi.»
DANIC. incipit eodem modo et in reliquis convenit praeterquam in fine, ubi cum aliis quatuor sic habet: «Eufrasii episcopi, et Cleri diaconi et martyris, unius de antiquis, qui post multa tormenta in mare praecipitatus martyrium consummavit.»
LEYDEN.-BELG. et editio ULTRAJECT.-BELG. Pontianum habent primo loco, sed expuncto plane elogio. In caeteris, ut superior et quatuor alii.
CENTULEN.: «Apud Nolam Campaniae, sancti Felicis confessoris. Apud Spoletum, sancti Pontiani martyris, temporibus Antonini imperatoris. Eodem die, sancti Cleri diaconi et martyris de antiquis. Ipso die, sancti Eufrasii episcopi.» Ut de Clero semel dicam, is hodie a Floro etiam ponitur, diverso iterum elogio ab Usuardino, quod retulimus VII Januarii, [Col. 0652D] ubi videsis observationem nostram.
BRUXELLEN. recte et pure incipit, sed post eductus sit, addit: «Quique post gravia quae pro Christo patienter tormenta tulerat, felicia regna ipse vere felix conscendit, sepultusque est juxta urbem in loco, qui dicitur Pincis, ubi virtutibus fulget. Apud eumdem locum, Felicis presbyteri, fratris praecedentis. Qui pro confessione Christi fortiter certavit: sed Ecclesia ipsum confessorem potius quam martyrem tenet.» De his satis dictum est. Sequitur: «Romae via Portuensi, loco qui Pincis dicitur, sancti Felicis, etc.,» ut supra. Item de Clero, quem Cletum vocat, de quo etiam satis. Denique in Eufrasio purus est.
HAGENOYEN. omnes excedit, nam de Nolano, post eductus est, haec superadjicit: «Deinde indomitis mulis alligatus, tandiu per omnes plateas civitatis trahitur, donec corpus ejus exungulatur a scapulis [Col. 0653A] usque ad cingulum, etc.» Hoc specimen sufficiat. De Felice Portuensi, Eufrasio et Clero, ut supra. Demum de Pontiano, post martyrium consummavit, subdit: «Cujus ossa de Spoleto translata sunt Mediolanum, et de Mediolano Trajectum inferius.»
AQUICINCT. cum Pratensi convenit in expungendo Eufrasio. Hoc tamen discriminis est in Felice quod in illo prima manu solum scribatur, «sancti Felicis presbyteri, etc.,» quibus recentior calamus addidit, «martyris, Romae sub Diocletiano:» verosimiliter, ut de Portuensi haec dicta accipias. Hic ferme solus cum Pratensi tribuit Felici Nolano titulum «episcopi.»
VICTORIN. et REG. SUEC., sub num. 130: «Spoleti, sancti Pontiani martyris.» Male scribunt Potiani et Pociani.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJEC.: «Felicis in Pincis confessoris. Pontiani martyris festum celebre in civitate (nempe Ultrajectina) propter praesentiam [Col. 0653B] corporis ejus, quod est in ecclesia sancti Martini.» Quae ad marginem adjiciuntur.
In Vatican. num. 5949 deest Eufrasii. Adjicitur: «Natale sancti Felicis in Pincis. Beneventi, sancti Memoris episcopi.» Hic aliis ignotus est, et a Bollando inter Praetermissos computatur.
FLORENTIN.: «Romae, sancti Felicis in Pincis martyris.» Tum STROZZIAN.: «In Sardinia, beati Ephyli [ vel Ephysi] «martyris.» Alii Ephysium vocant aguntque de eo postridie.
EDITIO LUBECO-COL. incipit a Felice Portuensi, inferens praeter dicta, quod, «Dracco judice praesidente, capitis, etc.» De Nolano, post eductus est, addit: «Tandem pace reddita, ad ecclesiam suam rediit, et ibi in pace quievit. Nunc Dominica die, etc.» In quibus Ado Felices confudit. Tum: «Eodem die, sancti Eufrasii episcopi, et Cleri diaconi. Item, inventio sancti Firmini episcopi et martyris.» Addere [Col. 0653C] poterat cum Greveno, Ambianis. Bollandus die praecedenti (nam et ibi Firminus recurrit) inter Praetermissos Firminum Ambianensem cum Usuardo ad XXV Septembris remittit. Hoc die agit de alio sancto Firmino Gabalitanorum episcopo, de quo Castellanus pag. 247.
BELIN. editio altera in fine habet: «Eodem die, sancti Eufrasii episcopi et Clari diaconi.»
GREVEN.: «Cleri diaconi. Romae via Portuensi, loco qui Pincis dicitur, natalis sancti Felicis presbyteri et martyris, germani beati Felicis, de quo supra. Hic sub Diocletiano et Maximi. Dracco judice praesidente, post equulei tormenta, capitis, etc. Apud Spoletum, sancti Pontiani martyris, quem Usuardus infra XIV Kalend. Februarii ponit, die quo (ut aliquibus placet) sepulti, hoc vero passus fuit.» Adonem indicat, apud quem ita legitur XIX Januarii: «Consummavit autem martyrium XIX Kalend. Februarii, et sublatum corpus ejus a Christianis, [Col. 0653D] sepultum est XV Kal. Celebris vero dies ipsius agitur XIV Kal. ( ita legit Rosweydus, non XVI, ut citat Castellanus ) Februarii, quando iterum sacrum ejus corpus mutatum est.» Et tunc forte translatum. Sequitur in Greveno: «Viennae, sancti Eoldi episcopi et confessoris. Vel Cadeoldi,» ut diximus supra: «Ambianis, inventio sancti Firmini, etc.»
MOLAN., litteris Italicis: «Passio S. Pontiani martyris pretiosi, temporibus Antonini imperatoris, sub [Col. 0654A] judice Fabiano, cujus reliquiae habentur in Trajecto inferiori.» Dein Caldeolum nominat; tum charactere minori: «Mediolani, sancti Datii episcopi magnae sanctitatis, de quo in Dialogo B. Gregorii.» Additur in secunda et tertia editione: «Hic ponitur cum pluribus ejus loci episcopis in Litaniis Ecclesiae Mediolanensis. In agro Turonico, sanctarum virginum Maurae et Brittae, de quibus meminit Gregorius Turonensis.» De his virginibus agit Bollandus cum Martyrologio Gallico die sequenti.
Posteriores editiones adjiciunt: «Die decima quarta, sanctorum Patrum in Sina et Rhaithi interfectorum:» recte numero indefinito; nam dum Baronius eum determinavit, ansam dedit huic Rosweydi observationi, in citato ms. repertae. Totam, ut jacet, lectoris curiositate dignam judicavi. Textus Baronii: «In monte Sina, sanctorum triginta octo monachorum, a Saracenis ob Christi fidem interfectorum.» In notationibus: «Triginta octo monachorum, [Col. 0654B] Graeci etiam de iisdem agunt in Menologio. S. Nilus abbas, qui dictorum martyrum, suo tempore coronatorum, res gestas conscripsit, cum de his agit: Mortui sunt, inquit, post septimum diem Epiphaniae Domini, qui est decimus quartus mensis Januarii. At paulo inferius: Interempti quoque sunt alii, multis ante temporibus, quorum quoque commemorationem propter viae longitudinem, et eorum, qui congregantur, multitudinem, eodem die peragunt. » Ad haec ita Rosweydus:
«Duo hoc die notanda: 1. In textu hic poni triginta octo monachos, qui in notationibus dicuntur interfecti tempore Nili, cum Baronius existimavit Nilum de his triginta octo monachis agere, cum ait: Mortui sunt post septimum diem Epiphaniae Domini. Nec enim hoc de triginta octo monachis, in Sina jam olim interfectis, intelligendum, sed de incerto numero monachorum tempore Nili interfectorum. Nam triginta octo illos monachos longe ante tempora [Col. 0654C] Nili, seu Anastasii imperatoris, ponit Menologium Sirleti, atque horum Nilus obiter tantum meminit, his verbis: Interempti sunt quoque alii multis ante temporibus (nempe Diocletiani imperatoris et Petri Alexandrini, ut habet Menologium), quorum quoque commemorationem propter viae longitudinem, et eorum, qui congregantur, multitudinem, eodem die peragunt. 2. Ex verbis proxime citatis colligitur triginta octo illos monachos non passos XIV Jan., sed alio die, quia tamen XIV Januarii Patres in Sina conveniebant, ut celebrarent festum monachorum tempore Nili interfectorum, quorum certus numerus non exprimitur, ne cogerentur secundo convenire alio die, quo triginta octo illi veteres monachi erant interfecti, cum et iter longum esset, et multis molestia subeunda esset, celebrarunt simul et eamdem memoriam, quo annue recurrebat festum monachorum tempore Nili interfectorum, qui dies erat XIV Januarii.» Haec hactenus a Rosweydo satis accurate observata [Col. 0654D] sunt. Vide plura de utraque martyrum classe a Baronio conjuncta, apud Bollandum in Actis, et Castellanum in notis ad hanc diem, pag. 244. Quae post Bollandum de utraque supradicta martyrum classe, vel a Combesisio, vel a Possino, vel ab aliis subinde edita sunt, sive Graece sive Latine, Supplementum augebunt. Vide interim appendicem ad tomum I Januarii, a pag. 1113.
Apud Nolam Campaniae, natalis sancti Felicis presbyteri [ Bouillart., episcopi] [Col. 0649B] Et hic oculos habuit Castellanus. Spatiolum, ubi prima manu legitur episcopi, erasum fuit. Item secundi sancti Felicis annuntiatio in litura jacet, saltem haec verba: Item eodem die. An Usuardo satis fuerit S. Felicem episcopum designatum atque electum a populo fuisse, ut illum episcopum diceret, quaerere non est animus. Non mentem, sed verba praestare debeo. Quod alium addit Felicem, si culpa [Col. 0650B] est, non solius Usuardi fuit. Ado ipse duorum Felicium acta permiscuit, quorum alterius alterum fratrem esse dixerunt alii ante Usuardum Martyrologi. Dolenda sors ejus, qui duces minime tutos secutus est; et hac in re erga Usuardum eo aequior debet esse Sollerius, quo ipse manifestius culpa tenetur, quam in illo reprehenderet. BOUILLART. et confessoris, de quo beatus scribit Paulinus, quia cum a persecutoribus in carcerem mitteretur, et cocleis et testulis superpositus jaceret, per noctem ab angelo solutus atque eductus sit. Eodem die, sancti Eufrasii episcopi.
Sic pure habent Praten., Tornacen., Antuerp., et Max.-Lubec., Greven. et Molan.
[Col. 0655A]Scripsi Abbacuc, Micheae, Archadio, Macharii, cum manuscriptis passim. De Aegypto dixi VII Januarii me rectam orthographiam servaturum, tametsi pauci codices diphthongo AE utantur, eumque modum tenebo imposterum. In Isidori variant, praetuli quod habetur in textu, et melius est, In sanctitate vitae, fide ac miraculis. Sic puto legisse Usuardum, licet Ado excusus amiserit particulam in. Cur autem Greven. et Molan. scripserint fideque, non est operae pretium examinare. Dixi Boniti, non Bonitti, ut legitur in Praten., forte transcribentis vitio: certe Bonitum vocant alii omnes. Ex citatis codicibus patet Maurum [Col. 0655B] simpliciter, ut est in textu nostro, positum ab ipso Usuardo, qui verosimiliter de discipulatu sancti Benedicti nunquam cogitavit. Adde his plurimos alios, cum Greveno et Molano collatos, in quibus [Col. 0656A] ejus rei nec vestigium usquam apparet. Enimvero si quid obtinet codicis Pratensis authentia, seu vera, seu falsa, hic ad hominem, ut loquimur, evidenter demonstrat, saeculo IX jam adulto Maurum Andegavensem inter Benedicti discipulos a Benedictinis ipsis connumerari non consuevisse: quis enim sobrie credat id taciturum Usuardum, qui paulo ante in eodem textu Macarium Antonii discipulum praedicavit? Sane vehementer miratus sum in codice Heriniensi haec apposita legi: Discipuli beati Benedicti abbatis. Et in Munerato, caetera puro: Discipuli beati Benedicti, cujus corpus juxta Parisium urbem [Col. 0656B] magnifice collocatum honoratur et colitur. Alii codices infra recurrent. Caeterum et haec et alia recentius adjecta fuisse, nec Usuardo unquam cognita, puto esse indubitatum
[Col. 0655B]Solius Abacuc, vel Abbacuc prophetae memoria reperitur in Hieronymianis vulgatis omnibus, praeterquam in Epternacensi. In Beda et Floro nec iste, nec Michaeas notus est. Rabanus primi depositionem signat, ac deinde utriusque reliquiarum inventionem sub Arcadio et Honorio; quem modum ex eo servavit Notkerus. Amborum prophetarum natalem primus conjunxit auctor Romani parvi: Abacuc et Michaeae prophetarum. Caetera ab Adone addita sunt, a Nostro verbatim inde accepta, et in recentiores omnes transfusa. Recte tamen advertit Baronius (quod et in Romano expressit) corpora illa inventa esse sub Theodosio seniore, ut ex Historia ecclesiastica [Col. 0655C] deducit Bollandus, de utroque propheta, uno an gemino synonymo, aliisque ad eos spectantibus doctissime disputans, ut fatetur Florentinius, cujus notatio etiam legi meretur. Wandalbertus ex Romani parvi sententia, ab Adone, opinor, hausta, versicuculum suum adornavit:
PRATEN. Vide supra in Variantibus quid in hoc codice Usuardo superadditum sit.
ANTUERP.-MAJ. de Macario scribit simpliciter: Macarii, discipuli Antonii. In aliis etiam satis integer non est. De Bonito post confessoris habet: «Cujus vita et virtutum meritis, ac miraculorum gloria insignis fuit.» Tum: «In territorio Andegavensi, depositio beati Mauri monachi, abbatis et confessoris, discipuli sancti Benedicti.»
ROSWEYD. de inventione prophetarum phrasim sic variat, «divina revelante gratia reperta.» In Isidoro, purus omnino non est. Deest Boniti, et substituitur: [Col. 0656D] «Bituricis, translatio sancti Sulpicii episcopi et confessoris. Eodem die, transitus sancti Mauri abbatis.»
PULSANEN. secundo loco Maurum inserit hoc modo: «Eodem die, beatissimi Mauri confessoris atque abbatis, discipuli confessoris Christi Benedicti.»
MUNERAT. et AGONES MARTYRUM. Conveniunt in iis quae supra in Variantibus retulimus.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVAN., editio ULTRAJ.-BELG. in fine solum addunt, discipuli beati Benedicti.
ALBERGEN. et DANIC. sic ordiuntur: «In Galliis territorio Andegavensi, sancti Mauri abbatis, discipuli [Col. 0657A] sancti Benedicti. Cujus disciplinis ab infantia regulariter educatus, quantum in eisdem profecerit, inter nonnulla, quae apud eum positus gessit, etiam super aquas pedester incedens, ostendit.» Tum de Abacuc et Michaea pure. Deinde: «Aput-Egiptum, beati Macharii abbatis; discipuli beati Antonii, vita et, etc. Qui contra aereos spiritus, et in curationibus hominum, et in denuntiationibus quoque futurorum, divinam gratiam consecutus, sexaginta annos in desertis implevit, ad quae tricenarius ingressus est. Hic interrogatus a quodam, quomodo sic corpus suum siccum esset, respondit: Timor Dei etiam ossa consumit.» In reliquis textus satis purus est.
CENTULEN. puro promixus est. In Bonito elogium expunxit, et de Mauro addidit, discipuli sancti Benedicti.
BRUXELL. incipit: «Octava beatae Gudilae virginis, patronae nostrae.» In prophetis purus est. De Macario solam aetatem adjicit, ea repetens quae de altero [Col. 0657B] Macario dixit II Januarii. Sequitur de Isidoro, pure. Tum: «Apud Bituricas civitatem, translatio sancti Sulpicii episcopi et confessoris.» In Bonito satis recte. Maurum differt in diem sequentem, forte quod hic dies impediatur octava sanctae Gudilae.
HAGENOYEN: «Abacuch prophetae, qui ad praebendum cibum Danieli, ab angelo in Babilonem ductus est per capillos. Item Nycheae prophetae. Quorum corpora, etc.» De Macario habet longius elogium supra relatum. In Isidoro et Bonito purus est. Tum de Mauro abbate etiam ut supra.
AQUICINCT. de Mauro, post abbatis, sic prosequitur, «et confessoris atque Levitae, discipuli sanctissimi Benedicti: cujus disciplinis ab infantia eruditus, quantum in iisdem profecerit, inter nonnulla, quae apud eum positus gessit, res nova et post Petrum inusitata, etiam super aquas pedibus incedens patefecit. Dehinc in Gallias ab ipso directus, miraculorum gloria clarus in pace quievit.
VICTORIN. cum praecedenti non omnino verbis, sed [Col. 0657C] sensu concordat.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT: «Macharii abbatis, discipuli beati Antonii abbatis. Mauri abbatis, discipuli beati Benedicti abbatis. Isidori confessoris. Sabini, Marcellini et Exuperantii martyrum.» De his vide annuntiationem primam Usuardi, XXX Decembris. Sequitur: «Habacuc et Michaeae prophetarum.» Demum: «In Arvernis, sancti Boniti.»
CLUNIACEN.: «In territorio Andegavensi, sancti Maurilii abbatis.» An non episcopi? Vide infra.
REG. SUEC. sign. num. 130, et VICTORIN. supra: «In Africa, sanctae Restitutae virginis,» Si Sorana est, vide Acta XXVII Maii.
CODEX D. LE MARE, signatus A, qui fuit Canonicorum sancti Lazari Augustodun.: «Civitate Aedua, translatio sancti Symphoriani martyris.» Vide XXII Augusti.
IN VATICAN. num. 5949 deest Boniti. Adjicitur: «Bituricas civitate, translatio sancti Sulpitii episcopi [Col. 0657D] et confessoris.» Primo loco ponitur Maurus litteris rubris.
FLORENTIN.: «In territorio Andegravensi, sancti Maurilii abbatis.» Sequitur: «Apud Bituricas, sancti Sulpitii,» etc.
[Col. 0658A] LUGDUNEN.: «Natale sancti Boniti Arvernensis episcopi et confessoris.»
BURDEGALEN.: «In territorio Andegavensi translatio sancti Maurilii episcopi et confessoris. Et dedicatio ecclesiae sancti Maurilii.» De hoc agit Usuardus XIII Septembris sub nomine Maurilionis, et episcopum vocat. Hinc patet ratio dubitandi, superius posita.
EDITIO LUBECO-COL.: «In civitate Andegavensi, apud Parisius in Galliis, sancti Mauri abbatis discipuli sancti Benedicti. Cujus disciplinis . . . super aquas pedester incedens, jussu sancti Benedicti puerum a submersione liberavit.» In prophetis pura, de Macario habet, ut supra. In Isidoro et Bonito etiam pura est. In fine adjicit: «Item commemoratio sancti Joseph, nutricii Domini.» Quod etiam legitur apud Grevenum, verosimiliter ob festum peculiare, apud Colonienses celebrari solitum.
BELIN. in prima editione omisit elogium sancti Boniti. Caetera satis pura sunt, nisi quod de Mauro [Col. 0658B] omnia habeat quae supra retulimus ex ACQUICINCT.
GREVEN.: «Felicis episcopi Tubizacensis et martyris. Alexandriae, Tonitae, alias Cointae, virginis et martyris. Remedii episcopi et confessoris.» Ex Hieronymianis, ut pridie diximus. «Commemoratio sancti Joseph nutricii Domini.» Vide de his omnibus indicem Praetermissorum.
MOLAN. de Mauro ex Munerato, praeter dicta, adjicit: «Cujus corpus juxta Parisium urbem magnifice collocatum, honoratur et colitur. Item celebratio dulcissimi nominis Jesu.» Cujus festivitatis principium indicatum reperio in Martyrologio ms. sancti Michaelis Antuerpiae, sub nomine Usuardi, sed enormiter interpolati, ubi ita legitur: «Quae festivitas accepit exordium in Antuerpia anno Domini MCCCCLVIII, providentia et devotione, ac procuratione unius honesti civis Hippolyti. In hoc vero nostro monasterio incepimus eamdem festivitatem celebrare solemniter, anno Domini MCCCCXCII.» Pergit Molanus typis minutioribus: «In Burgundia, sancti Joannis Caliniti [Col. 0658C] confessoris, cujus sanctum corpus in civitate Constantinopolitana feliciter quiescit, multis fulgens miraculis: pretioso vero capitis ejus thesauro urbs Chrysopolitana (Vesontio) incomparabiliter ditatur.» Aliae editiones habent: «Die decima quinta, sancti patris Joannis Calybitae. Cujus pretioso, etc.» Haec ibi: quae aliter Martyrologio Romano inserta, occasionem dedere Rosweydo ita observandi: «Duo hic quaeri possunt. 1. Ex quo veteri manuscripto Baronius textum Martyrologii de Joanne Calybita interseruerit? 2. Quomodo ponat eum Romae, cum Menaea diserte eum Constantinopoli statuant? Nempe ROMA NOVA, non VETUS, intelligenda est apud Metaphrasten. Et sane textus Vitae satis indicare videtur omnia haec Constantinopoli transacta.» Vide Bollandi commentarium praevium, § 2, ubi plura alia rationum momenta accurate expenduntur; et Castellanum in notis brevius eadem pertractantem a pag. 283. Editiones Molani posteriores de Mauro et de nomine Jesu habent [Col. 0658D] fere ut prima. Tum: «Eodem die Malbodii, depositio beati Ableberti, seu Emeberti, Cameracensis episcopi, qui sanctum Autbertum in Cameracensi episcopatu praecessit.»
Abbacuc et Micheae prophetarum, quorum corpora sub Archadio imperatore, divina revelatione reperta sunt. Apud Aegyptum, beati Macharii abbatis, discipuli beati Antonii, et vita et miraculis celeberrimi. Item, sancti Isidori, in sanctitate vitae, fide ac miraculis praeclari. Civitate Arvernis, sancti Boniti [Col. 0655] episcopi et confessoris, cujus vita virtutibus refulsit. In territorio Andegavensi, sancti [Col. 0656A] Quod Usuardus sanctum Maurum non vocat beati Benedicti discipulum, hinc efficit Sollerius, suae dialecticae non satis memor, Usuardum de discipulo sancti Benedicti nunquam cogitasse, et saeculo nono jam adulto Maurum Andegavensem inter Benedicti discipulos a Benedictinis ipsis connumerari non consuevisse. Cum id unum sequatur, non alium tunc temporis notum fuisse Maurum Andegavensem, praeter sancti Benedicti discipulum, proinde supervacuum Usuardo visum fuisse ullam notam addere, qua Maurus Andegavensis ab alio distingueretur. [Col. 0656A] Sed, inquit, quis sobrie credat id taciturum Usuardum, qui paulo ante in eodem textu Macarium Antonii discipulum praedicavit? Nemo sobrius non videt cur id de Macario dixerit: nempe quod plures fuerunt Macarii abbates, unus beati Antonii discipulus. At ego rogo vicissim: quis prudens crediderit sanctum abbatem, qui Benedictinae familiae decus et propagator fuit, Benedictino nunquam in mentem venisse et in concinnando sanctorum catalogo fuisse praetermissum? BOUILLART. Mauri abbatis.
Sic legunt, et pure, ut ego quidem existimo, soli Herinien, et Tornacen.
[Col. 0659A]Scripsi Maximino, ut diserte habent codices duo citati cum Praten., Munerat., etc., nec aliter in Beda et Adone Usuardus repererat. Greven., Molan. et codices alii exhibent Maximiano. Utri melius? Forte nulli bene: nam Maximino et Maximiano, facile supponeretur Maxentius, ad cujus tyrannidem nonnullis revocanda videntur, et Marcelli obitus, et si quae passus est. Ut ut statuendum decreveris, verosimillimum est Marcellum non utique martyrem, sed proprie confessorem, obiisse anno persecutionis Diocletianeae septimo, Christi 310, ut recte opinatur Tillemontius tomo V, pag. 95 [Col. 0659B] et 626, et ante ipsum docuit Papebrochius; ex quibus Pearsonii aliorumque argutatiunculae facile refutari possunt. Codex Pratensis inter Honoratum et Furseum ita legit: Item civitate Odobergia, sancti Titiani episcopi et confessoris. Diu hic anceps haesi quid de illa annuntiatione statuerem incertus. Neque enim satis promptum erat colligere unde sanctum illum, Martyrologis quos sequebatur ignotum, accersivisset Usuardus, non solitus trans Alpes excurrere aut in alias regiones, praeterquam in Hispaniam, ut sanctos Adoni aut Hieronymianis superaddat. [Col. 0660A] Interim Pratensem sequebantur Muneratus, Grevenus, Molanus et codices plures; aliis cum Heriniensi et Tornacensi de Titiano tacentibus, quorum auctoritati, praesertim duorum postremorum, ut ut fidam plurimum, tamen torrenti fere cedendum putaveram. Rogatus itaque clar. Castellanus, codicem Pratensem denuo consuluit, et, labe detecta, praefatorum duorum codicum nativam simplicitatem egregie confirmavit. «Quidquid in Pratensi codice (Castellani verba sunt) primitiva manu scriptum erat inter Arelatem et sancti Fursei (utrinque exclusive) erasum subinde fuit, et charactere alio multum abbreviato [Col. 0660B] inscripta inveni ea quae in prima Molani editione leguntur, eo solum discrimine quod TITIANI et PARRONA habeatur, pro TICIANI et PERONA Molani.» Haec amici observatio me plane movit, ut Titianum expungerem. Si aliter aliis visum fuerit, melioribus argumentis libenter cedam. Arelaten pro Arelatem in codice Heriniensi scriptoris vitium est. Parrona olim pro Perona scriptum, codices prope omnes evincunt, quorum aliqui Parona scripsere.
[Col. 0659B]Romae via Salaria in caemeterio Priscillae, depositio Marcelli episcopi confessoris. Verba sunt plerorumque Hieronymianorum codicum, ad quae videri [Col. 0659C] potest accurata Florentinii notatio. Romanum parvum haud multum abludit: Romae via Salaria in caemeterio Priscillae, sancti Marcelli papae. Haec quidem breviter: at Beda, qui Marcelli Acta non satis sincera vel res gestas pontificum vidit, longiori elogio sanctum exornat quod a Rabano et Adone transcriptum, a Notkero nonnihil interpolatum, a Nostro, seu illud ex Beda, seu ex Adone acceperit, plus quam media parte decurtatum est, neque sic tamen ad omnimodam veritatem satis exactum. Hic ego ubique Marcello lego, Marcellini nusquam, praeterquam in Bucherii Kalendario, quod facillime ex similitudine nominum corrumpi potuit, ut re vera factum est in die signato XVIII Kal. pro XVII Kal. Probat id Frontonis Kalendarium, ubi hoc proprio die non Marcellini, sed Marcelli diserte legitur, quemadmodum et in Thomasii Sacramentario superius collaudato. Nec me movet Graecorum auctoritas, abunde, ni fallor, ab Henschenio convulsa, ubi [Col. 0659D] de Marcellino agit XXVI Aprilis. Pugnat acriter pro utriusque identitate Castellanus in hodiernis notis, eidemque opinioni in Martyrologio suo universali denuo insistit. At enim cum amicum non semel ea super re familiariter pressissem, demum in ultimis litteris quas aliena manu, postquam fatali apoplexia correptus fuerat, ad me dedit 31 Januari 1711, candide [Col. 0660B] fassus est se retractasse quae de Marcelli et Marcellini identitate scripserat. Mortis tempus in Variantibus definivimus. De reliquis, vere vel praetense [Col. 0660C] huc illuc translatis, vide Bollandum, apud quem exstat quoque percelebre epitaphium, quod si vere Damasi fuisse neges, certe antiquitate sua venerandum non inficiaberis. Sic de Marcello cecinit Wandalbertus:
Honoratus Arelatensis apographis Hieronymianis censetur adjectitius. Ab Adone primum positus est, et ex eo a Nostro iisdem fere verbis translatus. Rabanus alia ipsum phrasi retulit, miraculum addens de fugato ex insula Hilarina dracone, cujus textum descripsit Notkerus. Vita a Bollando illustrata per Hilarium itidem Arelatensem episcopum scripta supponitur, verum id in dubium revocat Henschenius I Junii, agens de sancto Caprasio. Alia vide apud Castellanum, pag. 292. An Titianus Opitergiensis Usuardo ascribendus sit, supra explicui. De Furseo dubium nullum esse potest quin vere Usuardinus sit. [Col. 0660D] Eum prius signaverat Florus, sed quam ignotus is Nostro fuerit, hic iterum locus palam faciet. Quae circa hunc sanctum a nonnullis errata sunt, corrigit Castellanus pag. 295. Utrum autem Vita quam Bollandus edidit et illustravit, a scriptore nimis credulo composita sit, alibi examinabitur.
[Col. 0659D]PRATEN., MUNERAT., GREVEN. et MOLAN. in textu insertum habent Titianum Opitergiensem, de quo supra.
ANTUERP.-MAJ. de Marcello Bedam ferme integrum refert. In Honorato fere purus est. Tum: «Parrona monasterio, sancti Fursei confessoris. Hic satis clarus et verbo exstitit et exemplo, multisque salutem ostendens, confectus senectute bona, feliciter migravit ad Christum; sepultusque primo in Latiniaco monasterio, deinde translatus Parronam, ubi multis miraculis [clarus] quiescit.» De Titiano nihil.
ROSWEYD.: «Romae via Salaria, in cimiterio Priscillae, natale sancti Marcelli papae martyris. Qui jubente Maximiano fustibus caesus est, et ad animalium servitia deputatus, ibi obiit. Apud Arelatem, sancti Honorati episcopi, cujus vita, doctrina et miraculis refulsit,» ut habet Ado. «Eodem die, natale sancti Fursei confessoris.» De Titiano etiam silet.
AGONES MARTYRUM, in fine: «Peronae monasterio, sancti Fursei episcopi et confessoris.» Caetera ut PRATEN.
PULSANEN. in prima Bedam nonnihil abbreviat. In [Col. 0661A] secunda, Honorii scribit pro Honorati. Habet de Titiano, et Furseo. In fine de suo apponit: «Rotomagum, sancti Melantii episcopi, et confessoris.» Vide Praetermissos.
ANTUERP.-MAX., LUBEC. et UGHELLIAN. de Titiano Opitergensi habent ut codices multi. In fine autem adjiciunt: «Romae, sanctae Priscillae.» Sed virginem non faciunt, ut alii.
ANTUER.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVAN., ALBERGEN. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. penultimo loco inserunt: «Ipso die, Romae, sanctae Priscillae.» De Furseo lagunt: «Abbatis et confessoris, fratris sancti Foillani martyris.» In caeteris similes sunt iis qui Titianum referunt, etc. De Priscilla vide Castellanum, pag. 285.
DANIC. prioribus similis, recentiori manu adjecta habet nomina quinque martyrum Marochensium, de quibus infra satis multa ex Greveno erunt describenda.
[Col. 0661B] CENTULEN.: «Romae, natalis sancti Marcelli papae et martyris. Civitate Odobergia, sancti Titiani episcopi et confessoris. Parrona monasterio, sancti Fursei confessoris, qui satis clarus et verbo exstitit et exemplo. Relato, sancti Honorati episcopi et confessoris.» Scriptoris hic vitium puto, qui Arelate vel Arelato non satis distinxerit, quod subinde manus recentior efformare conata est.
BRUXELL. huc distulit Maurum, de quo nos die praecedenti. Tum: «Romae via Salaria in cimiterio Priscillae, natale sancti Marcelli papae et martyris. Qui cum diis nollet sacrificare, jubente Maximiano imperatore fustibus caesus, ad servitium animalium sub custodia publica deputatur. Ipsa die Romae, sanctae Priscillae.» In Honorato omnino purus non est. «Parona monasterio, sancti Fursei abbatis et confessoris, et fratris sancti Foillani martyris. Qui verbo et exemplo clarus, tandem confectus senectute bona, feliciter migravit ad Dominum. Apud Rothomagum, sancti Melantii, episcopi et confessoris. [Col. 0661C] Item civitate Odobergia,» etc.
HAGENOYEN. de Marcello aliqua corrasit quae referri non merentur. De Honorato et Titiano ut supra. Tum: «Ipso die Romae, depositio sanctae Priscillae.» De Furseo addit, abbatis, et fratris sancti Foillani martyris.
AQUICINCT. novum profert de Furseo additamentum, nempe, «Cujus caput in Dorobernia habetur.»
VICTORIN. de S. Marcello, post defunctus est, addit. «Hic fecit coemeterium via Salaria, et XXV titulos constituit in Urbe propter baptismum, et poenitentiam multorum, qui convertuntur ex paganis, et propter sepulturam martyrum.» Haec ex Actis apposita sunt. In fine mendose cum aliis scribit: «Romae, sanctae Priscillae virginis. Et sic etiam scribit CODEX REG. SUEC. num. 130.
CODEX. REG. SUEC., qui fuit principis Ursini Rosenbergii, ita habet: «In civitate Brixiae, S. Liberae uxoris [ an non potius virginis?] sororis sanctae [Col. 0661D] Faustinae, quae in quodam monasterio arctam vitam ducens, vitam finivit. Dupl. min. 2. Cl.» Videatur Bollandus hoc die inter Praetermissos, et XVIII hujus, ubi de ea agit.
VATICAN. num. 5949, omisso Titiano Opitergiensi, adjicit: «Beneventi, sancti Petri martyris in S. Sophia.»
STROZZ.: «Eodem die apud Marochium, passio beatorum martyrum, Berardi, Petri, Accursii, Adjuti et Ottonis, de ordine Minorum;» de quibus latius infra.
JURENSIS S. Ragnoberti: «Apud Gratianopolim, sancti Ferreoli episcopi et martyris.»
Prima BELLINI editio tolerabilis est, solum admiscens Priscillam et martyres Marochianos eo modo quo ex Strozziano codice eos jam retulimus. Sed altera Parisiensis turpiter foedata est et contorta. Ibi «Odobergia» [Col. 0662A] bis citatur, eique primo «Cyrianus,» deinde «Titianus» episcopi affinguntur. Elogium martyrum Marochiensium, ab ipsis martyribus avulsum, nullum sensum reddit, unde ipsum ex Greveno infra adducere censui praestabilius.
EDITIO LUBECO-COL. varia de Marcello apud alios reperta non satis apte construxit: de Furseo item inventa collegit; Priscillam virginem facit, atque in fine adjungit «Eodem die, S. Remundi confessoris,» cujus etiam meminit Grevenus, sed quis hic Remundus sit, non facile divinaveris: putat Bollandus indicari Pennafortium.
Solito longius est GREVENI auctarium, sic inchoatum: «Poleucti, Candidiani, et Filoromi martyrum.» Polyeucti, ni fallor, voluit dicere, ut superius X hujus iterum correximus. Bollandus de illis agit XI hujus. Sequitur: «Foillani episcopi, martyris et sociorum ejus. Item Felicis, episcopi Tubabocensis, qui sub Diocletiano et Maximiano, a judice Anolino [Col. 0662B] de nomine interrogatus, solum hoc respondit: Christianus sum. Deinde vinctus et in navicula sub equorum pedibus jacens, inedia maceratus, tandem apud Nolam Campaniae, capite truncatus martyrium complevit.» De Foillano et Felice videndus Bollandus in Praetermissis. Pergit Greven.: «Apud Marrochium circa annum Domini MCCCL (MCCXX) passio beatorum martyrum Berardi de Carpio, Petri de Geminiano, Accursii, Adjutoris vel Adjuti et Ottonis, ordinis Minorum, qui zelo divino succensi, et amore martyrii flagrantes, cum ad partes infidelium, Christi Evangelium praedicaturi transfretassent, a rege Marrochi martyrizati, multis claruerunt prodigiorum indiciis. Horum corpora D. Petrus Infans, germanus regis Portugalliae, de Marrochio tulit, et in monasterio sanctae Crucis de Colimbria, venerabiliter collocavit. Honorati episcopi Ambianensis, miraculis clari. Hic quodam tempore missam celebrans, vidit manum Christi hostiam tenentem et sibi communicaturo porrigentem. Honorati etiam [Col. 0662C] abbatis memoria hic agitur, qui, ut refert Gregorius primo Dialogorum, in Samniae partibus, in annis puerilibus ad amorem coelestis patriae per abstinentiam exarsit. Ab otioso quoque sermone se restringens, constructo monasterio, ducentorum ferme monachorum pater exstitit, et circumquaque exempla eximiae conversationis dans, quievit in pace. Item Melantii [ Molanus scribit Melae] episcopi et confessoris, ad cujus ecclesiam, ut in Historia tripartita dicitur, cum venissent qui jussu Hunerici regis, episcopos, Arianis resistentes, in exilium deportabant, invenerunt eum, tanquam esset ultimus ecclesiae minister, candelas praeparantem lampadesque refoventem, quapropter non cognoverunt quod episcopus esset, donec se ipse sponte patefecit, pro Christo in exilium portandum.» Quae hic falsa veris immiscentur, apud Bollandum distincta invenies, forte etiam magis subinde illustranda. «Apud Regium Galliae, Fausti episcopi, qui ex Larinensi abbate [Col. 0662D] electus, sanctitate plenus et divinis Scripturis jugiter intentus a Gennadio praedicatur.» De Remundo et Priscilla dictum est satis.
MOLAN. Grevenum fere descripsit in martyribus Mauritanis, et quae sequuntur, exceptis Fausto et Remundo, quos omisit. Priscillae titulum virginis recte ademit. Furseo addidit: «Cujus gesta habentur.» Tum: «eodem die, inventio corporis sancti Foillani episcopi et martyris in Ampolim.» Ampolin, vel Ampolines locus est, ubi martyrio affectum S. Foillanum narrat Philippus abbas Bonae Spei, ut dicetur in Actis XXXI Octobris. Altera Molani editio Priscillam eamdem censet quae in Actibus apostolorum celebratur; ac demum addit: «Die decima sexta, adoratio pretiosae catenae sanctissimi et benedictissimi apostoli Petri.»
Roma via Salaria, natalis sancti Marcelli papae, qui ob catholicae fidei defensionem, jubente Maximino tyranno, primo fustibus caesus, deinde ad servitium animalium cum custodia publica deputatus, post multos annos ibidem serviendo amictu inductus cilicino defunctus est. Apud Arelatem, beati Honorati episcopi, cujus vita, doctrina et miraculis illustris fuit. [ Interserit Bouillart.: [Col. 0657D] Sanctum Titianum expunxit Sollerius, quamvis is sit mss. consensus, ut torrenti fere cedendum putaverit. [Col. 0658D] Cur tamen reluctaretur, in causa fuit haec sui monitoris observatio: deletum in Pratensi fuisse [Col. 0659A] quidquid Arelatem interet S. Fursei prima manu scriptum fuerat. Verum est hic lituram esse. Sed qui locum erasit, idem superiora scripserat. Tantum litteras paulo magis densavit ut locus daretur S. Titiano, quem in primo autographo praetermiserat. Titianus ille est Opiterginae civitatis episcopus, quem [Col. 0660A] hoc die memorant edita Usuardi Martyrologia et Martyrologium Germanicum; cujus Acta ex antiquis Opiterginae ecclesiae monumentis conscripsit Ferrarius. Haec Acta refert Bollandus hac eadem die. BOUILLART. Item civitate Odobergia sancti Titiani episcopi et confessoris.] Parrona monasterio, sancti Fursei confessoris.
In Pulsanensi de sancto Antonio, pro cujus corpus, amanuensis libertate positum invenio, hujus venerabile corpus. Alexandriae scribunt passim omnes, rectius posuerat Ado Alexandriam, ut scripsit Usuardus in Agonibus martyrum, sed ejus lectionem ex aliis codicibus determinamus. Pulsanen., Munerat. et Agones martyrum omittunt Baptistae, quin alii inter Auctaria substituunt Evangelistae: recte in textu ex Adone. Quam varia sit in efformandis Geminorum nominibus orthographia, apud Bollandum invenies. Censeo ex nostris codicibus Usuardum scripsisse ut in textu legitur, idque praesertim ex Praten., Heriniensi, Pulsanen. et Munerat; quo modo etiam enuntiant Hieronymiana, Beda, Rabanus et Notkerus, licet hodie Adonem certatim sequantur [Col. 0663B] Martyrologi, et codices nostri aliqui Usuardini satis communiter. Bollandus in Eleusippi dissentit, servat tamen Melasippi; Agones martyrum habent [Col. 0664A] Melanippi. Libera sit unicuique optio. Male in Agonibus martyrum est quindecim annorum. Item Conilla pro Jonilla, ut habet etiam Munerat., quanquam et hujus nominis variam nomenclaturam exhibeat Bollandus. Tempore Aureliani disertissime notavit Usuardus ex Beda et Adone, sed palpabili anachronismo, ex Warnahari Actis accepto, qui an satis apte mendari possit, malo ex Bollando aliisque colligas quam ut novi aliquid de meo proferam. Videatur Villemontius tomo III, a pag. 603, et Castellanus a pag. 313. Satis hic sit Usuardi lectionem exhibuisse. In Agonibus martyrum male ponitur Bituris: Pulsanen. pro Bituricas civitate videtur nitidius scribere voluisse, Apud Bituricam civitatem. Ut valde mendosa est prima illa, et maxima Lubecana editio, ita [Col. 0664B] hic pro Sulpitii legit Sulpicii, cum qua fere semper, saltem hic, concordat codex Antuerpiensis.
[Col. 0663B]Coenobitarum protopatriachae celebratissima est apud omnes Martyrologos memoria. Codices Hieronymianos hic descripsit Beda: In Aegypto, depositio Antonii monachi: descripsit Rabanus, elogium adjiciens ab Adoniano diversum. Non multum differt Romanum parvum: Apud Thebaidem, Antonii monachi. Ado laudatiunculam apposuit, descriptam a Notkero, a Nostro ita contractam, ut initium fine copulatum sit, omissis intermediis quae ex nonnullis auctioribus codicibus pro majori parte infra dabimus. Caetera, quae vitam spectant, tam erudite a Bollando illustrata sunt, ut nihil desiderari posse videatur, [Col. 0663C] nisi quis Chronotaxim Raynaudianam consulere voluerit. Vita porro ipsa tam authentica, seu Graece ab Athanasio, seu Latine ab Evagrio accipiatur, ut vel ipsi hypercritici nihil inveniant quod merito queant arrodere. Non tam plana sunt quae de Tergeminis Lingonensibus Acta nostra memorant, multa quippe de iis apud laudatos Bollandum et Castellanum disceptatio, atque item apud Florentinium, Tillemontium et alios. Quaeritur cujates sint, Cappadoces an Galli? Ubi, quomodo, quo tempore passi? Ut mitissime dicam, translata, commista, confusa nonnulla, quibus ne hic diutius immoremur, citatos scriptores consulat eruditus lector. Id ad rem nostram prae caeteris observatu dignum occurrit, quod in Romano parvo nulla prorsus eorum fiat mentio; unde obiter notabis frivolam eorum cavillationem, qui cum Valesio Romanum parvum ex Adone contractum comminiscuntur; firmatur autem clar. Castellani conjectura, omnem nempe Tergeminorum illorum notitiam ex non sinceris Warnaharii ad Ceraunum [Col. 0664B] Parisiensem episcopum Actis ad Transaipinos profluxisse, indeque et in Hieronymiana fortasse inserta sint nomina, certe a Beda, Adone aliisque addita elogia, non parum trituranda. Ea quidem contraxit Usuardus, sed neque sic satis subacta esse constabit, vel mediocriter earum rerum perito. Illud vehementer mirandum in apographo Usuardino Tornacensi, quod hic inter purissima computo, totam illam sanctorum Lingonensium seriem praetermissam. An quod codicis scriptor suspectam habuerit totam narrationem, non ausim divinando asserere: mihi satis certum est Usuardum ita scripsisse ut in laterculo [Col. 0664C] nostro legitur. Wandalbertus Antonium et Lingonenses metrice canit in hunc modum:
Sulpitium ab Adone signatum diximus XV Januarii, ubi etiam monuimus Sulpitios varios hoc die a Bollando accurate distingui. Qui Hieronymianis adjectus est, senior a Florentinio censetur. Quem velit Florus, nescio; verum quicunque ab eo notetur, sic notatus est, ut ejus phrasis ab Usuardina longe discrepet, quemadmodum et in breviori ejus sancti Antonii elogio evidentissime patet, ut proinde minime dubitem quin Sulpitius noster, cognomento Pius, plane Usuardinus hoc die dicendus sit. Praeter Vitas duas a Bollando editas et illustratas, tertiam alicubi citari invenio, quae si ad manus nostras deveniat, suo loco vulgari poterit.
[Col. 0663D]TORNACEN. Jam diximus in eo codice deesse annuntiationem secundam de Geminis Lingonensibus.
ANTUERP. MAJ.: «In Egipto aput Thebaida, natale beati Antonii monachi, qui multorum monachorum pater, vita et miraculis praeclarissimus vixit. Cujus corpus . . . , et in ecclesia beati Joannis Evangelistae humatum.» In secunda satis purus est. Tum: «Bituricas, depositio sancti Sulpicii episcopi et confessoris, [Col. 0664D] qui a pueritia sacris litteris eruditus, et sanctae conversationis luce conspicuus, etiam laicus virtutibus claruit. Post etiam, coma deposita, monachorum pater exstitit, atque inde ad episcopalem provectus cathedram, vita clarus in pace quievit.»
ROSWEYD.: «In Egypto apud Thebaidem, depositio beati Antonii monachi, qui multorum monachorum pater, vita venerabilis praeclarissimus vixit, consummatoque [Col. 0665A] cursu, feliciter in pace quievit. Cujus corpus, etc. Apud Lingones, Speosippi, Eleosippi, et Meliosippi, etc.» Demum: «In Africa, Sulpitii episcopi.» Sulpitios adhuc binos in Praetermissis habet Bollandus, sed de Africano nihil hactenus reperi. De translatione Sulpitii Bituricensis egit codex XV Januarii.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. ita ordiuntur: «In Aegypto apud Thebaidem, beati Antonii monachi, cujus Vitam Athanasius, Alexandrinae ecclesiae episcopus, insigni volumine prosecutus est.» Caetera ut in textu, nisi quod de Sulpitio addant, et confessoris.
ALBERG. et DANIC. praeterea interserunt: «Qui regnante Constantino Magno floruit, et multorum monachorum pater, vita venerabilis praeclarissimus vixit, consummatoque cursu, aetatis suae anno centesimo quinto feliciter in pace quievit. Cujus corpus,» etc.
[Col. 0665B] LOVANIEN. convenit cum ANTUERP.-MAX. etc., sed Geminorum elogium plane resecuit.
CENTULEN.: «In Egypto apud Thebaidam, depositio beati Antonii abbatis, qui multa milia monachorum Christi servitio mancipavit, atque vita et miraculis clarissimus vixit. Apud Lingones, sanctorum geminorum Speusippi, Eleusippi, et Meleusippi. Qui cum essent . . . sub Aureliano passi sunt. Bituricas, sancti Sulpicii episcopi et confessoris.»
BRUXELLEN. De Antonio, hactenus dicta fere colligit, adjiciens de corpore: «Quod nunc apud Viennam Galliae, ut fertur, translatum est. Apud Lingonas, passio sanctorum geminorum Speusippi, Elasippi et Melasippi. Quos Benignus presbyter, a beato Policarpo, sancti Joannis Apostoli discipulo, cum Andyochio et Tyrso missus in Galliam, fidem Christi docuit. Qui cum essent annorum XXV in quadam arbore ligatis manibus, et pedibus suspensi atque extensi sunt, ita ut membrorum compages dissolvi putarentur. Posthaec in ignem praecipitati, nec [Col. 0665C] tamen laesi, inter verba orationum, tempore Aureliani imperatoris martyrio coronati, simul migraveverunt ad Christum. Quod avia sua Leonilla et Lonilla atque Neon gestorum exceptor videntes, palam se Christianos esse confitentur: propter quod multis afflicti suppliciis, cum Christum negare noluissent, gladio simul perempti, martyrii coronam perceperunt. Et Turbon, victorias Christum confidentium scribens, non post multum temporis etiam martyrium [Col. 0666A] perpessus est.» Vide Bedam et Adonem. In Sulpitio purus est.
HAGENOYEN. incipit a Lingonensibus, in quibus satis purus, de Antonio praeter dicta, haec de suo adjicit: «In quo discretio spirituum mirabiliter effulsit, ac contra eosdem a Deo mirabilem accepit potestatem, quem etiam illi supra humanum modum temptabant.» Item: «Clarusque spiritu prophetiae, desiderio martyrii judicibus ad puniendum se obtulit, sed illi eum laedere non valentes neque volentes propter divinam gratiam, quam in illo lucere videbant, in heremum successit ( secessit ) ubi consummato cursu vitae suae in pace obiit anno CV aetatis, etc.» In Sulpitio etiam purus est.
VICTORIN. et CODEX REG. SUEC. num. 130 ita habent: «Apud Antiquos dedicatio Domini, et Salvatoris quod situm est in Lateranum.»
CODEX alius REG. signatus num. 428: «Item sancti Genulfi confessoris.»
[Col. 0666B] VATICAN. num. 5949: «In Placentia, sancti Sabini episcopi.»
EDITIO LUBECO-COL. in Antonio cum ALBERGEN. et DANIC. concordat, in reliquis pura est; addit porro: «Eodem die sancti Genulphi episcopi et confessoris. In villa Valendar sub Confluentia territorio Treverensi translatio sanctorum Marcellini, et Petri martyrum.»
Haec eadem et iisdem fere verbis habet Greven. et praeterea: «Viennae, beati Marcelli episcopi.» Vide Acta hoc die inter Praetermissos, et IX Aprilis, ubi de ipso agitur.
MOLAN. de sancto Antonio, charactere cursivo, inseruit quae ex Augustino acceperat Ado; nimirum: «Qui sine ulla scientia litterarum, Scripturas divinas, et memoriter audiendo intellexisse, et prudenter cogitando tenuisse praedicatur.» Item eodem charactere etiam ex Adone, post Aureliani imperatoris: «Turbon autem scribens victorias confitentium Dominum, non post multum temporis, martyrium perpessus est.» [Col. 0666C] Deinde litteris minutioribus supperaddidit: «Eo die, Mediolani obiit Theodosius imperator. In cujus mortem orationem habuit sanctissimus antistes, Aurelius Ambrosius, in celebritate quadragesimi diei obitus ipsius, Honorio principe, filio ejus assistente.» De Genulpho agit in posterioribus editionibus, litteris cursivis hoc modo: «Eodem die sancti Genulphi primi episcopi Carthurcensis et confessoris.»
Apud Thebaidam, beati Antonii monachi, cujus corpus, sub Justiniano imperatore divina revelatione repertum, Alexandriae delatum est, et in ecclesia sancti Joannis Baptistae humatum. Lingonis, natalis sanctorum geminorum Speusippi, Elasippi et Melasippi. Qui cum essent viginti quinque annorum, cum avia sua Leonilla, et Jonilla, et Neone martyrio coronati sunt, tempore Aureliani imperatoris. Bituricas civitate, depositio sancti Sulpitii episcopi, cujus vita et mors pretiosa gloriosis miraculis commendatur.
Sic legunt Praten., Herinien., Tornacen., Antuerpien., Max.-Lubec., Greven., Molan. et Agones martyrum.
[Col. 0665D]Purioribus codicibus hic, ut alibi, annumero Heriniensem, tametsi a nativa Usuardi simplicitate aliquantulum recedat, dum pro cathedra, legit dedicatio, de qua re in Observationibus plura disseremus. Habet item cum Molano, qui Romae primum, etc.; melius alii, post Romanum parvum et Adonem, [Col. 0666D] qua. Antuerp. et Max.-Lubec. pro et passio, ponunt ipso die, passio. Qui autem Agonibus martyrum insertus est, legit: Romae, Priscae virginis et martyris. Purior est nostra lectio. Quem autem titulum, quam lauream promereatur Prisca, statim disquiremus.
[Col. 0665D]Hodiernum cathedrae sancti Petri apostoli festum antiquum in Ecclesia fuisse plane evincunt Martyrologii Hieronymiani apographa, in quibus ferme praefigitur: Depositio sanctissimae Dei genitricis semperque virginis Mariae; de qua legi potest Florentinii exercitatio V. Ad rem nostram quod attinet, ita paucis vetustissimum Epternacense: Depositio sanctae [Col. 0666D] Mariae et cathedrae Petri in Roma; Lucense habet: Et dedicatio sancti Petri apostoli, qua primo Romae Petrus apostolus sedit; Corbeiense vero: Dedicatio cathedrae sancti Petri apostoli, qua primo Romae sedit. Haec satis accurate discussit Florentinius, festi illius antiquitatem post Baronium et Bollandum demonstrans. Mirum itaque a clar. Castellano ita disseri ac [Col. 0667A] si indicare vellet festum cathedrae Romanae ante tempora Caroli Magni Gallis fuisse peculiare, Romae vero et tota Italia prorsus ignotum. Mihi probabilius est non minus Romae quam in Francia fuisse cognitum, tametsi singulari fortasse cultu seu peculiari missa celebratum non fuerit, quoniam festivitas alia XXII Februarii aeque de Romana atque Antiochena cathedra soleret intelligi, ut advertit Belethus, ab ipso Castellano ibi citatus, et alii plures, tum hoc, tum dicto jam die XII Februarii. Lubens fateor hic nonnulla intervenire quae longiori dissertationi materiam praebere possint, tum quae primam festi originem et institutionem, tum quae ejusdem ex Romana ad alias Ecclesias propagationem circumstant; sed ad hujus controversiae punctum dirimendum sufficiat Romani parvi auctoritas. Hoc enim, cum ex antiquiori Romano codice descriptum, et Roma Aquileiam, fatente Castellano, destinatum sit, diffiteri ipse omnino non potest Carolo Magno longe esse antiquius. In eo autem expressissime legit: Cathedra sancti [Col. 0667B] Petri, qua primum Romae sedit. Nihil his addidit Ado, nihil ex eo Usuardus, praeter solum nomen apostoli. Debuit itaque consequenter admittere etiam ante Caroli Magni tempora non in solis ecclesiis ritus Gallicani, sed etiam Romae et in ecclesiis ritus Romani cathedrae sancti Petri hodiernam festivitatem, saltem in Martyrologiis, de quibus solis hic quaerimus, recoli consuevisse. Nec quidquam obest Bedae, Flori et Wandalberti silentium, nisi quis pari ratione arguere velit ad expungendas sanctorum commemorationes prope innumeras. Rabanus pluribus verbis rem explicuit, cujus textum integrum pauculis mutatis Notkerus transumpsit, in eo potissimum discrepans quod ubi in Rabano reperisset dedicatio S. Petri apostoli, verterit ipse, haud dubie ex alio Hieronymiano, Cathedra S. Petri, etc. Porro an utrumque festum, nempe et dedicatio templi S. Petri et memoria fundatae ejus cathedrae, recte hoc ipso die praedicetur, examinat Florentinius, et nos forte [Col. 0667C] pluribus eamdem rem discutiemus in Supplementis [Col. 0668A] Januarii et Februarii. Alias enuntiandi formulas suggerent Auctaria.
Priscam solam, omissa cathedra Petri, exhibet Frontonis Kalendarium. Sacramentarium Gregorii et virginem et martyrem appellat. Non uno modo loquuntur Hieronymiana apographa; aliud enim: Romae sanctae Priscae virginis, aliud tantum, ut martyris, meminit. Beda legit: Natalis sanctae Priscae virginis et martyris. Romanum parvum: Et sanctae Priscae martyris; nec plus dicit Rabanus, Bedam tamen sequi solitus. In Adone fit mutatio, nam ibi rursus, virginis et martyris, idque servat Notkerus. Studione, an forte oscitantia, aut oblivione, Noster solum virginis titulum ascripserit, incertum est. Bollandus Priscam utraque laurea verosimillime donandam existimat, eamque, mea quidem sententia, vindicare videtur Sacramentarii Gregoriani auctoritas. Quod si vera esset Castellani conjectura expressa in notis a pag. 328, nimirum Priscam hanc nostram Aquilae uxorem esse, forte neutram promereretur. [Col. 0668B] Quid sentiat Wandalbertus collige ex ejus versiculo:
ANTUERP.-MAJ. in textu satis purus, addit: «Alexandriae, sancti Maximi episcopi, qui satis clarus et insignis titulo confessionis effectus est.» De eo etiam agunt codices alii, sed ad XXVII Decembris remittitur. «Eodem die passio sanctorum martyrum Tirsi, Leucii et Gallenici.» Qui ex Hieronymianis accepti sunt. Vide infra.
ROSWEYD. plane purus esset, si non omitteret elogium Mosei et Ammonii.
PULSANEN. sic incipit: «Romae, institutio cathedrae beati Petri apostoli, post primam suam scilicet sanctae Antiochenae ecclesiae cathedram.» In reliquis satis purus est.
MUNERAT. Nescio cur hic praeterita sit prima annuntiatio de cathedra, etc.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERG., [Col. 0667D] DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. puri sunt, nisi quod diem inchoent a sancta Prisca, his verbis: «Passio sanctae Priscae virginis; quae cum esset annorum decem, mira pro Christo tormenta fortiter sustinens, demum ictu gladii sui sancti agonem martyrii feliciter consummavit.» In codice Lovaniensi est annorum tertio decimo. Alii aetatem omittunt et tutius, cum de ea nihil certi habeatur. Vide Bollandum.
CENTULEN.: «Cathedra sancti Petri apostoli [ deest qua], primum Romae sedit. Et passio sanctae Priscae virg. Et in Ponto, sanctorum martyrum Mosei et Ammonii. Alexandriae, sancti Maximi episcopi et martyris. Civitate Appolonia, sanctorum martyrum Tirsi, Leuci, et Gallenici.» Qui remittuntur ad XXVIII Januarii.
BRUXELLEN.: «Romae, passio sanctae Priscae virginis et martyris. Quae mira pro Christo tormenta fortiter sustinuit, et demum ictu gladii agonem sui [Col. 0668C] martyrii feliciter consummavit.» In duabus aliis annuntiationibus satis purus est. Tum: «Alexandriae, sancti Maximi episcopi, et confessoris. Turonis, sancti Leopardi confessoris.»
HAGENOYEN: «Cathedra sancti Petri apostoli, qua primo Romae sedit, quam gloriose rexit annis viginti quinque, annis ( vult dicere mensibus) sex, dies novem, sub Claudio et Nerone imperatoribus. Ipso die Romae, passio sanctae Priscae virginis et martyris, sub Claudio imperatore. Quae cum esset annorum decem, et mira pro Christo pateretur, tandem crinibus decalvatis afflicta ad idolum ducitur, ut adoret, sed illa non consenciit. Demum ictu gladii martyrium consummavit. Apud Pontum insulam, natale sanctorum martyrum Moysei, etc.,» satis pure. In fine: «Item, Christicoli confessoris.» Vult dicere Deicoli.
[Col. 0668D] AQUICINCT.: «Turonis, sancti Leobardi confessoris.»
VICTORIN. habet Amosei pro Mosei, ut aliqui ponunt Ammonis pro Ammonii. Et in fine cum codice REG. SUEC., signato num. 130, adjicit ut proxime: «Turonis sancti Leobardi confessoris.»
DAVERONEN. de Leobardo, sic fusius: «Majori monasterio, beati Leobardi confessoris, qui saeculum salubriter respuens, crucemque Christi in capite suo portans, apud idem monasterium se arctissimo specu retrusit.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Priscae virginis et martyris. Coronatio sancti Petri, Mosei et Ammonii militum et martyrum. Deicoli abbatis et confessoris.»
IN VATICAN., num. 5949, adjici dicitur: «Romae, natale sanctae Priscae martyris.»
DIVIONEN. ecclesiae sancti Stephani: legit ut supra: [Col. 0669A] «Alexandriae, sancti Maximi episcopi. Qui satis clarus, et insignis titulo confessionis effectus est.»
EDITIO LUBECO-COL. in Cathedra, pura, adjungit:
«Hic propter Simonem Magum, licet Dei occulto nutu, Romam perveniens, ibique praedicans Evangelium, viginti quinque annis ejusdem urbis tenuit pontificatum. Romae via Hostiensi, passio sanctae Priscae: . . . agonem martyrii sub Claudio imperatore feliciter, etc. Apud Pontum, natale sanctorum Moysei, etc.» In fine: «Monasterio majori, sancti Leobaldi confessoris.» Sic etiam in prima editione scripserat Grevenus, in altera, ut mox patebit, posuit cum aliis, Turonis, Leopardi, neutro loco bene, nam Leobardi legendum est.
BELIN. in utraque editione habet: «Ipso die, passio sanctae Priscae virginis et martyris.» Item in utraque, «Mosey et Amonis.» Demum in fine: «Ipso die, sanctae Liberatae virginis.» Hanc ex Belino descripsit [Col. 0669B] Molanus, nec quidquam addidit unde dignosci possit. Certum videtur, non agi de Novocomensi Faustinae socia. Restat igitur famosissima illa, quae a Greveno indicari videtur, Hispana an Lusitana, quae in Belgio et alibi Wilgefortis dicitur, de qua plura dicenda erunt XX Julii, quem diem eam Bollandus in Praetermissis rejicit.
[Col. 0670A] GREVEN.: «Sancta Prisca cum esset tredecim annorum, mira pro Christo tormenta sustinuit, ac demum sub Claudio, ictu gladii agonem martyrii consummavit. Alexandriae, Maximi episcopi, Fortunati, Leonis, Luci. Item Tirsi martyris. Civitate Abitinensi, Saturnini et sociorum ejus martyrum. In Anglia, Wirmini militis et martyris. Eodem die, beati Deicolae abbatis, discipuli sancti Columbani; de quo inter alia fidei et operum insignia legitur, quod aliquando fatigatus ex itinere, birrum suum in radiis solaribus, quasi in pertica suspenderit. Turonis, Leopardi confessoris. Conchas monasterio, Marciae et Liberatae virginum. Venetiis, translatio sanctae Luciae virginis et martyris. In Anglia Osiae martyris.»
MOLAN., typis minoribus, de Deicola Grevenum secutus est; sed pro Leopardi, melius scripsit Leobardi, haec subjungens: «De cujus vita librum conscripsit Gregorius Turonis episcopus. Ibidem, natalis [Col. 0670B] sancti Volusiani, archiepiscopi Turonensis et martyris.» In posterioribus editionibus aliter Auctarium disposuit: «Turonis, natalis S. Volusiani septimi archiepiscopi. Ibidem, depositio sancti Leobardi confessoris. Civitate Arvernis, sancti Venerandi episcopi et confessoris. Eodem die, sancti Deicolae abbatis Sutrensis, discipuli beati Columbani.»
Cathedrae sancti Petri apostoli, qua Romae primum sedit. Et passio sanctae Priscae virginis. Apud Pontum, natalis sanctorum martyrum Mosei et Ammonii, qui cum essent milites primo ad metalla deputati, novissime igni traditi sunt. [ Bouillart. in Margine: Parisius, monasterio sancti Germani, dedicatio altaris in honore victoriosissimae crucis, et beatae et gloriosae semperque virginis Mariae et sanctorum martyrum Mauricii sociorumque ejus.]
Praten. Herinien., Tornacen., Antuerpien., Pulsanen., Max.-Lubec., Muneratus et Grevenus. Quid in Molano desit, brevi observabimus.
[Col. 0669C]Greven. pro beati scribit sancti Germanici, ut est in Adone. Munerat. cum nonnullis codicibus, male legit Marco Antonio, textus noster purior est. Ant., Max.-Lubecanae, ubique conformis, ante bestiam interjicit sibi, ut apud laudatum Adonem etiam legitur, quam vocem Pulsan. adjectivo praefigit, legens: sibi praeparatam bestiam. Puto germanam Usuardi lectionem hic repraesentari. Rursus Ant. habet tempore Antonini, pro temporibus. Ubi codices reliqui legunt, a quibus nil laesus, in Pulsan. ponitur E quibus illaesus exiens. Item, Post quae omnia, plumbo, etc., redundat vox omnia. Verum noto in plerisque codicibus, etiam purissimis scribi Postque, fere per abbreviationem, veluti si dicatur et post, tametsi [Col. 0670C] sensus postulare videatur, ut quae sit casus praeeuntis particulae. Sed hoc in antiquis, saltem medii aevi Scriptoribus, mirandum non est, ut pote qui vix diphtongorum habeant rationem; unde amanuensium ignorantia factum crediderim ut que conjunctio, vel encliticum, pro quae relativo irrepserit. Launomarum et presbyterum et abbatem fuisse constat, at codices nostri (si Ant. et Max.-Lubec. excipias) abbatem non nominant. Pagum Dorcasinum, seu Dorcassinum scribunt passim, Grevenus Carnotinum vocat, utrumvis non male, ut apud Bollandum invenies; nos primam lectionem, tanquam vere Usuardinam praehabendam censuimus.
[Col. 0669D]Qui Germanicum primus in sacros Fastos retulerit, non alium invenio praeter auctorem Romani parvi, ita hoc die scribentem: In Smyrna, sancti Germanici martyris, ad bestias damnati. Rationem quaerere, cur hunc prae aliis diem elegerit, mere divinare est. Satis jam alibi ostendimus, Martyrologii hujus compilatorem sanctis plurimis, ex Rufino et aliunde desumptis, et antiquioribus martyrologis ignotis, pro solo suo arbitrio certos dies assignasse. Nec verosimile puto, visam unquam auctori illi celebrem Smyrnensium epistolam, in qua distinctiores aliquas, etsi non omnino certas, pro martyrii die notas reperisset. Interim Romanum parvum secutus est Ado, elogium ex eodem Rufino, vel Eusebio adjiciens, cujus locum integrum retulit Bollandus. Noster ex Adone omnia, sed non verbatim accepit; Notkerus, rariori exemplo, sola Romani parvi verba transcripsit. [Col. 0670D] Idem Adonis elogium etiam inter festivitates apostolorum recurrit, ubi de Polycarpo agitur XXVI Januarii. Hactenus pro textus nostri derivatione et praeclara Germanici laurea, clara et plana sunt omnia. De proprio martyrii die anceps quaestio, de eo enim eadem ratione disputari posse videtur, qua Bollandus in doctissimo suo commentario § 1 Polycarpi certamen ad certum diem, nempe VII Kal. Aprilis seu XXVI Martii revocare conatus est. Et haec quidem valde probabiliter ab eo stabilita esse nemo negaverit, at nec ipse tam explorata habuit, ut propterea mutandum putaverit determinatum a tot saeculis per Martyrologos diem, quod fecit Castellanus, utrumque sanctum ad Martium transferens, Polycarpum ad XXVI hunc nostrum Germanicum ad XXIX. Incertitudinem illam recte observavit Ruinartius inter Selecta, pag. 26, ubi Valosium [Col. 0671A] et plures alios in eamdem sententiam adducit. Tillemontius autem tomo II in Polycarpo, Graecorum Fastos praeferre videtur, alii in diversa abeunt. Equidem fateor ex laudata Smyrnensium epistola plane constare, Germanicum nostrum aliquot ante Polycarpum diebus agonem complevisse, an toto praecise octiduo nusquam patescit. Nihilominus Castellanus, remisso, ut jam diximus, ad XXVI Martii Polycarpo, sequelae opinor gratia, quia hic XIX Januarii colitur Germanicus, eumdem ad XIX remittendum putavit. Recte an secus alii viderint, nos Martyrologiis nostris Usuardi antesignanis inhaerere debuimus.
De Pontiano, Spoletino martyre, non semel locuti sumus XIV Januarii, quo die a Rabano, Notkero et pluribus, praesertim Belgicis Martyrologiis, ob corpus Ultrajectum translatum, certatim recolitur. Hic vero etiam in Romano parvo, hoc proprie die, et [Col. 0672A] cum hisce characteristicis signatur: Et Spoleti, sancti Pontiani martyris, XIX Kal. passi, XV sepulti, XIV in sepulcro mutati, quando celebrior dies ejus agitur. Eadem habet Ado, cum longiori ex Actis extracto, cujus elegans compendium brevitati suae aptavit Noster, ut in textu repraesentatur. Vide Bollandum XIV Januarii, vel notam Castellani pag. 248 et 249. Launomarum ab Usuardo ipso prioribus duobus superadditum evidenter ostendunt citati supra, et alii Usuardini codices prope omnes. Cur a Molano expunctus sit, nescio, certe hinc coepi doceri, falsam esse eorum opinionem, qui Molanum ex codice Pratensi Usuardum suum edidisse existimant, cum ab eo pluribus aliis locis aperte dissentiat. Wandalberti versiculus sic forte legendus.
PRATEN. in apographo nostro ad marginem adjici dicitur: «Parisiis, monasterio sancti Germani, dedicatio altaris in honore victoriosissimae crucis, et heatae et gloriosae semperque Virginis Dei genitricis Mariae, et sanctorum martyrum Mauritii sociorumque ejus.» Haec tamen Castellanus in litteris ad me datis XXXI Maii MDCCIX ad diem praecedentem pertinere retulit. Caeterum haec monasterii istius propria sunt, uti et alia subinde indicanda.
ANTUERP. MAX., CENTULEN., VICTORIN., REG. SUEC., num. 130, et BURDEGALEN.: «Iherosolima, Marthae et Mariae, sororum Lazari.» Haec ex Hieronymiano accepta sunt, ut habent Rabanus quoque, Notkerus, et alii. Et quidem in Victorino codice omnis praecluditur locus effugio, quo aliqui comminiscuntur Mariam et Martham, Mariae et Marthae suppositas; nam ibi omnes exprimuntur, hi Romae, illae autem Hierosolymis. Antiquissimum Kalendarium Cluniacense utramque hoc eodem die virginem vocat; quae omnia proximo mense Julio in Actis operosius erunt [Col. 0671C] discutienda. Vide Sacramentarium Thomasii p. 144, ubi Maria, Martha, Audifax et Abacuc XX Jan. Sebastiano conjunguntur, forte amanuensis vitio. Sequitur in primo codice: «Et in Smirna, natale sancti Germanici martyris. In pago Dorcassino Corbionis monasterio, natale sancti Launomari abbatis, cujus gesta praeclara habentur.» Quod etiam habent codex AMBIAN. et MOLAN.
ROSWEYD. Adoniane: «In Smirna, natale sancti Germanici martyris. Qui cum primaevae aetatis venustate floreret, per gratiam virtutis Dei, metum corporeae fragilitatis excludens, sponte praeparatam bestiam, damnatus a judice, jam provocavit, cujus dentibus,» et., pure. «Marii et Marthae et filiorum ejus Audifax, et Abacuc nobilium de Perside.» Hi ad sequentem diem pertinent.
AGONES MARTYRUM. Textui satis puro subjicitur tota annuntiatio: «Via Cornelia,» etc., ut die sequenti.
[Col. 0671D] ALBERGEN. et DANIC. praefatam annuntiationem habent in principio, et in fine scribunt: «In pago Dorcasino Corbionis monasterio, depositio S. Launomari abbatis et confessoris.»
ANTUERP., MAX.-ULTRAJECT., LEYDEN. et editio ULTRAJ.-BELG. praefigunt etiam Via Cornelia, etc., sed cum de Pontiano egerint XIV Januarii, eam annuntiationem hic praetermittunt. Habent etiam in fine abbatis, etc.: in quo convenit CENTULEN., qui de Germanico scribit ut ROSWEYD. supra.
LOVANIEN. cum prioribus consonat, nisi quod elogium Marii, etc., media fere parte mutilaverit.
BRUXELLEN. incipit: «Romae, via Cornelia,» etc. Tum: «Jerosolima, Marthae et Mariae sororum Lazari.» De Germanico et Pontiano, satis pure. Deinde: «Et passio sancti Tyrsi gloriosi martyris cum sociis suis,» ex die praecedenti. In fine «abbatis et confessoris.»
[Col. 0672B] HAGENOYEN. in prima de Germanico, satis purus est. Secundo loco: «In pago Dorcasino, sancti Lauromari abbatis.» Tertia est: «Romae, via Cornelia,» etc. De Pontiano egit cum aliis XIV Januarii.
MATRIC.-CARTHUS., ULTRAJECT.: «Germanici martyris incliti, qui traditus est ad bestias. Launomari presbyteri et confessoris.»
In VATICAN., sub num. 5949, deest Launomari.
ALTEMPSIAN. in Anglia auctus: «Translatio sancti Burghwaladri episcopi et confessoris.»
BELINUS. in utraque editione, post Germanicum et Pontianum, de Mario et Martha, etc., eadem refert, quae jam diximus ab Usuardo melius poni die sequenti. Utrobique etiam habet: «In Laude civitate, sancti Bassani [ alii scribunt Bassiani] episcopi et confessoris.» In prima editione deest Launomarus. Nil juvat errores typographicos recensere.
Editio LUBECO-COL. sic incipit: «Colonia Aggripina, translatio sanctae Antoninae et aliarum sex virginum et martyrum de illa nobili societate undecim [Col. 0672C] millium virginum, ad ecclesiam parochialem sancti Joannis Baptistae.»
GREVEN., post integrum Usuardi textum, sic prosequitur: «Iste Launomarus puerulus parentum suorum gregem pascens, victum suum egenis et peregrinis distribuebat; ipse usque ad solis occasum, jejunium frequenter protrahens. Liberalibus deinde traditus litterarum studiis, sacerdosque effectus, eremum adiit: ubi inter alia virtutum prodigia claudum curavit, ignis impetum signo crucis opposito extinxit, et annosam quercum, ejusdem crucis virtute, in loco quo voluit transposuit. In Anglia, Joannis Brangualatoris eremitae. Eodem die, secundum aliquos, Marii et Marthae cum aliis, quos Usuardus ponit die sequenti. In Africa secundum Bedam» (quodnam Bedae apographum viderit, incertum est: nullum hactenus nec impressum, nec ms. nobis innotuit, ubi eo ordine habeatur martyrum series hic apposita, videlicet) «sanctorum Pauli, [Col. 0672D] Quinti, Geronti, Januarii, Saturnini, Successi, Piae, Germani, Julii, Gagi. In Suecia, beati Henrici archiepiscopi Upsalensis et martyris. Qui Anglus natione, praefatam regens Ecclesiam tempore sancti Erici regis Sueciae, cum eodem ad convertendam plebem Finlandiae profectus, ob zelum justitiae, a scelerato quodam trucidatus est. Cum autem idem ejus percussor, birretum S. martyris, capiti suo impositum amovere tentaret, cutem sibi cum carnibus abstraxit. In Anglia, sancti Wolstani episcopi Wigorniensis et confessoris. Hic cum ab aemulis suis Synodo praesidentibus, tanquam imperitus baculum juberetur pastoralem resignare, Libenter, inquit, resigno, sed non vobis. Et haec dicens, baculum ipsum lapidi durissimo, quo tegebatur sepulcrum sancti Edwardi regis, sic infixit, quod a nemine moveri potuit. Quo illi confusi miraculo, ut baculum reassumeret, praeceperunt. Apud Coloniam [Col. 0673A] Agrippinam, translatio sanctae Antoninae virginis et martyris, et aliarum sex de societate, ut supra ex editione Lubeco-Col. Bassiani Laudensis episcopi et confessoris, vita et miraculis clari. Hic beatum Ambrosium Mediolanensem visitans, clero ipsius obitum ejus praedixit, defunctumque tumulavit. Eodem die, Hugonis archiepiscopi. Item Contexti episcopi et confessoris.»
MOLANUS., post illa Usuardi verba, gladio percussus est, addit fere ex Adone: «Consummavit autem martyrium suum XVIII Kal. Februarii, et sublatum corpus ejus a Christianis, sepultum est XV. Kal.: celebris vero dies ipsius agitur XIV Kal. Februarii, quando iterum sacrum ejus corpus mutatum est.» Sequitur: «Via Cornelia, etc.,» ut die sequenti. «In Laude civitate, sancti Bassiani, etc. Lugduno, Nicetii episcopi. Monasterio Corbionis, in pago Dorcassino, [Col. 0674A] etc. Eodem die, beati Contexti episcopi et confessoris.» Quae habet minori charactere, de sanctis Africanis secundum Bedam, de beato Henrico Upsalensi, et sancto Wolstano, ex Greveno ad verbum desumpta sunt. Posteriores editiones ab Usuardo longius recedunt. Initium est, Via Cornelia, etc. Post quae sequitur nota observatu digna: «Horum celebritas, inquit, uno dic praevenitur, quia dies passionis eorum, martyrio sanctorum Fabiani et Sebastiani solummodo deputatur.» Festa transferri, id notissimum est, praeveniri multo rarius: quamvis non diffitear exempla suppetere, quibus id factum esse, contra Castellanum demonstretur. Hoc novi in his editionibus accedit, quod beato Contexto locus assignetur, nempe: Eodem die, Bajocas, etc. Henrico Upsalensi, martyrii annus, scilicet. 1151.
[Col. 0669] In Smirna, Natalis beati Germanici martyris, qui sub Marco Antonino et Lucio Aurelio, per gratiam virtutis Dei, metum corporeae fragilitatis excludens, sponte praeparatam bestiam provocavit: cujus dentibus comminutus, vero pani, id est Domino Jesu Christo, pro ipso moriens, meruit incorporari. Apud Spoletum, sancti Pontiani martyris, temporibus Antonini imperatoris, quem judex pro Christo vehementissime virgis caesum, jussit super carbones nudis pedibus ambulare: a quibus nil laesus, equuleo et uncinis ferreis jussus est suspendi, et sic in carcerem trudi; ubi angelica visitatione meruit confortari - post quae plumbo fervente perfusus, tandem gradio percussus est. In pago Dorcasino, sancti Launomari presbyteri.
Sumitur ex Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Antuerp. et Max.-Lubec. Munerat. Greven., et Molan
[Col. 0673B]Pulsanen. contra alios omnes codices, pontificatum Fabiani ad duodecim annos restringit: alii martyrologi nimium extendunt, ut in Observationibus dicetur. Praeesset, minus quidem ad exactam syntaxim, sed tamen ita Beda, ex quo alii omnes, et codices nostri, excepto Molano, qui legit praefuisset, hic et alibi satis libere antiquam simplicitatem corrigens. Cimiterio habent passim codices quos sequimur. In Callisti, Calisti, Calixti saepenumero variant, ut mirum videri non debeat, si nec nos stabilem orthographiam servemus. Molanus iterum elegantius voluit scribere, apud Catacumbas: Pulsanen. et Munerat. ad Catacumbas: caeteri neglecta praepositione ponunt, Eodem die Catacumbas, et ita, licet magis barbare, legendum putavimus. Ligari in [Col. 0674B] medio campo, haud dubie Usuardi lectio est, secundum Bedam et Adonem: Tornacen. et Munerat scribunt religari. In Pulsanen. fusticari pro fustigari librarii mendum est. Hoc notabilius, quod ubi caeteri omnes recte scribunt, nobilium de Persida, solus ille habeat, hi nobiles fuerunt viri de Siria. Venerunt Romae, Greven. Romae, melius ex aliis Romam. Rursus Greven. et Molan. temporibus Claudii, pro, tempore, etc. Pulsanen. habet manuum praecisiones, servanda Bedae et Adonis lectio in singulari. Item apud eosdem Greven. et Molan. in lympha, legendum in nympha, ut bene probat Bollandus, at fusius explicat Castellanus pag. 340, ubi et alia de his sanctis satis curiose observantur.
[Col. 0673C]Inter antiquos martyrologos singularem plane adverto in referendis iisdem sanctis concordiam. Habent omnes hos sanctos Hieronymiana apographa praeter morem satis hic conformia, habent Beda, Rabanus et Notkerus; atque in serie nostra Romanum parvum, Ado, Usuardus. Quaerit Florentinius, quid innuat ea plerorumque Hieronymianorum indeterminata formula: Romae in coemeterio, Fabiani episcopi, et Sebastiani; et satis apposite, ni fallor, ex Cypriano accipi putat antonomastice, pro coemeterio Callisti, idque ex Kalendario Bucnerii confirmat, non integre locum referens, qui ita legendus est: XIII Kal. Feb. Fabiani in Callisti, et Sebastiani in Catacumbas. Alia Kalendaria aut Sacramentaria referre supervacaneum reor, cum ab omni aevo satis consecrata fuerit inclytissimorum sanctorum memoria. Notabilis est Bedae textus hujusmodi: Romae, Fabiani episcopi, qui cum viginti quinque annis Ecclesiae praeesset, passus est martyrium tempore Decii, et in Caemeterio Callixti sepultus. Haec ex eo descripsit [Col. 0673D] Rabanus, aliqua ex Pontificalibus adjiciens, quae omnia in Notkerum transierunt, alia adjuc parte, ex praefato fonte, paulo auctiorem. In Romano parvo simpliciter ponitur: Romae, Fabiani papae, et martyris. Ado Bedam sequitur, sub ea tamen cautione, [Col. 0674C] ut caetera ex eo desumens, pro XXV annis substituat: Qui cum XIV annos, menses XI, ac XII, dies. Textum suum ex alterutro mutuavit Noster, at rejecto utriusque calculo, cum signavit, qui proxime ad veram chronologiam accedit. Caetera vide apud Bollandum et recentius apud Tillemontium tomo III, a pag. 362. In textu Hieronymiano diei praecedentis, ex codice Lucensi ultimo loco ponitur: Romae, passio sancti Sebastiani martyris. Duplicati festi rationem, vel saltem conjecturam ibidem invenies. Romanum parvum tertio loco legit: Et Sebastiani in vestigiis Apostolorum sepulti. Ado prolixius Bedae elogium totum transumpsit, exclusa solum Sebastiani patria, de Mediolano. Rabanus Bedam incorruptum reliquit, Notkero Adonem sequente. Noster brevius suum encomium ex diffusioribus illis, seu Bedae, seu Adonis contraxit, Catacumbas recte exprimens, de quibus Acta XXIV Junii a pag. 439, et Castellanum a pag. 353 multa erudite de Sebastiano ejusque transtatione congerentem. An Acta vere ab Ambrosio [Col. 0674D] ex autographis, et authenticis composita sint, merito dubitatur, at egregia esse, gravia et fide digna, omnes cum Hesselio apud Molanum, Bollando, Ruinartio pag. 295 aliisque fatentur; nec id Tillemontius negaverit, cujus compendium legi dignum [Col. 0675A] est tomo IV a pag. 515. Wandalbertus sic hodie canit.
Tertia annuntiatio in Hieronymianis eodem defectu laborat: In caemeterio, Marii, Marthae, Audifax et Abbacuc. Hic vero Florentinius antonomasiae beneficio non utitur, sed innominatum coemeterium Arenarium censet esse Via Cornelia, quae in Epternacensi et in Usuardo signatur. Sola nomina exprimit Romanum parvum, quorum primum et ultimum varie a nonnullis contorta reperies; ut Maris, vel Marini, pro Marii; Ambacum, Ambacuc, Abacum, [Col. 0676A] etc. Caeterum ex Beda rursus derivantur quaecunque Rabanus, Ado, Usuardus, Notkerus in suos textus transtulere. Hos inter minimum a fonte recedere videtur Usuardus, si positionem excipias, nempe Via Cornelia, quam ille solus praefixit, in Actis fortasse, aut in aliquo Hieronymiano apographo repertam De Actorum sinceritate minus videtur dubitasse Bollandus, quam Baronius: a selectorum collectione a Ruinartio exclusa sunt. Equidem totius historiae subjectum, ut ita loquar, satis verum existimo, ast omnia complanare, quae Tillemontius objicit tomo IV a pag. 673 difficillimum arbitror. Si quid tamen Bollandianis disquisitionibus superaddi, aut magis illustrari queat, id in loco praestabimus, atque eo veritatis studio, quo in similibus versari solemus.
[Col. 0675A]ANTUERP.-MAJ. in Fabiano Adonianus est. De Sebastiano etiam aliqua admiscet hoc modo: «Qui [Col. 0675B] in tantum carus erat Diocletiano et Maximiano imperatoribus, ut principatum ei primae cohortis traderent. Quem Diocletianus, ubi Christianum cognovit, nec a fide posse revocari, jussit ligari in medio campi, quasi signum ad sagittandum, et sagittari a militibus; qui cum sagittis plenus quasi hericius esset, putantes eum mortuum, abierunt,» Desunt reliqua, quae cum prioribus, melius in Beda, vel Adone legentur. Sic et in tertia incompletus est: «Eodem die Romae, natale sanctorum martyrum Marii . . . et Abacuc nobilium, qui ad orationem venerant Romae, tempore Claudii principis.»
ROSWEYD. in Fabiano etiam Adonianus est. De Sebastiano ex eodem fonte alia ferme decerpit: «Qui jubente . . . quasi signum ad sagittam positus, ita sagittis repletus est, ut quasi hiricius videretur. Dehinc intra paucos dies sanitate recuperata, cum ipsos imperatores de persecutione injusta Christianorum, libera voce corriperet, denuo captus, felici [Col. 0675C] consummatione martyrium excepit, sepultusque est in Catacumbas juxta vestigia apostolorum,» De Mario, etc., die praecedenti.
AGONES MARTYRUM Fabiano ascribuntur anni XIV. De Sebastiano pure. De reliquis pridie.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. uti pridie retulerunt martyres Persas, ita eosdem hodie praetermittunt. In Sebastiano puri sunt. De Fabiano, post papae, haec solum interserunt: «Qui decimus nonus post beatum Petrum»
ALBERG. et DANIC, cum prioribus conveniunt, sed post sepultus, adjiciunt insuper: «Hic Chrisma constituit annis singulis in Coena Domini celebrari.»
CENTULEN: «Romae, passio beati Fabiani papae, et martyris. Eodem die, sancti Sebastiani matyris, cujus fide atque doctrina multi martyrio coronati sunt. Item eadem die Romae, sanctorum Marii et Marthae, cum filiis suis Audifax et Abacuc, nobilium de Persida, qui ad orationem venerant tempore [Col. 0675D] Claudii imperatoris.»
BRUXELLEN. sic incipit: «Romae, natale sancti Sebastiani de Mediolano, ac comitum ejus. Qui cum . . . » non omnino pure. Dein post «deficeret: Quem mortuum in cloacam miserunt. Cujus corpus a quodam Licineo inventum, et in cripta juxta vestigia apostolorum sepultum est.» Tum de Fabiano, post, papae et martyris, sic prosequitur: «Qui sede vacante dum de futuri pontificis electione tractaretur, cum aliis adfuit, et subito columba candida de coelo super caput ejus descendens, dixit: Tu Romae episcopus ordinaberis. Qui sic divinitus electus, post laudabilem vitam, a Decio pro fide Christi decollatur. Hic statuit ut omni anno in coena Domini crisma consecretur: et exactam curam habuit ut gesta martyrum in integrum colligerentur.» De Persis, die praecedenti.
HAGENOYEN. de Fabiano, paulo aliter primo loco annuntiat: «Qui fuit XIX post beatum Petrum, et [Col. 0676A] per indicium columbae, super eum divinitus descendentis, in papam est electus sub Gordiano imperatore, [Col. 0676B] et Ecclesiae praefuit XIII annis. Iste Fabianus restituit (restitit) Philippo imperatori volenti interesse Paschae sollempniis, donec peccata sua confiteretur, et poenitentiam ageret.» Vide Bollandum. «Hic septem subdiaconos constituit, qui gesta martyrum colligeret (colligerent). Tandem sub persecutione Decii, capitis amputatione martyrium complevit.» De Sebastiano, sic habet: «Apud Cathecumbas, beati Sebastiani militis, et martyris, qui multos in fide et passione confortavit, et multos ad fidem convertit. Hic cum haberet . . . . . » non satis pure. «Sed postea praesentans se imperatoribus, conveniens illos de injusta persecutione sanctorum, et ideo jussus ad mortem fustigari et corpus ejus in cloacam projici.» De Persis, die praecedenti.
VICTORIN. Ex Rabano post sepultus, de Fabiano habet sequentia: «Hic regiones divisit diaconibus et fecit septem diacones, qui septem notariis imminerent et gesta martyrum in integrum colligerent.» [Col. 0676C] Deinde haec assuit: «Hujus temporibus supervenit Novatianus [ vult dicere Novatus] ex Africa, et separavit de ecclesia Novatianum, postquam Moyses confessor in carcere defunctus est, qui fuit mensibus XI.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Fabiani et Sebastiani, Martyrum, Marii et Marthae cum filiis nobilibus. Marcelliani et Marci, ac Tranquillini patris eorum, martyrum.» Spectant hi ad XVIII Junii, hic autem Sebastiano forte juncti sunt, quod eorum gesta in illius Actis comprehendantur.
REMENS. Ecclesiae, SS. Timothei, et Apollinaris: «Lugduno Galliae, sancti Clementis presbyteri.» De eo meminerunt apographa Hieronymiana; uti etiam Acta nostra perpaucis:
EDITIO LUBECO-COL. de Fabiano solum inserit, ut supra: «Qui XIX post beatum Petrum. Eodem die Romae ad Catacumbas, natale sancti Sebastiani martyris. Qui cum haberet,» ut supra, etc. De Persis etiam die praecedenti.
[Col. 0676D] BELIN. Utraque editio in textu non omnino pura est: omittit Persas, de quibus egit die praecedenti, et in utraque subjicitur: «Civitate Taurina, sanctorum martyrum Solutoris, Adventoris et Octavii.» Sunt hi ex celebri legione Thebaea, et in Praetermissis remittuntur ad XX Novembris, quo die eorum meminit Martyrologium Romanum.
GREVEN., praeter morem, hoc unicum habet additamentum: «Eodem die, beati Policronii martyris.» Duo in Praetermissis Polychronii memorantur, uter eorum sit, hactenus nescimus.
MOLAN. in prima editione: «Civitate Taurina, sanctorum martyrum Solutoris, Adventoris et Octavii;» ex Belino: «Lugduno Galliae, sancti Clementis presbyteri.» De quo supra. In posterioribus adjungitur: «Die vigesima, sancti et theophori patris Euthymii magni.» De ipso in Actis fuse, et forte alia in Supplemento addi poterunt. Tum typis minoribus: «Eodem die sancti Mauri episcopi Cesennae [Col. 0677A] civitatis, et confessoris, eximiae sanctitatis viri. Obiit Dagobertus rex Francorum. Constitutum est autem a Domino Joanne abbate, et universo capitulo Marcianensi, ut dies anniversarius ejus solemniter celebretur, pro eo quod idem gloriosius rex et Mathildis [Col. 0678A] regina ejus, cum beatam virginem Eusebiam de fonte salutari suscepissent, Villam Verniacum, et vinum, quod ad usus nostros de Francia adduceretur, regali munificentia contulerunt.» Vide Praetermissos.
Romae, natalis beati Fabiani papae, qui cum tredecim annis Ecclesiae praeesset, martyrium est passus tempore Decii, et in cimiterio Calisti sepultus. Eodem die Catacumbas, sancti Sebastiani martyris, qui cum haberet principatum primae cohortis, jussus est sub titulo Christianitatis a Diocletiano imperatore ligari in medio campo, et sagittari a militibus, atque ad ultimum fustigari donec deficeret. Via Cornelia, sanctorum martyrum Marii, et Marthae cum filiis suis Audifax et Abacuc, nobilium de Persida, qui ad orationem venerant Romam tempore Claudii principis. E quibus post toleratos fustes, equuleum, ignes, ungues, manuum praecisionem, Martha in nympha necata, caeteri sunt decollati, et corpora eorum incensa.
Ex Prat., Herin., Torn., Pulsan., Munerato, Greveno, Molano et Agonibus martyrum.
[Col. 0677B]Pulsan. scribit sancti Publii, et ita passim recentiores codices cum Antu.-Max., Lubecana, etc. Idem legit Ariopagitam, uti et Herin. et Tornac.: quod vix observatu dignum in praefatione monuimus. Greven. et Molan. transposuerunt nobiliter rexit, legentes rexit nobiliter. Plus aliquid ausus Pulsan. elegantius legere credidit; Atheniensium nobiliter rexit ecclesiam. Muneratus secundae editionis, nescio quomodo, et praeclarus virtutibus, vertit et praedicans virtutibus. Et sic in Agonibus martyrum. Rursus Pulsan. pro gloriose coronatur, posuit gloriose occubuit. Greven. et Molan. titulo virginis apponunt, et martyris. Munerat. contra, sensum hiulcum facit, omittendo quae sub praefecto. Symphronio legunt codices probati omnes post Adonem; Pulsan. cum aliis, forte Bedam imitatis Simpronio vel Sempronio. Item Tarracona illi, hi cum Munerato et Agonibus MM. Terracona, [Col. 0678B] utri rectius, non disputo. Tugurii pro Augurii in Pulsan. scriptoris vitium reputo, uti Galeni pro Galieni in Agonibus MM. Melius scriberetur Gallieni, sed codices sequimur. Lego, in carcere trusi, quod ita Usuardum scripsisse sentiam, melius dixerat Ado in carcerem. Caeterum recedunt Pulsan. Greven. et Molan. qui id corrigendum putarunt. Agones MM. pro expansis habent expassis. Greven. omisit vocem orantes, ante, ut urerentur; forte quod sensum obscuriorem esse adverterit: sed maxime improbanda Pulsan. Codicis licentia, ita corrigentis: In carcerem sunt retrusi: deinde flammis injecti, ut urerentur, Sed exustis vinculis, manibusque in modum crucis expansis, orando obtinuerunt martyrii palmam. Trecas scribunt omnes, medii aevi stylum secuti, liberior Grevenus habet, Trecis, cum Agonibus martyrum. Praeferenda est qualiscunque Usuardi lectio.
[Col. 0677C]Codices nostri Usuardini optimae notae concorditer primo loco Publium annuntiant, plures alii cum Belino Agnetem praeposuere. Et ita habent apographa Hieronymiana, Romanum parvum, Rabanus et Ado. Cur id mutandum censuerint Usuardus, et Notkerus, non facile divinaveris. Neque enim aetatis ordo praetexi potest, nam ea ratione in ultimum locum rejicienda fuisset celeberrima Agnes, tametsi cum Bollando statuas sub Valeriano et Gallieno, non sub Diocletio, ut probabilior fert sententia, martyrii coronam adeptam. Hic itaque caeteris omnibus anteponitur Publius, quem ex iis unum censemus, cujus prima in Fastis sacris memoria auctori Romani parvi accepta debetur, nam qui in Hieronymianis apographis Puplius, Publiis, vel Publius inter alios martyres connumeratur, nullam cum hoc nostro connexionem habet et falli plane opinor Castellanum, qui ex illis nomen desumptum existimat. En modo Romani parvi verba: Athenis, S. Publii episcopi, [Col. 0677D] qui Militenus a Paulo episcopus ordinatus. Aliter Ado: Item apud Athenas, B. Publii episcopi, ob Christi martyrium coronati. Et quidem sic excluduntur difficultates chronologicae, quibus se implicat in festivitatibus apostolorum, dum Publium Militenum, Dionysii Areopagitae immediatum successorem constituit, quod a Bollando citati viderunt Baronius, et Halloixius, et recentius tomo II variis locis impugnat Tillemontius. An Noster Adonem contrahens observatam difficultatem evitare voluerit, non est promptum asserere, certe ita annuntiationem formavit ut verum, vel saltem vero proximum attigerit.
Verissime ab Hieronymo pronuntiatum est ep. 8 ad Demetriadem (quae in nova editione 974) sub finem, omnium gentium litteris atque linguis laudatam esse Agnes vitam, ut egregie probant Ambrosii, Augustini, Gregorii et tot aliorum encomia. Praecipue in Ecclesiis, inquit idem Hieronymus; imo in antiquissimis [Col. 0678C] quibusque Kalendariis, Martyrologiis, Sacramentariis. Bucherianum imprimis diserte legit: Agnetis in Nomentana. Carthaginense: Sanctae Martyris Agnes. Frontonis, quasi ad geminati festi distinctionem: Natale sanctae Agne de passione, ubi melius legeretur Agnes a recto Agne. Hieronymiana primo loco habent: Romae, passio Agnetis virginis. Brevius, Romanum parvum sanctae Agnetis virginis. Bedae elogium totidem fere verbis a Rabano et Adone in Martyrologio transumptum est; Noster, qui ex postremo caetera, et hoc verosimiliter mutuatus est. Ast in eodem Adone inter festivitates apostolorum diffusior texitur historia, quam dicere possis Actorum illorum compendium, quae sub Ambrosii nomine circumferri solent, ex quo pluscula a Notkero decerpta sunt. An vere Ambrosiana Acta crediderit Bollandus, est cur dubitem: utcunque tamen fuerit, ab eruditis hodie sancto illi doctore passim abjudicantur. Nec sane magna ea jactura reputanda [Col. 0678D] est, cum ab ipso Ambrosio lib. I de Virg., cap. 2, a Prudentio, Maximo Taurinensi, et tot aliis Patribus cumulatissime compensetur. Vide Ruinartium inter selecta a pag. 503, ubi Prudentii hymnum 14 et citatum Ambrosii locum illustrat. Tillemontius tomo V, a pag. 344, et Castellanus in hodiernis notis; nonnulla observant, quae in Supplemento examinari poterunt. De sola Agnete cecinit Wandalbertus:
Martyres Tarraconenses commemorant Hieronymiana, ad quos paucula notavit Florentinius, alibi fortasse discutienda. Fallitur iterum Castellanus, dum in omnibus Martyrologiis prosaicis eorum nomina reperiri affirmat, quandoquidem nec Beda, nec Romanum parvum de iis meminerint. Signat ipsos Florus cum proprio sibi elogio. Ado elegantius ex [Col. 0679A] Actis composuit, quod noster in pauciora redegit. Rabanus solum Fructuosum seligit, eique perperam attribuit regulas monachorum, multis post saeculis a Fructuoso Braccarensi episcopo adornatas; Notkerus Adonem sequi maluit. Acta a Bollando illustrata authentica esse fatetur Ruinartius, quem vide a pag. 219, et Tillemontium tomo IV, pag. 198. Ex laudatis Hieronymianis etiam sumptus est Patroclus Trecensis: Trecas, passio sancti Patrocli martyrio: qui male ab Acherio inter adjectitios computatus est. Ex isto fonte eum acceperunt Rabanus et Ado, [Col. 0680A] cum ea diversitate, quod ille locum notare neglexerit, hic vero distinctius: Apud Trecas. Cur Noster minus eleganter scripserit, cur Notkerus omiserit, non est operae pretium inquirere. Satis patet Usuardum sua omnia ex Adone desumpsisse. Quod autem hic et alibi a Baronio, vel Bollando Bedam citari advertas, de pridem vulgato intellige quod supra monuimus, quodque in cautelam passim indicare Bollandus consuevit, De Patrocli Actis, et translatione, diligenter agit Bollandus, quibus adde quae recentius observavit Tillemontius tomo IV, pag. 203.
[Col. 0679A]ANTUERP.-MAJ. incipit ab Agnete, in qua satis purus est. Tum: «Apud Athenas, natale sancti Publii episcopi et martyris.» Tarraconenses carent elogio. Demum: «Trecas, passio sancti Patroclii martyris. tempore Aureliani imperatoris. Qui post diversos, quos pro Christo sustinuit, agones, capitis obtruncatione [Col. 0679B] martyrium consummavit, et sepultus non longe est.»
ROSWEYD. de Agnete, bene. De Publio, ut Ado in Martyrologio: «Item apud Athenas, beati Publii episcopi, pro Christo martyrio coronati.» In Tarraconensibus elogium constringit : «In Hispania civitate Taragona, natale sanctorum Fructuosi episcopi, Augurii et Eulogii diaconorum, qui tempore Galieni, sub Emiliano praeside martyrio coronati sunt.» In ultima purus est.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. toto textu satis puri sunt, sed in elogio Terraconensium ex Adone supplent quod Usuardus praetermiserat «Et mox quidam et fratribus, et filia praesidis, quae astabat, viderunt sanctorum animas coelum conscendere coronatas.» Eadem habent codices mediae notae.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., ALBERG., DANIC. et editio ULTRAJ. BELG. non minus sinceri, si Agnetem Publio non praeponerent.
[Col. 0679C] LOVANIEN. etiam praefigit Agnetem ; sed praeterea mutilus est, carens toto Publii elogio.
CENTULEN.: «Apud Athenas, sancti Publii episcopi et martyris, quem docuit et ordinavit sanctus Paulus apostolus. Romae passio sanctae Agnetis virginis, sub judice Simphonio.» In Tarraconensibus, post «diaconorum,» addit, «et martyrum,» carens elogio. In ultima purus est, sed adjicit, «tempore Aureliani.»
BRUXELLEN. de Agnete, sudbit: «Cujus cotidie in canone missae memoramus.» De Publio, Adonis elogium inter festivitates apostolorum cum Usuardino sic fere commiscet: «Apud Athenas, beati Publii episcopi et matyris. Qui pridem princeps insulae quae dicitur Militena, cum beatum Paulum navigantem Romam, per triduum hospitio susceptum humane tractasset, et Paulus patrem ipsius febribus, et dissenteria laborantem per impositionem manus sanasset, caepit sancto Paulo adhaerere. Qui ipsum postea episcopum ordinans, ad [Col. 0679D] praedicandum direxit. Hic fuit secundus post Dyonisium,» etc. In Tarraconensibus non omnino purus est, et ex Adone adjicit idem, quod supra. In fine: «Eodem die Trecas, tempore Aureliani imperatoris, passio sancti Patrocli martyris gloriosi, qui Susati requiescit.» Vide Bollandum.
HAGENOYEN., in Publio satis purus, secundo loco [Col. 0680A] habet de Tarraconensibus, ut ANTUERP., etc., superius. De Agnete sic habet: «Romae, passio sanctae Agnetis virginis et martyris. Quae in juventute sua sponsum elegit sibi Deum, et ideo filium praesidis Symphronii recusans; et ob hoc turpiter est denudata, et crinibus suis tecta a Deo, et ab angelo in [Col. 0680B] lupanari custodita. Haec postquam filium praesidis, qui illam contaminare voluit, a morte suscitavit, in ignem projicitur et occiditur, sed non laeditur igne: tandem gladio percutitur et subiit mortem. Eodem die Trecas,» etc.
MATRIC.-CARTHUS. ULTRAJ. sic legit: «Agnetis virginis et martyris solemnitas.» Et in margine; «Ex speciali licentia capituli, propter praesentiam corporis ipsius, quod est in ecclesia sancti Martini Trajectensi, valde solemniter in loculo, argenteo deaurato locatum.» Molan. in posterioribus editionibus, ipsi Usuardi textui, litteris cursivis, de eadem sancta haec interserit, «Cujus reliquiae habentur in Trajecto inferiori.» Videantur Bollandus et Castellanus.
BELIN. Prima editio mutila est, altera ferme integra, sed utraque ab Usuardo discrepat, quod primus locus Agneti tribuatur.
EDITIO LUBECO-COL., ab Agnete etiam incipiens, [Col. 0680C] Usuardino elogio, post Virginis, haec verba interponit: «Quae decimo tertio aetatis suae anno, temporibus Diocletiani et Maximiani imperatorum, sub praefecto urbis,» etc. In Publio, pura est. In MM. Tarraconensibus Adonem potius, quam Usuardum describit. De Patroclo sic habet: «Eodem die Trecas, sancti Patrocli martyris, qui tempore Aureliani imperatoris decollatus est.»
GREVEN.: «Iste Patroclus civis erat Tricassinae urbis, sed Christi amore, contemptis divitiis, ad palmam martyrii post compedes, ignitas catenas, et fustes superatos, capitis abscissione pervenit. Vitalis, martyris Agaunensis. Meynradi eremitae et martyris: Translatio S. Vincentii Levitae, Arvernis, Aviti episcopi. Hermis episcopi. Item sancti Celestini.»
MOLAN. edit. prima minuto charactere: «Ancyra Galatiae, S. Busyris egregii martyris.» Tripartitae lib. VI, cap. 13. «Meinradi erimitae et martyris Augiensis.» Editiones alterae sic habent: «In insula [Col. 0680D] Augiensis monasterii, Meinradi eremitae et martyris anno DCCCCLX. Die XXI sancti patris Maximi confessoris, et sancti Neophyti. Eodem die, sanctorum martyrum, Eugenii, Canidii, Valeriani, et Acylae.» De Maximo vide Praetermissos: utrum Neophytus ille Anastasius sit, me latet. Vide Acta pridie, et hodie Praetermissos.
Natalis beati Publii episcopi, qui secundus post Dionysium Areopagitam Atheniensium Ecclesiam nobiliter rexit, et praeclarus virtutibus, ac doctrina praefulgens, ob Christi martyrium gloriose coronatur. Romae, passio sanctae Agnetis virginis, quae sub praefecto Urbis Symphronio ignibus injecta, sed his per orationem ejus extinctis, gladio percussa est. In Hispaniis civitate Tarracona, sanctorum martyrum Fructuosi episcopi, Augurii et Eulogii diaconorum, qui tempore Galieni in primo carcere trusi, deinde flammis injecti, exustis vinculis, manibus in modum crucis expansis, orantes ut urerentur obtinuerunt. Trecas, sancti Patrocli martyris.
Textus desumitur ex Herimen., Tornacen., Munerat., Greven., Molan. et Agonibus martyrum.
[Col. 0681A]Vix notatu dignae sunt leviculae discrepantiae. Greven. et Molan. pro beati Pauli scribunt sancti. Idem Molan. et alii, episcopus ordinatus, item Ephesi, caeteri melius cum textu, episcopus Epheso ordinatus. In Tornacen. ubi de Vincentio annuntiatur, eodem die apud civitatem, etc., omissa est vox die, [Col. 0681B] amanuensis vitio, quo etiam in Munerato scriptum Gispaniarum. Herinien. posuit post multos agones pro Christo; certa apparet et aliquantulo elegantior Usuardi transpositio. Rursus idem codex legit, cujus passionem nobilis triumphi. Melior est textus lectio, eaque in tota Vincentii annuntiatione vere et germane Usuardina, non ea, quam ipsi tribuit Bollandus, a codice Pratensi deceptus, ex quo citat sequentia: Apud Valentiam civitatem Hispaniae, sancti Vincentii Levitae et martyris, cujus certaminis triumphum, temporibus Diocletiani et Maximiani, post nimiam coedem, ac gravia tormenta, textus ipsius passionis [Col. 0682A] sub Datiano praeside completum esse declarat. Ast genuina haec Usuardi esse, codicibus omnibus aliis, excepto Aquicinctino, repugnantibus, haud unquam ut crederem induci potui. Quam vero id recte pridem sensissem, docuit subinde Castellanus, nunquam satis laudandus mihi adjutor in consulendo [Col. 0682B] praefato Pratensi codice. Scripsit enim, totum textus nostri elogium, ut primum ibi exaratum erat, ab imperito fortasse quopiam erasum fuisse, et superscripta, quae modo citavimus, unde patet eum quoque codicem reliquis nostris olim conformem fuisse, atque adeo ipsissimam Usuardi lectionem a nobis in textu exhibitam. In Agonibus martyrum habetur, ad aquas Salinias, in Molan. apud aquas Salvias. Demum Molan. idem et Greven. ponunt: In Galliis civitate Ebreduno. Nemo non videt, textus nostri lectionem ex aliis esse praeferendam. In Greven. aliquid redundat.
[Col. 0681B]Quam authentica sunt Timothei gesta, utpote quorum praecipue testem habemus ipsum Doctorem gentium, tam est dubius dies, quo martyrii lauream promeritus sit. Baronius ad XXIV Januarii sic notam suam orditur: Agunt de eodem (Timotheo) hac die [Col. 0681C] (nempe XXIV Januarii) caeteri Latinorum; Graeci autem XXII hujus. De Graecis vera praedicat, de Latinis non item: nam Hieronymiana, et, si inter ea numerari possit ipsum S. Cyriaci Ms. quo Baronius usus est, ac praeterea Florus eum signant XXVII Septembris; Wandalbertus XVI Maii; Usuardus autem, ejusque praecipui codices, et quidem Belinus, et recentiores alii, eum expressissime annuntiant hoc die XXII Januarii. Itaque caeteri illi reducuntur ad Bedam, Romanum parvum, Adonem, Rabanum et Notkerum. Porro Bedae, Romani parvi et Rabani phrasis brevissima est; paulo longior Notkeri ex Adone inter festivitates apostolorum, unde etiam nostra desumuntur, omissa duntaxat translatione reliquiarum, de qua Usuardus IX Maii, Adoniana aliqua hodierna in eum locum transferens. Qua autem causa motus sit ad deserenda solitorum ductorum vestigia nusquam reperio, nisi praeter morem Graecos hic imitari voluerit. Acta a Polycrate scripta, [Col. 0681D] aliaque a Metaphraste diffusius deducta, optime illustravit Bollandus. Vide etiam Castellani notam a pag. 493 et accuratam vitae synopsim apud Tillemontium, tomo II, a pag. 142. Quousque vel Romanum imperium, vel Christianum nomen extenditur, Augustini verba sunt, omnis regio, omnis provincia, natalem gaudet celebrare Vincentii. Hinc in vetustis Ecclesiae monumentis notissima ejus memoria. Non solus in Hieronymianis colitur, sed episcopo Valerio [Col. 0682B] et octodecim, imo et pluribus sociis conjunctus, de qua turma diligenter agit Bollandus, et post illum Florentinius in notis: tu plerorumque sodalium nomina ex insigni Prudentii hymno accipe, ac quo die singuli collocandi sint, ex citatis scriptoribus disce. [Col. 0682C] Romanum parvum indeterminatum relinquit martyrii locum: Sancti Vincentii diaconi, et martyris in Spaniis: nec clarius scripserat Beda. Elogium ex probatissimis Actis, tametsi non praesidialibus, concinnavit Ado; Noster vero, pro singulari in S. Vincentium pietate, encomium adornavit, quod ab aliis rejectum, ab aliis non sincere redditum est. Aliam historiam texuit Florus, aliam Rabanus, sed Notkerus Adonem descripsit. Habes in Actis nostris, quae de translationibus et miraculis operose collecta sunt. Vide praeterea Ruinartium a pag. 387, notam Castellani, pag. 375, et Vitam Gallice deductam a Tillemontio, tomo V, a pag. 215.
Anastasii monachi ad aquas Silvias, pro Salvias meminit Romanum parvum. Beda paulo fusius: atque ampliori non nihil elogio Viennensis. Primum secutus est Rabanus; Notkerus alterum, quem et Usuardus, expuncta translatione, sic expolivit, ut in textu retulimus. Acta ejus tam praeclare a Bollando [Col. 0682D] illustrata sunt, ut nihil desiderari posse videatur. Vincentium et Anastasium ita conjunxit Wandalbertus:
Ultima annuntiatio pure Usuardina est, non Adoniana, ut recte, mea quidem sententia, sancivit Rosweydus. Nequeo conjicere unde Vincentium illum, [Col. 0683A] et socios acceperit Usuardus, at nisi vehementer fallor, idem hic Vincentius Caucoliberitanus, qui ab Hieronymianis, Adone et aliis, imo et ab Usuardo ipso, recolitur XIX Aprilis, ut bene ibi observavit Papebrochius, pag. 622, quem secutus est Castellanus [Col. 0684A] in notis pag. 37, necnon Tillemontius, tomo V, pag. 62. Quod autem hodiernus Vincentius comites habeat, alter solus sit, facile alibi componi poterit. Interim puram et simplicem Usuardi lectionem sartam tectam servare voluimus.
[Col. 0683A]PRATEN. De mutatione in eo codice facta, abunde in Variantibus dictum est.
ANTUERP.-MAJ. Timotheum rejicit ad XXIV Januarii. Incipit itaque: «In Hispaniis civitate Valentia, passio sancti Vincentii Levitae et martyris.» In Anastasio ferme, in Vincentio, Orontio, etc., omnino purus est.
ROSWEYD. Timotheum etiam distulit: «In Hispaniis, sancti Vincentii diaconi et martyris, qui sub impiissimo Daciano praeside, multa passus tormenta, martyrio meruit coronari. Ipsa die in Galliis civitate Ebreduno, sanctorum martyrum Vincentii,» etc. In Anastasio, quem ultimo loco refert, plane Adonianus est.
PULSANEN., in Timotheo et Vincentio purus, ita diem claudit: «Romae ad aquas Salvias, sancti Anastasii monachi et martyris.» Reliquis omnibus, nescio cujus vitio, praeteritis.
[Col. 0683B] ANTUERP. et MAX.-LUBEC., rejecto etiam in XXIV Timotheo, sic incipiunt: «In Hispaniis civitate Valentia, sub Daciano impiissimo praeside, sancti Vincentii Levitae,» etc., pure toto reliquo textu.
ANTUERP.-MAX.,-ULTRAJ., LEYDEN., ALBERG., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG. Superioribus similes sunt in transferendo Timotheo ad XXIV et ferme etiam in caeteris.
LOVANIEN. in hoc praeterea deficit, quod Anastasii elogium mutilaverit.
CENTULEN.: «In Hispaniis civitate Valentia, passio beati Vincentii archidiaconi et martyris, sub praeside Daciano. Romae ad aquas Salvias, sancti Anastasii monachi et martyris. Eodem die in Galliis civitate Ebreduno, sanctorum Vincentii, Orontii et Victoris martyris.» De Timotheo XXIV.
BRUXELLEN.: «In Hispaniis civitate Caesaraugusta, seu Valencia, sub Daciano,» etc., satis pure. Tum de tribus Ebredunensibus, ut supra. In Anastasio [Col. 0683C] Adonianus est. In fine autem recentiori manu superadditur: «Item, sancti Joannis Eleemosynarii, qui fuit patriarcha Alexandrinus.» Vide Auctoria diei sequentis.
HAGENOYEN.: «Apud Valentiam civitatem, passio sancti Vincentii Levitae, et martyris sub Dyocletiano imperatore, agente Daciano Hyspaniarum praeside, fustibus caesi, eculeo suspensi, ardenti lamina pectori ejus impressi, vulnera ejus sale aspersi, tenebroso carceri impositi, et super testas acutas volutati; et cum haec omnia vicisset, in lecto molli moritur. Cujus passionis nobilem,» etc. In Anastasio et Ebredunensibus satis purus est. In fine: «Item, translatio corporis sancti Urbani episcopi et confessoris.» Haec, procul dubio, de Lingonensi intelligi voluit, de quo vide Acta die sequenti.
[Col. 0683D] AQUICINCT. de Vincentio idem habet elogium, [Col. 0684A] quod supra ex Pratensi retulimus. In reliquis purus est.
VICTORIN. et REG. SUEC., sub num. 130: «Et natale sancti Dominici abbatis.»
CAMBERIEN. Conventualium S. Mariae. «Item sancti Ulfi martyris.» Refertur a Bollando in Praetermissis, defectu sufficientium documentorum de cultu, etc.
BIGOTIAN. signatus D 9, de sancti Urbani translatione habet ut supra. Sed BIZUNTICEN. paulo clarius: «Apud Divionem, translatio corporis sancti Urbani, episcopi et confessoris.»
VATICAN., signatus num. 5949, de Timotheo, nihil. Adjicit: «Transitus Domini Dominici sacerdotis et monachi.»
ALTEMPS.: «Civitate Sardicia, sancti Potiti martyris, sub Antonino imperatore.» Est hic, opinor, de quo ex aliis inter Auctaria egimus XIII Januarii.
[Col. 0684B] FLORENTIN.: «Item, depositio sancti Gaudentii, episcopi urbis Novariensis, confessoris, magnae sanctitatis viri.»
EDITIO LUBECO-COL. Transfertur Timotheus. De Vincentio tormenta aliqua ex Adone enumerantur. In Anastasio etiam Adoniana est. Tum: «In Blanduno sancti Berdulphi confessoris.» Vide infra. In fine, de Ebredunensibus satis pure.
BELIN. In textu non omnino purus est: annuntiationes sic transponit, ut Vincentius primum locum occupet, Timotheus tertium. In fine autem subdit: «Eodem die apud Novariam, depositio sancti Gaudentii, episcopi et confessoris.»
GREVEN.: «Eodem die, Epiphanii episcopi Ticinensis, id est Papiensis et confessoris. Anastasii abbatis, qui, ut refert Gregorius I Dialog., Romanae primum Ecclesiae notarius fuit, sed soli Deo vacare desiderans, monasterium juxta Neptanam urbem situm ingressus, per multos annos in sanctis actibus victam duxit, eique monasterio, sollerti post custodia, [Col. 0684C] praefuit. In Blanduno, sancti Berdulphi confessoris.» Bollandus rectius Bertulphum vocat, in Blandinio, sed Acta remittit ad V Februarii.
MOLAN. aliis litteris de Vincentio totum Adonis elogium inserit, quod hic describere supervacaneum judico, cum in ipso fonte purius legi possit. In fine minoribus typis de Anastasio, ex Greveno transtulit, quae proxime dedimus. Deinde: «Eodem die, Epiphanii episcopi Ticinensis, id est Papiensis et confessoris, qui in Hildesem est translatus.» Denique: «Romae, sanctae Blesillae matronae, de qua beatus Hieronymus ad Marcellam.» Editiones aliae hic iterum ab Usuardi puritate recedunt, dum ex hoc loco Timotheum transferunt ad IX Kalend. In fine adduntur quae supra: «Eodem die apud Novariam, depositio sancti Gaudentii, episcopi et confessoris. [Col. 0684D] Papiae, sancti Epiphanii episcopi et confessoris.»
Natalis sancti Timothaei, discipuli beati Pauli. Hic ab eodem Apostolo episcopus Epheso ordinatus, post multos pro Christo agones, martyrio coronatus est. Eodem die apud civitatem Valentiam, sub Daciano Hispaniarum praeside, sancti Vincentii Levitae, et martyris. Cujus passionis nobilem triumphum conspicuus versificator Prudentius luculenter versibus exsequitur: sanctus quoque Augustinus ejusdem martyris praeconium, [Col. 0681] quantum sit laudis honore excipiendum, quodam sermone commendat. [ Bouillart. Legit.: [Col. 0681A] Bollandum, qui nostram lectionem praetulit, a pratensi codice deceptum esse ait Sollerius. Sed si non fuisset ipse a suo male oculato monitore deceptus, sodali suo multo plus honoris habuisset. Falsum est enim, quod admonuit Castellanus, ab imperito fortasse quopiam erasum fuisse elogium, quod Sollerius repraesentavit. Quae manus Sollerianum textum primo exaraverat, et postea erasit, eadem Bollandianum nostrumve ejus loco substituit. Appello peritos hujus generis litteraturae judices. Qui [Col. 0682A] vero haec cohaerent? Nihil expeditu facilius. Usuardus suum exemplum, ut primum scripserat, exscribi permisit. Hinc exemplaria, unde suum Vincentii elogium prompsit Sollerius. Postquam autem suum ad se codicem recepit, oblitteravit quod sibi minus rectum videbatur; subjecit quod magis placebat. Itaque Sollerius hic Usuardum quidquid in mentem venit, fundentem; nos cum Bollando Usuardum retractatum a seipso atque refectum edidimus. BOUILLART. Apud Valentiam civitatem Hispaniae, sancti Vincentii Levitae et martyris, cujus certaminis triumphum, temporibus Dioclitiani et Maximiani post nimiam caedem ac gravia tormenta, textus ipsius passionis sub Datiano praeside completum esse declarat.] Romae ad aquas Salvias, sancti Anastasii monachi et martyris. Qui post plurima tormenta carceris, verberum et vinculorum, quae in Caesarea Palaestinae perpessus fuerat a Persis, postremo multa poena affectus atque ad ultimum decollatus est cum aliis septuaginta. Ipso die civitate Ebreduno, sanctorum martyrum Vincentii, Orontii et Victoris.
Sic legunt Praten., Pulsanen., Antuerp., Max.-Lubec., Greven., Molan. et Agones martyrum. Accedere possunt Antuerp.-Max., Ultraject., Leyden., Albergen., Danic. et editio Ultraject.-Belg. ab aliis modice discrepantes.
[Col. 0685A]In Agonibus martyrum est, de septem diaconis. Pulsanen. vocem superfluam textui addidit, legens: de septem primis diaconibus, satis enim intelligitur e numero primorum fuisse, etiam ea voce praetermissa. Adde, quod sequentia transponat, traditus a fratribus gratiae Dei, injunctumque, etc. Praeterea, ubi textus legit ac simul orantes a gentilium, etc. Idem codex resecat ac simul orantes, ponitque ut a gentilium, etc. Librarii error est apud Grevenum Mauricania pro Mauritania. Scripsi Cneocaesarea, quod ita cogant praecipui nostri codices. Molanus more suo correxit Neocaesarea, ut habet etiam Bollandus, quamvis fateatur passim legi Gneocaesarea, ut varii codices nostri, vel Geneocaesarea, ut Belinus, etc. Nolo de voce litigare, modo contra Galesinium concedatur, urbem hanc non in Macedonia, sed in Mauritania collocandam. Neque opus est operam perdere enumerando variantes lectiones Max.-Lubecanae: sufficiat semel, ac iterum indicasse, primam illam Usuardi editionem scatere erroribus [Col. 0685B] typographicis, a quibus nec immunes sunt aliae, praesertim Munerati et Belini.
Hactenus purum agnovimus codicem Heriniensem, in quo vix ulla reperta additio praeterquam propria Remensis IV hujus, et verbulum de sancto Mauro XV. [Col. 0686A] Hodie vero post integerrimum Usuardi textum ita subdit: Toleto, beatissimi Hildefonsi, archiepiscopi et confessoris. Suspicor ecclesiae vel monasterio, ex quo hic codex prodierit, peculiarem cum cultum fuisse, atque inde in codices alios transivisse. Mirum etiam est praetermissam in Tornacensi totam Asolae annuntiationem. An quod apud antiquos non reperiretur? Certe ejus loco haec substituta sunt: Resbaco monasterio, translatio sancti Agili abbatis. Eodem die, sancti Macarii martyris. Quid Agili translatio ad Tornacenses spectet omnino non capio, cum de ejus natali nulla proprio die fiat mentio. Caeterum et in aliis codicibus de ea translatione agitur. Macarii autem, vel solius, vel cum Eugenio, vel cum Emerentiana conjuncti, festum in variis Galliae, et Belgii ecclesiis fuisse olim percelebre, probant earum Kalendaria, Rabanus, codices mss. et Munerati editio. Nec sane memoria antiquior quaerenda videtur, quam quae in Hieronymianis diserte exprimitur. Acta ejus dabuntur XX Decembris. Codices mediae [Col. 0686B] notae in eo solum ab omnimoda puritate deficiunt. quod cum Romano parvo et Adone Emerentianam Parmenae anteponant, et de Ascla inserant, qui sub Arriano praeside, primo, etc. Vide Observationes in fine.
[Col. 0685B]Jam superius X Januarii verbo indicavimus quatuor diaconos de septem primis, nempe Prochorum, Nicanorem, Timonem, et, qui hodie colitur, Parmenam, in sacris Fastis ab auctore Romani parvi primum consignatos. Hic Martyrologii illius verba subjicio; Philippis, Parmenae diaconi de septem. Et haec ferme eadem referuntur ab Adone in Martyrologio, at in festivitatibus apostolorum breve texuit elogium, quod Notkerus integre descripsit, Noster permodice mutavit et contraxit. Pauca de Parmena in Actis nostris, pauca apud Tillemontium, tomo II, pag. 69 et 70. Non ab omnibus Hieronymianis apographis [Col. 0685C] abest Emerentiana, sed in nullo legitime positam existimo. Castellanus, pag. 385, satis aperte indicat, eam a Romano parvo primum quoque fuisse notatam, quod negari non potest, si illius auctorem Beda antiquiorem censeamus. Etenim Emerentiana apud praefatum Bedam celebratur cum eo encomio, quod ferme verbatim ex ipso sumpsere Rabanus, Ado et Notkerus. Utrum Noster ex fonte, an ex rivo hauserit, tantumdem est, paucula certe ex eorum verbis resecuit. Romanum parvum scripserat: Romae, sanctae Emerentianes virginis; ea inflexione, qua Agnetem legi nuper ostendimus. Non alio ibi quam virginis titulo ornatur, verum Beda distinctissime virginem Christi, et martyrem praedicat, paucisque complectitur quidquid ferme de hac nostra sancta in Actis beatae Agnetis memoriae proditum est. Sola a Wandalberto laudatur hoc versiculo:
[Col. 0685D] Apographa Hieronymiana primo loco annuntiant: [Col. 0686B] In Mauritania, civitate Neocaesarea, passio sancti Severini et Aquilae uxoris ejus. An qui hisce plerumque subjunguntur, socii eorum sint, dubium facit Epternacense, de qua re videri potest Florentinius. Non multum a prioribus differt Romanum parvum, nisi quod Severiani scribat, ac praeterea Aquilae non apponat qualitatem uxoris. Ado Rosweydi ad Hieronymianorum sensum omnia restituit, adjuncto mortis genere. Attamen, si quid conjicere liceat, puto Adonem non Severini scripsisse, sed Severiani. Docent id Usuardus et Notkerus, quos credibile non est in martyris nomine mutare quidquam voluisse, dum [Col. 0686C] caetera omnia ex Adone describerent. Conjecturam confirmat Mosandri editio, in qua etiam diserte legitur Severiani. Praeter ea, quae hic in textu dicuntur, nihil de hisce martyribus Bollandus, nihil alii, quod sciam, hactenus repererunt. Aliam hic conjecturam subjicio satis, ni fallor, probabilem, nimirum Aegyptiorum aliquot martyrum Acta vidisse Usuardum, quae antiquioribus, imo et aequalibus Martyrologis ignota fuerint. Ex iis autem hodie eruit Asclam, illustrem Antinoi martyrem; Philemonem vero, et Apollonium VIII Martii. Sunt qui Asclam XXI passum velint, atque hoc die sepultum fuisse. De cultu apud Graecos, nec hic, nec alibi disputo. Acta satis sincera a Bollando edita sunt, quae si cum elogio nostro conferas, clare patebit hoc ex illis olim extractum fuisse. Tillemontius Arriano crudeli primum persecutori, deinde et martyri, plures Aegyptios sub illo passos annectit tomo V, a pag. 353, inter quos Asclas, pag. 358. Ex dictis de Usuardinae lectionis [Col. 0686D] origine et sinceritate abunde constare existimo.
[Col. 0685D]HERINIEN. et TORNACEN. Utriusque auctarium, vel auctaria supra dedimus in variantibus.
ANTUERP.-MAJ. Bedam potuis vel Adonem quam Usuardum refert. Ita habet primo loco: «Romae, sanctae Emerentianae virginis Christi, et martyris, quae erat collactanea sanctae Agnetis. Et dum oraret ad sepulcrum ejus, ac simul orantes,» etc. In Severiano et Aquila, satis purus est. In Parmena, magis Adonianus. Deest Asclae elegium. In fine: «Toleto civitate, natale sancti Hildefonsi episcopi et confessoris, fide et doctrina clarissimi.»
ROSWEYD. in Emerentiana, fere convenit cum superiori. Tum: «Et in Mauritania, civitate Neocaesarea, natale sancti Severiani et Aquilae uxoris ejus, qui ignis supplicio martyrium susceperunt. Philippis, [Col. 0686D] Parmenae diaconi, qui unus fuit de septem diaconibus.» De Ascla, nih l. Ejus loco: «Item, Macharii martyris.»
MUNERAT. textui subdit: «Eodem die, sancti Macarii martyris.»
LOVANIEN. deficit in solo elogio Asclae, quod expunxit.
CENTULEN.: «Natalis sancti Parmenae, qui fuit unus de septem diaconibus primis, quique martyrii gloriam adeptus, Philippis quievit. Romae, sanctae Emerentianae virginis. Civitate Antinoum, sancti Asclae martiris. Toleto civitate, sancti Hildefonsi, episcopi et confessoris, fide et doctrina clarissimi; qui miro devotionis studio laudem et honorem beatae [Col. 0687A] Dei genitricis et semper virginis excoluit.» Desunt Mauritani.
BRUXELLEN. in Emerentiana fere purus, in Parmena et Mauritanis purior, de Ascla, sic habet: «Apud urbem Anthinoum, sancti Asclepii martyris. Qui sub Arriano judice, atrocissime tortus, deinde flammis adustus, et ad ultimum,» etc. Tum: «Ipso die, sanctae Sabinae virginis.» An quae a Beda memoratur die sequenti? «Et Macharii martyris. In Galliis apud Viennam, depositio sancti Bernardi confessoris, et archiepiscopi Viennensis. Et eodem die, translatio sancti Agili, abbatis et confessoris.»
HAGENOYEN., in prima satis purus, de Emerentiana scribit, «virginis, quae erat collectanea beatae Agnetis virginis, et catechumena; et dum oraret,» etc. In reliquis solito purior est.
AQUICINCT. post, lapidata est ab eis, textui inserit: «Ipso die, sancti Macarii.»
VICTORIN. deficit in sanctis Severiano et Aquila. [Col. 0687B] Addit autem in fine cum codice REG. SUEC. sub num. 130: «Toleto civitate, natale sancti Hildefonsi episcopi et confessoris, fide et doctrina clarissimi.»
DAVERONEN.: «Monasterio Resbaci, translatio beati Agili, confessoris et abbatis ejusdem monasterii.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Emerentianae virginis et martyris. Hildefonsi episcopi, et confessoris. Asclae martyris, ac sociorum ejus.» Per quos haud dubie intelligit alios, sub Ariano passos. «Parmenae diaconi, qui fuit unus de septem primis. Severiani et Aquilae uxoris ejus, ignibus combustorum.»
DIVIONEN. S. Benigni: «Divione monasterio: translatio sancti Urbani confessoris, Lingonicae civitatis episcopi,» quam ad hunc diem pertinere, heri ex Bollando diximus. Male itaque in alio S. Benigni codice apud Cistercium servato, haec omnia referuntur VIII Kal. Febr., seu XXV Januarii.
[Col. 0687C] AUGENSIS.: «Resbaco monasterio, translatio sancti Agili abbatis, Eodem die, sancti Macarii martyris.»
REG. SUEC., sub num. 428: «Eodem die, sancti Macarii martyris.»
[Col. 0688A] In VATICAN. signato num. 5949, deest commemoratio Asclae.
ALTEMPS.: «Eodem die, in monasterio Respaci, translatio corporis beatissimi confessoris Christi Agili, primi abbatis ejusdem monasterii. Item, sancti Feliciani episcopi et confessoris.» In Actis, XXIV.
FLORENTIN.: «Item translatio sancti Agili, abbatis et confessoris. Apud Toletum, sancti Ildefonsi episcopi et confessoris.»
EDITIO LUBECO-COL. incipit: «Colonia Agrippina, in ecclesia sancti Cuniberti archiepiscopi, commemoratio undecim milium virginum, et martyrum.» In Emerentiana Adonem sequitur, et post lapidata est ab eis, subjicit: «Et tali martyrio beatum emisit spiritum. Cujus corpus parentes beatae Agnetis cum sacerdotibus juxta ejusdem sepulcrum, nocte honorifice sepelierunt.» Sequitur de Parmena et reliquis, satis pure.
BELINI utraque editio non nihil truncata est in [Col. 0688B] elogio Asclae: utraque incipit ab Emerentiana. Secunda autem in fine addit: «Eodem die, sancti Macharii martyris.»
GREVEN. «Macharii martyris. Item Eugenii. Ipso die, Joannis patriarchae Alexandrini, qui ob excellentem in pauperes misericordiam, Eleemosinarius dictus est. Apud Toletum, beati Hildephonsi archiepiscopi et confessoris.»
MOLAN.: «Toleto civitate, Ildephonsi episcopi et confessoris. Apud Alexandriam, natale sancti Joannis patriarchae, viri Dei in passione et largitate eleemosynarum piissimi. Eodem die, sancti Macharii, abbatis martyris.» Editiones posteriores de Ildefonso, idem habent; de Eleemosynario, clarius: «Apud Alexandriam, natale sancti Joannis patriarchae, viri Dei, in compassione et largitate eleemosynarum piissimi. Viennae Galliae, sancti Bernardi episcopi ejusdem civitatis et confessoris, tempore Ludovici Pii. In Burgundia, sancti Maibodi martyris.» [Col. 0688C] In Actis scribitur Maimbodi. «Et alio loco, passio sanctorum Eugenii et Macarii. Die vigesima tertia, sancti hieromartyris Clementis Ancyre, et sancti martyris Agathangeli.» Vide ipsos in Actis et eorum socios enumeratos.
Philippis, beati Parmenae, qui fuit unus de septem diaconibus. Hic traditus gratiae Dei a fratribus, injunctum officium praedicationis plena fide consummans, martyrii gloriam adeptus est. Romae, natalis sanctae Emerentianae virginis, et martyris, quae dum oraret ad sepulcrum sanctae Agnetis, ac simul orantes a gentilium laesione defenderet, lapidata est ab eis. In Mauritania civitate Cneocaesarea, sanctorum Severiani et Aquilae uxoris ejus, ignibus combustorum. Apud urbem Antinoum, sancti Asclae martyris, qui primo atrocissime suspendio tortus, deinde flammis lateribus admotis exustus, ad ultimum pretiosam Deo animam, in flumen praecipitatus, reddidit.
Conveniunt Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Munerat., Belini prima editio, Greven., Molan. [Col. 0687D] et Agones martyrum. Addendi essent Antuerp.-Maj. et Max.-Lubec., altera Belini editio, et codices mediae notae omnes, nisi hodie Timotheum primo loco referrent, [Col. 0688D] ut in Auctariis infra dicemus.
[Col. 0687D]Belin. male efformavit Babille pro Babilae; an forte quod Bedam aliquatenus imitari voluerit. Hieronymiana apographa ferme habent Basillae: alii Babellae, etc. Scribendum esset ex Romano parvo, et Adone Babylae, ut legant Molan. et Agones Martyrum, sed nos codices nostros manuscriptos secuti sumus. Herinien. habet, martyris et episcopi. Munerat., Belin. Greven. et Molan. glorificaverat Deum, nos cum Mss. Dominum, et sic Nostrum legisse existimamus, sicut apud Adonem invenerat. In parvulorum nominibus multa hic varietas; major in Actis observari potest. Textui conformes sunt puriores quique codices, licet Tornacen. ponat Epholonus; Greven., Pepolenus; Molan., Eupolenus. Aliter Bollandus, forte ex Beda, aliter alii enuntiant; at, ni fallor, scriptionis ratio [Col. 0688D] ex plurium codicum suffragiis elicienda est, quod et in sequenti classe obtinebit. Munerat. In Caesarea, Molan. iterum Neocaesarea. Praten. Cneocaesarea, si non rectius, saltem ad anteriora conformius; Herinien. et alii, Gneocaesarea. Sed haec, ut nuper, ad unam nomenclaturam reduximus. Munerati prima editio scribit Mulonis; altera cum textu, sed male, Merilli pro Metelli. Belin. Musionis, alii Misonii, alii Musonii, ut apud Bollandum observare est; nos cum Usuardo legimus. Superflua est in Pulsanensi et Molano particula, et Metelli. Ausum fluvium dixit Pulsanen., sed Munerat., Belin. et Molan. Axum flumen: optimi codices ex Adone, Axum fluvium, Belin perperam in fine subjunxit, traduntur fuisse. Nihil hic opus erat nimium sapere.
[Col. 0689A]Ex fonte non uno derivari videretur textus nostri prima pars, si antiqui omnes pariformiter procederent. In eo certe concordes invenio, quod inclytum Babylam Antiochenum episcopum hac die celebrent, non IV Septembris, ut Graeci faciunt, contra quos non male arguunt Tillemontius, et post ipsum Castellanus, ex ordine homiliarum sancti Joannis Chrysostomi. Interim Hieronymiana sic principio legunt: In Antiochia, passio sancti Basilli episcopi, cum tribus parvulis. Bedae textus habet Babyllae, addunturque puerorum nomina, Urbani, Prilidiani et Epolonii; ad quae paucula adjunxit Rabanus. Romani parvi auctor alium fontem, Rufinum opinor, habuit, ex quo sic tantum signavit: Antiochiae, sancti Babylae episcopi. Atque hunc secutus est Ado, alia ex Eusebio desumens, sed quae ad solum Babylam etiam pertineant. Horum partem primam verbatim descripsit Noster, clausulam adjiciens de tribus parvulis, a Notkero praeteritis, quos non aliunde quam ex Beda accipere potuit. Fateor et a Floro praedicta parvulorum [Col. 0689B] nomina exprimi; ast ex eo fonte nihil hausisse Usuardum probat tanta elogiis ejus ab Adoniano diversitas, ut in tyranni nomine, in mortis genere, et in caeteris omnibus longissime discrepent; ut pote cum Ado sua ex Eusebio, alter ex Actis desumpserit. Atque haec illa est diversorum monumentorum varietas, quae insuperabilibus difficultatibus Babylae vitam [Col. 0690A] ita impeditam reddunt, ut nemo hactenus eas omnino explanare potuerit. In distinguendis Babylis, atque in Antiocheno hoc nostro exornando egregiam operam posuit Bollandus, nec video a recentioribus distinctiora produci. Ex Chrysostomo nonnulla decerpsit Tillemontius, tomo III, a pag. 400, quae utrum cum Actis satis conciliari possint, alterius loci erit discutere. Caetera ex historia ecclesiastica sic etiam a Bollando illustrata sunt, ut in re nota immorandum non sit. Unicus est Wandalberti versiculus:
Proxima Hieronymianorum annuntiatio sic habet: Et in civitate Neocaesaris, Marduni, Maisuni, Eugeni, Metelli. De his nihil in Romano parvo, nihil in Beda, Floro, aut Rabano. In Adone laevigata sunt nomina, additumque breve elogium, a Nostro et Notkero secundum omnes apices descriptum. Si quaeras, undenam Ado illa desumere potuerit, respondebo, me nec divinando id conjicere, nisi Acta aliqua viderit, [Col. 0690B] quae modo interciderunt. Ex eo autem elogio nascitur controversia de passionis loco, quem haud facile profecto determinaveris, nisi prius Axus fluvius inveniatur, cui Cneocaesarea, vel Neocaesarea adjaceat. De martyrio tempore, aliisque circumstantiis, aeque incerta sunt omnia: at certus omnino Usuardi textus, cujus originem et simplicitatem repraesentavimus.
[Col. 0689B]Jam supra notavimus Bedam, Romanum parvum, Adonem, Rabanum et Notkerum hoc die Timotheum collocare, quod in Romano moderno servatum est. Cum autem martyrologos illos imitati sint nonnullorum codicum Usuardinorum scriptores, ea sola causa e purorum Usuardorum numero exclusi sunt ANTUERP.-MAJ., ANTUERP. et MAX.-LUBEC., ANTUERP. MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG. atque item BELINI [Col. 0689C] editio altera. Notandum vero, codices jam citatos, Timothei annuntiationem puram, et integram ex XXII, et primo loco referre, ubi secunda illa Belini editio in fine solum adjicit: «Ipso die, beati Timothei apostoli.»
ROSWEYD. incipit: «Apud Ephesum, Timothei discipuli beati Pauli apostoli.» In Babyla purus est, sed deficit in ultima clausula de tribus pueris. In ultima etiam recte.
CENTULEN.: «Apud Ephesum, sancti Tymothei episcopi et martyris, discipuli sancti Pauli apostoli. Antiochiae, sancti Babillae episcopi et martyris cum tribus pueris martirizati. In Gneocaesarea civitate, sanctorum martyrum Mardonii, Mosonii, Eugenii, Metelli, qui omnes igni traditi sunt.»
BRUXELLEN. incipit etiam a Timotheo, satis pure. Tum: «In Antiochia, natale sancti Babillae episcopi, et martyris. Qui sub persecutione Decii, in vinculis vitae suae finem gloriose sortitus est. Cum quo,» etc. [Col. 0689D] In alia annuntiatione satis purus est. In fine adjicit: «Item Basilii episcopi.» De hoc Basilio, nihil alibi. An fortasse Basillum alicubi legerit, pro Babyla, unde Basilium deduxerit?
HAGENOYEN. Timotheum refert non omnino pure: in textu parior est.
AQUICINCT. «Cameraco, elevatio sancti Autberti episcopi et confessoris.» Colitur XIII Decembris.
VICTORIN. agit ex praecedenti de sanctis Severiano et Aquila, et additur: «Ipso die, sancti Feliciani episcopi, qui passus est sub Decio.» In fine: «Trecas, sancti Saviniani martyris.» De quo sub eodem nomine agit hodie Florus, ei «Sabinam» sororem conjungens, de qua sola locutus fuerat Beda. Vide alios codices nostros infra.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Babylae episcopi et martyris, cum tribus pueris, qui cum eo passi sunt. [Col. 0690B] Item sanctorum martyrum Mardonii, Musonii, Eugenii et Metelli, qui igni traditi sunt.»
CAMBERIEN.: «Apud Gabalensem urbem, beati Severiani praesulis.»
REG. SUEC. sub num. 130: «Ipsa die, sancti Feliciani episcopi. Trecas, sancti Saviniani martyris.»
In VATICAN., signato num. 5949, agitur hoc die de Timotheo et Ascla.
[Col. 0690C] UGHELLIAN. similis est codicibus mediae notae, superius in principio citatis.
ALTEMPS.: «Eodem die, sancti Cadoci confessoris.» Inter Aemeros, vel die carentes, ponitur a Castellano pag. 910, si forte de Sophia, vel Sophio Beneventano agitur, vide Acta tom. II, pag. 602 et 603.
FLORENTIN.: «In provincia Francorum, apud civitatem Trecensem, sancti Savini martyris, qui sub Aureliano imperatore passus est . . . » Puto Sabinianum indicari, de quo vide XXIX Januarii. Addit STROZZIAN.: «Item sancti Feliciani episcopi et martyris.»
Editio LUBECO-COL. incipit a Timotheo satis pure. Textus quoque puro proximus est. In fine: «Trecas, beati Saviniani martyris; qui post lectum ferreum, post ignem et alia tormenta diversi generis, decollatus est. Per quem etiam gentilium plusquam novem milia Christum confitentia, martyria passi sunt similia.» De sociorum numero vide tomum II Januarii, [Col. 0690D] pag. 938. Sequitur: «Eodem die, translatio sancti Erici regis et martyris.»
GREVEN.: «Timothei, discipuli beati Pauli, hic secundum Adonem et quosdam alios,» etc. De quibus supra egimus. «In territorio Trecassino, Saviniani, alias Savini martyris; quem jussit Aurelianus imperator ligatum ad vectes ferreos caedi et in capite ejus cassidem igneam immitti: in ignem deinde positum, sed in nullo laesum, jussit decollari. Hunc tamen Usuardus primum ponit IV Kal. sub nomine Sabiani;» quem «sequitur Vicentius lib. XII, cap. 105.» Usuardus citato die Sabinianum recolit, adeoque si Sabianum scripsit Vincentius, male Usuardum secutus est. De Sabiniano et sorore Sabina agit Bollandus eo die XXIX Januarii. Sequitur: «Translatio sancti Erici regis Sueciae et martyris.» Vide in Actis XVIII Maii. «In Hervordia, translatio [Col. 0691A] beatae Pusinnae virginis.» Vita ejus datur XXIII Aprilis. «Commemoratio beati Augustini episcopi.» Hujus festi causam ignoravit Bollandus, nec ego divinare queo. Demum: «Leonillae, viduae et martyris.» Non videtur haec alia a matre, vel avia tergeminorum, de quibus supra ad XVII Januarii.
MOLAN. in prima editione, post in vinculis, totum textum Adonianum aliis litteris inserit. Videatur in fonte. Ad calcem adjicit: «Ipso die, beati Timothei [Col. 0692A] apostoli. Cameraci, elevatio corporis sancti Autberti episcopi et confessoris.» Editiones aliae purae non sunt, cum de Timotheo agant primo loco. De Babyla eadem inferunt ex Adone. In fine: «Arvernis, sanActiortemii episcopi et confessoris, mirae sanctitatis. Die vigesima quarta, sanctae matris Xenae.» In Actis vocatur etiam «Eusebia.» De elevatione «Autberti» Cameracensis, ut in prima.
Apud Antiochiam, natalis sancti Babilae episcopi, qui persecutione Decii, postquam frequenter passionibus suis, ac cruciatibus glorificaverat Dominum, gloriosae vitae finem est sortitus in vinculis. Referuntur etiam passi cum eo tres parvuli, id est Urbanus, Prilidanus et Epolonus. Cneocaesarea civitate, sanctorum Mardonii, Musonis, Eugenii, Metelli, qui omnes igni traditi sunt, et reliquiae eorum in Axum fluvium dispersae.
Ita Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Belin., Greven., Molan. et Agones Martyrum. Addi possunt Antuerp.-Max., [Col. 0692B] Lovanien. Leyden-Belgic. et editio Ultraject.-Belg.
[Col. 0691B]Praten. et pauci alii scribunt beati Pauli, secutus sum torrentem aliorum, tum Mss., tum editorum, qui concorditer ponunt sancti Pauli. In Belino male ligitur, quae fuit, pro, quae venit, uti in Herinien. secundo anno Ascensionis. Pulsanen. et codices mediae notae secundam annuntiationem nonnihil transponunt, hoc modo: Apud Damasum, sancti Ananiae, etc. Anianae apud Munerat. oscitantia calami error est. Notavit Castellanus in epistola ad me data, codicem Pratensem legere Prijecti pro Praejecti. Magna in Arvernis variatio, pro quo Tornacen. Alvernis: Belini editio altera, Greven. Molan. et alii Avernis; Munerat. Arvennis; primi Belini editio, Arvenis, etc. Scribendum esse Amarini probant puriores [Col. 0692B] codices et Acta ipsa; nihilominus Antuerp., Greven., Molan. et codices mediae notae plerumque habent Marini. At Pulsanen. Amilini; Belinus autem, et viri Dei Martini. Pulsanen. pro Gavalis posuit Gabalis; dubitari potest utrum praeferendum sit: sequimur nomenclaturam meliorum codicum qua certe excluditur Ganalis. Omnes recte legunt Severiani; nescio quid Belinum aut potius ejus editorem moverit ut in editione altera poneret Severini. De ammirandae nihil notandum, medii aevi formula est. Ultima Munerati linea plane incorrecta, sic habet: Et sanctitate doctrinae viri; sensus exigit sanctitatis et doctrinae viri, ut bene in textu.
[Col. 0691C]Vulgata apographa Hieronymiana, mira consensione hoc die, secundo loco annuntiant: Romae, translatio Pauli apostoli neque alia Pauli festivitas in illis codicibus memoratur, quidquid pro conversione, Dungalense Martyrologium et binos alios Lucenses codices alleget Florentinius. Plura hic observari possent, sed ne repetam quae alibi a majoribus expensa sunt, videat lector quae de Pauli translatione, atque una de ejus conversione ejusque liturgia disputat Papebrochius in Actis, tomo V Junii a pag. 467. Satis erit Martyrologia recensuisse. De neutra festivitate agunt Peda aut Florus: Rabanus utramque conjunxit: Romae translatio Pauli apostoli et conversio in Damasco; quae omnia inde a Notkero descripta sunt. Cum autem in Rabano verba illa cum reliquo Bedae textu connexa sint, mihi quidem mirum non videretur, si quis ea etiam Bedae tribuenda censeret. Caeterum ut ad Nostrum propius accedamus, is consuetos ductores secutus est, quorum primus auctor Romani parvi ita legit: Conversio S. [Col. 0691D] Pauli apostoli. Ado breviuscule: Conversio sancti Pauli. Quae ad dictae conversionis tempus attinent, ab Usuardo superaddita sunt, iisque inter Auctaria plura adjiciuntur. Tu de ea controversia videsis notationem Baronii, et Tillemontium, tomo I. pag. 544. Wandalberti versiculum infra dabimus. Romanum parvum natalem Ananiae conversioni Pauli subnexuit, Apud Damascum, S. Ananiae. qui ipsum Paulum baptizavit: verosimiliter quod certum obitus, vel martyrii diem ignoraret. Castellanum fefellit memoria, dum id ab Adone primum factitatum notavit pag. 402, idque ingenue fassus est in ultimis litteris ad me datis XXXI Januari MDCCXI: Interim Romani parvi verba tantulum transmutata in praefato Adone reperiuntur, fere ut in textu exhibita sunt, a Notkero etiam desumpta.
Hodiernus Bedae textus est hujusmodi: S. Gregorii Theologi, et natale S. Projecti. Eadem apud Rahanum [Col. 0692C] et Notkerum leguntur: at Gregorium ad IX Maii pertinere notissimum est. De Projecto, quem alii melius Praejectum nuncupant, adjecit Florus: Qui more prophetico electus ab utero purpurantem stolam servavit in triumpho. Quae ab elogio nostro vides esse, quam diversissima. Ado solum posuit ultimo loco: Item, natale sancti Praejecti Arvernensis episcopi. Uberiorem fontem, nempe Acta ipsa consulit Usuardus, ex quibus mortis auctores, et Amarinum martyrii socium desumpsit, quod perperam Adoni quoque ascribit Mabilio, dum praefata Acta ex Bollando recitat, et novis observationibus illustrat saec. II Benedictino a p. 460. Wandalbertus Praejectum nostrum cum Pauli conversione ita copulat:
Tertio loco in Adone signatur Severianus episcopus Gabalitanus, ex quo a Nostro et Notkero iisdem prope verbis acceptus est. Mirari hic liceat, cur ab [Col. 0692D] hodierno Romano Sanctus ille expunctus fuerit, quod ante me miratus est Rosweydus, in laudata non semel epistola ita observans: Quaeri potest, cur haec (nempe quae de Severiano in textu Usuardino ponuntur) Baronius omiserit exprimere in suo Martyrologio? An omisit, quia existimavit de Severiano episcopo Gavalensi agi, cujus Hieronymus meminit libro de Script. eccl. cap. 21, quem ex historiae tripartitae lib. I, cap. 10, constat fuisse inimicum sancti Chrysostomi? Atqui est etiam Gavalis in Gallia, ubi XXV Januarii colitur sanctus Severianus, primus Gavalensis, seu Mimatensis episcopus. Quare considerandum fortasse erit, num hic paragraphus novo Martyrologio Romano restituendus sit, cum sit in veteri Romano impresso (nempe Belini) Beda (vulgato) Usuardo et Adone. Hactenus Rosweydus. Non satis apparet, utrum Bollandus hanc Rosweydi observationem viderit, nisi id quis conjicere velit ex sententiarum [Col. 0693A] consonantia, qua uterque judicat synonymiam illam, errandi occasionem dedisse. Primus, inquit Bollandus, ansam praebuit Petrus de Natalibus lib. III, cap. 23. Secutus Molanus, qui in Martyrologio Usuardi, ad Severiani nomen margini ascripsit; de quo [Col. 0694A] Gennadius, cap. 21. Atqui Gennadius eo loco de Syro Severiano agit. In posteriori editione Socratem quoque, et Sozomenum citat Molanus. Vide ibi alios ejusdem confusionis patronos, de qua hic pluribus agere supersedeo.
[Col. 0693A]ANTUERP.-MAJ.: «Conversio sancti Pauli apostoli apud Damascum, quando circumfulsit eum lux de coelo et audivit vocem de coelo dicentem sibi: Saule, Saule, cur me persequeris? Cujus et sacri corporis translatio eodem die Romae celebratur. Eodem die, natale beati Gregorii, episcopi Nazianzeni, qui Theologus appellatur.» In Praejecto et Severiano satis purus est. In fine: «Pictavis, sancti Saviniani martyris.» Vide Praetermissos. De Anania, nihil habet.
ROSWEYD.: «Conversio sancti Pauli apostoli.» In Anania, recte. Sequitur: «Apud Gabalensem civitatem, sancti Severini episcopi, admirandae,» etc. [Col. 0693B] Lege, « Severiani. Item, natale sancti Praejecti, Arvennensis [ pro Arvernensis], episcopi et martyris.»
ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERC. et DANIC. epocham conversionis sancti Pauli controversam fuisse satis ostendunt, dum pro ea vindicias scribunt hoc modo: «Nec nos moveat, si aliquando invenitur primo anno facta; nam illud de primo emergente, qui secundum Hebraeos a Martio, illud autem de usuali, qui a Kalendis Januarii secundum Latinos incipit, accipiendum est.» Vide quae breviter in Observatione supra attigimus. De caetero, codices purissimi sunt.
CENTULEN.: «Conversio sancti Pauli apostoli apud Damascum, quae evenit secundo anno Ascensionis Domini. cujus et sacri corporis translatio eodem die Romae celebratur. Ipso die, sancti Ananiae, qui eumdem apostolum baptizavit. Item, sancti Gregorii, Nazanzeni episcopi, qui Theologus appellatur. Arvernis, sancti Praejecti episcopi et Marini martyris. Apud Gabalensem civitatem, sancti Severiani episcopi et confessoris, magnae sanctitatis et doctrinae viri.»
[Col. 0693C] BRUXELLEN.: «Conversio sancti Pauli apostoli, ( litteris rubris ) quae apud Damascum facta legitur, quandoque anno ab Ascensione Christi primo, et quandoque secundo. Primo quidem emergente, finit ubi incipit; ( vide supra ) secundo autem usuali, qui juxta Latinos semper in Kalendis Januarii renovatur.» In Anania, satis purus est. Tum: «Civitate Avernis, sancti Praejecti episcopi et martyris. Qui a proceribus et primoribus suae urbis, in ultionem Hectoris Massilientium patricii, quem ob injustitias Avernensi ecclesiae illatas Hildericus Francorum rex peremerat, martyrio coronatus est. Et Maurini viri Dei, qui cum praefato Praejecto episcopo a proceribus dictae urbis Avernensis pro justicia trucidatus est. Et sancti Gregorii, episcopi Nasanzeni, qui Theolegus appellatur; fuit enim tam doctrina insignis, quam opere mirabilis. Et tandem, ut beatus Jeronimus scribit, alium in loco suo ordinans episcopum ipse ruri vitam monachi exercuit. Apud Gabanensem civitatem, [Col. 0693D] sancti Severini episcopi, viri ammirandae doctrinae, vitae et sanctitatis.» Vide supra.
HAGENOYEN.: «Conversio sancti Pauli apostoli, quando per vocem Dei de coelo factam, de persecutore factus est praedicator. Quae conversio est facta secundo Ascensionis Domini ( anno ). Nec hic nos moveat, etc.» De Anania, addit, magnae sanctitatis viri. In duabus postremis annuntiationibus satis purus est.
VICTORIN. et REG. SUEC. signatus num. 130: «Eodem die, natale sancti Gregorii, episcopi Nazianzeni, qui Theologus appellatur. Ipso die, sanctae Arthematis martyris.» Ea hactenus ignota mihi est, nisi forte sub nomine feminae lateat S. Artemas puer, [Col. 0694A] de quo hoc die Bollandus, vel Arthemas alius, de quo Hieronymiana apographa, et ex iis Grevenus, die sequenti. Scimus virorum nomina nonnunquam in mulierum appellationes transformata, et vice versa. Vide Castellanum, pag. 430.
DAVERONEN.: «In pago Turonico, sancti Liventii confessoris.» Multi cum Bollando legunt Linentii; Castellanus Maurolycum laudat, quod recte scripserit Liventii; derivatum vel forte primitivum Gallicum, Louent, pro ea parte stare videtur. Male alii infra scribunt Lineti.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Conversio sancti [Col. 0694B] Pauli apostoli.» Additur in margine: «festum celebre in civitate Trajectensi.» Fuit et alibi et praesertim Antuerpiae celebre, solenni, ut notat Bollandus, a forensibus negotiis aliisque servilibus laboribus «feriatione.» Sed abrogata subinde est cum pluribus aliis ea festivitas, ut proinde ex Castellano, pag. 402 deleri debeat. Pergit codex: «Ananiae discipuli, qui Paulum baptizavit. Projecti episcopi et martyris, et Marini abbatis. Severiani episcopi et confessoris, mirandae,» etc.
ALTEMPS.: «Lucas castro, sancti Liventii confessoris.» Quis hic locus sit nescio, nec vacat quaerere.
Editio LUBECO-COL. de conversione Pauli habet ut ULTRAJECT., etc., nisi quod praeterea adjiciat cum aliis: «Hujus etiam sanctissimi Apostoli corporis translatio Romae eodem die celebratur. Apud Damascum, sancti Ananiae presbiteri, et confessoris, qui eumdem, etc.» In Praejecto et Severiano, satis pura est. «Eodem die apud opidum Nazanti, sancti [Col. 0694C] episcopi Gregorii, qui post multa documenta in loco suo, ut Hieronymus ab eodem in divinis libris instructus perhibet, episcopum ordinans, ruri vitam monachi exercuit. In pago Turonico, sancti Lineti confessoris.»
GREVEN.: «Nota, quando dicitur conversio beati Pauli facta primo anno Ascensionis, intelligi debet de primo anno emergente, qui secundum Hebraeos incipit a Martio: hoc vero quod hic dicitur, intelligendum de secundo usuali, qui secundum Latinos incipit a Kalendis Januarii. Eodem die Romae, translatio beati Pauli apostoli. Item, depositio beati Gregorii Nazanzeni, qui in VII Idus Maii ponitur, die scilicet quo ordinatus fuit. Item, sanctorum Viti, Castulae, Agilei.» De primo et ultimo vide Praetermissos. «Poponis abbatis. Lineti confessoris. Item beatae Seminae virginis,» a Bollando praeteritae, utpote ignotae. «Ipso die, Lucinae matronae.» Vide de ea in Actis XXX Junii.
[Col. 0694D] MOLAN. in prima editione, typis minoribus adjicit: «Eodem die, beatorum martyrum Juventini et Maximi; in quorum natali sermonem habuit Joannes Chrysostomus.» Posteriores, typis consimilibus habent: «Postridie Babylae, natalis beatorum martyrum Juventini et Maximi. Apud Metaphrastem, sanctae Eusebiae, quae cognominata est hospita, vel externa:» nempe Xene, de qua die praecedenti. «Stabuleti obiit Dominus Poppo abbas.» Vide Bollandum et Castellanum. «Eodem die, obiit Henricus Suso, qui fuit eximiae sanctitatis.» Occasio errandi circa Severianum Gabalitanum, de qua supra in fine Observationum egimus, sumi potuit ex marginali notula primae editionis, ubi citatur Gennadius.
Conversio sancti Pauli, quae evenit secundo Ascensionis Domini anno. Eodem die, sancti Ananiae apud Damascum, qui eumdem apostolum baptizavit. Civitate Arvernis, sancti Praejecti episcopi, et Amarini, viri Dei, qui passi sunt a proceribus praefatae urbis. Item civitate Gavalis, sancti Severiani episcopi, mirandae sanctitatis, et doctrinae viri.
Puram hanc Usuardi lectionem servant Herinien. Prima Belini editio Veneta, Greven. et Molan.
[Col. 0695A]Smirnam Greven. et alii codices, quos iterum sequimur; alii melius Smyrnam. Molan. recte legit Polycarpi, ast codices prope omnes tum excusi, tum mss. habent Policarpi. Rursus Greven. et Molan. [Col. 0695B] pro adversum ponunt adversus cum sancto Hieronymo; parum quidem interest, servanda tamen antiqua Usuardi simplicitas, tametsi foret vitiosior. Pejus scripsit Belinus omittendo adversus eum; et pro, martyrio consummati sunt, tantum substituendo, coronati sunt. Kathildis apud eumdem, typothetae sphalma est, in altera editione correctum, ubi Bathildis scribitur, quod secutus est Molan., sed Greven. Batildis. Ego Heriniensis lectionem praetuli, quoniam et ita habet codex Pratensis XXX hujus et Muneratus, quamvis plane existimem meliorem esse Belini et Molani orthographiam, et magis receptam, quidquid Castellanus scribat Baldechildis. Parisiensi et Parisiacensi eodem recidunt; Belinus primo modo scripsit, reliqui secundo, quem nos servandum censuimus.
Binas nobis variationes suggerit codex Pratensis, ex quibus totidem controversiae suboriuntur. Prima circa tempus, quo Theogenem martyrium subiisse asserit, nempe, sub Licinio imperatore; altera de Bathilde, [Col. 0695C] quam ad XXX Januarii transtulit. Ad primam quod attinet, paucissimos habet sectatores praefatus codex Pratensis, excepto Aquicinctino, et corrupta Belini editione Parisiensi, ut plane suspicatus fuerim recentioris alicujus additamentum esse, sumptum [Col. 0696A] verosimiliter a nominum synonymia ex III Januarii. Idque egregie confirmavit Castellanus, codicis ipsius, ut alias dixi, oculatissimus inspector accurate notans, oblitteratam illic, vel semierasam [Col. 0696B] Bathildis reginae memoriam, inscriptasque voces hasce, sub Licinio imperatore, quas merito censueramus Usuardo abjudicandas.
De Batildis commemoratione major posset esse contentio, utpote cum ab aliis codicibus, nimirum Tornacensi, Munerato, Agonibus martyrum, etc., absit, multaque Martyrologia a Bollando in Actis citata, alterutra die eam collocent; imo Wandalbertus die sequenti. Ast ego, ut rem paucis conficiam, praemonitum te velim, non hic institui disputationem de vero obitus, vel cultus die, quandoquidem ex Castellani notis, pluribusque aliis per ejus litteras probationibus, tantisper non diffiteamur et XXX Januarii Bathildem reginam extremum diem obiisse, et ipso illo die a Parisiensibus, Cellensibus et Corbeiensibus celebrari. Unum hoc quaeritur, quid in Martyrologio suo Usuardus vere scripserit? Qua in re id omnino sentimus, quod citati superius pro textu codices abunde demonstrant; scilicet hox XXVI Januarii Bathildem ab eo fuisse consignatam, idque [Col. 0696C] vel ipse Pratensis codex etiam evincit, ex quo eam inductam fuisse per Castellanum aperte deprehendimus. Patet igitur genuinum, et simplicem Usuardi textum, licet in hac parte erroneum, a nobis exhiberi.
[Col. 0695C]De Polycarpo non pauca diximus XIX Januarii, occasione Germanici, diebus aliquot in subeundo martyrio gloriosissimum episcopum praegressi; ubi de martyrii die aliisque eo spectantibus ex celebratissima Smyrnensium epistola requires, quae hic brevitatis ergo desiderari patimur. Jam vero in plerisque Hieronymianis signatur: In Nicea Smyrnae, passio sancti Polycarpi episcopi: vetustiss. Epternacense, omissis reliquis, solum Policarpi nomen ad calcem [Col. 0695D] laterculi attexuit. De Nicea illa sive Bithyniae, sive Macedoniae, sive regionis alterius, non habeo quod supra Bollandum aut Florentinium conjiciam, videat ibi lector quid probabilius definiri possit. Beda simpliciter posuit: Natale S. Polycarpi episcopi Smyrnae, qui sub Marco Antonino, etc. Quae fusius prosequitur Florus: sed alio plane stylo Viennensis, quem Noster secutus est. Haec sunt Romani parvi verba: S. Polycarpi, discipuli sancti Joannis apostoli, apud Smyrnam passi. Geminum elogium concinnavit praefatus Ado, longius alterum in Martyrologio, quo Smyrnensium epistola contrahitur; alterum brevius inter festivitates apostolorum, quod ab Usuardo, pro [Col. 0696C] majori parte, ad verbum descriptum est. Rabanus Bedam sectatur, Notkerus Adonianum Martyrologii elogium decurtat. Haec ad textus nostri originem sufficiant; vide caetera apud Bollandum, eosque, qui XIX Januarii in Observationibus citati sunt, sed consulenda prae caeteris Florentinii Exercitatio VI, XXIII Februarii, pag. 340, subjuncta, ubi pro ea die martyrio S. Polycarpi consecranda longam dissertationem instituit, suo tempore examinandam. Polycarpi martyrium [Col. 0696D] satis nitide explicat Wandalbertus:
Theugenis vel Theogenis et XXXV anonymorum sociorum martyrum memoriam eadem Hieronymiana apographa recolunt, quae de Polycarpo in Nicea Smyrnae meminere. Multum inclinat Florentinius, ut Leudicii, vel Laodicii nomen, quod Theogeni immediate praefixum est, pro Laodicea urbe accipiat, atque adeo cum Petro de Natalibus aliisque Martyrologis, eam censeat totius hujus turmae palaestram: a qua opinione Bollandus non abhorruit, nec ego video, [Col. 0697A] cur omnino rejicienda sit. Fateor equidem a martyrologis nostris locum non exprimi, ut patet ex Romano parvo, simpliciter scribente: Et Theogenis cum aliis XXXVI; quae ferme eodem modo a Notkero tradita sunt. Adonis textum Noster verbatim desumpsit. Fateor, inquam, palaestram hic deesse, quod, procul dubio, eam ignoraverit auctor Romani parvi, neque Ado in ullis Actis reperire potuerit. Atque hanc, sine haesitatione, Usuardi sententiam esse existimo, ut in Variantibus ostensum est. Bathildem hoc die solus Usuardus Fastis inscripsit. Vide dicta in variantibus, Bollandum in Actis et Mabilionem in Benedictinis saec. II, a pag. 775, et saec. IV, de ejus translatione a pag. 448, ubi etiam consuli possunt eruditissimi auctoris observationes.
Reliquum est ut hodierni Romani de Theogene annuntiationem cum Usuardina, vel potius Adoniana conferamus, ex qua collatione pateat, plura a Baronio martyri illi ascripta fuisse quae nec a Bollando, [Col. 0697B] nec a Florentinio, nec ab aliis in hoc genere versatissimis viris, probantur. Sufficiat Rosweydi judicium, in epistola supra citata nobis relictum. Incipit a textu Romani: Hippone-regio in Africa, sanctorum Theogenis episcopi et aliorum triginta sex, qui in persecutione Valeriani, contemnentes temporalem mortem, coronam vitae aeternae adepti sunt. Sequitur Baronii nota. THEOGENIS EPISCOPI: «De ipso ac sociis item Beda ( supposititius ), Usuardus, ac caeteri hac die. Hic ille Theogenes Hipponensis episcopus esse cognoscitur, qui una cum sancto Cypriano interfuit concilio Carthaginensi, ut ex ejus Actis apparet, quae habentur apud Cyprianum et Augustinum in lib. VI de Baptismo contra Donatistas. Erat Hippone basilica nomine S. Theogenis, cujus meminit sanctus Augustinus sermone 101, de diversis, ubi ait: Quando audistis apud memoriam S. Theogenis; Offero tibi, Petre, offero tibi, Paule? Nunquam audistis, etc.
Tum Rosweydus: «Postquam Baronius egit de martyrio Lucii, Montani, Flaviani, Juliani et Victorici [Col. 0697C] ministrorum, qui Carthagine passi sunt XXIV Feb. post Cyprianum, qui praecedenti anno passus erat, subdit (tomo II Annal., anno Christi 262): «Passus quoque est eodem tempore, Theogenes Hipponensis episcopus, qui numeratus reperitur inter episcopos qui interfuerunt concilio Carthaginensi in causa baptismatis celebrato. Cum igitur catholica Ecclesia ipsum, et alios ejus synodi episcopos, martyrio vita functos, alleget inter martyres, celebretque natalitia eorumdem, satis exploratum habuisse constat eosdem, sicut Cyprianum, in pace et communicatione ejusdem Ecclesiae catholicae recessisse.» Et reliqua, quae praetereo, ut ad rem veniam.» Pergit itaque. «Quis haec apud Baronium tum in Annalibus, tum in Martyrologio Romano legens, non existimabit certissima et testatissima esse? Annales suos format ex Ecclesiae catholicae auctoritate, id est ex Martyrologio Romano. Atqui Martyrologium Romanum non ita [Col. 0698A] olim habuit, sed tantum a tempore Baronii, ut non Ecclesiae, sed Baronii auctoritas alleganda potius videatur. Tria igitur hic nova videntur inserta a Baronio in textum Martyrologii Romani, si conferatur cum antiquis mss. vel etiam impressis.
«1. Quod Theogenem dicat passum Hippone regio in Africa, vel certe si nolit ibi passum, sed coli; quis asseverabit Theogenem illum, cujus meminit Martyrologium Romanum, esse illum Africum qui colitur Hippone-regio, maxime cum omnia vetera Martyrologia Theogenem absolute ponant, nullo loci indicio addito? Adde quod Petrus in Catalogo lib. III, cap. 25, postquam priori capite egerat de Polycarpo et duodecim ejus discipulis, Laodicea venientibus, post eum passis, sequenti capite subdat: «Theogenes «martyr cum aliis triginta sex Christianis martyrium passi sunt in eadem civitate Laodiceae, praemissa persecutione (Marci Antonini et Lucii Aurelii Commodi, qua Polycarpus erat affectus martyrio) urgente, qui contemnentes temporalem [Col. 0698B] mortem, Coronam vitae aeternae adepti sunt VII Kal. Februarii, ut dicit Hieronymus.» Ex hoc Petri loco sua desumpsere Maurolycus et Galesinius, qui Theogenem etiam Laodiceae ponunt. Alia vero vetera Martyrologia, ut Romanum vetus, quod Adoni olim praemisi, item Beda ( supposititius ), Usuardus, Ado, nullum martyrii locum exprimunt.
«2. Quod Theogenem hunc vocet episcopum, nullius veteris libri auctoritate. Imo vero Augustinus, qui S. Theogenis meminit, non dicit quod fuerit episcopus. Quod vero quidam Theogenes episcopus Hippone - regiensis inveniatur interfuisse concilio Carthaginensi III, nihil ad rem facere potest, cum et concilium illud congregatum fuerit contra sensum Romanae Ecclesiae, nec aliunde constet Theogenem illum Hippone-regiensem episcopum martyrio esse affectum.
«3. Quod dicat eum passum IN PERSECUTIONE VALERIANI, nec hoc in ullo Martyrologio, seu ms. seu impresso (quod ego quidem viderim), occurrit: [Col. 0698C] vidi autem quam plurima. Imo vero Martyrologium Romanum Belini XXVI Januarii censet eum passum sub Licinio, ita scribens: «Eodem die, sanctorum martyrum Theogenis cum aliis triginta sex, qui contemnentes temporalem mortem sub Licinio imperatore coronam vitae aeternae adepti sunt.» Quanquam videtur Belinus, Theogenem, cujus in Martyrologio Romano III Januarii fit mentio, confudisse cum hoc. Ille enim prior passus est sub Licinio.» Hactenus Rosweydi judiciosa notatio.
Utrum autem a Belino ipso, an a solo Parisiensi editore typographo, in alteram ejus editionem, verba illa, sub Licinio imperatore infarta sint, non ausim temere pronuntiare. Illud certe verissimum manet, clausulam illam omnibus antiquis Martyrologis fuisse ignotam, etiam Usuardo, ut supra evicimus. Theogenem vero Hellespontanum sub rege Licinio passum fuisse, habes in Auctariis ad praefatum diem III hujus mensis.
[Col. 0697D]DE PRATEN., TORNACEN., AQUICINCT., ANTUERP. et MAX.-LUBEC., MUNERAT., BELINI edit. 2, supra in Variantibus satis dictum est.
AGONES MARTYRUM. Hic codex Pratensi ferme similis est, omissa etiam annuntiatione tertia.
ANTUERP.-MAJ. de Polycarpo prolixius elogium ex Adonianis centonibus fere consutum refert, quod in fonte purius habes. Pro Theogenis, scribit Theologenis; de caetero in ea annuntiatione satis purus. Tum: «In Bethleem, dormitio sanctae Paulae. Hujus vitam virtutibus admirandam, sanctus Geronimus scribens, testatur eam longo coronatam esse martyrio.» Vide die sequenti. «In territorio Parisiensi monasterio Scale, depositio dompnae Batildis reginae.»
PULSANEN., in Polycarpo purus, de Theogene silet, ejusque loco agit de Paula, verbis jam relatis.
[Col. 0698D] ROSWEYD. Post princeps fuit, ita phrasim variat: «Postea vero ob Christi amorem multa perpessus ab inimicis catholicae fidei, sub Aurelio proconsule, igni traditus est cum aliis XII. Eodem die, natale sanctorum martyrum Theogenis cum aliis XXXVI. Item Bituris, beati Sulpitii episcopi et confessoris.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERG., DANIC. et editio ULTRAJECT.-BELG. Polycarpi elogium paucioribus augent in hunc modum: «Hic igni adjudicatus, cum esset in medio flammae, flamma in modum camerae curvata, super corpus martyris stetit. Quod corpus in medio positum, non erat ut caro ardens, sed tanquam si aurum, et argentum in fornace candesceret. Videntes autem scelerum ministri eum igni non posse consumi, corpus, cui ignis cesserat, mucrone transfoderunt.»
[Col. 0699A] LOVANIEN., superioribus in Polycarpo similis, deficit in breviori Theogenis elogio.
CENTULEN.: «Apud Zmirnam, sancti Polycarpi episcopi et martyris, qui beati Johannis apostoli discipulus, et ab eo episcopus ordinatus, totius Asiae princeps fuit; cum quo duodecim passi sunt. Eodem die, sancti Theogenis martyris, cum aliis XXXVI. In Bethleem, dormitio sanctae Paulae, nobilissimae matronae. Cujus vitam sanctus Jeronimus ad imitandum describens,» etc. «In territorio Parisiorum monasterio Kele, sanctae Baldetildis reginae.»
BRUXELLEN. praeter ea quae de Polycarpo supra auctiora dedimus, de suo adjicit fere ex Hieronymo de scriptoribus eccl.: «Cui Marcion haereticus occurrens, agnosce nos, inquit: Tum ille, agnosco, ait, primogenitum Sathanae. Ast cum Polycarpus illi, ac caeteris haereticis viriliter restitisset, sub Marco Antonino,» etc. Theogenis elogium mutilavit, sed de suo attexuit, «Cujus memoriam facit beatus Augustinus in homeliis de Pentecoste.» [Col. 0699B] Atque haec verba Molanus litteris Italicis textui immiscuit. De Paula solum addidit: «Matris Eustochii, virginis Christi,» quae sunt Adonis verba die sequenti.
HAGEN. de Polycarpo hoc singulare habet: «Qui multos annos ad partes Galliae et Hispaniae et Italiae misit discipulos ad praedicandum verbum Dei.» Tum: «Apud Bituricam civitatem, depositio sancti Supplicii ( Sulpitii de quo supra XVII) episcopi et confessoris. Hic a pueritia sua, sacris litteris erat eruditus, et sanctae conversationis luce conspicuus, ita ut laicus virtutibus clareret. Post coma deposita monachorum pater exstitit plurimorum, atque inde ad cathedram provectus episcopalem, et per omnes dies vitae suae, miraculis et doctrinis exstitit gloriosus, et tandem quievit in pace.»
VATICAN., num. 5949, et JURENSIS S. Ragnoberti hoc die referunt Sulpitium Bituricensem, cum eo elogio, quo superius XVII ex Usuardo et XV inter [Col. 0699C] Auctaria adduximus; nempe: «Apud Bituricas civitatem, sancti Sulpitii episcopi et confessoris, cujus vita et mors pretiosa gloriosis miraculis commendatur.» Sequitur in JURENSI: «B. Mauri abbatis monasterii Bodacensis, cujus vitam virtutibus plenam, vir illustris et patricius Dynamius scripsit:» vult dicere, Marii Bobacensis, rectius Bodonensis, [Col. 0700A] de quo die sequenti. Adjecerat porro praefatus codex elogio S. Polycarpi: «Reliquiae ejus Lugduno in crypta habentur.»
STROZZ. et MEDIC. primo loco: «Apud Florentiam Tusciae urbem [ alter habet civitate Florentiae] translatio sancti Zenobii ejusdem civitatis episcopi et confessoris, quae translatio facta est anno Domini CCCCXXVIII (CCCCXXIX) per beatum Andream episcopum ejus successorem; cujus post multa miracula, sicca ulmus, juxta Baptistae templum, ab ejus feretro cum tacta esset, repente folia ac flores emisit, ubi adhuc exstat columna marmorea.»
Editio LUBECO-COL., post ea, quae de Polycarpo, ex codicibus mediae notae et aliis retulimus, adhuc adjicit: «Et de ejus sanguine copiose fluente, totus focus extinctus est. Ejus etiam anima a circumstantibus in specie columbae, in coelum ferri visa est. Passi sunt cum eo, etc.» Subjungitur: «Treveris, sancti Mari episcopi et confessoris, qui in ecclesia sancti Pauli requiescit.» Inde post Theogenem: «In [Col. 0700B] territorio Parisiensi, monasterio Cabe, depositio sanctae Paulae virginis.» Ita etiam Grevenus; sed Bollandus de ea nihil reperit. «Eodem die Cenomanis, beati Silvini episcopi et confessoris. Bituricas civitate, sancti Juliani episcopi et confessoris.» Haec eadem Grevenus; Bollandus utrumque posuit inter Praetermissos.
GREVEN. praeterea: «Romae, Fabiani, alias Sabiani martyris, secundum Bedam.» Quem Bedam velit, nescio, melius Hieronymum indicasset; vide Bollandi conjecturam. «Puteolis, Artematis. Triphonis martyris. Treveris, Mari episcopi et confessoris. Translatio beati Zenobii episcopi Florentini et confessoris. Item, beatae memoriae Hasekae virginis, reclusae, quae juxta ecclesiam de Schermbeke in multa simplicitate, et sapientia Domino serviens, quodam tempore butyrum vetustate corruptum, oratione reddidit recentissimum.»
MOLANI prima editio caret additamento, sed in [Col. 0700C] Polycarpo has voces textui inseruit charactere Italico: In cujus medio rogo, mucrone perfossus, tam largum profudit sanguinem ut ignem extingueret.» In posterioribus additur Marus Trevirensis. Et deinde: «Die vigesima sexta, sanci patris Xenophontis et comitatus ipsius.»
Apud Smirnam, natalis sancti Policarpi, qui beati Joannis apostoli discipulus, et ab eo episcopus ordinatus, totius Asiae princeps fuit. Postea sub Marco Antonino et Lucio Aurelio, personante universo populo [Col. 0695] ejusdem Urbis in amphitheatro adversum eum, igni traditus est. Cum quo etiam alii duodecim ex Philadelphia venientes, in praefata urbe martyrio consummati sunt. Eodem die, sanctorum martyrum Theogenis cum aliis triginta sex, qui contemnentes temporalem mortem, coronam vitae aeternae adepti sunt. [ Bouillart. : . . . [Col. 0695A] Haec verba, sub Lizinio imperatore, suspecta fuerant Sollerio. Sed postquam admonitus a Castellano fuit, oblitteratam in Prat. cod. vel semierasam Bathildis reginae memoriam, inscriptasque voces hasce sub Lizinio imperatore, jam omni posita haesitatione, additamentum illud, ut appellat, delevit, restituitque Bathildis reginae memoriam: at nemo certe probaverit. praeter quam enim quod manus prorsus eadem lituram resarsit, vitio dari Usuardo non potest quod Theogenem, Licinio imperatore, martyrem occubuisse dicat. Volo verum esse, quod vulgo creditur, sub Valeriano mortem ejus accidisse. At illius imperatoris [Col. 0696A] non unum erat nomen. Vidi apud Mezabarbam, D. Vaillant aliosque numismatum collectores Licinium etiam fuisse nominatum. Constat etiam in Christianos saeviisse binominem illum imperatorem. In cujus rei fidem non laudabo quamplurima Martyrologia; non utar Augustini auctoritate, brevitati studeo. Quid ergo peccavit Usuardus, cum Theogenis mortem ad Licinii tempus retulit? Sanctae Bathildis memoria oblitterata quidem est, sed ad eodem auctore in alium diem justis de causis translata, ut infra notabitur. BOUILLART. sub Lizinio imperatore coronam vitae aeternae adepti sunt, quae sequuntur omittens.] In territorio Parisiacensi, Baltildis reginae.
Ita Praten., Herinien., Antuerpien., Max.-Lubec., Molan. et Agones martyrum. Adde Antuerp.-Max., Lovanien., Leyden.-Belg. et edit. Ultraj.-Belg.
[Col. 0699D]Non multa occurrunt notatu digna; nam Johannis, Crisostomi, Chrisostimi, Chrisostomi, Bethlehem, martiris, Jeronimus, Jhieronimus, Affrica, Aphrica, modi sunt scribendi, quorum aliqui etiam hodie non omni ex parte rejiciuntur: nos in textu codices de more secuti sumus. Antuerp.-Max. post episcopi Constantinopolitani, addidit, et confessoris. Antuerpien. verba tantillum transposuit, legens plurimum profuit Christiana, etc., pro plurimum Christianae profuit. Magis errat, dum cum Antuerp.-Max., Lovanien et aliis, ex Marii fingit Mauri. Dynamius etiam a multis corrumpitur; sed de his in Observationibus sermo recurret. In Molano particula una redundat; [Col. 0700D] in Bethlehem Judae in dormitio, sed hic error est typothetae. Huc spectare deberet Julianus Cenomanensium apostolus a codice Tornacensi, Antuerpiensi majore, Rosweyd., Munerat., Greven. aliisque hoc die positus, a Pratensi nostro apographo die sequenti. Eum nos utroque die ab Usuardi textu exclusimus, quoniam in aliis nostris codicibus non reperitur. Monuit nos etiam Castellanus, codicis Pratensis inspector, Julianum atramento recentiori illic adjunctum: unde ei, in notis ad hunc diem, mirari subit, cur apud antiquos martyrologos nulla tanti viri habeatur memoria.
[Col. 0699D]Romani parvi, et Adonis est quidquid ex antiquioribus Usuardus accepit; nisi forte Avitus Africanus [Col. 0700D] (quem sic etiam Wandalbertus efformat) cum Vito Hieronymianorum affinitatem habeat, de quo [Col. 0701A] infra suo loco. De Chrysostomo itaque nec Hieronymiana, nec Beda, aut ejus sequaces, nec Wandalbertus quidquam memorant: auctor vero Romani parvi strictim: Constantinopoli, Joannis Chrysostomi. Nihil amplius dicit Ado, nisi quod priora verba paraphrastice explicet: Natalis sancti Joannis, episcopi Constantinopolitani, qui Chrysostomus appellatur. Textus noster Usuardinus est, alium Notkerus non multo diffusiorem composuit. De variis inclytissimi doctoris, apud Graecos potissimum, festivitatibus agit Bollandus in elencho Praetermissorum, rationem reddens, cur sancti Vita in alium diem rejicienda fuerit. Nos eam ex Palladio aliisque antiquis dabimus proprio obitus die XIV Septembris; quando uberiori commentario illustrari poterit ex eruditorum virorum lucubrationibus post Bollandi mortem editis, inter quos praecipui videntur Hermantius in notissimo opere, et Tillemontius, tomo XI, a principio usque ad pag. 405, totis 154 articulis. Hoc plane novum in tam illustri sancto accidit, quod [Col. 0701B] inter martyrologos nostros antiquos, imo inter tot codices Usuardinos vix ullus reperiatur, qui XIV Septembris, proprio tamen natali die, de eo vel verbo meminerit.
Tota Marii annuntiatio ex Adone desumitur, a Notkero non nihil curtata. Plurima de hoc sancto confusa prius et obscura, accuratissime distinxit Bollandus, nec minus curiosa superaddidit Castellanus in notis a pag. 424, quibus varii errores corriguntur eorum, qui in scriptione et nominis ipsius sancti, et loci et auctoris Vitae hallucinati sunt. Recte legit Noster cum Adone, Marii, ubi alii Mauri, Macerii, etc., unde ab imperitis novi sancti procusi sunt. Ast in eo labitur, quod nomen loci [Col. 0702A] immutando, non modicae confusioni ansam dederit. Legerat verosimiliter in Adone, Bodanensis, vel ut in vulgato, Badonensis; neutrum secutus, scripsit de suo Bobacensis [Notkerus Bodacensis] quod varie ab aliis inflexum, in varia et plane dissita loca sanctum nostrum transtulit. Legendum Bodonensis vel Bodanensis, Vallis Bodonensis, ut recte probant laudati auctores, apud quos ultima monasterii illius vestigia reperies. Rursus bene posuit Dynamius, ut vere appellatur, qui Vitam scripsit; Belinus perperam Damianus, alii Dinandus, Didamius, Dinavius, etc. Curiosum lectorem operae non poenitebit, siscitatos scriptores consuluerit. Liberalius de Paula, quam de Chrysostomo loquitur Ado, atque ex eo Notkerus. Noster, omissis intermediis, prima et ultima verba decerpsit, eadem illa, quae die praecedenti inter Auctaria adduximus. De Avito, pluribus disputant Bollandus, Florentinius et Castellanus; nec habeo, quod eorum conjecturis superaddam. In [Col. 0702B] hoc ferme cardo vertitur, utrum ex Vito Hieronymianorum, Avitus accreverit, quem suspicatur Castellanus metri gratia productum a Wandalberto, ex quo Usuardus eum sumpserit. Ego necdum explorare certo potui, an Usuardus metricum illud Martyrologium unquam noverit. Quidquid statuas, certum est Avitum illum reliquis martyrologis incognitum, ab Usuardo primum signatum fuisse, ex quo in alios et in Romanum transiit. Praefatus Wandalbertus dicto Avito Sulpitium, Bathildem et Aldegundem adjunxit, de quibus nos suis locis. En utrumque ejus versiculum:
TORNACEN. textui puro subjicit: «Cenomannus [Col. 0701C] civitate, natalis sancti Juliani episcopi et confessoris.»
ANTUERP.-MAJ., non satis correcte: «Constantinopolim, natale sancti Joannis episcopi, qui Crisostomus appellatur.» Ex Adone. Tum: «Eodem die, natale sancti Marii abbatis monasterii Bobacensi: Cujus vitam virtutibus plenam, de quo patricius Dinavis scribit.» De Paula egit die praecedenti. In fine : «Cenomannis, depositio sancti Juliani episcopi et confessoris.» De Avito, nihil.
ROSWEYD.: De Chrysostomo etiam ex Adone. In Mario satis purus est. Dein: «Item in Gallia Conomanni, Juliani episcopi et confessoris. Item in Bethleem, dormitio sanctae Paulae, viduae.» Deest etiam Avitus.
PULSANEN. valde mutilus est. De Paula egit die praecedenti: hodie caret Chrysostomo, ita incipiens: «In monasterio Bobacensi, sancti Marii abbatis. Cujus vitam, etc.» In E ito, purus est.
MUNERAT. pro Marii, scribit Mauri; pro Dynamius, Dinavius. De Paula post martyrio, adjicit: [Col. 0701D] «Cujus festivitas Parisii quarto Kalendas Februarii celebratur.» In fine: «Cenomanis civitate, natalis sancti Juliani episcopi et confessoris.»
GREVEN. textui apponit: «Cenomannis civitate, sancti Juliani episcopi et confessoris.»
ULTRAJ., LEYDEN., ALBERG. et DANIC. puri Usuardi essent, nisi textui praefigerent: «Romae, natale sancti Vitelliani ( Vitaliani ) papae, qui post beatum Petrum septuagesimus octavus, sedit annos novem et menses sex. Hic cantum Romanorum composuit, et dulcisono organo concordavit.» Quis haec primus ascripserit, nescio: vide quae de eo diligenter collegit Bollandus.
CENTULEN.: «Constantinopoli, sancti Johannis episcopi, qui Crisostomus appellatur. Eodem die sancti Marii abbatis, cujus vita virtutibus plena refulsit.» De Paula etiam egit die praecedenti, et Avitum omnino praetermisit.
BRUXELLEN. in Chrysostomo non plane purus, in [Col. 0702B] fine addit: «Hic tertio exilio relegatus moritur. Eodem die, sancti Vitaliani papae. Qui cantum Romanorum [Col. 0702C] composuit, et dulcissimo, etc.» Scribit Mauri et Badonensis.
HAGENOYEN. In variis plerumque singularis est: hic de Chrysostomo, textui puro addit: «Cui quodam tempore scribere volenti de Deo, dyabolus incaustum effudit: qui statim pennam in os proprium tinxit, et inde litteras aureas scripsit, unde et os aureum dictus. Hic Chrysostomus pro veritate doctrinae, et pro severitate disciplinae, ter in exilium missus est et ibi tandem obiit.» De Paula quoque textui subdit: «Et specialiter laudat illam a contemplatione, ab abstinentia, a devotione mentis et regimine sororum.» De Mario nihil; de Vitaliano ferme, ut supra, nisi quod nomina aliqua contorta sint.
VICTORIN.: «Cenomannis, beati Juliani episcopi et confessoris, qui a beato Clemente papa missus Cenomannos, et ordinatus, etc.,» cum longo elogio e Vita.
MATRIC.-CARTHUS., ULTRAJECT.: «Joannis Chrysostomi [Col. 0702D] episcopi, et confessoris. Paulae viduae, cujus vitam beatus Hieronymus describit. Marii abbatis.» Deest annuntiatio ultima.
In VATICAN., sub num 5949, deest etiam commemoratio Aviti.
ALTEMPS.: «Item sancti Saturnini, et aliorum trium. In Britannia minori, sancti Gildasii abbatis.» Hic colitur XXIX: alios non satis distinguo, nisi colantur XXXI Januarii.
STROZZ. et MEDIC.: «Eodem die Romae, sancti Vitaliani papae et confessoris.»
Editio LUBECO-COL. incipit a Vicelliano, cui praeter annos IX, menses VI, ascribit dies XXI. De Chrysostomo, post religione, addit, sicut ipsius Acta luculenter testantur. Pro Marii, scribit, Mari; pro Dynamius, Dinandus. Post sanctae Paulae, addit, viduae matris sanctae Eustochii viriginis Christi. Sequitur: «In Africa, sancti Amici martyris,» voluit dicere: Avili, quem Belinus in 1. editione vocavit [Col. 0703A] Adjuti. «Eodem die, sancti Juliani martyris.» Hic ille procul dubio Julianus, quem Sorae suae vindicat Baronius, alii Atinae non procul Sora dissitae, quo fundamento, docet Castellanus in notis, et nos in supplemento examinabimus. Demum: «Cenomanni, sancti Juliani episcopi et confessoris.»
BELINUS in utraque editione legit: «Depositio sancti Juliani, primi ejusdem urbis episcopi, vitae sanctitate, et miraculis gloriosi.» In prima scribit Cinomannis, in altera Cenomannis.
GREVEN.: «Eodem die, Emiliani, Publii, Artemii, Armatae, Juliani, Celiani, Saturi. Vitaliani papae, post Petrum septuagesimi octavi. Pauli papae et confessoris. Hic cum paucis familiaribus, noctu cellas infirmorum visitans, necessaria ministrabat, incarceratos eripiebat: aliis etiam sanctis pollens actibus, in pace quievit.» Colitur XXVIII Junii. «Aurelianis, [Col. 0704A] beati Adjuti, abbatis Carnotensis et confessoris. Ad cujus anniversariam festivitatem cum populus conflueret, quidam contemnens et vineam suam pastinans, terribili plaga percussus, testimonium praebuit ejus sanctitati.» Remittitur ad XIX Decembris. «Item Joannis presbyteri Antiocheni, qui teste Hieronymo lib. de viris illustribus, sanctitate et sapientia, sub Theodosio seniore insigniter fulsit. Jonae prophetae.» Vide Praetermissos.
MOLAN in prima editione de Juliano Cenomanensi scribit, ut Belinus. Tum: «Depositio sancti patris nostri Sulpitii episcopi et confessoris.» Cellensi monasterio, inquit editio altera, omitents nostri. Ubi interseritur: «Cabilonis, sancti Lupi, ipsius civitatis episcopi.» Tum: «Die vigesima septima, reportatio reliquiarum sancti patris Joannis Chrysostomi.» De Vitaliano fere ut supra.
Natalis beati Joannis episcopi Constantinopolitani, cognomento Chrisostomi, qui verbo atque exemplo plurimum Christianae profuit religioni. Item sancti Marii abbatis monasterii Bobacensis; cujus vitam virtutibus plenam vir illustris, ac patricius Dynamius scribit. In Bethleem Judae, dormitio sanctae Paulae. Hujus Vitam virtutibus admirandam sanctus Hieronymus scribens, testatur eam longo coronatam esse martyrio. In Africa, sancti Aviti martyris.
Ex Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Belini editione altera, Greven, et Molan.
[Col. 0703B]Male in Belin. et Greven. Apolonia. Recte in textu Thyrsi post Adonem, ubi Tornacen., Greven., Molan. et alii Tirsi; Herinien., Thirsi, alii Tyrsi. Servavi Usuardi lectionem in Calinici, quamvis melius scriberetur Callinici. Herinien. et Greven. habet Calenici. Molan., Galenici, forte ex Adone. Leuticii et Calenitii in Pulsanen., et Galanici in Belino, aperta [Col. 0703C] sunt sphalmata. Varias alias nominum istorum expressiones videsis apud Bollandum hic, et apud Castellanum in notis a pag. 435. Pro excruciati, legit Herinien. cruciati. Posui abscisione ut scripsere Praten., Herinien., Tornacen., Belin. et Ado ipse: pro quo in Pulsanen., Greven. et Molan. est, abcisione. In Tornacen., Belin. et Greven. habetur celesti pro coelesti, de qua et aliis diphthongis alibi diximus. Cirilli pro Cyrilli; praedicator pro propugnator in Belino adeo miranda non sunt. Praeclarus autem pro praeclarissimus, alter in Pulsanensi error dicendus. Reomanensi scripsit Ado, atque item Molan. Noster Reomensi, omnes male: pejus Tornacen., Pulsanen., [Col. 0704C] et Belin. Remensi: scribendum et dicendum Reomaensi a Gall. Reomay, hodie Montier saint-Jean in Burgundia, in quo etiam corrigendum est Baronii Martyrologium, seu Romanum hodiernum, ubi Rhemensi.
[Col. 0703C]Altera haec Agnetis commemoratio in omnibus antiquis martyrologis reperitur. Hieronymiana apographa pleraque legunt: Romae, nativitas sanctae Agnetis virginis; de qua nativitate multa satis diligenter expendit Florentinius, an autem probanda, intelliges, si contuleris cum iis, quae Bollandus in Actis, et Castellanus in notis pag. 363 examinant, XXI hujus. Coincidunt ea, quae habet Beda, cum Frontonis Kalendario: Natale sanctae Agnetis virginis de nativitate. Rabanus tanquam particulae ultimae interpres, post virginis, interponit, genuinum, hoc est de, etc., ex quo idem ferme habet Notkerus. An autem haec rem [Col. 0703D] de se obscuram, non magis involvant, judicent alii. Crediderim ego, Rabanum ex aliquo Hieronymiano illud genuinum accepisse, pro quo in Epternacensi invenit Florentinius ingenuinum, quod quid sit, ignorare se fatetur. Ut verbo sensum aperiam; malo genuinum accipias de vero natali, seu die martyrii, quam ut Agnetis nativitas secundum carnem solemni cultu celebrari dicatur. Quamvis tota illa festi geminatio vero similiter ortum habuerit ex eo, quod XXXI Januarii ad virginis sepulcrum via Nomentana fideles confluerent, octavo autem die locus ipse martyrii in foro Agonali, nova celebritate honoraretur. Est apud nos pervetustum Kalendarium ecclesiae Paderbornensis, a P. Joanne Grothusio ex membrana descriptum, et ab eodem notis illustratum; in cujus textu habetur: octava sanctae Agnetis. Ubi notat Grothusius, recte retineri antiquum titulum octavae. Non (est) enim, inquit, sensus Kalendarii veteris Romani, unde iste titulus est acceptus, quod sit octava [Col. 0704D] dies celebritatis, sed octava dies passionis. Haec quidem doctissimi viri opinatio. Caeterum hodiernus annuntiandi modus ex Romano parvo acceptus est. Ita simpliciter legit: sanctae Agnetis secundo, et sic ferme Ado, sic Noster, ex quo reliqui. Wandalbertus canit:
[Col. 0705A] Martyres Apollonienses, ut varie expressos paulo ante exhibuimus, ita variis locis, et diebus cultos, fuse et docte ostendunt laudandi saepe Bollandus et Castellanus. In Hieronymianis XVIII. Januarii invenies: Et passio S. Tyrsi cum sociis suis Leuci et Gallinici, nulla stadii facta mentione, unde dubitat Florentinius, sintne iidem, qui XX ponuntur: Niveduno, Tyrsi, Quiriaci [Epternacen. Leuci] et Gallinici. Dubium item, utrum eadem nomina, aliis diebus seorsim ibi posita, ad eosdem hosce martyres pertineant, quod eo facilius admiseris, si diversis diebus et locis passos in eorum Actis observes. Solum Thyrsum Mileto ascribit Florus cum elogio XXV. Caeterum hoc die a nostris constanter referri, certum est. Romanum parvum solum meminit Leucii et Thyrsi. Ado, inhaerens Actorum ordini, ternos hac die conjunxit, cum eo encomio, quod totum descripsit Notkerus, Noster emollivit, iis rejectis, quae minus verisimilia videbantur. Baronius vero nominum seriem invertendo ascribit Leucio, quae ex antiquorum [Col. 0706A] mente Thyrso certissime tribuenda sunt, ut primo intuitu fit manifestum. Cyrillum primus, quod sciam, inter Latinos martyrologos hoc die collocavit Ado, cujus verba transcripsere Usuardus, Notkerus et recentiores passim. Graeci eum colunt IX Junii, quo ipsum obiisse existimat Baronius. Mihi in tractatu Chronologico de patriarchis Alexandrinis, probabilius visum est, XXVII istius mensis vivere desiisse, nisi calculus Copticus omnino rejiciatur, quod ut fiat per me plane licet. De Cyrilli rebus gestis non pauca collegit Bollandus, sed totam vitae seriem, quam nemo hactenus integre prosecutus erat, diligenter percurrit Tillemontius, tomo XIV, a pag. 267 ad 676. Joannis (non Nicanis, ut perperam legit Notkerus) Reomaensis memoria tota etiam ex Adone transumpta est. Vitam illustravit Bollandus, cum qua conferri poterunt, quae dedit Mabilio in appendice saeculi I Benedictini, a pag. 632. De Reomaeo jam satis diximus, clariorem loci expressionem vide inter Auctaria in codice Antuerp.-Majore.
[Col. 0705B]PRATEN. ET AGONES MARTYRUM textui subdunt: «Cenomannis, sancti Juliani episcopi civitatis ipsius primi.» Sed cum haec, ut die praecedenti ostendimus, codici Pratensi adjecta sint, nihil obest quominus inter Usuardinos puriores hodie locum habeat. Idem augmentum est in ANTUERP.-MAX. LUBEC. Et eodem ferme modo in priori BELINI editione, seu Veneta.
ANTUERP.-MAJ., in prima satis purus, de Apolloniensibus non meminit. In Cyrillo etiam purus est. Demum de Joanne Reomaensi, ita distinctius loquitur: «In territorio Lingonicae civitatis, castro Tornodoro, monasterio Roboniensi, natale sancti Joannis presbyteri et abbatis, qui primus habitator ipsius loci, ac diversorum pater monachorum extitit, ac longo confectus senio, clarus virtutibus requievit. Sepultus est non longe a monasterio.»
ROSWEYD. incipit: «Octava sanctae Agnetis. Et in civitate Apollonia, Leucii, Tyrsi, Calenici martyrum. Qui tempore Decii imperatoris sub praesidibus Cambritio, [Col. 0705C] Silvano et Baudo, diversis tormentorum generibus excruciati, martyrium consummaverunt. Eodem die apud Alexandriam, beati Cyrilli episcopi et confessoris.» Deest annuntiatio ultima.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN. et ALBERGEN. et DANIC. secundo loco referunt annuntiationem Juliani, ut supra. Praeterea, nescio quo argumento, Alexandriam in Graeciam retrahunt. Quod de Carolo Magno habent, statim dicetur, ubi collecta invenies, quae de eo in variis codicibus leguntur.
LEYDEN. BELG. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. initio scribunt: «Octava sanctae Agnetis virginis.» De caetero aliis, ut solent, similes sunt.
MUNERAT., in fine: «Item sancti Karoli imperatoris.» ANTUERP.-MAX. et LOVANIEN.: «Apud Aquisgrani, depositio sancti Karoli regis Francorum et imperatoris Romanorum.» MATRIC.-CARTHUS. ULTRAJ.: «Karoli Magni, regis, et imperatoris Romanorum, [Col. 0705D] christianae fidei propugnatoris constantissimi.» Paulo uberius, ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERG. et DANIC. verbis prius citatis, addunt: «Qui regno et imperio suo pacato et dilatato, statu quoque sanctae Ecclesiae religiose ordinato, et fide studiosissime ampliata, anno Domini octingentesimo quartodecimo, aetatis vero suae septuagesimo primo, regni autem quadragesimo septimo, et imperii quartodecimo, transivit ad Dominum. Hic pro magnitudine operum cognominatus est Magnus.» Editio LUBECO-COL. vix tribus vocibus a dictis differt, Greveno consentiens in decurtanda aetate anno uno, et omittendis annis regni. Omnium amplissime rem deducit Molanus his verbis: «Eodem die Aquisgrani basilica, natale sancti Karoli confessoris, primi de stirpe Francorum, ordinatione divina Romanorum Augusti: [Col. 0706B] qui ab ineunte aetate sua, saeculi pompam despiciens, imperialis potentiae gladio et sanctae praedicationis verbo, vitaeque salutaris exemplo convertit Guasconiam, Germaniam atque Galliam. Convertit quoque ad Dominum Frisiam, Alemanniam, atque triplici trophaeo Saxoniam. Aedificavit quoque propriis sumptibus, ad laudem et honorem sanctae et individuae Trinitatis, viginti septem ecclesias, quorum excellentiae typhum obtinent Aquensis, praesentibus suffragiis gloriosa. Hic fide studiosissime ampliata, statu Ecclesiae religiose ordinato, regno etiam suo dilatato, ac pacato, anno Domini DCCCXIV, aetatis suae septuagesimo, imperii vero XIV, quievit in pace. Et pro magnitudine fidei, ac operum, cognominatus est Magnus.» Subdit minori charactere: «Atque sanctorum catalogo annumeratus, per Paschalem papam anno MCXCVI.»
BRUXELLEN. ita orditur: «Romae S. Agnetis de nativitate secundo. In civitate Apulia, sanctorum Leoncii, Tyrsi et Gallieniti, etc.» Sequitur de Juliano [Col. 0706C] Cenomanensi. Deinde: «Apud Alexandriam Graeciae, depositio beati Cirilli, etc.» Tum Joannis Reomaensis. «Hinc Malbodii, beatae Aldetrudis virginis, sanctorum Vincentii et Waldetrudis filiae, ac neptis beatae Gudilae, quae sanctae Aldegundi, suae materterae in abbatia Malbodiensi successit.» Vide XXV Febr. De S. Karolo dicta sufficiant. «Item translatio beati Thomae de Aquino, doctoris sancti de ordine Praedicatorum.»
HAGENOYEN. de Karolo Magno id peculiare habet, quod «obierit in pace, dimissis ejus peccatis per intercessionem sancti Aegidii abbatis.»
CENTULEN. Cyrillum martyrem facit. Silet de martyribus Appolloniensibus. De Joanne sic scribit: «In territorio Linguonensi, monasterio Reomensi, sancti Joannis abbatis, magnifici viri, qui basiliscum oratione extinxit.»
Editio LUBECO-COL. diem auspicatur hoc modo: «Apud Coloniam Agrippinam, translatio sanctae [Col. 0706D] Ursulae reginae et sodalium ejus undecim millium virginum et martyrum, quae facta est per sanctum Cunibertum, Coloniensis civitatis archiepiscopum. Romae octava S. Agnetis virginis et martyris.» De martyribus Apolloniensibus, Cyrillo et Joanne et Carolo fere, ut citati codices. In fine: «Apud Tolosam, translatio sancti Thomae de Aquino.»
GREVEN.: «In Africa secundum Bedam (non genuinum) sanctorum Censoriani, Victoris, Festi, Marinae.» Circa Caroli elogium, in quo ab aliis dissentiat, supra notavimus. Pergit: «Translatio beati Thomae de Aquino, a monasterio Fossaenovae Tholosam. Apud Coloniam Agrippinam, translatio sanctae Ursulae virginis sodaliumque ejus, facta per, etc. Margaretae virginis de Hungaria, beatae memoriae.»
MOLAN, de Censoriano et sociis loquitur, ut Grevenus [Col. 0707A] Tum: «Juliani eremitae cognomento Sabae. Cujus gesta in Deo dicata, hoc est Philotheo historia, se memorasse scribit Theodoretus lib. II Hist. eccl., cap. 24.» In editionibus posterioribus post commemorationem Caroli, scribit minori charactere. «Apud Porphyrionem secundum Simeonem, [Col. 0708A] sancti Jacobi eremitae. Et Nicomediae, sanctorum martyrum. Inde et Domnes et viginti millium, qui passi sunt sub Maximiano. Eodem die obitus illustrissimae Margaretae virginis, filiae regis Hungarorum, ordinis Praedicatorum.»
Romae, natalis sanctae Agnetis secundo. Et in civitate Apollonia, sanctorum Leucii, Thyrsi et Calinici martyrum, qui tempore Decii, diversis tormentorum generibus excruciati, primus et ultimus abscisione capitis, medius coelesti voce evocatus spiritum reddens, martyrium consummaverunt. Alexandriae, beati Cyrilli episcopi, qui catholicae fidei praeclarissimus extitit propugnator. In monasterio Beomensi, depositio Joannis presbyteri, viri Dei. [ Addit Bouillart.: [Col. 0703B] Ex numero sanctorum hujus diei Julianum exclusit Sollerius, hac ratione, beatum illum praesulem fuisse, notante Castellano, in Prat. codice atramento recentiori adjunctum. Eruditi vestram fidem! An unquam, cum certum est eamdem esse manum, habita fuit, aut habenda est atramenti ratio? Nam scire velim qua nota atramenti aetas dignosci debeat. An cum atrius est, quam in reliquis versibus? si res ita habet, actum est de veteribus litterarum monumentis. Nam pauca esse arbitror, ubi atramentum eodem ubique nigrore sit. An non persaepe nobis [Col. 0704B] etiam usu venit, ut mutato atramento, scriptorum mutetur color? Ideone insertum aliena manu fuerit, quod alium colorem referet? Deinde eodem argumento Joannis elogium resectum oportuit. Nam haec verba, presbiteri viri Dei eidem liturae inscribuntur eodemque atramento, ac, Cinomannis, etc. Id, opinor, non monuit Castellanus, aut se monitum Sollerius prudente silentio premit. Caeterum opportune S. Julianum Usuardus memorat hoc die, quo illum venerabatur Ecclesia Parisiensis in qua vivebat scribebatque. BOUILLART. Cinomannis, S. Juliani episcopi civitatis ipsius primi.]
Summa hic codicum plurimorum consonantia: Praten., Herinien., Tornacen., Pulsan., Antuerpien., [Col. 0707B] Max-Lubec., Munerat., Belin., Greven., Molan. et [Col. 0708A] Agon. Martyrum. Item codd. mediae notae, Antuerpmax., Ultraject., Leyden., Lovanien., Albergen., [Col. 0708B] Danic., et edit. Ultraject.-Belgic.
[Col. 0707B]Maure pro Mauri in Munerato error est. In Alberg. martyrum militum prima vox redundat. Magna codicum discrepantia in scriptione nominis Laudicius, pro quo, male, Antuerpien. Laucius; Herinien., Tornacen., Molan. et alii cum Adone, Laodicius. Sequor in textu lectionem Bedae, Pulsan., Munerati, [Col. 0707C] Belini et Greveni; non repugnaturus si aliam praeferas, aut cum Pratensi legendum putes Lauditius, imo forte Laodicius, ut in eo codice legisse videtur Castellanus. Muneratus denuo male posuit profectus pro praefectus. Quos codices mss. secuti fuerint Greven. et Molan. non capio; uterque haec omittit: Et sic eos in carcerem retrudi, quae in omnibus nostris, nullo excepto, clarissime exprimuntur; cum hac sola differentia, quod Antuerp., Max.-Lubec., Ultraject., etc., pro retrudi posuerint trudi. Et ea quidem clausula ad mentem Bedae, et, qui eum descripsit, Adonis, exprimenda est. Sitne legendum ad ultimum, an in ultimo dubium est, variant optimae notae codices; Herinien. et Tornacen. scribentibus primo modo: nos Usuardum secundo modo [Col. 0708B] scripsisse existimamus. Solus Muneratus habet ultimo. Molanus dum clarior videri voluit, textum corrupit, addens ex Adone vocem percuti, atque adeo legens: atque ad ultimum percuti plumbatis. Pulsanen. vero omittit, atque in ultimo plumbatis. Treveris in Munerato, Valeris in prima Belini editione, [Col. 0708C] typographo imputanda. Trecasino, Sabiani vel Saviani scribunt aliqui, praesertim codices minus genuini, non nemo Fabiani, Munerat. Saviniani; textus ex purioribus desumptus est. Pulsan., Antuerp. et Belinus habent Aurelio pro Aureliano. Porro Ultraject., Leyden., Lovanien., Albergen. et Danic. Valerium ultimo loco annuntiant, Sabinianum ei praeponentes. Inter puriores codices hic denuo numeratur apographum nostrum Pratense, licet hodie additamentum habeat de Octava sancti Vincentii, quod praetenso autographo adjectum scribit ad me Castellanus, notans erasas quinque ultimas textus litteras us est, unde additio illa initium sumit.
[Col. 0707C]De Papia et Mauro nihil Hieronymiana apographa. Primus eos retulit Beda cum insigni elogio, [Col. 0707D] quod a Rabano modice immutatum est. Romanum parvum scripserat: Romae, Papiae et Mauri militum, sub Diocletiano imperatore. Ado paratum in Beda encomium non nihil expolivisse videtur. Utrum secutus fuerit Notkerus, parum interest; Noster certe, quod in alterutro invenerat, comptius, et brevius reddidit. Dixi in Beda esse Laudicius, quod Ado vertit Laodicius, ut habent Rabanus quoque et Notkerus. An Laudicius, ab Usuardo servatus, indicio esse possit eum Bedam potius quam Adonem sibi imitandum proposuisse, non est operae pretium indagare. Reliqua, quae ad hos sanctos spectant, ex sancti Marcelli papae Actis XVI Januarii repetenda sunt. Valerius Trevirensis in omnibus Hieronymianis ita ponitur, ut nequaquam adjectitius videatur. Pro confessore recoli ostendit praefixa formula, depositio; ita enim habetur: Treveris, depositio Valerii, vel B. Valerii, vel beatissimi Valerii episcopi: quin imo Corbeiense notanter adjicit, confessoris, [Col. 0708C] quem titulum in hisce codicibus rarius recurrere, alibi diximus. Hinc Rabanus sua desumpsit; sed [Col. 0708D] Adoni proprium est, quod de beati Petri discipulatu in textu nostro adjungitur, eumdemque fontem Notkerus consuluit. Id quo sensu intelligendum, non inepte explicat Castellanus pag. 451. Etenim in proprio sensu, aut significatione accipi non posse, vel ex Hieronymianis colliges, in quibus primi illi duorum primorum Ecclesiae saeculorum episcopi passim gaudent apposito de antiquis, quod in hoc ipso laterculo, Hippolyto tribuitur. Verum haec operosius discutientur, aut in Supplemento Januarii, aut XIV Septembris ad vitam sancti Materni, quem si tempore Constantini magni floruisse memineris, Valerii hujus aetatem nullo negotio deprehendes. Binas nostras annuntiationes sic metrice complectitur Wandalbertus:
Sabiniani martyris Tricassini, quem a Senonensi [Col. 0709A] distinguendum hactenus credimus, solus Usuardus hoc die inter antiquos meminit, non recte, ut ante Castellanum observarunt majores nostri, cum XXIV Januarii ejus festivitas per totam dioecesim Tricassinam celebretur, idque in usu fuisse ante Usuardi tempora testetur laudatus Castellanus. Nec mirum, cum illo ipso die martyrio coronatum Sabinianum referant ejus Acta. Id compertum habuisse videtur Florus, dum Sabinam sororem praefato die ei conjunxit, unde hic rursus colligas, quam ignota fuerint Usuardo Flori ad Bedam supplementa. Aliam Usuardi hallucinationem infra notabimus, nempe [Col. 0710A] quod Sabinam hanc Trecensem ad XXIX Augusti distulerit, ut cum Sabina Romana eam connecteret. Melius in Actis nostris hoc die recolitur, et ex Martyrologiorum auctoritate cum fratre conjungitur, atque cum multis aliis martyribus, quorum gesta ibi collecta expenduntur, et illustrantur. Vide in Actis dies alios, quibus aut conjunctim, aut seorsim eorum nomina repetuntur. Haec pro instituto nostro satis dicta existimo, nam, quidquid de rei veritate statuendum sit, certum manet, ipsissimam et genuinam Usuardi lectionem in textu a nobis fideliter et simpliciter repraesentari.
[Col. 0709A]ANTUERP.-MAJ.: «Romae, passio sanctorum Papiae et Mauri militum, tempore Diocletiani.» In Valerio satis purus est. Ultimam vero sic vertit: «Ipso die, natale sanctae Savinae virginis.» Clarius codex VICTORIN. et REG. SUEC. signatus num. 130: «Trecas sanctae Savinae virginis.» Et eam quidem Sabiniano [Col. 0709B] conjunxere citati inter Auctaria codices, XXIV hujus. Utrum illi, an huic diei magis quadret, definire certo non ausim, malim tamen alterutri, et huic praesertim, quam diei XXIX Augusti, cui eam innectit Usuardus cum Sabina Romana copulatam. Rursus Savina an Sabina appelletur rectius, eadem quaestio est, quae de Saviniani, et Sabiniani nomine moveri posset, quem codex Altempsianus, et aliqui alii Sabinum vocaverunt.
ROSWEYD., in prima, et secunda non omnino purus, tertiam plane omittit.
CENTULEN.: «Romae, sanctorum militum Papiae et Mauri, sub Dyocletiano. In territorio Trecassino, sancti Sabiani martyris. Treveris, depositio beati Valerii episcopi, discipuli Petri apostoli. Et octava sancti Vincentii martyris.» Vide Variantes in fine.
BRUXELLEN. Praepostero ordine Papiam et Maurum ultimo loco annuntiat, elogio ex Adone non nihil interpolato. Sic vero incipit: «Treveris, depositio [Col. 0709C] beati Valerii episcopi, discipuli sancti Petri apostoli. Qui cum beatis Euchario et Materno Treverim veniens, post obitum Eucharii, ibidem per annos quindecim episcopatus fungebatur honore. Cujus praedicationis tanta fuit instantia, ut eo adhuc vivente, per Galliam et Germaniam Christiani paganos numero simul et religione superarent.» In Sabiniano purus est.
Aliter incipit HAGEN., nimirum: «In territorio Trecassino, passio sancti Sabiniani martyris. Qui fuit filius unicus Sabini ducis: qui per angelum Domini miraculose conversus est, et sacrum baptisma suscepit; et patrem cum patria relinquens, ad docendum alios perrexit: qui ab Aureliano imperatore infinitas poenas sustinuit, et tandem decollatus, martyrium complevit.» De Papia et Mauro nihil immutavit. De Valerio textui haec solum addit: «Qui cum beato Euchario et Materno magnam partem Galliae [Col. 0710A] ad fidem Deo convertit, et post Eucharium ibidem factus episcopus, quievit in pace.»
VATICAN., sub num. 5949: «In Penvia [ an non Perusia?] sancti Constantii. Beneventi, natale sanctorum Felicissimi et Cassiani in S. Sophia.»
STROZZ. et MEDIC.: «Apud civitatem Cebensem [Col. 0710B] [ forte Cellensem] juxta castrum Corneti, sancti Flaviani martyris, qui sub Claudio imperatore passus est cum omni domo sua, inter viros et mulieres promiscui sexus, numero LXXV et baptizati fuerunt a B. Theodoro presbytero, et per martyrium consummati sunt, ut legitur in gestis sancti Maximi martyris.» Multo lumine indigent, quae hic obscure confusa sunt, denuo excutienda cum Actis sanctae Severae, etc. Vide tomo II Januarii pag. 946.
Editio LUBECO-COL., de Papia et Mauro, post militum ex Adone interserit, «tempore Diocletiani imperatoris, qui videntes constantiam sanctorum Saturnini et Sisinnii diaconi, conversi sunt ad fidem. Quorum ora, etc.» De Valerio adjicit: «Quem idem apostolus Treviri, una cum discipulis suis Euchario et Materno, ad praedicandum gentibus illis destinavit.» In fine: «Bituricas, S. Severi episcopi et confessoris, discipuli sancti Martini episcopi.» Vide infra in augmento Molani.
[Col. 0710C] GREVEN.: «Item sanctorum Pauli, Victoris, Hippolyti, Honorati, Petrosie. Severi episcopi Bituricensis et confessoris, discipuli sancti Martini. In Britannia, Gildae abbatis. Vitalis, abbatis. (Constantii, ni fallor, Perusini) episcopi et martyris.»
MOLAN., minori charactere: «Eodem die, sancti Sulpitii Severi, episcopi Bituricensis et confessoris discipuli sancti Martini, de quo Gennadius, etc.» Ubique Sulpitiorum confusio; hic enim Bituricensis episcopus, ad sancti Martini tempora spectare nequaquam potest, ut evincit Bollandus hoc die. Potremae editiones: «In Britannia, Gildae abbatis et confessoris.» Tum de Sulpitio. Demum: «Perusiae, sancti Constantii episcopi et confessoris.» Notabis in omnibus editionibus, post elogium Papiae et Mauri, litteris Italicis insertum ex Beda et Adone: «Scriptum est in gestis beati Marcelli.»
Romae via Numentana, natalis sanctorum Papiae et Mauri militum, quorum ora jussit Laudicius Urbis praefectus ad primam confessionem Christi lapidibus contundi, et sic eos in carcerem retrudi, ac postea fustibus caedi, atque in ultimo plumbatis, donec expirarent. Eodem die Treveris, depositio beati Valerii episcopi discipuli sancti Petri apostoli. In territorio Trecassino, sancti Sabiniani, qui jubente Aureliano imperatore pro fide Christi decollatus est. [ Addit Bouillart.: [Col. 0707B] Octavam sancti Vincentii autographo Pratensi fuisse adjectam scripsit ad Sollerium Castellanus, simulque erasas quinque ultimas textus litteras, us est, ut additamento esset locus. Falsa omnia. Nihil erasum. Tantum quinque litterae duabus contractae hoc modo t 9 e. Nihil etiam additum. Nec mirum id quidem, Usuardum Octavae sancti Vincentii meminisse. More recepto erat apud Benedictinos ut sodales in capitulo congregati lectione Martyrologii praemonerentur [Col. 0708B] quae festa celebraret, quorum sanctorum memoriam die proxime sequenti coleret Ecclesia. Hunc autem in usum ab Usuardo Martyrologium fuisse confectum argumento sunt Regula S. Benedicti et Necrologium codici inserta, quae post Martyrologium legi solebant. An potuit monachus Pratensis oblivisci octavae quam noverat suae abbatiae patrono consecratam? BOUILLART. Et octavae sancti Vincentii martyris.]
Sic pure Herinien., Tornacen., Pulsanen., Belin., Greven., Molan. et editio Ultraject.-Belgic.
[Col. 0711A]Solus Munerat. posuit sancti, pro beati. Scripsi Ypoliti, modo satis barbaro, sed pro quo stat plurima codicum qualiscunque auctoritas, ut hic Herinien., Tornacen., Pulsanen., Antuerp., Munerat. et aliorum plurium, ut videbis etiam XIII et XXIII Augusti. Molan. recte posuit Hippolyti: proxime Praten. Hippoliti; Belin. et Greven., Hypoliti. Tibi licet praeferre, quod optimum est; liceat nobis codicum nostrorum etiam luxatam scribendi rationem sequi. In Hieronymianis est Epoliti, etc. Prima Belini editio pro Novati, posuit Novatiani: uterque ad schisma [Col. 0711B] concurrit. Habet etiam cum aliis codicibus scismate. Tornacen. et Munerat. pro correctus, legunt correptus. Qua libertate reliqui Ypoliti, eadem scribo Hierosolimis, etc., de quibus alibi. Pro sanctissimi, in Tornacensi est sancti, in Belin., gloriosissimi. Mathaei et Mathei scribunt codices aliqui, Molan. Matthaei, Belini prima editio Nathei, melius Praten. Mathiae, potior est nostra lectio. In plerisque nostris [Col. 0712A] et optimis habetur narrant, quo modo Usuardum legisse existimo. Pulsanen., Belin., Greven. et Molan. forte melius cum Adone, narrantur. Rursus Greven. et Molan. habent finierit. Tornacen. pro ipso die, ponit eodem die. Pulsanen., Greven. et Molan. omittunt, passio. Flavii in Pulsanen. pro Flaviani, error est, uti et in eodem Malboydo, in Greven. Moalbodio, ia Belin. Aldegunde.
Notavi superius XXVI Januarii, erasam in Pratensi codice Bathildis commemorationem, ut Castellanus monuerat. Idem ipse in notis hoc die observat Aldegundem [Col. 0712B] in praefato codice itidem inductam, ad XIII Novembris translatam, cjusque loco substitutam hic Bathildem. Atque haec causa est, cur hoc etiam die a purorum numero codex ille exclusus sit. Quomodo alii utramque conjunxerint, alii vero aliter scripserint, ex Auctariis intelliges. Genuina Usuardi lectio ex citatis pro textu codicibus abunde comprobata est.
[Col. 0711B]Die praecedenti non oscitanter advertimus, notari in Hieronymianis Hippolytum episcopum, de antiquis, utut ibi nomen deformatum sit, quemadmodum et hoc die dum praefata apographa primo loco legunt: In Antiochia, passio sancti Epoliti. Ex diversis enuntiandi modis, diversos hos esse plerique volunt, quamvis in his codicibus novum omnino non sit, [Col. 0711C] eumdem sanctum semel atque iterum repeti. Ego ingenue fateor, in Hippolytis me haesitare, dum oppositas eruditorum opiniones penitius introspicio. Videtur prior, episcopus de antiquis, sumendus pro celeberrimo illo de priscis Ecclesiae doctoribus, ut recte, me quidem judice, hoc die censet Florentinius. Verum an ille, qui ab aliquibus Portuensis episcopus dicitur? An is, qui colitur XXII vel XXIII Augusti? An qui a Prudentio celebratur? Variant sententiae. Jam vero quis hic noster Antiochiae passus? Satis propendeo, ut dicam hunc ipsum, illum esse magnum de antiquis scriptorem, incerti loci episcopum, cum Portuensi martyre nequaquam confundendum; sed obstat, quod in Hieronymianis alter ab altero distinguatur. Lapis offensionis est Antiochia: nodum solveris, aut scideris, si liceat Hippolytum magnum Antiochiae ascribere, utpote alicujus ecclesiae Orientalis episcopum, qui a nostris martyrologis XXII vel XVIII Augusti recolatur; hunc verbo presbyterum Romanum dicas, qui forte cum Pontiano papa, ut est in [Col. 0711D] Henschenianis catalogis, ante tomum I Aprilis, exsilium passus, post Cornelii electionem, Novatiano schismati implicitus, sed gloriose resipiscens, illustre martyrium, jam aetate confectus, non Antiochiae, sed probabilissime ad Tyberina ostia subierit, quique a Prudentio egregie laudatus est, non confusus, ut vult Baronius, et a pulcherrima Roma, colitur Idibus Augusti mensis, ut ibi dicemus. Haec praemittenda fuere ut detegatur confusio in omnia Martyrologia per Adonem inducta. Romanum parvum breviter legerat: Antiochiae, passio sancti Hippolyti. Sed rem, ni fallor, implicuit solus Ado, elogium illud adjungens, quod ex ipso Usuardus, Notkerus, et recentiores passim accepere, quodque ego Hippolyti Prudentiani unice proprium existimo, non utique Antiocheni, nisi quis in Adonis gratiam alterum quempiam Hippolytum Novati schismate deceptum, Antiochiae passum fingat, quod mihi certe non fit verosimile. Martyrologos nostros maximi sane facimus, non tanti tamen, ut [Col. 0712B] ubique Prudentio tot saeculis anteriori praeferendos putemus. Hieronymianorum sensui insistere videtur Wandalbertus, unico suo versiculo:
Castellanus, pag. 461, semel atque iterum Matthiam Hierosolymitanum ab Usuardo primum positum [Col. 0712C] insinuat, tametsi evidentissimum sit, verba ejus omnia permodice immutata ex Adone hic etiam transumpta. Ado illume X Romano parvo acceperat, ubi sic memoratur: Jerosolymis, Matthiae episcopi, qui octavus fuit post Jacobum. Notkerus Adonis phrasim non nihil transposuit; apud martyrologos alios notus non est. An hic felicius rem attigerit Ado, quam in priori annuntiatione; quae et qualia sint, mira illa et plena fide gesta, videsis in Actis et in Chronologia patriarcharum Hierosolymitanorum ante tomum III Maii, pag. 6.
Sequitur apud Adonem Alexander martyr, ex hoc a Notkero quoque relatus; qui cur ab Usuardo praeteritus fuerit, tum demum perspexi, cum Adonis elogium saepe expendens et versans, illud rursus male translatum, et applicatum didici. Nimirum accepta sunt verba omnia ex Rufino lib. VI Historiae, cap. 29, quibus aperte describuntur certamina Alexandri Hierosolymitani, qui idem ipse a Romano parvo et Adone disertissime ponitur XVIII Martii: ut proinde [Col. 0712D] Alexander ille Adonianus, hic abundet, nisi alium quempiam indicaverit auctor Romani parvi, qui etiam Deciana persecutione passus sit, quique hactenus nos lateat. Caetera ad XVIII Martii remittimus. Haec procul dubio etiam observavit Castellanus, sed alio defectu laborare videtur, dum praedictum Alexandrum in notis pag. 461 differt ad XII Decembris, quasi idem foret, qui tribus diversis diebus a Romano parvo et Adone annuntiatur. Mentem ejus non satis clare assequor, nisi Graecos sequi velit, qui eo die Alexandrum Hierosolymitanum recolunt, nam qui ibi Alexander cum socio Epimacho a nostris celebratur, tantum ab Hierosolymitano distat, quantum Alexandria ab Hierosolymis dissita est; ut satis distincte explicat Rufinus citato libro, cap. 31 et 35; item Eusebius Valesii lib. VI, cap. 41 et 46.
Substitutus hic ab Usuardo Flavianus ex nullis characteristicis innotescit, utpote sine loci aut temporis [Col. 0713A] nota positus, neque unde illum acceperit, divinare queo. Fateor equidem, a Castellano Flavianum hunc Centumcellis collocari, a Baronio autem Romae ascribi XXVIII Januarii. At tam varia congesta reperio, ut ea discriminare non vacet. Nec [Col. 0714A] plus lucis reperio, quam Acta exhibeant pag. 833 et 946. De Aldegunde nihil dicendum superest. Rabani et ex hoc Notkeri peculiare de ipsa elogium, a Molano relatum, inter Auctaria recensebimus.
[Col. 0713A]PRATEN. et AGONES MARTYRUM, expuncta Aldegunde, ut in Variantibus dixi, substituunt: «In territorio Parisiacensi, Baltildis reginae.»
ANTUERP.-MAX. satis purus est toto textu usque ad vitam finivit, sed tunc ex Adone subdit: «Hic octavus post Jacobum apostolum, Jerosolimorum rexit ecclesiam. Eodem die, passio beati Alexandri martyris.» De Aldegunde, recte.
ROSWEYD. In Hippolyto deest elogium. In Matthia, satis purus est. Tum: «Item beati Alexandri martyris, qui passus est tempore Decii. In Africa, CXXIV martyrum.» Vide Hieronymiana. «Item Lici martyris [Col. 0713B] et sociorum ejus.» Nescio quem alium indicare possit praeter Leucium, de quo XXVIII hujus. «Item eodem die, dormitio sanctae Balthildis.» In Aldegunde, purus est.
ANTUERP., MAX.-LUBEC., MUNERAT., ANTUERP.-MAX. LOVANIEN. et LEYDEN. BELGIC. in textu omnes puri sunt, sed in eo excedunt, quod Bathildem reginam superadjiciant.
ULTRAJ., LEYDEN., ALBERGEN. et DANIC. plus aliquid de Alexandro scribunt, quam posuerit Ado. Ita enim habent: «Item Hierosolymis, natale beati Alexandri episcopi. Qui sub Deciana persecutione judicii pro confessione sistitur, vinculisque traditus, dum longaeva aetatis veneranda fulgeret canitie, postquam frequenter Dominum suis glorificaverat passionibus, nunc de tribulationibus [ ita legunt ULTRAJ. et LEYDEN., melius alii de tribunalibus] ad vincula, nunc de vinculis ad tribunalia pertractus, inter ipsa vicissim sibi succedentia tormenta, beato fine quievit.» Ita fere etiam.
[Col. 0713C] VATICAN., sub num. 5949, et STROZZ., etc. Rectius et simplicius GREVEN. et MOLAN. «Item beati Alexandri. Hic Deciana persecutione pro confessione fidei judiciis sistitur, et vinculis carceris traditur. Qui cum longaevae aetatis veneranda canitie,» etc. Addit GREVEN.: «Videtur iste ille esse, quem Usuardus ponit XV Kal. Aprilis.» Hoc est, quod et nos putamus non omnino esse compertum. Videatur Bollandus, hac die.
CENTULEN. Usuardi contractor incipit a Matthia, legens fere, ut Rom. parvum: «Hierosolymis beati Matthiae episcopi et martyris, qui octavus post Jacobum Hierosolymorum rexit ecclesiam.» Sequitur Hippolytus. Tum: «Eodem die sancti Alexandri martyris.» In fine perperam adjicit: «Alexandriae, sancti Metrani martyris,» qui ad diem sequentem spectat.
BRUXELLEN. sic orditur: «Malbodio monasterio, [Col. 0714A] depositio sanctae Aldegundis virginis et abbatissae, sororis beatae Waldetrudi et neptis sanctae Gudilae.» In Hippolyto et Matthia fere purus est. De Alexandro nihil novi profert. Sequitur Flavianus. Denique: «In territorio Parisiensi, dormitio sanctae Bathildis, Francorum reginae, quae Corbeyam monasterium construxit.»
HAGENOYEN., luxatus et mancus est; Hippolytum vocat Novaypolitum; Flavianum, Flaviarium: Aldegundem territorio Parisiensi, Bathildem Malbodio attribuit, etc.
[Col. 0714B] MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Aldegundis virginis, sororis sanctae Waldetrudis viduae. Flaviani martyris. Item sancti Hippolyti martyris, cujus passionem Prudentius describit.»
ALTEMPS., in Anglia auctus, «Item sancti Belliani martyris.» Puto nomen esse corruptum, forte ex Pellicani, vel hujusmodi alio, quod ex apographis Hieronymianis acceptum fuerit.
Editio LUBECO-COL. Cum codicibus superius citatis convenit, hoc peculiare subnectens: «Malbodio monasterio, sancti (sanctae) Aldegundis virginis nobilissimae, quae ex regio genere orta, Christum sibi in perpetuum sponsum elegit, qui etiam eam in tantum dilexit, quod saepe ei visibilem angelum pro solatio miserat.» Sed haec elegantius exprimit Molanus ex Rabano, et Notkero: «Quae tempore Dagoberti regis Francorum ex nobili genere progenita, virginitatis propositum elegit, in quo et permansit, saepiusque illi angelica visio revelata fuit, [Col. 0714C] exhortans eam, ut in proposito permaneret. Novissime vero cum magna claritate coelestis luminis, ad vitam migravit aeternam.»
GREVEN.: «In Africa, Pellicani, Clericiani, Philippiani, et aliorum CXXIV.» Ex Hieronym. Vide Bollandum. «Lucii martyris, et sociorum ejus. Batildis reginae Franciae, quae post mortem Clodovaei viri sui monasterium ingressa, in magna se humilitate dejiciens, Christo conformari satagebat. Etiam ponitur VII Kal. Februarii, sed melius hic.»
MOLAN., praeter dicta, minori charactere scribit: «Eodem die beatae memoriae, Antonii Peregrini Patavini, ex Manziorum familia nati, qui omnia loca sancta visitavit et defunctus est MCCLXVII.» In postremis editionibus Alexandrum omisit, haud dubie quod cum Greveno dubitare coeperit, utrum hic idem non esset cum eo, qui XVIII Martii ponitur.
Apud Antiochiam, passio beati Ypoliti martyris, qui Novati schismate aliquantulum deceptus, operante gratia Christi correctus, ad charitatem Ecclesiae rediit, pro qua [ Bouillart. add. et in qua] illustre martyrium consummavit. Hierosolimis, sanctissimi Matthiae episcopi, de quo mira, et plena fide narrant, quia multa pro Christo perpessus, ultimo in pace vitam finivit. Ipso die, passio sancti Flaviani martyris. Malbodio monasterio, sanctae Aldegundis virginis. [ Apud Bouillart. : . . . . . Flaviani martyris. In territorio Parisiacensi [Col. 0709D] Memorata hoc loco regina Bathildis in causa est cur Pratensem codicem hoc die morosus illius censor inter puros recensere non dignatus fuerit. Attamen Vitae Bathildis auctor anonymus, illius reginae aequalis, apud Mabillionem Act. SS. saec. II, et apud Bollandum, tom. II Jan., Bathildis mortem III Kal. consignavit. [Col. 0710D] Veterrimum Corbeiensis abbatiae Kalendarium, ante annos 700 exaratum, eidem diei mortem ascripsit; eadem die Bathildis mentionem faciunt Martyrologia. S. Hieronymi dicta, Pontisarense XII saeculi, Fossatense, codices Colbert. A et D; Victorin. A et B; Sandionys., Fuliens. B, Montisburg., Parisiensis [Col. 0711A] Ecclesia, monasteria Corbeiense et Calense, Bathildis largitionibus erecta et nobilitata, festum atque solemnem hunc diem agunt. Sed his omnibus argumentis adduci non potuit Sollerius ut crederet hunc diem ab Usuardo Bathildis morti fuisse assignatum. Quid tandem illum moratur? Auctoritas Castellani scilicet, qui monuit loco Aldegundis erasae [Col. 0712A] substitutam fuisse Bathildem. Non equidem lituram inficior; sed omittere monitor non debuit quae manus reliquum codicem descripsit, eadem hic Bathildis memoriam annuntiatam fuisse. Veniant in hoc eruditionis genere exercitati judices. Codicis copiam facere parati sumus. BOUILLART. Baltildis reginae.]
Vix quidquam occurrit notatu dignum praeter differentiam inter Antuerp.-Majorem, et duos alios codices pro textu citatos. Siquidem ille puram Adonis lectionem Usuardinae tantillum immutatae praetulisse videtur. Itaque pro beati, legit sancti. Deinde post martyris, sic pergit: Quem correptum pagani jubent impia verba proferre, quod illo recusante, omne corpus . . . . . . ibique quod in eo superaret spiritus, etc. Annuntiationem secundam sic format idem codex: Tirsi, Saturnini et Victoris, quorum gesta habentur. Alii scribunt Tyrsi: nobis praeplacet Adonis orthographia, qua itidem supra ad XXVIII usi fuimus. Rursus, Antuerp-Maj. incipit: Eodem die, etc. Herinien. autem pro Vigilii male scribit Vigili.
Superest nova ex codice Pratensi aliisque controversia, ac nimirum Vigilius Tridentinus ab Usuardo ipso hoc die, an XXVI Junii relatus sit? Citato Pratensi subscribunt Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., [Col. 0716A] Greven. et Molan., major nempe numerus codicum, quorum auctoritate definienda, ut plurimum, Usuardi simplicitas. Et licet codices multi alii, praesertim Herinien. et Tornacen. oppositum traderent, illis cedendum putaveram, quo usque ad vera Pratensis lectione a Castellano factus sum certior. Respondit hic ultimis suis litteris, XXXI Januarii MDCCXI aliena manu ad me datis, in haec verba: Dum est ad S. Germani a Pratis; apparet litura (XXXI Januarii de quo quaesieram) verosimiliter sancti Vigilii, qui XXVI Junii denuo recurrit, sed eadem prima manu, qua reliqua scripta sunt. Quid ex his, cum annuntiatione XXVI Junii collatis, deducendum sit, in praefatione explicavimus; hic mihi satis sit unum evicisse, nempe in vetustissimis Usuardi apographis, quale certe Pratense censeri debet, positum olim hoc die Vigilium, ac proinde in primo ipso Usuardi autographo, atque adeo veram, et puram esse nostram lectionem.
[Col. 0715B]Singulare auctoris Romani parvi, in colligendis ex Rufino sanctis, studium, ut toto opere saepe proditur, ita hic manifeste patet in glorioso sene Alexandrino nomine Metra, de quo in tractatu Chronologico Patriarcharum obiter locuti sumus num. 164, sed quem hic ex recepto scribendi modo cum Martyrologis nostris Metranum dicimus. Hic itaque a Romano parvo sic primum consignatus est: Alexandriae, sancti Metrani martyris. Sumptus est ex celebri Dionysii Alexandrini ad Fabium Antiochenum epistola, quam ex Eusebio, et Rufino recusam habes apud Ruinartium inter Sincera et Selecta a pag. 103. Inde totum suum elogium accepit Ado, quod Notkerus intactum reliquit, Noster vero modice abbrevians obscurius reddidit, ut ex codice Antuerp.-Majore in Variantibus facit patescit. Annuntiatio altera solius Adonis et ab ipso indeterminate expressa: Item, sanctorum Saturnini, Thyrsi et Victoris. Notkerus Hieronymiana praetulit, in quo saltem aliqua inter hos aliosque martyres reperitur [Col. 0715C] distinctio. Rem confudit Usuardus, palaestram assignando Alexandriae, cui in praefatis Hieronymianis alii prorsus martyres tribuuntur. Recte et solide hic observavit Bollandus, pag. 1080, «difficile esse, cum Acta sunt, sanctorum martyrum fide certa natales stabilire; loco, in quo palmam adepti, saepe [Col. 0716B] numero a librariis, vel omisso, vel mendose expresso, aut pluribus ad unum temere revocatis; sociis nunc omissis, nunc neglecta interpunctione, aliunde ascitis, aut ex nominum similitudine iisdem perperam repetitis. Quae omnia cum hic animis nostris observarentur, ne quidem quod conjectaremus, satis erat expeditum.» Nec nobis promptum est confusa haec secernere. Caeterum Usuardi error in recentiores transiit satis feliciter pro aliqua parte ex ms. S. Cyriaci a Baronio correctus. Dubitari potest, an Wandalberti versus occasionem aliis non dederint tres illos ex majori numero seligendi. Sic ille cecinerat:
Vigilium Tridentinum ab Usuardo hoc ipso die, post Romanum parvum et Adonem, consignatum omnino credimus, ut supra in Variantibus dictum est. Ita illum primus annuntiat Romani parvi auctor: [Col. 0716C] Trientinae, sancti Vigilii episcopi et martyris. Hinc ab Adone positus iisdem ipsis verbis, quae ex eo Usuardus et Notkerus descripsere. Vide Acta ejus illustrata XXVI Junii, quo die a Romano moderno refertur.
[Col. 0715C]Incipio a defectu, quem supra notavi in codicibus PRATEN., PULSANEN., ANTUERP., MAX.-LUBEC., MUNERAT., GREVEN., MOLAN. et AGON. MARTYRUM, qui omnes Vigilium hodie omiserunt.
ROSWEYD., in prima nec plane Adonianus, nec Usuardinus est, quamvis in re conveniant. In secunda item omnino purus non est. Vigilio etiam caret, cujus loco adjicit: «Et natale sanctorum XV sacerdotum.» Quae quidem ex Hieronymianis accepta sunt. Sed quid hoc quod additur, Et beati Julii [Col. 0715D] confessoris? An de presbytero agit, qui cum Juliano diacono fratre in Actis Novariae in Italia ponitur.
ALBERGEN. ita incipit: «Natale beatorum martyrum Cyri, et Joannis.» Additur in LOVANIEN.: «Quorum primus ex Alexandria, metropoli Egypti, secundus de civitate Edissena exstitit oriundus.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. ad complendum elogium haec supradictis adjiciunt: «Qui temporibus Diocletiani et Maximiani primum tenti et in carcerem missi, deinde virgis caesi et facibus ignitis adusti, aceto saleque superfusi, ac cilicio confricati, piceque fervente perfusi, ad ultimum decollati, martyrium compleverunt.» De Saturnino et sociis adjungunt omnes, «quorum gesta habentur,» quae utinam vera essent! [Col. 0716C] Solus LOVANIEN. in eo purus est, quod ultimo loco habeat de Vigilio, ut supra in textu.
CENTULEN. de Metrano egit die praecedenti, ut vide ibi in Auctariis. Hic vero: «Alexandriae, sanctorum martyrum Tirsi, Saturnini et Victoris, quorum gesta habentur.» In Vigilio purus est.
BRUXELLEN. de Cyro et Joanne legit, cum codicibus mediae notae supra. De Metrano habet elogium Adonis purum. De Saturnino, etc., ut supra. Tum de suo disparata conjungit, hoc modo: «Et apud [Col. 0716D] Trientinam urbem, Vigilii papae, et martyris; qui ob id quod Antennium (Anthimum) Constantinopolitanum episcopum de haeresi condemnatum, ad sedem suam noluit revocare, jussu imperatoris ignominiose tractatus, mittitur in exilium; ubi de eo, quod in Silverio papa suo praedecessore, inique commisit, digne poenitendo, veniae locum invenit, et vitam feliciter terminavit. Hic constituit, ut in ecclesiis missae versus Orientem celebrentur. Item Gelasii episcopi.»
HAGENOYEN. Post purum et integrum Usuardi textum, addit: «Eodem die translatio sancti Euscacii [Eustadii] episcopi et confessoris.» Sequitur de Cyro et Joanne, ut supra. Tum: «Item Mutinae, sancti Geminiani episcopi et confessoris.»
[Col. 0717A] AQUICINCT. pro Thyrsi, legit Tyrsimi.
VICTORIN., in fine: «Et sanctorum Abba Cyri et Joannis. Eodem die apud Tridentinam urbem, B. Vigilii episcopi et martyris,» CODEX REG. SUEC., signatus num. 130, et VATICAN., num. 5949, habent, ut superius, Trientinam. ABDINGHEFF. Apud Trientum. STROZZ. et MEDIC. «Apud Trientinam civitatem, natalis sancti Vigilii episcopi et confessoris.» MATRIC. CARTHUS.-ULTRAJ. absque positione: «Vigilii episcopi et martyris.»
AMBIAN. «In Galliis Ambiani, transitus sanctae Vulphiae.»
DIVION. S. Benigni. «Divioni» [ aliud exemplar Divione] «translatio corporis sancti Eustadii presbyteri et confessoris.»
REG. SUEC., num. 130: «Et sanctorum Abbacyri, et Joannis.» Alius codex num. 438: «Civitate Gratianapoli, natalis sancti Patrocli martyris, ejusdem civitatis episcopi.»
AUGUSTODUN. D. LE MARE: «Apud Divionem, remotio [Col. 0717B] sancti Benigni martyris.»
VATICAN., num. 3949: «Natalis sanctorum Cyri et Joannis. Et sancti Cyriaci episcopi et martyris. Eodem die natalis sancti Paschasii abbatis.» Penultimo loco habet de Vigilio.
STROZZ et MEDIC. «Item translatio sancti Geminiani episcopi et confessoris, apud Mutinensem civitatem Italiae, magnae sanctitatis viri.» Agunt etiam de Vigilio.
BELIN. Post textum, ubi Trisi pro Thyrsi scribit, haec addit: «Eodem die, sanctorum martyrum Cyri et Joannis. Item Mutinae, sancti Geminiani episcopi et confessoris. Eodem die, sancti Julii confessoris. Eodem die, translatio sancti Marci Evangelistae, ab Alexandria Aegypti ad civitatem Venetiarum.» In altera editione adjicitur: «Apud Trientinam urbem, sancti Vigilii episcopi et martyris.»
Editio LUBECO-COL. incipit ab elogio Cyri et Joannis, quale supra retulimus ex codicibus mediae [Col. 0717C] notae. Sequitur, prima Usuardi annuntiatio satis pure. Item altera de Saturnino et sociis, cum addito, «quorum gesta habentur.» Tum: «Eodem die, translatio sancti Marci Evangelistae. In territorio Trecassino, sancti Pontanii confessoris. Ipso die, sancti Edani, episcopi et confessoris.» Vigilius praetermissus est.
GREVEN.: «Cyri et Joannis martyrum, qui jussu Diocletiani et Maximiani imperatorum, primo tenti, deinde in carcerem missi, postea virgis caesi, et facibus ignitis adusti, ad ultimum decollati,» etc. «Apud Tridentinam urbem, teste Adone, sancti Vigilii episcopi et martyris, qui in VI Kal. Julii ponitur. Passio sanctorum Pontici, et Blandinae, de quibus in II Junii. Tarsici, Zotici et Aminoni. Item Pulii, Gelasii, Hippolyti et Juli confessorum. Aureliani martyris. Torcaci [Torquati, ni fallor, ] episcopi et confessoris. Geminiani, Mutinensis episcopi et [Col. 0718A] confessoris, cujus exequiis sanctus Severus Ravennensis, in missarum solennia raptus in spiritu, se interfuisse dicebat. Julii, et Juliani fratrum. Sancti Gandi Eboracensis [Gaudi Ebroicensis] episcopi et confessoris. In territorio Trecassino, sancti Potanii confessoris. In Anglia, Keneswitae, abbatissae. Ambianis, Vulfae virginis. Translatio sancti Marci de Alexandria Venetias, anno Domini CCCCLXV (aliquot certe seculis serius). Edani episcopi et confessoris.»
MOLAN.: «Ipso die, sancti Veronis [Veroni] confessoris. Eodem die, sanctorum martyrum Cyri et Joannis. Item Mutinae, sancti Genimiani ( male Belinum transcripsit, in quo supra habetur Geminiani) episcopi et confessoris. Eodem die, sancti Julii confessoris. Eodem die, translatio sancti Marci evangelistae, ab Alexandria Aegypti ad Venetias. Apud Trientinam urbem, sancti Vigilii episcopi et martyris. In Galliis Ambianis, transitus sanctae Vulfiae. Civitate Eboracensi beati Gaudi, ejusdem urbis episcopi.» [Col. 0718B] Tum aliis minoribus typis: «Marcellae viduae, ad quam scribit beatus Hieronymus.» Posteriores editiones alium ordinem exhibent, in quibus primo loco refertur «Vigilius Tridentinus.» Deinde: «In Galliis Ambianis, transitus sanctae Vulfiae.» De Gaudo episcopo melius hic scribitur: «Civitate Ebroicensi. Eodem die sanctorum martyrum Cyri et Joannis, mirificorum et abstinentium argento.» Sumuntur ii tituli ex Graeco elogio, οἱ ἅγιοι καὶ θαυματουργοὶ ἀναργὺροι, quod sic melius interpretatum in Actis redditur, «sancti et mirabilium effectores, gratis in firmos curantes.» Sequitur: «Item Mutinae, sancti Geminiani,» etc. De Julio, ut supra. Hic iterum rectius; «In Castriloco, translatio sancti Veroni confessoris. Eodem die, translatio sancti Marci evangelistae,» etc., ut in priori. Prudenter hic omittitur translationis corporis sanctissimi evangelistae annus, quem supra male notatum diximus ad annum CCCCLXV. Certum quidem est, praedictam [Col. 0718C] festivitatem solemniter hoc die recoli Venetiis in magnifica illa ducali basilica, serenissimae Reipublicae patrono et protectori dicata, tametsi de vero translationis die, aut mense, aut anno, post multas eruditorum virorum disquisitiones, nihil hactenus satis compertum proferatur: ego certe candide fateor, mihi, cum de patriarchis Alexandrinis scriberem, id studiosissime quaerenti, nusquam licuisse praedictae translationis satis expressa vestigia deprehendere. Quomodocunque res facta fuerit probabilior fert opinio, non ante initium saeculi IX venerabile corpus Alexandria Venetias deportatum, et si translationis historiae credimus, notanda erunt Leonis Armeni tempora inter annum DCCCXIII et DCCCXX, ut proinde superius recte indicaverim, aliquot saeculis post annum CCCCLXV a Greveno signatum, accidisse. Vide in Actis XXV Aprilis a pag. 353, et Tillemontium tomo II, a pag. 98.
Apud Alexandriam, natalis beati Metrani martyris, quo nolente impia verba proferre ad jussionem paganorum, omne corpus ejus fustibus coliiserunt; vultumque et oculos acutis calamis terebrantes, extra urbem cum cruciatibus expulerunt, ibique spiritum, qui in eo superat, lapidibus ejecerunt. Item Alexandriae, sanctorum martyrum Saturnini, Thyrsi et Victoris. Apud Trientinam urbem, sancti Vigilii episcopi et martyris. [ Bouillart. om. Apud Trientinam . . . . . martyris [Col. 0713D] Addit huic articulo Sollerius. Apud Trientinam urbem, sancti Vigilii episcopi et martyris. Sic sui codices Heriniensis et Tornacensis hujus diei articulum claudunt. Sic etiam Dervensis longe vetustior. Itaque non dubium est quin primum Usuardi autographum [Col. 0714D] Tridentini Vigilii mentionem hoc die fecerit. Imitatus fuerat Usuardus Martyrologia quae ante se composuerant Beda, Florus, etc. Postea lectis Vigilii actis, errorem correxit. Quam apte id fecerit, die 26 Junii dicetur. BOUILLART. .]
Ex Praten., Herinien., Munerato, Greveno et Molano.
[Col. 0719A]Greven. et Molan. Natale pro natalis, quod hic in aliis edd. correxit. Item, post beatum Petrum, vocem beatum omittunt alii, ut fecit Ado. Herinien. voces transposuit, pro rexit ecclesiam, legens, ecclesiam rexit. Traditur pro mittitur habent Greven. et Molan., sed hic in aliis emendavit. Praesente Trajano legit Herinien. Eo praesente, Munerat. melius in textu. Munerat. particulam interjicit, ac circumsedente. In Praten. apographo nostro pro affectus, scriptoris fortasse vitio, legitur affecto. Pro dehinc, Greven. et Molan. ponunt deinde. Nomen Pionii male efformant Herinien. et Munerat. [Col. 0720A] hic Pronii: ille Pinonii. Scalorem pro squalorem in Munerato, error est. Greven. et Molan. mutant vitae finem in finem vitae. Herinien. cum Greven. legit Effrem. Munerat. Effren.; alterae Molani editiones Ephraem; servanda, ex codicibus aliis, textus lectio. Sic Munerat. et Greven. scribunt Edissenae. Nimium hic sapit Greven. dum ita pronuntiat: In oppido Tricastrino, alias Tricassino. Nihilo melius Molan. Trecassino ex Adone. Schothia vel scotia pro Hibernia hic sumitur, ubi Brigidam lego, non Brigitam, ut Pratensis.
[Col. 0719A]Sanctissimi Teophori nulla in Fastis nostris Latinis antiquior exstat memoria, quam ea quae a Romano parvo primum posita est hoc die: Antiochiae, Ignatii episcopi et martyris. Auctorem Acta illa vidisse existimo, quae post alios a majoribus nostris vulgata, atque olim ab Adone contracta, disertissime [Col. 0719B] exprimunt, hoc ipso die Kal. Februarii martyrium complevisse anno Trajani XI, Attico et Marcello Coss.; atque ex eo Adonis compendio, inter Festivitates apostolorum relato, pauca illa sua Usuardus decerpsit, nec sic tamen ad veritatem satis exacta. Genuina ipsa et sincera Ignatii Acta primus in lucem protulit Usserius anno MDCXLVII, quae mirum est Henschenio non innotuisse, de caetero inclytissimi martyris res gestas diligentissime prosecuto. Eadem illa Usseriana recudi curavit Ruinartius inter selecta a pag. 9, ac praeterea fontem ipsum Graecum in bibliotheca Colbertina feliciter repertum, cum nova interpretatione ad calcem adjecit a pag. 695, in quibus certamen clare signatur XIII Kal. Januarii, seu XX Decembris, ad quem diem Castellanus eum remisit, justo, ni fallor, scrupulosior. Recentiores alii in laudando Ignatio stylum exercuere; sufficiat Tillemontium indicasse tomo II, a pag. 190 ad 212, praeter notas. Nos de [Col. 0719C] his plura in Februarii Supplemento.
De Pionio sic agunt Hieronymiana, ut interprete et commentatore opus sit, qualem sese praebuit Florentinius. Clare Romanum parvum: Smyrnae, Pionii martyris et aliorum XV. Hic Acta sinceriora prae oculis habuisse videtur Ado, ex quibus primo loco textum suum composuit, a Nostro pro majori parte transumptum, rescissa periodo controversa: Qui persecutione Antonini Veri, etc. Videantur Acta ipsa a Bollando diligenter expensa, ubi in prolegomenis difficultates explicantur, quae etiam hoc tempore viris eruditis dissertationum materiam praebent, ut est apud Ruinartium a pag. 120, et apud Tillemontium tomo III, a pag. 367. Fateor in Actis alium diem notari, nempe IV Idus seu XII Martii (cum [Col. 0720A] circa medium istius mensis passio certo contigisse videatur), sed cur ad V Aprilis Pionium transferat Castellanus, nondum satis intelligo.
Nec magis liquet, unde asserere potuerit idem Castellanus, clarissimum Ephraem decessisse IX Julii. Hunc primus hoc die, nescio ob quam causam, [Col. 0720B] retulit Ado, ex quo ipsum Noster, et ex hoc reliqui passim accepere: Nihil praetermisit Bollandus, quo omnia de eo scripta colligeret; quid addiderint recentiores examinare non vacat, continuam vitae seriem texuit Tillemontius tomo VIII, a pag. 259 ad 319. Paulus tricastrinus etiam Adonianus est, male illic, forte librarii vitio, Trecassinae urbi ascriptus, quod a Notkero servatum est, a Nostro prudenter (ut credimus) correctum, licet in multis ejus apographis remanserit. Vide Acta pag. 93, et Castellanum pag. 487. Solius Brigida hoc die meminit Beda; Florus modo suo brevem adjecit laudationem; Ado singulare miraculum, inter Auctaria referendum; Noster id solam ex Adone mutuavit, quod textus exbibet. Antiquissimum illius virginis cultum probant pleraque apographa Hieronymiana, Rabanus Scotiam medii aevi, non male mutavit in Hiberniam, uti etiam Notkerus, qui tamen Brigittam scripsit. Credo equidem Castellanum inter sanctas, caetera [Col. 0720C] sinonymas, solerter distinxisse, ita ut alia Brigida, quae hoc die colitur; alia Gallica, Britta; alia demum Sueca, quae modo notissima est, Birgitta dici debeat. In iis, quae Hiberniae patronam spectant, nihil desiderari passus est Bollandus, vitas quinque diversas illustrans, quas haud immerito, saltem ex parte, suspectas habent eruditi neoterici. Caeterum ex dictis patet textum nostrum integrum, ordine duntaxat non nihil immutato, ex Adone profluere, cui Notkerus ea adjunxit, quae praeter Brigidam in Rabano repererat. Wandalbertus eam solam hodie celebrat:
TORNACEN., plerumque purus et integer, hodie deficit in elogiis Pionii Smyrnensis et Pauli Tricastrini; sic tamen ut post Pionii martyris, non omittat, passi sunt cum eo et alii XV.
MARCHIANEN. textum purum habet, excepto Paulo, qui plane omissus est.
ANTUERP.-MAJ. expunctum hic etiam Pionii elogium. In Ephraem satis purus est. Tum, de Brigida, ex Adone textui seperaddit: «Quae cum lignum altaris, in testimonium suae virginitatis tetigisset, [statim] viride factum est.» In Paulo purus, postea inserit: «Eodem die, translatio sancti Audoeni archiepiscopi.» In fine de Ignatio, ex Adonis Martyrologio solum [Col. 0720D] habet: «Ipso die. sancti Ignatii episcopi et martyris.»
ROSWEYD. Ignatii elogium etiam omittit. In Pionio interpolatus et mutilatus est. Tum: «Ravennae, Severi episcopi et confessoris.» In Ephraem, purus. «In Scotia, Brigidae virginis,» ut Beda. «Eodem die, S. Pauli civitatis Castrinae episcopi et confessoris.»
PULSANEN. De Pionio et Ephraem tacet; addit autem in fine: «In monte Gargano, depositio beati Paschasii abbatis. De hoc Paschasio nihil quidquam hactenus invenire licuit.»
ANTUERP., MAX.-LUBEC. et UGHELLIAN, toto reliquo [Col. 0721A] textu satis puri, addunt de Brigida ex Adone, quod supra dedimus. Et in fine: «Ipso die, sanctorum episcoporum Polycarpi, et Severiani.» Vide animadversionem historicam in Actis, pag. 933. De iisdem SS. saepius infra.
ANTUERP-MAX., LEYDEN.-BELG. et editio ULTRAJ.-BELG. a praecedentibus solo ordine differunt. Polycarpum et Severianum Brigidae praeponentes: item quod Pionio X tantummodo vel XII socios ascribant.
LOVANIEN. Similis omnino esset, nisi careret toto Pionii elogio, atque etiam sociis XV.
ULTRAJ., LEYDEN., ALBERG. et DANIC. de Ignatio post verba textus, adjiciunt: «Hic quodam tempore per visionem in coelum raptus, vidit et audivit quomodo angeli per antiphonarum reciprocationem, sanctae Trinitati hymnos canebant. Qua visione edoctus, constituit in Antiochena ecclesia, juxta modum visionis, antiphonas decantari. Deinde per beatum Ambrosium ritus cantus de Graecis transivit ad [Col. 0721B] Latinos.» Pionio solum addunt socios XII. Penultimo loco de Polycarpo et Severiano. Demum de Brigida ut supra.
CENTULEN.: «Romae, passio sancti Ignatii Antiochensis episcopi, beati Johannis apostoli discipulus, tercius post beatum Petrum Antiochenam rexit ecclesiam. Apud Zmirnam, Pionii martyris et aliorum XV. Eodem die, sancti Effrem, Adessenae ecclesiae diaconi. In Scocia, sanctae Brigidae virginis. Trecas, sancti Pauli episcopi et confessoris.» An hic alius sit a Tricastrino, vide Praetermissos et Acta, pag. 93.
BRUXELLEN. ita incipit: «In Scochia, S. Bregidae virginis: Quae cum lignum,» etc., quibus addit: «Ac pluribus miraculis vita ejus praeclaruit.» Ignatio proprium elogium texit, quod non censui describendum. Sequitur: «Item Galleniti martyris, qui cum praefato beato Ignatio passus est.» Pionii encomium, luxatum refert. De Ephraemo fere ut textus. «Item sancti Pauli, civitatis Trecassinae, Castrive Yppidoti [Col. 0721C] episcopi, cujus vita,» etc. «Eodem die, beatorum Polycarpi et Severiani episcoporum et Praecordii presbyteri. Et translatio sancti Andoeni [Audoeni] Rothomagensis archiepiscopi.» Ejus vita dabitur XXIV Augusti.
HAGENOYEN. proprio etiam marte Ignatio elogium aptavit. In Pionio, Ephraemo, Paulo, satis purus est, praeterquam quod primo solum tribuat XII socios. Tum: «In Scotia, sanctae Brigidae virginis, quae per multos erat prophetata tam paganos, quam Christianos. Quae cum quodam tempore, etc. Ipso die, sanctorum episcoporum Polycarpi et Severiani.» Vide quae superius dicta sunt.
AQUICINCT. Pro Trecassino, vel potius Tricastino, aut Tricastrino, legit Tegastri.
VATICAN., num. 5949: «Ravennae, sancti Severi episcopi.» Addunt VICTORIN. et REG. SUEC. Viri gloriosi.
DAVERON. perperam hoc die habet: «Item Severi [Col. 0721D] episcopi, cognomento Sulpitii, beati Martini Turonensis discipuli, Bituricensis civitatis Pontificis, genere ac sapientia clarissimi.» Varii hoc die Severi recurrunt, de quibus videndus index Praetermissorum et Castellanus, pag. 486 et 487.
BIGOTIAN., qui fuit olim PP. Coelestinorum: «Ipso die, sanctorum episcoporum Polycarpi et Severiani.
ALTEMPS., in Anglia auctus: «Petragoricas, sancti Suri confessoris.» In Actis vocatur Sorus.
[Col. 0722A] Codex S. RICALDI: «Agrippiani Aniciensis episcopi et confessoris.» In Actis, Agrippani.
STROZZ. et MEDIC.: «Apud Scotiam, S. Brigidae virg. . . Hujus vitam virtutibus, ac miraculis admirandam S. Donatus Scotus, episcopus Fesulanus scribens commendat. Item, translatio corporis sancti Aldoeni archiepiscopi, quando a Gallia per visionem Roberti, inclyti Normannorum regis. Rotomagum translatum est, anno Dominicae Incarnationis DCCCCXVIII. Item, sanctorum episcoporum Polycarpi et Severiani. Apud civitatem Ravennam, natale S. Severi archiepiscopi. Item sancti Praecordii martyris.» An non Praecordii Corbeiensis?
Edit. LUBECO-COL.: «Antiochiae, natale B. Ignatii, etc.,» ut supra ex ULTRAJ. et aliis. Sequitur: «In Scotia, sanctae Brigidae virginis. Quae cum de manu episcopi velamen more monialium accepisset, super caput suum lectis orationibus, capite submisso lignum altaris tetigisset in testimonium virginitatis [Col. 0722B] suae, statim viride factum est, et in perpetuum viride et imputribile permansit.» In Pionio Adonem describit. Post Ephraem et Paulum, ponit Polycarpum et Severianum. Ultimo loco: «Pictavis, sancti Leonis confessoris.»
BELIN., in Ignatio satis purus est. Secundo loco habet: «In oppido Trecassino, etc.» Sequitur: «Apud Scotiam,» etc., ut codices supra. «Ravennae, sancti Severi episcopi et confessoris.» Tum de Pionio, cujus elogium mutilat. Ultimo loco de beato Ephraem.
GREVEN.: «Ravennae, depositio sancti Severi episcopi et confessoris. Qui ex lanificio victum quaeritans, per columbam caelitus missam designatus est in episcopum assumendus. Alii volunt quod hic sit memoria ejus, et Vincentiae uxoris, filiaeque Innocentiae, undecimo vero Kal. Novembris, depositio. Ipso die, sanctorum episcoporum, etc. Item beati Severii episcopi et confessoris, cujus corpus in Basilica metropolitana beatae Mariae Rothomagensi, populis [Col. 0722C] hac die reverenter ostenditur. Pictavis, sancti Leonis conf. Euberti episcopi et confessoris. Metis, Sigeberti confessoris, Severi presbyteri et confessoris, de quo I Dialogorum Gregorius narrat, quod ad infirmum vocatus, cum propter opus putationis vineae suae paululum tardasset ire, illeque defunctus fuisset, amarissime flens, ad vitam eum revocaverit. Alii tamen hunc habent XV Kal. Martii. Item, sanctorum Dionysii et Publii.» Ex codicibus Hieronymianis.
MOLAN. De Brigida, «haec cum lignum, etc.» De Severo et Severio, ut Greven «In Vastiaco, natalis sancti Praecordii confessoris.» Deinde charactere minuto: «Metis Sigeberti conf. et regis: qui inter alias virtutes viginti monasteria construxit. Passio sanctorum Vindemialis, Eugenii, et Longini: de quibus Greg, Turon. in Chronicis, lib. II. Insulis, sancti Euberti conf. qui licet vita Deo sit nota et hominibus ignota, creditur tamen esse meriti praeclari. Cujus corpus requiescit in S. Petro.» In editionibus aliis accedit de Severo Ravennate: «Quem Deus de lanificii [Col. 0722D] arte ad episcopatum sustulit. Die prima, praefectum Ypapantes Domini et Dei, Salvatoris nostri Jesu Christi. Et sancti martyris Tryphonis Civitate Augusta, sancti Ursi episcopi ejusdem civitatis. Pictavis, sancti Leonii, compresbyteri sancti Hilarii, ab ineunte aetate sanctissimi.» Denique, minori charactere: «In Islandia, sancti Goedermundi, episcopi et martyris.» Necdum inter Sanctos notus est, nisi sumatur pro «Jona Ogmundo.» Vide Praetermissos.
Natalis beati Ignatii episcopi et martyris, qui tertius post Petrum apostolum Antiochenam rexit ecclesiam: ac persecutione Trajani Romam vinctus mittitur, ubi praesente eodem, circumsedente senatu, immanissimis poenarum suppliciis primo affectus, dehinc leonibus objicitur, eorumque dentibus praefocatus, hostia Christi efficitur. Apud Smirnam, sancti Pionii martyris, qui post squalorem carceris, ubi multos fratrum ad martyrii tolerantiam suis exhortationibus roboravit, cruciatibus multis vexatus, clavis confixus, et ardenti rogo superpositus, beatum pro Christo vitae finem sortitus est. Passi sunt cum eo et alii quindecim. Eodem die, beati Ephrem Edessenae ecclesiae diaconi. In oppido Tricastrino, sancti Pauli episcopi, [Col. 0719] cujus et vita virtutibus claruit, et mors pretiosa miraculis commendatur. In Scotia, sanctae Brigidae virginis, cujus vita miraculis claruit.
Puri ferme sunt codices nostri omnes, sed primigeniam, et simplicem Usuardi puritatem exhibent soli Codd. Pratens., Herin., Tornacen. et Marchian.
[Col. 0723A]Scripsi Ypapanti, quam terminationem omnes habent atque aspiratione carent citati codices, et quidem Pratensis legit Yppapanti. Caeteri tum excusi tum mss. non parum variant. Major discrepantia est in nomine Fusculi Aurelianensis, cujus inflexiones diversas ferme duodecim referre possem, videndas [Col. 0724A] apud Bollandum et Castellanum hoc die. Servavi lectionem Pratensis, Heriniensis et Marchianensis, quamvis Tornacensem praeferendam alii censeant, ubi pro Fuscoli scribitur Flosculi, Gallice S. Flou; et sic etiam interpretatur Motherius noster in notula ad hunc diem.
[Col. 0723A]Hypapante Domini legitur apud Bedam, quem hic deserit Rabanus, Hieronymiana secutus, quorum tamen verba nonnihil ampliavit. Cum Beda convenit Romanum parvum, estque phrasis plane eadem in Adone, unde Nostro non defuere quos imitaretur. Cur vero codices nostri aliam passim terminationem adhibeant, non est operae pretium discutere. Graecum Y non recte Latine redditum, totam haud dubie variationem induxit. Notkerus nec Rabanum, nec Adonem deserere voluit, utramque annuntiandi modum conjungens, quamvis prioris verbis non omnino inhaereat. Hieronymiana apographa apud Florentinium [Col. 0723B] sic loquuntur: Purificatio sanctae Mariae matris Domini nostri Jesu Christi. De hoc festo fuse et erudite tractat Henschenius et post eum Castellanus a pag. 498. Caeterum ex citatis Beda, Romano parvo Adone, et Nostro manifeste evincitur, vetustissimo usu receptam in Ecclesia Latina, Graecam hujus festivitatis apellationem, cui alia etiam nomina adaptata sunt. Quid proprie velint Wandalberti versus, aliis considerandum relinquo; ita sonant:
Centurio Cornelius, in Romano parvo ab Adone repertus, elogio auctus est, quod exinde Noster desumpsit, servata circumstantia baptismi, a Petro [Col. 0724A] apostolo collati, quae in rigore verborum, textui sacro non videtur conformis. Sunt etiam qui dubitent utrum revera Caesariensis episcopus a Petro sit ordinatus. Sed de his plura vide apud Bollandum in Actis, ubi de Caesareae praerogativis, apertoque gentibus per Cornelium ad fidem ostio: quae brevius perstringit Tillemontius tomo I, a pag. 154. Notkeri elogium satis nitide totam Cornelii historiam ex apostolorum Actis contraxit. Aproniani solo nomine meminit Beda; Romanum parvum, martyrem Romae appellat: Ado plura adjicit, quae vix credas a Nostro in compendium reducta. Certe verba Christi: Venite, [Col. 0724B] benedicti, etc., Ado non expressit, alii non uniformiter: atque eam fortasse causam fuisse dicere possumus, cur in multis codicibus fuerint interpolata, sic ut soli quatuor inventi sint, quos genuinum et simplicem Usuardi sensum retulisse, supra censuimus. Rabanus eumdem fontem, nempe sancti Marcelli Acta, de quibus XVI Januarii egimus, prae oculis habuit, atque inde breve suum elogium extraxit, descriptum a Notkero, quod si non verbis, certe sententia, cum longiori Adoniano convenit. Fortunatus cum tribus aliis martyribus inter plures ex Hieronymianis a Nostro selectus est, uti et verosimiliter Fuscolus Aurelianensis, sed praetermissa Sicaria, quam Bedae et Usuardo perperam tribuit Florentinius. Rabanus solam postremam habet, Notkerus utrumque.
[Col. 0723C]ANTUERP.-MAJ. incipit: «Purificatio sanctae Mariae Virginis.» In Cornelio satis purus est: «Eodem die Romae, sancti Aproniani martyris, sub Maximiano imperatore.»
ROSWEYD., litteris rubris: «Purificatio sanctae Mariae.» In secunda non omnino purus est. «Eodem die Romae, sancti Aproniani martyris, qui sub persecutione Maximiani imperatoris multa passus, via Salaria, miliario secundo, ad ultimum capite truncatus est. In Africa, Victoris et aliorum LXXX. Item Romae, Fortunati et aliorum XXXII.» Vide Acta et Florentinum, ubi hae martyrum classes accuratios distinguuntur.
PULSANEN., ANTUERP.-MAX., LUBEC., GREVEN. et MOLAN., atque alii passim codices longiorem faciunt auditae ab Aproniano vocis sententiam, nempe: «Venite benedicti patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est.» BELIN. adjicit, «a constitutione mundi,» omisso, credens. MOLAN. praeterea [Col. 0723D] Usuardino textui, aliis litteris verba Adonis interserit. Itaque post, adhuc gentilis, sequitur: «Sub persecutione Maximiani imperatoris, cum praesentasset aspectibus Laodicii praefecti beatum Sisinnium diaconum, eductum de carcere (erat enim commentariensis).» Et post «baptizatus est» a Sisinnio diacono, et «ad consignandum sacro Chrismate, Marcello papae oblatus.»
PULSAN., litteris majusculis miniatis, sic incipit: «Purificatio sanctae et perpetuae Dei genitricis et Virginis Mariae.» Sequitur textus cum additamento, ut jam diximus. In fine autem ita sensum format, ut periodo continua, post «Candidi,» legat, «Aureliani [Col. 0724C] et Fusculi episcopi,» quasi si hi fuissent martyres duo, aliorum socii. Idem habet Muneratus, etiam in principio ab Usuardina simplicitate recedens, dum ita scribit: «Ipapanti Domini, quod est Latine obviatio, quando scilicet Domino in templo sanctus Simeon obviavit.»
BELINI. cum de prima editione jam egerimus, etiam notandum, in quo altera a puritate discrepet. Ita diem concludit: «Aurelianis, sancti Flostuli, episcopi et confessoris, et Sichariae Deo sacratae.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG. diem sic omnes ordiuntur: «Purificatio beatae Virginis et Ypapanti Domini;» verosimiliter, quod neutrum festum, seu saltem annuntiandi modum excludere voluerint. In voce audita, Venite, benedicti, etc., cum supra citatis conveniunt. In fine post episcopi, addunt plerique et confessoris: nomen vero Fusculi, varie efformant.
[Col. 0724D] CENTULEN.: «Ypopanti Domini, quod est amplexio sive susceptio Domini Salvatoris. Apud Cesaream, beatissimi Cornelii Centurionis, quem beatus Petrus apostolus baptizavit, quique in eadem urbe episcopus sublimatus, quievit. Romae, Approniani martyris. Item Romae, sanctorum Fortunati, Feliciani, Firmi, Candidi. Aurelianis, sancti Fuscoli.» Recentiori manu in spatio eraso haec verba inscripta sunt, «In Sebasten, decollatio,» praefixa hisce, quae antiquiori et prima manu scripta sunt, «sancti Blasii episcopi et martyris,» ut merito dubites utrum ad hunc, an ad sequentem diem referantur.
BRUXELLEN.: «Purificatio beatae Mariae Virginis, [Col. 0725A] et Ypapanti Domini. Quod festum tempore Justiniani imperatoris apud Byzantium seu Constantinopolim sumpsit initium. Et sancti Symeonis, qui Christum in templo praesentatum, in ulnis gestans, cecinit cantum: Nunc dimittis, Domine, servum tuum in pace. » De caetero purus est, etiam in voce coelesti ab Aproniano percepta. Habet tamen in fine, confessoris.
HAGENOYEN.: «Purificatio beatae Mariae Dei genitricis: quando illa obtulit filium suum in templum sacerdoti, et redemit illum oblationibus, secundum legem Moysi. Ubi ipse cognitus erat a sancto Symeone et a sancta Anna vidua. Hoc festum celebre institutum fuit a Justiniano imperatore propter mortalitatem, quae tunc viguit in Constantinopoli, quod et Pelagius papa confirmavit.» De Aproniano, post baptizatus est, addit: «Et ex devotione seipsum praesentavit, conquerens quod dies suos perdiderit. Et ait judex ei: Vere hodie perdes dies tuos, et statim praecepit eum decollari.» Pro Firmi, legit [Col. 0725B] Sirini.
MATRICULA-CARTHUS.-ULTRAJ., omissis Aproniano et Fusculo, ponit in fine, «Telerini confessoris et aliorum martyrum.» Vult dicere Celerini et sociorum: sed spectant ad diem sequentem.
VATICAN., num. 5949, non habet Fortunati et sociorum, nec Fuscoli.
ALTEMPS.: «Ipso die in Cantia, Doroberniae, sancti Langacii archiepiscopi.»
[Col. 0726A] STROZZIAN. «Apud castrum Florentino, S. Verdianae virginis, cujus vita virtutibus admiranda.» Dubium tamen relinquit, utrum ad hunc, an ad praecedentem diem ea sancta referenda sit. «Item passio S. Sotheris martyris. Item, sanctorum martyrum Zotici, Herenaei et Hiacinthi.» De quibus etiam agunt codex MEDIC. et editio FLORENTINA anni MCCCCLXXXVI.
Editio LUBECO-COL. incipit sicut codices mediae notae supra. In Cornelio pura est, in Aproniano, ex-Adone interpolata. Post Flosculi episcopi et confessoris adnectit: «Eadem die, beati Soris confessoris.» De quo etiam meminit Grevenus. In Actis ponitur pridie.
GREVEN.: «In Africa, sanctorum martyrum Victoris et aliorum LXXX. Item, sanctorum Marini, Perpetuae, Juliae, Privatulae.» Vide Acta. Sequitur Soris; tum: «Laurentii archiepiscopi Cantuariensis, qui beato Augustino, primo ejusdem urbis [Col. 0726B] episcopo successit. Item secundum aliquos, septem mulierum, quae guttas sanguinis S. Blasii collegerunt et pro Christo gloriose occubuerunt. Aurelianis, Sigariae virginis Deo sacratae. Hadelogae virginis, cognatae sancti Bonifacii episcopi.»
MOLANI additiones de sola Sicharia et Laurentio Cantuariensi meminerunt. Quae textui immista sunt, superius dedimus.
Ypapanti Domini. Apud Caesaream, beatissimi Cornelii Centurionis, quem Beatus Petrus baptizavit. Hic apud praefatam urbem episcopali honore sublimatus quievit. Romae via Salaria, passio sancti Aproniani, qui audiens una cum Sisinnio diacono, adhuc gentilis, vocem de coelo factam, Venite, inquiens, benedicti Patris mei et reliqua; credens, baptizatus est, et sic postea in confessione Domini finem vitae capitali sententia [Col. 0723] accepit. Item Romae, sanctorum Fortunati, Feliciani, Firmi, Candidi. Aurelianis, sancti Fuscoli episcopi.
Nova purorum codicum penuria. Soli Greven. et Molan. omni additamenta aut immutatione carere videntur. Ratio mox dabitur.
[Col. 0725C]Posui Africa de more, licet ambo scripserint Aphrica. Greven. habet Laurentii cum multis aliis codicibus, melius Molan. post Romanum parvum, et Adonem Laurentini, ut in textu. Scribo extat, ut alibi extitit, etc. Vapincum habet Greven., Vapingum Molan.; recte uterque. Alia nomina et loci, et ipsorum [Col. 0725D] sanctorum vide in Actis. En modo variationes alias momenti gravioris, propter quas tot codices e genuinorum numero exclusi sunt.
Purum non esse codicem Pratensem ex eo liquet, quod Castellanus me pridem monuerit erasa in eo fuisse omnia, incipiendo a voce sanctorum, ad finem usque, et pressiori charactere inscripta, quae hic exhibeo, martyrum Laurentii, Ignatii, etc., ut supra. Tum: Apud Sebastem civitatem, beati Blasii episcopi et confessoris, et martyris. Civitate Nicea, passio sancti Trifonis, tempore Decii imperatoris. Apud oppidum Vapingum, etc. Denique adjectum: Latiniaco, vatalis sancti Deodati episcopi et confessoris. Qui non nidet, Blasium Sebastenum perperam legi, cum de [Col. 0726C] eo, post Romanum parvum et Adonem, fuse agat Usuardus XV Februarii, sub nomine Blavii? nisi quis hunc a Blasio velit distinguere; quod nemo hodie admiserit. Satis diu opinatus sum, tum primum in Occidente Blasii nomen inclaruisse, cum ex bello Sacro reduces Crucigeri, illustris martyris reliquiis [Col. 0726D] ecclesias nostras locupletarunt, atque adeo tunc etiam coepisse hoc die celebrius recoli. At cum in Rabano, hoc ipso die tam diserte ponatur, ut vanam repuli hujusmodi conjecturam, fieri tamen ea causa potuit, ut multi codices Blasium hoc die, vel apposito, vel suppresso palaestrae nomine collocarint, quod forte a Blavio, ut erant tunc tempora, diversum existimaverint; alii vero totam annuntiationem, quae XV ab Usuardo posita fuerat, ad hunc diem retraxerint, quod fecere Heriniensis. et alii. Ut ut statuas, certum puto Blasium, ex Usuardi mente, ad hunc diem minime pertinere.
Non majori fundamento intrusus est Tryphor Nicaenus martyr, diversus plane ab illo, de quo [Col. 0727A] egimus IV Januarii, quemque Bollandus rejecit ad X Novembris, quod die colitur hujus nominis patronus Ascrivii (vulgo Cattharo) oppido ditionis Venetae in Dalmatia. Alterius, aut ejusdem Tryphonis nomen inter Auctaria retulimus I hujus, Bollandus inter Praetermissos. Quatuor istiusmet nominis sanctos in Martyrologio suo universali distinxit Castellanus. Sed haec alibi ex professo discutienda sunt. Vide infra Additionem Greveni ex Vincentio. Hic nobis sat est, Tryphonem illum qualemcunque Usuardo fuisse ignotum, utpote qui raro, ut alibi diximus, sanctos Orientales, Adoni superaddere soleat, nisi quos in Hieronymianis repererit. Demum, qui ultimo loco in Pratensi ponitur Deodatus, apud solum Grevenum in Auctariis locum invenit, idem, haud dubie, cujus Acta illustrata sunt XIX Junii.
Ad Pratensem accedent codices Marchianiensis, [Col. 0728A] et Aquicinctinus, qui Tryphonem etiam ipsi nominant, sed Blasium simpliciter dicunt martyrem, absque loci expressione, sic ut aeque de Oretano, vel Caesariensi, ac de Sebasteno intelligi queat. Certe Blasium eos a Blavio discernere, ex eo manifeste patet, quod postremum cum Usuardo referant XV hujus, ut est etiam in Pratensi. Puritate autem Usuardinae proximi sunt Herinien. et Tornacen. hic simplicior, qui Blasium tantum appellat martyrem, ut Marchianen. et Aquicinct ac XV Blavium quoque collocat; ille clarior, qui praecisa ambiguitate, totum Blavii elogium, Blasio (qui geminandus non est) hodie ascribit. De Tryphone, nulla mentio. Pulsanen. exclusis Tigride et Remedio, totum et ipse Blasii elogium hodie producit; quod Munerat. mutilum refert. Verum de his distinctius in Auctariis.
[Col. 0727B]Inter Hieronymiana apographa, clarius Celerinam exprimit Corbeiense, cum Felice et Felicitate compositam, quibus synonymos plures Africanos saepius, non semper recte, signari observat Florentinius. In Beda, Floro, aut Rabano nullus hodiernorum sanctorum notus. Annuntiatio nostra, ita primitus in Romano parvo reperitur: Beati Celerini diaconi, et Celerinae ejus, et Laurentii, et Ignatii. Haec Ado paulo fusius explicat, relatis Cypriani verbis, ex epistola 34, quam cum aliis, ad gloriosam eorum originem spectantibus, egregia dissertatione illustravit Bollandus, ut inde omnis insignium sanctorum memoria repeti possit: cui junge Tillemontium tomo III a pag. 395, aliosque, qui de Cypriani operibus, et vita commentarios edidere, nec non Castellani notam pag. 508. Textus noster ex Adone desumptus est, praeterita patrui et avunculi circumstantia, servata a Notkero cum titulo diaconi, quem Celerino non deberi, citati auctores merito contendunt. An Romanum parvum viderit Wandalbertus, [Col. 0727C] incertum est: ex eodem fonte, ex quo Romani parvi [Col. 0728B] auctor, ipsum sua accepisse, produnt bini hi versiculi:
Jam supra in Variantibus satis fuse ostendimus, Blasium, Tryphonem, et Deodatum ad hodiernum textum nequaquam pertinere. Cur de Lupicino Usuardus non egerit, nescio; certe is Wandalberto et Rabano notus est. Ex hoc eum Notkerus cum Blasio descripsit. Caeterum ex codicibus Hieronymianis Tigridem Remedium Noster eduxit, quorum primus Tigris, Tingides, Teridus, Terridus, alter etiam non uno modo inflectitur. Fuerintne hi sancti episcopi martyres, an confessores, ut depositionis nomen indicat, an uterque hoc die mortuus, quando et quandiu ecclesiam illam rexerint, satis explorata non videntur. Tu consule Bollandum, Florentinium et Castellanum, qui verosimiliora proferre conantur. Nos ex hactenus dictis confici omnino putamus; simplicem et primigenium Usuardi textum a nobis [Col. 0728C] in superiori laterculo repraesentatum esse.
[Col. 0727C]PRATEN. In Variantibus notata sunt, quae in hoc codice textum purum excedunt.
HERINIEN. de Blasio totum textum refert, quem videsis XV hujus.
TORNACEN., MARCHIANEN. et AQUICINCT. Textui subjiciunt: «Eodem die, sancti Blasii Martyris.» Ultimus addit praeterea: «Lugdunis, Lupicini episcopi, Felicis et Celerinae.» Quam inepte haec omnia simul conjungantur, vide in Actis.
PULSANEN. Tigridem et Remedium omisit, sed et ipse totum textum, qui XV Februarii de Blavio ponitur, huc reduxit.
ANTUERP.-MAJ.: «In Africa, beati Celerrimi [ ita scribitur, pro Celerini] diaconi et confessoris, et sanctorum martyrum Celerrimae aviae ejus, et Laurentini et Ignatii; quorum prior patruus, sequens [Col. 0727D] avunculus ipsius fuit Natale sancti Blasii episcopi et martyris.» Ut codices, de quibus supra.
ROSWEYD.: «In Africa, beati Celerini diaconi, et confessoris, et sanctorum martyrum Celerinae aviae ejus, et Laurentini et Ignatii. Viennae, natale Eventii episcopi gloriosi. Eodem die, passio sancti Blasii episcopi et martyris. Lugduni, Lupicini, episcopi et confessoris. Et sanctae Waltrudis virginis.» Vide infra nomen melius expressum.
MUNERAT, post textum purum, subjungit mutilum Blavii elogium ex XV, hoc modo: «Apud Sebastiane civitatem, passio beati Blavii episcopi. Qui multorum patrator miraculorum, sub praeside Agricolano, post diutinam caesionem atque suspensionem in ligno, ubi pectinibus ferreis carnes ejus diruptae sunt, post teterrimum carcerem, ac dimersionem laci, unde salvus exivit, jubente praefato judice, capitis obtruncatione cum duobus pueris martyrium consummavit.» [Col. 0728C] Vide haec purius et completius citata die XV.
ANTUERP., MAX-LUBEC. et UGHELLIAN. referunt purum Usuardi textum, cui in fine subjungunt: «Lugduni, Lupicini episcopi, Felicis et Celerini.» De hac disparatorum conjunctione, supra diximus. Eadem infra non semel recurret.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERG., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG. omnes in principio Blasium Sebastenum referunt cum Usuardi elogio ex XV. In fine autem addunt, ut jam supra; «Lugduno, Lupicini episcopi, Felicis et Celerini.» Demum: «Apud Bremam, Anscharii ejusdem loci primi episcopi.» Adjungit DANIC. «et Apostoli Daciae.» Vide plura in Auctario Greveni.
CENTULEN. tantum non purus videtur. Sic habet: [Col. 0728D] «In Affrica, beati Celerini dyaconi, et Celerinae aviae ejus, et Laurentini et Ignascii martyrum. Apud oppidum Vapingum, sanctorum Tigridis et Remedii episcoporum.»
BRUXELL. incipit: «Sanctae Waldetrudis electae, neptis beatae Gudilae. Quae ab amore conjugali ad Dei tracta amorem, et relicta terrenarum substantia rerum, Christum devote secuta, monasterium in Montibus Hannoniae fundavit, et ibi corpus ejus quiescit.» A Bollando remittitur ad IX Aprilis. Sola ejus translatio hoc die Montibus celebratur, in nonnullis Kalendarii ad IV translata, propter concursum Blasii. Sequitur de Blasio et Celerino, ut supra in codd. mediae notae. Dein: «Civitate Niceno, natale sancti Triphonis, qui tempore Decii imperatoris passus est. Apud Viennam, sancti Eventii episcopi gloriosi Lugduno, sanctorum Lupicini, etc. [Col. 0729A] Apud Vapingum, pure. Apud Bremam, sancti Anscharii ejusdem loci primi episcopi.»
HAGENOYEN. primo loco etiam ponitur Blasius cum integro elogio. Sequitur textus satis purus. Tum de Lupicino cum sociis, ut supra. Deinde: «Romae, Trifonis martyris. Apud Bremam, sancti Anscharii, etc. Item, Waldedrudis viduae et Wetpurgae virginis.» Voluit dicere Wereburgae, de qua Grevenus infra, et in Actis hoc die. Vernacule a nobis vocatur Gecburg.
VICTORIN. et REG. SUEC., sub num. 130, apponunt in fine: «Item, sancti Triphonii martyris.»
DAVERON.: «Lugduniae, Lupicini,» etc., sed clarius codex D. DU CHEVAL, «Lugduno, sanctorum Lupicini,» etc.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Blasii episcopi et martyris, apud Sebasten Capadociae, [et] septem mulierum, quae collegerunt guttas sanguinis beati Blasii. Waldetrudis viduae. Berlendis virginis.»
[Col. 0729B] Editio LUBECO-COL. incipit a Blasio, ut codices supra. Secundo loco, de beato Celerino et sociis: «Eodem die, sancti Triphonis martyris, qui ab infantia multis miraculis claruit et sub Decio tandem in civitate Nicea gladio coronatus est.» Sequitur de Tigride et Remedio. Tum: «Lugduno sanctorum Lupicini, episcopi, Felicis, et Celerini martyrum. Apud Bremam, sancti Anscharii, etc. Ipso die, sancti Hadelini confessoris de Aquitania. Antisiodoro, beati Juliani martyris Viennae, sancti Evencii episcopi et confessoris gloriosi. Item sanctae Waldetrudis viduae.»
BELIN., post Blasium, et textum, addit: «Lugduni, Lupicini, et Felicis itidem.»
GREVEN.: «Eodem die, sancti Blasii episcopi et martyris, quem Usuardus post Adonem ponit XV Kal. Martii sub nomine Blavii. Lugduni, Lupicini episcopi, Felicis et Celerini martyrum. Autisiodoro, beati Juliani martyris. In Africa, Felicis et [Col. 0730A] Felicitatis. Triphonis martyris. Qui ab anno aetatis suae septimo miraculis clarens, sub Decio in civitate Nicea pro Christo ungulis laceratus, nudus ad pedes equorum per nivem trahitur, clavis etiam pedibus ejus infixis circumducitur, et tanden gladio percussus triumphat. Vincent. lib. XII, cap. 47, dicit, eum passum III Non. Maii, alii Non. Decembris. Anscharii episcopi primi Bremensis, et confessoris, quem Ludovicus filius Caroli Magni, una cum novella in Christo plebe Saxonum, dignum pastorem et episcopum instituit. Hadelini confessoris de Aquitania. Viennae, sancti Eventii episcopi et confessoris gloriosi. Item secundum Catalogum sanctorum, depositio beati Joannis Eleemosynarii. Gaudentii episcopi Novariensis, discipuli sancti Martini, qui pro Christo exilium, cum sancto Eusebio Vercellensi sustinuit. Radegundis virginis. Item Wereburgae virginis. Eodem die, Waldetrudis viduae comitissae Hanoniae, quae quatuor habuit [Col. 0730B] proles sanctitate conspicuas.»
MOLAN. in prima editione addit: «Lugduni, Lupicini et Felicis itidem,» ex Belino. Sequitur Blasius cum elogio, in aliis editionibus male in textu positus. Deinde: «Et sancti Hadelini confessoris, apud oppidum Visetum. In monte Castriloco, sanctae Waldetrudis viduae. Apud Bremam,» etc. Denique minori charactere: «In villa Brabantiae Merbeca juxta Ninoven, sanctae Berlindis virginis.» Editiones posteriores: «In Monte Castriloco, etc. Apud oppidum Visetum, sancti Hadelini confessoris. Lugduni, Lupicini, etc. Apud Merbeccam, depositio sanctae Berlindis virginis. Apud Bremam, sancti Anscharii, primi episcopi ejusdem loci et Hamburgi unitorum. Civitate Bisontina, sancti Anatholii, ejusdem metropolis sanctissimi episcopi et confessoris. In monte Calvo, sanctarum sororum Oliveriae, et Libertatae virginum. Viennae, sancti Eventii gloriosi episcopi.»
In Africa, natalis beati Celerini diaconi et confessoris, et sanctorum martyrum Laurentini, Ignatii, et Celerinae: de quorum omnium gloriosis laudibus extat beati Cypriani epistola. [ Interserit Bouillart.: [Col. 0725C] Toto hoc articulo nihil inquinatius, Sollerio judice. Tres versus cum dimidio oblitterati; superindicta B. Blasii et S. Trifonis mentio; adjecta S. Deodati memoriam: atque in haec vitia mirum dictu est quam incalescat. In causa est Castellanus. Si consulti fuissent Pratenses monachi, hoc responsum tulisset Sollerius: in Pratensi codice quidquid spatii inter sanctorum et Remedii interjacet, erasum fuit. Sed quod inductum est, eamdem scripturae formam refert, quamvis litteris fortasse aliquantulo minutioribus et solito proprius ad se invicem admotis. Blasii mentio nihili facienda est, ut quam [Col. 0726C] orae codicis illevit manus multo recentior. Neque magis morari debes Deodatum. Hunc in margine adjecit manus antiquior quidem, quam quae Blasium, sed primae tamen non aequalis. Trifonem addidit Usuardus. Bene. Nam hoc mense memoriam ejus venerantur Graeci, apud quos passus est. Et Acta ejus a Theodorico Ruinartio edita testantur Trifonem et Respicium cruciatos fuisse in asperitate hiemis, in vehementia tempestatis. Quod Februario convenit magis quam Novembri, quo sanctum Trifonem colit Romana Ecclesia. BOUILLART. civitate Nicea, passio sancti Triphonis tempore Ducii imperatoris. Et in margine: beati Blasii episcopi et martyris.—Latiniaco, natalis sancti Deodati episcopi et confessoris.] Apud oppidum Vapingum, depositio episcoporum Tigridis et Remedii.
Concordant Praten., Herinien., Tornacen., Marchian., Pulsanen., Antuerpien., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0729C]Bene scripsit Praten. Aegypti, ut habet etiam Molan.: in caeteris codicibus fere est Egypti vel Egipti, ut dixi supra. Passim etiam offendunt in voce Thmuis; quam Herinien. effert Chinuis., Tornacen., Thinius; Marchian., Thapnis; Antuerpien., Tinnius; Munerat., Thymus, alii aliter. Greven. ut ut secure procedere voluerit, rem tamen non attigit. Scribit Taphnis, alias, inquit, Thynius, Thymus vel Thymnis; aberrant omnia. Reliqui in textu, Fileae et Filoromi, quamvis non dubitem praeferendam omnino Molani et recentiorum codicum lectionem Phileae et Phileromi; ast codices antiquissimos secutus sum, Pratensem, Heriniensem, Tornacensem [Col. 0729D] et alios, ex quibus eruenda est genuina Usuardi lectio. Munerat, posuit Filoronii; Greven., [Col. 0730C] Phileromi. Pulsan. videtur duos in unum conflasse, quem Florianum vocavit, ac consequenter pro, cum quibus, habet cum quo. Quartus lapis, ad quem passim omnes offendunt, est, Forum-Sempronii. In textu scriptum Foro-Simpronii, ad servandam Usuardi lectionem, ex Praten., Herinien., Tornacen., et Molano. In Marchian., Ant., Max.-Lubec. et Munerato est Foro-Symphronii. vel Simphronii Apud Greven. Sympronii: omnium turpissime in Pulsan. inphoro Simpronii. Redundat in Molano particula et ante Donati. Trecas usitatissima est medii aevi orthographia, non male a Greveno, et Molano correcta. Trecio Munerati, typographo haud dubie imputandum. Sic scriptoris [Col. 0730D] etiam vitio in Pulsanensem irrepsit Aventinionis, et Galliasii, pro Gelasii.
[Col. 0729D]De magni nominis martyribus Philea et Philoromo agit hodie Romanum parvum his verbis: In civitate Aegypti Thmuis, beati Phileae, ejusdem urbis episcopi et Philoromi tribuni, et innumerabilium martyrum. Nec dubium videtur, quin istius Martyrologii auctor eos ex solito fonte, nempe ex Rufini Eusebio acceperit. [Col. 0730D] Ado non solum ex Historia illa ecclesiastica, sed ex Actis etiam magnam partem descripsit, quae ab Henschenio primum completius edita et illustrata sunt, sub nomine illius Gregorii, a quo conscriptam egregie passionem se recognovisse asseverat Rufinus lib. VIII, cap. 10. Sed multi hodie Henschenio se assentiri [Col. 0731A] posse diffitentur. Acta paulo puriora, licet acephala videantur, se proferre existimat Ruinartius, inter Sincera et Selecta a pag. 547. Vide eumdem a pag. 343, ubi Eusebii librum octavum Actis suis inserit; et Tillemontium tomo V a pag. 484. Diffusius Adonis elogium Noster in paucissima contraxit, an satis recte servato tribuni nomine et martyrii loco, alibi discutietur: pluscula ex eodem Adone Notkerus desumpsit. Hieronymiana apographa adeo corrupte horum martyrum nomina exprimunt, ut Henschenium et Florentinium non parum exercuerint; et exercebunt quemlibet, qui ex his verbis, Themoi, Filiae episcopi, cum filia sua, ad commodum sensum, reducere voluerit, nisi ex longiori Florentinii notatione, eo etiam demum propendeat, ut Filiam episcopum cum filia sua, a Philea et Philoromo diversos fateatur. Nobis de solo Usuardi textu quaestio est, quem purissimum dedimus. Porro utrum tanti sint Acta alia a Combefisio, post editum Februarium nostrum, inter Lectos triumphos, forte ex graeco Metaphrastis, [Col. 0731B] Latine vulgata, ut hi sancti, ex eorum fide, rejiciantur in XVIII Maii, quod facit Castellanus contra Martyrologiorum nostrorum auctoritatem, alibi examinabitur.
In sequenti martyrum classe, non unus est error. Falsa loci positio, dum Roma cum Foro Sempronii conjungitur; scriptio, ut ex Variantibus patet, non satis recta; nec magis exacta nominum ratio ex Hieronymianis [Col. 0732A] apographis habita; ex quibus bene conjicit Castellanus, exemplum, quo Usuardus usus est, mire luxatum et depravatum fuisse. Plura apud Rabanum, et Notkerum confusa, quae in Actis explicatiora invenies, et merito explosa, per librariorum socordiam, efficta sanctorum nomina, ex Thmui, Themojus, vel Themius, ex Foro-Sempronii, Symphorianus, etc. Id interim extra controversiam esto, sic scripsisse Nostrum, uti in textu legitur. Wandalbertus solum Aquilinum celebrat, cui priores duos conjungit:
Aventinus, antiquioribus martyrologis ignotus, primum in Usuardo locum habuit, et quidem Trecis, licet ibi depositus non fuerit: crediderim notiorem urbem ab ipso praehabitam. Episcopum faciunt codices passim omnes, sic ut dubitari non possit, quin [Col. 0732B] repraesentetur vera Usuardi lectio. Erravit auctor, ut ostendit Bollandus, at textus ejus in alteris Molani editionibus perperam mutilatus est. De Aventino Castrodunensi, cujus episcopalis dignitas ad priorem transferri potuit, agit etiam hoc ipso die laudatus Bollandus, quem tamen inter aemeros, hoc est incerti diei et fortasse cultus, in Martyrologio suo universali collocat Castellanus.
[Col. 0731B]ANTUERP.-MAJ. «In civitate Aegipti, quae appellatur Tinuis, passio beati Philace, ejusdem civitatis episcopi, et Phyloromi, tribuni Romanorum militum; cum quibus innumera multitudo fidelis ex eadem urbe, pastoris sui vestigia sequens, persecutione Diocletiani martyrio coronata est. Trecas, natale sancti Aventini episcopi et confessoris, cujus [Col. 0731C] gesta habentur.» In his, ut patet, puritati accedit, sed deest secunda annuntiatio.
ROSWEYD. incipit: «Romae, sanctorum martyrum Aquilini, etc.,» pure. Sequitur: «In Aegypto, passio sancti Phyleae episcopi, et Phyloromi, etc.,» ut praecedens. Desunt reliqua omnia.
ANTUERP.-MAX., LEYDEN.-BELG., LOVANIEN. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. textui praefigunt: «Natale beati Gilberti confessoris.» In textu non omnino correcti sunt, et post tribuni, male inserunt, sub Deciana persecutione, quod in Adonianis apographis se etiam reperisse indicavit Rosweydus.
ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERGEN. et DANIC. idem habent quod superiores, et praeterea in fine adjiciunt: «Ipso die, natale sancti Liefardi, Anglorum episcopi et martyris.»
CENTULEN.: «In civitate Thymius, passio beati Filate, ejusdem urbis episcopi, et Philoromi tribuni Romanorum militum.» In duabus aliis, satis purus est.
[Col. 0731D] BRUXELL., in prima annuntiatione non omnino purus, inserit, «sub persecutione Dioclesiana.» Secundam sic format: «Romae, sanctorum martyrum Aquilini,» etc. Et tum: «Item, Symphoriani martyris. Ipso die, sancti Liphardi, Anglorum episcopi et martyris.» Ultimae adjungit, «cujus gesta habentur.»
HAGENOYEN., relato textu integro, subdit: «Ipso die, natalis sancti Gylberti confessoris. Item sancti Luthardi et Elyphardi, Anglorum episcopi et martyrum.» Satis patet ex uno vero nomine duo falsa esse conficta. Sequitur in fine: «Item Veronicae viduae,» de qua vide in Actis.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ. male scribit Sileae et Floriani, pro Phileae et Philoromi.
Codex A domini LE MARE, qui fuit Canonicorum S. Lazari Augustoduni: «Celticae Romae, dedicatio basilicae S. Symphoriani in suburbio ejusdem urbis constitutae.» Hoc, quid sit, nescio.
[Col. 0732B] ALTEMPS. in Anglia auctus: «Ipso die, sancti Alelari, Claudio-Cestrensis episcopi et confessoris.»
STROZZ, ET MEDIC.: «Item natale sancti Giliberti confessoris.»
Editio LUBECO COL. parum admodum differt a codd. supra citatis ULTRAJ., etc., solum addit de [Col. 0732C] Aventino, cujus gesta habentur, et pro Liefardi, scribit Liophardi.
BELIN., inverso Usuardi ordine, primum annuntiat martyres Foro-Sempronienses, quibus immediate subjicit: «Trecas, Aventini episcopi, et confessoris. Eodem die, sancti Giliberti episcopi et confessoris.» Male hic ponitur titulus episcopi, qui Sempringhamensi, de quo solo hodie agitur, nullatenus convenit. In alium errorem lapsus est Baronius in Notationibus, ut observavit Rosweydus. Sic habet textus Romani hodierni. «Eodem die, sancti Gilberti confessoris.» Notatio haec est: «Gilberti alias Giliberti, sive Guiberti, fuit is fundator nobilis monasterii Gemblacensis. Wibertum hunc vocat Sigebertus, quem e vita migrasse ait, anno Domini DCCCCLXII. De eodem, Petrus in Catalogo lib. III, cap. 83, et Molanus in Indiculo, et in Natal. sanctorum Belgii. Ejus Vitam, a Sigeberto ejusdem coenobii monacho scriptam, retulit Surius in tomo III, die [Col. 0732D] XXIII Maii.» Ad haec ita Rosweydus:
«Tota notatio Baronii ad hunc locum Martyrologii Romani, nihil ad rem facit. Nam Gilbertus ille, qui IV die Februarii colitur, nihil commune habet cum Guiberto Gemblacensi. Fuit enim Gilbertus ille Anglus, Canonicus Regularis, abbas Sempinghamensis, cujus vitam exhibet Legenda Angliae, per Capgravium Carmelitam olim collecta, floruitque circa annum MCXL. et obiit anno MCLXXV, vitae suae anno CVI. Sanctorum numero adscriptus est anno MCCII a papa Innocentio III. Guibertus autem fuit fundator monasterii Gemblacensis, fuitque Belga, in dioecesi tunc Leodiensi, nunc autem Namurcensi, qui floruit anno DCCCCXL, et obiit anno DCCCCLXII. Natalis ejus incidit in XXIII Maii, quo Surius vitam ejus habet; elevatio autem ejus celebratur XXIII Septembris. Alius est Guibertus, abbas XIII Gemblacensis, qui scripsit apologiam pro Severo Sulpitio, quem Baronius in Notationibus ad diem XXIX Januarii confundit [Col. 0733A] cum Quiberto fundatore Gemblacensi.» Huc usque Rosweydi Observatio.
GREVEN.: «Donatae, Themi:» Primum nomen est Donati, alterum ex Thmui male tortum. «Leopardi, Anglorum episcopi et martyris. Item Richardi Anglorum regis et martyris. Remberti archiepiscopi Bremensis et confessoris, qui a sancto Anschario ejusdem urbis episcopo educatus, eidemque in regimine succedens, non solum suos laudabiliter rexit, verum etiam infidelibus frequenter Christum annuntiavit. In Anglia, Gilberti abbatis et confessoris, qui multos regulariter vivere docuit. Sanasclae,» seu mavis, «Sanasolae presbyteri» hactenus ignoti: «Hugonis presbyteri,» itidem incogniti. «In Scotia, Modani abbatis.»
MOLAN., post «Aventini,» subdit, «cujus gesta [Col. 0734A] habentur. Binchii, Ulgisi episcopi et abbatis in Laubaco, admirandae sanctitatis viri. Suessionis, sancti Vodali confessoris. Eodem die, sancti Gilberti confessoris. Ipso die, sancti Lietphardi, Anglorum archiepiscopi, et martyris.» De Richardo et Remberto, ut Grevenus. Posteriores editiones: «Eodem die, sancti Gilberti confessoris, qui Sempingamiae quiescit, in monasterio quod ipse condiderat. In Hunecourt ipso die, sancti Lietphardi, etc. Coenobio Laubiensi, depositio sancti Vulgisi episcopi et confessoris. Die quarta, sancti Patris Isidori Pelusiotae.» Aliis litteris: «Item Remberti archiepiscopi, cujus celebrior festivitas est die XI Junii. Eodem die ponit Metaphrastes poenitentiam Theophili, per intercessionem gloriosissimae Dei parentis, auctore Eutychiano hujus Theophili ministro.»
In civitate Aegypti, quae appellatur Thmuis, passio beati Fileae episcopi et Filoromi tribuni, cum quibus etiam innumera fidelium multitudo ex eadem urbe, pastoris sui sequens exemplum, martyrio coronata est, sicut octavus liber ecclesiasticae Historiae loquitur. Romae Foro Simpronii, sanctorum martyrum Aquilini, Gemini, Gelasii, Magni, Donati. Trecas, sancti Aventini episcopi et confessoris [Col. 0729C] Post S. Avieni commemorationem totus fere versus erasus est, et quidem ante oblatum Carolo [Col. 0730C] Martyrologii exemplum, cum in Dervensi codice S. Aventinus ultimus annuntietur. BOUILLARD. .
Concors textus Praten., Herinien., Tornacen., Marchian. Ant., Pulsanen., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan. imo fere caeterorum omnium.
[Col. 0733B]Solus Herinien. scribit Syciliam, sed in Chatiensium, socium habet Pratensem. Marchian. ponit Catinensium; Pulsan., Chateniensium; Munerat., Catenensium. In textu secutus sum Tornacen., Antuerpien., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan., quamvis aspiratio plane redundare videatur. Rursus, fere conveniunt Pratens. et Herinien.; ille scribens Agathes, hic Agates: melior est, ni fallor, textus inflexio. Lego equuleum cum probatioribus mss. et excusis: Tornacen., Marchian., Antuerpien., Pulsan., Max.-Lubec. habent eculeum, quod alibi non semel recurrit. Martires, torciones, Quinciano, abscisionem, [Col. 0734B] ammirabili, eresis, hereseos, et hujusmodi alia ad medii aevi corruptam orthographiam spectant, de quibus in praefatione abunde dictum est. Max.-Lubec., ut solet esse incorrectissima, ita hic nonnulla habet typographi errore contorta, quae ex codice Antuerpien. cui ubique similis est, facile correximus. Codex uterque pro admirabili, legit mirabili, omittitque vocem Arianae; ut fecit etiam Pratens. Caeteri omnes eam clare exprimunt, ut ex Adone exprimendam putamus. Herinien., Tornacen., Pulsanen., Munerat., Greven., Molan. et alii scribunt Arianae: utrum praeferas, mihi sus deque est.
[Col. 0733B]Qui Siculorum et maxime Catanensium, seu mavis Panormitanorum gloriam Agatham dixerit, satis dixit. Caetera loquuntur Kalendaria, ut vetustissimum Carthaginense, ac Frontonianum, atque Martyrologia omnia. Quae insuper decora, illustrissimae virgini [Col. 0733C] debita sunt, a Castellano enumerantur pag. 537. Conspirant apographa Hieronymiana, in quibus, iisdem ferme verbis, primo loco ponitur: In Sicilia Cataniae, vel Catana civitate, passio sanctae Agathae virginis. Nec plura habet Romanum parvum: Sanctae Agathae virginis, apud civitatem Catanensium. Bedae elogium a Rabano descriptum est, etiam ab Adone in Martyrologio, cum hac vera et notabili variatione, quod pro imperatore Diocletiano, substituerit Decio, idque recte Notkerus secutus est, ut a Bollando demonstratum invenies. Habet prolixiorem vitae seriem praefatus Ado inter festivitates apostolorum; et Noster compendio studens, ex breviori Martyrologii encomio sua decerpsit. Cum autem ex ea Bedae et Adonis discordia dubius haereret, cujus maxime tyranni tempora appellanda essent, neutrum nominavit, solo proconsulis Quinctiani, ut judicis, nomine contentus. Quae in Agathae meritissimas laudes et commendationem facere possunt, operose cumulavit [Col. 0733D] Bollandus, iis monumentis Acta illustrans atque [Col. 0734B] confirmans, ut licet ad sincerissima accedere nequeant, certe rigidorum criticorum censuras facile effugiant. Eorum epitomen tradit Tillemontius tomo III, a pag. 409, nec negligenda sunt, quae satis curiose colligit Castellanus loco superius indicato. [Col. 0734C] Sic de Agatha Wandalbertus:
Avitum Viennensem, sub Alcimi praenomine, inter ecclesiasticos poetas notissimum aliisque scriptis celebrem, in plerisque Hieronymianis apographis notatum reperimus; sitne vere de adjectitiis, ut existimat Florentinius, non est operae pretium multis discutere. De eo etiam meminit Rabanus, licet in Beda aut Floro notus non sit. Certum est Usuardum hic denuo sua omnia ex Adone mutuatum, omissis solis hisce verbis, tempore Gundobaldi regis, quae in Notkero et multis codicibus auctioribus restituta sunt, ut statim patebit. Vide quae de Avito in Actis accurate disputata sunt, ac brevius in Castellani nota, pag. 541 et 542. Apud Rabanum et Notkerum ordinatio episcopatus Andreae apostoli ex Hieronymianis signata est, sed ea nihil ad Adonem, nec proinde [Col. 0734D] ad Nostrum quidquam attinet.
[Col. 0733D]ANTUERP.- MAJ. In prima Bedam, in secunda Adonem describit; en ejus textum: «Aput Siciliam civitatem Catanentium, passio sanctae Agathae virginis, sub [Col. 0734D] Diocletiano imperatore, proconsule Quintiano, Quae post alapas et carcerem, post eculeos et tortionem, post mamillarum abscisionem, sed a Domino sanationem, [Col. 0735A] post volutationem in testulis et carbonibus, tandem in carcere consummata est. Vienni civitate, beati Aviti episcopi, cujus fide et industria atque admirabili doctrina, tempore Gundebaldis regis, ab infestatione, etc.»
ROSWEYD. In prima Adonianus, de secunda hoc solum habet: «Viennae, episcopi et confessoris.» Deest nomen ipsius sancti.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERG., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.- BELG. satis puri omnes sunt, si solum dempseris citata superius tria illa verba de Avito, tempore Gundobaldi regis. Scribunt ipsi Gundebaldi.
CENTULEN.: «Apud Siciliam civitate Catinensi, passio sanctae Agathae virginis, sub Decio imperatore, proconsule Quintiano. Viennae, sancti Aniti [ pro Aviti] episcopi et confessoris. In teritorio Morinorum, transitus sancti Bertulfi confessoris et monachi, cujus ossa Gandae requiescunt.»
BRUXELLEN. De Agatha adjicit: «Cujus nomen in [Col. 0735B] canone missae recolimus.» Ultimo autem loco: «In Blandinio, sancti Bertulfi confessoris.» Caetera satis purus.
HAGENOYEN., in Agatha interpolatus, post mamillarum praecisionem, sic loquitur: «Iterum est incarcerata, et a beato apostolo Petro visitata et sanata. Deinde in carbonibus et testulis vitri est volutata; tandem sub Quinciano, etc.»
Codices VICTORIN. et REG. SUEC., signatus num. 130, et VATICAN. Longobardicus, num. 5949, in fine: «Eodem die, sancti Theodori martyris,» [Col. 0736A] aliis ignoti, nisi quis sub Theodori nomine Isidorum agnoscat, de quo vide Praetermissos,» etc.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ., post Agatham ponit: «Aleydis virginis et abbatissae.»
Editio LUBECO COL., in Avito mediae notae codicibus conformis, de Agatha post carbonibus, hoc solum admiscet: «Tandem tempore Decii imperatoris, sub judice Quinciano,» etc.
BEL. textui Usuardi in fine adnectit: «In civitate Brixina, sanctorum confessorum Gemini et Albini episcoporum, quorum vita miraculis exstat gloriosa.» Vide inferius vera horum sanctorum nomina.
GREVEN.: «Eodem die, Saturi, Aviti [ an non Revocati?], Felicis» ex Hieronym. «Landuno [ puto voluisse scribere Blandinio], Bertulphi confessoris. Pictavis, Babilonii diaconi et confessoris.» Nihil de eo reperit Bollandus. «Ingelae virginis;» itidem ignotae. «Alheydis (Adelheydis) et Bertradae virginum, et Gerbertae (Gerbergae) matris earum.» Posteriorum duarum cultum probatum hactenus non invenio.
[Col. 0736B] MOLAN., de Gemino et Albino, Belinum transcribit. «In Vilika, depositio Aleidis virginis et abbatissae, mirae sanctitatis. In Blandinio monasterio, sancti Bertulfi confessoris.» Posteriores Molani editiones a Bertulfo incipiunt. Tum: «Suessionis, sancti Vodali confessoris.» Sequitur de Gemino et Albino. Vera nomina sunt Ingenuinus et Albuinus, quorum primum ad V Septembris rejici Castellanus. «In Vilika, depositio, etc.» Tum minutiori charactere: «Alexandriae, martyrium sancti et gloriosi martyris Isidori.»
Apud Siciliam civitate Cathanensium, natalis sanctae Agathae virginis et martyris, quae post alapas et carcerem, post equuleum et tortiones, post mamillarum abscisionem, post volutationem in testulis et carbonibus, tandem sub judice Quintiano in carcere consummata est. Viennae, beati Aviti episcopi et confessoris, cujus fide, et industria atque admirabili doctrina, ab infestatione Arianae [Col. 0733] Piget monere non omissam a Pratensi codice vocem Arianae, ut ipsi explobrat Sollerius. BOUILLART. haereseos Galliae defensae sunt.
Est Praten., Herinien., Tornacen., Marchian., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0735C]Tornacen. et Greven. ponunt Capadociae, praeplacet aliorum orthographia. De eculeo alibi satis dictum est. Reliqui in textu scolasticus, quod omnes codices mss. eam lectionem servent. Solus Molanus scripsit, et mox equuleo eodem, alii melius idem. Herinien. habet Antolani; Greven. Antoliani, Molan. Anatholiani. Puto textum esse purissimum, quidquid alii id in dubium revocent. Apographum nostrum Pratense pro exstitit, posuit existit, forte quod in praetenso [Col. 0736C] autographo contortae sint litterae, certe omnes legunt, ut in textu. Adartensium et Trejectensium Usuardi formula est ex codd. mss., sed a Munerato et Molano correcta: videatur Henschenius hic. Greven. servavit Trejectensium, sed male scripsit Atrabatensium. Rabanus et Notkerus ab omnibus recedunt, ponentes Aderato: unde verosimiliter Arras. Aliter scripserat Florus; Atrebata.
[Col. 0735C]In Caesarea Cappadociae, passionem sanctae Dorotheae distincte consignant Hieronymiani codices Lucensis, et Corbeiensis; sed quod prior Ethiopoli et Scolastici sic legat, ut diversi martyres videantur, clarius alii exprimunt: Passio sanctorum Dorotheae et Theophili [Col. 0735D] scolastici. Quod autem synonymi martyres, pluribus Alexandrinis admisti reperiantur XII Februarii, non video quid tantopere difficultatis habeat, cum hujusmodi exempla synonymorum martyrum, in hoc praesertim Martyrologio, quotidiana sint. Utrum alterutro die indicetur virgo illa Alexandrina, quam Dorotheam Rufinus vocavit, Baronius celeberrimam Catharinam credidit, aliorum examini relinquimus. Annuntiatio nostra fontem ordinarium, procul dubio, respicit, nempe Romanum parvum, quod ita habet: Apud Caesaream Cappadociae, sanctae Dorotheae virginis, et Theophili scholastici. Ex antiquis Actis encomium concinnavit Ado, cujus medullam Noster in [Col. 0736C] laterculum suum retulit. Aliud est Rabani elogium, in quo Christe et Calliste apponuntur, de quibus praefata Acta meminere; Notkerus ex Rabano et Adone historiam suam conflavit. Satis exactam praedictorum Actorum synopsim tradit Tillemontius [Col. 0736D] tomo V, a pag. 497. Wandalbertus solum hunc hodie versiculum profert:
Defectum accurationis in Usuardo arguit Castellanus, quod Amandum cum Vedasto composuerit, [Col. 0737A] utpote nihil magnopere commune habeant, toto fere sesquisaeculo aetate disjuncti. Attamen, si quid peccatum est, non id Usuardo, sed antiquioribus imputandum, apud quos praedictam conjunctionem pridem in usu fuisse, ostendunt Florus, Wandalbertus, Rabanus et Ado, qui, si non eodem die, certe eodem nexu copulatos referunt; Florus et Rabanus hoc die, alii duo XXVI Octobris, ut ibi dicetur. Rectissime autem ambos sanctos hoc die signari, apertius evinci non potest, quam ex eo, quod utriusque obitus in hunc ipsum diem concurrat, ut habes in Actis, locis infra citandis. Jam vero Usuardum hic rursus ex Adone sua fere omnia desumpsisse, [Col. 0738A] manifeste intelliges, si utriusque verba praefatis diebus inter se contuleris. A Rosweydo hodie in appendicem rejiciuntur, in qua Vedastus denuo recurrit I Octobris. Diversum plane est Flori elogium, praeposterus ordo, dum Amandus junior seniori Vedasto praeponitur. Alia in Rabano et Notkero non satis exacta. Sed nobis sufficit genuinum Usuardi textum exhibuisse. Quae ad alias Vedasti celebritates pertinent, vide in Actis comment. praev. § 4 et 5, a pag. 785. de Amando autem pag. 840, atque ibi utriusque Belgarum doctoris gesta mirifice deducta, et diligentissime ab Henschenio illustrata invenies.
[Col. 0737]PULSANEN., in Dorothea tantillum interpolatus, Vedasti et Amandi elogia mutilavit.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. et UGHELLIAN. textui puro superaddunt: «Ipso die, sanctorum Saturnini, Theophili et Revocatae.» Poterat omitti Theophilus, [Col. 0737B] idem verosimiliter cum Scholastico. Vide Acta.
ANTUERP.-MAJ. deficit; sic habet: «Aput Caesaream Capadociae, natale sanctae Dorothae virginis. Quae sub Apricio provinciae ipsius praeside, primum eculei extensione vexata, deinde palmis diutissime caesa, ad ultimum capitali sententia punita est. Arvernis, natale Antholiani, qui aput urbem Arvernam martyrio coronatus est.» In ultima nihil deest; scribit Atrebatensium pro Adartensium.
ROSWEYD. de Dorothea, ut prior, sed addit: «Passus est etiam cum ea Theophilus scolasticus.» De Antholiano, etiam ut praecedens. Tum: «In Gallia, Vedasti et Amandi episcoporum et confessorum. Item Helenae reginae.» Natalis ejus agitur XVIII Augusti.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., ALBERG., DANIC. et EDITIO ULTRAJECT. BELG. secundo loco habent de Vedasto et Amando, adduntque de ultimo, «tribus annis rexit ecclesiam.» Dein: «Sed infructuosum inibi cernens laborem suum, vitam heremiticam [Col. 0737C] eligens, in quadam cella juxta civitatem Turonicam quindecim annis cilicio supertectus, et aqua et pane hordeaceo sustentatus permansit.» Haec non recte temporibus divisa sunt. Satis bene adjicit DANIC. Amandum superiorum Trajectensium episcopum fuisse. Videatur de duobus hisce apostolis nostris accuratissimus Henschenii commentarius. Sequitur de Anatholiano, ubi addunt, ut supra; «qui apud eamdem urbem martyrio coronatus est.» In fine: «Ipso die, sanctorum Saturnini, Theophili et Revocatae.» Quae postrema etiam habet LOVANIEN. cum superiori clausula, tribus annis, sed reliqua ab ipso omissa sunt.
CENTULEN.: «Apud Caesaream Cappadociae, sanctae Dorotheae virginis, sub Sapricio judice; et Theophili scolastici. Avernis, sancti Antholiani episcopi et martyris. Atrebas, sancti Vedasti episcopi et confessoris. Coenobio Helnone, sancti Amandi episcopi [Col. 0737D] et confessoris.»
BRUXELLEN. auctius item exhibet Dorotheae elogium. De Vedasto et Amando post gloriosa, sic legit: «E quibus prior Cameracensem et Atrebatensem, sequens vero Trajectensem supra Mosam rexerunt ecclesias.» De Anatholiano, Saturnino, etc., ut codices mediae notae.
HAGENOYEN. reliquis omnibus liberalior est in amplificando Dorotheae elogio, verum tanti ea non sunt, ut locum hic habere mereantur. Antholianum praetermittit. Vedasti et Amandi elogium fere simile est superius jam relato; sed haec subduntur: «Postea Romae peregrinatus est, ubi sibi beatus Petrus in visione apparuit, illum in Galliis praedicare praecepit; quod et fecit, et obiit in pace.»
BIGOTIAN., qui fuit P P. Caelestinorum, STROZZ. et [Col. 0738A] MEDIC.: «Ipso die, sanctorum Saturnini, Theophili et Revocatae,» ut supra.
REGIN. SUECIAE. signatus num. 130: «Ipso die, Sotheris virginis.» VATICAN. autem, signatus num. 5949, positionem exprimit: «Romae, passio sanctae [Col. 0738B] Sotheris virginis.» Sed in hoc ultimo deest commemoratio SS. Vedasti et Amandi. De Sotherae X hujus.
CODEX CASTRI-CAROLI: «In territorio Lugdunen. Natalis sancti Amandi episcopi et confessoris.» An non Amantii Tricastini? Certe haec nec ad Amandum Trajectensem, nec ad Argentoratensem, nec ad Wormatiensem, nec demum ad Amandum, aut Marcum Amandum, de quibus inter Praetermissos agit Bollandus, referri ullo modo possunt.
Editio LUBEDO-COL. a proprio festo Coloniensi diem orditur: «Apud Coloniam Bgrippinam, translatio cinerum sancti Pantaleonis martyris, quae facta est una cum quibusdam reliquiis sancti Quirini martyris.» Quae in Dorotheae elogio immiscentur, in Adone sinceriora sunt. De Vedasto et Amando, Antholiano, Saturnino, etc., nihil differt ab aliis supra citatis.
BELINI. prima editio in eo deficit, quod post Atrebatensium, non dicat, sequens vero Trajectensium. [Col. 0738C] Addit in fine: «Ipso die, sanctorum Saturnini, Theophili et Revocatae;» quibus editio altera superadjicit: «Et eadem die, sanctae Soteris virginis.»
GREVEN.: «Ipso die, sanctorum Saturnini, Theophili, Revocati, ac Sotheris virginis. Lubentii presbyteri et confessoris, qui a beato Martino Turonensi, nutriendus traditus sancto Maximino Treverensi, post data eximiae conversationis exempla, quievit in pace. Cujus corpus navi impositum contra impetum Rheni fluminis, terram etiam invisibili actum virtute ascendit. Colitur XIII Octobris. Cristes et Calistes sororum. Quae cum a fide apostatassent, per sanctam Dorotheam conversae, ad martyrii palmam pervenire meruerunt. Monasterio Eyke, Harlindis et Relindis virginum.» Vide Acta. «In Silvolde, Gerwis virginis,» de qua nondum quidquam compertum est. «Apud Coloniam Agrippinam, translatio cinerum beati Panthaleonis martyris.» Spectat ad diem natalem XXVII Julii.
[Col. 0738D] MOLANI elogium de S. Dorothea Adoniano auctius, uti et Amandinum et Vedastinum, melius apud ipsum legentur. Sequitur. «Ipso die Saturnini, Theophili et Revocati. Romae via Appia, in coemiterio ejusdem, passio sanctae Sotheris virginis. Civitate Praenestensi, sancti Garini episcopi et confessoris. Monasterio Eike, Harlindis et Relindis virginum.» Tum litteris minutioribus: «Trajecti ad Mosam, festivitas omnium pontificum Trajectensium Servatii, Monulphi, Gondulphi, Martini, Valentini, Candidi, et reliquorum.» Editiones alterae elogia contrahunt, post quae: «In territorio Lossensi, juxta villam Maes-Eike, monasterio Eike, Herlindis et Relindis virginum.» De Guarino, ut supra. «Die sexta, sancti patris Buculi, episcopi Smyrnae.» Pro Revocati, melius hic ponit Revocatae.
Apud Caesaream Cappadociae, natale sanctae Dorotheae virginis, quae primum equuleo vexata, dein palmis diu caesa, ad ultimum capite punita est. In cujus confessione quidam Theophilus scolasticus conversus, et mox equuleo idem acerrime tortus, novissime gladio caesus est. Arvernis, beati Antholiani martyris. Eodem die, sanctorum episcoporum Vedasti et Amandi, quorum et vita et mors plurimis exstitit [Col. 0735C] Notat Sollerius in autographo pro exstitit, esse existit. Diligentem auctorem! Nihil praetermittit, [Col. 0736C] hincque conjectat contortas esse autographi litteras. Conjectura nihil inanius. miraculis gloriosa. E quibus prior Adartensium, sequens vero Trajectensium rexit ecclesiam.
Conveniunt Praten., Herinien., Tornacen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., prima Belini editio, Greven., et Molan. Item Antuerp.-Max. cum suis.
[Col. 0739A]Praten. scribit Britaniis; Munerat., Britannia, caeteri ut in textu. Solus Belin. habet, civitate Augustana. Ultraject. posuit Augalii; caeteri habent Augulii; prima Belini editio, Aulei: sunt qui malint Augurii vel Atigulii: verum nomen est in laterculo. De modo scribendi martyrium satis dictum est. Complens pro explens posuere Antuerpien., Max.-Lubec. cum plerisque mediae notae codicibus. Moisetis pro Moysetis legitur in solo Tornacensi. Primus [Col. 0740A] pro primum error est in Danico. Heremo legunt omnes; rectius Molan., eremo: codicum scriptionem sequi maluimus. Solus Pratensis omisit vocem magnifice. Codices minus passim correcti, ut Antuerp.-max., etc., male habent innotuit pro innotuerat. Scripsi Sarracenorum, cum omnibus codicibus, excepto Pratensi et Molano Antuerp. et Max.-Lubec. tres voces reticent, nempe, grandi ex parte: in Munerato soloecismus est, grandi cum ex parte.
[Col. 0739A]Vix usquam clarius sanctum aliquem determinate circumscribunt Hieronymiana apographa, quam hoc die Augulum exprimant: In Brittania, Brittannis vel [Col. 0739B] Brittanniis civitate Augusta, natalis Auguli episcopi. Quod Auguria legatur in Epternacensi, facili lapsu ex Augusta corrumpi potuit. His concinit Beda: Britannis in Augusta, natale Augusti episcopi et martyris; ubi alterum librarii errorem vides in Augusti pro Auguli; de quo dubitari omnino non potest, cum Rabanus, qui quae Bedae sunt diligentissime refert, distincte legat Auguli. Bedam fere ad verbum secutus est Ado; Noster, praeter morem, non nihil de suo adjecit, sed quod non magis Augulo, quam cuilibet alteri conveniat, dum solum martyris titulum paraphrastice exposuit. Quae sit illa Britanniae Augusta, quae martyris aetas, erudite disquirit Henschenius, cui cur litem intentet Castellanus pag. 558 prorsus non video: nam sive Londino appellationem Augustae tribuat, sive Eboraco, nihil magnopere Acta adversabuntur. Sic sanctum ipsum unico versiculo alloquitur Wandalbertus:
[Col. 0740A] Moyses ex Romano parvo acceptus est, in quo his verbis celebratur: Sancti Moysetis, qui petente Mauvia Sarracenorum regina, episcopus genti illius factus [Col. 0740B] est. Ado ex monumentis ecclesiasticis elogium contexuit, quod Noster solitae suae brevitati eleganter aptavit. Quam celebre pacificum magni viri nomen sub Valente imperatore fuerit, ex Socrate, Sozomeno aliisque Scriptoribus Graecis ab Henschenio citatis, facile est colligere, atque ex iisdem eorum hallucinationem retegere, qui ex recentioribus martyrologis Moysetem hunc nostrum cum altero cognomine, sed Aethiope confuderunt, ut in Actis accurate explicatum est. Vide praeterea Tillemontium tomo VII, a pag. 593, ex quo attentius velim consideres, quam apte inter Carmeli incolas ab Alegraeo ejusque symmystis connumeretur. Caeterum toto etiam Occidente celeberrimam fuisse Moysetis memoriam, ex Martyrologiis nostris apertissime conficitur. At turpiter errat Notkerus, qui Adonis elogium describens, Moysetem in Britannias retrahit, nisi librarii socordia factum dicamus ut, omisso vel deleto Auguli nomine, alterius patria ad alterum transierit.
[Col. 0739C]MARCHIAN. incipit a proprio loci: «Elevatio corporis sanctae Rictrudis.» In reliquis purissime Usuardinus est. Vide XII Maii.
PULSANEN., post Auguli, sic prosequitur: «Item, sancti Moysetis episcopi. Eodem die, depositio beatissimi Laurentii, Sipontini episcopi.» Haec quidem recte, ut in Actis videre est; non item quae sequuntur: «In pago Malensi, sanctae Austrebertae virginis, in loco qui dicitur Pauliacus.» Prima periodi pars corrupta est, ubi pro Malensi, lege Rothomagensi. Alia id genus alibi recurrunt, dum primis vocis elementis erasis, ultima etiam quandoque depravantur; sic in praesenti, pro Malensis, existimo lectum fuisse Magensi. Vide X Februarii.
ANTUERP.-MAJ.: «In Britanniis civitate Augusta, natale sancti Augulii episcopi et martyris. Eodem die, sancti Moysetis venerabilis episcopi et confessoris. Aput Asiam provinciam, sancti Apollinaris Jerapolitanis antistitis, viri eruditissimi.» Vide [Col. 0739D] Acta.
ROSWEYD. «In Britannia,» etc., ut praecedens. «Item sancti Moysetis, qui primo quidem vitam solitariam in eremo ducens, meritis et virtutibus, ac signis, quae faciebat per illum Deus, magnifice innotuerat. Qui postmodum, petente Auvia Sarracenorum [Col. 0740C] regina, episcopus genti illius factus, fidei catholicae custodivit intemerata consortia, et gentem, cui datus fuerat episcopus, ex grandi parte ad fidem Christi convertit, sicque in pace quievit.» Ex Adone.
CENTULEN. Primo loco Augulum annuntiat verbis Adonis, ferme ut duo codices proxime citati. Deinde: «Apud Asiam minorem, sancti Apollinaris episcopi, viri eruditissimi.» Moysetis elogium mutilat, hoc modo: «Eodem die, sancti Moysetis venerabilis episcopi, qui gentem Sarasinam magna ex parte convertit.»
BRUXELLEN. pro Auguli, scribit Anguli: de reliquo annuntiatio ejus non Usuardina, sed Adoniana quoque est. Moysetis elogium ex eodem Adone, hinc interpolavit. Deinde cum aliis addit: «Apud Asiam, sancti Apollinaris, viri eruditissimi, Jerapolitanae urbis antistitis et confessoris.» Demum in fine: «Item Helenae reginae.» Diximus pridie in Auctariis natalem ejus esse XVIII Augusti.
[Col. 0740D] HAGENOYEN. Usuardinus quidem est, sed phrasim non nihil turbatiorem refert. In fine autem perperam subnectit: «Item, sanctorum martyrum Theophili, Saturnini et Revocatae.» Vide quae die praecedenti in Auctariis dicta sunt.
VICTORIN. in fine: «Apud Asiam, sancti Apollinaris [Col. 0741A] Hieropolitanae (urbis) antistitis, viri eruditissimi. Eodem die, sanctae Austrebertae virginis et sancti Theodori martyris,» haud dubie Heracleensis, unius e quatuor megalo-martyribus, de quo in Actis.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT. inter Moysetem et Augulum, Moysen alium abbatem interserit, eum, opinor, qui in Aegypto cum sex sociis martyrium consummavit. Hunc recentiores martyrologi Scythopoli in Aegypto perperam ascripserunt, cum ex Vitis Patrum, variis locis ab Henschenio hic a pag. 46 recitatis, non Scythopoli, quae Palaestinae secundae metropolis est, sed in Schiti solitudine a grassatoribus barbaris, cum sex fratribus interemptus sit. Vide plura ex Cassiano, Sozomeno et aliis apud Henschenium collecta.
CAMBERIEN. monasterii S. Mariae Conventualium: «Monasterio Altimlarenci [ vult dicere Altovillariensi] adventus sanctae Helenae imperatricis.» De eo agetur XVIII Augusti.
[Col. 0741B] REGIN. SUEC., sub num. 130: «Eodem die sanctae Austrebertae virginis et sancti Theodori martyris.» Vide supra.
VATICAN., num 5949: «In Gallia, sanctae Austrebertae virginis.» Jam dixi spectare ad X.
Editio LUBECO-COL., in prima annuntiatione fere pura, ad secundam, post magnifice innotuit, haec subjungit: «Postquam vero gentem Sarracenorum, cui episcopus fuerat factus, ad fidem Christi convertisset, ad eremum rediit, et ibi cum sex eremitis a barbaris occisus est.» Quae hic confusa sunt, in Actis explicantur. Sequitur: «Apud Asiae provinciam, sancti Apollinaris, Jerapolitanae urbis episcopi et confessoris, viri eruditissimi. Eodem die, sancti Rechardi regis, patris sanctae Walburgae virginis, qui omnia quae habuit propter Christum dimisit et longissimam peregrinationem sumpsit, tandem feliciter obiit.»
Altera BELINI editio. In fine: «Eodem die, sanctae [Col. 0741C] Helenae corporis adventus, ad monasterium Altovillare, [Col. 0742A] quae mater Constantini imperatoris existens, ad hoc religiose vivendo, pervenire meruit, ut sacratissimae crucis Domini nostri Jesu Christi fieret inventrix.» Vide dicta superius.
GREVEN.: «Item Anatholi, Ammonis, Statiani, Lucii,» ex Hieronym. «In Anglia, Odonis episcopi et confessoris. Ibidem, Guillermi episcopi et confessoris.» Vide de utroque indicem Praetermissorum. De Apollinare et Richardo, fere ut editio LUBECO-COL. Additur: «Amancii episcopi confessoris. Frindrudis virginis. Apolonii senatoris martyris, patris sanctae Apoloniae.» De his tribus vide etiam citatum indicem, et de ultimo speciatim in eodem indice IX hujus.
MOLAN.: «Binchii, Amoluvini episcopi et abbatis Lobiensis.» De Helena Belinum descripsit. In fine, minori charactere: «Eodem die, Richardi regis, patris sanctae Walburgis, qui propter Christum longissimam peregrinationem subiit.» In aliis editionibus, sic incipit: «Cominii, natale sancti Chrysolii, [Col. 0742B] qui huc venit a Marcello papa ad praedicandum missus.» Ubi notandum, quod recte hoc die collocetur, qui in prima editione postridie ponitur, cum hac clausula, «qui Dionysio notus huc venit.» Sequitur: «Binchii ex Laubiis, beati Amolvini, episcopi et confessoris. In Anglia, sancti Odonis, episcopi et confessoris. Die septima, sancti Parthenii, episcopi Lampsaceni: et sancti Lucae, in Storio Graeciae. Marcianis, elevatio corporis sanctae Rictrudis.» De Helena dictum est. Postea minutioribus litteris: «Apud Phrygiam, natalis beati numerosique martyrii, pariter ab universa urbe quadam Christianorum civium suscepti. Hujus auctor et dux exstitit, vir pietate et religione clarus, Adauctus nomine: cujus in confessione Christi constantiam, omnis populus sequens, cum mulieribus viri, cum pueris senes, cum civibus civitas, injecto igne concremantur, ita ut nullus penitus ex illa urbe, etiam cum optio daretur, abscederet. Eodem die, civitate Lucensi, [Col. 0742C] Richardi, regis, etc.,» ut supra.
In Britanniis civitate Augusta, natalis beati Auguli episcopi, qui cursum temporis per martyrium explens, aeterna meruit suscipere praemia. Item, sancti Moysetis episcopi. Hic primum in heremo vitam solitariam ducens, signis ac virtutibus magnifice [Col. 0739] Solus Pratensis, observat Sollerius, omisit vocem magnifice. Observationis falsae culpam aut in Castellanum [Col. 0740A] confero, aut in eum, qui primus jussu Bollandi codicem exscripsit. BOUILLART. innotuerat, post vero gentem Sarracenorum, cui episcopus fuerat factus, grandi ex parte ad fidem Christi convertit, sicque gloriosus meritis quievit in pace.
Ex Tornacen., Pulsanen., Albergen., Danic., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0741D]Reliqui in textu Dionisii, et Emiliani juxta Tornacen., Pulsanen., Munerat., etc. Albergen., Danic. et Greven. pejus scribunt Dyonisii: recte Molan., Dionysii et Aemiliani. In Pulsanen. sphalma est Juliani. Nomen martyris Alexandrinae octodecim ferme modis in Actis deformatum est. Greven. legit Coyntae; Molan., Cointhae; Tornacen., Conitae; Pulsanen., Chontae; Munerat., Corinthae; praetuli lectionem Cointae cum Albergen. et Danic., quod Rom. parvi lectio sit, et proximius ad Quintae Latine accedat; quidquid aliter scripserit Ado: selige quod magis placet. De voce ydola, alibi dictum satis. Munerat. male ponit correctam, pro correptam. Pulsanen. sensum mutilat scribens execrasset, pro execrans recusaret, et vincula pedibus ejus innectentes omittens. Error Danic. in discerserunt, supposito p correctus est.
Difficultas est circa positionem Salomonis, in qua [Col. 0742D] pauci codices ab omnibus aliis differunt. Et inter puriores quidem Marchianen. legit: In provincia Lusitana, civitate Corduba; brevius Rosweyd. In provincia Lusitania, sancti, etc. His fere subscribit codex Praten. dum ponit: In provincia Lusitaniae, civitate Corduba. Atque hoc modo scripsisse Usuardum existimavit Castellanus. Cum vero objicerem inepte, tribui Cordubam, regum Saracenorum sedem, regioni ab ea tam dissitae, respondit disparatorum connexionem non aliud probare, quam quod Usuardus imperitus Geographus fuerit. Mihi vero non suadetur auctorem ita impegisse circa provincias, quas oculis ferme suis lustraverat: censeoque proinde priora ea verba ad Usuardum non pertinere, atque adeo codices illos, a caeteris in eo discrepantes, inter puros connumerari non posse. Est praeterea in Pratensi augmentum aliud, de quo in Auctariis agemus.
[Col. 0743A]Trium horum Armenorum martyrum praecipua, et distinctior notitia sumitur ex solis apographis Hieronymianis, quae saltem patriam exprimunt, a Romano parvo praeteritam. Illa legunt: In Armenia minore, natalis Dionisii, Emiliani, Sebastiani. Istud, sola nomina refert: Sanctorum Dionysii, Aemiliani, Sebastiani. Ado priorem fontem consuluit, eamque annuntiationem formavit, quae ab Usuardo et Notkero fere ad apicem descripta est. An praeter nomina et provinciam, eorum certamine (nam martyres censentur) nobilitatam, de iis quidquam compertum sit, ex Bollando in Actis intelliges. Inspice etiam notationem Florentinii, qua Bollandi opinionem magis confirmat, inter caetera solerter advertens, Acta sancti Aemiliani mss. quae penes se habuit, corrupta in aliquibus ita esse, ut vix sensus percipiatur; imo, quod oculatissimum Bollandum aufugit, eadem, mutatis dumtaxat nominibus, continere, quae apud Petrum de Natalibus in vita sancti Pantaleonis martyris prostant, et quod majus est, iisdem pene verbis, ac [Col. 0743B] illam construi. Haec ille: quae an sufficiant, ut Jacobilli Acta ex opere nostro auferantur, in supplemento videbitur. In Wandalberti versiculo defuit locus Sebastiano: sic canit:
Cointam vel Quintam, fidelem mulierem, ex Rufino acceptam ego quidem non dubito. Sic de ea primus loquitur auctor Romani parvi: Alexandriae, sanctae Cointae martyris. Adonis encomium ex laudati Rufini verbis ferme contextum Notkerus integrum descripsit, Noster vix quidquam immutatum reddidit. Jam supra ad XXXI Januarii, dum de sene Metra ageremus, celebrem Dionysii Alexandrini epistolam citavimus, ex qua eadem Cointa hoc die, sequenti Apollonia desumptae sunt. Vide indicatum ibi Ruinartii locum, vel potius fontem ipsum apud Rufinum lib. VI, cap. 31. Alia est aliorum Eusebii interpretatio, unde et varie apud Bollandum Cointae martyrum explicatur. An autem virginis titulus ei ascribi possit, incertum relinquitur. Salomon martyr Cordubensis a solo Usuardo refertur, nimirum quod recentiorem Arabicae illius persecutionis haberet memoriam; neque enim Salomonem alium Cordubae pro [Col. 0744B] fide passum novimus. Ab aliis et a Romano hodierno ponitur 13 Martii cum Ruderico presbytero, ut in Actis videre est. Caetera, quae huc spectare possunt, in Variantibus dicta sunt.
[Col. 0743B]PRATEN., praeter inserta verba, de quibus in Variantibus egimus, addit in fine: «Viriduno, sancti Pauli episcopi et confessoris.» De eodem agunt plures alii codices Usuardini, sed modo tam diverso, ut additamentum esse apertissime pateat.
HERINIEN., post textum purum et integrum, agit de eodem Paulo, sed hac phrasi: «Virduni, beati Pauli episcopi et monachi, ipsius ecclesiae restauratoris et rectoris.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVAN. et EDIT. ULTRAJ-BELG. sola voce a priori distinguuntur, nempe quod post rectoris, adjiciant epitheton praecipui.
[Col. 0743C] MARCHIAN. et ROSWEYD. sic habent, ut in Variantibus diximus, omni alio additamento carentes, ita ut puris proximi sint.
ANTUERP.-MAJ. in martyribus Armenis et in Cointa (quam Conidam vocat) fere genuinus est; de Salomone tacet.
CENTULEN., in prima annuntiatione Usuardinus, sic prosequitur: «Sanctae Chointae virginis et martyris. Virdunis, sancti Pauli episcopi et confessoris. Civitate Concordia [ pro Corduba], sancti Salomonis martyris.»
ANTUERP., MAX.-LUBEC. et UGHELLIAN., relato textu puro, subdunt: «Romae, Pauli episcopi, Luci et Cyriaci.» De qua trium sanctorum conjunctione, vide Bollandum et Castellanum hic, nimis quam saepe infra repetitur.
BRUXELLEN., solito purior, post discerpserunt, interjicit: «In Hispania, civitate,» etc. In fine, «Romae, [Col. 0743D] sancti Pauli episcopi et confessoris. Et sanctorum Lucii et Ciriaci.»
HAGENOYEN. ex Cointa Torritam facit, caetera puritati proximus. In fine autem: «Brixiae [ an non Papiae?], Ivencii episcopi et confessoris. Romae, sancti Pauli episcopi, Lucii et Cyriaci martyrum.» Vide Scriptores de quibus supra diximus.
BELINI prima editio, Coytae scribit; altera, Corinthae. In reliquis eadem addit, quae Antuerp. et Max.-Lubecana.
AQUICINCT. «Romae, Pauli episcopi, Lucii et Cyriaci.» Eadem ubique phrasis ab altero in alterum transmissa.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ. incipit: «Pauli episcopi et martyris. Mengoldi, militis martyris. Sanctae Henelae reginae, matris Constantini imp.» Tum: «Dionysii, etc.» De Cointa et Salomone, nihil.
Codex 3 BIGOTIAN. sign. D. 9: «Eodem die [Col. 0744B] sancti Cuthmanni. Nomen» ab aliis aliter scribitur.
Codex D. LE MARE, nota C, qui fuit Franciscan.: «Romae, Pauli episcopi, Lucii, Cyriaci.»
VATICAN. 5949 solum adjicit: «Romae, sancti Pauli episcopi,» ut habent apographa Hieronym.
ALTEMPS.: «territorio Dolensi, sancti Jacuti confessoris.» De quo vide Praetermissos hoc die. «Monasterio Fiscanni, sancti Geuthmanni, Lemovicensis episcopi et confessoris.» In Missali Gemeticensi pervetusto, dicitur Cutmanni confessoris. Et sic fere supra legit codex Bigotianus.
[Col. 0744C] STROZZ. et MEDIC: «Item Romae, sanctorum martyrum Paulini episcopi, Lucii et Cyriaci. Item, sancti Eventii vel Inventii episcopi et confessoris. Et sanctae Helenae virginis.» Paulinum hunc, aliorum Paulum esse, satis constat. Quae sit Helena virgo, nescio.
Editio LUBECO-COL., nusquam Usuardo similior, in fine solum addit martyres, de quibus supra; nempe: «Romae, sanctorum Pauli episcopi, Lucii et Ciriaci martyrum.»
GREVEN. eosdem annuntiat et eodem modo. Tum: «Item, Julii papae, quem Ado et Usuardus ponunt pridie Idus Aprilis. Eudoaldi, episcopi Lugdunensis et confessoris.» Est verosimiliter Chagnoaldus Laudunensis, de quo VI Septembris. «Pauli Virdunensis episcopi et restauratoris praecipui. Thyadghermi, episcopi secundi Halverstadensis et confessoris, in Werdena quiescentis.» Vide Bollandum in indice [Col. 0744D] Praetermissorum. «Iventii, episcopi Papiensis et confessoris. Chunibaldi confessoris. Mengoldi militis. Gislarii presbyteri.» De hoc et Chunibaldo, vide citatum indicem. «Helenae Christianissimae reginae translatio.» Et hujus et vitae historia dabitur XVIII Augusti.
MOLAN.: «Romae, Pauli episcopi, Lucii et Ciriaci. Ipso die, depositio sancti Pauli episcopi Virdunensis,» etc. «Item Hoii, natalis beati Mengoldi, gloriosi martyris. Natale sancti Chrysolii, qui Dionysio notus huc venit, a Marcello papa ad praedicandum missus.» Sed haec postrema in aliis editionibus correcta et ad praecedentem diem melius revocata. In his porro ita habet: «Eodem die, natale sancti Nicetii episcopi Bisuntini et confessoris, praeclarae sanctitatis viri. Ipso die, depositio sancti Pauli, etc. Die octava, sancti megalomartyris Theodori ducis exercitus,» de quo nos pridie. «Romae, Pauli.» etc. Demum [Col. 0745A] charactere minori: «In Bithynia, beati Eugenii, et Mariae filiae, de quibus Metaphrastes.» Rejiciuntur [Col. 0746A] a Bollando ad XVII Julii: quia eo die Venetias translati.
Apud Armeniam minorem, natalis sanctorum Dionisii, Emiliani et Sebastiani. Eodem die Alexandriae, sanctae Cointae martyris, hanc pagani correptam ad idola perducentes, adorare cogebant, quod cum illa execrans recusaret, vincula pedibus ejus innectentes, et per plateas totius civitatis eam trahentes, horrendo supplicio discerpserunt. [ Bouillart.: [Col. 0741] Eam de Usuardo Sollerius habet opinionem, ut in geographiae leges peccasse noluerit; hincque Lusitaniam scriptam ab illo fuisse negat, quod in ea [Col. 0742C] Cordubam collocarit. An memoria lapsus fuerit Usuardus nescio. Certe lapsa est manus. BOUILLART. In provincia Lusitania, civitate Corduba, sancti Salomonis martyris. Et charactere cursivo: Viriduno, sancti Pauli episcopi et confessoris.] Civitate Corduba, sancti Salomonis martyris.
Textum purum referunt soli codices Praten., Herinien, Tornacen., Munerat., Greven. et Molan. Plerique alii codices in eo potissimum excedunt, [Col. 0746A] quod, sive ex Pratensi, sive aliunde, textui adjiciant sanctum Ansbertum Rothomagensem episcopum, ut brevi ex Auctariis cognosces.
[Col. 0745B]Verum virginis nomen Apollonia est, non Appolonia, ut Muneratus, nec Apolonia, ut Grevenus. Pro vivam se eam, posuit Herinien. vivam eam se: Greven. et Molan. eam se vivam; ubique recte, et cum Adone, quem postremi ambo pressius etiam secuti hic sunt in interpositione vocis ageret, legentes, paululum quid ageret, intra semetipsam, etc. Ultro fateor id ad claritatem conferre, verum codices omnes tum mss., tum excusi, ei lectioni plane repugnant. Pejus habet Munerat. paululum quidem: et exilivit pro prosilivit. Suevo diserte exprimunt codices passim, non Sueno, ut vult Castellanus. Sievo in Tornacen. Sieno in Munerat. Suevi in Greveno, rejicienda sunt, uti et Avinionis pro Ammonis apud praefatum Munerat. Alias Suevo, vel Sueno inflexiones vide in Actis, ubi locum ignotum esse comperies.
[Col. 0746B] In ecgrapho nostro Pratensi ad calcem apponitur Fontenella, sancti Ansberti episcopi et confessoris. Sed cum ea verba a Sirmondo lineola subducta sint, noteturque illa ipsa in codice B, esse in textu, et ab eadem manu, signum est praetenso autographo adjecta fuisse; atque adeo codicem illum inter puros servandum putavi. Potuit praefata annuntiatio ex aliquo Hieronymiano accipi, praesertim ex Lucensi, qui fuit olim sancti Wandregisili, ubi ejus positio recte signatur: In Alto-monte super Sambre. At quisquis codicem illum auxit, aliter annuntiationem formavit, et inde in alios codices transiit, non ubique uniformiter expressa, ut ex Auctariis patebit.
[Col. 0745B]Haec est admiranda illa Apollonia, provectae aetatis [Col. 0745C] virgo, et martyr inclyta, quam die proxime praecedenti, ex citato ibi Rufini loco cum Metra, seu Metrano et Cointa, seu Quinta acceptam diximus, inde primum extracta ab auctore Romani parvi: Alexandriae, Apolloniae virginis; selecto, opinor, pro ejus arbitrio, hoc die; ad quem Ado rursus elogium ex laudati Rufini versione contexuit, a Notkero integre descriptum, a Nostro modicissime imminutum. Et in hac quidem martyrologorum serie celebratur Apollonia, quae apud Hieronymianos codices, Bedam, Florum, Rabanum, et Wandalbertum ignota est. Cur Sanctae hujus martyrium sub Decio collocet Baronius, aeque ac praecedentia Metrae et Cointae, haud satis queo conjicere, cum furentis populi in Christianos rabie, superstite adhuc Philippo, haec contigisse planissime constet ex laudata jam saepius Dionysii Alexandrini ad Fabium Antiochenum epistola. Nos passionis causam et tempus assignavimus in Tractatu nostro de patriarchis Alexandrinis num. 164, quae fusius explicantur a Tillemontio tomo III, a pag. 293. [Col. 0745D] Utrum praeter haec admitti possint Acta alia subinde conficta; porro an secunda aliqua Apollonia recte ad Juliani tempora revocetur, vide apud Bollandum, et hic infra in Auctariis Greveni.
[Col. 0746B] In apographo Hieronymiano Lucensi perperam [Col. 0746C] divisa sunt Ammonis et Alexandri nomina, per interpositionem citatae superius annuntiationis, sancti Asberti, pro Ansberti, episcopi. Reliqua utrumque conjunctum servant, Sueno, vel Suevo apud Cyprum. Locum certaminis negligit Epternacense, socios anonymos XX adjiciens. Tu hos aliosque a recentioribus confusos, ad classes suas in Actis reductos invenies, et nonnulla etiam in Florentini notatione satis accurate observata. Nobis certum est Usuardum ex aliquo Hieronymiano codice annuntiationem suam desumpsisse, in quo verosimiliter sic reperit, quemadmodum in textu legimus; nisi quod forte de suo alteram alteri anteposuerit. Rabanus ex eodem fonte sua descripsit; ex hoc Notkerus, et hi ambo diserte cum Usuardo legunt Suevo, editore ad marginem per asteriscum indicante Soli, ut forte alibi repererat, unde et verosimiliter in Romanum hodiernum ea positio derivata est. De solo Ammone agit Wandalbertus, at cum tres synonymi hoc ipso die apud Hieronymianos recolantur, quem proprie [Col. 0746D] velit, aliis determinandum relinquo. Sic habet:
MARCHIAN., purus in textu, subdit: «Ipso die, sancti Ansberti Magnensis episcopi.» Exesis, opinor, primis litteris, imperitus librarius ex magensis, quae est postrema pars Rothomagensis, efformaverit magnensis. Non video id aliter posse intelligi.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. adjiciunt: «Fontinellae monasterio, sancti Ansberti archiepiscopi Rothomagensis et confessoris.»
PULSANEN. incipit: «Apud Canusium civitatem Apuliae, depositio beati Sabini episcopi et confessoris.» Apolloniam refert absque elogio. Tum: «Apud Cyprum, sanctorum Ammonis et Alexandri. Eodem [Col. 0746D] die, beati Ansberti Rotomagensis ecclesiae archiepiscopi.»
ANTUERP.-MAJ.: «Alexandriae, sanctae Apolloniae virginis et martyris.» Desunt textus reliqua, quibus substituuntur: «Apud Pontum provinciam, sancti Athenodori episcopi, fratris beati Gregorii, qui Theologus cognominatus est. Fontanellae monasterio transitus beati Ansberti episcopi.» Omittit quae alii clarius explicant, «Rothomagensis ecclesiae, etc.»
ROSWEYD., in prima satis purus, addit: «In Blandinio, sancti Ansberti episcopi et confessoris. Apud [Col. 0747A] Cyprum, Alexandri martyris et Ammonis confessoris.» Titulus martyris aeque quadrat utrique.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVAN. et edit. ULTRAJ.-BELG. textui puro adjungunt: «Eodem die apud monasterium Fontinellae, natale sancti Ansberti Rothomagensis episcopi et confessoris.» ALBERG. et DANIC. agunt de «Paulo Virdunensi,» etc.
CENTULEN. Deest Apolloniae elogium. Tum: «In Ponto civitate Gneocaesarea, sancti Athenodori episcopi, fratris beati Gregorii. Civitate Rothomago, sancti Ansberti archiepiscopi et confessoris.»
BRUXELL. incipit: «Commemoratio beatae et semper virginis Mariae.» (Octavam Purificationis, ni fallor, indicat.) In Apollonia modice interpolatus est. «Apud Cyprum,» etc., ut Pulsanensis. Sequitur: «Eodem die, translatio sancti Ansberti, Rothomagensis archiepiscopi et confessoris, qui in monasterio Altimontensi fuerat exsilio relegatus, et apud Fontanellam sepultus, et inde postea in Blandinium [Col. 0747B] hac die translatus. Apud Virdunum,» etc. Vide supra.
HAGENOY. elogio Apolloniae addit: «Et ipsam solent invocare, dolorem dentium sustinentes.» In fine: «Item Fontinellae monasterio, sancti Ansberti archiepiscopi Rothomagensis depositio. Apud Virdunum, etc. In Bavaria, Altonis confessoris.» Qui fuit abbas in Altenmunster.
AQUICINCT.: «Ipso die, sancti Ansberti Rothomagensis archiepiscopi.»
VICTORIN. et REG. SUEC., sub num. 130: «Apud Pontum provinciam, sancti Athenodori episcopi. Canusia civitate, sancti Savini episcopi.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Apolloniae virginis et martyris, cum multis aliis: Dionysii episcopi Alexandrini, exhortatoris praedictorum martyrum.» Vide observationes.
VATICAN., sub num. 5949, charact. Longobard., quod fuit olim Beneventanum, saepe jam superius citatum, primo loco habet: «Natalis sancti Sabini, [Col. 0747C] Canosini episcopi et confessoris.»
UGHELLIAN.: «Fontenellae monasterio, sancti Ansberti, episcopi Rothomagensis et confessoris.»
STROZZ. et MEDIC.: «In Oriente, [ quid ni in Meridie?] sancti Savini episcopi. In Fontanellae monasterio, [Col. 0748A] sancti Ansberti, episcopi Rothomagensis et confessoris.»
Editio LUBECO-COL. de Ansberto, Paulo Virdunensi, et Athenodoro, scripsit ut supra. In fine: «Ipso die, beati Altonis confessoris.»
BELIN. in utraque editione pro Ansberti scribit Amsuberti. Prior habet: «Suevo apud Aegyptum,» de quo vide Acta.
GREVEN.: «Octava Purificationis beatae Mariae. Ammonis, Thomae et aliorum XXXVII. Item Emiliani.» Confusa hic nomina ex Hieronym. «Monasterio Fontanellae, sancti Ansberti, episcopi Rothomagensis, cui cum puella nobilis nomine Angadrisina desponsata fuisset, et utrique caelibatus magis placeret, illa oratione impetravit, ut turpissima et leprosa efficeretur. Sed post a beato Audoeno Rothomagensi archiepiscopo, Christo consecrata, pristinae pulchritudini est reddita. Ansbertus vero, sub sancto Wandragisilo, abbate Fontanellae, monachus primum, [Col. 0748B] deinde abbas factus: postremo, beato Audoeno in episcopatu digne succedens, in pace quievit. In Britannia, Teylliani confessoris. In Hibernia, Trovani episcopi et confessoris. Apud Pontum provinciam, beati Athenodori, episcopi et confessoris, fratris beati Gregorii Niceni. Altonis, confessoris. In Hibernia, Tarabatae virginis.» Hactenus ambae editiones, MDXV et MDXXI, sed postrema adjicit sequentia, plane apocrypha: «Eodem die, sanctae Apoloniae alterius, virginis et martyris, quam Julianus Caesar pro fide Christi, primum fecit virgis caedi, deinde in equuleo suspensam, vivam jussit excoriari, ac de carnibus ejus particulas scindi: ad ultimum post dentium atrocem evulsionem, gladio transverberatam, Christi martyrem fecit.» Vide Bollandum et Castellanum hic.
MOLAN. prima edit.: «Fontanellae monasterio, sancti Ansberti archiepiscopi sanctae Galliarum sedis Rothomagensis.» In aliis sic habet: «Gandavi in Blandinio, ex Fontanellae monasterio, sancti Ansberti, [Col. 0748C] sanctae Galliarum sedis archiepiscopi. In Hoyo, sancti Maingoldi, ducis et martyris, regis Hugonis Anglorum filii;» quem in prima editione melius pridie posuit. «Die nona, sancti martyris Nicephori.» Est is qui Sapricio palmam praeripuit.
Apud Alexandriam, passio sanctae Apolloniae virginis, cui persecutores, omnes primum dentes excusserunt. Deinde cum minarentur vivam se eam incensures, nisi cum eis impia verba proferret, illa paululum quid intra semetipsam deliberans, repente se e manibus impiorum prorupit, et in ignem, quem paraverant, prosilivit. Suevo apud Cyprum, sanctorum Ammonis et Alexandri. [Addit Bouillart., cursivo charactere: Fontenella, sancti Ansberti episcopi et confessoris.]
Scribendum erat Irenaei et Hyacinthi, ut correxit Molan. Sed cum nulli codices ita legerent, putavi servandam scrupulosius medii aevi lectionem. Munerat. pro Zotici, male posuit Zonei. Item Hyrenei, quod etiam habent Ant. et Max.-Lubec. In Praten. pro Jacincti est Jacinti. Amancii pro Amantii communis multorum codicum error est. Soteris scribit Marchian., cujus lectio praeferenda esset, nisi codices [Col. 0748D] omnes repugnarent. Solus Pratensis habet Casinum, recte opinor, sed reliqui omnes, ut in textu; qui etiam concordant in Scolasticae, licet Molanus correxerit Scholasticae. Rothomagensi est fere omnium, excepto Pratensi, qui etiam legit Austrobertae cum Marchianensi et Greveno; reliqui, ut in textu: solus Molanus scribit Austreberthae.
[Col. 0747D]Ex quatuor primis martyribus aliqui cum Sotere aut Soteride in apographis Hieronym. conjuncti, a [Col. 0748D] Beda discernuntur; ubi clarius et exactius expressa quatuor nomina. Romanum parvum forte in orthographia [Col. 0749A] a Rosweydo correctum (ut in Beda verosimiliter fecere Henschenius et Paperbrochius) etiam accurate scribit, quemadmodum et Ado, cui procul dubio ad elogium materia defuit. Meminit idem Romanum parvum Soteris, positione non expressa, nisi quis copulativam et ad priores Romanos martyres putet astringendam. Aliter sane Romani parvi textum accepit Ado, qui, Graeca fortasse nominis origine deceptus, Soteridem primus in Orientem transtulit, atque in eo Nostrum sequacem habuit. Non item Notkerum, inquit Castellanus, qui Rabanum imitari maluit, et antiquiores; forte advertens, verosimilius in Italia mortuam, quae sancti Ambrosii consanguinea fuit. Non potuit Antiquiores alios intelligere, praeter Hieronymi apographa; at enim diligentiam hic suam desiderari passus est, vir de caetero accuratus, cum Notkerus (sive unam sive geminam Soterem fecerit) ipsissima Adonis verba hoc die ad apicem referat. Hoc Castellanum fallere potuit, quod annuntiationem Notkeri legerit VIII Idus seu VI hujus, his verbis [Col. 0749B] conceptam: Romae via Appia, in ejusdem coemiterio, passio sanctae Sotheris virginis et martyris. Quae omnia, excepta ultima voce, ex Rabano accepta ultro fatemur, ut nos ipso die ex Greveno diximus. Rursus Sotheris sacratissima virgo apud Adonem et Notkerum refertur XII Maii, ut ibi indicabimus. Dubitat hoc loco Florentinius, virone an mulieri aptandum sit Soteris nomen: item utrum bis eadem virgo annuntietur, ut de Agnete factum vidimus: sed haec alterius et disquisitionis et loci sunt. Laudatiunculam, [Col. 0750A] quam ei Ado concinnavit, Noster descripsit. Ne hic diutius immorer, videatur Bollandi commentarius, in quo ex Ambrosio adducuntur quae ad veram virginis laudem spectare possunt, aliaque ad ejus cultum pertinentia. Ruinartius in Selectis, pag. 405, sancti Ambrosii loca etiam producit. Castellanus in notis breviter collegit, quae curiosiora sunt, pag. 600 et 601. Tillemontius autem cum Pancratio conjunxit tomo V, a pag. 259.
Sequitur, Militum decem, qui in Romano parvo, Adone, Nostro et Notkero, nudis solum nominibus referuntur. Scholastica a Nostro adjecta est, quam ampliori encomio Rabanus et ex eo Notkerus exornant. Sed quid de Austreberta, soli Nostro nominata? Dicam ingenue, non immerito me dubitare, utrum ab Usuardo ipso fuerit posita, idque adeo, quod ejus non meminerint codices duo, mihi certe aestimatissimi Heriniensis et Tornacensis, non soliti hactenus praetermittere, quod Usuardi genuinum est, praesertim in sanctis Francicis, sic ut conjectari nullo modo [Col. 0750B] possim quid scriptores movisset ad reticendam sanctam alias notissimam, si in Usuardi autographo fuisset expressa. Servanda nihilominus fuit in textu, ne ex arbitrio meo potius, quam ex aliorum codicum auctoritate, Usuardi simplicitatem videar definire. Quid versibus suis indicet Wandalbertus, dicat alius interpres:
Jam dixi HERINIEN. et TORNAC. Austrebertae non meminisse. Consentit et his PULSAN., in eo singularis quod ordinem martyrum Romanorum interturbet, et pro Amantii scribat Amarini. Tum sic: «Item Romae, sanctae Sotheris virginis.»
ANTUERPIEN.-MAX., LOVANIEN., LEYDEN-BELG. et editio ULTRAJ.-BELG. in eo solum a puritate deficiunt, [Col. 0749C] quod primo loco Scholasticam annuntient, atque in fine pro Austrebertae ponant Austrebergae, quod et in nonnullis aliis codicibus legitur. In Belgica editione deest nomen unius ex quatuor primis martyribus.
ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERG. et DANIC. Etiam primum locum Scholasticae tribuunt, sed Usuardino textui haec superaddunt: «Hujus animam de corpore egressam, vidit sanctus Benedictus in columbae specie, coeli secreta penetrare. Qui tantae ejus gloriae congaudens, Deo gratias reddidit, ejusque obitum fratribus denuntiavit. Quos etiam protinus misit, ut ejus corpus ad monasterium deferrent, et in sepulcro, quod sibi praeparaverat, collocarent; ut quorum mens una semper in Deo fuerat, eorum quoque corpora nec sepultura separaret.» An ea conjunctio duret, alibi controvertitur.
CENTULEN. textui nonnihil abbreviato, subjungit in fine: «Sanctonas, sancti Trojani episcopi et [Col. 0749D] confessoris,» quae verba ANTUERP.-MAJ. etiam posuit, sed inter Scholasticam et Austrebertam. Caeterum spectat Trojanus iste ad XXX Novembris.
BRUXELL. elogium Scholasticae ex ULTRAJ., etc., hic relatum, ex parte mutilat, post «secreta penetrare,» sic legens: «Quo viso, ipse corpus sororis defunctae fecit ad suum monasterium deferri, et in sepulcro quod sibi ipsi praeparaverat, sepeliri. Et illud postea Cynomannis translatum est.» Sequitur de Soteride, omissis martyribus Romanis. Tum de X militibus. Post Rothomagensi, haec inserit: «In loco qui vocatur Pauliacus. Eodem die apud Nivellam, elevatio sanctae Gertrudis virginis.» Demum manu Belgica recentiori: «Item in valle, quae dicitur ad stabulas Rodis, beati Guillermi confessoris. Qui ex comite Pictaviae ac duce Aquitaniae ferocissimo factus est strenuissimae vitae eremita solidissimus, ac miraculorum patrator validissimus.» Vide haec in Actis diligentissime et exactissime discussa.
[Col. 0750B] HAGENOYEN. plura de Scholastica admiscet non adeo probata. Sic loquitur post sancti Benedicti abbatis: «Haec rectrix erat multarum sanctarum virginum sanctimonialium. Quae quodam die, cum sanctus Benedictus ad eam visitandi gratia [venisset], et mox recedere vellet, pluviam a Deo cum tonitruis obtinuit, et sic illum [ille] cum ea invitus [Col. 0750C] pernoctavit. Hujus animam in brevi postea de corpore egressam, vidit Benedictus frater ejus in columbae,» etc.
VICTORIN. pro Amantii, scribit Amarii. In fine ut CENTUL. de sancto Trojano.
ALTEMPS., in Anglia auctus: «Ipso die, sanctae Vivinnae abbatissae.»
STROZZ. et MEDIC. primo loco: «In partibus Tusciae, loco qui dicitur Pauliacus, transitus sancti Guilielmi, eremitae et confessoris, magnae sanctitatis et gloriosi miraculis viri.»
Codex MONTIS SANCTI. «Sanctonis civitate, depositio sancti Trojani episcopi, et Boldegundis abbatissae.»
Editio LUBECO-COL. Scholasticam primo loco refert, ut ULTRAJ., etc. Sequitur: «Eodem die, sancti Guilhelmi confessoris. Hic prius dux fuit Aquitaniorum et ultra modum flagitiosus, sed postea divino nutu compunctus, abbrenuntiavit saeculo, monachalem [Col. 0750D] habitum assumens, factus est servus servorum Dei. Hic centies per noctem et diem genua flectebat, transiens de activa ad contemplativam vitam. Etiam ad tantam perfectionem pervenit, ut spiritu prophetiae fulgeret. Qui postmodum firmatus corpore, et sanguine Christi participatus migravit ad Dominum.» Deinde in textu admistum, quod Soteris sub Diocletiano Augusto sit passa. «Sanctonas, S. Trajani episcopi et confessoris.»
BELIN. in secunda editione paulo correctior est; in utraque primo loco annuntiat: «Natale sancti Guillelmi confessoris, ordinis eremitarum sancti Augustini.» Videantur Acta.
GREVEN.: «Apud Sanctonas, Troani episcopi et confessoris. Elevatio sanctae Gertrudis virginis. Guilelmi comitis Pictaviensis et confessoris. Qui cum se flagitiis primo totum dedisset, et schismati Petri Leonis faveret, a beato Bernardo terrifice correptus, tandem ad cor rediit; ferreamque loricam ad carnem [Col. 0751A] induens, austeram vitam duxit, ac sui nominis ordinem initians, quievit in pace.» Ubique confusio ab Henschenio erudite sublata.
MOLAN. in Guillelmo Belinum descripsit. Dein: «In Campania, natale sancti Sylviani episcopi et confessoris.» Ista scribit Rabanus: Hieronym. et Notkerus Silvanum nominant. Sequitur: «Et Baldegundis abbatissae,» quam aliqui in virum transformarunt. Editiones aliae incipiunt: «In stabulo Rodis, natale sancti Guilielmi,» etc., ut prior. Deinde: «Arvernis, depositio sancti Sigonis, ejusdem [Col. 0752A] civitatis praeclarae sanctitatis episcopi, et confessoris, tempore Clotarii regis. Die decima, sancti martyris Charalampi.» De Silviano et Baldegunde ut supra. Denique litteris minutioribus: «Dordraci, sanctae Surae virginis et martyris commemoratio, sub nomine Soteris, quod Latine interpretatur salvatrix. » Videatur Bollandus hac die. Certe non satis evincit Castellanus, Suram hanc seu «Zuwardam» Dordracenam cum Soteride Romana, vel Orientali confundendam.
Romae, natalis sanctorum martyrum Zotici, Hirenei, Jacincti, et Amantii. In Oriente, sanctae Sotheris virginis, quae graviter et diutissime alapis caesa, cum caetera quoque poenarum genera vicisset, gladio martyrium consummavit. Item Romae via Lavicana, militum decem. [Col. 0747C] Ut locus esset Austrebertae in ultimo versu is ab [Col. 0747D] Usuardo deletus fuit totus, et paulo minutioribus litteris scripta haec, sororis S. Benedicti abbatis. Deerat primo exemplo S. Austreberta. Suos codices debuit sequi Sollerius: aut si Pratensis visus est hoc loco potior, potior ubique videri debuit, cum hujus additamenti eadem, ac caeterorum, scriptura [Col. 0748C] sit. Non moneo hic apposite memorari S. Austrebertam. [Col. 0748D] Hoc die obiisse sanctam illam virginem una omnium sententia est. BOUILLART. Apud Castrum Cassinum, sanctae Scolasticae virginis, sororis sancti Benedicti abbatis. [Col. 0748D] Haec apud Bouillartium ad oram paginae leguntur manu scripta: Haec non sunt Usuardi. Vide Acta SS. Mabillonii, sec. III, part. I, pag. 28 A. In pago Rothomagensi, sanctae Austrebertae virginis.
Ita Praten., Herinien., Tornacen., Marchian., Antuerp.- Maj., Pulsanen., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0751B]Male in Tornacen. scribitur Laudonensi pro Nantonensi, pejus in Munerato, Nannetensi: nec bene Greven. Nautoniensi; Molan., Nantoniensi: Praten., Marchian. et Munerat. legunt Acaunensis; Antuerp.-Maj., Aganensis; Pulsanen., Athaunensis; Greven., Augaunensis : melius in textu. Praetensum autographum scribit Flodovehus, vel Flodovechus, alius cod. Pratensis et Antuerp.-Maj. Flodoveus, item Herinien., Pulsanen. et Greven. At munerat., [Col. 0752B] opinor errore typothetae, Clodoneus; vera est aliorum et textus lectio. Pulsanen. et Antuerp.-Maj. omittunt Rex; Marchian., pro diutina habet diuturna; Antuerp.-Maj. simpliciter ponit, ab infirmitate sua liberatus est. Reliqui in textu, Eufrasiae, ex omnium codicum consensu, licet Tornacensis rectius legat Eufrosinae, ut in Observationibus latius explicabitur.
[Col. 0751B]Usuardus hoc die sanctos praeterit, qui apud Bedam et Adonem diserte exprimuntur. Ille Calloceri et Parthenii meminit, atque ex ipso Rabanus; hic Simplidis Viennensis, quorum nemo a Nostro commemoratur. Id autem cum Castellano potissimum demiror, cur Ado, in producendis ecclesiae suae sanctis praesulibus, alias, et hoc ipso die, tam liberalis, cur, inquam, illustrem illum Desiderium ejusdem ecclesiae decessorem suum non annuntiet, a Beda diserte [Col. 0751C] positum: Eodem die Lugduno, Desiderii episcopi? Nec obest Rabani silentium, cum Bedae textus ex Wandalberto confirmetur. Displicet quidem positio; neque omittendus erat titulus martyris, merito ei ab aliis ascriptus, utpote qui famosae Brunechildis jussu, primum exsilio multatus, deinde Prisciniaci, non Lugduni, lapidibus obrutus, fuste percussus et necatus est, ut fusius ex ipsiusmet Adonis relatione narrat Notkerus XXIII Maii, hodie translationem commemorans. Hic a nobis quaeritur, an neutro die ab Adone consignatus sit: cum utroque a Rosweydo in appendicem rejiciatur? In varias partes se versat Castellanus, sed tandem in Corollario ad finem voluminis, ex Notkeri verbis XXIII Maii, se elicere putat, quod Ado in Martyrologio de eo plane non meminerit. Verba Notkeri sunt: De quo quia venerabilis Pater Ado, ejusdem ecclesiae nostrae aetate pontifex, utpote in praesentia posito, et ob id suis in cunctis notissimo, aliquid speciale dicere superfluum existimavit. [Col. 0751D] Quanti momenti sit ista ratio, judicent alii: ego certe Notkeri hodiernum textum vere Adonianum nihilominus crederem, nisi me Usuardi silentium prohiberet, qui soliti ductoris sententiam non neglexisset, si eam in ejus Martyrologio reperisset; confessoris praeterea titulum Bedae verbis certo non additurus, ubi tam aperte martyrio coronatus declaratur; quemadmodum et Florus XXIII Maii pronuntiat, [Col. 0752B] ut ibi proprio loco dicetur. Ne hic longior sim; videantur Acta, praefata illa die XXIII Maii, in quibus res tota operosius deducitur et illustratur. Wandalberti versus ex Bedae textu hoc die clarissime profluunt:
Severini abbatis Agaunensis, miraculis clarissimi, [Col. 0752C] memoria in nullis antiquis Martyrologiis reperitur; eum primus Noster suo inseruit: cur autem Clodovei nomen passim in Flodovei vel Flodovehi transformatum sit, non est operae pretium indagare. Vitam ejus ab anonymo scriptam et in Actis editam, interpolatam esse fatentur eruditi; an primigenia a Mabilione 1 saec. Bened. in appendice pag. 568 vulgata, omni naevo immunis sit, in supplemento examinabitur. Euphrosynam cum Usuardo retulimus supra Kalendis Januarii, desumptam ex Adone, cujus elogium inter Auctaria invenies. Bollandus, ut ibi diximus, inter Praetermissos in hunc diem rejecit, Castellanus ad XXV Septembris. Hic autem Romanum parvum, ex ipso Ado, et ex utroque Noster, non Euphrosynam, sed Euphrasiam memorant. Ex elogio colligi videtur, et ex aliis probatur, eamdem sub utroque nomine latere sanctam. Unde Rom. hodiernum I Januarii recte Euphrosynae aptavit, quod de Euphrasia Ado et Usuardus hodie posuere. [Col. 0752D] Vide quae ibi Observationibus dicta sunt. Nec sane diversa est, quae XXV Septembris apud Graecos colitur, quo die verosimilius obiisse censenda est, magnis illis laudibus ornata, quae in Actis fuse enarrantur. An satis sincere et vere, dubitant eruditi non pauci, inter quos Tillemontius tomo X, pag. 50, quorum argumenta in Supplemento Februarii accuratius excutientur.
[Col. 0751D]ANTUERP.-MAX. LUBEC. hoc die sanctos referunt, qui a Nostro sequenti ponuntur. Ita habent: «In Africa, sanctorum martyrum Saturnini presbyteri, Daviti [Dativi] Felicis, Apulei et sociorum eorumdem, [Col. 0752D] qui passi sunt pro Christo sud Anonno proconsule. Apud Lugdunum, Desiderii episcopi. In Alexandria, depositio Eufrasiae virginis, quae in monasterio, ut illius vita docet, mira abstinentia [abstinentiae [Col. 0753A] virtute] virtute et miraculis claruisse cognoscitur.» De Severino tacent.
ROSWEYD. penultimo loco, textui inserit: «Romae, Calocerii et Partenii martyrum.» Pro Eufrasiae, scribit Eufraxiae; caetera satis purus est.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERG., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG. fere similes sunt duobus primis; sic habent: «In Africa sanctorum martyrum, Saturnini, Daniti, Felicis presbyteri, Apulei et sociorum eorumdem. Qui passi sunt pro Christo, sub Juliano imperatore, Anolino proconsule.» Sequitur de Desiderio, pure. Tum: «Alexandriae, depositio sanctae Eufrosynae virginis, quae in monasterio, ut illius vita docet, mira abstinentiae virtute et miraculis claruisse cognoscitur.» In omnibus etiam praetermittitur Severinus.
CENTULEN.: «Apud Lugdunum, sancti Desiderii episcopi et confessoris. In pago Vastinensi, castro Mandonis, sancti Severini abbatis monasterii Agaunensis, [Col. 0753B] cujus precibus cultor Dei rex Francorum Clodoveus [ videtur antea positum fuisse Flodoveus, sed erasa est pars superior, f, unde quod superest, format c,] a sua infirmitate liberatus est. Alexandriae, sanctae Eufrasiae virginis.»
BRUXELLEN. incipit: «Apud Viennam, sancti Simplicidis episcopi et confessoris.» Tum de Severino pure. De Eufrasia vero ut ANTUERP., supra.
HAGENOYEN. de Saturnino, Davito, etc., cum ANTUERP. adjicit tamen in fine, et Juliano imperatore. Reliqua fere cohaerent cum textu. In fine: «Item Yminiae virginis.» An Soliniae?
VICTORIN. et CODEX REG. SUEC., signatus num. [Col. 0754A] 130, in fine: «Item sancti Amasii episcopi et confessoris.» Nec in Actis, nec Praetermissis est.
VATICAN., num. 5949: «Campaniae, sancti Castrensis, episcopi et confessoris. Romae, Caloceri et Partenii.» Coluntur duo postremi XIX Maii.
UGHELLIAN. initio habet: «In Africa, sanctorum martyrum Saturnini,» etc., ut in ANTUERP.
ALTEMPS.: «Monasterio Glascoviensi, sancti Belesii martyris.» Quis hic sit, nondum licuit invenire.
STROZZ. et MEDIC.: «Item, sancti Caloceri archiepiscopi Ravennensis.» Vide Henschenii comment.
Editio LUBECO-COL. incipit a Severino. Dein de Saturnino cum sociis, et de Eufrasia, ut supra. Diem claudit: «Apud Viennam, sancti Sinniplidis episcopi et confessoris.» Lege Simplidis.
BELIN. incipit a Saturnino ut ANTUERP. De Desiderio, pure. Pro Eufrasiae scribit Euphrosinae. In [Col. 0754B] fine: «Castro Nanthoniense,» etc.
GREVEN. ex corrupto Hieronymi textu haec manca et confusa miscet: «In Campania, Basiliani, Amantii. In Africa, Victoris, Felicis, Januarii, Zotici, Herenei. In Apamia, Basiliani, Penis.» Vide Bollandum, et Florentinium, «In Hibernia, Eciani episcopi et confessoris. Ibidem Soliniae virginis.»
MOLAN.: «In Africa, sanctorum martyrum Saturnini presbyteri, Dativi, Felicis, Apuleii et sociorum eorum, qui passi sunt pro Christo sub Anolino proconsule.» Haec in editionibus aliis praetermissa sunt: solumque additur: «Arvernis, sancti Desiderati, episcopi et confessoris.» Vide Acta.
Apud Lugdunum, natalis sancti Desiderii episcopi et confessoris. Eodem die castro Nantonense, sancti Severini abbatis monasterii Agaunensis, cujus precibus cultor Dei rex Clodoveus a diutina infirmitate sua liberatus est. Alexandriae, depositio sanctae Eufrasiae virginis, quae in monasterio virtute abstinentiae et miraculis etiam claruit.
Sic legunt Praten., Herinien., Tornacen., Marchian., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0753C]Hyspaniis in Marchian. et aliis male scribitur; uti et Daviti in Heriniensi. Posui in textu Apelii ex Praten., Marchian. et Greveno. Herinien. et Tornacen. habent Apeli; Munerat., Pellii; Molan., Apulcii: verum nomen infra adjiciam, quod Molanus recte posuit in alteris edit. Sociorumque in Munerato, pro et sociorum, levis mutatio est. Herinien. legit sub [Col. 0754C] Juliano proconsule. In Auctariis pridie vidimus Julianum imperatorem, perperam cum Anolino conjunctum, forte quod codices quidam antiqui pro Anolino scripserint Juliano, ut hic Heriniensis posuit Marchian. Munerat. et Molan. habent infantium, quod postremus in aliis editionibus correxit.
[Col. 0753C]Solus Beda inter antiquos martyrographos Eulaliam Barcinonensem aut ignoravit, aut saltem in sacros Fastos non retulit. Caeteri eam annuntiant, nullus tamen satis diserte martyrii rationem exprimit, eo modo, quo in Romano hodie exponitur. Qualiter ab Emeritensi, quae X Decembris colitur, Eulalia haec distinguenda sit, quaeque ad utriusque Acta seorsim pertineant, videsis apud Bollandum in Actis. Ado illam a Romano parvo mutuatus est, de aliis etiam loquens, quos Usuardus suis potius diebus solum censuit nominandos: ut pote qui licet eadem [Col. 0753D] Daciana carnificina, non eodem tamen die martyrium consummarunt. Plura de virginibus illis synonymis dicenda erant, nisi locus proprius superesset X Decembris, ubi de celebriori illa Emeritensi, a Prudentio apud Ruinartium pag. 496 et seqq. egregie laudata, sermo recurret, quo caetera remitto, solos hic Wandalberti in Barcinonensis honorem versus subjiciens:
Hic denuo notandum, ab Adone referri Damianum, quem Noster praetermisit, raro, ut nuper dixi, exemplo. [Col. 0754C] Saturninus et socii nec ab Hieronym. nec a Beda, nec ab antiquiorum ullo ante Usuardum memorantur. Primus ipse quatuor haec nomina consignavit, non expressis aliis quinque et quadraginta, de quibus in Collatione Carthaginensi, ab Augustino recitata, unde eos Nostrum accepisse opinamur. Cur diem praecedentem huic praetulerint recentiores mss. codices et Romanum hodiernum, nescio: certe institutam pridie Idus Februarii quaestionem, diserte affirmat Augustinus, atque in Actorum proconsularium titulo dies idem clare exprimitur, unde certum [Col. 0754D] est nullum ex his martyribus ante eum diem passum fuisse: quo autem vere coronam adepti sint, nusquam traditur. An ex his aliquos recte ad certos dies referat Ruinartius in praevia admonitione, pag. 408, alibi examinari poterit. Acta ibi reproducit laudatus auctor, dempta praefatione et conclusione a Donatistis assuta, quam utramque invenies apud Baluzium tomo II Miscell., a pag. 56, primam apud Henschenium in Actis, ubi ejus commentarium et notas consule. Videatur etiam Tillemontius tomo V, a pag. 231. Si qui forte naevuli a Donatistis immisti supersint, nihil Actorum puritati officiunt. Porro qui in mss. Apelus, Apelius, et [Col. 0755A] Apuleius vocatur, potius Ampelus vel Ampelius dicendus videtur. Caetera vide superius, et in notis Castellani, atque in Auctariis diei praeteritae. Inter Modestos nonnulla in Rom. moderno notanda sunt, de quibus alibi. Modestus et Ammonius ab Adone accepti sunt, qui ambos infantes appellavit, quales [Col. 0756A] non dicuntur in Romano parvo. Hieronym. apographa non satis distinguunt. Rabanus Zoticum infantibus addens, Damiano in Africa eos conjungit. Usuardus Adonem, absque ulteriori examine, sequitur. De classe martyrum, a qua Modestus et Ammonius avulsi sunt, videndi Bollandus et Castellanus.
[Col. 0755A]PULSAN. deficit in prima annuntiatione de sancta Eulalia, in caeteris purus.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. incipiunt: «Natale S. Macharii, et S. Ruffini et S. Justi.» Vide in Auctariis XXVIII Februarii. «Et in Alexandria, Ammonii,» etc. Nihil de Eulalia. De Saturnino, etc., egerunt pridie.
ANTUERP.-MAJ., in prima Adonianus, sic habet: «In Hispaniis, sanctae Eulaliae virginis et martyris, quae passa est tempore Diocletiani imperatoris, sub praefecto Hispaniarum Daciano; quando sub eodem apud Barcinonem, sanctum Cucuphatum, et apud [Col. 0755B] Gerundam, sanctum Felicem, gloriosas constat martyrii accepisse coronas: scriptum in passione sanctae Leuchadiae.» De Modesto et Ammonio, scribit, martyrum infantum. In fine: «In Africa, passio sancti Damiani militis.»
ROSWEYD. hodie obscurior et confusior est. En ejus textum: «In Hispaniarum, sanctae Eulaliae virginis; quam constat tempore Diocletiani imperatoris gloriosam martyrii accepisse coronam civitate [ vult dicere Barcinonensi].» Tum: «In Africa, Damiani militis, et sanctorum martyrum Saturnini, etc. In Alexandria, Juliani martyris et aliorum XVIII sociorum, vel Sanctorum. Ibidem, sanctorum Modesti et Ammonii infantium, et sanctorum Quiriaci et Simplicii martyrum.» Vide haec in Actis distinctius explicata.
CENTULEN., solitus abbreviator, sic paucis complectitur omnia, et aliquid superaddit. «In Hispaniis, sanctae Eulaliae virginis sub praeside Daciano. In [Col. 0755C] Africa, sanctorum martyrum Saturnini presbyteri, Dativi, Felicis, Apeli et sociorum eorumdem. Alexandriae, Modesti et Ammonii, martyrum infantum. In Affrica, sancti Damiani militis.»
ANTUERP.-MAX., LOVANIEN., LEYDEN., BELG. et Editio ULTRAJ.-BELG. ita ordiuntur: «Romae, sancti Gregorii secundi, qui nonagesimus secundus post beatum Petrum, natione Syrus ( male hic confunditur Gregorius II cum successore synonymo ), sedit annos decem, menses octo, dies quatuordecim, Leonis et Constantini imperatorum tempore.» Idem ferme habent initium ULTRAJ., LEYDEN., ALBERG. et DANIC. qui addunt ex aliquo fortasse Adoniano codice: «Hic vir castus, et in divinis Scripturis eruditus, in Germania verbum salutis per sanctum Bonifacium episcopum praedicavit. Qui etiam quadragesimali tempore, feria V jejunium celebrari constituit; et ipsius diei ad Missarum solemnia officium, cum antea non fieret, pro majori parte sumptum de Dominicis, ordinavit.» Postrema haec ex Anastasio Bibliothecario [Col. 0755D] sumpta, non pravam consuetudinem priorum temporum non jejunandi feria V Quadragesimae, ut putavit Bollandus, sed statutum tunc Ecclesiae ritum ostendunt, ut habes apud Walafridum Strab. «de rebus ecclesiasticis,» cap. 20, et apud alios; ob justas causas, quibus cessantibus, feriam illam Gregorius II in aliarum ordinem redegit, ut dicemus in Supplemento ad Notam cap. 2, num. 10, pag. 703. Vide interim quae copiosius disputavit Papebrochius noster ad hunc pontificem, qui ab aliis refertur die sequenti. At ex calculo Papebrochii obiit XVII Januarii. Contra sentit P. Simon Motherius in adjecta [Col. 0756A] XIII Febr. nuperae suae versioni Gallicae Martyrologii Romani notula, ubi vult obiisse XI Januarii. Quod vero Bedam, et Adonem ibi citet Motherius, ex genuinis eorum editionibus non habuit. Ex Bedae aetate perspiciet, quod Gregorii II meminisse non potuerit. In Adone Mosandri ponitur; rectius, opinor, a Rosweydo in appendicem rejectus. Sequitur in codd. Modesti, etc. In fine: «Eodem die, natale sanctorum Macarii, Rufini et Justi.» Deest in omnibus Eulalia Barcinonen. De Saturnino, et sociis egerunt pridie.
BRUXELL., in Eulalia interpolatus, secundo loco habet de Damiano, ut ANTUERP.-MAJ. Saturninum et [Col. 0756B] socios, passos ait sub «Juliano imperatore.» Sequuntur infantes martyres. In fine de «Macario, Rufino, et Justo,» ut supra.
HAGENOYEN. primo annuntiat Eulaliam. 2 o Gregorium, ferme ut codices mediae notae. 3 o Macarium et socios: reliqua ut in laterculo.
VICTORIN. et REG. SUEC., num. 130, et VATICAN., num. 5949, in fine: «In Africa, passio sancti Damiani martyris.»
UGHELLIAN. incipit: «Natale sancti Macarii, et sancti Rufini, et sancti Justi.»
ALTEMPS.: «Item apud Oxoniam, translatio sanctae Fredeswidae virginis.» Remittenda ad XIX Octob.
STROZZ. et MEDIC.: «Item, sancti Gregorii papae IV. Hic constituit festum omnium Sanctorum anno DCCCVIII.» De hujus pontificis cultu, nihil legi hactenus. Manifestus in annis error est. Sed haec et alia ad eam rem proprie pectantia, suo loco discutientur.
[Col. 0756C] Editio LUBECO-COL. idem habet diei exordium cum ULTRAJ, etc. Tum sequitur: «Apud Alexandriam, natale sanctorum martyrum Modesti et Ammonii infantum. Item in Alexandria, natale sanctorum martyrum Macharii, Rufini et Justi. In Africa, passio sancti Damiani militis et martyris. Ipso die, natale sancti Livini episcopi et confessoris. Item commemoratio sanctae Eulaliae virginis et martyris.»
BELIN. de Saturnino et sociis egit pridie. In Eulalia purus est. «In Alexandria, Modestis, etc. Item Macharii Rufini et Justi.»
GREVEN.: «Translatio tertia beatae Barbarae, virginis et martyris; scilicet a Roma ad Placentiam. In Africa, Damiani militis et martyris. Item ibidem Juliani, Donati, Eraclii, Zotici. Ludani confessoris. In Alexandria, Quiriaci et Simplicii martyrum. Macharii, Rufini, Justi martyrum. Ipso die, sancti Livini episcopi et confessoris:» an non Licinii? Vide Bollandum [Col. 0756D] inter Praetermissos. Hic refertur die sequenti. De Livino agetur XII Novembris; et eodem die de Lebuino.
MOLAN: «Item Macarii, Rufini et Justi. In Africa, passio sancti Damiani militis.» Tum minutiori charactere: «Susannae matronae sanctissimae, quae in Daniele legitur.» In postremis editionibus, omissis Macario, etc., incipit a Damiano. Tum: «Die duodecima, sancti Patris Meletii archiepiscopi Antiochiae Magnae.» Demum minoribus litteris: «Item Constantinopoli, sancti Antonii, magni inter Dei pontifices, et admirabilis inter patriarchas.» Est is qui in Actis cognominatur Cauleas.
In Hispaniis, natalis sanctae Eulaliae virginis, quam constat, tempore Diocletiani imperatoris, gloriosam martyrii accepisse coronam, civitate Barcinona. In Africa, sanctorum martyrum Saturnini presbyteri, Dativi, Felicis, Apelii et sociorum ejus, qui passi sunt pro Christo sub Anolino proconsule. Apud Alexandriam, Modesti et Ammonii infantum.
Ex Praten., Herinien., Tornacen., Marchian., Puisanen., Munerat., Greven et Molan.
[Col. 0757A]Pulsanen. incipit: Apud Antiochiam. Munerat. in Actibus apostolorum. Vera Usuardi lectio est in textu. Militana et Poliocti scribunt omnes, exceptis Tornacensi, qui Polieucti; Munerat., Policeti, et Molan. Polyocti. Notum est verum nomen Polyeucti. Sphalma typographicum est in Munerato, militum orans [Col. 0758A] pro multum orans. Herinien., Munerat. et Molan. habent Lucinii; Pulsanen., Licinii: utrumque sub disjunctione admittunt Acta, ubi modi alii afferuntur: praeferenda aliorum lectio, ut mihi quidem videtur.
[Col. 0757A]De Agabo nihil tradunt Hieronymiana apographa, nihil etiam Beda aut ejus sequaces. Primus ejus meminit auctor Romani parvi, his verbis: Agabi prophetae in Novo Testamento, apud Antiochiam. Haec paululum explicans Viennensis, loca gemina ex Actis apostolorum adducit, quibus Agabum vaticinatum constat, recte ab Henschenio explicata. Noster, praeteritis textibus sacris, caetera ex Adone descripsit; Notkerus paucis addidit famem et Pauli captivitatem ab eo praedictas. Ex eodem ipso Romani parvi fonte hoc die procedit. Polyeuctus, sic ibi signatus: In Militana Armeniae, sancti Poleyucti martyris. Ado [Col. 0757B] solam interpretationem nominis adjunxit, ex quo Usuardus et Notkerus sua desumpserunt, sed immutata nonnihil orthographia, de qua in Variantibus dictum est. Quot modis depravatum sit Polyeucti nomen, jam in superioribus abunde patuit, dum toties et pluribus diebus recurrit, incerto etiamnum die quo vere colendus sit. Contendit quidem Castellanus, ex Hieronymianis apographis, eum martyrii corona donatum VII Januarii - at quid si ex eisdem codicibus arguatur [Col. 0758A] pro XIV Februarii, quo die diserte exprimitur aeque ac VII illa Januarii? Consulatur Florentinius utroque loco, et Henschenii commentarius hoc die. Videantur etiam Acta ipsa, a laudato Henschenio edita et illustrata, ex quibus sua deprompsit Tillemontius tomo III, a pag. 424. An illis puriora sint, quae in Lectis triumphis pag. 185 pridem pollicitus est Combefisius, tanquam a Nearcho S. Martyris amico composita, necdum licuit definire: licebit, si aliquando in lucem producantur. Solus Usuardus, inter antiquos martyrologos, Lizinium Andegavensen in sacras tabulas retulit, cujus vitas binas multum probatas [Col. 0758B] edidit Bollandus, ab aliis subinde Gallice versas. Scripsit ipse Licinii vel Lucinii; ego Lizinii vel Lezinii malim, uti ex codicibus in laterculo exhibui; ex qua inflexione rectius videtur deduci Gallicum nomen Lezin, vel forte vice versa. Natalem ejus statuit Castellanus I Novembris. Wandalberti versus ad textum hodiernum non pertinent, cum agant de Juliano et Basilissa. Vide IX Januarii.
[Col. 0757B]ANTUERP.-MAJ.: «Natale beati Agabi prophetae in Novo Testamento, apud Antiochiam. In Militana civitate Armeniae, natale sancti Poliocti,» etc., pure. «Andegavis, sancti Licioni episcopi et confessoris, cujus corpus sacrum crebris honoratur miraculis.»
[Col. 0757C] ROSWEYD. incipit: «Lugduni, Stephani episcopi et confessoris.» Sequitur textus purus, cui in fine adjicitur: «In Britannia, sanctae Ermonhildae virginis.» An non Ermenildae reginae Merciorum?
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. textui puro subdunt: «Lugduno, natale sancti Stephani episcopi et sancti Juliani,» absque ulla interpunctione; unde recentiores aliqui martyrologi et Rom. hodierni reformatores, ansam cepere, Julianum etiam Lugduni collocandi. Plura vide in Actis.
ANTUERP., MAX.-ULTRAJ., LEYDEN., LOVAN., ALBERG., DANIC. et ULTRAJ.-BELG. pro apud Antiochiam, legunt, in Antiochia quiescentis. ALBERG. et DANIC. male scribunt, Lupicini, alii habent Licinii. Tum addunt omnes: «In territorio Treverensi, sancti Castoris confessoris, cujus gesta habentur.» Colitur Confluentiae, ut dicitur infra. «Lugdunis, natale S. Stephani episcopi. Nicomediae, natale sancti Juliani martyris.»
[Col. 0757D] In CENTULENSI abbreviatur textus.
BRUXELL., in Agabo fere purus, secundo loco habet Gregorium, de quo heri in Auctariis. Sequitur de Polyeucto. Tum: «Nicomediae, natale sancti Juliani martyris. Lugdnno, sancti Stephani episcopi et confessoris.» De Lizinio adjicit: «Cujus corpus crebris veneratur miraculis. Treveris, sancti Castoris,» etc., ut supra. «Item translatio sancti Eduwardi regis et martyris.»
HAGENOYEN. post textum fere purum, annuntiat Stephanum, et in fine: «In territorio Treverensi, nomine Confluentia, sancti Castoris presbyteri et confessoris, qui eremum primo petiit, et in eo multis annis perduravit, et senex ibi factus, in pace quievit.» Imo et multis miraculis claruit.
[Col. 0758B] AQUICINCT. post textum subdit: «Lugdunis, sancti Stephani episcopi et Juliani. Romae, Gregorii IV papae, qui rexit Ecclesiam annis sedecim,» etc., ut pridie de Gregorio II dictum.
VICTORIN. et REG. SUEC., signatus num. 130, in eo a priori differunt, quod Gregorium recte nominent [Col. 0758C] secundum, et in fine habeant, «Lugduno, S. Stephani,» etc.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ. post Agabi annuntiationem, interponit: «Stephani confessoris, qui fuit pater multorum monachorum.»
Codex I BIGOTIANUS, qui fuit PP. Caelestinorum, signatus P. 5: «Lugduno, S. Stephani episcopi et Juliani.» Vide Acta pag. 656 et 672.
REG. SUEC., num. 428: «Civitate Meldis, natalis sancti Gisleberti, ejusdem civitatis episcopi.»
Codex D. DU CHEVAL. sign. B: «Nicomediae, natalis sancti Juliani martyris.»
VATICAN., num. 5949, omittit Lizinii, adjicit autem: «Romae B. Gregorii PP. II qui rexit Ecclesiam annis quindecim, tempore Leonis et Constantini imperatorum. Lugduni, sancti Stephani episcopi et Juliani martyris.»
ALTEMPS. «Ipso die in Britannia, sanctae Ethormethisdae virginis, et sancti Hunae sacerdotis [Col. 0758D] et anachoritae.» Nec inter Praetermissos noti sunt.
STROZZ. et MEDIC. «Lugduni, sancti Stephani episcopi et martyris. Item, sancti Juliani martyris. In pago Treverorum apud Cardonam, sancti Castoris confessoris. Item, sancti Antonini confessoris.» Opinor, abbatis Casinensis, qui die sequenti colitur.
COD. S. RICALDI: «Sancti Fulchranni Lodevensis episcopi;» de quo Acta hoc die.
Edit. LUBECO-COL. incipit: «In territorio Treverensi, sancti Castoris presbyteri et confessoris, cujus gesta habentur. Qui tempore juventutis suae, a parentibus suis nobilibus, beato Maximino Treverorum episcopo conjunctus est. Qui cum ordinem sacerdotii [Col. 0759A] ab eodem accepisset, eremum intravit, in quo Deo fideliter servivit, et tandem bono fine quievit.» De Agabo, ut supra. In Polyeucto, pura est. De Lizinio, Stephano et Juliano scribit, ut Bruxellensis. In fine: «Eodem die, beatae Hermenildae virginis.» Voluit dicere viduae, etc. Vide Acta.
BELIN. editio pro Militana scribit Mauritana: pro Poliocti, Policrati, quae in posteriori correcta sunt. Post, multum orans, sequitur: «Romae, sancti Tranquilini presbyteri, qui ad praedicationem sancti Sebastiani martyris conversus ad Christum, a sancto Polycarpo presbytero baptizatus, et a sancto Gaio papa presbyter ordinatus est. Hic cum ad confessionem sancti Pauli, orationis gratia, accessisset, tentus a paganis lapidatus est.» Vide VI Julii. Hic interponitur Lizinius, quem Lucinium vocat. Tum: «Romae, sancti Gregorii papae secundi, qui rexit ecclesiam annis XVI, tempore Leonis et Constantini imperatorum. [Col. 0759B] Apud Torcellum, sanctae Fuscae virginis et martyris.» Editio altera adjicit: «In Lugduno, Stephani episcopi.»
GREVEN.: «Nichomediae, Juliani martyris. Ciriaci. In Alexandria, Tulliani, Anchiriani, Ammonis, Fuscae martyris. Gregorii secundi, etc.,» ut pridie, excepta periodo ultima de feria V Quadragesimae. «In territorio Treverensi, sancti Castoris, etc.,» fere sicut editio LUBECO-COL. «In Britania, coenobio Elyensi, Ermenildis reginae. Stephani episcopi Lugdunensis et confessoris. Stephani diaconi et confessoris, qui Ordinem Grandimontensem inchoavit primo, circa annum MLXXVI, sibique rigidus, subditis vero pius, eumdem rexit, plenusque operibus bonis quievit in pace. Item sanctae memoriae Amulrici monasteriensis ecclesiae episcopi et confessoris. Beatae memoriae Jordani, magistri generalis ordinis Praedicatorum. Item beatae memoriae Beatricis virginis, [Col. 0760A] Ordinis Cartusiensis. Haec tam ardenti amore ad Christi vulnera ferebatur, ut non nisi vulnera cogitare, nihil nisi vulnera posset appetere.» De hac Beatrice et Amulrico monasteriensi vide Bollandum inter Praetermissos.
MOLAN. Belinum descripsit, de suo addens ex aliis. «In territorio Treverensi, Confluentiae Castello, sancti Castoris confessoris, cujus gesta habentur. Civitate Meldensi, S. Gisleberti episcopi et confessoris.» Dein, alio charactere: «Beatae memoriae, Jordani, etc.» ex Greveno. «Amulrici episcopi Monasteriensis Westphaliae, nondum canonizati. Stephani diaconi, etc.,» etiam ex Greveno: «Item beatae memoriae Eustochiae monachae D. Prosdocimi, juxta muros urbis Paduae: quae sacrilego partu ex monacha genita, ut rosa pulcherrima ex asperis, et pungentibus spinis effloruit. Nam vix quartum aetatis annum agens, arrepta a pessimo daemonio, usque ad extremum vitae diem immaniter vexata, omnia ejus tormenta, invicta animi patientia superabat; etiam tetrum carcerem, [Col. 0760B] cui mandato episcopi mancipata fuit, suggerente diabolo eam veneficam esse, et quod novam abbatissam suis veneficiis et medio tollere voluerit. Tandem ad coelos evolavit, anno aetatis suae XXV nativitatis Domini MCCCCLXIX.» Eam Bollandus praetermisit, sed egregia de ejus sanctitate documenta subinde nacti sumus, suo tempore vulganda. «Civitate Reatina, sancti Stephani abbatis et confessoris, de quo B. Gregorius in Dialogo.» Posterae editiones non parum variant. De Gregorio addunt, «quod in Germania per Bonifacium episcopum verbum salutis praedicavit.» De Fusca, ut BELIN.: «In Britannia, Ermenildae virginis.» De Stephano, Castore, Gisleberto, ut supra: «Die decima tertia, sancti patris Martiniani.» Minori charactere, de Stephano et Eustochia, dicta abbreviant. De Jordano et Amulrico, ferme eadem repetunt.
Natalis sancti Agabi prophetae apud Antiochiam, de quo beatus Lucas in apostolicis Actibus scribit. In Militana civitate Armeniae, sancti Poliocti martyris, qui Latine interpretatur multum orans. Civitate Andegavis, sancti Lizinii episcopi, venerabilis sanctitatis viri.
Ex Praten., Herinien., Rosweyd., Antuerpien. et Max.-Lubec., Munerat., Belin., Greven. et Molan.
[Col. 0759C]Sanctitatum pro sanitatum error est Munerati, qui praetermisit etiam, et sic, Belin. pro Feliculae legit Feliculi; Greven., Felicolae. Iterannis in Munerat. Iteranis scribit Iteramnis. Sic rursus Belin. pro diuturnam ponit diutinam; Protholici pro Protolici; Tyroni, pro Cyrionis, Moysetis pro Moyseos, etc. Rosweyd. pro mediae noctis silentio, substituit medio, etc. Cirionis scribunt Herinien., Antuerpien, et [Col. 0760C] alii; Rosweyd, Chirionis: secutus sum aliorum codd. lectionem, quae est etiam Adonis. Solus Praten. habet Bassiniani. Greven. et Molan. videntur textum voluisse corrigere, scribendo igne pro igni; deest autem ea vox in Munerato et Belino. De Dionisii presbiteri et ejusmodi aliis, satis alibi dictum est.
[Col. 0759C]Concurrunt in hunc diem Valentini plures, quibus distinguendis egregiam operam posuit Henschenius; a cujus sententia nihil omnino recedit Florentinius in hodiernis ad Hieronymiana notationibus. Alii sunt, qui aliter sentiant. Praecipuus rei cardo vertitur, utrumne bini in laterculo discreti, Romanus et Interamnensis, in unum coalescere debeant, ut manifestum putat Castellanus ex Hieronymianis apographis [Col. 0759D] hoc die nec satis conformibus, nec satis correctis; an potius standum pro distinctione, cum Beda, Rabano, Romano parvo, Adone et Notkero, quibus consonat Noster, primi elogium ex Beda et Adone transcribens, alterius etiam ex utroque, vel alterutro contrahens. Controversia haec ad hujus [Col. 0760C] mensis Supplementum proprie pertinet, verum cum Castellani sententia textus nostri fundamenta suffodiat, prima saltem rei semina hic subjicienda sunt, ex ipsis illis codicibus, unde arguendi materiam sumit laudatus auctor.
Inter Hieronymiana apographa, solum Epternacense sic habet primo loco: Interamne via Flaminia, natalis Valentini. Corbeiense, etiam quod ab [Col. 0760D] Acherio editum est, paulo aliter loquitur secundo loco: Interamne via Flaminia, ab urbe Roma milliario LXIV, natalis sancti VINCENTII. En modo Lucensis verba: In Thuscia Spoleti civitate, natale sanctorum Vitalis, Cyriani et Marsiani. VALENTINI. Interamne via Flaminia ab urbe Roma miliario LXIII, [Col. 0761A] natalis sancti VINCENTI. Superest Blumianum, sed in hoc vel Valentini nomen desideratur. Habes hic antiquissimorum Hieronymiani Martyrologii apographorum omnium, hactenus editorum ipsissima verba fidelissime extracta, ex quibus velim jam, lector, attente consideres, an inde recte profluat Castellani effatum, quod tanquam certum proponit pag. 644, nempe, antiquiora exemplaria Hieronymiani Martyrologii sic hodie Valentinum signare: INTERAMNE VIA FLAMINIA, MILLIARIO AB URBE ROMA LXIV SANCTI VALENTINI, quando ex quinque, saltem quae consulere potuit, nec unicum est, quod textum ab eo formatum expresserit. Atqui tamen hisce unice innititur eruditissimus auctor, ut clare se evicisse existimet ac rotunde pronuntiet, Valentinos binos, in textu nostro relatos, in unum unicum Interamnensem omnino conflandos. Nequid dissimulemus, hoc ex solo Epternacensi elicere potuit Castellanus, Interamne Valentinum aliquem recoli, quod ultro admittimus; tametsi codices alii Vincentium substituant. Sed ea [Col. 0761B] causa Valentinum Romanum excludere velle, quae ratio dictet, prorsus non intelligo. Quod si superviveret vir nobis semper amicissimus, vix dubito, quin, pro ea qua praeditus erat docilitate, non minus facile assertam hic Valentinorum identitatem retractaret, quam illam Marcelli et Marcellini rejecerit, de qua actum est XVI Januarii.
Interim pari ex Hieronymianis argumento utitur Tillemontius tomo IV, a pag. 678, ut solita sua modestia, eamdem opinionem insinuet, adductis etiam in eum finem monumentis aliis. Fateor equidem in Kalendariis Frontonis, et Allatii, item in Sacramentariis nonnullis, agi duntaxat de Valentino aliquo, vel simpliciter, vel cum addito, martyre, nulla dignitate aut presbyteri aut episcopi apposita. Sed quid inde? Hoc ut summum consequens erit, innumeros dari sanctos martyres tum episcopos, tum presbyteros, qui in illis Kalendariis, et Sacramentariis, aut non reperiantur, aut non satis native depingantur; quod [Col. 0761C] utique indubitatum est: at certe nihilominus manebit inconcussa hactenus Bedae, Romani parvi, Rabani, [Col. 0762A] Adonis, Usuardi et Notkeri tam diserta duorum saltem Valentinorum distinctio, donec armis validioribus et sincerioribus convellatur; quod si fiat, in supplemento corrigetur, quidquid de ipsis minus vere, aut verosimiliter ab Henschenio disputatum est. Id autem notari velim, Kalendaria illa et Sacramentaria, utpote Romana de non alio Valentino, quam de Romano intelligi posse; quem etiam aperte indicat antiquissimum Martyrologium Gellonense ab Acherio vulgatum, sic primo loco scribens: Romae, Valentini. Si itaque ex his monumentis arguere volunt laudati scriptores, suis sese telis conficiunt, nam ex his ipsis, alium Valentinum Romanum, alium item Valentinum Interamnensem fateantur, necesse est. Caeterum de solis hisce duobus Valentinis agunt Beda, ejusque descriptor Rabanus, et Romanum parvum Wandalbertus unum Valentinum duntaxat memorat; de quo loquatur, incertum est. Hic ejus versiculos subjungam:
De reliquis martyrum classibus, in laterculo adductis, id solum queo dicere, eas ex citatis Hieronym. apographis bene, vel male intellectis (nam hoc die mirum in modum, et ampla et confusa sunt) ab Adone sic divisas et distinctas; ex quo easdem Noster, nihil magnopere aut dubitans, aut examinans, omnes descripsit. Primi tres Vitalis, Felicula et Zeno non videntur recte conjungi, quamvis in Gellonensi sic quoque uniti sint: certe Felicula, eadem, an alia nescio; ab omnibus antiquis ponitur Idibus Junii. De Alexandrinis, non minor disceptatio, tum circa ipsam nominum efformationem, tum circa positionem, aut martyrii palaestram, tum denique circa ipsum genus certaminis, ut ex Actis nostris, et Castellano facile perspicies. Illa hoc loco indicasse sufficiat, pluribus alibi, si operae pretium fuerit, discutienda. [Col. 0762C] De textus Usuardini sinceritate nihil omnino dubitandum.
[Col. 0761C]MARCHIAN., toto textu purus, proprium coenobii sui festum primo loco statuit, his verbis: «Octavae, sanctae Rictrudis.»
TORNACEN., hodie mutilus est; deficit in elogio Valentini Interamnensis, totamque annuntiationem Cyrionis, Moysis, etc., omittit.
PULSANEN., nihil habet de tribus Alexandrinorum martyrum classibus.
ANTUERP.-MAJ., ad aliquot dies recentiori manu suppletur: de caetero, in prima, purus est. Secunda deest. Tertiam sic format: «Eodem die, natale sancti Valentini, Interamnensis episcopi et confessoris.» Reliqua satis pura sunt.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERG., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG., post haec verba, Claudio Caesare, non recte addunt; «et a sanctis Mario et Martha et filiis eorum, venerabiliter [Col. 0761D] traditus sepulturae.» Melius ex Beda, vel Adone, post haec verba, superari non posset, adjiciunt; «jussu furiosi Placidi Urbis praefecti.»
CENTULEN.: «Romae, sancti Valentini presbiteri et martyris. Interamnis, sancti Valentini, episcopi et martyris.» Bassiano tribuit titulum lectoris, et Agathoni, exorcistae; de caetero in Alexandrinis purus est. In fine absque positione, seu nomine loci, adjicit: «Eodem die sanctorum martyrum Vitalis, Feliculae et Zenonis.»
BRUXELLEN. Valentini Interamnensis elogium ex Beda, vel Adone, ad haec verba non posset, auxit in hunc modum: «Jussu furiosi Placidi Urbis praefecti, mediae noctis silentio decollatus est. Tunc Proculus, Ephaebus et Apollonius discipuli ejus, corpus apud ecclesiam suam nocte sepelierunt. Ubi a paganis tenti, cum a fide Christi revocari non possent, capite [Col. 0762C] caesi sunt, et non longe a sancto Valentino sepulti.» De Bassiano, et Agathone, eadem habet quae Centulensis.
HAGENOYEN. de Valentino Romano scribit, ut codices mediae notae. De Interamnensi, post, et martyris, haec addit: «Qui filium Traconis [Cratonis] oratoris, habentem caput inter genua, sanavit, propter quod multi confluxerunt ad Christum. Unde beatus Valentinus dire caeditur, et arctae custodiae mancipatur, et dum superari non potuit, jussu furiosi Placidi,» etc.
VATICAN., num. 5949: «In civitate Nicomediae, sancti Pantaleonis martyris, et natalis sancti Modestini episcopi et martyris.» De hoc, vide Acta; de alio, XXVII Julii.
STROZZ et MEDIC.: «Eodem die apud Paduam, translatio sancti Antonii de ordine Minorum.» Hanc ad [Col. 0762D] natalem XIII Junii rejicit Bollandus. Porro codex Medicaeus solus praeterea habet: «Item, sancti Eleuchadii, archiepiscopi Ravennensis. Item, passio sanctorum martyrum Proculi, Ephebi et Apollonii in civitate Interamnis.»
Editio LUBECO-COL. Diem inchoat hoc modo: «Apud Coloniam Agrippinam, sancti Valerii regis et martyris, de societate sanctae Ursulae virginis. Item Colonia Agrippina, inventio sanctae Cordulae virginis et martyris, de societate undecim millium virginum sanctarum, quae anno a nativitate Domini MCCLXVIII facta est.» Vide Bollandum in Praetermissis. De tota ea sacra legione agetur XXI Octobris. In reliquis similis est ista editio codicibus mediae notae supra.
GREVEN.: «Eodem die, Waltfridi abbatis et confessoris.» Vita datur in Actis die sequenti. «Eleuchadii presbyteri, potius episcopi Ravennatis. Marciani.» Geminus hodie in Actis datur. «Apud Coloniam [Col. 0763A] Agrippinam, translatio sancti Valerii regis, de societate sanctae Ursulae. Item ibidem, translatio sanctae Cordulae virginis et martyris, de eadem societate, factae per beatae memoriae Dominum Albertum magnum, quondam Ratisponensem episcopum. Item, Sisinnii episcopi Thausinae civitatis, quae est apud Ephesum, vita et signis incliti.» An hic idem, qui Tei vocatur episcopus inter Praetermissos? Certe non alius hoc die Sisinnius.
[Col. 0764A] MOLAN., parvo charactere: «Item, sancti Meletii archiepiscopi, cujus encomium scribit sanctus Joannes Chrysostomus archiepiscopus Constantinopolitanus. Exstat et Gregorii Nisseni oratio in ejus funere habita.» De eo in Actis XII hujus. In aliis Molani editionibus solum additur: «Die decima quarta, sancti patris Auxentii.»
Romae, natalis beati Valentini presbyteri, qui post multa sanitatum et doctrinae insignia, fustibus caesus, et sic decollatus est, sub Claudio Caesare. Item Romae, sanctorum martyrum Vitalis, Feliculae et Zenonis. Civitate Interamnis, beati Valentini episcopi, qui post diuturnam caedem, custodiae mancipatus, cum superari non posset, mediae noctis silentio ejectus de carcere, decollatus est. Apud Alexandriam, sanctorum martyrum Bassi, Antonii, Protolici, qui in mare mersi sunt. Item, Cyrionis presbyteri, Moyseos, Bassiani, Agathonis, qui omnes igni combusti sunt. Item Dionisii et Ammonii decollatorum.
Soli codices Pratensis, Antuerp.-Maj., Rosweyd. et Marchianensis, hodie puri sunt.
[Col. 0763B]Scripsi Blavii, ut habent antiqui codices omnes, tum manuscripti, tum excusi, pro Blasii, ut habet Antuerp.-Maj. De quo egimus III hujus. Agricolano legunt omnes passim, excepto Rosweyd., uti et Brixa, atque ita putamus legisse Usuardum. Antuerp.-Maj. inter alios naevos, habet Agricolano; pro diutinam, diurnam; laici, pro laci; documento, pro documentis; pro Vasionensi, Nacionensi. Hic Agapis cum ipso in textu, ut alibi, cum plerisque scribimus. Rursus habent codices Quinidi pro Quinidii: at hic non minor, in civitatis, quam nominis enuntiatione, diversitas est, ut videbis in Actis. Marchianensis omnium corruptissime scribit Quiri. Jobitae habent plures alii, Antuerp.-Maj., Sobitae; Rosweyd., Jovitiae: nos cum Usuardo legimus. Solus Rosweydi codex hodie praeter morem exactus, et accuratus, omisso post Jovitae, titulo virginis, apposuit per abbreviationem, martyrum.
Paucitas purorum codicum inde maxime oritur, quod multi III hujus, ex recepto tunc Ecclesiae solemniori [Col. 0763C] usu, Blavium, quem hodie Blasium dicimus, annuntient. Patuit id in Heriniensi, caetera hodie [Col. 0764B] purissimo. De Tornacensi ibidem etiam dictum est. Hoc tamen novi inter utrumque discriminis, quod Blasii elogium, ab ultimo contractum sit, Cratonis omnino rescissum, Pulsanen., Antuerpien. et Max.-Lubec. in aliis deficiunt. Muneratus Heriniensi similis est, qui Blasium etiam habet die III, purus in reliquis. Id vero universim observandum, nec hos, nec ferme ullos alios codices nostros, usquam meminisse Josephi diaconi Antiocheni, quem interim Grevenus, et Molanus Usuardi textui adnectunt, Baronio et aliis eorum opinionem sequentibus. Ego codicum nostrorum auctoritatem illis duobus praeponderare, indubitanter censeo, non inverisimiliter suspicans, eam annuntiationem ex Rabano, vel Notkero, in Usuardinos paucos codices irrepsisse. Porro Joseph iste sub nomine Jusippi, Joseppi et Josippi in Hieronymianis apographis notus est, ubique cum titulo diaconi, et tanquam majoris cohortis antesignanus. Molani editio in eo praeterea ab aliis dissentit, quod textum ipsum transposuerit, Faustinum [Col. 0764C] et Jovitam ante Cratonem annuntians.
[Col. 0763C]De Blasio, vel Blavio jam egimus in Variantibus III hujus mensis, et rursus supra hoc die. Castellanus pag. 507 indubitanter asserit sanctum hunc in Hieronymianis recoli XVI Februarii sub nomine Plesi, ut habet Epternacen., vel Blesi, ut est in Corbeiensi, tum Acherii, tum Florentinii. Non agnoverunt ibi Blasium, vel Blavium Sebastenum episcopum majores nostri, quibus oculatiorem me non esse, libenter fateor. Diserte hoc die ponitur a Romano parvo: Apud Sebasten, passio sancti Blavii episcopi. Ado Acta aliqua vidit, ex quibus adornavit elogium, a Nostro contractum, a Notkero integre descriptum. Legendus Bollandi commentarius III Februarii. Utrum vero Acta ipsa omnino rejicienda sint, ut inter recentiores innuit Tillemontius tomo V, [Col. 0763D] pag. 170 et 649, in Supplemento examinabitur. Cratonis memoria sic in Romano parvo etiam exstat: Romae, sancti Cratonis martyris. Quae in laterculo adjiciuntur, ex Adone accepta sunt; qui plura ex Actis sancti Valentini Interamnensis, de quo pridie egimus, suggessit: at unde martyrio cum uxore et universa domo consummatus asseratur, hactenus incertum est.
Faustinus et Jovita, luxatis nonnihil nominibus, ab [Col. 0764C] apographis Hieronymianis, die sequenti in Britanniis collocantur, unde certe evidenter patet antiquissimum fuisse in Ecclesia eorum cultum. At quid hic sibi vult, in Britanniis? Si conjecturae aliquid datur, crediderim abbreviatum olim, au non satis recte expressum Brixiae nomen, ansam dedisse imperitioribus amanuensibus Gallis, notiorem sibi Britanniam efformandi. Et sic etiam cum Henschenio benigne explicandum est, quod alibi legitur; civitate Colonia, ut nempe sit, Brixia civitate, colonia Romanorum: quae sane tolerabiliora sunt, quam recursus Castellani ad Ovidii Fastos, ut inde educatur similitudo Jovis et Fauni. Aloysius et Mosander ambos sanctos Adoni constanter ascribunt cum prolixo elogio; sed id a Rosweydo recte in appendicem [Col. 0764D] rejici, vel inde probabilissime suspicor, quod ex tota ea historia, nec verbum in Notkero, qui tamen Faustini meminit, reperiatur, neo quidquam etiam ab Usuardo extractum sit, adeo ut non satis constet, unde eos acceperit; praesertim cum Jovita a nemine ante ipsum Virginis titulo insignitus sit. Vix dubito, quin feminam existimaverit, nusquam solitus eam lauream viris tribuere. Vide reliqua apud laudatum Henschenium, et magis jejune apud Tillemontium [Col. 0765A] tomo II, pag. 228. Tota Quinidii annuntiatio ex Adone ad verbum desumpta est; videatur Bollandi commentarius et vita ab eo illustrata. Agape clare signatur in Hieronymianis, Interamne, natalis sanctae Agapae virginis, sed socii aliqui adjungi videntur, qui a Nostro praeteriti sunt. An de ejus [Col. 0766A] martyrio vere dubitari possit, vide in Actis et apud Castellanum pag. 653. De ea sic Wandalbertus, qui ipsam Faustino et Jovitae anteponit:
PULSAN., praeter Faustinum et Jovitam, solum Cratonem refert; hunc vero mirum est ab ANTUERPIEN. et MAX.-LUBEC. praetermissum.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., et editio ULTRAJ.-BELG. satis puri sunt, excepta sola annuntiatione Blasii, quam III hujus ab ipsis positam diximus.
ALBERC. de Faustino et Jovita ita scribit: «In Italia, civitate Brixia, natale sanctorum Faustini et Jovitae diaconi, qui Adriano imperante, ferocissimis bestiis flammisque expositi, eorum brachia constringi, et in altum suspendi jubentur, ibique vehementer [Col. 0765B] torqueri, deinde lampadibus accensis, ad eorum latera positis, decollatione capitis, gloriosum martyrium consummaverunt. Crediderunt autem, eorum passione roborati, plusquam tria millia hominum.» In fine adjicitur: «Item, translatio sancti Antonii confessoris.» Haec ultima accessio, in codice DANIC., recentiori manu apposita est; in reliquis cum Albergensi convenit, nisi quod pro Brictia, scribat Brixia, pro constringi, confringi, pro consummaverunt, compleverunt.
CENTULEN., omnibus contractis, addit: «In territorio Morinorum, depositio sancti Silvini, Tholosani episcopi et confessoris,» de quo plura ad XVII hujus.
BRUXELL., in Cratone interpolatus, in Blasio mutilus, babet tertio loco: «Antiochiae, Josippi diaconi.» Atque hic solus inter omnes codices nostros mss. de Josepho meminit. Sequitur: «Apud Brixiam,» etc., contracto nonnihil superiori elogio. [Col. 0765C] Tum: «Apud Paduam, translatio sancti Anthonini confessoris.» Vult dicere Antonii Patavini, de quo plures codices. De Agape et Quinidio, fere ut in textu. In fine: «Ipso die, sancti Silvini, Teruanensis episcopi et confessoris.»
HAGENOYEN., in Cratone satis purus, de Faustino et Jovita fere eadem habet, quae Albergensis supra. Post Agapen, adjicit: «Item, beati Austregisili, episcopi et confessoris.» Bollandus Austregisilum rejicit ad XX Maii, licet hodie a Floro etiam notetur.
VICTORIN., in fine: «Ipso die, sancti Silvini Taruanensis episcopi. In Valeria provincia, sancti Severi presbyteri, de quo beatus Gregorius scribit.» Eumdem illum Severum Mosander textui Adonis inseruit.
MATRIC.-CARTUS.-ULTRAJ.: «Agapes virginis et martyris, et Thioniae sororis ejus.» Quae soror unde processerit, nescio. Si sint Agape et Chionia, coluntur III Aprilis.
[Col. 0765D] CODEX BIGOTIAN. signatus P. 5, qui fuit PP. Caelestinorum: «Civitate Aquilae, translatio beati Petri confessoris, de Marrone, quondam Caelestini papae.»
REG. SUEC., sub num. 130 et 428: «Ipso die, sancti Silvini Teroanensis episcopi.» Solus cod. prior: «In provincia Valeria,» etc., ut Victorinus.
VATICAN., num. 5949: «Alteria provincia, sancti Severi presbyteri.» Voluit dicere, in Valeria, etc.
ALTEMPSIAN.: «In territorio Bedrici castri, adventus clarissimi confessoris Christi Botulphi, super cujus feretrum, videntibus cunctis, columna lucis coelitus emissa refulsit.» Vide Acta ad XVII Junii.
Codex MEDIC.: «Item Aquileiensi [Aquilensi] civitate, translatio corporis sancti Petri confessoris, [Col. 0766A] qui dicitur de Marona, in monasterio Collemaii.»
Codex MONTIS-SANCTI: «Translatio episcoporum, beatorum confessorum, Amati, Romarici, Adelphii, qua simul relocati sunt.»
PRIORATUS CAUDIACENSIS: «Arvernis, translatio sanctae Georgiae virginis.» Colitur hoc die.
Editio LUBECO-COL. sic incipit: «In monasterio Meyfelt circa Confluentiam, sancti Severi presbyteri et confessoris, de quo beatus papa Gregorius, in Dialogo scribit: Romae, sancti Crathonis martyris, qui cum haberet filium Cerimon nomine scholasticum, [Col. 0766B] hic inciderat in infirmitatem gravissimam; eumdem cum beato Valentino episcopo ad sanandum obtulisset, sub tali conditione, ut si puer sanaretur, ipse cum omni domo sua, fieret Christianus: sanato puero per orationem sancti episcopi, ex tunc Crathon, quod promiserat, adimplevit, atque cum uxore et universa domo baptizatus est, non post multos dies martyrio consummatus.» De Faustino et Jovita scribit ferme. ut Albergensis. De Quinidio et Agape, pure. «Item, translatio sancti Antonii de Padua confessoris, ordinis sancti Francisci. Eodem die, beati Ebbonis episcopi et confessoris.» Vide Bollandum in Praetermissis. «Ananiae [Antiochiae], sancti Josephi diaconi et confessoris. Ipso die, sancti Sigfridi episcopi et confessoris. Item Ravennae, translatio sancti Severi episcopi et confessoris.» De eo actum prima hujus; quo die vita ejus illustrata est.
BELINI hoc est principium: «Apud Bruxiam, natale [Col. 0766C] sanctorum martyrum Faustini et Jobitae, qui sub Adriano imperatore examinati, dixerunt ei: Audi, Adriane, tortuose coluber, imo et saevissime anguis, per ambages et anfractus cursitas, ut nos a recto possis deviare tramite: hoc tibi sit agnitum, quod latratui tuo non obediemus; nec diis thura ponemus, sed Domino creatori nostro thura simul, et libamina jugiter immolamus; quod audientes populi ex Mediolanensi urbe, sanctorum constantiam, conglobantes se mutuo, venerunt ad beatos Dei martyres, et baptizari se fecerunt. Tunc Adrianus haec audiens, furore accensus, mox eos gladio plecti fecit et capite truncari.» Sequitur de Agape. Tum: «Eodem die apud Paduam, translatio sancti Antonii, ordinis Minorum.» In fine: «Antiochiae, sancti Josephi diaconi.»
GREVEN.: «Faustinus et Jobita, ut Vincentius libro II, cap. 83, refert ab Adriano imperatore, ferocissimis bestiis flammisque expositi, sed nil laesi; [Col. 0766D] brachiis constrictis in altum suspensi et torti, lampadibus accensis eorum lateribus admotis, adusti; ad ultimum capitis obtruncatione martyrium compleverunt. Crediderunt, etc., Joannis, Adventi, Saturnini, Castulae.» Ex Hieronym. non satis recte conjuncti sunt; vide Praetermissos. «In monasterio Meyselt, etc., qui supra etiam ponitur Kalendis Februarii.» Hic Severos confundit. Sequitur translatio Severi Ravennatis, et Antonii Patavini. «Ebbonis Travanensis episcopi et confessoris [ forte vult dicere Teroanensis; sed nec sic cognitus est ]. Silvii episcopi et confessoris [ an non Silvini?], Marcelli episcopi. In Hibernia, Beracii episcopi et confessoris. Fausti monachi et confessoris, discipuli beati Benedicti, qui Vitam ipsius scripsit.» Vide Castellanum pag. 625, circa medium.
MULAN. litteris Italicis textui inserit, quae ex Belino, de Faustino et Jovita retulimus. Item de Quinidio, «cujus gesta habentur.» Deinde subjungit: [Col. 0767A] «Eodem die apud Paduam, etc. Ipso die, beati Severi, etc.» Denique minutiori charactere: «Hujus [Severi] corpus attulit ex Italia Ropertus episcopus Treverensis.» Vide Acta et Castellanum. In aliis editionibus mutilus est Usuardi textus. Omittitur etiam translatio S. Antonii Patavini. Sed additur: [Col. 0768A] «Vexione in Dacia, sancti Sigifridi episcopi, praeclarae sanctitatis viri, qui Sueciam ad Dominum convertit.» Rursus minoribus litteris. «Constantinopoli, dedicatio ecclesiae sanctae Sophiae.» De hac nihil alibi reperio. Vide ejus templi encaenia apud Cangium CPolis Christianae lib. III.
Apud Sebasten civitatem, passio sancti Blavii episcopi, qui multorum patrator miraculorum, sub praeside Agricolano, post diutinam caesionem atque suspensionem in ligno, ubi pectinibus ferreis carnes ejus disruptae sunt, post teterrimum carcerem, ac demersionem laci, unde salvus exivit, jubente praefato judice, capite cum duobus pueris truncatur. Novissime vero septem mulieres, quae guttas sanguinis ejus defluentes colligebant, deprehensae quod essent Christianae, post dira tormenta, gladio percussae sunt. Romae, sancti Cratonis martyris, qui a beato Valentino fidei documentis institutus, non multis post diebus, cum uxore et universa domo martyrio est consummatus. Civitate Brixa, sanctorum martyrum Faustini et Joviae virginis. In Galliis civitate Vasionensi, sancti Quinidi episcopi, cujus mortem in conspectu Domini pretiosam miracula crebra testantur. Civitatem Interamnis, sanctae Agapis virginis.
Ita Praten., Herinien., Marchianen., Antuerp.-Maj., Belin., Pulsanen., Greven. et Molan.
[Col. 0767B]Honesimi legunt vetustiores codices, quorum proinde scribendi rationem, licet non rectam, servandam censuimus. Pulsan. posuit sancti pro beati. Antuerp.-Max. inter alios naevos Phylomeni pro Philemoni; Belin., ordinavit, pro ordinans. In Heriniensi redundat particula eum ante reliquit. Pejus habet Pulsan. requievit, pro reliquit. Herenien. et Belin. In civitate Cumis. Quid Pulsan. velit per [Col. 0768B] Ticitii, nescio. Julianes pro Julianae apud eumdem, peregrinum est. Deinde apud Greven. et Molan. pro Dein observatu dignum non est, ut apud plures Egyptum. Greven. post Juliani omittit martyris. Unicus inter omnes codex Pulsan. substituit, cum aliis quinque militibus in locum asserti communissimi, cum aliis numero quinque millibus.
[Col. 0767B]Onesimus Hieronymianis ignotus, signatur a Beda, ex hoc a Rabano, et eadem plane formula a Romano parvo: S. Onesimi apostoli; ut ferme apostoli appellatio, tum a Graecis, tum etiam a Latinis tribui solet, non solis duodecim, sed et aliis discipulis eorumque cooperatoribus. Ado in ipso Martyrologii sui textu solum praefixit, natale. Mosander, illius verba confundens, ea huc transtulit, quae dicta erant inter festivitates apostolorum. Ibi vero insigni elogio [Col. 0767C] ornatur ex epistola Pauli ad Philemonem, et ex altera Ignatii ad Ephesios. Cum autem ex postrema constet Onesimum fuisse Ephesinum episcopum, eum titulum ipsi omnino tribuendum putavit Ado, caeteraque ad ejus martyrium prosecutus est, quae Notkerus describit, Noster paucioribus complectitur. Haec omnia egregio commentario illustravit Henschenius, nihil dubitans quin idem Onesimus Philemonis servus, Apostoli discipulus, et deinde, post Timotheum, Ephesiorum episcopus fuerit. Contra sentiunt recentiores aliqui, quos inter Tillemontius in Vita S. Pauli tomo I, a pag. 289, et in notis pag. 576, id maxime urget, non videri eumdem, qui a Paulo circa annum LXI baptizatus sit, supervixisse ad annum CVII, quo Ignatii epistola scripta supponitur. Ego in hac re, aut in aliis a Tillemontio adductis, nihil hactenus video, quod me ab Henschenii sententia recedere cogat. Ut verbo dicam; admitte tantisper Onesimum episcopum prius apostolicum, [Col. 0767D] seu incerti loci fuisse, quod et in apostolis et in aliis discipulis passim conceditur. Fac deinde Timotheo successisse anno XCVII, statue a Paulo baptizatum anno aetatis XX, vel, si ita vis, XXX, quid, quaeso, implicantiae, si septuagenario major anno CVII superstes, Ignatium Ephesi exceperit? Minus terrent, quae Castellanus affert pag. 666 ex Rabani et Wandalberti silentio; nam ea ultro concidunt, si Ignatii epistola de Onesimo nostro intelligi possit. Hinc lectorem monitum velim, clausulam Papebrochii in Ephemeridibus Graeco-moschis pag. XVII perperam a nonnullis accipi, ac si ipse ibi rectractaret, quae ab Henschenio recte stabilita sunt: quod per me, vivus adhuc ipse dum haec scribo et vegetus, hic indicari omnino voluit. De caetero, si quae imposterum urgentiora argumenta contra Henschenii sententiam proferantur, ea in Supplemento diligenter examinabimus.
[Col. 0768B] Julianae Nicomediensis Acta pridem improbaverat Hesselius apud Molanum, aliquot rationum momentis, ad quae Bollandus facile respondit in hodierno commentario, omnimodam tamen praefatorum Actorum sinceritatem haudquaquam astruens, licet in iis admittendis paulo indulgentiorem fateamur, ut ostendit Papebrochius in Responsionibus ad art. II, num. III, et alibi. Nostrum erit suo tempore quaerere et expendere, quod ibi promissum est. Jam ad illustris [Col. 0768C] sanctae memoriam quod attinet, ea in antiquissimis Fastis sacris signatur, quidquid forte amanuensium licentia, irrepsisse censeat Florentinius in Corbeiensi apographo titulum martyris, dum sic annuntiatur, Nicomediae, passio sanctae Julianae virginis et martyris, quae insolita in his codicibus videtur formula: atque item dum in Epternacensi legitur: In Campania Cumbas, [pro Cumas] natalis Julianae; ad quae videnda laudati editoris notatio. Nobis sufficiant martyrologi nostri Beda, Rabanus, Romanum parvum, Ado, Usuardus, Notkerus, et ipse Wandalbertus, ipsam cum Onesimo ita canens:
In Romano parvo simpliciter signatur: Et in Cumii, sanctae Julianae virginis. Elogium ex Actis a Beda compositum est, a Rabano, et Adone inde [Col. 0768D] acceptum, ex hoc a Notkero; sed a Nostro valde contractum. Haec pro cultus vetustate apud Latinos satis dicta sint, quibus adde Thomasii Sacramentarium. Plura apud Graecos diversis diebus invenies. Sitne hic vere martyrii an translationis celebritas, in medio relinquo. Vide Castellanum citata pag. 666, et Tillemontium tomo V, pag. 155.
Juliani cum Aegyptis numero V mil. vel V milia, vel V millium diserte legitur in Hieronymianis. Secutus est Ado, qui de suo positionem addidit, apud Aegyptum. Hinc Usuardus et Notkerus; apud quos characteres nullos reperire est, quorum subsidio ex dubiorum Julianorum numero eximatur. Magis etiam re confundit abjectus ab aliis Joannes diaconus. Ne longior sim, omnibus rite perpensis, is mihi Julianus hic noster probabilissime dicendus videtur, qui in Actis cum Theodulo ponitur die sequenti, quique in manipulo Eusebiano cum inclyto illo [Col. 0769A] Pamphilo et sociis aliis, in Hieronymianis adjungitur, postremus ipse martyrio coronatus: ex quorum etiam numero fuere Aegyptii quinque hic anonymi, qui sibi prophetarum Eliae, Jeremiae, Isaiae, Samuelis et Danielis nomina imposuerant, ut colligitur ex Eusebio editionis Valesianae, de Mart. Palaestinae cap. II, cujus verba hoc die in Actis, ubi de Elia, etc., et XVII Februarii, ubi de Juliano et Theodulo, et I Junii referuntur, ubi de Pamphilo seorsim ex Martyrologiis nostris agitur, ut ibi dicemus, ad quem diem videsis Papebrochii commentarium, ex quo ea sumpsit Castellanus, quae habet pag. 667 [Col. 0770A] et 668. Videnda quoque pag. 673, et accurata Florentinii notatio. Ex omnibus intelliges disjunctos et in varios dies dispersos, qui duodenario numero ex Eusebio et Hieronymianis hoc ipso die colligendi erant, atque una perspicies, satis apposite, etsi non ex mente Usuardi, legisse codicem Pulsanensem supra, dum pro quinque millibus, substituit quinque militibus: Aegyptiis illis nempe, quorum propria nomina in Hieronymianis non exprimuntur. Legi potest Pamphili et sociorum martyrium, ex Eusebio Gallice redditum, apud Tillemontium tomo V, a pag. 418.
[Col. 0769A]ROSWEYD. puris annumerari potuit, cum in eo solum deficiat, quod de Juliana, post ferventem, cum aliis non scribat, «capitis decollatione martyrium consummavit, sed sponso suo Evilasio caput ejus auferente, martyrium,» etc.
TORNACEN. mutilus est, nam postremam partem [Col. 0769B] elogii sancti Onesimi, quae martyrium complectitur, et totum Julianae elogium omisit: forte quod utrumque, non immerito suspectum habuerit.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. Julianae elogium etiam rescindunt.
ULTRAJECT. de Juliana, tria verba textui inseruit, tempore Maximiani imperatoris; caetera satis purus.
ANTUERP.-MAX., LEYDEN., LOVAN., ALBERG., DANIC. et editio ULTRAJ. BELG., praeter tria illa verba, in fine subdunt: «Metbis civitate, natale sancti Symeonis episcopi et confessoris.» Vide Acta.
MUNERAT.: «Ipso die, sancti Honesti martyris.» Vide Bollandi commentarium, et cum eo confer quae habet Castellanus hoc die pag. 668.
CENTULEN: «Romae, passio sancti Honesimi Ephesiorum episcopi, qui lapidatus est a Romanis. In Chumis, sanctae Julianae virginis.» In ultima satis purus est.
BRUXELLEN. primo loco: «Cumis civitate, passio sanctae Julianae virginis. Quae tempore Maximiani [Col. 0769C] imperatoris, nuda virgis caesa, et capillis suspensa, et plumbo soluto a capite perfusa, et in carcere recepta, ubi palam cum diabolo conflixit. Post etiam rotarum tormenta, flammas ignium, ollam ferventem superavit, et capitis decollatione martyrium consummavit.» Onesimi elogium, non nihil auctius exhibet, quod melius infra referemus. Sequitur de Juliano ad marginem, sed eadem manu. Tum de Symeone ut supra.
HAGENOYEN., in Onesimo fere purus, de Juliana alia comminiscitur: «In civitate Cumis, passio sanctae Julianae virginis nobilissimae et martyris, quae nudata, diutissime a sponso suo flagellatur; quae ei ad matrimonium consentire noluit, nec adorare Deos voluit: per capillos sex horis suspenditur, [Col. 0770A] plumbo bullienti perfunditur, sed virgo non laeditur: ferro vincitur et incarceratur, ubi illa cum diabolo conflixit et vicit: inter gladios rotarum et in ignem projicitur, in ollam plenam plumbo adjicitur liquefacto, et ultimum capitis decollatione martyrium consummavit.» De Juliano ut in textu. In fine: [Col. 0770B] «Civitate [ non exprimitur, Metis] sancti Symeonis episcopi et confessoris.»
AMBIANEN.: «Ipso die, natalis sancti Honesti presbyteri et martyris.»
REG. SUEC., signatus num. 428: «Ipso die, sancti Honesti martyris.»
VATICAN., num. 5949, primo loco: «Sanctarum virginum, Fuscae et Maurae.» Vide Acta XIII hujus.
Editio LUBECO COL. in Onesimo, et Juliana nonnihil a superioribus variat; quod rei substantiam spectare potest, ex Molano subjiciemus. Tertio loco habet Symeonem Metensem, et ultimo Julianum cum quinque millibus, ut supra.
GREVEN.: «Faustiniani, Plesi, Fabiani. Sebastiani martyris.» Et in prima editione anni MDXV «Sancti Honesti martyris. In Africa Pauli Eremitae. Metis Symeonis episcopi et confessoris. In Swecia, Sigfridi episcopi et confessoris.» De Sebastiano, Paulo et Sigfrido vide hodie Praetermissos.
MOLAN. de Onesimo, post reliquit, haec ex Adone [Col. 0770C] aliis litteris textui admiscuit: «De quo et beatus Ignatius, Ephesiis scribens epistolam, ita dicit: Quoniam ego suscepi multitudinem vestram in nomine Domini, in Onesimo dilecto praeceptore nostro, vestro autem episcopo. Obsecro eum secundum Christum Jesum diligere vos, et vos omnes in concordia ejus in ipso esse. Benedictus enim Deus qui vobis talibus, talem episcopum donavit habere in Christo.» De Juliana autem, post consummavit, ex eodem Adone subditur: «Quae passa est quidem in Nicomedia, sed post paucum tempus, Deo disponente, in Campaniam est translata.» In fine, de Symeone ut supra. In aliis editionibus, adhuc adjungitur: «Ipso die Ambianis, sancti Honesti martyris.»
Natalis beati Honesimi, de quo sanctus Pauli scribit Philemoni: quem idem apostolus episcopum ordinans, praedicationisque verbum ei committens, apud Ephesiorum civitatem reliquit. Hic Romam perductus, atque ibi pro fide Christi lapidatus, inde ad loca, ubi fuerat ordinatus, corpus ejus delatum est. Civitate Cumis, sanctae Julianae virginis, quae post varia tormenta, et carceris custodiam, palam cum diabolo conflixit. Dein flammas ignium et ollam superans ferventem, capitis decollatione martyrium consummavit. Apud Aegyptum, sancti Juliani martyris cum aliis numero quinque millibus.
Sumitur ex Praten., Herinien., Tornacen., Antuerp-Maj., Marchian., Pulsanen., Munerat., Greven. et [Col. 0770D] Molan. Accedere possunt codices mediae notae, ut dicam in Auctariis.
[Col. 0771B]Legendum esset Polychronii, ut habent auctor Romani parvi, et Ado, ab editore ni fallor correcti. Ego, forte nimis scrupulose, codices Usuardinos sequor, Praten., Tornacen., Antuerp.-Maj., Marchian., Munerat. et alios, licet Herinien. et Greven. habeant Polichronii; Pulsanen., Polychronii; Molan., Polycronii. Elige lectionem, quae magis placuerit. In Pulsanen. est Babiloniae pro Babilonia. In Greveno et Molano, praesidente pro praesente. Pejus in Pulsanen. Diocletiano, loco Decio; forte melius omitteretur utriusque praesentia. Pulsanen. oculos ad coelum elevans mutat in oculisque ad coelum elevatis; [Col. 0772B] Munerat., ad coelum erigens. Sic Marchian. ex Concordiam, facit Cordubam; ex octoginta sex, octingentis sex; ut Pulsanen., Formuli, ex Romuli. Scothia ponunt aliqui, melius in textu. Marchian. legit Finani; Pulsanen., Funtanii; Munerat., Funtani: verum nomen expressimus. Silvini scribunt omnes, nescio cur recentiores Sylvini malint. Pratensis noster posuit Taruenensi; Herinien., Tarwanensis; omnium pessime Greven., Targuanensis: caeteri Taruanensis, quam vocem omisit Pulsanensis. Vide infra in fine Observationum.
[Col. 0771B]Polychronii nomen in solo apographo Hieronymiano Epternacensi legitur, hoc modo: In Babilonia, Policroni, et rursus in eodem solo codice XXX. Aprilis in fine: Depositio Policroni episcopi, an ejusdem, an alterius, quis edisseret? Caeterum Beda de hodierno addit, ejusdem loci episcopi, sed non magis [Col. 0771C] recte scribit Polocronii, uti et ejus transumptor Rabanus, quam inflexionem, aut ei proximam, in codicibus Usuardinis communem diximus Romanum parvum episcopatus locum non designat, sic legens: In Perside, beati Polychronii episcopi et martyris. Ado binas sedes conjungit Babylonem et Ctesiphontem, simul adducens Bedae elogium, quod totum Rabanus et Notkerus adoptarunt, Noster modicissime imminuit, sed iis servatis, quae correctione indigent, ut in Actis, et apud Castellanum, pag. 676, et apud Tillemontium tomo V, pag. 561, invenies. Haec summa difficultatis; quod, ut Beda et alii ex ipso testantur, elogium desumptum sit ex Actis sancti Laurentii, quae Baronio et Henschenio, ut minimum valde suspecta, hodie ab eruditis omnibus talia censentur, ut nec propugnari omnino, nec expurgari facile possint. Ex eodem fonte manant Olympias et Maximus, XV Aprilis; Parmenius et alii, XXII ejusdem mensis; alii diebus aliis; quorum memoria, ut in Fastis nostris certissima est, vitae [Col. 0771D] tamen aut martyrii series ex iis Actis accepta, repudiatur ut dicetur X Augusti. Non satis clari sunt Wandalberti versiculi, dum Donatus ex sequenti turma, Polychronio ita conjungitur:
De martyribus Concordiensibus ab Nostro confusis, ex perturbatis apographorum Hieronymianorum classibus, non est quod multis hic disputem; textum [Col. 0772B] Usuardi genuinum referri certum est. Notkerus alias classes posuit, de quibus aut ordinandis aut restituendis, agetur proprio loco. Vide interim Acta, Florentinium, et Castellanum hic. Fintanus solius Usuardi est; Scotia autem ex ejus temporis more pro Hibernia accipitur. Silvini obitus ad XV Februarii [Col. 0772C] pertinere videtur, ut vult Castellanus, et Auctaria nostra aliqua eodem die: Usuardum tamen sequuntur passim recentiores martyrologi cum moderno Romano et Actis. Vitam praeclaro commentario illustravit Bollandus, eamque reproduxit Mabilio saec. III Benedict. parte I, a pag. 294, ubi in observationibus praeviis doctissimum virum dormitasse oportet, dum ita scripsit: Acta illa viderat Ado Viennensis episcopus, cujus in sincero Martyrologio haec verba sunt XV Kal. Martii, S. Silvini Teruanensis episcopi et confessoris, cujus gesta habentur. Dormitare, inquam, debuit, nam verba illa nec in editis, nec in mss. nostris vere Adonianis Martyrologiis ullis reperire hactenus licuit. Mihi potius certum videtur totam Silvini annuntiationem plane Usuardinam esse, qui qualia Acta habuerit conjicit Castellanus a pag. 659, ubi etiam ex Bollando de episcopatu ejus disputat. Certe a vero alienum est, quod in nostro Pratensi apographo legitur, Tolosanae [Col. 0772D] civitatis episcopi, idque fatetur Castellanus praetenso autographo adjectum, super annuntiatione priori, qualem exhibemus, ibi scalpello erasa. Non ausim veram dicere annuntiationem nostram, sed vere Usuardinam, in qua conveniunt codices nostri omnes, excepto Marchianensi, qui cum praefato Pratensi legit: In pago Taruenensi, sancti Silvini Tolosanae civitatis episcopi, et Antuerp.-Majore, qui in hoc solo discrepat, quod pro pago Taruenensi, male scribat, in pago Caritatensi.
[Col. 0771D]ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN., DANIC., et editio ULTRAJ.-BELG. vix a puritate deficiunt. Omittitur nomen Romuli in classe martyrum Concordiensium, et Fintanus Silvino postponitur. [Col. 0772D] Mira non est variatio in efformatione Polychronii et Teruanensis.
ANTUERP. et MAX-LUBEC. Fintanum praetermittunt, omittentes etiam nomen Romuli.
[Col. 0773A] ROSWEYD. tertio loco interponit: «In Aquilegia, Crisantiani martyris et aliorum XC.» De quibus, in Actis. Pro Fintani, scribit Finiani. Et in fine de Silvino, cum Pratensi.
CENTULEN. Silvinum hic praetermittit, de quo egit XV, ut ibi inter Auctaria invenies. Ast ejus loco in fine addit: «Virdunis, sancti Pulchronii episcopi et confessoris.»
BRUXELLEN. de Silvino etiam egit XV: hic in caeteris purus est, nisi quod textui inferat Babyloniae et Thesiphontis episcopi.
HAGENOYEN. penultimo loco eos sanctos interjicit, qui omnibus aliis hodie ignoti sunt. Ita habet: «Ipso die, sanctorum martyrum, Montani et Gemelli, qui, cum essent carcerati cum aliis sanctis, viderunt in visione sancta intrare juvenem in carcerem, qui ferebat duas phialas lacte plenas, de quibus dedit omnibus incarceratis bibere, et ait, adhuc tertia phala vobis servatur, et abiit.» Fallor, si hic non agitur de martyribus, XXIV hujus inter [Col. 0773B] accessiones Usuardinas referendis. De caetero ad puritatem Codicis Hagenoyensis, vix quidquam desideratur.
AQUICINCT. pro Concordiam, legit Cordulam, pro Fintani, Finani. In fine: «Claromonte, translatio Lupiani confessoris;» de qua etiam agunt codices Burdegalensis, Cluniacensis, Altempsian., Daveronensis, Caudiacensis Prioratus, et D. LE MARE signatus C, qui fuit PP. Franciscanorum, cum hac sola differentia, quod aliqui addant nomen sancti. Vide Praetermissos.
VICTORIN., in fine, loco Silvini sic habet: «Eodem die sancti Morseti.»
REG. SUEC., num. 130, ita legit: «Eodem die, sancti Moireti.» Verosimillime pro Moiseti.
VATICAN., num 5949, de Fintano et Silvino tacet, et in fine adjungit: «sancti Valentiniani.»
[Col. 0773C] STROZZ. et MEDIC.: «Apud civitatem Fesulanam, in partibus Tusciae, translatio corporum sanctorum Romuli episcopi primi ejusdem urbis, [Col. 0774A] Alexandri episcopi, Donati et Romani episcoporum praedictae urbis, atque sanctorum martyrum Carissimi, Crescentii et Dulcissimi et aliorum Sanctorum et Sanctarum reliquiarum.»
Editio LUBECO-COL. Inter Fintani et Silvini ponit: «Ipso die Treveris, sancti Bonosii episcopi et confessoris.» Atque in fine: «In monte Sibergensi, translatio sancti Benigni presbyteri et martyris, quae anno Dominicae Incarnationis MLXXIII per sanctum Annonem Coloniensium archiepiscopum facta est.»
BELIN., in textu fere purus, in fine addit: «Claromonte, translatio sancti Lupiani confessoris.»
GREVEN. «Treveris, sancti Bonosii episcopi et confessoris. In Africa, Crisanti, Concordiae, Justae.» Non recta positio. «In monte Sibergensi, dioecesis Aggripinensis, translatio sancti Benigni, etc. In Scotia, Fimiani episcopi;» an non Finani Lindisfarnensis? «Sabini episcopi Camisinae civitatis, de quo [Col. 0774B] inter alia refert Gregorius, 3. Dialog. quod cum procurante ejus Archidiacono, qui episcopatum ambiebat, venenum sibi fuisset propinatum, spiritu prophetico hoc cognoscens, sine laesione biberit, mandans archidiacono: Ego venenum bibo, sed tu episcopus non eris. Eadem igitur hora archidiaconus defunctus est.» Hic haud dubie est Sabinus Canusinus, de quo IX hujus.
MOLAN. de Polychronio, litteris Italicis textui addit verba Adonis: «Scriptum est in passione sancti Laurentii,» quam multi apocrypham censent. In fine post episcopi, assuit verba superius rejecta: «Tolosanae civitatis in pago Taruanensi, cujus gesta habentur.» De Lupiano et Bonosio, quae supra. Tum litteris minutis: «Sabini episcopi Canusinae civitatis, de quo refert Greg. 3 Dialogorum.» In aliis editionibus, de Silvino apposuit: «Monasterio Sithiu:» quare non Alciaci, vulgo Auchy? Denique [Col. 0774C] in fine: «Die decima septima, sancti martyris Theodori tironis.»
In Perside civitate Babilonia, natalis beati Polochronii episcopi et martyris, qui praesente Decio persecutore, os lapidibus caesus, manibus extensis, oculos ad coelum elevans, emisit spiritum. Apud urbem Concordiam, passio sanctorum Donati, Secundiani. Romuli cum aliis octoginta sex. In Scotia, sancti Fintani presbiteri et confessoris, magnae virtutis viri. Ipso die, sancti Silvini Taruanensis episcopi. [ Apud Bouillart.: . . . magnae virtutis viri. [Col. 0769D] Scripsit Sollerio Castellanus istud Tolosanae civitatis episcopi autographo Sangermanensi adjectum fuisse, erasa illa, quae ante fuerat, adnuntiatione. Quae quidem ea erat: Ipso die, S. Silvini Tarvanensis episcopi. Fateor, cum hoc legi Castellani monitum, non potui mihi temperare quin aut illius aut Sollerii fidem in suspicionem vocarem. Nam oculis inunctis codicem inspexisse Castellanum jam pluribus [Col. 0770D] exemplis noveram; sed usque adeo lippum fuisse, ut hic litturam videre sibi videretur, quis credidisset? Ita est tamen. Ego fidem do, vix ullam codicis paginam esse nitidiorem. Intacta tota est a scalpelli acumine. Neque tamen diffiteor Carolini autographi (sic mihi loqui liceat brevitatis causa, ut Martyrologium Carolo regi oblatum significem) Sollerianam fuisse lectionem. Correcta ab Usuardo in [Col. 0771A] Pratensi fuit. Sed cum haec et aliae fortasse liturae paginam obscuriorem reddidissent, avulso folio, aliud ad proximum agglutinavit; eadem scriptura, aut saltem ita obscuro discrimine, ut eamdem velint esse, quotquot eruditi rogatu nostro inspexerunt. Hoc ego tantum discriminis video, quod pro minio, quo in reliquo codice Nonae, Idus, Kalendae pinguntur, adhibitus hic fuerit violaceus color. Incertum unde didicerit Usuardus S. Silvinum fuisse Tolosanae civitatis episcopum. Acta illius praesulis a Guilielmo Catello, Bollando et Mabillione edita eum in episcopatus honore sublimatum testificantur quidem, sed sedem non indicant. Fortasse visa sunt Usuardo acta quae jam perierunt. Utcunque est, an ille erraverit, definiri nequit. Lectionem igitur autographi Pratensis a vero alienam esse nimis audacter pronuntiavit Sollerius. Cum contra certum sit falsam esse, quam ex Carolino autographo duxit. Tarvennae [Col. 0772A] episcopus nunquam fuit S. Silvinus: quandoquidem noti sunt episcopi, qui illius Ecclesiae sedem tenuerunt toto illo tempore, quo sanctus ille apud Morinos demoratus est. Illi sunt, Mabillione teste, Drausio, Bainus, Ravengarius et Erkembodo, ad annum 737 superstes. Favet quidem Sollerianae lectioni ms. Adonis codex vetustus sane et eleganter scriptus, quem ob oculos habeo. Is enim sic habet XV Kal. Mart.: Ipso die natalis S. Silvini Tervanensis episcopi et confessoris, cujus gesta habentur. Sed sincerum illum codicem praestare nolim: post decimum saeculum scriptum fuisse indicio est S. Maioli abbatis commemoratio prima manu signata v. Idus Mart.; qui tamen Maiolus obiit anno 994. Unde Theodericus Ruinartius noster, qui in prima Actorum editione, pag. 203, sincerum vocaverat illum codicem, mutavit sententiam in secunda, ubi, dimisso codice, vulgatum Adonem laudavit pag. 205. BOUILLART. In pago Tarvenensi sancti Silvini Tolosanae civitatis episcopi.]
Ex Praten., Herinien. Tornacen., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0773D]Simeonis legunt Herinien., Tornacen. et Molan., quos hic ut alibi sequimur: Praten. et Antuerp.-Maj., Simonis; Munerat. et Greven., Symeonis. Scripsi dinoscitur, ut est fere in omnibus, quidquid scrupulosior in hujusmodi minutiis dici possim. Sic non correxi Hierosolimorum, quod ita passim corrupte legitur, ut alibi diximus. Tornac. neglexit articulum hic, scripsimus Jherosolimitanorum. Munerat. pro consummatus est, ponit consummatur. In Antuerp.-Maj. post mirantibus, ante CXX annorum, deest ut. Herinien., Tornacen. et Antuerp.-Maj. habent Hostia, [Col. 0774D] reliqui ut in textu. Prepedigne Praten. et alii, putavi servandam diphthongum saltem ultimam. Tornacen. omisit, cum essent praeclarissimi generis: Munerat., Deo. Hic obiter advertendum codices binos passim satis genuinos, Marchianensem et Aquicinctinum ad usque XXIII hujus, per sex integros dies, valde perturbatos esse, transpositis sanctis, qui in Usuardo leguntur, additisque aliis ipsi ignotis, sic ut a non nemine studiose et pro arbitrio corrupti fuisse videantur.
[Col. 0774D]Simeon vel Simon, qui de fratribus Christi Salvatoris fuisse dicitur, primum in Martyrologiis innotescit ex Romano parvo: Jerosolymis, Simeonis episcopi et martyris. His in Martyrologio editionis Rosweydi adjecit Ado: Qui traditur propinquus Salvatoris secundum carnem fuisse, nec de praefata cognatione quidquam amplius in festivitatibus apostolorum [Col. 0774D] II Maii, quo die ibi Simeon refertur, et unde sua omnia accepit Usuardus, praeter insertam clausulam de fraternitate Joseph et Cleophae, quam a Mosandro Adoni tributam Rosweydus in ejus Martyrologio expunxit, et in appendicem rejecit; non recte, opinor, cum et in Notkero tota habeatur qualem lectori exhibeo: Constat tamen quia de Cleopha, [Col. 0775A] cujus filius fuit, frater erat Joseph. Vulgo notum est, quot concertationibus et dissertationibus obnoxia sint ea, quae Christi Domini carnalem propinquitatem spectant cum quatuor illis fratribus Jacobo et Joseph et Simone et Juda, Matth. XIII, et Marc. VI, tam clare expressis. Utrum videlicet Josephi ex alio matrimonio filii, ut tradit Nicephorus Callistus ex divino Hippolyto apud Schelstratium tomo I Antiquitatis illustratae pag. 507, an consobrini ex Maria Cleophae, quam multi sororem statuunt B. V. Mariae: an patrueles ex patre Cleopha Josephi fratre, ut in textu nostro dicitur; an vero aliter eadem cognatio explicanda sit, de quibus judicium ferre nec hujus loci nec temporis est. Poterunt ea secundis curis examinari in Supplemento Februarii, vel forte alibi, dum in Actis occasio dabitur. Qui moram non patitur consulat Interpretes; vel praeter hodiernum in Actis commentarium, videat Florentinii Exercitationem IV, pag. 161, dissertationem Henschenii de Jacobis I Maii, item Chronologiam episcoporum Hierosolymitanorum [Col. 0775B] ante tomum III Maii et alibi; tum Tillemontium de hoc Simeone tomo II, a pag. 186, de Jacobo minore tomo I, a pag. 365, etc. Denique Castellani notam pag. 682 et 683. Quae ad Simeonis martyrium attinent, ex Rufini Eusebio lib. III, c. 31, [Col. 0776A] accepta sunt, in quibus Castellanus hallucinatus videtur, dum putavit Usuardum aliquid Adoni ex Rufino superaddidisse; nam is revera sua omnia ex Adone ipso desumpsit, ut facile vir eruditissimus invenire poterat, si praefatum Martyrologium in festivitatibus apostolorum II Maii consuluisset.
Maximus, Claudius, Praepedigna, cum filiis Alexandro et Cutia a Romano parvo, non ad ostia Tyberina, sed Romae annuntiantur, hoc ordine: Et Romae, martyrum Claudii, Praepedignae, Alexandri et Cutiae et Maximi. Ado eumdem servat ordinem, sed de loco forte subdubitans, positionem non expressit. Noster Maximum praeposuit, omissis filiorum nominibus: sed quid ei ansam dederit Ostiam nominandi, non video, nisi quod Claudii, uxoris et filiorum concremata corpora ibi in Rheuma (aquam praeterfluentem) projecta dicantur, et a Christianis juxta eamdem civitatem sepulta. De caetero elogium totum ex Adonis narratione contractum est; narratio autem Adonis ex Actis sanctae Susannae, de qua ad XI [Col. 0776B] Augusti. Quam fidem ea Acta mereantur, hic non determino; sunt qui omnino rejicienda existiment. Caeterum Usuardini textus nostri originem et sinceritatem ostendimus.
[Col. 0775B]MARCHIANEN. nodiernum textum cum sequenti commiscet: certe Gabini annuntiationem integram habet. Tum: «In Africa, sanctorum Pulii [Publii] et Juliani.» Vide indicem Praetermissorum.
ROSWEYD., in prima purus, alteram jungit diei sequenti: hic vero solum addit in fine: «Pimenii martyris.» Vide Acta.
PULSAN. In Simeone mutilus, in aliis tantillum interpolatus est.
ANTUERP. et MAX-LUBEC. in Simeone puri sunt; inter Ostienses omittunt Maximum; et in fine adjungunt: «In Africa, Rutuli, Silvani et Maximi.» [Col. 0775C] Vide socios alios in Actis.
ANTUERP.-MAX., LEYDEN., ALBERG., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG. ferme conveniunt in modica textus interpolatione; addunt nempe post Joseph, nutritii Salvatoris, et Maximum vocant fratrem Claudii. In fine concorditer adjiciunt: «Eodem die in Africa, sanctorum Rutuli,» etc. Eamdem accessionem habet LOVANIEN. Sed de martyribus Ostiensibus omnia omittit post, cum duobus filiis.
CENTULEN., in Simeone abbreviator, de aliis ex Adone subjungit: «Romae, sanctorum martyrum Claudii et uxoris ejus Praedignae, et filiorum, Alexandri et Cutiae, et fratris Claudii, nomine Maximi, qui cum essent praeclarissimi generis, agente fratre eorum Gabino presbytero, baptizati sunt a Gaio papa, et postmodum a Diocletiano diversis mortibus perempti sunt. Alexandriae, beati Dionysii episcopi et martyris. Coenobio Centula, depositio sancti Angilberti abbatis, qui septimus post beatum Richarium, [Col. 0775D] Centulense monasterium feliciter rexit, cujus corpus cum viginti octo annis esset sepultum, incorruptum inventum est.»
BRUXELLEN. textui non parum interpolato, subdit: «In Africa, sanctorum Rutuli, Silvani et Maximi. Apud Alexandriam, beati Dionysii episcopi, qui multis confessionibus clarus effectus est. Metis, sancti Legontii, ejusdem urbis episcopi et confessoris.» Colitur Dionysius XVII Novembris; an martyris titulo decorandus, alibi dicetur.
HAGENOYEN. tantum non purus, adjungit: «In Africa sanctorum martyrum Rutili,» etc.
AQUICINCT. conjungit textum hujus et sequentis diei, superaddens: «Item SS. Rutuli,» etc. De codicis illius confusione, supra dictum est.
VICTORIN. et REG. SUEC. signatus num. 130, in fine: «Apud Alexandriam, beati Dionysii episcopi. In Africa, sanctorum Rutuli, Silvani, et Maximi martyrum.»
[Col. 0776B] CODEX D. DU CHEVAL, signatus B: «Eodem die in Africa, sanctorum Rutuli, Silvani et Maximi.»
UGHELLIAN. et CAUDIACENSIS: «In Africa Rutuli,» etc. Jam satis saepe repetita nomina.
ALTEMPSIAN.: «Eodem die, sanctae Constantinae virginis et martyris. Apud Alexandriam, beati Dionysii episcopi, qui in multis saepe confessionibus satis clarus, prae passionum tormentorumque diversitate, magnificus effectus est, quievit autem in pace tempore Galieni imperatoris.»
STROZZ. et MEDIC.: «Ipso die, sanctae Constantiae virginis,» filiae Constantini, quam eamdem crederem [Col. 0776C] cum Constantina codicis Altempsiani, nisi illic adderetur titulus martyris. Vide Acta.
Editio LUBECO-COL. incipit: «Colonia Agrippina, commemoratio ossium sancti Panthaleonis medici et martyris. Quando caput ejusdem sanctissimi martyris per Henricum militem, dominum de Ulmene, de Constantinopoli ad civitatem Coloniensem est translatum, anno incarnationis Dominicae MCCVIII.» Mirum est Rabanum hoc die cum longo elogio natalem sancti Pantaleonis referre. In reliquis editio illa fere similis codicibus supra citatis mediae notae.
BELIN. textum purum habet in secunda editione, in prima pro centum viginti, scripsit, centum et novem. In utraque est additamentum: «In Africa, Lucii, Silvani et Maximi.»
GREVEN.: «Romae, Pimenii presbyteri et Fausti martyrum. Item Rutuli, Classici, Damasi, Tulli, Lampasii, Majoli, Silvani et Maximi, Elasici, Secundini, [Col. 0776D] Fructuli, Pauli.» Ex aliquo apographo Hieronym. accepti sunt. «In Hibernia, Culani episcopi et confessoris. Item Berethoi, Marcelli.» Poterant hi superioribus annumerari, et ad sequentem diem referri. «Item Colomanni episcopi et confessoris. Apud Coloniam Aggripinam, commemoratio ossium,» etc., ut supra.
MOLAN. textui subnectit: «Ac sic postmodum apud Hostiam, in rheuma jactati: quorum reliquias Christiani perquisitas, juxta civitatem sepelierunt.» Quae Adonis verba sunt. «In Africa, Lucii, Silviani et Maximi. Coloniae, commemoratio ossium sanctissimi Pantaleonis martyris, quando caput,» etc. In aliis editionibus additur, minoribus litteris: «Pataris, sanctorum martyrum Leonis et Paregorii.» De quibus Acta, quae inter Sincera et Selecta edidit Ruinartius, a pag. 610.
Natalis beati Simeonis episcopi et martyris, qui propinquus Salvatoris secundum carnem extitisse dinoscitur, ac filius Cleophae, qui fuit frater Joseph. Hic Hierosolimorum episcopus post Jacobum fratrem Domini ordinatus, persecutione Trajani multo tempore suppliciis affectus, martyrio consummatus est. Omnibus qui aderant et ipso judice mirantibus, ut centum viginti annorum senex crucis supplicium pertulisset. Civitate Ostia, sanctorum martyrum Maximi, Claudii et uxoris ejus Prepedignae cum duobus filiis, qui cum essent praeclarissimi generis, jubente Diocletiano sunt tenti, atque in exilium deportati; deinde incendio concremati, odoriferum sacrificium martyrii Deo reddiderunt.
Ex Pratensi, Heriniensi, Tornacensi et Antuerp.-Majore.
[Col. 0777A]Plures codices, tum mss. tum excusi legunt Gabini; non recte cum Usuardus verosimillime Adonem secutus sit, hic Romanum parvum; in utroque autem habetur Gabinii, uti etiam in Notkero. Ex codicibus eam lectionem servant Herinien., Antuerp.-Maj. et alii. Ejusdem nominis transformationes exstant apud Bollandum. De presbyteri, Diocletiano, Africa, et hujusmodi minutiis, dictum est plus satis. Pretiosi morte, pro pretiosa morte in [Col. 0778A] Antuerp.-maj. scribae oscitantiae tribuendum est, uti et nonnulli alii naevi in uno alterove folio detrite, aut avulso et subinde descripto. Sic ibi etiam legitur Plubii, pro Publii. Paucitatem purorum codicum facit appositio in fine tertii nominis, nempe Marcelli, qui in codicibus optimae notae Munerat., Belin., Greven. et Molan. adjicitur; sed nos aliorum lectionem praeferendam censuimus.
[Col. 0777A]Ex citatis die praecedenti sanctae Susannae Actis extractus quoque est hodiernus Gabinius, sic rursus a Romano parvo primum signatus: Romae, Gabinii presbyteri et martyris. Breve elogium texuit Ado, in quo, praeter ea, quae a Nostro ad verbum descripta sunt, hoc solum inseritur, patris beatissimae Susannae, addere poterat, quod in multis apographis Usuardinis subinde adjunctum, fratrem fuisse Caii [Col. 0777B] papae: cujus historiam Gallice prosequens Tillemontius tomo IV ibi pag. 572 de Susanna, Claudio, Praepedigna et aliis diei praecedentis, atque de hoc nostro Gabinio, more suo satis modeste, sed non satis in Actorum favorem decernit. Bollandus brevi commentario Gabiniana complectitur, ad saepe citata Susannae Acta lectorem remittens.
Henschenius de Publio, Juliano et sociis Africanis martyribus hoc die pluribus agens, illustris est, inquit, corona duodecim pugilum Christi qui palmam [Col. 0778A] martyrii in Africa promeriti sunt; quo adducit Martyrologium ms. ecclesiae B. Mariae Ultrajecti, quod a nobis Usuardinum Rosweydi vocatur, cujus verba in Auctariis primo loco dabimus. Repetenda sunt omnium nomina ex Hieronymianis valde, dissimilibus, tum in martyrum numero, tum in eorum nomenclatura, ut ostendit Florentinius hic, atque ex Rabano et Notkero eorum descriptoribus aperte constat. [Col. 0778B] Castellanius in his disquirendis et disponendis apprime diligens, duodenarium numerum non complet. At quidquid de aliis decem sociis statuatur, certe codices nostri puriores, solos illos duos Publium et Julianum commemorant, quibus auctiores aliqui Marcellum, alii alium vel alios pro arbitrio adjiciunt, ut in Variantibus diximus et infra magis patebit, Annuntiatio nostra pure Usuardina est, cui accinit Wandalbertus hoc versiculo:
ROSWEYD. Diximus die praecedenti, ab ipso huc referri annuntiationem: «In civitate Ostia, sanctorum martyrum Maximi, Claudii,» etc. In Gabinio purus est. Tum adjicit: «In Africa, sanctorum Publii et Juliani martyrum et aliorum X,» de quo numero ex hoc ipso Rosweydino codice, ab Henschenio [Col. 0777C] accepto, diximus in Observationibus.
MUNERAT.: «In Africa, sanctorum martyrum Publii et Juliani et Marcelli. Treveris, sancti Leguntii episcopi et confessoris.»
MARCHIAN. hoc die posuit quae nos cum Usuardo referemus XX: «Apud Tyrum,» etc.
PULSAN. textui puro post Gabinium interjicit: «Eodem die apud Beneventum civitatem, natalis beati Barbati episcopi et confessoris.»
ANTUERP. et MAX.-LUBEC.: «In Africa, sanctorum Publii, Juliani et Marcelli.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN., DANIC., et edit. ULTRAJ.-BELG. post martyris, inserunt: «Patris beatae Susannae, et fratris beati Gaii papae,» etc. «In Africa, sanctorum Publii, Juliani et Marcelli. Treveris, sancti Leguntii episcopi et confessoris.»
CENTULEN. inserit, «patris beatissimae Susannae,» ut plures alii ex Adone.
[Col. 0777D] BRUXELLEN. omnia habet, quae codices mediae notae, et praeterea in fine subjicit: «Alibi, sancti Pantaleonis martyris.» Vide Praetermissos. De eo agetur XXVII Julii.
HAGENOYEN. caeteris amplior, post Gaii papae, adjungit: «atque consanguinei Diocletiani imperatoris. Hic quia filiam ejus [suam] Susannam noluit dare in conjugem homini pagano, filio Diocletiani, Maximio, a Diocletiano diu in vinculis,» etc. «In Africa, sanctorum Publii,» etc., ut supra. «In civitate Treveri, sancti Leguntii episcopi et confessoris. [Col. 0778B] Hic translatus est in Scasusan.» Quem locum hic in ligitet nescio, nisi forte ex affinitate nominis, conjiciatur Scaphusia Helvetiorum. Sed de hac translatione nihil apud alios invenio. De duobus an uno solum Leguntio aliisque huc spectantibus, videantur Acta, hoc et priori die.
[Col. 0778C] AQUICINCT. etiam habet hac die, ut Marchianensis, quae ponenda sunt die sequenti.
VATICAN., quod olim fuit Beneventanum num. 5949, primo loco: «Beneventi, sancti Barbati episcopi et confessoris.» Ita Italici codices.
STROZZ. et MEDIC.: «Item sanctae Susannae virginis. Item sancti Barbati archiepiscopi et confessoris. Eodem die, sancti Eustachii patriarchae Ecclesiae Constantinopolitanae.»
Codex ABDINGHOFFENSIS: «Treveris, sancti Licontii episcopi et confessoris.» Idem est qui Leguntius supra. Mancum est codicis istius fragmentum.
Editio LUBECO-COL. convenit cum codicibus mediae notae.
BELIN., in Gabinio purus, subdit cum plerisque: «In Africa, Publii, Juliani et Marcelli. Eodem die, sancti Eustachii patriarchae Ecclesiae Constantinopolitanae.» Vide Praetermissos.
[Col. 0778D] GREVEN. etiam addit Marcellum cum Molano, ut supra dixi. Auctarium vero ita incipit: «Praefatus Gabinus fuit pater sanctae Susannae virginis et martyris, de qua infra III Idus Augusti. Frater vero sancti Gaii papae.» Vide Observationes. «Eodem die Treveris, sancti Leguncii episcopi et confessoris. Item Juliani martyris. Item Marubii. Decentii confessoris.» De hoc vide Praetermissos, duo alii ex Hieronymian. sumpti videntur; hic et alibi passim incuriose congesti.
MOLAN. Diximus supra de Marcello textui superaddito. [Col. 0779A] «Eodem die, sancti Eustachii,» etc., ut Belinus. «Treveris, sancti Leguntii,» etc. Tum minori charactere: «Obiit Bonifacius Lausanensis episcopus in Burgundia. Hic Bruxella natus, et in Camera monasterio Cisterciensis ordinis, juxta idem oppidum, quievit anno MCCLX in vita et post mortem miraculis clarus.» In posterioribus editionibus pro Eustachii, scribit Eustathii, eique et Leguntio superaddit: [Col. 0780A] «Civitate Benevento, sancti Barbati episcopi et confessoris.» Exinde, litteris minutioribus: «Item sancti et gloriosi admirabilium operum effectoris, patris Auxibii, archiepiscopi Soliensis, qui fuit discipulus sancti benedictique apostoli et evangelistae Marci. Eodem die obiit Bonifacius,» etc., ut supra, praeter ultima verba, «anno MCCLX in vita et post mortem miraculis clarus.»
Romae, natalis sancti Gabinii presbyteri et martyris, qui a Diocletiano diu in custodia vinculis afflictus, pretiosa morte coeli gaudia comparavit. In Africa, sanctorum Publii et Juliani.
Sic pure habent Praten., Herinien., Antuerp.-Maj., Belini editio altera, Greven. et Molan.
[Col. 0779B]Incitabat pro indicabant male scribit Molan. Non unus hujusmodi error in Belino; nempe Tyrannius, pro Tyrannio; Pelagius, pro Peleus; episcopus, pro episcopi. Legendum esset Nilus, ut habetur in Adone atque in Eusebio, imo et in ipso Usuardo XIX Septembris, sed hic errantes codices sequi cogimur. Cipro habent Praten. et Greven.: melius alii, ut in textu. Rursus Greven. et Molan. Pothamii; praefero caeteros. Belin. omisit in fine titulum presbyteri. Turpioribus sphalmatis foedatur codex Antuerp.- Maj. in quo desunt verba, quorum numerum: male [Col. 0780B] legitur, tormentis tormentorum suppliciis; item, post additi feritatem ignis ferro. Post Alemannia, habetur, Secundi sancti Galli, forte quod paginas vacuas supplentis imperitia Secundinum diei sequentis hunc intruserit. Pratensem codicem hic inter puros connumero, quod in nostro apographo textus integer, et ipsa etiam annuntiatio sancti Galli aperte exprimatur, quidquid mihi significarit Castellanus, eam nec XX Februarii, nec XVI Octobris, in ipso praetenso autographo reperiri.
[Col. 0779B]De prima martyrum turma, vel manipulo, ex saepe citato et solito suo auctore Rufini Eusebio, ita inter martyrologos primus scripsit Romani parvi compilator: Apud Tyrum, martyrum, quorum numerum Dei scientia sola colligit, quos Viturius magister militiae, jubente Diocletiano, diversis tormentis occidit. Veturius [Col. 0779C] ille, aut ex Eusebii Chronico, aut ex nescio quibus Actis, quae intercidisse opinatur Bollandus, hic adjectus est. Breviorem periodum multis ampliavit Ado, ex laudati Scriptoris lib. VIII, cap 7, magnam elogii sui partem describens, veram quidem et sinceram quousque Rufinum hic sequitur, sed in aliis cum ejusdem cap. 14 confusam, dum adduntur incitatores episcopi, quorum plerosque constat ad alia ferme loca, certe ad alia tempora pertinere, quin et alio mortis genere agonem complevisse, ut patebit ex XIX Septembris et XXIX Octobris, ubi de aliquibus seorsim agemus. Interim ex Adone derivata sunt, quae Usuardus et Notkerus, atque ex his recentiores martyrologi acceperunt, servata confusione, quam in Actis antiquitus interpolatis repertam Bollandus existimat. Praeterea martyrum Tyriorum numerum ignoravit Ado, ut pote quem nec Rufinus ipse expressit, in Eusebio Valesii parenthesi inclusum, et ad solos quinque contractum [Col. 0779D] qui ex phrasi Romani parvi ad plurimos, quos nempe sola Dei scientia colligit, extendi videtur. Vide Bollandi commentarium historicum, in quo episcopis illis et aliis proprii dies assignantur, ut supra indicare coepimus. Bollandum secuti sunt Tillemontius tomo V, pag. 440, et Castellanus, pag. 696 et 697. De Tyriis hisce martyribus, in Hieronymianis apographis. Beda, Floro, Rabano, et Wandalberto nihil legitur. Scio, Molanum metrico isti martyrologo haec ascribere voluisse:
At hujus supplementum merito respuendum censuit Bollandus, unicum Wandalberti versiculum sic terminans:
[Col. 0780C] De qua martyre cum Victore conjuncta, vide hoc die Hieronymiana, Rabanum, Notkerum et Henschenium in commentario plura dubia explicantem.
Potamius et Nemesius ex puriori aliquo Hieronymiano apographo accepti sunt, sed sejuncti a Dydimo, quem Rabanus et Notkerus aliis recte sociaverunt. Potamiae, Potaminae, Misis, Nemesis et Nemersi et similia, scribarum oscitantiae tribuenda videntur. Certe Potamiam vel Pantamiam inde effictam putamus, quae in Auctariis saepius recurret, Caio et Victori perperam subjuncta. Sintne porro alii Potamii et Nemesii socii, ut ex Corbeinsi codice erui videtur incertum est. Sanctum Gallum abbatem nominavit Ado, mirae sanctitatis virum, discipulum sancti Columbani abbatis; Noster presbyterum et confessorem: uterque hoc ipso die; tametsi natalem ejus referat Notkerus XVI Octobris, quo eum Bollandus remisit; die vero sequenti ejusdem translationem. [Col. 0780D] Cur hac die ab Adone celebretur, non equidem perspicio, nisi forte de alia translatione aut elevatione agatur. Minus etiam video, qua ratione Baronius praefatos martyrologos citare potuerit pro XVI Octobris, ubi Gallus a Mosandro asterisco notatur, a Rosweydo in appendicem rejicitur. Forte a ms. aliquo Adone deceptus fuerit; Certe Usuardus, saltem purus, eo die de nullo sancto Gallo meminit, nisi hic Belini textum Baronius pro Usuardino acceperit.
[Col. 0779D]MARCHIAN. hodie ponit, quae ad diem sequentem pertinent, omisso solum nomine Servuli.
[Col. 0780D] TORNACEN. incipit a proprio loci: «In Tornaco civitate, restitutio sancti Eleutherii episcopi et confessoris.» [Col. 0781A] Vide Acta. Dehinc laterculum exhibet incompletum, integro folio ex codice avulso, sic ut tantum integer sit IV Kal. Martii seu XXVI hujus. De majori lacuna agemus IX Augusti.
ROSWEYD. prima annuntiatio est: «Romae, depositio Gai episcopi» Sumitur ex Hieronymianis; a Nostro ponitur XXII Aprilis. Sequitur: «In Cipro insula,» etc. Deinde de Tyriis, satis pure. de Gallo, nihil.
PULSAN. ferme purus esset, nisi deficeret in ultima annuntiatione de S. Gallo.
AQUICINCT., turbato ordine, hic habet quae ad sequentem diem referenda sunt: et post viginti, in fine addit: «In Hasbania apud S. Trudonem, depositio sancti Eucherii confessoris, Aurelianensis episcopi, qui a Carolo Martello in exilium missus, ibidem in Christo quievit.»
VICTORIN. ultimam sic format: «In Alemannia, sancti Galli episcopi et confessoris.»
ANTUERP.-MAX.-LUBEC. et UGHELLIAN. omittunt [Col. 0781B] S. Galli memoriam, ejus loco substituentes: «Romae sanctorum Gaii, Victoris et Pantamiae.» Secundus codex scribit, Pantaniae: at quomodocunque inflectatur, non alia statui potest a sancto Potamio, ut supra diximus. Cum citatis codicibus conveniunt BIGOTIAN., signatus P. 5, et D. DU CHEVAL, signatus B. Nusquam recta illorum trium connexio. Jam diximus primum spectare ad XXII Aprilis: ultimum nomen probabilissime fictitium est: ex apographis Hieronymianis Victor cum Corona copulandus est, qui hoc die in Actis referuntur.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG. secundo loco ponunt: «Romae, sanctorum Gaii, Victoris et Pantamiae.» Tum de Potamio et Nemesio, pure. Denique: «Eodem die, sancti Eucherii Aurelianensis episcopi et confessoris, qui pro fide Christi exilio relegatus, cum sancto Trudone honorifice quievit.» Deest in omnibus ultima annuntiatio.
[Col. 0781C] CENTULEN. diversum habet a reliquis exordium: «Alexandriae, sanctorum martyrum, Juliani, Euni, Macharii, Epimachi, Alexandri, Metrani, Apolloniae, Ammonariae, Chorintae, et cum aliis decem.» Ita fere etiam editio Lubeco-Col. infra. Caeterum proprii horum martyrum natales dies videndi catalogo Praetermissorum hac die. Tyriorum elogium mutilat, Potamium et Nemesium omittens. «In Alemannia, sancti Galli abbatis.»
BRUXELLEN. in martyribus Tyriis nonnihil luxuriat, sed quae textum excedunt, describi non merentur. Secundo loco ita habet: «Romae, natale sancti Eleutherii papae et martyris, a quo Lucius rex Britanniae per epistolam se fieri Christianum postulavit. Et misit papa duos viros religiosos, qui regem cum populo baptizarunt. Et tandem ipse papa martyrio coronatur.» In Praetermissis remittitur ad XXVI Maii. «Eodem die Romae, sanctorum Gaii, Victoris et Panthamiae. In Cypro insula, etc. Item [Col. 0782A] sancti Eucherii Aurelianensis episcopi et confessoris: qui pro fide Christi exilio relegatus, in Hasbania, cum sancto Trudone honorifice quiescit.»
HAGENOYEN., in martyribus Tyriis fere purus, secundo loco habet: «Eodem die, Eucherii, Aurelianensis,» etc., ut codices mediae notae, supra. Sequitur de Potamio, etc. Deinde de Caio, etc. In fine: «Apud Tornatum, beati Eleutherii episcopi et confessoris.»
MUNERAT. textui puro subnectit sequentia: «Aurelianis, sancti Elutherii [ vult dicere Eucherii] episcopi et confessoris, qui pro fide Christi exilio relegatus, cum sancto Trudone honorifice quiescit.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Apud Tyrum plurimorum martyrum, qui ad exhortationem Silvani cum suis passi sunt. Eleuterii episcopi et martyris. Eucherii episcopi Aurelianensis.»
BELIN. in prima sua editione omisit annuntiationem sancti Galli.
Editio LUBECO-COL., in martyribus Tyriis nonnihil [Col. 0782B] interpolata, secundo loco habet: «Romae, sanctorum Caii, Victoris et Pantamiae martyrum.» Sequitur de Potamio et Nemesio. «Eodem die, sancti Eucherii Aurelianensis episcopi, etc. Alexandriae, passio sanctorum martyrum Juliani, Eunii, Macharii et Epimachi, Alexandri et Metranii, Apolloniae et Ammonariae, ac Corinthae cum aliis decem, sub Decio imperatore.» De his superius egimus ex Centulensi.
GREVEN.: «Romae, Gaii, Victoris et Pantamiae martyrum. Aurelianis, sancti Eleutherii [ lege Eucherii] episcopi et confessoris, qui pro fide Christi exilio relegatus, cum sancto Trudone honorifice quescit. Juliani et Euni, ministri sui, martyrum, quos Ado et Usuardus III Kal. Martii ponunt Coronae martyris et aliorum.» Ista Victori et sociis XX in Actis jungitur, melius quam Victor Caio et Pantamiae. «Eustochii virginis. Humbergae comitissae.» Vide Praetermissos. Didimi martyris Potamio et Nemesio [Col. 0782C] conjungendi.
MOLAN. de Gallo subdit; quae superius ex Adone notavimus: «abbatis, mirae sanctitatis viri discipuli sancti Columbani abbatis. In Sarchinio, monasterio sancti Trudonis, depositio beati Eucherii, qui Aurelianensium episcopus, a Carolo exilio est relegatus: quod tamen eum pro justitia fuisse perpessum crebra miracula, quae per ejus sacra merita, divina fieri concedit clementia, sunt indicio.» In aliis editionibus omittitur Gallus. Auctarium incipit: «Tornaco civitate, depositio sancti Eleutherii, episcopi et confessoris ecclesiae ejusdem. In Sarchinio, etc. Die vigesima, sancti patris Leonis episcopi Catanes in Sicilia.» Subditur charactere minori: «Apud Persidem, Sancti Sadoth episcopi, et centum viginti octo, qui cum eo subiere martyrium, in secundo anno persecutionis Saporis.» Egregii hujus antistitis, et sociorum Acta, et gravia et sincera sunt; a Ruinartio ex opere nostro reproducta a pag. 642.
Apud Tyrum civitatem, beatorum martyrum, quorum numerum solius Dei scientia colligit. Qui jubente Diocletiano, multis tormentorum suppliciis sibi invicem succedentibus occisi sunt. Primo quidem flagris per omne corpus dilaniati, dehinc diversis bestiarum generibus traditi, sed ab his divina virtute custoditi, post addita feritate ignis et ferri, martyrium consummarunt. Horum gloriosam multitudinem incitabant ad victoriam Tyrannio et Silvanus, sed et Peleus atque Linus episcopi, Zenobius quoque presbiter, qui felici agone una cum eis martyrii palmam adeptus est. In Cypro insula, sanctorum Potamii, et Nemesii. Alemannia, sancti Galli presbiteri et confessoris.
Sumitur ex Praten., Herinien., Antuerp.-Maj., Pulsanen., Antuerp. et Max.-Lubec., Munerat., Belin., [Col. 0782D] Greven. et Molan. Adde Antuerp.-Max., Lovan., Leyden.-Belg. et edit. Ultraject.-Belg.
[Col. 0781D]Lovanien. in eo a caeteris differt, quod legat per diversa tormentorum genera: Sic Belin. pro confessionis [Col. 0782D] suae coronam, posuit, in confessione sua coronam. A Christo sibi praeparatam scribunt Herinien. [Col. 0783A] Pulsanen., Munerat., Belin., Antuerp.-Max. et Lovanien.: textus Adoni conformis est. Antuerp. Maj. et paratam et praeparatam omisit. Belin. in prima editione legit Secundi pro Secundini, sed hoc in altera correctum est. Neroli in Max.-Lubec. ex iis erroribus [Col. 0784A] est quibus ea editio passim redundat: sic in Antuerp.-Maj. Vetoli. Certe Veroli scribunt codices nostri omnes, non Veruli, ut recentiores cum hodierno Romano.
[Col. 0783A]En denuo coronam anonymorum martyrum de qua silent Hieronymiana apographa, Beda et reliqui martyrologi, die praecedenti citati; eam vero memorant martyrologi illi, qui in serie nostra sunt, praeeunte Romano parvo his verbis: In Sicilia martyrum LXXIX, sub Diocletiano diversis tormentis passorum. Proximus huic Ado idem dicit nonnihil paraphrastice, eo nimirum modo, qui ex ipso acceptus, in textu nostro exprimitur. Eumdem descripsit Notkerus. Quod in editione Canisii pro septuaginta novem, legatur septuaginta quatuor, inde factum arbitror, quod librarius litteras numerales non recte [Col. 0783B] distinxerit, facili mutatione LXXIV pro LXXIX. Habes hic ipsissimum fontem, ex quo hausere caeteri martyrologi magno numero ab Henschenio et operose enumerati; non ita Galesinius et Ferrarius, qui plusculum genio indulsisse videntur, hic dum Caesaraugustae eos martyres tribuit, ille dum crucis supplicium passos, gratis commemorat. Ne pluribus morer, probabilius est Syracusis ascribendos: de certamine autem frustra alibi plus quaesiveris quam quod a Romano parvo expressum est. Nec recte a Galesinio citatur Wandalbertus, apud quem nullum eorum invenies, qui in hodierno textu celebrantur.
Circa Adrumetinos, tria expendit laudatus Henschenius in Sylloge historica: Quae scilicet fuerit constituta hisce athletis palaestra victoriae? Quot ii [Col. 0784A] fuerint, quaeque eorum nomina? Quo potissimum floruerint tempore, seu quanam persecutione caesi? Atque haec etiam ex Martyrologiis plurimis solita diligentia eruderare conatur. Rem ad principia revocare necesse est, recurrendo ad Hieronymiana, ex quibus tota illa cohors, pro majori parte anonyma desumpta primum fuit, tum a Rabano, tum a Nostro, tum a Notkero, a singulis diversimode, unde et in recentioribus orta varietas. Ut de solo Usuardo agamus, recte ex Hieronymianis Adrumeti collocantur: in numero et nominibus, nec praefata apographa, nec Rabanus et Notkerus inter se, nec cum [Col. 0784B] Nostro conveniunt. Putat Castellanus, numerum satis exacte ab Usuardo ex primis fontibus determinatum; mihi non lubet quidquam superaddere Henschenii et Florentinii notationibus. De persecutionis aut caedis tempore, nihil ab antiquioribus traditum. Suspicor, Galesinium Martyrologii Romani reformatores induxisse, ad designandam persecutionem Wandalicam, contra codicum Usuardinorum et ipsius Belini silentium, Quodnam vetus ms. in notis appellet Baronius, nescio: si S. Cyriani Martyrologium indigitet, virum eminentissimum memoria lapsum, fateri oportet. Quae Petrus in Catalogo refert lib. II sub finem num. 75, ex Usuardo accepta videntur.
[Col. 0783B]In PRATENSI nostro ad marginem legitur: «Apud monasterium sancti Germani, consecratio altaris in honore beatorum martyrum Joannis et Pauli, et [Col. 0783C] sancti Blasii, necnon sanctorum confessorum Benedicti, Lupi et Egidii. Item, consecratio altaris in honore sanctorum Innocentium et sanctarum virginum Columbae, Margaritae, Catharinae.»
MARCHIAN. haeret adhuc in perturbatione, hic ponens, quae Usuardus habet XXIII pauculis etiam mutatis, quae ibi restituentur.
ULTRAJ., LEYDEN., ALBERGEN. et DANIC. textui puro superaddunt: «Methis civitate, natale sancti Felicis episcopi et confessoris, qui sedit annos quadraginta duos et menses sex.»
ROSWEYD., in textu satis purus, post, viginti, de suo adjicit: «Qui jubente Diocletiano per diversa tormenta occisi sunt.»
CENTULEN. Pro septuaginta novem, scribit septuaginta octo.
BRUXELLEN. textum fere purum refert; addit autem: «Mettis, sancti Felicis episcopi et confessoris, qui sedit, etc.» Tum: «Apud Landenen, Brabantiae [Col. 0783D] civitatem grandem, depositio Pippini ducis, patris sanctarum Begghae et Gertrudis. Qui Major regiae domus et regni gubernator existens, praestabat tam in bellis fortitudine, quam justitia in pace. Erat enim erga regem fidei servantissimus, et erga populum tenacissimus aequitatis, et in disceptanda utrorumque causa, firmissimo animi judicio persistens. Nec munera populi ad subvertendum jus regium, nec gratiam regis, ad obruendam populi justitiam attendebat. Hic apud Nivellam cum filia sua Gertrude quiescit.»
HAGENOYEN. secundo loco interjicit: «Denallis [ vox mutila est, vult dicere in Grandivalle] sancti Germani abbatis et martyris. Romae, Syrici papae. In Africa, civitate Adrumeto, sanctorum martyrum Ferreoli, Secundiae, Servuli et sociorum suorum viginti. In Quidelenburg, territorio Hilverstadensis dioecesis, sanctae Coronae inter arbores scissae. Ipso die in civitate Metis, depositio sancti Felicis episcopi [Col. 0784B] et confessoris, qui feliciter ibi sedit annis XLII et mensibus VI regens populum sibi commissum verbo, [Col. 0784C] et exemplo.» Syricius et Corona hac die ne inter Praetermissos quidem in Actis memorantur.
AQUICINCT. convenit cum Marchianensi in transpositione dierum.
VICTORIN. legit Secundiani pro Secundini.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ. habet in fine, Bertulphi confessoris. De eo in Actis V hujus.
ALTEMPS.: «In pago Meldicensi, sanctae Dercangotae, vel Descangotae virginis.» Ea Bollando ignota fuit. An et quae fuerit in Supplemento examinabitur, nisi forte eadem sit, quae XXII Februarii in Actis vocatur Earcongota.
STROZZ. et MEDIC.: «Apud civitatem Ravennae, sancti Maximiani archiepiscopi et confessoris.» Differtur in Actis ad diem sequentem.
Editio LUBECO-COL. per omnia similis est codicibus mediae notae.
GREVEN.: «Hilarii papae et martyris.» Non fuit Hilarius papa, martyr, nec ad hunc diem, sed ad X Septembris spectat. «Item Syrici, Saturnini, Fortunati, [Col. 0784D] Jocundi episcopi, Victorini, Petri.» Sunt hi omnes ex numero martyrum Adrumetinorum, si duos postremos excipias. Ubi autem invenerit Grevenus, Jocundum fuisse episcopum, nescio. «Metis, sancti Felicis episcopi et confessoris, qui sedit annis quadraginta duobus et mensibus sex. Bertulphi confessoris. Serenae martyris. Eleutherii episcopi. Romae, Symmachi papae et confessoris.» De quatuor ultimis, vide indicem Praetermissorum.
MOLAN.: «Methis civitate, etc. Et depositio Eleutherii episcopi.» Tum litteris minutioribus: «Tornacensis, in cathedrali ecclesia quiescentis. In Galliis, Vitalinae virginis sanctissimae.» Deinde: «Liber anniversariorum apud Canonicas Nivellae: Vigiliae dispersae sancti Pipini.» Quid sint Vigiliae dispersae, neque in hac neque in aliis editionibus explicatum invenio. Porro in his praeterea additur: «Die vigesima prima, sancti patris Timothei, qui fuit in Symbolis. Mediolani, festum sancti Ambrosii, pro victoria, ipso invocato, [Col. 0785A] adepta ad Parabiagum, anno Domini millesimo trecentesimo trigesimo octavo.» Vide de hoc qualicunque festo, inter Praetermissos. Sequitur denuo minori charactere: «Eodem die, obitus sancti Pipini, et Vigiliae [Col. 0786A] dispersae sancti Pipini, cujus corpus Nivellae quiescit in tumba portatili, et circumfertur in Litaniis. sicut et Idubergae, et nutricis sanctae Gertrudis.» Vide Bollandum hoc die pag. 259.
Apud Siciliam, sanctorum martyrum septuaginta novem, qui sub Diocletiano per diversa tormenta confessionis suae coronam a Christo sibi paratam percipere meruerunt. In Africa civitate Adrumeto, sanctorum Veroli, secundini, Servuli et aliorum viginti. [ Bouillart., ad oram paginae: Apud monasterium S. Germani, consecratio altaris in honore beatorum martyrum Johannis et Pauli et S. Blasii necnon sanctorum confessorum Benedicti, Lupi et Egidii. Item consecratio altaris in honore SS. Innocentum et SS. virg. Columbae, Margaritae, Catherinae.]
Ex Praten., Herinien., Ant.-Maj, Rosweyd., Pulsan., Max.-Lubec., Belin., Greven. et Molan.
[Col. 0785B]Pulsanen. et Belinus scribunt, Petri apostoli: textus ex Beda, Rom. parvo et Adone purus est. Non solus Belinus, sed codices omnes scribunt beati Papiae, ut proinde mirer, id in Belino scrupuli Castellanum observasse pag. 709, in fine. Recte hic etiam legitur, Hierapolitanae; male Herinien., Jerapolinae; Pulsanen., Antuerp., Max.-Lubec., Greven. et Rosweyd., Jerapolitanae; Belin., Hierapolitanae; Antuerp.-Maj., Terapolitanae. Hic idem codex pro condiscipulus, scripsit discipulus: Rosweyd. pro sodalis fuit, repetiit auditor fuit. Praten. et plerique alii codices habent Policarpi, de quo alias satis dictum [Col. 0786B] est. Pulsanen. qui Petro apostoli titulum adjecerat, Joanni subtraxit, et post Polycarpi omisit autem. Sic Belin. in altera editione, pro auditor, scripsit adjutor. Rosweyd. pro LXXII, habet LXX. Rursus Belin. in prima editione posuit Abiti, pejus Pulsan. Babbilii. Rosweyd. pro XIII, legit XII. Annos, vel annis perinde est. Molan. in prima editione omisit sacerdotium, restituit in posterioribus. Antuerp., Max.-Lubec. et Belin. pro virtute consipicuus, legunt vita conspicuus: Pulsanen. autem vocem interserit, sic habens: fideliter amministravit. In Rosweyd. deest virtute.
[Col. 0785B]Vetustissimum Kalendarium, quod ab editore passim Bucherianum vocamus, ita hoc die enuntiat: Natale Petri de Cathedra; quod est celebritas, festivitas, seu solemnitas cathedrae, ut explicat Florentinius hic, et pluribus Castellanus, ubi de voce Natalis ad VI Januarii pag. 100. Consonat Gregorii Sacramentarium [Col. 0785C] simpliciter legens: Cathedra sancti Petri. Hactenus indefinite, ut utrum de Antiochena cathedra, an de Romana sermo sit, discernere omnino non liceat, quemadmodum dicere coepimus XVIII Januarii, et satis apposite ex Menardo et Pamelio opinatur Joannes Fronto ad Kalendarium pag. 28. Vide Menardum ipsum in notis ad Sacramentarium Gregorii pag. 46 et 47. Aliter loquuntur Hieronymiana apographa, inter quae Epternacense brevissime: Cathedra Petri in Antiochia; Lucense: Natalis sancti Petri apostoli Cathedrae, quam resedit apud Antiochiam; paulo aliter Corbeiense: Natalis Cathedrae sancti Petri apostoli, qua sedit apud Antiochiam; vulgatum ab Acherio, simplicius: Cathedra sancti Petri, qua, etc. Omnia certe eo conspirant, ut diversum hoc festum a Romana cathedra statuant. In eam sententiam eunt sequentes martyrologi omnes Romanum parvum, Beda, Rabanus, Ado, Usuardus, Notkerus, quorum eadem verba sunt, quae in textu nostro recitantur, nam Rabani et Notkeri brevissima [Col. 0785D] additamenta, nihil prorsus de totius rei integritate imminuunt. Caetera, quae pluribus dissertationibus pridem obnoxia diximus, inquirat curiosus lector in hodierno Bollandi commentario et in Florentinii notatione, ubi Belethi verba de festo B. Petri Epularum a Bollando relata, aliaque eo spectantia accuratius expenduntur. Plura discussa sunt XXIX Junii comment. praev., § 5, a pag. 407, et inter Analecta, § 12 et 13, a pag. 456, quibus junge Castellani notam a pag. 706. Laudatis martyrographis plane concinit vincta numeris Wandalberti expositio:
Papiae nomen in nullis Martyrologiis Viennensi [Col. 0786B] antiquioribus consignatum est; sed ab eo positum propter affinitatem cum nomine papae, ut non satis apte conjectat Castellanus, vix cuiquam probatum iri existimo. Caeterum Ado Papiam, sancti Joannis apostoli auditorem disertissime appellat, atque ex eo ferme verbatim Notkerus; Noster, limata nonnihil [Col. 0786C] Adoniana phrasi, singularem praeterea cum Polycarpo necessitudinem commemoravit. Scrupulo laborasse videtur Baronius, dum Joannem seniorem, seu πρεσβύτερον evangelistae substituit, ut docte ostendit Henschenius, et ex eo Castellanus a pag. 708, necnon Tillemontius tomo II, a pag. 296, apud quos et eruditos alios recentiores non multa invenies, quae in Supplemento locum habere debeant. Prima Aristionis memoria a Romano parvo consecrata est, non hc die, sed XVII Octobris: Et Aristionis, qui fuit unos de LXX Christi discipulis. Haec eadem verba ibi refert Ado, forte immemor se hoc die, opinor occasione sancti Papiae, de Aristione egisse. Ea sola inter utrumque textum disparitas est, quod hic scripserit Ado, qui fuit unus de LXXII, quam plane phrasim ex ipso servant Usuardus et Notkerus, hoc solo die sanctum celebrantes. Pauca quae de Aristione memorari possunt, ex Eusebio aut aliis brevi commentario complexus est Bollandus, nec plura reperit Tillemontius, eum cum Papia conjungens. Abilius, [Col. 0786D] alias Avilius, Melius, Milius, vel Melianus Alexandrinus patriarcha, verosimilius XX Augusti vita functus est, ut in Tractatu nostro Chronologico contra Tillemontium statuimus num. 71. Neque a definito ibi calculo, ex Martyrologiorum auctoritate recedendum putamus, cum Abilius a Romano parvo hoc die primum in ipsa relatus sit, pro mero, ut saepius ejus auctor solet, arbitrio. Sic legit: Alexandriae, Abilii episcopi. Ordinem et tempus regiminis adjecit Ado, Usuardus huic voces duas, virtute conspicuus; Notkerus pure Adonianus est. In Adone ultimo loco ponitur Paschasius Viennensis admirandae sanctitatis; sed hic cum pluribus aliis, ipsius Adonis decessoribus, ab Usuardo praetermittitur, in nonnullis codicibus auctioribus ascriptus, ut mox videbitur.
[Col. 0787A]PRATEN. adjicit hic aliquis alteram altaris consecrationem monasterii illius sancti Germani propriam, his verbis: «Eodem die, consecratio altaris in honore beatorum martyrum Eustachii sociorumque ejus et sancti confessoris Christi Medardi.»
MARCHIAN. fere purus est, sed excluditur, quia sequenti die adhuc exerrat.
TORNACEN. vacat, ut supra dictum est.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERG., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG., post Petri apostoli, ita prosequuntur: «Quomodo ab Antiochensibus, pulso Symone mago, qui eos seduxerat, ut sibi crederent et Petrum lapidarent, ipse Petrus susceptus est et in cathedra pontificali exaltatus.» Codices iidem omnes, excepto ALBERG., ex Adone in fine subdunt, «Viennae, sancti Paschasii episcopi, et confessoris, admirandae sanctitatis viri.»
CENTUL.: «Apud Antiochiam, cathedra sancti Petri apostoli. Alexandriae, sancti Abilii episcopi, qui post beatum Marcum secundus, Alexandrinam Ecclesiam [Col. 0787B] rexit. Apud Jerapolim, beati Papiae episcopi, discipuli Johannis evangelistae.» Ita hoc die, sed XVII Maii eumdem Papiam repetit cum ipsissimo textus nostri hodierni elogio. Si hunc codicem vidisset Castellanus, eum, pag. 709, Adoni non opposuisset. «Ipso die, beati Aristionis, antiqui Christi discipuli.»
BRUXELL. de cathedra Petri ait: «Qui post Ascensionem Christi, cathedram sacerdotalem in partibus Orientis tenuit annis quatuor, deinde venit Antiochiam, et pulso Symone Mago, cathedram pontificalem suscepit, quam ibi tenuit per annos septem. Quibus expletis, Petrus, ut Symonem Magum expugnaret, petiit Romam, et ibi annis viginti quinque, mensibus septem, diebus octo, Ecclesiae Romanae digne praesedit; nullumque postea habuit successorem, qui tantum temporis in regimine summi apostolatus expleret.» In Aristione, Papia, et Abilio parum a puritate aberrat: dein subdit: «Viennae [Col. 0787C] Galliae, sancti Pacasii [Paschasii] episcopi et confessoris, viri admirandae sanctitatis Et Teclae virginis.»
HAGENOYEN. de cathedra aliter loquitur: «In qua sedit, laudabiliter regens et docens populum, doctrinam suam miraculis confirmando. Et haec cathedra [Col. 0788A] primo sibi in Ecclesia Antiochena erecta est, quando filium Theophili principis civitatis illius per quatuordecim annos defunctum, a mortuis suscitavit. In qua sede sanctus Petrus sedit septem annis.» In Papia et Aristione fere purus est. «Alexandriae, sancti Abalii episcopi, qui post beatum Marcum secundus erat episcopus, tredecim annos. Secundus erat sacerdos, omni virtute conspicuus. Viennae, sancti Paschasii episcopi et confessoris, admirandae sanctitatis viri.»
AQUICINCT. et hic convenit cum Marchianensi.
CODEX D. DU CHEVAL., signatus C. qui fuit PP. Franciscanorum, in fine habet: «Natale sanctae Teclae virginis.» De hac vide indicem Praetermissorum; atque in fonte Rabanum et Notkerum.
ALTEMPS.: «Eodem die, natale sanctae Teclae virginis. Item Wenloe monasterio, beatissimae Mildburgae virginis. Apud sanctum Edmundum, beati Firmini confessoris, germani sanctae Ethedrae virginis.» De Milburga agitur XXIII Februarii. De Firmino alia [Col. 0788B] opus est disquisitione.
STROZZ. et MEDIC.: «Item Romae, sanctae Romanae virginis.» Vide Acta die sequenti, ubi de Romana Tudertina.
MUNERAT. textui puro subnectit: «Viennae, sancti Pascasii episcopi et confessoris, admirandae sanctitatis viri.»
Editio LUBECO-COL. de cathedra eadem habet, quae codices mediae notae supra, in fine solum adjiciens: «In qua septem annos explevit.» In fine etiam: «Viennae, sancti Paschasii,» etc.
GREVEN.: «In Africa, Victorini, Palatini, Donati, Fortunae et aliorum XXIX.» Sumpti sunt ex aliquo apographo Hieronym. «Romae, Sirici papae et martyris.» Vide in Praetermissis. «Dionysiae virginis et martyris.» Vide Praetermissos. «Viennae, Paschasii episcopi, etc. Teclae, alias Tedae virginis.» Vide supra.
MOLAN. de Paschasio ut supra. «Translatio corporis [Col. 0788C] sancti Guduvali archiepiscopi.» Expressius in editionibus aliis. «Gandavi, translatio corporis sancti Gudwali archiepiscopi.» Annua translationis istius memoria agitur III Dec.: natalis est VI Junii.
Apud Antiochiam, Cathedrae [ Bouillart., Cathedra ] sancti Petri. Eodem die, beati Papiae Hierapolitanae civitatis episcopi, qui Joannis apostoli auditor, Policarpi autem condiscipulus et sodalis fuit. Item, sancti Aristionis, qui fuit unus de septuaginta duobus Christi dicipulis. Alexandriae, sancti Abilii episcopi, qui post beatum Marcum secundus episcopus, tredecim annos sacerdotium virtute conspicuus ministravit. [ Apud Bouillart., ad oram paginae: Eodem die consecratio altaris in honore beatorum martyrum Eustachii sociorumque ejus et sancti confessoris Christi Medardi.]
Sumitur ex Praten., Herinien., Rosweyd., Pulsanen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Greven et Molan.
[Col. 0787D]Sirmium in Firmum transformant Antuerp. et Max. Lubec., Munerat., in Smyrnam, ut male scripsit Notkerus, alios in errorem inducens: nos Syrmium reliquimus, quod ita codices passim scribant; Rosweyd, male Sirnium. Variant iidem in Sineri nomine, pro quo Antuerp. Sireneri; Max.-Lubec., Siveri; Munerat., Sineti enuntiant; Rosweyd., Sereni; Greven, et Molan. ex Adone, Syreni. De eo plura in Observationibus. Duum pro duorum scribit solum apographum nostrum Pratense, alii codices omnes, ut in textu; addidit Pulsanen. militum, sed et in eo singularis est, Antuerp. Max.-Lubec. et Molanus in [Col. 0788D] prima editione, ponunt septuaginta duorum; ast hic in posterioribus Usuardi puritatem restituit. De Policarpi presbiteri et hujusmodi aliis medii aevi orthographicis erroribus, satis alibi dictum est. Consumentes pro consummantes in Max.-Lubec.: mensura pro mansura in Munerato, sphalmata sunt vix notatu digna. Male in Pulsanen. legitur beato Stephano, pro beato Sebastiano; palmam, pro gloriam; exortando, pro exhortando. Greven. in editione anni MDXXI videtur Vigiliam beati Matthiae textui adnectere, verum cum in priori id plane distinxerit, eum inter puros codices numerandum censui.
[Col. 0787D]Sinerum legimus cum probatissimis codicibus Usuardinis, quidquid sit de varia apud alios hujus nominis enuntiatione, de qua Bollandus hoc die et Castellanus pridie pluribus disputant. In Romano [Col. 0788D] parvo scribitur: Apud Sirmium, Sirenii monachi; quam orthographiam cum alia Sireni praeferunt Acta. Hieronymianum Lucense die praecedenti (quo verosimilius, ex ultima Actorum a Ruinartio pag. [Col. 0789A] 546 editorum clausula, passus est) unde exprimit: Syrmium, natalis S. Sereni et aliorum LXII. Sociorum numerum minuit Epternacense, legens, et aliorum XVI: auget Corbeiense utrumque, et aliorum LXXII. Forte melius juxta ac simplicius, sed absque positione, scripsit Gellonense Seneri, subjungens, et alibi LXI. Certe in utriusque Actis veris et sinceris, a Bollando primum, deinde inter selecta vulgatis, nulla prorsus sociorum fit mentio. Haec in Hieronymianis VIII Kal. seu XXII, hoc die vero: In Pannonis vel Sirmi, primo loco in Florentinianis ponitur, Seneroti, vel Senerotis, qui tribus aliis apud Rabanum, Notkerum et Bollandum expressis, conjunctus est, solus in Gellonensi nominatus Seneroti; quo demum reducenda videtur longa illa apud Castellanum pag. 710 vocabulorum, pene dixeram confusionem, farrago. Neque enim assequor quo fundamento V. C. varios sanctos in unum conflet, praesertim Senerum vel Serenum et Senerotum apud Hieronymiana et in [Col. 0789B] Actis recte discretos, quos licet eodem loco passos fateamur, at sane eodem tempore martyrium subiisse nequaquam constat. Nec magis comperi in quibus apographis Hieronymianis ipsum illum Senerum Castellanus alio habitu indutum invenerit XXI Februarii, sic ut tribus consequenter diebus unus et idem martyr recurrat. At quidquid de Hieronymianorum inflexionibus dici possit, certum est Adonem scripsisse Syreni, Notkerum Synerii, alios aliter, qui ex varia nomenclatione sanctos multiplicarunt, ut apud laudatos scriptores et Florentinium videre est. Sola nobis hic disceptatio de Usuardi lectione, quam ex melioris notae codd. mss. definivimus. Cum quo scribendi modo majorem cognationem habeat analogia gallica Serneu, Cerneux, Cerneuf, viderint illi qui etymologias scrutantur. Porro sancti elogium ex Actis desumpsit Ado, ex [Col. 0790A] Adone descripsit Notkerus, Noster nitidius contraxit qui et in Sexaginta duobus, itidem Sirmii, ut hic dicitur, passis atque ex eodem Romani parvi fonte acceptis, phrasim paulo cultiorem et elegantiorem reddidit. Romanum parvum, ut a Rosweydo editum est, pro Sexaginta duorum, legit XLII, opinor, errore librarii, quem Ado correxerit. Recentiores martyrologi cum Romano hodierno, scribunt LXXII, quod ex Hieronymianorum differentia, vel ex Notkero primitus ortum existimo, atque ex codicibus Usuardinis, in eo non satis puris, transumptum. Quam male martyrologi aliqui Itali sanctum Sinerum Firmum in Picenum transferant, quam inepte Hispani in Boeticam, Sexti Firmum, docet Bollandus in commentario. Acta non semel laudata, Gallice reddidit Tillemontius tomo V, a pag. 254.
Tertia Romani parvi annuntiatio est: Romae, Polycarpi presbyteri. Hunc Ado recte credidit S. Sebastiani socium; idem credidere majores nostri, atque [Col. 0790B] ut talem in Acta retulerunt, cum sylloge historica ex illustrissimi martyris vita concinnata. Usuardus ad verbum descripsit, quae in Adone repererat, nec nisi vocem unicam omisit Notkerus. Apographa Hieronymiana alium hic Polycarpum notant, nempe celeberrimum illum Smyrnensium episcopum, de quo jam supra ad XIX et XXVI Januarii non obiter locuti fuimus. Hic vero recurrit citata Florentinii Exercitatio VI, qua verum martyrii diem cum XXIII Februarii, ex Graecorum calculo, coalescere contendit. Castellanus, pag. 724, nimis decisive haec omnia erroris arguit. Wandalbertus cum nostris sentit, de hodierno Polycarpo hos pangens versiculos:
ANTUERP.-MAJ. Anglicanae olim Ecclesiae alicujus fuisse, prodit saepissime, ut in praefatione ostendimus: hic textui puro adjungit: «In Britannia, beatae Milburgae virginis, cujus [quae] virtutibus et miraculis claruit.» Vide Acta.
CENTULEN.: «Apud Sirmum, sancti Sireni monachi, qui sub Maximiano capite caesus est. Et aliorum sexaginta duorum, qui ibidem passi sunt.» Adonis verba sunt. Tum: «Romae, sancti Policarpi presbyteri et confessoris, qui adjutor et cooperator floruit.» Addi, ni fallor, deberet, sancti Sebastiani. At hic Polycarpus in eodem codice rursus sequenti die ponitur, studio, an scriptoris incuria, quis divinabit?
MARCHIAN., ex dierum transpositione hodie vacuus, supplementum accersivit ex aliquo Hieronym. apographo, in multis corrupto; operae pretium est totum ejus laterculum exhibere. En ejus verba: «Natale sanctorum martyrum Inpannonii, Serenoti, Antigoni, Rutuli, Libii, Rogatiani.» Vide Acta. «In Asia, Policarpi [Col. 0789D] episcopi cum aliis duodecim martyribus. Smyrnae, natalis sanctorum Herotes, Carpori, Geronti. In Africa, Chrisogoni, Zenonis, Minandri, Cariniani, Ariones, Hippoliti, Diodori, Menelanti, Athorae, Petri, Lambesis, Lucianae, Felicis, et aliorum triginta sex. In Asia, Lasconi, Synorii, Heruti, Zenonis, Menalippi, Sinestis, Syricis cum sociis eorum.»
ANTUERP.-MAX., LEYDEN, LOVANIEN., ALBERG., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. incipiunt: «Vigilia sancti Mathiae apostoli.» Pro LXII scribunt LXXII: de caetero puri sunt.
BRUXELLEN. ea ferme ex Adone inserit, quae Usuardus praetermiserat. Ita habet: «Apud Smyrnam, sancti Syveri monachi. Qui tempore Maximiani imperatoris, cum unius ex domesticis ejus uxorem, hora incongruae, in horto, quem ipse sibi excolebat, deambulantem, acrius increpando repulisset, jubente [Col. 0790C] Maximiano tentus, et Christianum se esse confessus, capite caesus est. Item apud Smyrnam, natale sanctorum LXII,» etc. Reliqua pura sunt.
HAGENOYEN.: «Vigilia sancti Mathiae apostoli. Apud Smyrnam, beati Syrenei,» etc., textu non nihil interpolato. In fine: «Item Wildeburgis virginis in Anglia.» Lege Milburgis.
AQUICINCT., Marchianensi similis in perturbatione, etiam ex Hieronym. suppletus est, sed paulo accuratius. Scribit enim: «Natalis sanctorum martyrum, in Pannoniis, Seneroti,» etc. Omittit: «In Asia Policarpi,» etc. Post Geronti, interserit: «Nativitas sancti Joannis evangelistae.» In numero reliquorum martyrum conveniunt, licet diversimode nomina efferant. Additur in fine, recentiore manu: «Item Vigilia beati Mathiae apostoli.»
VATICAN., signatus num. 5949: «Smyrnae, natale sancti Herotis.» Vide MARCHIAN.
ALTEMPS. fere omnia repraesentat quae in Marchianensi et Aquicinctino haberi diximus, truncatis [Col. 0790D] etiam et luxatis nominibus ex aliquo apographo Hieronymiano.
Editio LUBECO-COL. incipit: «Vigilia sancti Mathiae apostoli.» De Sinero eadem habet, quae in Bruxellen. ex Adone restituta diximus. Pro LXII, ponit etiam LXXII. Tum: «Treveris, inventio sancti Celsi episcopi.» Sequitur de Polycarpo. Denique: «Eodem die, sanctae Milburgae virginis.»
BELIN. prima editio Polycarpum facit episcopum et confessorem. Utraque habet LXXII, et in fine: «Eodem die, vigilia beati Mathiae apostoli.»
GREVEN.: «Nativitatis sancti Joannis evangelistae.» De ea agitur XXVII Decembris. «In Asia, Polycarpi, Herotis, Felicis et aliorum duodecim. Item Serenoti, Antigoni, Rotuli, Labi.» De his supra dictum est abunde. «In Hungaria, passio vel [ secundum alios translatio] sancti Gerardi episcopi Morisenensis et martyris. Qui Venetus natione, et sancti Marci canonicus, [Col. 0791A] desiderio perfectionis, habitu religionis suscepto, vitam eremiticam duxit. Postea, agente sancto Stephano Hungarorum rege, episcopus factus, tandem ab infidelibus captus et cum aliis pluribus occisus est.» Vide indicem Praetermissorum. «Milburgis virginis, filiae regis Merciorum. Treveris, inventio sancti Celsi episcopi et confessoris. In Hibernia, Tymini episcopi et confessoris.» Sitne hic Tianus vel Tiamanus, de quo inter Praetermissos, nescio. «Item sancti Sereni abbatis, de quo in Vitis Patrum legitur, quod divino munere ad summam puritatem mentis et corporis pervenerit.» Est etiam inter Praetermissos.
[Col. 0792A] MOLAN. alio charactere verba Adonis de Sinero textui interposuit. In fine: «Eodem die, inventio sancti Celsi confessoris Christi. Eodem die, Vigilia beati Mathiae apostoli.» Et deinde minori charactere: «Quae plerisque locis jejunii observatione celebratur. Milburgis virginis, filiae regis Merciorum, cujus Vitam Atto cardinalis scripsit.» In aliis editionibus melius dicitur «Celsi episcopi.» Et in fine: «In territorio Arvernensi, sancti Syrenei martyris egregii.» Idem ipse est qui in textu Sinerus dicitur, ab Arvernis cultus ob reliquias illuc ex Oriente, vel ex Pannonia, translatas. Plura vide apud Bollandum et Castellanum.
Apud Syrmium, beati Sineri monachi et martyris, qui jubente Maximiano imperatore tentus, cum se Christianum esse confiteretur, capite caesus est. Item natalis sexaginta duorum, qui martyrii certamen in praefata urbe consummantes, regna mansura perceperunt. Ipso die, sancti Policarpi presbiteri et confessoris, qui cum beato Sebastiano plurimos ad Christi fidem convertit, atque ad martyrii gloriam exhortando perduxit.
Puri sunt Praten., Herinien., Antuerp.-Maj., Marchian., Pulsanen., Munerat., Greven. et Molan. Item [Col. 0792A] Belinus in eo solum discrepans, quod Sergium praeposuerit inventioni capitis Praecursoris.
[Col. 0791B]Pauca observatu digna occurrunt. Mathiae et Matthiae promiscue scribitur, nobis hic praeplacet martyrologorum lectio. In Heriniensi supra lineam ascriptas invenio voculas: inter sorte et electus, ponitur est, et post electus particula et Martiani passim legitur, si praeferas Marciani cum Antuerp.-Maj. [Col. 0792B] per me licet. Praten. et Muneratus scribunt, quando isdem, nimia, opinor cacophoniae evitandae religione. Capud in Pulsanen. pro caput, librarii sphalma est: Capadociae pro Cappadociae, alibi saepe recurrit. In Antuerp.-Maj. omissum est substantivum gesta.
[Col. 0791B]Non usque adeo certum est, ut quidem vult Castellanus pag. 732, Matthiam Apostolum ab Hieronymianis recoli XXI Maii; nam licet ibi codex Lucensis sub finem legat: Et alibi natalis sancti Matthiae apostoli, apographa alia, ut vetustissimum Epternacense et utrumque Corbeiense, imo et Gellonense, siquidem Hieronymianis accenseri possit, ibidem clare exprimunt S. Matthaei. Nihilominus Matthiam eo die suscipit Florentinius pag. 543, putatque recentioris instituti esse, quod in utroque Corbeiensi, ejus festivitas hoc XXIV Febr. consignetur. Ego hic tam recentis instituti festum [Col. 0791C] non video, quod nimirum in Sacramentario Gregoriano a Menardo edito, hodie celebratur sub hoc titulo: Natalis sancti Matthiae apostoli. Nec tam recentia sunt Corbeiensia, in quibus ipsissima illa verba (excepto sancti ) primo loco reponuntur. His adde Martyrologia alia ab Henschenio citata, uti et nostra, quae solito ordine perlustrabimus. Beda imprimis sic habet hoc die: Inventio capitis Joannis praecursoris. Tum: Et natale sancti Matthiae apostoli. Romanum parvum primo loco simpliciter: Sancti Matthiae apostoli. Ado in Martyrologio: Natalis sancti Matthaei apostoli, quae inter festivitates apostolorum explicatiora sunt, unde accepit Usuardus omnia, quae in textu adjecta conspiciuntur. Mirum est Rabanum a Beda deflexisse Notkerum ab Adone, dum Ambo ita scribunt: In Palaestina, nativitas sancti Matthiae apostoli, qui de septuaginta discipulis, pro Juda traditore in apostolatum electus, in Judaea Evangelium praedicavit. Fateor equidem in verbis potius quam in re discrimen esse, quale et in [Col. 0791D] Floro invenies; nusquam vero aut tempus, aut locum, aut genus martyrii designatum. Caeterum, quae Matthiae gesta, cultum, corporis vel aliquorum partium translationes, miracula attinent, copiose illustravit Henschenius; cui compendia placent, legat is quae habet Tillemontius tomo I a pag. 406, et una notas quae eo reducuntur.
De Inventione capitis Praecursoris jam ex Beda diximus. De Hieronymianis erit alibi disserendi locus. Eamdem et eodem modo refert Romanum [Col. 0792B] parvum, ex quo Ado: ex hoc Noster, sed omisso ubique proprio nomine, per appellativum satis distincto. In textu nostro innuitur eam fuisse inventionem primam, uti et in Romano hodierno asseritur, ex sola, opinor, Usuardi auctoritate, qui τὸ primam Adoni superaddidit. Verum nihil ad hunc locum ea disquisitio, de qua consule sancti Prodromi Acta, ad XXIV Junii a Papebrochio egregie illustrata, ubi varias venerandi capitis inventiones fuse prosequitur toto cap. 3, de quibus brevius Tillemontius tomo I, a pag. 103, et in notis a pag. 494. Porro quae de hac nostra inventione sub Martiano principe facta, ab [Col. 0792C] Adone Hieronymiana citante, pluribus deducta sunt, et a Notkero multum amplificata, Noster more suo summatim delibavit, sed cum intrusione particulae, quam supra notavimus. Wandalbertus utramque etiam festivitatem conjunxit:
Sergius martyr Caesariensis Cappadociae, idem verosimillime est, qui cum Herulo et Lucio hoc die memoratur in apographis Hieronymianis, unde eos Notkerus eduxit. Ado illa non videtur consuluisse, secutus Romanum parvum, ubi Sergius solus ponitur: Apud Caesaream Cappadociae, Sergii martyris. Noster sua omnia ex Adone desumpsit, servatis etiam verbis ultimis, cujus gesta praeclarissima habentur. Utinam ea, si unquam exstiterint, alicunde eruantur! nam quae in Collectione nostra ex Tamayo Salazar producta sunt, ea ut minimum novo et accurato [Col. 0792D] examine prorsus indigent, quod loco et tempore, favente Deo, dabimus. Molanus in prima sua Usuardi editione Gregorium Turonensem citaverat; sed in posterioribus subdubitare videtur an sanctus ille, eum libro de gloria martyrum, cap. 97, alicujus sancti Sergii miracula enumerat, de hoc nostro Sergio non meminerit: at ante ejus tempora vix cuiquam dubium fuit, quin ibi Gregorius de Sergio Bacchi socio loqueretur, de quo Usuardus, et alii ad VII Octobris. Vide Henschenii commentarium num. 7, ubi etiam ostendit laudatum Gregorium Turonensem [Col. 0793A] lib. VII Hist. Franc., cap. 31, non alium Sergium appellare, quam illum, qui, etiam Baronio [Col. 0794A] teste, colitur citato die VII Octobris.
[Col. 0793A]ROSWEYD. sic annuntiationem primam efformat: «In Judaea, Mathiae apostoli, qui unus ex LXXII in loco Judae, post ascensionem Domini [ab] apostoli sorte electus, subrogatus est.» Caetera purus.
ANTUERP.-MAX. LUBEC. et UGHELLIAN. nihil habent de inventione capitis Praecursoris; et cum his convenit codex ALBERG., atque omnimode etiam conveniret DANIC. nisi in fine adjiceret: «Treveris, sancti Modesti episcopi et confessoris.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LOVANIEN. et EDITIO ULTRAJ. BELG. primae annuntiationi inserunt haec verba: «Atque in locum proditoris Judae subrogatus.» In aliis puri, subdunt in fine augmentum: «Treveris,» etc. quod etiam in aliis codicibus infra non semel recurrit.
CENTULEN.: «Natale sancti Mathiae apostoli. Ipso die inventio capitis Praecursoris Domini, tempore Martiani principis.» Deest annuntiatio tertia, cui [Col. 0793B] substituitur repetitio Polycarpi, de qua heri diximus: «Romae, sancti Polycarpi presbiteri et confessoris, de quo in gestis beati Sebastiani legitur.»
BRUXELLEN. sic habet: «Natale sancti Mathiae apostoli, qui post ascensionem Domini ab apostolis forte electus, atque in loco Judae proditoris subrogatus, apud Judaeam Christi Evangelium praedicavit. Cujus beati apostoli corpus, per Helenam reginam, a Judaea Romam translatum, sanctus Sylvester papa cum pluribus aliis reliquiis per beatum Agritium episcopum, Treveris, ut fertur, transmisit. Eodem die, inventio capitis beati Joannis Baptistae, praecursoris Domini, qui imminente festivitate Paschali, ut in Evangelio patet, fuit decollatus: quique tempore Martiani imperatoris, duobus monachis caput suum, ubi celatum jaceret, revelavit. Quod et illi perquirentes, hac die invenire meruerunt.» De Sergio satis bene. Tum: «Treveris, sancti Modesti episcopi et confessoris, qui post Miletum, cum multo fructu ibi Dei Ecclesiam rexit.»
[Col. 0793C] HAGENOYEN. multa alia de Matthia comminiscitur, quae licet nec satis clara, nec satis probata agnoscam, libet tamen hic etiam adducere, ut pateat quam varia et saepe satis absona ab imperitis hominibus in libros etiam ecclesiasticos, crescente sensim nimia libertate, intrusa sint. Sic habet codex noster: «Natale beati Mathiae apostoli, qui statim post ascensionem Domini, loco Judae traditoris, ab apostolis sorte institutus est apostolus. Qui prius erat Demicius (aliter legere non possum) septuaginta duorum discipulorum Christi unus. Hic articulum Symbolo apostolico adjecit, et Judaeam, ut in ea praedicaret, in sortem accepit: sed Judaeis traditus lapidandus sub Nerone Caesare, et Aniano minore sacerdote Judaeorum, agente illo vices praefecturae. Qui postea more Romano, securibus quasi bovem fecit percuti: et tunc Mathias apostolus, manus et oculos in coelum tendens, emisit spiritum.» In secunda annuntiatione, de inventione capitis Praecursoris, [Col. 0793D] satis purus est. Tum: «In Caesarea Cappadociae beati Sergii martyris, cujus gesta praeclara leguntur fuisse.» Demum in fine adjicit: «Treveris, depositio sancti Modesti episcopi et confessoris.»
REGINAE SUEC., signatus num. 428: «Parisius [Col. 0794A] civitate, V fere milliari ab urbe, dedicatio ecclesiae BB. martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii.»
VATICAN., num. 5949: «Romae, natalis sanctae Primitivae.» Vide Acta, in quibus melius vocatur Primitivus, ex codicibus Hieronymianis cum socio aliquo Paulo, in portu Romano, conjunctus.
STROZZ. et MEDIC.: «Sancti Matthiae . . . . cujus corpus de Nicaea [Judaea] Romam, et postea Treveris est translatum; tamen caput ejus ostenditur a canonicis ecclesiae sanctae Mariae Majoris almae Urbis, cum reverentia maxima. Inventio capitis praecursoris Domini . . . . quod modo Romae requiescit in ecclesia sancti Silvestri, et ibi cum maxima devotione omnibus Christi fidelibus ostenditur.» Vide XXIV Junii in Actis.
Editio LUBECO-COL.: «Natale beati Matthiae apostoli. Qui post ascensionem Domini ab apostolis sorte electus, atque in loco Judae proditoris subrogatus, [Col. 0794B] apud Judaeam Christi Evangelium praedicavit. Qui prius unus de septuaginta duobus discipulis Christi fuit. Primo a Judaeis capitur, et, velut blasphemus, lapidibus obruitur. Post hoc quasi bos securi percutitur, et capite truncatur. Tali martyrio, prius oculos in coelum figens, emisit spiritum. Quem venerabilis Helena Augusta Treveris indigena, post multos annos de Judaea ad urbem Romanam transvexit, et in ecclesia sanctae Mariae Rotundae honorifice recondidit. Et nunc Treveris per translationem quiescit.» Sequitur inventio capitis, etc. Tum: «Treveris in ecclesia sancti Eucharii, depositio sancti Modesti, ejusdem loci episcopi et confessoris.» De Sergio recte. In fine: «Ipso die, beati Meforii confessoris. Item sancti Athelberti regis.»
GREVEN. idem ferme Matthiae elogium habet, quod ex editione LUBECO-COL. retulimus. Tum: «Romae, sanctorum martyrum Primitivi et Pauli, Rutuli, Serapionis, Herodii, Lucii. Item Lucii et Flaviani. Montani et Gemelli martyrum.» Confusa haec, in [Col. 0794C] Rctis paulo distinctiora invenies. De Modesto, ut supra. «Athelberti regis Canciae, seu Angliae. Qui ad praedicationem beati Augustini, quem sanctus papa Gregorius miserat, conversus, fidei ampliandae et ecclesiis exstruendis studiosum cooperatorem se exhibens, plenus operibus bonis quievit in pace. Ipso die, beati Meforii confessoris, Olympiadis sanctae matronae. Item Hiscae et Hinnae, sanctarum.» Vide Praetermissos.
MOLAN.: «Treberis, beati Modesti episcopi.» Dein minoribus typis: «Ethelberti regis . . . scriptum est a Beda lib. I et II Historiae gentis suae. Rothomagi, passio sancti Praetextati episcopi ejusdem civitatis, de quo Gregorius Turon. in Chronico, lib. V, cap. 18; lib. VII, cap. 16, et lib. VIII, cap. 31.» In editionibus aliis. «Treveris, beati . . . In Anglia, Ethelberti regis Cantiorum,» etc. Rursus minutiori charactere: «Eodem die annotatur vita et martyrium sancti Montani et sociorum ejus Lucii, Juliani, Victorici, [Col. 0794D] Flaviani et caeterorum, scriptum eleganti stylo, partim ab ipsis martyribus, partim ab eorum familiari, qui praesens aderat.» Vi le Acta sane egregia, et notae optimae, ab Henschenio illustrata, et denuo recensita a Ruinartio a pag. 232.
Natalis beati Matthiae apostoli, qui post ascensionem Domini ab apostolis sorte electus, apud Judaeam Christi Evangelium praedicavit. Item, inventio capitis Praecursoris Domini, tempore Martiani principis, quando idem Praecursor duobus monachis, primum, ubi idem ejus caput celatum jaceret, revelavit. In Caesarea Cappadociae, sancti Sergii martyris, cujus gesta praeclarissima habentur.
Ex Praten., Herinien., Antuerp.-Maj., Marchian., Pulsanen., Antuerp. et Max.-Lubec., Munerat., Belin., Greven., et Molan. Adde Albergensem.
[Col. 0795A]Lego Aegyptum, ut legi debet cum melioribus codicibus. Egyptum et Egiptum pro temporum ratione saepe scribi notius est quam ut hic iterum notari mereatur. Nicophori scribunt Parvum Rom. et Ado Rosweydi, non Nicephori, ut recentiores. Solus Molanus primos secutus est. Optimae notae codices textum firmant. Exerrant Pulsanen. et Munerat., ille Nicyfori, hic Nichofori scribentes. Antuerp.-Maj. pejus legit, Nicofiri, scriptorio sphalmate, qualia etiam sunt Diascori et Serapionis. Errat item Pulsan. legendo Claudii pro Claudiani, in quo turpius cespitat [Col. 0796A] Molani editor, qui primo loco ponens Claudiani, postea eumdem in Claudium transformat. Est etiam sphalma typographi in Munerato, ubi pro constanter, male legitur constanti. Phrasim mutavit Pulsan. dum pro suppliciorum genera, vertit tormentorum supplicia. Sic Marchian. pro reliqui quatuor, substituit, reliqui, nimirum. Prima autem Belini editio, pro reliqui, male reliquae. Pulsan. habet injecti, loco incensi. Alberg., Ant. et Max.-Lubec. legunt continue, gladio caesi, omnes celebre . . . . Munerat., omnesque, pro omnes itaque.
[Col. 0795A]Sola classis Aegyptiorum martyrum hodie apud Usuardum recurrit, accepta ab Adone, contracto ejus elogio. Hic, ut solet, Romanum parvum secutus est, ubi septem illi hoc die distinctissime exprimuntur: Apud Aegyptum, Victorini, Victoris, Nicophori, Claudiani, Dioscori, Serapionis et Papiae. Horum pars [Col. 0795B] maxima in apographis Hieronymianis pridie nota est, sub hac enumeratione: In Aegypto, passio sanctorum Victorini, Victoris, Nevictae [Nivittae, Nivititae, Ninentiae] Nicofori, Serapionis, Dioscori. Repetuntur septem, vel iidem vel synonymi, XXVIII Februarii, sed pluribus aliis immisti, sine ulla loci designatione, quorum seriem sic possis instruere: Serapionis, Claudiani, Victorini, Victoris, Nicopori, Diudori, Papiae, qui, ut iterum dicam, si iidem ipsi sint, superius septenarium constituent. Conscripta fuisse olim, inquit Henschenius, horum martyrum Acta ex elogiis eorum, quae in variis Martyrologiis iisque perantiquis reperiuntur, videmur posse colligere. At quae hic multa appellat Martyrologia, ad unum Adonis, mea quidem sententia, reducenda sunt. Viderit ipse Acta aliqua, ex quibus id potissimum eruit, quod tormentorum ab iis martyribus passorum diversa genera explicat, quaeque Noster compendiosius retulit. Itaque variae illae Martyrologiorum aliorum annuntiationes [Col. 0795C] in Actis a laudato Henschenio deductae, nihil magnopere ad rem nostram faciunt. Id autem observatu dignum, quod in Adone, tum Mosandri, tum Rosweydi nominetur, imperator Numerianus, agente Sabino duce, ubi procul dubio melius omissum fuisset Numeriani nomen, forte ab interpolatore aliquo insertum Actis, non ipsi Adoni, cum Notkerus eumdem ejus textum integrum describat. Exstat vero apud nos ecgraphum Adonianum reginae Sueciae, quod olim videtur fuisse abbatiae Fuldensis, in quo correctius solum legitur: Sub Sabino duce, quem scimus Christianos in Aegypto crudeliter divexasse, non sub Numeriano, qui iis infensus fuisse nusquam traditur, sed sub Decio, ut fusius enarrat Dionysius patriarcha, in sua adversus Germanum [Col. 0796A] epistola, ab Eusebio relata libro VI, cap. 40. Usuardus autem cum ea ex Adone seligeret, quae in rem suam facere poterant, id de martyrii tempore selegit potissimum, quod securius omisisset, expuncto nimirum Sabino duce, ut ex laterculo nostro manifestum est.
[Col. 0796B] De martyrii loco minus quidquam compertum est, nisi id a Graecis, qui diebus aliis eos martyres recolunt, mutuare velimus, ut fecisse videtur Joannes Cabilunensis episcopus, si ipsius est Topographia sanctorum Christi martyrum, a Maurolyco vulgata et recognita, qui verbo Diopolis, septenos hosce nostros ibi sub Numeriano collocat. Dum hanc quaestionem more suo diligenter et docte expendit Henschenius, nescio quo casu, a vero Topographiae sanctorum auctoris praenomine aberrans, eam tribuit Petro Cabilunensi. Errorem solerter advertit clar. Castellanus in notis suis pag. 763, typographi oscitantiam benigne interpretatus: recte quidem, et pro suo in opus nostrum studio; verum dum ipse Henschenium corrigit, in alium errorem perquam similem, sive suum, sive typographicum labitur. Quid virum fefellerit facile intelligo, nempe rem totam non ultra examinans, Maurolycum secutus, Primi appellationem substituit, indefessam alias diligentiam suam [Col. 0796C] hic desiderari passus, qui catalogum episcoporum Cabillonensium non consuluerit, in quo Primus nullus, sed pro anno, quo laudata Topographia a Maurolyco scripta traditur, Joannes Germain, ejus nominis apud alios X apud Sammarthanos XI reperitur, vir doctissimus et scriptis aliis notus; cujus praenominis apposita forte initialis littera J. Maurolyco ansam dederit Primum efformandi, ut ante me ex Raynaudo observavit Papebrochius, tomo V Junii, pag. 491, num. 27. Videsis apud laudatos Sammarthanos an Topographia Maurolyci accipi non debeat pro Mappa mundi spirituali, cum libro super ea elucubrato, quae ibi inter alia Joannis Cabilunensis opera recensetur, quamque Raynaudus, tomo XI, pag. 287, vocat Mappam sacram. Ad nostra regredimur.
[Col. 0795C]ROSWEYD., in prima purus, haec adjungit: «In [Col. 0795D] Bauuaria, sanctae Walburgae virginis. In Africa, Donati et Justi martyrum et aliorum XXI.» Ex Hieronymianis accepti sunt, vide in Actis eorum socios.
LOVANIEN. textui, etiam puro, subnectit: «In Fenice [Phoenice] sanctorum Ananiae presbyteri et Petri carcerarii ejus.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., DANIC. et editio ULTRAJECT.-BELG. idem habent initium, et sic deinde prosequuntur: «Quorum primus sub praeside Maximiano flagris caesus, sale acetoque vulnera aspersus, et cilicio asperrimo confricatus, deinde cum Petro praefato, ejus constantia converso, post varias poenas, simul in succensam fornacem missus, cum aliis septem militibus in mare praecipitati, gloriam [Col. 0796C] martyrii adepti sunt.» Vide Acta a Bollando [Col. 0796D] illustrata.
CENTULEN. caret toto textu, sed legit: «In Africa, natale sanctorum Donati, Justi, Ingeniae et aliorum quinquaginta. Item, natale sanctae Aldetrudis virginis.»
BRUXELLEN. totum fere Adonis contextum, tametsi non omnino purum, sic exhibet: «Apud Egiptum, natale sanctorum septem fratrum Victorini, Victoris, Nycaforii, Claudiani, Dyoscori, Serapionis et Papiae, sub Numeriano imperatore, agente Sabino duce. Quorum primus in pilam ex robore cavam et undique circumforatam missus, ac per singula foramina diutissime transpunctus est; et cum nimius sanguis efflueret, eductus de pila, capite caesus est. Secundus, manibus et pedibus amputatis, in camdem [Col. 0797A] pilam missus, prioris tormenta sustinuit, et novissime gladio caesus est. Tertius, cum ultro in pilam fuisset ingressus, indignatus judex jussit eum inde produci, et super craticulam, prunis substratis, aliquantisper assari et inverti; cumque in confessione persisteret, sublatus inde, minutatim gladio concisus spiritum reddidit. Reliqui quatuor Claudianus, et Dyoscorus flammis incensi, Serapion et Papias gladio perempti; omnes celebre martyrium consummaverunt.» De Anania et Petro eadem habet quae codd. mediae notae. In fine autem subjicit: «Item Aldetrudis virginis, filiae sancti Bovonis.» Vult dicere Vincentii comitis. Vide Acta nostra, ubi ab Henschenio nonnullae difficultates explanantur circa tempus vitae Aldetrudis, circa diem obitus, et alia eatenus non satis perspecta.
HAGENOYEN, alium textum composuit: «Apud Egyptum, natale sanctorum martyrum Victorini et Victoris, Nycopori, Dioscori, Claudiani, Serapionis [Col. 0797B] et Papiae, sub Numeriano imperatore Romano. Quorum primus et secundus et tertius, pro confessione Deitatis, constanter exquisita suppliciorum genera tollerantes, reliqui vero flammis sunt incensi, ultimi duo gladio sunt caesi. Omnes itaque sollempne martyrium dedicaverunt.» Sequitur Ananiae annuntiatio, in qua sic positionem seu locum martyrii exprimit: «In Veneti, sanctorum martyrum Ananiae presbyteri, et ejus carcerarii Petri. Quorum primus,» etc., ut codices mediae notae supra. In fine: «Walpurgae virginis.»
AQUICINCT.: «Inventio capitis sancti Pauli apostoli.»
CODEX. D. DU CHEVAL, signatus B: «In Phoenice, [Col. 0798A] sanctorum Ananiae presbyteri et Petri carcerarii ejus.»
ALTEMPSIAN.: «Romae, inventio capitis sancti Pauli.»
STROZZ. et MEDIC.: «Item, sanctorum martyrum Justi et Herenaei et sancti Victoris episcopi et martyris.»
Editio LUBECO-COL. textui, fere puro, solum superaddit: «In pago Trecassino, beati Victoris confessoris.» Spectat ad diem sequentem.
GREVEN.: «In Africa, Donati, Justi martyrum et aliorum unius et quinquaginti. Item Herenei, Pysionis, Nestoris, Castae.» Sumpti sunt de more ex aliquo apographo Hieronym. «Ananiae martyris. Romae, Aglaes martyris.» Vide indicem Praetermissorum. «In pago Trecassino, beati Victoris confessoris. Aldetrudis virginis, filiae sancti Bavonis [ lege Vincentii comitis],» qui et ipse sanctus colitur XXIV Julii. «Translatio sanctae Walburgae virginis.» Probabilius [Col. 0798B] est eam hoc die obiisse, ut in Actis videre est.
MOLAN.: «Item sanctae Aldetrudis virginis, filiae sanctae Waldetrudis.» Dein minori typo: «Eodem die, sancti patris nostri Tarasii archiepiscopi Constantinopolitani.» Editiones aliae auctarium ponunt hoc modo: «Item sanctae Aldetrudis virginis, filiae sanctae Waldetrudis, quae Malbodio monasterio secunda praefuit. In Sicilia, sancti Gerlandi ex Burgundia, episcopi Agrigentini, tempore Rogerii comitis. Die vigesima quinta, sancti patris Tarasii archiepiscopi Constantinopolitani.» Vide insignem de eo Henschenii commentarium, et Vitam a Gentiano Herveto e Graeco Latine redditam, egregie illustratam.
Apud Aegyptum, natalis sanctorum Victorini, Victoris, Nicofori, Claudiani, Dioscori, Serapionis et Papiae sub Numeriano imperatore: quorum primus, secundus et tertius pro confessione deitatis constanter exquisita suppliciorum genera tolerantes, reliqui quatuor Claudianus et Dioscorus flammis incensi, Serapion et Papias gladio caesi sunt. Omnes itaque celebre martyrium dedicaverunt.
Ex Praten., Herinien., Tornacen., Ant.-Maj. Marchian., Pulsan., Munerat., Greven. et Molan
[Col. 0797C]Pergem pro Pergen scribunt Pulsanen. et Munerat. Lego Pamphiliae cum codicibus prope omnibus, licet ultro fatear meliorem esse Molani lectionem, Pamphyliae. Textus recte habet orationi insisteret, discrepat solus Pulsanen. qui scribit, incumberet. Sic Molanus contra omnes posuit mirabili pro mira libertate. Eculeo habent aliqui; secutus sum modum scribendi communiorem et accuratiorem. Pro Exin, in Greven. et Molan., legitur exinde: nec a vero [Col. 0798C] sensu omnino aberrare videntur Pulsanen. et Munerat. dum ponunt et in. Scriptor codicis Antuerp.-Maj. posuit ex tamen, quod prorsus nihil significat. Marchian. post Alexandri, omittit titulum episcopi. Arrium scribunt passim; male Antuerp.-Maj., Arritum. In Nicaeno variant. Damnavit aevi sui orthographiam redolet. Greven. in fine: damnavit eumdem; Molan., eumdem damnavit, utrobique recta constructio.
[Col. 0797C]Diximus alibi, inter varias de Romani parvi auctore opiniones, unam esse multorum animis insitam, quasi hic ex Hieronymiano breviculum suum compilasset. Ego vero ex perpetua collatione, in qua tandiu versatus sum, censeo oppositum longe esse verosimilius: et, ut non diffiteor, eosdem quandoque [Col. 0797D] sanctos in eumdem diem utrobique concurrere, persuasissimum tamen habeo auctorem illum raro ex Hieronymianis apographis quidquam accepisse. Ut ad textum hodiernum accedam, certe dum sic annuntiat: Apud Pergen Pamphiliae, beati Nestoris episcopi, alium plane ducem habuisse oportet. Hoc ut perspicias, en Hieronymianum hujus diei laterculum: Natalis sanctorum Alexandri, Nestoris, Theonis, Epion, et aliorum plurium. Quaenam hic, obsecro, convenientia? At sumere potuit ex die praecedenti: neque hoc opinor; verba conferamus. [Col. 0798C] Lucense sic ibi habet: Pamfilia, natalis sanctorum Nestoris, et Castae. Corbeiensia: In Pamphilia, natalis sanctorum Nestoris et Castae, Claudiani. Demum Epternacen.: Pampiliae, natalis sancti Nestoris. Nusquam determinatus locus, nec appositus titulus; ubique ferme additi socii, quos a Nestore nostro [Col. 0798D] removere nemo non cogitur. An haec satis conveniant, ut primus ex posterioribus hausisse dicatur, fallor si quis harum rerum peritus existimet. Crediderim ego Nestorem Magydenum ex Actis auctori Romani parvi innotuisse, in quibus cum diem satis determinatum non reperiret, hunc pro suo arbitrio, ut nonnunquam solet, prae caeteris elegerit. Ex similibus Actis egregium elogium concinnavit Ado, a Notkero descriptum, a Nostro solitae brevitati eleganter aptatum. Vide Acta ipsa, quae Baronio et Henschenio probata, dubiis tamen multis obnoxia [Col. 0799A] censet Tillemontius tomo III, a pag. 351. Quis Nestor a Wandalberto celebretur, patet ex ejus versiculo:
Quod de Nestore sentimus, idem et potiori jure militat in Alexandro patriarcha Alexandrino, eum scilicet nequaquam indigitari in ea multorum martyrum classe, quae hoc die in Hieronymianis, et quidem absque positione seu loci designatione refertur. Undecunque vero eum desumpserit (ego ex Rufino acceptum non dubito) quacunque ratione ductus, XXVI Februarii ipsum affixerit auctor Romani parvi; certum est, ita in eo, hoc die legi, Alexandriae, Alexandri gloriosi senis episcopi; certum est Adonem ex laudati Rufini Eusebio elogium Alexandro construxisse, quod ab Usuardo et Notkero fere ad litteram descriptum, in caetera deinde Martyrologia dimanavit. Martyrologii illius auctoritatem [Col. 0799B] eludere conantur eruditi aliqui recentiores, ut Alexandri obitum ex XXVI Febr. ad XVII Aprilis transferant, contra quam mihi visum fuerit in [Col. 0800A] Tractatu chronologico de patriarchis Alexandrinis a num. 193. Ibi dicta non repeto, solum observari velim ruere conjecturas omnes, quas multis agglomerat et mire contorquet eruditissimus montfauconus, in praevio suo ad Vitam S. Athanasii monito, pag. 46, dum Romani parvi auctorem, textus Hieronymianos male interpunxisse et turbasse contendit, ut Alexandrum Alexandrinum hoc die collocaret, et, si superis placet, etiam martyrem faceret, ut die sequenti clarius refellam. Melius et brevius viro Cl. consilium suggeram; dicat rotunde, Romani parvi auctorem sanctos nonnunquam, pro suo fere arbitrio, certis diebus illigasse, de quorum vero obitus die indubitatam notitiam non habuerit: quod verum esse, ultro fatebimur; sed an hic obtineat, nec ipsi, nec mihi exploratum est. Porro inter recentiores illos adversarios Castellanum quoque annumero, nimia libertate uti solitum, in mutandis diebus, quos a tot saeculis martyrologorum nostrorum unanimis [Col. 0800B] consensus sanctorum cultui consecraverat. Reliqua non moror, dum textus nostri origo et genuina simplicitas abunde demonstrata est.
[Col. 0799B]ROSWEYD. textum purum refert, sed ei in fine adnectit: Fortunati episcopi. Alii codices socios adjungunt, in quorum numero non conveniunt; tu vide Henschenium et Florentinium, qui classes illas satis accurate dispescunt.
ANTUERP. MAX.-LUBEC., UGHELLIAN., BELIN., ANTUERP.-MAX., VATICAN., num. 5949, ULTRAJ.-LEYDEN., LOVANIEN., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG., omnes etiam in textu satis puri, sic in fine habent: «Item Fortunati, Felicis, cum aliis viginti et septem.»
ALBERGEN., nescio unde ab solitis sociis recedat, haec de Nestore ex Adone textui admiscens: «Ille laetus psallebat dicens: Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Praeses vero [Col. 0799C] stupens super tanta tolerantia, volens eum blandis verbis a fide revocare, dixit ei: Vis esse nobiscum, aut cum Christo tuo? Cui sanctus Nestor cum magno gaudio respondit: Cum Christo meo eram, sum, et ero. Exinde crucis,» etc.
CENTULEN., puto scriptoris oscitantia, confusas esse binas annuntiationes hoc modo: «In civitate Pergen, Pamphiliae, sancti Fortunati episcopi et martyris, et aliorum triginta duorum.» Vide Acta.
BRUXELLEN., textum fere purum, praeter morem servat, in fine adjungens: «Item Felicis martyris cum sociis viginti septem.»
HAGENOYEN. textum etiam refert tantum non purum. In auctario convenit cum superioribus. «Item Fortunati, et Felicis cum aliis viginti septem martyribus.»
AQUICINCT., pro Nestoris, legit Nestorii, subditque in fine cum aliis: «item Fortunati, Felicis, cum aliis viginti septem.»
[Col. 0799D] VICTORIN. et CODEX REG. SUECIAE, signatus num. 130, in fine habent: «Nivernis, sancti Agricoli episcopi et confessoris.» Alii vocant Agricolam, ut vide in Actis.
STROZZ. et MEDIC. primo loco ponunt sanctum indigenam: «Apud civitatem Florentiam in partibus [Col. 0800B] Tusciae, natale sancti Andreae episcopi et confessoris ejusdem urbis, successoris sancti Zenobii gloriosi episcopi et confessoris, magnificae sanctitatis, vitae laudabilis et clarissimi viri, cujus corpus requiescit in ecclesia cathedrali praedictae urbis, juxta altare praedicti sancti Zenobii.»
Editio LUBECO.-COL., de Nestore etiam aliqua ex Adone interserit, post custodiretur, his verbis: «Comprehensus a quodam Hyrenercho [Irenarcho] principe curiae civitatis, oblatus est praesidi Pollioni, a quo, dum confiteretur nomen Domini mira libertate et alacritate, multis tormentorum generibus affectus, de equuleo crudelissime tortus est. Exinde,» etc. Sequitur de Alexandro. Tum: «Item sanctorum Fortunati et Felicis cum aliis viginti et [Col. 0800C] septem, martyrum. Arvernis, beati Agricolae episcopi et confessoris. In territorio Archiacensi, sancti Victoris confessoris.»
GREVEN.: «Item sanctorum martyrum Theonis, Epion, Justi, Donativi, Ampliati, Ingenii. Item Fortunati episcopi, Felicis et aliorum viginti septem martyrum.» De Agricola et Victore eadem habet, quae editio LUBECO-COL.: «In Hibernia, Oghani episcopi.» Est inter Praetermissos. «Item sanctae memoriae Jacelini, prioris majoris Cartusiae post Brunonem decimi, viri magnae sanctitatis et meriti. Hic defunctum quemdam monachum Cartusiae, ut a miraculorum ostensione cessaret, praecepto obedientiae compescuit.» Notatur solum inter Praetermissos hoc die et praecedenti.
MOLAN., in prima editione: «Item Fortunati, et Felicis cum aliis XXVII. In territorio Archiacensi, sancti Victoris confessoris.» Accedit in posterioribus: «Die vigesima sexta, sancti patris Porphyrii, archiepiscopi [Col. 0800D] Gazae.» Vide insignem ejus Vitam, a Marcho discipulo descriptam, a Gentiano Herveto Latine redditam, et in Actis nostris ab Henschenio illustratam. Mirum est Martyrologos nostros de tanto viro non meminisse.
In civitate Pergen Pamphiliae, natalis beati Nestoris episcopi, qui persecutione Decii, cum die noctuque orationi insisteret, postulans ut grex Christi custodiretur, comprehensus, nomen Domini mira libertate, et alacritate confessus, equuleo crudelissime tortus est. Exin crucis suspendio victor migravit. Apud Alexandriam, sancti Alexandri episcopi, gloriosi senis. Hic post beatum Petrum, Arrium presbyterum suum haeretica impietate depravatum, et divina veritate convictum, de ecclesia ejecit, ac postea inter trecentos decem et octo Patres, et eumdem in Nicaeno concilio damnavit.
Sic habent Praten., Herinien., Marchian., Pulsan., Munerat., Belin., Greven. et Molan.
[Col. 0801A]Munerat. post Is cum omittit ita, quae particula ad rectam syntaxim requiritur. In Pulsanensi pro posset, male legitur potuisset, et in Munerato pro Euno, habetur Uno, uti et in Marchianen. Belinus ponit Enuo. Hic rursus pro inspectante, legit spectante, cui accinit Munerat., qui pro Hispali scribit Hispalis. Hyspaniis vero et Hyspali, quae apud aliquos inveniuntur, saeculi vitio tribuenda sunt, Recharendum habet prima Belini editio, altera cum omnibus codicibus Recharedum, quorum auctoritate ducti, ita in textu reliquimus. [Col. 0802A] Munerat. tria haec verba, per Recharedum regem, omisit. Scripsi Arriana, ut pridie factum est. Marchianen., Pulsanen., prima Belini editio et Greven. legunt Baldomeri, recte, opinor, quamvis aliorum codicum torrenti cesserim, qui cum Adone et Notkero constanter scribunt Baldomeris, vel Baldemeris. Molan. item in editione altera ponit Baldomeri, corrigitque etiam, quod male in prima legerat ipsius verberibus, pro ipsis:
[Col. 0801A]Juliani et Euni sacra commemoratio debetur auctori Rom. parvi, qui sanctos illos non aliunde, quam ex Eusebio Rufini accepit, suntque de eorum numero, quorum certamina praedicavit Dionysius Alexandrinus, in saepe laudata ad Fabium Antiochenum epistola, apud Eusebium libro VI, cap. 41, ex quo alii [Col. 0801B] omnes. Sic habet praedictum Martyrologium: Alexandriae, Juliani martyris et Euni, qui cum ipso sene in confessione perduravit. Ubi advertes, proprium Euni nomen Cronion, esse praetermissum. Ado ex Eusebii verbis elogium adornavit, quod Noster brevius exhibet. Satis mira est Montfauconi animadversio in monito ad Vitam Athanasii, de quo pridie etiam meminimus. Illic enim auctorem Rom. parvi arguit perturbationis et confusionis, quasi qui diversa in unum conflaverit, et ita quidem, ut per haec verba: Qui cum ipso sene in confessione perduravit, indicet, Eunum cum Alexandro patriarcha subiisse martyrium, utpote cum Alexander, ut vidimus die praecedenti, gloriosus senex dicatur. Sed haec et reliqua, quae ibi Montfauconus adducit, quam levi conjecturae innitantur, ex sola illius Martyrologii, Adonis et Notkeri, lectione ad oculum commonstratur. Poterat autem oculos ipse suos convincere, si vel obiter Eusebium inspexisset loco citato, cujus verba hic referam: [Col. 0801C] «Quorum Julianus, vir podagrae doloribus constrictus, qui nec stare poterat nec incedere; una cum duobus aliis, qui ipsum portabant, adductus est. Horum alter statim negavit; alter, nomine Cronion, qui Eunus cognominabatur, nec non et senex ipse Julianus, cum Christum confessi essent,» etc. Habet hic Montfauconus senem, cum quo Eunus in confessione perduravit; habet, non quo Romanum parvum, sed se perturbationis accuset, quod nempe duorum dierum diversissimos textus in unum confuderit.
[Col. 0802A] De Leandro celebri illo Hispalensi episcopo nulli martyrologi Adone antiquiores meminere. Eum ipse primo loco annuntiat, his verbis: «Apud Hispaniam, civitate Hispali, sancti Leandri episcopi et confessoris: ad quem beatus Gregorius libros Moralium scribit: cujus praedicatione et industria tota Gothorum [Col. 0802B] gens, per Reccaredum regem, ab Ariana impietate conversa est. Qui etiam fratrem ejus Erminigildum regem, vivente adhuc patre haeretico, ab eadem Ariana haeresi ad catholicam fidem correxit, atque usque ad gloriosam martyrii passionem, suis exhortationibus perduxit.» Haec omnia Notkerus, primo etiam loco descripsit; Usuardus, mutato ordine, sensum Adonis secutus est. Rejicitur in Actis ad XIII Martii propter rationes ibi assignatas, quarum praecipua, quod per totam fere Hispaniam non alio quam eo die colatur. Putat Castellanus martyrologos non saeculi ansam cepisse, Leandrum Hispalensem hoc die memorandi, quod in apographis Hieronym. inter Smyrnenses martyres Leander aliquis commemoretur. Non assentior; id enim in Adone, iisque qui ipsum secuti sunt, hactenus exemplo caret, saltem quod a me observari potuerit. Hunc de Leandro versiculum nobis reliquit Martyrologus metricus.
Baldomerus etiam ab Adone primum in Fastos relatus est, cujus verba Usuardus ac Notkerus descripserunt. Nomen gallicum Galmier vel Geaumier, per rectam analogiam, difficulter a primitivo descendit. Pauca, quae de eo Chiffletius eruit, vide in Actis ab Henschenio illustrata. De textu nostro dubii nihil superest.
[Col. 0801C]TORNACEN. textui puro et simplici superaddit: «Eodem die sanctae Honorinae virginis, et martyris.» Ex translatione maxime innotuisse videtur, ut docet Henschenium in Actis.
ANTUERP.-MAJ. hic mutilus est; sic habet: «In Hispania civitate Hispali, natale sancti Leandri episcopi, ad quem beatus Gregorius libros Moralium scribit. Item eodem die in Alexandria, natale sancti [Col. 0801D] Juliani martyris.»
ROSWEVD. in prima purus, alteras duas in diem sequentem rejicit, hic vero iis substituit: «Item in Africa, Dionis martyris et aliorum XXIII.» Voluit dicere Dionysii. Alii numerant XXIV socios anonymos.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. in fine adjiciunt: «Eodem die, Alexandri Abundantii et Fortunionis.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJEC., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERG., DANIC., HAGENOYEN. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. in prima et ultima satis puri, in secunda de sancto Leandro post confessoris, interserunt: «Ad quem beatus Gregorius libros Moralium scripsit.» In fine habent ut supra et ut plures codices inferius: «Eodem die, Alexandri, Abundantii et Fortunionis.» Ex Hieronymianis a classe Thessalonicensium martyrum avulsi sunt: vide reliquos socios in Actis recte ordinatos, ubi quid in Romano hodierno erratum sit facile deprehendes.
CENTULEN. ex toto textu Usuardino nec verbum [Col. 0802C] exhibet, hoc solum ex Hieronymianis referens: «In Affrica, sancti Dyonisii et aliorum XXIV martyrum.» Jam dixi, non unam esse eorum codicum lectionem, cum aliqui solum numerent comites XXIII.
BRUXELLEN. incipit a Leandro: «Apud Hispaniam, civitatem Hispalim . . . . » ut codices mediae notae. Sequitur de Juliano et Euno. Tum: «Eodem die Alexandriae, Abundantii et Formionis.» Melius habent [Col. 0802D] codices supra. «Apud Lugdunum, sancti Balduneti . . . . » Denique: «Item Fortunati martyris.»
AQUICINCT., in fine: «Item Alexandriae, Abundantii et Fortunionis.» Errorem jam novimus. «Et sanctae Honorinae virginis.»
VICTORIN., et REG. SUEC., signatus num. 30, et UGHELLIAN: «Item S. Alexandri, Abundantii, Fortunionis.» Est augmentum, quod saepe recurrit.
MARTRIC., CARTHUS.-ULTRAJ. post textum plane mutilum, addit: «Inventio sancti Joannis Baptistae;» ast in margine: «forte Joannis filii Eutropii.» Imo verosimiliter neutrius. Vide Praetermissos.
BIGOTIAN. Codex signatus P. 5, qui fuit PP. Coelestinorum: «Item Alexandri, Habundantii, et Fortunionis.»
REG. SUEC. signatus 428: «Ipso die sanctae Honorinae virginis et martyris.»
Codex D. DU CHEVAL. signatus B: «Eodem die Alexandri, Abundantii et Fortunionis.»
[Col. 0803A] VATICAN. num. 5949.: «Alexandri, Abundantii, et Fortunionis et aliorum XXIV.»
STROZZ. et MEDIC.: «Item S. Januarii.» An ex sociis SS. Alexandri, Abundantii, etc.?
Editio LUBECO-COL. post Leandrum haec apponit: «Vocatio ad apostolatum sanctorum Petri et Andreae apostolorum.» Sequitur de Baldomero. Dein: «Eodem die, sanctorum Alexandri, Abundantii et Fortunionis martyrum. Ipso die, beatae Onosimae virginis.» Lege Onesimae, de qua hodie in Actis.
GREVEN.: «Thessalonicae, Alexandri, Abundantii, Antrogoni, et Fortunionis martyrum. In Africa, Diunisii, Taciani, Dionis martyrum aliorumque XXXIII.» Ita jam passim Grevenum accessiones suas ex apographis Hieronym. inchoare advertimus. «Onesimae virginis. Item Macharii. Castro Conflando, Honorinae virginis. Item beati Joannis monachi, filii Eutropii magistri militum urbis Romae. Qui cum in omni sanctitate annis septem in monasterio stetisset, Romam rediit; in domo parentum incognitus permansit, [Col. 0803B] et in extremo vitae parentibus se revelans, inter eorum [Col. 0804A] brachia expiravit. Item beati Joannis abbatis in Scithi, qui rogatus a fratribus, ut verbum aliquod salutare eis relinqueret, respondit: ex quo factus sum monachus, nunquam propriam feci voluntatem, nec aliquid docui, quod non prius ipse fecissem. Item alterius Joannis in eremo superioris Thebaidis, vita, moribus, et abstinentia praeclari. Joannis etiam alterius, qui in deserto Sutriae tanta consolationis gratia refulsit, ut quantacumque maestitia, quis premeretur, paucis sermonibus ejus laetitia et alacritate repleretur.» De his tribus synonymis aliis, vide indicem Praetermissorum.
MOLAN.: «Eodem die, beatae Honorinae virginis et martyris.» Ita in prima editione. Aliae sic habent: «Eodem die in Nortmannia, beatae Honorinae virginis et martyris. Die vigesima septima, sancti patris Procopii Decapolitae, confessoris.» Demum minori charactere: «Item apud Metaphrastem, sanctorum Andronici et Athanasiae.» In syllabo Praetermissorum remittuntur ad IX Octobris.
Alexandriae, passio sancti Juliani martyris. Is cum ita podagra constrictus esset, ut neque incedere, neque stare posset, una cum Euno ministro suo, in sella judici offertur; qui camelis impositi jubentur per totam circumduci urbem, et flagris hinc inde inspectante populo laniari, usquequo finem ipsis verberibus sortirentur. In Hispaniis civitate Hispali, natalis sancti Leandri episcopi et confessoris, cujus praedicatione et industria, tota Gothorum gens per Recharedum regem ab Ariana impietate conversa est Lugduni, sancti Baldomeris viri Dei, cujus sepulcrum crebris miraculis illustratur.
Sumitur textus ex Praten., Herinien., Tornacen., Marchian. et Pulsanen. Concordat Munerat., sed translationem adjicit S. Augustini. Grevenus contra et Molanus in ultima annuntiatione Macarii et Rufini [Col. 0804B] deficiunt. Ant.-Max., Lubec. et passim codices reliqui redundant in Justo et Theophilo. Plura vide in Observationibus, caetera in Auctariis.
[Col. 0803B]Nullae hic variantes.
[Col. 0803B]Quidquid de Romano abbate Jurensi in hodierno nostro textu ponitur, ex Viennensi sumpsit [Col. 0803C] Usuardus, et totidem verbis Notkerus (silentibus de eo sancto antiquis reliquis Martyrologiis) rescissa utrobique ultima Adonis periodo hac: Venerabile ejus corpus situm est in finibus Vesontionum; quam in nonnullis codicibus auctioribus restitutam infra exhibebimus. Quae vero hic paucis Ado memorat, fuse et diligenter eruderavit Henschenius, qui ejusdem Romani Vitam a coaevo scriptam, a Petro Francisco Chiffletio erutam, non minori studio illustravit. Sintne vero in praefata Vita interpolationes, quas recentior criticus se deprehendisse autumat, in Supplemento examinabitur. Jam dixi abesse hoc die ab antiquis reliquis martyrologis Romani nomen; addo hic vacare penitus Romanum parvum, ut nonnunquam in memoriam revocem, quam parum verosimiliter opinentur aliqui, brevioris hujus Martyrologii auctorem, Adonis contractorem esse, ut pote qui hic vel unicum sanctum notare neglexerit, quem in Adone exstitisse [Col. 0803D] manifestissimum est.
[Col. 0803D] De Macario et Rufino, item Justo et Theophilo agit hoc die laudatus Henschenius, eosque prudenter duas numerosiores Hieronymianorum turmas, ad quarum alterutram referendi videntur; ultimi fortasse ad priorem Alexandrinorum, primi ad alteram. Obscuros esse Hieronymianos textus, legenti palam est, nec habuit Florentinius quo classes accuratius distingueret, aut ad proprias positiones reduceret. Nobis de sola Usuardi lectione, seu de solis [Col. 0804B] Macario et Rufino quaestio est. Mirari autem subit Castellanum, pag. 803, tam rotunde asserere [Col. 0804C] apud Usuardum aeque ac Adonem non alium sanctum hoc die signatum reperiri praeter solum Romanum, quod, nisi vehementer fallor, ex Molani editione supponere debuit; certe percharum sibi codicem Pratensem tunc non inspexerat, nec codicum aliorum mss. ab Henschenio citatorum rationem habere voluit; de rei veritate non dubitaturus, si longam hic talium seriem consulere potuisset. Variant Hieronymiana in martyrum nostrorum sexu, iisque pressius insistendo, viderentur hi ambo Macarius et Rufinus in feminas transformandi. At cum etiam Wandalbertus tam clare enuntiet:
ANTUERP.-MAJ. Adonis clausulam restituit, sic annuntiationem formans.: «In territorio Lugdunensi locis Jurensibus, beati Romani abbatis, qui primus illic heremiticam vitam ducens, et multis virtutibus ac miraculis clarus, plurimorum postea pater extitit monachorum. Venerabile corpus ejus situm est in finibus Vesontionum.» Soli duo codices mss. [Col. 0804D] Usuardini reperiuntur, hic nempe et Centulensis, qui careant Macario et Rufino.
ROSWEYD. primo et secundo loco refert annuntiationes duas de Leandro et Baldomero, quas in eo codice huc male translatas, die praecedenti notavimus. Sequitur textus hodiernus plenus et purus.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. secundam annuntiationem [Col. 0805A] referunt sicuti eam Henschenius in Actis posuit: «Eodem die, sanctorum Macharii, Rufini, Justi et Theophili.» Atque hi in pluribus codicibus sic conjuncti inveniuntur, procul dubio ex Hieronymianis apographis primum accepti, quamvis tres primi, aut saltem his synonymi, inter Auctaria compareant XII Februarii. Vide indicem Praetermissorum hoc die.
ALBERC. et DANIC., cum codicibus ejusdem notae mox citandis, textui modicissime mutato nonnulla de Romano interserunt, quae ex sola nominis cum altero Romano cognatione perperam commista sunt, ut invenies in nostro Praetermissorum indice ad nomen S. Romani abbatis de Fontisrogo, et clarius ad XXII Maii. Verba illorum omnium codicum sunt: «Hic beato Benedicto creditur habitum monachicum tradidisse, eique ad sonum tintinnabuli victus necessaria ministrasse.» Tum in fine annuntiationem subdunt, de qua supra: «Eodem die sanctorum Macharii, Rufini, Justi et Theophili.»
[Col. 0805B] ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN. et editio ULTRAJ.-BELG. addunt praeterea: «Item, translatio sancti Augustini episcopi et confessoris, ab Yppone ad Sardiniam.» Ubi notabis Leydensem utrumque codicem et Lovaniensem has voces interjicere, Patris nostri; ut inde facile colligas, codices illos ad usum coenobiorum, vel parthenonum ordinis sancti Augustini fuisse scriptos.
CENTULEN., incipit: «Natale sanctorum Publii [ an non Pupilli?], Justi, Theophili et Felicis martyrum.» En delectum alterum ex Hieronym. planc pro arbitrio factum. De Romano haec duntaxat: «In territorio Lugdunensi, sancti Romani abbatis.»
BRUXELLEN., de Romano addit, quod habent alii supra, adjicitque ex Adone: «Cujus corpus venerabile situm est in finibus Vesontionum. Eodem die, sanctorum Macharii, Ruphini, Justi, et Theophili. Et Papiae, reconditio corporis beati Augustini ecclesiae [Col. 0805C] Yponensis episcopi.»
HAGENOYEN. adhuc aliquid superaddit iis quae de Romano superius dicta sunt. Videlicet: «Hic beato Benedicto patri nigrorum monachorum et gryseorum creditur, etc.» Tum, post ministrasse: «Eodem die, Julii et Juliani confessorum:» Qui, quales, aut unde accepti sint, non invenio. Utrum populares Alsatici, postea inquiretur. «Item eodem die, sanctorum martyrum Macharii, Ruphini, Justi et Theophili. Eodem die, sancti Donati martyris, qui sub duce Ursacio, et Marcellino tribuno, Carthagine passus est.» Donati festum praevenitur, vide die sequenti.
AQUICINT. post monachorum, subdit: «Hic etiam beato Benedicto in initio conversionis suae adjutor et cooperator exstitit: Eodem die, sanctorum Macarii, Rufini, Justi et Theophili. In Alexandria, sanctorum [Col. 0806A] Dionysii, Claudiani et Theophili.» Unde hic Dionysius acceptus sit, non facile dixeris.
VICTORIN., in fine: «Apud Papiam civitatem, reconditio sancti Patris nostri Augustini episcopi. Eodem die, sanctorum Macarii et Rufini, Justi, et Theophili martyrum.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Romani abbatis. Macarii et Rufini martyrum. Oswaldi archiepiscopi Eboracensis [ in margine, alias, Wigorniensis] magnae sanctitatis viri.»
VATIC. signatus num. 5949, et UGHELLIAN.: «Sanctorum Macharii, Rufini, Justi et Theophili.»
MUNERAT.: «Ipso die, translatio beati Augustini episcopi et confessoris.»
BELIN., sic orditur: «Papiae: translatio sancti patris Augustini episcopi et confessoris.» In fine autem: «Eodem die sanctorum Macharii et Rufini, Justi et Theophili.»
Editio LUBECO-COL.: Romanum etiam confundit cum sancti Benedicti ministro, addens cum Bruxellensi [Col. 0806B] ex Adone: «Venerabile corpus ejus situm esse in finibus Vesontionum.» Sequitur: «Vocatio sancti Philippi ad apostolatum. Eodem die, Macarii, etc. Ipso die, sanctae Rufinae virginis.» Addere potuisset Macariae. Vide supra in Observationibus, et in Actis pag. 748. «Translatio beati Augustini episcopi de Ipona in Sardiniam; facta anno Domini quadringentesimo nonagesimo octavo, temporibus Symmachi papae et Anastasii imperatoris, ab obitu ejusdem sancti viri anno sexagesimo secundo. Et haec ipsius translatio dicitur (prima).» Spectat ad XXVIII Augusti.
GREVEN.: «Macharii, Rufini, Justi, Theophili martyrum. Item sanctorum Celeris, Pupilli, Claudionis, Macharii, Gaii, Serapionis. In Britannia, sancti Oswaldi episcopi Wigorniensis et confessoris Symphroniae matronae et martyris.» Vide Praetermissos. «Pynnosae virginis et martyris. Rufinae virginis. Translatio prima sancti Augustini episcopi de [Col. 0806C] Ipone Sardiniam, facta anno Domini CCCCXCVIII, ab obitu ejus sexagesimo secundo. Luitbergae inclusae, beatae memoriae. Vocatio sancti Philippi apostoli anno XXX, feria quinta, de qua Joannis I.»
MOLAN.: «Papiae, translatio S. Patris Augustini episcopi et confessoris. Eodem die, sancti Macharii et Rufini, Justi et Theophili.» In editionibus aliis solum adjungitur: «Die vigesima octava, sancti patris et confessoris Basilii, synascetae sancti Procopii,» nempe Decapolitae, de utroque in Actis XXVII Februarii. Sequitur hic Molanus Graecorum Horologium, de quo superius locuti sumus. Fasti Graeci non omnimode conveniunt. Maluit Henschenius utrumque, die praecedenti conjungere ex Menologiis, tum illo, quod a Canisio ex Sirleti versione editum est, tum altero, quod Basilii imperatoris appellatur. Plura vide in laudati Henschenii Commentario.
In territorio Lugdunensi locis Jurensibus, depositio beati Romani abbatis, qui primus illic vitam heremiticam duxit, et multis virtutibus ac miraculis clarus, plurimorum postea pater extitit monachorum. Eodem die, sanctorum Macharii et Rufini.
Ex Praten., Tornacen., Pulsanen., Munerat., Greven. et Molan
[Col. 0807A]Clodius pro Claudius, est error Munerati. Dampnatos, harenam et id genus alia, vix notari merentur. Amphiteatro scribunt fere omnes, exceptis Greveno et Molano; nos postremos secuti sumus, ut antea factum est. Nescio cur Grevenus pro Donati legat Clonae, Fragmentum Marchianensis pro mense Martio, habet Donae, sed a citandis fragmentis in ordine [Col. 0808A] ad textum, abstineo. Ursacio vel Ursatio habent codices promiscue, praetuli quod in laterculo est. Cartagini legunt Praten., Tornacen., Pulsanen. et Munerat: servanda fuit ea scribendi ratio. Reliqui sunt errores duo codicis Pulsanen., scilicet Marsilia pro Massilia, Abiani pro Adriani.
[Col. 0807A]De prima textus nostri anonyma cohorte, ita hoc die in Actis pronuntiavit Henschenius: Illustris horum sanctorum martyrum memoria est conservata in variis et perantiquis Martyrologiis, ac potissimum in Actis SS. Marii et Marthae. conjugum, etc. Ex his nimirum primus ipsos in sacros Fastos retulit auctor Romani parvi, ita legens: Sanctorum martyrum CCLX, temporibus Claudii, qui via Salaria arenam fodientes, damnati fuerunt Auctiorem paulo et clariorem textum ex iisdem Actis reddidit Ado, a Notkero descriptum, a Nostro expolitum, nec plura de iis martyribus [Col. 0807B] commemorari posse, ex praefato Henschenio ostenditur. Una porro et sola est Romani parvi et Adonis annuntiatio, caeterae ab Usuardo primum positae sunt, ex aliquo codice Hieronymiano verosimillime acceptae.
De Donato aliquo certum est, hoc die meminisse apographa Hieronymiana, quorum hoc principium: Natalis sanctorum Leonis, Donati, etc. In vetustissimo Epternacensi, palaestra praefigitur: In Africa. Quaeritur an Donatus hic noster, quem Carthagine passum ait Usuardus; quaeritur, inquam, an is ipse sit, qui apud Hieronymiana aliis immistus est. Post longam discussionem, inquit Henschenius, arbitramur secernendum: opinor, quia diversis notis distinguitur. Lubens cedo majorum auctoritati; quamvis ex longa jam et studiosa Martyrologiorum inter se collatione, existimem Usuardum non alium fontem praeter Hieronymiana habuisse, unde Donatum educeret, ex quibus et Wandalbertum hausisse suadetur, [Col. 0807C] dum sequentem proxime Albinum sic cum eo conjunxit: Mortis Donatus tenet Albinusque Kalendas. Unde porro agonis locum determinaverit, unde [Col. 0808A] ducis et tribuni nomina Usuardus accersiverit, quis conjiciat? Fateamur notitiam aliunde habuisse, quae ad nostra tempora non pervenerit.
Albinus distinctissimis characteristicis in Hieronymianis dignoscitur. Adjectitium censuit Acherius, quales, si solam aetatem spectes, plurimi in iis codicibus passim occurrunt, qui nempe Eusebio et Hieronymo longe posteriores sunt. Ipse scribendi modus in utraque Corbeiensis codicis editione, novitatem sapit: Andegavis civitate, depositio sancti Albini [Col. 0808B] episcopi et confessoris. Propius ad veterem stylum accedit Epternacense: Andicavis, depositio Albini episcopi, absque titulo confessoris, qui per depositionem in iis codicibus satis indicatur, nec in Lucensi positus est. Et sic ferme habent Rabanus et Notkerus. Usuardi exornatiuncula, si trito sermone uti licet, nihil memorat praeter Commune sanctorum. Plura et operose exquisita dabit Henschenii Commentarius.
Circa Hermetem et Adrianum major difficultas; unde scilicet et qua ratione hi duo ab Usuardo Massiliae componantur, qui apud Hieronymiana magnis terrarum spatiis divisi sunt; Massiliensis alter, alter Africanus; sic enim uno ore codices illi; In Africa, Adriani, Victuri, etc. In Massilia, Hermetis, Gitthei, etc. Haec pridem ab Henschenio expensa sunt, qui gravibus de causis Adrianos distinguendos animadvertens, suum Africae, Romae suum, suum item Massiliae vindicavit. Ego hic nihil magnopere invenio, quod me a solerti magistri discretione revocet, [Col. 0808C] eamque adeo amplector libentius, quod tutandae salvandaeque Usuardi auctoritati magis conducat.
[Col. 0807C]HERINIEN. hic e purorum codicum numero excluditur, quia post mitterentur, omisit haec verba: «Et in amphitheatro ejusdem civitatis, militum sagittis interficerentur.»
ANTUERP.-MAJ. in prima annuntiatione Adonem potius quam Usuardum sequitur. Deinde de Albino, tum de Donato, satis pure. Desunt martyres Massilienses, adjicitur autem: «Apud urbem Antinoum, passio beati Leonidis, qui ab eodem judice quo sanctus Asclas, variis suppliciis interemptus est.» An hic Leonides, de quo in Actis XXVIII Januarii? Vide Praetermissos.
ROSWEYD. in prima satis purus; in secunda, post passus est, adjicit: Et aliorum XIV; unde patet Donatum nostrum pro Hieronymiano olim acceptum. In tertia et quarta purus est; in fine autem subdit: «Eodem die, sancti Suitberti episcopi et confessoris.»
[Col. 0807D] ANTUERP. et MAX.-LUBEC., in fine post textum purum: «Passio sancti Leonis martyris.» De hoc agunt codices plures infra citandi. Non video alium esse posse, quam qui in prima classe Hieronym. primo loco ponitur: si enim de Leone Rothomagensi ageretur, addendus erat episcopi titulus.
MARCHIAN., pro Donato, legit Donae, ut supra diximus.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., ALBERGEN., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG., post textum purum, subnectunt: «Apud oppidum imperiale quod Werda dicitur, natale sancti Switberti Verdensis episcopi et confessoris, qui temporibus Pipini, una cum sancto Willebrordo verbum salutis gentibus praedicavit. [Col. 0808C] Hic inter cetera infirmitatum genera morbum quem physici squinanciam nominant, solitus est curare.» Convenit LOVANIEN., sed praedicationis tempus et socium intermisit.
CENTULEN. rursum ab Usuardo recedit: «Romae, sanctorum martyrum XL qui ad harenam fodiendam damnati fuerant pro Christi nomine. Andegavis, depositio sancti Albini episcopi et confessoris.»
BRUXELLEN. In martyribus CCLX, et Donato fere purus, tertio loco sic habet: «Apud urbem Anthinoum, passio Leonidis martyris, patris Origenis; qui capite pro Christo plexus est. Cum quo et filius Origenes etiam occubuisset, si non vestibus spoliatus, maternis artibus fuisset praeventus.» De Leonidum confusione, vide indicem Praetermissorum. Sequitur de Hermete et Adriano. Deinde: «Andegavis, [Col. 0808D] sancti Albini episcopi et confessoris, cujus vita virtutibus et miraculis plena refulsit. Apud Castrum imperiale quod Werda . . . » ut supra in codd. mediae notae. «Ipso die sancti Sintherii episcopi et confessoris.» Sive Sinthecius sive Suithecius scribas, ut ignotus in Actis praetermittitur. «Et sancti Senardi abbatis.» Vult dicere Siviardi Anisolensis, de quo hodie in Actis.
HAGENOYEN. In prima annuntiatione satis purus, secundo loco ponit: «In urbe Tuan, in Anglia, sancti David ejusdem civitatis episcopi, admirandae sanctitatis viri.» Agit, ni fallor, de Davide Menevensi, qui etiam infra memoratur. Sequitur de Albino, pure. Tum: «Passio sancti Leonis martyris. [Col. 0809A] Civitate Marsilia, sanctorum Hermetis et Juliani. Apud oppidum imperiale . . . . . » ut supra.
AQUICINCT. penultimo loco interjicit: «Turonis, sancti Simplicii confessoris.» Quae eadem habet codex Daveronensis. Addere uterque poterat «episcopi,» agitur enim de archiepiscopo Bituricensi.
VICTORIN. et REG. SUEC. 130: «Apud urbem Antinoum, passio beati Leonidis.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ. incipit: «David episcopi et confessoris, cujus miri actus describuntur, ac discipulorum.» Caetera ex textu, sed mutila omnia.
Codex BIGOTIAN., signatus P. 5, CLUNIACENSIS item et UGHELLIAN.: «Passio sancti Leonis martyris.»
ALTEMPSIAN., post Adriani, adjicit: «Juliani.» Dein: «Passio sancti Leonis.»
STROZZ. et MEDIC.: «Item passio sancti Leonis martyris. In civitate Perusii, translatio corporis sancti Herculani, ejusdem civitatis episcopi et martyris.»
BRUXELLEN.: «Civitate Massilia, sanctorum Hermetis [Col. 0809B] et Adriani, et passio Leonis martyris.»
Editio LUBECO-COL., primo loco: «In territorio Montensi, oppido imperiali. . . .» ut supra. Sequitur textus purus; in fine: «Apud urbem Antinoum, beati Leonidis martyris. Ipso die, sanctorum Simplicii et Senardi confessorum. Eodem die, sancti Clonae martyris.» Jam diximus Donatum esse. «Item sancti David episcopi et confessoris. Ipso die, sancti Monani confessoris.»
BELIN.: «Eodem die apud Perusiam, sancti Herculani episcopi et confessoris.» Secunda ejus editio male legit «Herculiani.»
GREVEN.: «In Africa, Donati et aliorum XIV martyrum. Apud urbem Antinoum, sancti Leonidis martyris. Item sanctorum Abundii, Leonis, Arcasti, Polocronii. Eodem die, beati David Menevensis archiepiscopi [Col. 0810A] et confessoris. Hunc nasciturum sanctus Patricius Hiberniae patronus, per triginta annos, Domino revelante, praevidit. Natus vero cum baptizari deberet, fons aquae subito erupit. Cum aliquando Evangelium sancti Joannis scriberet, et pulsata campana, ad opus Dei, opere suo incompleto, festinus exisset, regressus, invenit aureis litteris, angelico ministerio consummatum. Obiit tandem plenus dierum anno vitae suae CXLVI.» Vide haec in Actis accuratius discussa. «In territorio Montensi, oppido imperiali quod Werda dicitur, natale sancti Svicberti, episcopi Verdensis et confessoris. Qui, ut Beda in gestis Anglorum refert, tempore sancti Willebrordi episcopus ordinatus, verbum salutis gentibus praedicavit, et a Pipino rege obtinuit locum mansionis in insula Rheni. Ubi monasterio constructo, quod hactenus ejus heredes possident, aliquandiu continentissimam vitam duxit, et quievit in pace. Hic inter cetera . . . . Ipso die, Senardii abbatis. Simplicii confessoris. In Scotia, Monani Levitae et confessoris. [Col. 0810B] Item apud Perusiam, secundum aliquos, passio sancti Herculani episcopi et martyris, qui in VII Idus Novembris ponitur.
MOLAN. de Albino litteris Italicis interserit: «Cujus vitam fortunatus presbyter conscripsit.» Tum in fine: «Festivitas sanctorum Angelorum custodum singulorum hominum. Eodem die apud Perusiam . . . . Apud urbem Antinoum . . . . Apud oppidum imperiale . . . » Et charactere minori: «Eodem die, beati David . . . » usque ad «praevidit.» In editionibus aliis adhuc additur: «Eodem die Massiliae, sancti Adalongi episcopi.» In Actis praetermittitur. «Die prima, sacrosanctae martyris Eudociae. In territorio Cenomanensi, natale sancti Siviardi abbatis. In Britannia, beati David Menevensis archiepiscopi et confessoris. Apud Antinoum urbem, passio beati Leonidis.»
Romae, sanctorum martyrum ducentorum sexaginta, quos jussit primo Claudius pro Christi nomine damnatos arenam fodere. Deinde praecepit, ut foras muros portae Salariae mitterentur, et in amphitheatro ejusdem civitatis militum sagittis interficerentur. Eodem die, sancti Donati martyris, qui sub duce Ursacio et Marcellino tribuno Carthagini passus est. Andegavis, sancti Albani [ Bouillart., Albini] episcopi et confessoris, viri praeclarissimae virtutis et sanctitatis. Civitate Massilia sanctorum Hermetis et Adriani.
Ita Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0809]Totae sumuntur ex Pulsanen., qui pro Jovini scribit Joniani, et pro in extremo, posuit in exilio.
[Col. 0809C]Quod jam non semel notavimus, et saepius notandum recurret, id in memoriam identidem revocamus; nimirum auctorem Martyrologii, quod semper Romanum parvum indigitamus, sanctos suos ex Hieronymianis nequaquam mutuare solitum: Adonem porro ejus vestigia passim premere, Nostrum et Notkerum utriusque, sic tamen ut alios saepissime aliunde accersant. Praedictam Adonis, Usuardi, et Notkeri ex altero sequelam, manifestissime probat hodiernus textus, qui a Romano parvo ita primum signatus est: Romae, Jovini et Basilei. Et plurimorum martyrum sub Alexandro capitali sententia damnatorum. Primam annuntiationem sic ampliavit Ado, quemadmodum a Nostro et Notkero ad verbum descripta est. Utriusque sancti notitiam, ex Actis sancti Stephani papae extractam, ostendit Henschenius, [Col. 0810C] caetera expianans, quae de ipsis memoriae prodita sunt. De martyribus sub Alexandro passis, vix quidquam reperias, praeter ea, quae ex laudato Romano parvo recitavimus, ab Adone duriori phrasi expressa, a quo textum suum nonnihil laevigatum Noster desumpsit, Notkerus ex illo totum descripsit. Satis nota est imperatoris Alexandri, quanquam ab Adone impius appelletur, in Christum et Christianos propensio, quae nihilominus prohibere non potuit, quominus famosi Ulpiani, aliorumque ejus ministrorum rabies, vel ipso invito, in nostros debaccharetur, ut docent Acta nostra hic et I Januarii, ubi de sancta Martina. Haec pro textu satis dicta sint; alia plane canit Wandalbertus, quaeque ad eum nullo modo pertinent.
[Col. 0809C]ANTUERP.-MAJ. hic rursus patriam suam indicat, [Col. 0809D] dum textui Usuardino sanctum Anglicanum superaddit: «Ipso die, sancti Ceddae episcopi.» Alii scribunt «Ceaddae,» sed hic forte pronuntiationem Anglicam secutus est.
ROSWEYD. et hic textum purum habet, sed alia adjicit: «Eodem die, Simplicii papae. In Caesarea Cappadociae Lucii episcopi.» Vide in codicibus [Col. 0810C] proxime sequentibus. «In Gandavo, Winuvaloci confessoris.» [Col. 0810D] Vide ejus Vitam in Actis die sequenti.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. textui puro in fine superaddunt: «Item Lucii episcopi, Absalonii, [MAX.-LUBEC., Absolini ] et Lorgii. Hi passim in codicibus sub diversa inflexione recurrunt, nescio an satis recte inter se conjuncti et ab aliis avulsi. Certe inter Hieronym. apographa, unde certo accepti sunt, Absolonius [Col. 0811A] et Lorgius, seu Georgius cum socio Herolio, in vetustissimo Epternacensi carent positione. Lucius diserte Caesareae Cappadociae tribuitur cum «Primitivo: Secundola et Januaria» portui Romano. Sed haec alterius loci sunt, ubi Florentinii animadversa cum Actis nostris conferri poterunt.
ANT.-MAX., LOV., LEYD.-BELG. et edit. ULTR.-BELG., in fine: «Apud Werdam, natale sancti Willeici confessoris presbiteri sancti Switberti episcopi.»
ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERGEN. et DANIC. primo loco: «Romae, sancti Simplicii papae. Hic post beatum Petrum quadragesimus nonus, Acacium Constantinopolitanum et Petrum Alexandrinum episcopos, ob Eutychianam haeresim damnavit. Qui etiam statuit, ut nullus pontifex successorem sibi constituat.» Sequitur textus; in fine autem eadem habent quae Lovaniensis de «Willeico.»
CENTULEN. nihil iterum habet ex Usuardo, sed Hieronymi sensum melius videtur assecutus, non tamem plene. Ita habet: «Caesarea Cappadociae, [Col. 0811B] sanctorum Lucii episcopi, Primitivi et Secundolae martyrum.» Praeterea est «Januaria,» cur non et «Secundola?»
BRUXELLEN. textum purum refert, sed praepostero ordine. Addit vero in fine: «Adhuc Romae, Simplicii papae, qui sedit annos quindecim. Item Seddae episcopi. Et Lucii episcopi, Absolonii et Largii. Item translatio Benedictae et Felicitatis, sanctarum martyrum.» An e Sodalitio sanctae Ursulae, quarum corpora in abbatiis Viconiensi, et Marchianensi quiescunt? Vide Praetermissos. Agetur ex professo XXI Octobris.
HAGENOYEN., post textum satis purum, de Simplicio habet fere ut codd. mediae notae supra. Tum: «In Anglia, Ceddae episcopi et confessoris. Item, Lucii episcopi, Absolonii et Lorgii. Apud Werdam oppidum, sancti Willeyrici presbyteri, et confessoris, capellani sancti Swicberti.»
AQUINCINCT: «Item sanctorum Lucii episcopi, [Col. 0811C] Absolonii, Georgii. In Britannia, depositio sancti Ceaddae episcopi. Romae, Simplicii papae. Hic Acacium Constantinopolitanum episcopum, et Petrum Alexandrinum episcopum Eutychianos damnavit.»
MARCHIANEN. fragmentum: «In Britannia, depositio sancti Ceaddae episcopi.»
MATRICULA-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Simplicii papae. Tartrani vel Taurani martyris, et plurimorum.» Si «Ceraunum» martyrem Carnotensem indicare voluit, colitur is XXVIII Maii, ut in Actis videre est: «Karoli comitis Flandriae et martyris, qui Brugis requiescit.»
CLUNIACEN.: «Lucii episcopi, Absolonii et Georgii.» At in Kalendario ejusdem monasterii sic legitur: «Lucii episcopi, Januarii, Primitivi.»
Codex D. DU CHEVAL, signatus C.: «Lucii episcopi, Absolonii et Georgii.»
VATICAN., signatus num. 5949, primo loco legit: «Simplicii papae, qui sedit in episcopatu annis [Col. 0811D] quindecim.»
UGHELLIAN.: «Item, Lucii episcopi, Fbsalonii, et Lorgii.»
[Col. 0812A] STROZZ. et MEDIC.: «Florentiae, translatio brachii sancti Philippi apostoli in basilica sancti Joannis Baptistae anno MCCIV, pontifice Innocentio III.» Vide historiam hujus translationis in Actis I Maii pag. 15.
Codex. REMEN. ecclesiae sanctorum Timothei et Apollinaris: «In pago Remensi, passio sanctae Macrae virginis.» De ea egimus cum Usuardo VI Januarii.
Editio LUBECO-COL. de Simplicio fere ut supra. In fine: «Eodem die, sancti Ceddae episcopi, et confessoris. Apud Werdam, natale sancti Willerici confessoris, presbyteri sancti Svicberti.»
BELIN.: «Item Lucii episcopi, Absolonii [ altera editio, Absoloni] et Lorgii.»
GREVEN.: «Romae, sanctorum Georgii, Eracli, Absolonii, Pauli, Januarii, Primitivi, Secundolae.» Patet confusio. «Karoli comitis Flandriae martyris. Tauranni martyris.» De quo supra. «Item, martyrum plurimorum numero quadringentorum captivorum, de quibus refert Gregorius 3 Dial., cap. 28, [Col. 0812B] quod cum a Longobardis urgerentur adorare caput caprae, diabolo consecratum, maxima eorum multitudo renuens, interfecta est ab ipsis.» De cultu mihi hactenus non constat. «Romae, Simplicii papae et confessoris, qui post beatum Petrum quadragesimus nonus, sedit annis XV. Hic Agatium [Acacium], etc. In Anglia, beati Ceaddae episcopi gentis Merciorum, et Lindisfarnorum, cujus virtutes Beda, lib III et IV Historiae ecclesiasticae, gentis Anglorum commemorans, inter alia virtutum merita, timoris Domini plenum et novissimorum suorum assidue memorem praedicat. Lucii episcopi Caesareensis et confessoris.» Quidni «et martyris? Leporii episcopi et confessoris.» Forte «Horolius» est, Lucii socius. «Item Caesarea Cappadociae, natalis sancti Lucae episcopi.» Nomina perperam multiplicata. «Apud Werdam, Willerici presbyteri et confessoris, discipuli beati Svicberti episcopi. In Hibernia, Tidgnae et Monendabbis abbatum,» Hibernis ipsis ignotorum. «In Gandavo, Winnualoci [Col. 0812C] presbyteri, discipuli beati Samsonis Dolensis archiepiscopi, de quo vide in XIV Kalend. Novembris.» Vide Acta III Martii. «Apud Perusiam, sanctae memoriae Aegidii discipuli sancti Francisci. Item Guillelmi presbyteri et confessoris.» De utroque consule indicem Praetermissorum.
MOLAN.: «Item Lucii episcopi, Absoloni et Lorgii. Et Simplicii papae, qui sedit annos XV. Hic Acacium . . . In portu Romano, Secundolae, Januariae, et sanctorum Pauli et Heracli. Apud Vuerdam, natale sancti Willeici . . . . » Post minori charactere: «Item martyrum plurimorum e numero CCCC . . . » ut Greven. «In Anglia, beati Ceddae. . . . Caroli comitis Flandriae, martyris beatae memoriae, Brugis in Cathedrali ecclesia ad sanctum Donatianum quiescentis.» In editionibus aliis ita variat: «Item, Lucii episcopi in Caesarea Cappadociae. Et sanctorum martyrum, Absolini, et Lorgii et Heracli. Et Simplicii papae,» ut supra. «In portu Romano, Pauli, Secundulae, Januariae.» Iterum [Col. 0812D] minoribus typis: «Brugis, obitus Caroli martyris, comitis Flandriae.»
Romae via Latina, sanctorum martyrum Jovini et Basilei, qui passi sunt sub Galieno et Valeriano imperatoribus. Item Romae plurimorum martyrum, quos diu cruciatos, imperator Alexander capitali sententia in extremo damnavit.
Ex Praten., Herinien., Rosweyd., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Belin., Greven et Molan. accedunt [Col. 0812A] codd. Antuerp.-Max., Ultraj., Leyd., Alberg., Danic. et Edit. Ultraj. Belg.
[Col. 0813A]Solus Pratensis non male legit Astyrii, nos cum Heriniensi, Belino et Molano ex Romano parvo et Adone, Asterii, non Astirii, ut passim codices alii. Munerat. post accusatus omisit fuisset. De abscisione, ut scribunt passim codices, et abcisione, dictum est alibi. Reliqui in textu subjectis humeris, ut habent probatiores codices cum Adone, quamvis cum Antuerp., Max.-Lubec. et codicibus aliis, legendum subvectum humeris. Herinien., Rosweyd., Munerat. et Greven. ponunt subtracta veste, sensus aperte indicat scribendum substrata, ut est in textu. Qui martyrii, pro quem martyri, Munerati vel ejus typographi sphalma est. Rom. parvum legit Hemitherii; [Col. 0814A] Ado, Emiterii; Praten., Emitherii; Herinien., Emytherii; Munerat., Enutherii; Belin., Emitterii; Greven., Emicherii; Molan., Hiterii, alii aliter. In ea codicum discrepantia, eam inflexionem secutus sum, quam majores nostri in Actis praeeligendam putaverunt. Rursus Rom. parvum et Ado ponunt Cheledonii, quos solus Molanus imitatur. Caeteri codices, et quidem probatiores, legunt cum Actis Celedonii. Galliae in Munerato, Gallatae in Rosweyd., Belin. et Molano, ex circumstantiis facile corriguntur. Antuerp., Max.-Lubec. et Belin. omittunt milites. Coronati sunt martyrio in Greven. et Molan. nihil in re a textu differt.
[Col. 0813A]Martyres in textu commemoratos, ex Romano parvo in Adonem, inde in Usuardi laterculum hic etiam promanasse, indubitatum videtur. En prioris verba, secundo loco relata: Caesareae, Marini militis et Asterii senatoris. Nec eos moror, qui ex apographis Hieronymianis acceptos contenderent, ea ratione [Col. 0813B] ducti, quod synonymi aliqui ibi hoc die reperiantur. Non eos moror, inquam; nam licet ibi Marinus aliquis, imo Marini gemini et Asterius inveniantur, ii tam diversi et disjuncti sunt, ut cum Caesariensibus, ex Rufino evidenter sumptis, nullam prorsus habeant affinitatem, ut fatetur ipse Florentinius, et Acta nostra supposuisse videntur. Itaque ex Rufini lib. VII, cap. 13 et 14, acceptos esse gloriosissimos martyres palam est; aeque certum inde elogium suum sumpsisse Adonem; atque item ex hoc descripsisse Notkerum, contraxisse Nostrum; paria in versibus infra citandis sentit Wandalbertus; verbo, una est ex Rufino et Romano parvo martyrologorum sententia, Asterium vel Astirium, vel Astyrium, aeque ac Marinum martyrii gloriam esse consecutum. Id vero, quia in Eusebio non exprimitur, suspectum habet Tillemontius tomo IV, a pag. 21, et Ruinartius Eusebium secutus, de solo Marino meminit inter Selecta, pag. 274. Maneat tantisper sua Asterio palma, vel [Col. 0813C] sola Rufini fide ei vendicata.
Quod de Caesariensibus martyribus principio dicebam, nempe, non ex Hieronymianis, sed aliunde acceptos, id de Calagurritanis etiam intellexi: nam licet [Col. 0814A] Emeterii, Emeriti, Meteri, et Celedonii, Cellendonii, Cellidoni, Eceledoni apud Hieronymiana nominentur, eos a nostris, nisi multum fallar, plane diversos agnoscet, qui textus inter se conferre dignabitur. Fateor equidem Henschenium et Florentinium pluribus laborare, ut Galogori nomen, quod in Hieronymianis [Col. 0814B] ponitur, in civitatis appellationem mutent, et corrupta codicum istorum nomina cum Martyrologiorum nostrorum Emetherio et Celedonio concilient; verum in ea codicum Hieronymianorum perplexitate, vix reperies, ubi tuto liceat pedem figere. Caeterum de hisce nostris ita primo loco meminit auctor Romani parvi: Sanctorum Hemitherii et Cheledonii, apud Calogurrim martyrio coronatorum. Ita etiam apud Adonem positi sunt cum longiori elogio, cujus pars prior a Nostro ad verbum descripta est, praeterita altera, quam in Auctariis plene invenies. Acta martyrii, inquit Henschenius, ab auctoribus coaevis consignata scripto fuerunt; quae rabie ac vi tyrannorum periisse deplorat Aurelius Prudentius Clemens, cujus diligentiae debemus omnem horum martyrum notitiam. Vide ibi ejus hymnum, et reliqua ad eos martyres spectantia, accurate digesta. Textum nostrum complectuntur duo postremi Wandalberti versiculi; quid prior velit non examino:
TORNACEN. deficit in ea parte elogii, quae Asterium tangit, omittens haec verba, cumque sequens, usque ad martyr accepit. An quod codicis descriptor martyrem non crediderit?
ANTUERP.-MAJ. magis mutilus est, ita legit: «Natale sanctorum martyrum Enutherii et Theledonii in Hispania, qui primum apud Legionensem Galliae civitatem milites, exurgente procella persecutionis, pro confessione nominis Christi plurimis afflicti tormentis, Calagurrim perducti atque ibi martyrio coronati sunt. Aput Caesaream Palestinae, sanctorum martyrum Maurini militis et Asterii senatoris sub persecutione [Col. 0813D] Valeriani.»
PULSANEN. et LOVANIEN. de martyribus Hispanis haec solum ponunt: «Eodem die, sanctorum Emetherii et Celedonii.» Puri sunt in aliis.
CENTULEN.: «In Africa, sanctorum Gaioli, Felicis, Nicefori et Claudiani. In Britannia minori, depositio sancti Wigualoci abbatis.» Vgit de Winwaloco aut Winwaloeo.
BRUXELL. in Marino et Asterio tantum modice interpolatus, de Calagurritanis martyribus ea ex Adone restituit, quae ab Usuardo praeterita diximus, sic enim post coronati sunt, subjungit: «Quorum capita cum lictor incideret, miraculum populis magnum apparuit. Nam unius annulus orariumque alterius, nube susceptum et in coelos evectum est. Viderunt haec omnes qui aderant, et usquequo acies oculorum intendere potuit, fulgorem auri candoremque lintei attonito [Col. 0814C] sequebantur intuitu.» Per orarium intellige sudarium. Sequitur: «In coenobio Monasteriolo, sancti Winnochi abbatis.» Idem est qui supra Winwalocus. Denique: «Item Maurini episcopi et martyris;» alibi ignoti.
HAGENOYEN. tantum non purus, duabus annuntiationibus hanc solam mediam interjicit: «Eodem die, Kunegundis imperatricis.»
VICTORIN. et REG. SUEC., signatus num. 130: «Item Simplicii papae, qui sedit Romae annos XV. Hic civitatis Constantinopolitanae episcopum, et Petrum Alexandrinum episcopum Eutychianos damnavit.» [Col. 0814D] Plura vide die praecedenti.
VATICAN., num. 5949: «Beneventi, sanctae Arthellays virginis:» Codex Pleschoniensis scribit Athelais.
Editio LUBECO-COL. ita incipit: «Ordinatio pontificatus sancti Annonis, archiepiscopi Coloniensis Agrippinae et confessoris. Apud Caesaream Palaestinae, sanctorum martyrum Marini militis, civis Hierosolymorum et Astirii senatoris Romanae urbis. Quorum. . . Eodem die in Hispaniis, natale sanctorum Emicherii et Celedonii martyrum . . . Eodem die, sanctae Kunegundis imperatricis, quae fuit filia Palatini comitis Rheni, et copulata sancto Henrico imperatori, qui ambo virgines fuerunt, et virginitatem usque ad finem vitae servaverunt, et in civitate Babemburgensi pariter sepulti requiescunt.»
GREVEN.: «Felicis et Justi, Fortunati, Floriani, [Col. 0815A] Donati, Paulae, Gaioli, Julii, Casti, Soli, Marciae, Hierotis, Antigoni, Januarii, Tutillae, Gabiani, Quirioli. Item Winwaloci abbatis et confessoris, secundum alios die praecedenti. Cunegundis virginis imperatricis, filiae Palatini comitis Rheni. Haec cum viro suo sancto Henrico, hujus nominis imperatore primo, in virginitate Christo serviens, plena operibus bonis quievit in pace. Item, Eufenissae reginae.» Inter Praetermissos ut ignota ponitur. «Apud Coloniam Agrippinam, ordinatio episcopatus sancti Annonis archiepiscopi et confessoris.»
MOLAN., post elogium Marini et Asterii litteris [Col. 0816A] italicis ex Adone subdit: «Scriptum est in Historia ecclesiastica;» Et post elogium secundum: «Scribit haec Aurelianus [ Ado, Aurelius] Clemens in libro coronatorum [ Ado, coronarum]. In Blandinio monasterio, Winwaloci abbatis.» Dein typis minutioribus: «Caluppani presbyteri et eremitae. Item Bambergae, Cunegundis virginis imperatricis. . . .» ut Greven. supra. In aliis editionibus, pro Aurelianus, melius scribit Aurelius. «In Blandinio, etc., Babenbergae, sanctae Cunegundis virginis. Die tertia, sanctorum martyrum Eutropii et comitatus ipsius, Cleonici et Basilisci.»
Apud Caesaream Palestinae, sanctorum martyrum Marini militis et Asterii senatoris, sub persecutione Valeriani; quorum prior cum accusatus fuisset a comilitonibus, quod esset Christianus, et ille Christianum se esse clarissima voce testaretur, martyrii coronam capitis abscisione suscepit. Cumque sequens, capite truncatum martyris corpus subjectis humeris et substrata veste, qua induebatur, exciperet, honorem, quem martyri detulit, continuo ipse martyr accepit. Eodem die, natalis sanctorum Emetherii et Celedonii, qui primum apud Legionensem Galliciae civitatem milites, exsurgente persecutionis procella, pro confessione nominis Christi, plurimis afflicti tormentis, Calagurrim usque perducti, atque ibi martyrio coronati sunt.
Ita Praten., Herinien., Tornacen., Rosweyd., Pulsan., Greven. et Molan. Codices alii quatuor Antuerp., Max.-Lubec., Munerat. et Belinus in eo solum [Col. 0816B] discrepant, quod Caio palatino adjungant socios XXVII, ut dicemus in Auctariis.
[Col. 0815B]Vix quidquam praebent observatione dignum: nam cemeterio, cimiterio, caemiterio; Ceciliam, Gaii, Gagi, Apia, vel saeculi, quod codices redolent vel librarii [Col. 0816B] vitia sunt, quorum aliqua ex codicum puriorum auctoritate et hic et alibi sequimur. Rosweyd. pro DCCCC, male scripsit octoginta.
[Col. 0815B]Textus totus, ut jacet, ex Odone sumptus est, cum hac sola differentia, quod Lucii elogium in laterculo nostro, media ex parte imminutum sit. Quae autem Usuardus praetermisit, infra in Auctariis supplebuntur. Caeterum Lucius, et nongenti illi Romani martyres, in Romano parvo prius positi sunt: Lucii papae et martyris. Et martyrum DCCCC, qui sunt positi in caemeterio ad sanctam Caeciliam. Adonis elogium ex notis pontificum Romanorum tabulis coaluit, in quo plura sunt ab eruditis non continuo admittenda. Controversa omnia complanare non [Col. 0815C] potuit Henschenius; alia ex S. Cypriani litteris inquirunt et dissolvere conantur doctissimi recentiores, inter quos Pagius satis fuse de Lucio disserit ad annum Christi CCLII, a num. 14, et brevius Tillemontius tomo IV, pag. 18. Ad textum nostrum, redimus. Caius et quidem Palatinus ex aliquo Hieronymiano apographo derivatus est, quamvis dubium relinquatur, utrum Palatinus, proprium martyris nomen dici non debeat. Quis viginti septem alios, nonnullis codicibus Usuardinis adjecerit, nemo facile divinaverit.
Aliam rerum faciem aut potius nominum seriem exhibent Acta, ubi ex verosimiliori codicum Lucensis et Blumiani lectione, Caius ille Palatinus, sive unus sit, sive geminus, longae martyrum cohortis antesignanus statuitur; socii autem illi XXVII, non cum illo, sed cum Julio episcopo, Roto, et aliis conjunguntur. [Col. 0816B] Alia non minor difficultas Florentinium exercet, nempe an Julius in Hieronymianis codicibus pro Lucio non sit positus, aut in Romano parvo et nostris Lucius pro Julio. Verum ea in Actis hodie satis quoque explanata sunt, et Julius ille episcopus a Lucio et Julio Romanis Pontificibus segregatus, servata Julio papae, non martyri sed confessori, propria die XII Aprilis, ut proprio loco patebit. Sensit fortasse difficultatem, sed non recte solvit Rabanus, dum hoc die signat Julium episcopum; sequenti Lucium papam et martyrem. Notkerus Adonem [Col. 0816C] praehabuit. Et vero Lucium et Julium pontifices clare olim distinxerat antiquissimum Kalendarium Bucherianum, dum illum non IV sed III Nonas Martii, in Callisti; hunc, pridie Idus Aprilis, in via Aurelia collocaverat. Superest Wandalbertus, qui cum nostris de vero Lucii martyrio non dubitat, sed pro nongentis solum octingentos substituit. Henschenius autem, tametsi variant Hieronymiana, numerandos censet nongentos et decem; non habeo ego unde quid probabilius definiam. Interim ut ut dubia sit rei veritas, de Usuardini textus simplicitate abunde constat. Habe modo praefati Wandalberti metricum encomium -
ANTUERP. et MAX.-LUBEC., MUNERAT. et BELIN. Id solum textui puro subnectunt, quod supra insinuavimus; nimirum: «Et aliorum viginti septem.» Habes alios similer infra.
ANTUERP.-MAJ. De Lucio, post complevit, ex Adone inserit: «Positus est autem via Apia ad S. Sixtum. Sedit autem in episcopatu annos tres, menses tres, dies tres.» Reliqua textus pura sunt. Sequitur: «Nichomedia, passio sancti Adriani cum aliis XXIII. Cujus corpus Romam est translatum atque sepultum VI Idus Septembris, ubi et passio notata est.» Vide eo die. Caeterum in Hieronymianis hoc etiam die ponitur.
ANTUERP.-MAX., LOVANIEN., LEYDEN., BELG. et edit. ULTRAJ.-BELG. idem in fine habent de XXVII. At praeterea [Col. 0816D] de Lucio textui inserunt: «Qui post beatum Petrum XXIII.»
ULLTRAJ., LEYDEN., LAT., ALBERGEN. et DANIC. idem et hi habent de Lucio, et post complevit, ex Adone restituunt, quae ab Usuardo praeterita superius diximus. Sic legunt: Hic constituit, quod duo presbyteri et duo diaconi in omni loco episcopum non desererent, propter ecclesiasticum testimonium.» Item, post in mare mersi: «Et aliorum XXVII Nicomediae, natale sancti Adriani cum aliis viginti tribus. Cujus corpus Romae est translatum et sepultum VI. Idus Septembris» [ALBERGEN. male legit Decembris].
CENTULEN. Hodie solum habet: «Romae, sancti Julii episcopi et confessoris.»
[Col. 0817A] BRUXELLEN. tertio loco: «Apud Nicomediam, natale beati Adriani cum aliis XXIII, qui omnes sub Diocletiano, post multa supplicia crucifragio [ vult dicere crurifragio] martyrium consummarunt. Ipso die, passio sancti Gagii Palatini, in mare mersi et aliorum XXVII.»
HAGENOYEN., inverso ferme ordine, incipit a nongentis martyribus. Secundo loco de Caio cum sociis. Tertio de Lucio, cui auctarium idem adjicit, quod supra retulimus. Tum: «Apud Nicomediam, passio sancti Adriani, martyris et militis cum aliis XXIII. Qui Adrianus a matre propria et uxore ad martyrium instigatus est. Qui omnes post multa supplicia carceris et famis, martyrium crurifragio, sub Diocletiano Augusto consummaverunt. Decurrentibus aliquibus annis, VI Idus Septembris, corpus beati Adriani Romae translatum est. Eadem die translatio sancti Wentzeselay ducis Boemorum, martyris.»
AQUICINCT. addit de Lucio ut supra. Quod autem scribat cum codice Victorino, tres Diaconi, vel [Col. 0817B] Diacones, pro duo, puto librarii vitio factum, uti et quod solus Aquicinctinus ponat ducentorum pro nongentorum et Agii pro Caii.
Codex D. LE MARE, signatus C, qui fuit PP. Franciscanorum: «Item Agape virginis, Gorgonii, Firmi.» Unde hi tres hic hodie intrusi sint, nescio, patebit postea, spectare ad X Martii.
UGHELLIAN. et ALTEMPS. Addunt ut supra de Caio, et aliorum XXVII.
Editio LUBECO-COL. de Lucio, praeter jam dicta adhuc inserit, «Qui post beatum Petrum XXIII persecutione, etc.» De Caio ut jam saepe. «Nicomediae, natale sancti Adriani cum aliis triginta tribus. Qui omnes post multa supplicia martyrium suum consummaverunt sub Diocletiano Augusto. Decurrentibus autem aliquot annis, corpus beati Adriani Romae est translatum et sepultum VI Idus Septembris, quae [Col. 0818A] dies in Ecclesia celebrior habetur. Treveris, sancti Basini episcopi et confessoris. Apud Pragam civitatem Bohemiae, translatio sancti Wenzeslai ducis et martyris. Item translatio sanctorum martyrum Feliciis et Adaucti; scilicet capita eorum nunc Coloniae habentur in ecclesia sanctorum apostolorum.»
GREVEN.: «Cum hoc Gaio feruntur passi et alii XXVII. Nicomediae, passio, vel ut aliis placet, elevatio Adriani martyris, Gregorii, Julii cum aliis XXXIII, quorum solennior celebritas habetur VI Idus Septembris, quando Romae beatus Adrianus est sepultus. Basini archiepiscopi Treverensis et confessoris. Apud Pragam . . . Apud Coloniam Agrippinam, translatio capitum, sanctorum Felicis et Adaucti. In Hibernia, sancti Moggrudonis episcopi et confessoris,» hactenus ignoti. «Item sanctae memoriae Bosonis presbyteri et confessoris, Prioris majoris Cartusiae, post Brunonem XVI magnae sanctitatis viri. Qui ex casu aedificii collisum hominem et defunctum, oratione resuscitavit. Herbae etiam, supra tumulum [Col. 0818B] ejus excrescentes, multis praestiterunt et praestant, Domino glorificante sanctum suum, optatae sanitatis medelam.» In indice Praetermissorum dicitur, nullum ei cultum, aut venerationem in ipsa Cartusia exhiberi.
MOLAN.: «Et aliorum XXVII Nicomediae, sancti Adriani cum aliis XXIII. Cujus corpus Romae translatum est atque sepultum VI Idus Septembris; ubi et ejus passio notata est. Treberis, sancti Basini episcopi.» In editionibus aliis, additur: «Die quarta, sancti patris Gerasini, qui fuit in Jordane.» Melius scriberet Gerasimi, qui non ad hunc, sed ad sequentem diem pertinet. In fine: «Ipso die, elevatio corporis beati Adriani martyris.» Nempe dum reliquiae ejus dicuntur in Belgium translatae, et novissime anno MCX ad Gerardi Montem, Flandriae oppidum collocatae, ut fusius suo loco erit examinandum.
Romae via Appia, natalis beati Lucii papae et martyris, qui persecutione Valeriani et Galieni, ob fidem Christi exilio relegatus et postmodum divino nutu ad ecclesiam suam redire permissus, martyrium capitis obtruncatione complevit. Item Romae via Appia, sanctorum martyrum nongentorum, qui sunt positi in cimiterio ad sanctam Caeciliam. Eodem die, sancti Caii palatini in mare mersi.
Rara codicum prope omnium concordia: Praten., Herinien., Tornacen., Pulsan., Antuerp., Max.-Lubec., Munera:. Belin., Greven. et Molan. Adde Antuerp.-Max., [Col. 0818C] Ultraject., Lovanien., Leyden., Alberg., Danic. et Edit. Ultraject. Belg.
[Col. 0817C]Focae legunt codices omnes, et sic intactum reliqui. Passus est, pro est passus, nihil in textu immutat. Hodieque populis, vera Usuardi lectio est: multi codices habent simpliciter hodie populis; Greven. et Molan., Hodie quoque. Belino phrasim variare libuit. Prima ejus editio ponit: Hodie populis concursu declaratur. [Col. 0818C] Altera: Hodie populi concursu declarant. Editionem maximam Lubecanam scatere erroribus typographicis, dictum est alibi non semel; eos inter connumerandum puto, quod hodie pro Focae legat Sacae. Plerumque mihi satis est hujusmodi lapsus generatim indicare.
[Col. 0817C]Agit hac die Usuardus fere ut praecedenti; Phocae elogium ex Adone dimidiatum exhibet: de Eusebio, quod brevior sit sententia, suam facit, neglecta voce item, addita, passio. De utroque meminit Rom. parvum, ex quo fonte semper haurit Viennensis martyrologus, qui Phocae elogium ex Gregorio Turonensi [Col. 0817D] decerpsit, ut in Actis manifestum est. Phocas etiam aliquis et quidem Antiochenus memoratur in apographis Hieronymianis, ubi et pro Virgine sumptus et sanctae, Focae et Focatis inflectitur. Inde, an aliunde acceperit auctor Rom. parvi, non ausim pro certo affirmare, quamvis in partem negativam magis incliner, ob rationes alibi productas. Qui plura desiderat, adeat Florentinium. Non omiserim tamen, quod inter Auctaria erit repetendum, codicem vetustissimum Centulensem, Phocae ascribere titulum episcopi, hoc modo: In Antiochia, natalis sancti Phocae episcopi et martyris, sub judice Afficano [Col. 0818C] (Africano). Sed Phocam Synopensem episcopum hic cum Antiocheno hodierno confundi, verosimile est: vide hic Henschenium et quae dicturi sumus XIV Julii. Eusebio Palatino octo duntaxat socios tribuit Rom. parvum, forte errore librarii; correctius apographum Adonem habuisse necesse est. Sunt et hodie [Col. 0818D] Eusebii apud Hieronymum, sunt et Palatini, pro sanctis positi in altera classe martyrum Africanorum. Magisne Eusebio hac die, quam Caio hesterna, conveniat ea Palatini appellatio, aliorum esto judicium. Certe Notkerus non male sensum Rom. parvi assecutus videtur, dum Palatinum ab Eusebio distinguit, legitque: Eusebii et Palatini et aliorum VIII. Interim in Actis, Palatinus alter, Petrus, Rusticus, Herebus, Mare et alii novem anonymi, tanquam cohortis ejusdem pugiles numerantur. Plura in eam rem disquirere, aut afferre in medium supersedeo, cum ab Henschenio et Florentinio ea diligentia [Col. 0819A] discussa sint, quae in hujusmodi obscuris et implexis nominum combinationibus adhiberi possit. Nobis sufficiat Usuardi simplicitatem exhibuisse, quem ita scripsisse, ut in Adone repererat, in confesso esse existimo. Liceat hic attexere Wandalberti versus de S. Phoca, quibus alludit ad curationes morsuum venenatorum, [Col. 0820A] de quibus Greg. Turon. de gloria Martyrum, lib. I, cap. 99, et ex eo Adonis elogium meminit:
ANTUERP.-MAJ. textum in prima annuntiatione sic contrahit: «Apud Antiochiam, passio sancti Focae martyris. Item ipso die sancti Eusebii Palatini, etc.»
ROSWEYD., in prima satis purus, alteram ampliavit hoc modo: «Ipso die, passio sancti Eusebii et Palatini et aliorum XI martyrum. Melius legeret cum Notkero; et aliorum octo martyrum.» Suspicor litteras numerales fuisse transpositas.
CENTULEN. jam diximus ita hodie scribere: «In Antiochia, sancti Focae episcopi et martyris, sub judice Afficano.»
[Col. 0819B] BRUXELLEN. textum interpolatum ex Adone, magis extendit: «Apud Antiochiam, passio sancti Focae, socii beati Eusebii martyris, magnorum miraculorum factoris. Qui post multas, quas pro nomine Christi passus est, injurias, qualiter de antiquo serpente triumphaverit, hodie declaratur populis. Denique si in quempiam coluber stringens, morsum veneni diffuderit, statim qui percussus est, ut januam basilicae Focae martyris, credens attigerit, evacuata virtute veneni salvatur. Ipso die, sancti Eusebii palatini, et aliorum novem martyrum pro Christo decollatorum. Suessionis, sancti Drausii episcopi et confessoris.» Videri potest dissertatio gallica, inserta Ephemeridibus Trivortianis mense Junio anni MDCCXI, quae ad sancti Drausii vel Draucini cultum spectat.
HAGENOYEN. novum Phocae elogium proprio fere marte concinnavit, his verbis: «Apud Antiochiam, natale beati Focae martyris, qui suspensus est ungulisque [Col. 0819C] laceratus. Post hoc in ignem est missus per tres horas, ubi Deum laudavit, et illaesus ab igne exivit. Deinde in furno calefacto per triduum est positus, ubi orans exspiravit, et corpus ejus inustum et integrum, et odore optimo plenum post tres dies [Col. 0820A] inventum est. Hic qualiter de hoste antiquo triumphavit, hodie populis ad laudem Dei declaratur.» De Eusebio pure.
AQUICINCT. in fine subdit: «Suessionis depositio sancti Drausii episcopi et confessoris.»
MARCHIAN. fragmentum: pro aliorum novem, legit undecim, ut supra.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Phocae martyris inclyti sub Trajano.»
ALTEMPS.: «Sancti Kyriani, pro Kerani; » vocatur in Actis Kieranus.
Editio LUBECO-COL. textui superaddit: «In Hibernia, [Col. 0820B] sancti Kerani episcopi et confessoris.»
GREVEN.: «In Africa, Adriani, Euvoli. Item Victoris, Pamphili, Siri, Saturnini, Petri.» Sejuncti sunt a sociis, et ferme pro arbitrio efformati. «In Hibernia, Kerani episcopi et confessoris. Heldae abbatis,» potius «Hildae abbatissae,» quae ad XXV Augusti remittitur. «Terentianae ac quinque filiorum conversio.» De ea nihil alibi legitur. «Theophili episcopi Caesareae, quae prius Turris Stratonis dicebatur; qui, ut sanctus Hieronymus libro de Viris illustribus testatur, sub Severo principe, sapientia, et sanctitate conspicuus emicuit. Translatio sanctae Landradae virginis.» Hoc an alio die ea translatio acciderit, dicetur ad diem VIII Julii, quo Acta remittunt.
MOLAN.: «Ipso die, depositio sancti Drausii episcopi et confessoris.» Additur minori charactere Suessionensis. Tum: «Theophili episcopi Caesareae, etc.,» ex Greveno. In aliis editionibus, sic legit: «Suessionis, sancti Drausii, episcopi et confessoris.» [Col. 0820C] Rursus typis minoribus: «Caesareae Palestinae, sancti Adriani martyris. Qui die festo, quo natalia fortunae Caesareensium (sic enim putabatur) celebrari solent, leoni primum ad discerpendum projectus fuit, deinde gladio est jugulatus.»
Apud Antiochiam, natalis beati Focae martyris, qui post multas, quas pro nomine Redemptoris est passus, injurias, qualiter de antiquo illo serpente triumphaverit, hodieque populis declaratur. Ipso die passio sancti Eusebii palatini et aliorum novem martyrum.
Consentuunt denuo Praten., Herinien., Tornacen., Rosweyd., Pulsanen., Antuerpien., Max.-Lubec., Munerat., Belin., Greven., Molan. et mediae notae codices [Col. 0820C] Antuerp.-Max., Ultraject., Leyd., Lovan., Alberg., Danic., et Edit. Ultraj.-Belg.
[Col. 0819D]Munerati hallucinatio est, Victoris, Vitalis, Victorini. Et sic in Pulsanen. triennio pro per triennium, Claudio pro Claudiano, Balsa pro Bassa. Turpius in Danico, Claro diacono. Scribit solus Belinus uxore sua. Legunt aliqui cursum vitae suae, alii vitae suae impleverunt [Col. 0820D] cursum. Danic. omittit suae. Citate in Greveno, error typographi est; idem fortasse dicendum de Tolleto apud Belinum: Quidni et habebatur pro habetur apud eumdem Grevenum, qui forte ita scriptum invenit in codice Rosweydino vel potius ei simili?
[Col. 0819D]Nicomediae Victorem et Victorinum omnia edita Martyrologia hac die tribuunt, inquit Florentinius. Poterat saltem Rabanum excipere. Adonem, ut saepe monui, passim et hic describunt Usuardus et Notkerus, sic tamen ut ei saepe sanctos aliquos superaddant; Ado Rom. parvum presse sequitur, ubi sic reperit: Nicomediae, Victoris et Victorini, qui in carcere cursum vitae impleverunt; unde nihil mirum, si in his omnibus Victor et Victorinus, uti in pluribus recentioribus, inveniantur. At unde Claudianus et Bassa his adjuncti sunt? Suspicatus est Henschenius, dum Bedam genuinum tomo II Martii praefigeret, [Col. 0820D] in aliquo Bedae ipsius manuscripto reperiri potuisse elogium, quod in Adone legitur. Cogor dissentire, nam cum Rabanus, Bedam diligenter expilare solitus, horum nullum hodie posuerit, consequens esse videtur, ut Adoni soli tribuendum sit, quodcunque de quatuor martyribus Nicomediensibus in textu nostro consignatum est. Certe eos in Romano parvo non invenit, nec eos omissurus erat hujus auctor, si alterum prae oculis habuisset. Wandalbertus solos duos priores laudat, dum scribit:
[Col. 0821A] Utrum vero nuda duorum posteriorum martyrum nomina, ex Hieronymiano aliquo acceperit Viennensis, non satis perspicio, nisi apographum habuerit simile Antuerpiensi, quod unicum de Claudiano et Bassa, post Victorem et Victorinum meminit. Solus Usuardus Julianum adjecit, antiquioribus incognitum. Proprius dies videtur esse, non hic, sed VIII [Col. 0822A] Martii, ut ibi in Commentario praevio fusius explicat Papebrochius, innuens, notatum olim obitus diem postridie Nonas, mutatum fortasse in pridie Nonas. Satis verosimile est, sancti hujus notitiam ab Usuardo ex Hispania cum multis aliis in Galliam allatam, certe ab ipso hoc die signatum, codicum consensus dubitare non sinit.
[Col. 0821A]ANTUERP.-MAJ. textum pro suo arbitrio mutasse videtur; ita scribit: «Nichomedia, natale sanctorum martyrum Victoris et Victorini, tempore Claudii imperatoris. Civitate Toleto, depositio sancti Juliani antistitis, qui apud ejusdem loci incolas, pro excellenti sanctitatis merito, famosissimus habetur.»
CENTUL. «Nichomediae, sanctorum Victoris et Victorini martyrum.» Nihil praeterea.
BRUXELLEN. in prima annuntiatione non nihil interpolatus, ita habet secundo loco: «Civitate Tholeto, depositio sancti Juliani episcopi, qui apud [Col. 0821B] ejusdem loci incolas, pro excellentis sanctitatis merito veneratur.»
HAGENOYEN. in martyribus Nicomediensibus Bruxellensi minus purus est. De Juliano, textum sequitur, sed subjicit: «Hunc Julianum quidam invocare solent, pro bono hospitio de nocte habendo.» Mirum, si auctor hujus Martyrologii Julianos non confuderit; certe melius et rectius quadrare videretur ea invocatio «pro bono hospitio de nocte habendo,» Zenodocho illi Juliano, qui IX Januarii commemoratur. Sequitur: «In Seconia, sancti Trydelini, vel Frydelini confessoris.» Fridolinum indicare voluit, nisi vehementer fallor, abbatem illum Seckinganum in Germania, de quo in Actis hac die.
AQUICINCT. pro Claudiano scribit Claudio, pro Juliani, Vigiliani.
ALTEMPS.: «In Britannia, depositio sancti Balteri [ Acta legunt Baltheri] presbyteri et confessoris. Burgo monasterio, sanctarum Kyneburgae, Kyneswithae [Col. 0821C] et Tiblae.» Acta habent Tibbae vel Tilbae.
REMENS. ecclesiae sanctorum Timothei et Apollinaris: «Toleto civitate, depositio beatissimi Juliani, episcopi et confessoris.»
ABDINCHOFFEN.: «Treberis, sancti Quiriaci presbyteri.»
Editio LUBECO-COL. post textum subdit: «Treveris, sancti Quiriaci presbyteri et confessoris. Eodem die, sancti Cyrilli presbyteri et confessoris, Ordinis Carmelitarum. Ipso die, beati Fridolini abbatis et confessoris. Item, sancti Baldredi confessoris.» Idem est cum Balthero, de quo supra.
GREVEN.: «In Nicopoli, sanctorum Papiae, Alexandri et Jocundi. Nichomediae, sanctorum Saturnini, Cassi, Victoris, cum aliis duobus Papia et Nicephoro.» Solita apud Grevenum confusio, dum martyres accipit ex apographis Hieronymianis. «Apud Terdonam, passio sancti Marciani episcopi et martyris, sub Adriano imperatore, qui eductus [Col. 0821D] de carcere, cum post candentes laminas ferreas capiti impositas, permansisset illaesus, capitis obtruncatione martyrium complevit. Item, sanctorum Diodori, Claudiani, Carisii, Margoli.» Aliud hoc est Hieronym, fragmentum, non satis recte dispositum. «Victoris martyris Mosovensis.» Voluit dicere Mosomensis, in Gallia Belgica, de quo vide Praetermissos et IX Februarii in Actis. «In Scotia, Baldredi [Col. 0822A] episcopi et confessoris.» An recte dicatur episcopus, in Actis discussum invenies. «Metis, sancti Grodegandi episcopi et confessoris. In monte Carmelo, beati Cirilli presbyteri et confessoris, cui Deus, tamquam fideli amico, de futuro statu mundi, multa in aurem revelavit. Treveris, sancti Quiriaci presbyteri et confessoris. Ipso die, Frindolini abbatis et confessoris. Keneburgae virginis. Victoriae matronae.» De hac nihil reperio. «In Gandavo, sanctae memoriae Coletae monialis, Clarissarum reformatricis primae.»
[Col. 0822B] MOLAN. sua ex Greveno accepit; agit de Cyrillo, Quiriaco, Grodegando, Fridolino et Coleta, Una haec diversitas in Cyrillo, quod ita scribat: «In monte Carmelo, beati Cyrilli presbyteri, Carmeli eremicolae perdevoti. Cui Deus, etc.» In aliis editionibus de Cyrillo et Quiriaco eadem repetit. Tum: «Seckingi, depositio Fridolini abbatis et confessoris. Die sexta, sanctorum quadraginta duorum martyrum, recenter inventorum in Ammorio.» Dein charactere minori; «Gandavi, obitus sanctae memoriae Coletae de Corbeia, anno MCCCCXLVII, quae instituit Clarissas Coletanas. Metis, sancti Grodegandi archiepiscopi et confessoris.»
Non abs re erit hic subnectere quod inter observationes mss. superius citatas, scriptum reliquit Rosweydus, ad hanc diem VI Martii. Praemittitur textus Romani hodierni: «In Cypro, S. Cononis martyris, qui sub Decio imperatore, pedibus clavis confixis, ante currum jussus currere, in genua procumbens, [Col. 0822C] in oratione reddidit spiritum.» Sequitur Baronii Notatio: «Cononis: de eo etiam Graeci in Menologio hac die agunt, quem Nazareth oriundum, praeclaris certaminibus pro Christo susceptis, nobilitatum ferunt, dum brevi compendio martyrium ejus describunt.»
Tria hic animadvertenda sunt, inquit Rosweydus.
1. Quomodo Baronius Cononem hunc ponat VI Martii, dicatque etiam hac die in Menelogio de eo agi, cum Menologium eum habeat VIII Martii.
2. In Menologio videntur dies perturbati, nam Menaea Cononem habent V Martii (et ita etiam Acta posuerunt).
3. Quomodo Baronius eum in Cypro ponit, cum Menaea habeant, eum passum Mandae, urbe Pamphiliae? Sed Baronio imposuit vitiosa Menologii lectio VII Martii, quae ita habet: «S. Cononis τοῦ κυπρίου [Col. 0822D] ex Nazareth Gallilaeae. Hic sub Decio imperatore propter Christianae fidei confessionem, ferreis clavis confixis pedibus, ante currum jussus currere, in genua procumbens et orans, spiritum Christo Domino reddidit.» Legendum enim ibi, τοῦ κυπροῦ, id est Hortulani. Quare ita videtur Martyrologii Romani textus reformandus. « Mandae urbe Pamphiliae sancti Cononis Hortulani martyris. »
Nicomediae, natalis sanctorum Victoris et Victorini, qui per triennium cum Claudiano et Bassa uxore ejus, tormentis multis afflicti et retrusi in carcerem, ibidem vitae suae cursum impleverunt. Civitate Toleto, depositio Juliani episcopi, qui apud ejusdem loci incolas famosissimus habetur.
Textus simplicitas sumitur ex Praten., Herinien., Tornacen., Antuerp.-maj., Rosweyd., Pulsanen., Antuerp., Max-Lubec., Greven. et Molan.
[Col. 0823A]In tribus primis codicibus nullae. Antuerp.-Maj. pro natalis scribit passio. Pulsanen. male legit Turbitanorum, ut habent apographa Hieronym., Greven. et Molan. in prima editione legunt Tiburbitanorum, quod hic in posterioribus non melius correxit per Thuburbitanorum. Sic utraque Greveni editio perperam posuit Mauricania pro Mauritania. [Col. 0824A] Item, sanctorum pro sanctarum, uti etiam legitur in Pulsanen., Antuerp., Max.-Lubec. et Molano. Pulsanen. socios transposuit, hoc modo: et cum eis Saturnini et Revocati et Secundoli; sic traditi sunt pro sunt traditi. In Antuerp. vero et Max.-Lubec. reliqui autem, pro reliqui omnes.
[Col. 0823A]Una Martyrologorum antiquorum omnium concors sententia est, Perpetuae et Felicitatis agonem gloriosissimum, et tota Ecclesia celebratissimum, hoc die completum esse, quidquid etiam pridie in Hieronymianis apographis recenseantur; cujus repetitae positionis causam, non satis explicat Florentinius. Harum vere Christianarum heroidum quam late fama ab omni aevo dispersa fuerit, ostendit Kalendarium Bucherianum, omnium antiquissimum, in quo ex Africanis martyribus solae illae et Cyprianus [Col. 0823B] memorantur; hic proprio suo natali die XVIII Kal. Octobris, istae hoc die Nonis Martii Perpetuae et Felicitatis, Africae. Praetereo Sacramentaria et hujusmodi alia; cum Acta ipsa plane incomparabilia, pretiosissimum sint ecclesiasticae antiquitatis monumentum, vel ipsis a catholicis id fateri coactis: legat qui avitae fortitudinis et catholicae pietatis spectaculis delectatur. Thesaurum absconditum diu desideratum, diu frustra conquisitum primus feliciter bibliotheca Casinensi eruit V. Cl. Lucas Holstenius, a Possino, inde a majoribus nostris hoc die vulgatum, et ab aliis eruditissimis viris certatim novis curis, etiam Oxoniae, editum, et observationibus illustratum, quorum curiosiores notas collegit suasque addidit Ruinartius inter Sincera et germana Acta a pag. 81. Tillemontius vero deductam vitae seriem contexuit tomo III, a pag. 136. Consulat lector quae apud citatos scriptores diligentissime discussa sunt, dum nos martyrologorum nostrorum sensa seu vera, seu falsa exponimus. In assignandis [Col. 0823C] sociis non una dictorum martyrologorum est ratio: [Col. 0824A] hi in Hieronymianis apographis varie positi et confusi, a Beda ac proinde a Rabano praetermissi sunt. Nihilo plus dicit Romanum parvum; sola Perpetuae et Felicitatis nomina exprimens, non Carthagine, ut rectius a Beda legitur, sed, In Mauritania civitate Tuburbitanorum. Romani parvi vestigiis insistit Ado, tres tamen socios ex Actis, quae etiam Beda viderat, adjungens, quos Usuardus et Notkerus non negligunt, amisso ubique Saturo, cui secundum praefata Acta primus, inter viros, locus tribuendus videretur, [Col. 0824B] unde manifeste patet solum Adonem Usuardo praeluxisse, cujus elogii partem primam, fere ad verbum transcripsit; Notkerus, ut solet, totum reddidit. Quaestionem de loco martyrii Carthagine, an Tuburbii, discussam habes in commentario nostro praevio, apud Florentinium, et recentius in praevia Ruinartii admonitione, ac notis Tillemontii. Sitne autem typographi, an Florentinii ipsius inadvertentia, dum pro Turbitanorum Hieronymi, restituendum ait ex Augustino Tuburbinatorum, dubitare facit, quod continuo subdit, insignes martyres Perpetuam et Felicitatem TUBURBITANAS dici; liquet igitur melius, vel saltem minus male in textu scriptum Tuburbitanorum, licet verosimilius sit Tuburbitanas martyres non has ab Augustino aliisque intelligi, sed Maximam et socias, de quibus agitur XXX Julii. Wandalbertus cum Romano parvo et Beda, solis duabus feminis epinicion canit:
DANIC. textui subnectit: «Apud Valeriam provinciam, natale sancti Equitii abbatis, cujus meminit beatus Gregorius Dialogorum libro primo.»
Idem habent ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVAN. et editio ULTRAJ.-BELG., qui praeterea adjungunt: «Eodem die, depositio sancti Thomae confessoris et doctoris:» de quo ALBERG. hoc modo: «Eodem die, sancti Thomae de Aquino, ordinis Praedicatorum, eximii doctoris, qui suis scriptis et doctrinis plurimum profuit religioni Christianae.»
CENTULEN: «Apud Africam, civitate Tyburtina, passio SS. Perpetuae et Felicitatis martyrum, et cum eis Revocati, Satyri et Secundoli.»
BRUXELLEN. post principe, subdit in die natalis [Col. 0823D] ejus, quae ex Adone sumpta sunt. Tum: «Apud Valenciam [ pro Valeriam] provinciam, Equitii. Item, depositio beati Thomae de Aquino, doctoris sancti de ordine Praedicatorum.»
HAGENOYEN. multa hodie comminiscitur de martyribus Tuburbitanis et beato Equitio, quae referri non merentur. Accurationis specimen habe, in annuntiatione ultima: «Eodem die, sancti Thomae, doctoris egregii et episcopi Cantuariensis, de ordine Praedicatorum.» Sic Perpetuam et Felicitatem virgines vocat, etc.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ. Primo loco Thomae de Aquino confessoris. Dein Perpetuae et Felicitati elogium texuit, hic non describendum.
STROZZ. et MEDIC., et jam primo loco: «Natale sancti Thomae de Aquino, confessoris, ordinis Praedicatorum depositio, apud monasterium Fossae novae, [Col. 0824C] ordinis Cisterciensis, in Campania ejusdem depositio. Obiit autem anno Domini MCCLXXIV, vitae suae quinquagesimo inchoante.» Unde redundantia illa depositionis in textu oriatur, non habeo ex quo colligam, nisi forte ex textibus variis unus conflatus sit; certe de ejus translatione hic non agi manifestum est. Plura mox sequentur.
MUNERAT. Textui puro adjicit: «Eodem die, depositio beati Thomae confessoris, ordinis Praedicatorum, eximii doctoris.
Editio LUBECO-COL. addit, ut Bruxellen, die natalis sui. «Apud Valeriam provinciam, natale sancti Equicii abbatis, cujus meminit beatus Gregorius Dialogorum libro primo. Eodem die in Campania, monasterio Fossae novae, natale sancti Thomae de Aquino, ordinis Praedicatorum, egregii doctoris [Col. 0824D] Ecclesiae qui suis doctrinis et scriptis plurimum profuit religioni Christianae. Fertur etiam de eodem doctore, quod innocentiam baptismalem numquam violaverat, et virginitatem mentis et corporis usque in finem vitae suae servaverat, nec unquam ipso sciente, mortaliter peccaverat. In territorio Montensi, oppido imperiali quod Werda dicitur supra littus Rheni, natale sancti Willeyci confessoris, presbyteri sancti Swicberti episcopi.» Actum de eo supra II Martii.
BELINI prima editio: «Eodem die, sancti Thomae de Aquino confessoris:» editio altera, «doctoris et confessoris, ordinis Praedicatorum.»
GREVEN.: «Item sanctorum Silvani, Rogati, Eroi. Antiochiae Eoci [ vel Leoci] Saturi, Saturni et aliorum.» S. Thomae elogium idem fere est, quod retulimus, cum additione anni obitus, ut supra etiam [Col. 0825A] positum est. De Willeyco aut Willerico satis dictum est. «In provincia Valeria, sancti Equitii abbatis, qui, ut beatus Gregorius primo Dialogorum refert, pro vitae suae merito apud omnes illic admirabilis habebatur. Vilis erat Valde in vestibus, sed tantus eum fervor ad colligendas Deo animas accenderat, ut sic monasteriis praeesset, quatenus per ecclesias, per castra, per vicos, per singulorum quoque fidelium domos circumquaque discurreret, et corda audientium ad amorem patriae coelestis excitaret.»
MOLAN. ex Adone haec textui subjicit; «die natalis ejus. Quaeque dum adhuc servarentur in carcere et Felicitas parturiret, omnium sanctorum commilitonum precibus impetratum est ut octavo mense pareret. Apud Valeriam,» ut supra in Danico, etc. «Eodem die, sancti Thomae Aquinatis doctoris et confessoris, in Terracina Campaniae civitate, monasterio Fossae novae, qui de nobili genere comitum Aquinorum claram originem ducens, patre invito, [Col. 0826A] ordinem ingressus est Praedicatorum, et litterarum studiis diligenter intendens, sacrae Theologiae cathedra sublimatus, totum mundum claritate suae scientiae illustravit, et anno MCCLXXIV, vitae vero suae quinquagesimo inchoante, diem clausit extremum.» Deleri possunt verba illa, in Terracina Campaniae civitate. Minutioribus typis: «In Segenberge, sancti Volkeri martyris. Item Redemptae virginis, de qua in homil. B. Gregorius.» Haec in aliis editionibus merito omittitur. Vide indicem Praetermissorum. In his autem additur: «Die septima, sacrosanctorum martyrum episcoporum in Chersone, Basilei, Ephraim, Charitonis, Eugenii et reliquorum.» Dein charactere minori: «Caesareae Palestinae, natalis sancti Eubuli, qui gloriosam pro pietate mortem caducae vitae praeponens, post bestiarum laniatus, gladio trucidatus fuit: omniaque martyrum certamina, suo sanguine postremus obsignavit. In Segenberge, sancti Volkeri martyris.
In Mauritania civitate Tuburbitanorum, natalis sanctarum martyrum Perpetuae et Felicitatis, et cum eis Revocati, Saturnini et Secundoli, quorum ultimus in carcere quievit, reliqui omnes ad bestias sunt traditi sub Severo principe.
Consonant Praten., Herinien., Tornacen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Belin., Greven., Molan. Quibus [Col. 0826B] accedunt Antuer.-Max., Ultraj., Leyd., Alberg., Danic., Edit. Ultraj.-Belg. etc. ferme Hagenoyen.
[Col. 0825B]In civitate Antineo ponit solus Tornacen., Greven., Antynoum. Idem Tornacens. Apollinii, pro Apollonii. Belin. legit diaconorum, ubi probabilius neuter diaconus fuit. Transpositio Greveni et Molani, in sacrificare idolis, pro idolis sacrificare notatu digna non est. Quod aliqui Ydolis scribant, alibi dictum est. Antuerp. Max.-Lubec., Belin., Greven., Molan. et codices alii, pro Arriani scribunt Adriani, cur Acta Ariani praeferant, nescio. Sic in Herinien. et Munerat. Thetici, in Greven. Teotici melius in [Col. 0826B] textu. Munerat. omisit trium. Codd. mediae notae ad delphini, addunt piscis: Antuerp. scribit Kartagini; Munerat., Cartagine; Belin., Greven. et Molanus., Carthagini; cum antiquioribus antiquam praefero scribendi normam. Sensum invertunt Munerat. et Belinus, legentes Diaconi et beati Cypriani. Minus errat ille in passionis illius, hic in passionis ejus. Herinien. quod mirere, scribit clari et promeruerunt, quasi de duobus ageretur.
[Col. 0825C]Philemonis, Apollonii et aliorum martyrum Antinoitarum, primo et secundo loco hic consignatorum memoria antiquioribus martyrologis omnibus aut incognita aut praeterita, debetur soli Usuardo, qui Philemonem Apollonio male praeposuit, atque ex eorum passione, martyrii locum, diem, et alias circumstantias non satis recte determinavit, ut hoc die accuratius exponit Papebrochius, Acta ex variis mss. Latinis cum textu Graeco collatis illustrans, quae eruditi recentiores hodie passim incessunt et repudiant, tanquam a Metaphraste ferta et interpolata. Sintne Metaphrastis opus, alia quaestio est. Caeterum ita sentiunt viri illi scrupulosiores ipso Papebrochio, at non tam facile hodie probaturo, quae sub primis studiorum initiis, necdum rerum istarum adeo peritus, admisit. Quidquid sit, genuina omnino non esse, satis perspiciet, quicunque ea conferre voluerit cum narratione Rufini ex Vitis Patrum cap. non 29, sed 19, pag. 476, a Ruinartio [Col. 0825D] excerpta et inter Selecta edita pag. 539; quam nescio cur majores nostri proferre neglexerint. Interim negari non potest, passionem a Papebrochio illustratam Metaphraste antiquiorem esse, utpote quam Usuardus, qui inde elogium suum excerpsit, videre certo debuit, isque inter omnes antiquos martyrologos solus, ut dicere coepimus in Observationibus de sancto Ascla XXIII Januarii, quo item die [Col. 0826C] Tillemontium in Arriano citavimus, cujus articuli duo 4 et 5 legi possunt tomo V, a pag. 360., ubi de hodiernis martyribus agitur ex Rufino etiam et Palladio, rejectis Actis Usuardinis, quae hunc VIII Martii diem sanctorum certamini non satis recte consecravisse, imo simul omnes male conjunxisse, ante ipsum observaverat laudatus Papebrochius, apud quem vide caetera. De textus nostri vere Usuardini simplicitate, dubii nihil suboriri potest in tam singulari codicum prope omnium concordia.
De Pontio sic legit Romanum parvum: Apud Carthaginem, sancti Pontiani diaconi, beati Cypriani, qui Dominum semper in passionibus suis glorificans, coronam vitae promeruit. Haec Ado tantillum auxit quae a Notkero descripta sunt. Noster, casu an studiose nescio, verba illa exclusit, Dominum semper in passionibus glorificans; quae nihil oberant, quo minus intacta relinquerentur, nisi forte de vero martyrio intelligenda putaverit, quod subiisse Pontium [Col. 0826D] omnino non constat. Hic Cyprianum laudando, sui memoriam posteris reliquit, nam ex ejus libello de gloriosissimi martyris Cypriani vita, commentarium suum deduxit Henschenius, Pontium egregie vindicans a nimium fastuosis Rigaltii suggillationibus, ut ibi lector videre poterit, et fusius probandum erit ad XIV Septembris. Nobis sufficiat, Usuardi textum hic etiam genuinum esse.
[Col. 0827A]ANTUERP.-MAJ. In prima deest totum elogium; in secunda tantum non purus est: in tertia ferme Adonianus: «Apud Cartaginem, sancti Pontiani diaconi, discipuli beati Cipriani episcopi, qui usque ad diem passionis ejus, cum ipso exilium sustinens, egregium volumen vitae et passionis ipsius reliquit atque Dominum semper in passionibus suis glorificans, coronam vitae promeruit.»
ROSWEYD., in toto textu purus, in fine haec subjungit: «In Nicomedia, Quintilli episcopi, martyris. Item in Africa, Cyrilli episcopi et martyris.» Accepta est utraque annuntiatio ex Hieronymianis, vel ex Rabano, aut Notkero. Nihil magis ad textum Usuardinum pertinent hodierni Wandalberti versiculi.
PULSAN., deficit in Ariano et sociis.
LOVANIEN., inter codices mediae notae purior censeri posset, nisi saepius Usuardina elogia decurtaret. Hic omisit omnia, quae in Philemonis, et Apollinis laudem ab Usuardo relata sunt.
CENTULEN., ab Usuardo jam saepe recessit; hodie [Col. 0827B] solum habet: «Nicomediae, sanctorum martyrum Quintuli episcopi et Capitulini.» Ex aliquo Hieronymiano apographo, in quibus pro Quintuli, passim legitur Quintili, Quintilli, vel Quintilis.
BRUXELLEN., textui non parum interpolato, subjungit: «Item Rogati et Catilli episcoporum.» Vide Acta de Cyrillo episcopo, Rogato, etc.
AQUICINCT.: «Et sanctorum Quintoli et Capitulini.»
VICTORIN., legit quatuor pro trium.
MARCHIAN. Fragmentum, habet Adriani pro Arriani, ut plures codices supra.
MATRIC.-CARTUHS.-ULTRAJ. Ita incipit: «Cypriani episcopi et Pontii diaconi martyrum. Asclae martyris, Apollonii, Philemonis, Arriani, et sociorum ejus.» De Ascla actum est XXIII Januarii.
ALTEMPS.: «Ipso die, sancti Felicis, Orientalium Anglorum qui fuit praedicator, et episcopus Norwici, qui inde translatus, nunc cum magna gloria [Col. 0828A] honoratur in monasterio Fameseye [Ramesiae] ubi et conditus jacet.» Vide haec accuratius discussa in commentario praevio ad ejus Acta. «In Hibernia, sancti confessoris, et abbatis [ imo episcopi] Seinavi.» Senanum vocant Acta.
EDITIO LUBECO.-COL. Textui fere puro, subdit: «Eodem die, sancti Ducnati [Duthaci] episcopi et confessoris. Item sancti Hunfridi episcopi, et confessoris.»
GREVEN. «Nicomediae, beati Quintilli episcopi, et martyris. Item, Bironae, Hereniae, Felicitatis et Urbani. In Africa, Cirilli episcopi et martyris. Itemque Silvani, Quirilli, Capitulini martyris.» Vides hic Hieronymianos martyres diversos et confusos. «Felicis episcopi Orientalium Anglorum et confessoris Qui de Burgundia egressus, Christum nationi Anglorum Orientalium annuntiavit. Sedem vero episcopalem in civitate Domnunc accipiens, annis XVII in multa sanctitate praesedit, et deinde in pace quievit. In Scotia, sancti Duchati episcopi et confessoris. [Col. 0828B] In Hibernia, Cenani, Conalli, Crovani, episcoporum et confessorum.» De Conallo et Cronano, non Crovano vide indicem Praetermissorum. «Eodem die, Hunfridi episcopi et confessoris. Cleopatroniae, filiae Daciani.» De Cleopatroniae nomenclatura vide Castellanum in notis mens. Januario pag. 200.
MOLAN., parvo charactere, de Felice Grevenum transcripsit. Tum: «Item Humfridi episcopi et confessoris, cujus corpus, post Morinorum per Carolum quintum deletionem, translatum est Ipras.» In editionibus aliis ita habet: «In pago Tervanensi, sancti Hunfridi, episcopi ejusdem civitatis, et abbatis Sithiensis, cujus corpus, deletis Morinis, Ipras est translatum. In Anglia, sancti Felicis episcopi, et confessoris, qui de Burgundia veniens, nationi Anglorum Orientalium, Christum annuntiavit. Die octava, sancti patris et confessoris Theophylacti, episcopi Nicomediae.»
In civitate Antinoum, natalis sanctorum Philemonis et Apollonii diaconi, qui tenti et a judice auditi, cum constanter idolis sacrificare noluissent, perforatis calcaneis per civitatem horribiliter tracti, novissime gladio caesi, martyrium compleverunt. Eodem die apud praefatam urbem, passio Arriani, Theotici, et aliorum trium; quos judex submersos in mare necavit, sed obsequio delphini, corpora eorum littori sunt restituta. Cartagini, sancti Pontii diaconi beati Cypriani episcopi, qui usque ad diem passionis illius cum eo exilium sustinens, egregium volumen vitae et passionis ipsius reliquit, ac clarus passionibus, coronam vitae promeruit.
Soli hac die puri sunt Praten., Herinien., Tornacen., Rosweyd., Greven. et Molan.
[Col. 0827C]Fere nulla. Scripsi Nisenam ex Herinien., Tornacen., Greven. et aliis codicibus passim, tantum ut servetur antiqua Usuardi lectio, quae etiam talis videtur esse in apographo nostro Pratensi. Molan. male in prima editione posuit Nicenam, quod in posterioribus bene correxit legendo Nyssenam, ut vere legendum est. Sic etiam reliqui in textu Caesariensis [Col. 0828C] cum Praten. et Molano; ut etiam apud eruditos hodie passim invaluit. Tres alii neglectis, ut plerumque solent, diphthongis, habent Cesariensis. Scribendum esset Paciani, sed in codicibus pro textu citatis, aliisque passim ponitur ut est in textu; Rosweyd. tamen male legit Potiani.
[Col. 0827C]Textum Usuardi purum et genuinum hic repraesentari minime dubito, ductus non solum auctoritate probatissimorum codicum supra relatorum, sed ferme quotidiana ratione, quod Romani parvi textum evidenter secutus fuerit Ado, paucula adjiciens, quae Noster fere ad apicem transcripsit, ut passim assolet. Haec sunt Romani parvi verba de Gregorio: In Nyssena civitate, sancti Gregorii episcopi, fratris Basilii. Multa accurate de eo collegit Papebrochius in commentario historico, sed multo plura post alios Tillemontius tomo IX, a pag. 561 ad 616 per 20 articulos. [Col. 0827D] Hieronymiana apographa, Beda, ejusque descriptor Rabanus et Wandalbertus de XL martyribus Sebastenis hoc die agunt, et egit Martyrologium Romanum ante tempora Innocentii PP. X, sub quo in diem sequentem translati sunt, cedentes officio duplici [Col. 0828C] sanctae Franciscae Romanae, sic tamen ut eorum annuntiatio et elogium hoc die ponatur, ut sit de sancto Hilario XIII et XIV Januarii; de sancto Henrico XIV et XV Julii, et de sancto Didaco XII et XIII Novembris, non alia, opinor, ratione quam quae modo assignata est, festi nimirum praecellentis. Porro quid Rabanum moverit ut eosdem ipsos XL martyres, et quidem ampliori elogio ornatos, rursum ad XI poneret, ac denuo IX Septembris, haud equidem perspicio, nisi de vero obitus die dubitaverit, aut per incuriam classes martyrum diversas esse putaverit. [Col. 0828D] Molanus in editionibus posterioribus perperam eos textui hodierno inseruit, cum ex Romano parvo et Adone, quos Usuardus sequitur, referendi sint XI Martii, ut fecerat, in editione prima, caeteris longe praehabenda, saltem quantum attinet ad eruendam [Col. 0829A] textus Usuardini simplicitatem, quam solam investigamus. Nam si de vero martyrii die instituatur quaestio, praeferenda forte videbitur Hieronymi et Bedae positio, ex ipsis Actis confirmata. Unde non improbabiliter suspicari licet, in recentiores Usuardi codices subinde insertos. Nobis sufficiat antiquam et genuinam martyrologi nostri lectionem exhibuisse. [Col. 0830A] De Paciano solum posuerat Romanum parvum: Barcinonae; Paciani episcopi; caetera Adoniana sunt, etiam a Notkero fere transumpta. Breviter ea Henschenius retulit, quae apud Hieronymum, et alios ecclesiasticos scriptores repererat; nonnulla explicatiora reddidit Tillemontius tomo VIII, a pag. 537.
[Col. 0829A]PULSANEN., extus transposuit, nonam in undecimam commutans. Etenim quae nos hodie, ut vere Usuardina retulimus, eadem ipse, quam ob causam nescio, XI hujus posuit, martyres autem Sebastenos, eosque solos hac die; sed pure et Usuardi verbis.
ANTUERP.-MAJ., in textu non omnino purus est, cui superaddit: «In Sebasten Armeniae minoris, natalis sanctorum quadraginta militum, tempore Licinii regis sub praeside Agricola. Nomina vero horum martyrum haec sunt: Domicianus, Eunoicus, Sisinnius, [Col. 0829B] Eradius, Alexander, Joannes, Claudius cum sociis suis. Qui omnes crurifragio martyrium consummaverunt. Combusta sunt igitur sanctorum corpora et in fluvium projecta, sed divina dispensatione reliquiae eorum sunt integrae repertae et honore digno conditae.» Haec Usuardum non sapiunt: sequentes codices integrum textum referunt.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC., MUNERAT, BELIN., ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERG., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG., alii primo, alii ultimo loco de martyribus Sebastenis hac die meminerunt, quos nos cum Usuardo dabimus XI hujus. In ultimo codice deest Gregorius Nyssenus.
CENTULEN. «Passio XL militum tempore Licinii regis, sub praeside Agricolao. In Africa, sanctorum Felicis et Rogati.» De toto textu, nec verbum.
BRUXELLEN. Interpolato nonnihil martyrum Sebastenorum elogio, textum hodiernum fere purum subjungit.
[Col. 0829C] HAGENOYEN. Ex martyribus XL classes duplicando, octoginta confecisse videtur; turmam aliam hodie Cappadociae, aliam XI «Apud Sebastem Armeniae» annuntians, quibus diversa aptavit elogia. Unde vero hodiernum eruerit, nescio; certe referre non meretur. In reliquo textu, parum a puritate aberrat.
AQUICINCT. Pro Patiani, scribit Datiani. Tum in fine addit: «In Armenia minore, XL militum sanctorum. Item, sanctorum Felicis, Philippi, Rogati.»
REG. SUEC., signatus num. 130: In Sebastem Armeniae minorem, natalis sanctorum XL militum, qui passi sunt sub Agricolao praeside, tempore Licinii regis.»
[Col. 0830A] UGHELLIAN. Etiam agit de XL militibus.
EDITIO LUBECO-COL. «Apud Sebasten Armeniae minoris, natale sanctorum quadraginta militum, qui tempore Licinii regis sub praeside Agricolao, post vincula et carceres creberrimos, post caesas lapidibus facies, missi sunt in stagnum, ubi gelu constricta corpora ejus [eorum] nocte dirumpebantur. Mane autem facto, impiissimi tyranni satellites invenerunt clavicularium, connumeratum martyribus, unde unus pusillanimis ceciderat. Et eosdem omnes tractos ad litus, baculis crura eorum confregerunt, et sic [Col. 0830B] demum crurifragio martyrium consummaverunt. Quorum nomina sunt: Domicianus, Eunoycus, Sisinnius, Eraclius, Alexander, Joannes, Claudius, Athanasius, Valensis, Helianus, Melliton, Hecclicius, Achacius, Jubanus, Helyus, Theodolus, Cyrillus, Valerius, Flavius, Severianus, Quirion, Theudeon, Sacerdon, Priscus, Euticius, Smaragdus, Philoctimon, Actius, Michallius, Lysimachus, Dompnus, Theophilus, Euthychius, Xanctius, Aggius, Leoncius, Isicius, Gagius, Gorgonius, Candidus. Erant autem nobiliores inter eos Quirion et Candidus.» Vide haec omnia accuratius ab Adone enumerata die XI Martii, ut supra diximus. Sequitur textus, cui in fine subjungit: «Parisius, depositio sancti Draconii abbatis.» In Praetermissis, dicitur idem esse cum sancto Droctoveo abbate, de quo Usuardus die sequenti.
GREVEN.: «Ipso die, sanctorum Sici, Philippi, Mariani, Concessi, Sebastiani, Juliani, Silvani. [Col. 0830C] Nomina sunt ex Hieronym. apographis oscitanter confusa.» Parisius, Draconii abbatis. Item, secundum aliquos XL martyrum, qui in quinto Idus ponuntur.
MOLAN.: «Apud Sebasten Armeniae minoris, natalis sanctorum quadraginta militum, qui tempore Licinii regis, post vincula et carceres creberrimos, et post caesas lapidibus facies, missi sunt in stagnum, ubi gelu constricta eorum corpora nocte disrumpebantur, et sic demum mane crurifragio martyrium consummaverunt. Erant autem inter eos nobiliores Quirion et Candidus.» Est Usuardi textus exceptis iis quae de gelu ex Adone inseruntur.
Apud Nisenam civitatem, depositio sancti Gregorii episcopi, fratris beati Basilii Caesariensis, tam vita quam eloquentia clarissimi. Civitate Barcinona, sancti Patiani episcopi, qui tempore Theodosii principis, optima senectute finem vitae sortitus est.
Solos hodie puros invenio Heriniensem et Tornacensem.
[Col. 0831A]Apamiam, ut Herinien. verae lectioni magis accedit, quam Appamiam, ut alter. Uterque scribit Gaii. Male Tornacen. Appollinaris. Primus legit Jerapolitanus, secundus Jherapolitanus, correctius in textu. Catafrigas et hi codices et alii passim; putavi servari posse vel vitiosum scribendi modum. Herinien. posuit Droctovei, Tornacen. Drochtovei. Quidni cum communiori, ut in textu? praeferat quisque quod lubet, per me licet.
Sed quid de Attalo vel Attala abbate, discipulo sancti Columbani? Refertur hic sub istis fere terminis a codice Pratensi, an prima, an alia manu subinde adjectus, non satis certum. Equidem non existimo codicem illum, utut antiquum, primigeniam hic Usuardi puritatem referre. Certe Herinien., Tornacen., Antuerp.-Maj. Antuerp. et Max.-Lubec. ac Muneratus de eo silent. Abest item hoc die a codicibus, quos passim mediae notae appellamus, a Bruxellensi et multis aliis. Non est autem verisimile, Attalam [Col. 0831B] ab illis exclusum iri, si in codicibus, unde ipsi descripti [Col. 0832A] primum sunt, aliqua fuisset memoria. Textui adjunctum, inde etiam evinci videtur, quod Grevenus et Molanus aliter proponant, nempe: Luxovio monasterio, sancti Athali (Attalae) abbatis. Si enim ex Pratensi codice, quem autographum multi putant, accepta esset Attalae annuntiatio, iisdem, procul dubio, terminis fuisset expressa. Suspicari itaque ausim, recentiora esse Pratensis verba, ab ipso primo scriptore, vel ab aliquo alio, Usuardi textui adjecta, qui Bobiensi Italiae monasterio, ut recte Notkerus fecerat, Attalam ascribendum intelligens, positionem, seu depositionis locum prudenter omiserit. Litigare non lubet, si urgentiora momenta produxeris, ut Attalam textui vindices, ultro consentiam, ut pote qui veritatem unice inquiro. Inter codices Hieronymianos solus vetustissimus Antuerpiensis, seu Epternacensis de Attala meminisse reperitur; si inde erutum, in codices aliquot Usuardinos fluxisse volueris, non magnopere refragabor.
[Col. 0831B]Alexander et Caius, vel potius Caius et Alexander, nam hic denuo nomina transposita sunt, a Romano parvo primum consignantur, his verbis: Apamiae, Alexandri et Caii de Eumenia; inde ab Adone, ex hoc a Nostro et Notkero, ferme cum eodem elogio accepti sunt; etiam in additionibus ad Bedam positi, ubique cum addito de Eumenia, praeterquam in Usuardo. Intellige igitur de Eumenia, ex Apollinaris verbis, Eumenia prognati, vel Eumenia oriundi, ut vertit Valesius. Porro sanctos Alexandrum et Caium ex eorum numero esse, quos ex Rufini Eusebio desumpsit auctor Romani parvi, ad oculum patebit, si ejus textum conferas cum iis quae in Historia eccl. refert laudatus scriptor. lib. V, cap. 16, sub finem. Ex Apollinare Hieropolitano desumptam esse narrationem, ex eodem et proxime praecedenti capite, [Col. 0831C] observavit Viennensis. Plura et explicatiora videsis in brevi Henschenii commentario. Magnum Latinorum martyrologorum consensum in sanctorum [Col. 0832B] XLII martyrum natali ad hunc diem assignando agnoscit Henschenius, sic tamen ut nulla temporis, aut urbis, seu provinciae peculiaris, persecutionis, aut ullius nominis notitia suggeratur. Eos notat Romanum parvum: In perside, martyrum numero XLII. Et ita ab Adone, ita ex hoc ab Usuardo et Notkero translati sunt. Variant in numero apographa Hieronymiana, aliis XXII, aliis XLVII scribentibus, quamvis eosdem plane indicare videantur. Droctoveus abbas a solo Usuardo superadditus est, utpote qui Pratensis ipsius coenobii institutor primus et moderator fuit. Vitam habes ex mss. ab Henschenio vulgatam et illustratam, quam novis curis edidit Mabilio saeculo I Benedictino a pag. 252. Priores duas hodierni nostri laterculi classes sic memorat Wandalbertus:
PRATEN. Auctarium ejus in Variantibus jam ferme indicavi. Sic scribit: «Ipso die, sancti Attali abbatis, discipuli sancti Columbani.»
PULSANEN., pro quadraginta duum, ponit quinquaginta duum. In fine autem: «Luxovio monasterio, sancti Attali abbatis. Item, sancti Ugonis episcopi, et confessoris. Rothomagensem, opinor, indicat, qui colitur IX Aprilis.»
ANTUERP.-MAJ.: «Apud Apamiam, natale sanctorum Alexandri et Gaii de Umenia, qui apud Apamiam, persecutione Antonini, glorioso sunt martyrio coronati.» In altera, purus est. De Droctoveo, nihil.
ROSWEYD., in prima et secunda satis purus, in tertia pro Droctovei, scribit Clodovei. Tum: «Ipso [Col. 0831D] die, sancti Attali abbatis, discipuli sancti Columbani.»
ANTUERP.-MAX., LUBEC., ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVAN., ALBERG., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG., deficiunt in Droctoveo, cujus loco substituunt: «Ipso die, sanctorum Gorgonii et Firmi.» Idem additamentum habet MUNERAT., sed post textum integrum, nisi quod pro Apamiam, scribat Campaniam.
BRUXELLEN., de Alexandro et Caio textu inserit, quod apud Viennam passi sunt. Tertio loco ponit: «Ipso die sanctorum Gorgonii et Firmi.» Sequitur de Droctoveo. Abest Attalus. Tum in fine: «Fontanellae monasterio, relatio corporis sancti Ausberti [Ansberti] Rothomagensis ecclesiae archiepiscopi, qui in monasterio Altimontensi exilio fuerat relegatus. [Col. 0832C] Et cum finem vitae suae instare sentiret, corpus suum apud Fontanellam, ubi religionem fuerat professus, petiit sepeliri.» Vide de Ausberto Auctaria ad IX Februarii et Acta eadem die.
HAGENOYEN., martyres XLII ascribit temporibus Saporis regis Persarum. Sequitur de Droctoveo. De Attala nihil. In fine: «Ipso die, sanctorum martyrum Gurgonii et Firmi.»
CENTULEN., solum habet: «In Italia, monasterio Bobio, sancti Attalae abbatis.»
AQUICINCT., de Attala scribit, ut Pratensis. In fine vero subdit: «In Antiochia, sanctae Agapae virginis et sanctorum Gorgonii et Firmi.»
VICTORIN., REGINAE SUEC., signatus num. 130, in fine habent: «Item sanctae Agapae virginis, et sanctorum [Col. 0832D] Gorgonii et Firmi.»
MESSANENSIS: «Ipso die, sancti Heraclii.» An is est qui ex Hieronym. a Rabano et Notkero Alexandriae tribuitur?
PLESCHIONENSIS. «In Antiochia, sanctae Agapae. In Nicaea, sanctorum Gorgonii et Firmini.»
BIGOTIAN., signatus P 5: «Ipso die, sanctorum Gorgonii et Firmini.»
CLUNIACEN.: «Item Agapae virginis, Gorgonii Sirini.» Omnes conjungit sine loci distinctione.
VATICAN., num. 5949, omittit Droctoveum, et Attalam. In fine adjicit: «In Antiochia, sanctae Agapae virginis. In Nicaea, sanctorum Gorgonii, et Formini.»
UGHELLIAN. deficit item in Doctroveo et Attala. In [Col. 0833A] fine habet: «Sanctorum Gorgonii et Firmi,» ut codices alii supra.
ALTEMPS.: «Apud Alexandriam, natale sanctorum Philonii episcopi, Candidi, Valerii aliis XX Carthagine, sancti Heraclii et aliorum.» Suspicor dierum subesse confusionem.
STROZ. et MEDIC.: «Item, sancti Ugonis episcopi et confessoris. Item, sanctorum martyrum Felicis, et Philippi.»
Editio LUBECO-COL., omissis Doctroveo et Attala, ponit: «Ipso die, sanctorum Gorgonii et Firmi martyrum. Eodem die in Scotia, sancti Kessogi episcopi et confessoris. Item, translatio sancti Viti martyris.» Agitur de translatione celebris martyris S. Viti ad Corbeiam Saxonicam, de qua vide Praetermissos hac die, et ad XV Junii.
BELIN. male scribit Dorothei, et Dorothonei pro Droctovei. De Attala sic habet: «Bobio monasterio sancti Attalae abbatis.»
[Col. 0834A] GREVEN. De Attala jam diximus. Sequitur: «Gorgonii, Firmi, Candidi martyrum ac sociorum. Ereticiae, Criduanae virginum et martyrum.» Vide Praetermissos. «Palastini martyris [ forte Palatini]. In Scotia, Kessogi episcopi et confessoris. Agapitae virginis.» Nomen denuo corruptum pro Agapae, Marinae virginis. «Translatio sancti Viti martyris.»
MOLAN., typis minoribus. «In Hibernia, Congelli abbatis. In Vissenaken juxta Thenis montem, sancti Himelini confessoris; qui natione Scotus, et beato Rumoldo carne propinquus, praefato loco, febre pestilentiali tactus, diem obiit, mirificante Domino obitum ejus multis signis et miraculis.» De Congello vide Praetermissos, ubi remittitur ad X Maii; eum in posterioribus editionibus expunxit Molanus. Ibi vero addit: «Die decima, sanctorum martyrum Codrati et sociorum ejus.» De Himelino repetit, quae in prioribus dixerat.
Apud Apamiam, natalis sanctorum Alexandri et Gaii martyrum, qui, ut Apollinaris scribit Hierapolitanus episcopus, in libro adversum Catafrigas, persecutione Antonini Veri, glorioso martyrio coronati sunt. In Perside, sanctorum martyrum numero quadraginta duorum. Parisius, depositio sancti Droctovei abbatis, discipuli beati Germani episcopi. [ Bouillart. addit: Ipso die [Col. 0829D] Hic Pratensem codicem in jus vocat Sollerius, quod hujus diei sanctis adjungatur sanctus Attalus; cum exarati manu codices non pauci, iique quantivis pretii, sanctum illum abbatem non memorent, aliique alio modo: non credibile esse a mss. illis abfuturum, si fons ipse, unde illi ducti rivuli sunt, illum habuisset: suspicari itaque se verba Pratensis esse recentiora. Ut suas ipse ratiunculas refellat, unum oro, ut codicem inspectum veniat. Nam quid ponderis habent conjecturae contra id quod revera est? Neque nobis objiciat lituram. Nam et quadraginta duos martyres et Droctoveum abbatem Usuardi esse [Col. 0830D] confitetur, qui tamen et ipsi in eadem litura scribuntur ac Attalus. Nec tamen inficior additum Attalum fuisse, quandoquidem de illo silet Dervensis codex. At Asuardo licuit suum, cum lubebat et quibus sanctis lubebat, locupletare Martyrologium. Nec necesse fuit ut suum codicem, statim atque quidpiam in eo correxerat, quocunque transmitteret, aut per litteras notum faceret quid adjecisset codici, quid detraxisset. Jam hunc diem esse quo sanctus Attalus aut Attala commemorari debuit, ut probem nihil opus est. Acta ejus omnium versantur manibus. BOUILLART. sancti Attali abbatis, discipuli sancti Columbani.]
Puros existimo Praten., Herinien., Tornacen., Greven. et Molan. Addi potest Rosweyd.
[Col. 0833B]In eo solum consistit, quod Grevenus et Molanus legant, post facies caesas lapidibus: Pratensis autem omiserit vocem nobiliores. Puris addidi codicem, [Col. 0834B] quem Rosweydi voco; hic tamen post in stagnum, interserit, ubi corpora eorum gelu dirumpebatur, quae ab aliis codicibus absunt.
[Col. 0833B]Nobilissima acies commilitonum Sebastenorum jam supra ad IX Martii occurrit, quod eo die a Graecis aeque ac Latinis martyrologis passim celebrentur, iis exceptis, qui seriem nostram constituunt, videlicet auctore Romani parvi, Adone, Usuardo et Notkero. De Rabani triplici annuntiatione, superius etiam diximus; itaque primus eos hoc die memorat reliquorum primipilus: Apud Sebasten Armeniae minoris, XL militum, tempore Licinii regis. Longior est Adonis historia ex antiquis Actis desumpta, expressis singulorum nominibus, quae legi possunt citato die IX Martii in auctario Greveni. Ex Adonis textu hinc inde decerpsit Usuardus, quibus elogium [Col. 0833C] suum construeret; nisi mavelis Bedam descripsisse, quod ex ultimis verbis, erant autem nobiliores inter eos Quirion et Candidus, plane sit verisimile; licet de caetero, quae Bedae sunt, etiam in Adone reperiantur. Notkerus diem sequitur, at phrasis ejus a Beda [Col. 0834B] et Adone discrepat, nempe ex hodierno Rabani textu accepta et nonnihil interpolata. Illustrissimorum martyrum gesta, prius satis confusa, egregiis dissertationibus evolvit et digessit Henschenius, Acta ipsa, ut recte censuit, antiquissima, eadem sedulitate illustrans; quae nihilominus sinceris et genuinis accensenda non credidit Ruinartius, solam Basilii homiliam producens a pag. 583, ubi consuli potest praemissa admonitio. Si quid igitur rigidiores critici in praefatis Actis carpendum reperiant, abunde supplebunt illa Basilii aliorumque sanctorum Patrum praeconia, ex quibus potissimum sua desumpsisse [Col. 0834C] videri voluit Tillemontius tomo V, a pag. 518. Huc refero Wandalberti versus, quos superius ad IX Martii retulerat:
PULSANEN. Jam diximus, in hoc codice transpositos esse textus, ita ut IX posuerit, quae ad hunc diem pertinent, et hoc die habeat, quae nos cum Usuardo IX die retulimus.
ANTUERP.-MAJ. Et hic et plerique infra codices, qui Sebastenos citato die IX signaverunt, ex Hieronymianis nomina mutuati sunt, quibus vacuum spatium implerent. In hoc codice ita legitur: «Apud Apanam ( vide infra ), natale sanctorum Philoni episcopi, Candidi, Valerii, cum aliis viginti. Cartagine, sancti Heraclii.» Vide socios in Auctariis aliis. Candido et Valerio quadrat hodiernus Wandalberti [Col. 0833D] versiculis:
ANTUERP.-MAX. LUBEC., solum ponunt: «In Carthagine, Heracli vel Heraclii, Zosemi, Alexandri, Candedi, Piperionis et aliorum viginti.» Quomodo etiam plane legit codex UGHELLIAN. Et ita fere legendum [Col. 0834C] censuit Henschenius. Alii Alexandri nomen transformarunt in Alexandriae, positionem duplicantes qua de re nonnulla est controversia. Horum aliquos integros, vel luxatos pridie annuntiavit Rabanus: Notkerus Nicomedienses reliquos hodie refert. Alii alia, ut in sequentibus Auctariis; quae, nisi fallor, ex diversitate apographorum Hieronymianorum nata sunt. Videanctur Acta et Florentinius. Hic desunt etiam martyres XL relati supra IX Martii.
ANTUERP.-MAX ULTRAJECT., LEYDEN., LOVAN., ALBERG., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG.: «In Carthagine, sanctorum Heraclii, Zosimi, Alexandri, [Col. 0834D] Canduli, Piperionis et aliorum viginti. Item Carthagine, sancti Constantini confessoris, clarissimi viri. Apud Alexandriam, natale sanctorum Philomi (Philomii, Philonis vel Philonii) episcopi et Valerii cum aliis viginti et uno. Luxovio monasterio, sancti Attali abbatis, discipuli sancti Columbani abbatis.» Ita prorsus et iisdem fere inflexionibus MUNERATUS, qui [Col. 0835A] etiam cum his codicibus ad IX martyres Sebastenos retulit.
BRUXELLEN.: «In Carthagine, natale sanctorum martyrum Eraclii, Zozimii, Alexandri, Candidi, Piperionis et aliorum viginti. Apud Alexandriam, natale sanctorum Philomii episcopi, et Valerii cum aliis viginti et uno. Apud Sebastem Armeniae minoris, natale sanctorum quadraginta militum, inter quos nobiliores erant Quirion et Candidus. Et in Antiochia, Agapae virginis, et Marinae. Carthagine, sancti Constantini confessoris, clarissimi viri. Luxovio monasterio, sancti Athali abbatis, beati Columbani abbatis discipuli.»
HAGENOYEN., primum agit de martyribus Sebastenis: tum de Carthaginensibus et Alexandrinis. Sequitur. «In monte Panois, beati Henrici imperatoris.» Quid mons Panois et cur hac die referatur Henricus, nescio. Si de canonizatione agitur, ea ab aliis memoratur die sequenti; vide ibi Praetermissos. In fine, «Luxovio monasterio,» etc.
[Col. 0835B] AQUICINCT. textui puro haec subnectit: «In pago Atrebatense, depositio sancti Vindeciani episcopi. Item sanctarum Agapitae et Marinae virginum.»
VICTORIN.: «Apud Alexandriam, natale sanctorum martyrum Philonis episcopi, Candidi, Valerii cum aliis viginti.»
PLESCHIONEN.: «Alexandriae, sanctorum Caii, Candidi, Alexandri et Neonae diaconi, et aliorum quindecim. Eodem die, natalis sancti Firmiani abbatis.»
MARCHIAN. addit: «In pago Atrebatensi, depositio sancti Vindeciani episcopi.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Sanctorum Quirionis et Candidi cum aliis XL militibus mart.»
CODEX D. DU CHEVAL, signatus B, qui fuit PP. Augustinianorum: «Apud Alexandriam, natalis sancti Philoromi episcopi, et Valerii cum aliis XXI.»
VATICAN., num. 5949: «Carthagine, sanctorum Heraclii, Zosimi. Alexandriae, sanctorum Gaii, Candidi, [Col. 0835C] Alexandri et Neonae diaconi et aliorum XV. Eodem die, natalis sancti Firmiani abbatis.»
ALTEMPS.: «Apud Alexandriam, natale sanctorum Philonii episcopi, Candidi, Valerii, cum aliis XV. Carthagine, sancti Eraclii et aliorum.»
STROZZ. et MEDIC.: «Item, passio aliorum XL martyrum ( scilicet ob XL Sebastenos, qui inde tamen ad IX diem relegati ). Item, sancti Firmini abbatis, magnae sanctitatis viri.» Idem est qui superius Firmianus, quem etiam Firmanum vocant.
EDITIO LUBECO-COL., sic incipit: «In territorio [Col. 0836A] Herbipolensi, natale sancti Gumberti confessoris. Primum miles Christianissimus fuit et fidelis, cui administratio totius episcopatus Herbipolensis commissa est, quam curam utiliter gessit. Mortuo autem episcopo, unanimiter ab omnibus in episcopum est electus. Ipse autem indignum se reputans tanto honore, a Domino contrarium postulavit et obtinuit. Quia pendente relatione ad papam, ipse feliciter in Domino obdormivit. Dumque jam sepultus esset, litterae exauditionis publicae sunt allatae. Tunc omnis clerus hunc tamquam episcopum volens altius honorare, et ossa ipsius in loco honorabiliori collocare, inventus est omnibus pontificalibus adornatus, qui tamquam miles et laicus fuit sepultus.» De hoc sancto agendum erit eo, quo ab ecclesia Herbipolensi colitur, die XV Julii. Sequitur de sanctis Carthaginensibus, ut supra. «Apud Alexandriam, natale sanctorum Philonii episcopi, Candidi, Valerii cum aliis viginti martyribus. Luxovio, etc. In Scotia, sancti Constantini regis et martyris. Eodem die, [Col. 0836B] apud Armeniam minorem, sanctorum Domiciani et sociorum ejus martyrum.» Sunt e numero XL Sebastenorum. Vide indicem Praetermissorum.
BELIN. Primo loco de martyribus Carthaginensibus, ubi pro Heraclii et Zosimi legitur Heradii et Osimi. Tum: «Ipso die, Gorgonis et Firmini.» Melius pridie.
GREVEN.: «Nomina praefatorum martyrum sunt,» etc., ut enumeravimus IX hujus. De martyribus Carthaginensibus et Alexandrinis, ut supra ex ANTUERP.-MAX., etc.: «In Scotia, sancti Constantini regis et martyris. Gumperti episcopi Herbipolensis. Hic cum esset miles, etc. In pago Attrabatenci, sancti Vindiciani episcopi Cameracensis et confessoris. In Carthagine, sancti Constantini confessoris, clarissimi viri. Item juxta quosdam, Athali abbatis, quem Usuardus ponit die praecedenti.» Vide quae ibi diximus.
MOLAN.: «Horum unus Meliton nomine, cum esset [Col. 0836C] aetate minor,» et reliqua, quae in Adone sequuntur usque ad finem. De Constantino confessore Carthaginensi, et martyribus ejusdem urbis, eadem, quae jam saepe repetita sunt. «Ipso die, Gorgonii et Firmi. In pago Atrebatensi,» etc. Tum minoribus typis: «Gumperti episcopi Herbipolensis. Arvernis, Georgiae sanctissimae virginis, de qua Greg. Turonensis.» In editionibus aliis vacat textus, litteris autem Italicis ponuntur jam dicta omnia, additurque in fine: «Die undecima, sancti patris Sophronii, patriarchae Hierosolymorum.»
Apud Sebasten Armeniae minoris, natalis sanctorum quadraginta militum, qui tempore Licinii regis, post vincula et carceres creberrimos, post caesas lapidibus facies, missi sunt in stagnum, et sic demum crurifragio martyrium consummaverunt. Erant autem nobiliores [Col. 0833A] Pratensis codex omisit vocem nobiliores. Observatio est Sollerii. Nulla tamen vox in toto articulo quae validius oculos feriat. BOUILLART. inter eos, Quirion et Candidus.
Ex Praten., Herinien., Tornacen., Munerat., Greven. et Molan
[Col. 0835D]Gregoris et Innocentis in Munerato, typothetae errorem puto, attamen in Pratensi et Tornacensi etiam Innocentis invenitur. Nichomediam legunt plures, rectius in textu. Vere pro veri habet Molanus. [Col. 0836D] Idem hic cum Greveno Egdunii, Muneratus Egdimi. Aliis etiam modis scribitur, ut in Actis videre est. Post aliorum septem, addidit Muneratus martyrum. Aliae minutiae alibi satis indicatae sunt.
[Col. 0835D]Sanctorum pontificum Gregorii et Innocentii sub annuntiatione combinatio, Bedae incognita fuit, qui de solo Gregorio, Hieronymianis fere verbis, meminit: Depositio sancti Gregorii papae, beatae memoriae: incognita etiam fuit praefatis Hieronymianis, inter [Col. 0836D] quae Lucense praefigit, Romae, et pro papae legit episcopi; Corbeiense habet papae; Epternacense vero phrasi non ordinaria: S. Grigori papae Romensis: in omnibus ultimo loco additus est. Innocentius vero in medio ferme textu sic annuntiatur: Romae, [Col. 0837A] sancti Innocentii episcopi. Rasi episcopi. De quibus vide Henschenium hic. Rursus praefata conjunctio incognita est Rabano et Wandalberto; ut proinde Romano parvo primum tribuenda sit, et quo eos solito more desumpsit Ado; Noster itidem utrumque secutus est, contracto brevi Adonis elogio, quod servavit Notkerus, plusculum ei de suo adnectens, nisi quis Adoniana esse contendat, quae de Gregorio et Innocentio Rosweydus in appendicem rejecit. Atque haec clara est receptae seriei nostrae sententia, quam plane deseruere codices Usuardini recentiores, magno numero citandi in Auctariis XXVIII Julii, quo die cum hodierno Romano Innocentium I papam referunt, et quidem nonnulli cum adjuncto titulo martyris. Sed haec ad mensem Julii in Actis tractanda reservamus, ubi una post Florentinium inquiremus, an idem, an ab hoc diversus sit Innocentius ille episcopus, qui in apographis Hieronymianis ponitur XXI Decembris, conabimurque in lucem proferre ostensum ab Henschenio thesaurum, qui pag. 106 [Col. 0837B] hodiernum Innocentium a papa distinguit, etc. Proderit Tillemontii lucubratio tomo X, a pag. 627 ad 666. De Gregorio magno accuratissime disputavit Henschenius. Pro Vitae auctore certat Mabilio Analectorum tomo I, a pag. 319. Vitae aliae sanctissimi pontificis recentius editae sunt, quae consuli poterunt, quando et mensem Martium supplere operae pretium videbitur. Audi nunc Wandalbertum, sic de solo Gregorio hodie canentem:
Petrus Nicomediensis a praefato Romano parvo etiam recensetur: Nicomediae, Petri martyris, Dorothei et Gorgonii martyrum sodalis. Societatem illam cum Dorotheo et Gorgonio indicare non neglexit Ado, Noster ex longiori elogio ea tantummodo delibavit, quae instituto suo aptiora videbantur. Ex Rufino sumpta sunt, legunturque in commentario Henschenii, socios martyres plurimos ex Hieronymianis recensentis. Nos de his plura ad IX Septembris, ne hic intra solitos limites evagemur. Edgunus (qui varie effertur) ab Adone annumeratus est, cujus verba Usuardus ad apicem descripsit. Unus is, an geminus, Migdonus, Migdonius, an Egdonus, quaerunt Henschenius et Florentinius. Dubium mihi non videtur quin ad immanem illam Diocletiani Nicomediensem carnificinam omnino spectet.
Maximilianum aliquem diserte signat Ado, tum [Col. 0838B] Mosandri, tum Rosweydi; Mamilianum vocant alii, corruptum fortasse vel diminutivum a Maximo vel Maximiano. Hic ab Usuardo praeteritus est, ab Henschenio post Baronium Romae ascriptus; non recte; cum ad Africam spectare videatur, siquidem ejus Acta sint, quae post alios edidit Ruinartius inter Selecta, pag. 309. Ea autem cum a decessoribus nostris visa non fuerint, Supplementum Martii augere poterunt.
[Col. 0837B]IN PULSANEN., deest ultima annuntiatio de Egduno et sociis.
ANTUERP.-MAJ., in prima auctior est: «Romae, natale sanctorum confessorum, et pontificum Gregorii, Anglorum apostoli, vita et doctrina celeberrimi; atque Innocentis, fide et opere praeclari. Quorum primus sedit annos tresdecim, menses sex, dies decem; sequens vero annos quindecim, menses duos, [Col. 0837C] diem unum. Aput Nichomediam, passio beati Petri, gloriosissimi martyris. Qui fuit unus ex Dorothei et Gorgonii martyrum sodalibus, qui cubicularii regis erant.» In tertia purus est.
ROSWEYD., textum satis purum habet, sed in fine Anglicam accessionem subdit: «Ipso die, depositio sancti Elfragi Wintoniensis ecclesiae episcopi et confessoris, qui sanctis virtutibus ornatus, beato fine quievit, et ibidem condigno honore sepultus est.» In Actis vocatur Elphegus.
ANTUERP., MAX.-LUBEC. et UGHELLIAN., in eo solum a puritate deficiunt, quod Innocentium Gregorio non conjungant, addentes in fine post textum: «Romae, depositio sancti Innocentii episcopi.»
ANTUERP-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERG., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG., omisso Innocentio, ita primam annuntiationem efformant: «Romae, natale beati Gregorii Magni, praecipui doctoris Ecclesiae. Hic primus Gregorius et in ordine [Col. 0837D] paparum sexagesimus sextus, anno Domini DLXXXV, salubriter praefuit Ecclesiae sanctae Dei.» De caetero puri sunt. De initio et fine pontificatus, vide Acta.
CENTULEN. Hic denuo Usuardus contractus, modice interpolatus est. Sic habet: «Romae natale sanctorum pontificum Gregorii Anglorum apostoli, vita et doctrina celeberrimi; atque Innocentii, fide et opere praeclari. Nicomediae, sancti Petri gloriosi martyris. Item Nicomediae, sancti Ebduni [ pro Egduni] presbyteri et aliorum septem, qui diebus singulis suffocati sunt uti caeteris timor incuteretur.
BRUXELLEN., sic incipit: «Romae, sancti confessoris et pontificis Gregorii Magni, papae et Anglorum apostoli, viri tam vita quam doctrinis saluberrimi, atque Ecclesiae sanctae doctoris praecipui. Hic in canone missae addidit: Diesque nostros in tua pace disponas; Letaniam majorem instituit, et primus omnium Romanorum pontificum servum servorum Dei se scripsit. Item Romae, sancti Innocentii papae, [Col. 0838B] fide et opere praeclari, qui constituit ad missam pacis osculum dari, et rexit Ecclesiam annos quindecim. Sequitur de Petro et Egduno, ut in textu. In fine. «Et sancti Maximiliani martyris.»
HAGENOYEN., primo loco de Petro, tum de Egduno satis pure. Demum ita prosequitur: «Romae eodem die, depositio sancti Gregorii papae, et primi doctoris. [Col. 0838C] Hic vocatur Angelorum [Anglorum] apostolus. Iste in Sicilia sex monasteria construxit adhuc laicus existens, et intra urbem Romae, septimum, quibus larga dedit praedia, et in septimo se fecit monachum, XII aureos dedit Anglo in tempore naufragii, et scutellam argenteam. Hic sanctus papa omnibus pauperibus large ministravit. Thesauros nullos post se reliquit. Letanias constituit. Ecclesiastica officia ordinavit. Libros multos edidit. Calumnias multorum sustinuit patienter et in pace obiit.»
AQUICINCT., post τὸ «Anglorum,» subdit: «Et Innocentii, quorum primus in canone auxit: Diesque nostros in tua pace disponas, atque ab aeterna damnatione nos eripi, et in electorum jubeas grege numerari. Sequens, Pelagium et Coelestinum [Coelestium] haereticos damnavit.»
MATRICUL.-CARTHUS.-ULTRAJ. post Gregorium et Innocentium ponit: «Sancti Pauli episcopi Leonensis, confessoris. Petri et Egduni elogia rescindit.
CAMBERIEN. S. Mariae Conventual: «Apud Nivernensem [Col. 0838D] civitatem, sancti Vincentii presbyteri.» CODEX REG. SUEC., signatus num. 130, eum refert die sequenti. Acta, de ejus cultu certiora postulant.
ALTEMPS.: «Ipso die, depositio sancti Elphegi Wentan. [Wintoniensis] episcopi et confessoris, qui sanctis virtutibus ornatus, bono fine quievit, et ibidem cum digno honore sepultus est.»
STROZZ. et MEDIC: «Romae, sancti Innocentii episcopi et confessoris. Romae, sancti Mamiliani martyris.»
BURDEGAL.: «Apud Plebem lapidi, sancti Pauli confessoris.» Idem est, qui ab aliis ep. Leonensis.
REMEN. sanctorum Timothei et Apollinaris: «Romae, Innocentii papae.»
EDITIO LUBECO-COL.: «Romae, natale beati Gregorii papae magni, confessoris ac praecipui doctoris Ecclesiae Dei, et Anglorum apostoli. Hic primus Gregorius et in ordine paparum sexagesimus sextus, anno Domini DLXXXV (vide Acta), salubriter praefuit [Col. 0839A] Ecclesiae sanctae Dei annos tredecim, menses sex et dies decem. Hic vita et scientia in tantum fuit praeditus, quod terrestris angelus dicebatur. Hic etiam addidit in missa: Diesque nostros in tua pace disponas; et multos libros composuit. Hic primus pontifex scripsit se servum servorum Dei. Hic etiam singulis ecclesiis Romanae urbis in remissionem peccatorum humani generis, singulis diebus Quadragesimae statuit fieri stationes fidelium, devote celebrandas.» In Petro et Egduno fere pura est. Sequitur: «In Britannia minori, beati Pauli episcopi et confessoris. Romae, depositio sancti Innocentii papae et confessoris, qui rexit Ecclesiam annos quindecim, menses duos, dies viginti unum. Eodem die, S. Maximiliani martyris.
BELIN., prima editio, incipit a solo Gregorio. Omittit Egdunum. Addit autem: «Romae, depositio sancti Innocentii episcopi et confessoris. Romae, sancti Mamiliani martyris.» Altera incipit, ut habetur in textu. Adduntur, quae jam notavimus, et in fine: [Col. 0839B] «Item in Nicomedia, sanctorum Egduni, etc.»
GREVEN.: «Beatissimus Gregorius, hujus nominis papa primus, post Petrum sexagesimus secundus, secundum vero computationem Martini, LXVII ob maximam sanctitatem et scientiam, terrestris angelus dicebatur. Addidit in canone, etc. Ipse etiam primus servum, etc. Stationes in urbe Romana singulis diebus Quadragesimae fieri instituit, [Col. 0840A] Praefuit Ecclesiae annis XIII, mensibus VI, diebus X. Obdormivit autem in Domino, anno ejusdem DCVI [ Voluit dicere DCIV]. Innocentius etiam, hic positus, hujus nominis primus fuit. Eodem die, beati Maximiliani martyris. Pionii martyris;» de quo I Februarii. Forte hoc die ex Floro acceptus est. «Item Zemmeonis,» mihi hactenus ignoti. «In Britannia minori, sancti Pauli episcopi Leonensis et confessoris, cujus tanta fides exstitit, ut lapillos in littore maris ponens, interdixerit mari ne ultra illos terram umquam occuparet. Quam ejus prohibitionem mare usque hodie cernitur observare. Item secundum aliquos hic, Kessogi, qui supra VI. Idus ponitur. Item juxta Methis, translatio sancti Gorgonii martyris.»
MOLAN.: «Romae, sancti Maximiliani martyris.» Tum minori charactere: «Eodem die, obiit Ruremondae Dionysius Richel, cujus vitam et operum catalogum conscripsit Theodoricus a Stratis Cartusiensis Coloniae.» In editionibus aliis: «Romae, [Col. 0840B] Mamiliani martyris. Die duodecima, sancti patris et confessoris Theophanis.» Infra typis minutioribus additur: «Qui et Isaacius dictus est, magnaque animi constantia restitit Iconomacho Leoni. In Britannia minori. Pauli Leonensis episcopi, tempore Justini Junioris.» Idem jam supra memoratus est. Vide Papebrochii commentarium, et Vitam ab eo illustratam.
Romae, beatorum pontificum Gregorii doctoris, ac apostoli Anglorum, et Innocentii. Apud Nicomediam, passio sancti Petri martyris. Hic cum esset cubicularius Diocletiani principis, et liberius causaretur de immensis martyrum suppliciis, jubente eodem, in medium educitur, ac primo suspensus, diutissime flagris torquetur, deinde aceto et sale perfusus, ad ultimum in craticula assatur, sicque veri Petri extitit et fidei haeres et nominis. Item Nicomediae, sanctorum Egduni presbiteri et aliorum septem, qui diebus singulis suffocati sunt, ut caeteris metus incuteretur.
Conveniunt Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et [Col. 0839C] Molan. Quibus accedunt Antuerp.-Max., Ultraj., [Col. 0840B] Leyd., Lovanien., Alberg., Danic. et Edit. Ultraject.-Belg.
[Col. 0839C]Nichomediam et Nycomediam medii aevi errores sunt, quos ultra observare operae pretium non est. Modestiae pro Modestae male legit Greven. Scripsi Nicea cum codicibus prope omnibus, quanquam lectio Molani Nicaea praeferenda videatur. Tornacen. habet Nicena. Singularis est Pulsanen. in Machedonii. Variant in Theusetae; pro qua Tornacen., Teusete; Antuerp. et Max.-Lubecan., Theosete; Greven., [Col. 0840C] Theusece; Molan., Theosetae. Theoaere in Herinien. et Nempodere in Pulsanen. librarii, ni fallor, sphalmata sunt, uti et Nimpedoi in Munerato. Ita et Marcii pro Marci, in Pulsanen., ac Marci et Arabiae in Munerato. Eufrasiae scribunt omnes. Minutias alias in quinque postremis codicibus notandas non putavi.
[Col. 0839C]Mirus et prope insolitus antiquorum omnium martyrologorum in referenda prima martyrum classe consensus. Hieronymi apographa eos diserte exprimunt, cum hac tamen a reliquis discrepantia, quod corruptior passim sit scribendi modus, ut hic in Mitriciae pro Patriciae, etc. Bedae, Rabani, Romani [Col. 0839D] parvi, Adonis, Notkeri eadem ferme verba sunt: In Nicomedia, vel, Apud Nicomediam, nativitas Macedonii presbyteri, Patriciae uxoris ejus, et filiae Modestae. Noster, servatis nominibus, cognationem suppressit. Id ex probatissimis codicibus a me citatis colligi manifestum est, quidquid Acta nostra, nescio quem, alium codicem indicent, Usuardi genuinum, in quo praefata cognatio exprimatur. Genuinus is codex, quisquis esse potuit, aut commodatus solum fuit, aut certe disperiit. Neque enim fas est existimare, codicem magnum Ultrajectensem S. Mariae, quem nos jam toties Rosweydinum diximus, ut antiquus videatur, pro genuino Usuardino ab Henschenio acceptum, quidquid Rosweydus in magna sua Martyrologiorum collectione, Romani nempe, Graeci, Bedae vulgati, Usuardi, Adonis, Rabani et Notkeri, eum ipsum Ultrajectinum codicem, tanquam Usuardi germanum, describi curaverit, cum caeteris, ni fallor, vulgandum, ut in primo suo Actorum edendorum [Col. 0840C] schemate anno MDCVII polliceri visus est. Quantum autem codex ille ab Usuardi germanitate aberrat, jam saepe patuit et patebit imposterum. Eadem annuntiationis forma etiam est in codice illo, quem Antuerpiensem majorem semper indigitavi; est et in Centulensi, at quam procul uterque absit ab Usuardi [Col. 0840D] puritate, ex perpetua collatione probe mihi compertum est. Porro codex alius nullus in nostro Museo superest, et si superesset, aliorum auctoritatem non facile elideret. Citatis jam supra martyrologis accedat etiam Wandalbertus, reliquis accinens:
Nicaeni martyres, luxatis non nihil nominibus, etiam in Hieronymianis apographis consignati inveniuntur, unde eos verosimillime eduxit Ado, solito ductore destitutus; cum in Romano parvo nulla eorum fiat mentio. Adonem hic denuo secutus est Noster, secutus est item Notkerus; Rabanus Hieronymianis verbis pressius inhaesit. De Eufrasia, quae commoratione Aegyptia dici potest, primus Usuardus locutus est. De Aegyptia inquam, neque enim credibile est, eam cum Nicomediensi alia, de qua [Col. 0841A] Hienonym. textus, ab Usuardo fuisse confusam, aut pro synonyma, aut fere synonyma alia acceptam. Euphrasiam, seu potius Eupraxiam appellandam censent Acta, ubi multa in eam rem congeruntur et erudite discutiuntur, quae curiosus lector in loco consulere [Col. 0842A] poterit; actum non agimus. Vita, illic ex antiquis mss. cum Graeco textu collatis a Papebrochio illustrata, licet scriptoris plane synchroni esse non videatur, talis nihilominus est, ut ad critices severioris lapidem Lydium tuto explorari possit.
[Col. 0841A]ANTUERP.-MAJ. hic denuo plane Adonianus est, sic habet primam: «Nichomediae, natale sanctorum Macedonii presbyteri et Patriciae uxoris ejus et filiae Modestae. Nicea civitate, natale sanctorum martyrum Theusetae, et Horris filii ejus, Theodorae, Nimpodorae, Marci,» etc. Deest annuntiatio tertia, quam a solo Usuardo superadditam diximus. Vide superius in Observationibus.
ROSWEYD. sic primam format: «Apud Nicomediam, natale sanctorum martyrum Macedonii presbyteri, Patriciae uxoris ejus et Modestae filiae ejus, et aliorum XXXII.» Reliqua pura sunt.
[Col. 0841B] BRUXELLEN. antiquiori textui proximus est: «In Nicomedia, sanctorum martyrum Macedonii, et Patriciae uxoris ejus, et filiae ipsorum Modestae. Nicea civitate, sanctorum martyrum Theusetae et Orris filiae ejus, Theodorae, Mimphodorae, Marchi et Arabiae. Qui ommes igni traditi sunt. In Thebaida, depositio sanctae Euphrasiae virginis. Item Macedonii et Innocentis episcoporum [ an non Innocentii?]. Item Leonis papae.» Vide Praetermissos.
HAGENOYEN.: «Romae, ad Ursum pileatum, natale sancti Innocentii papae et martyris (poterat hic titulus omitti). Hic multos Catafrigas ab ipso inventos, in exilio monasterii religavit. Hic constituit, ut qui natus de Christiana esset muliere, denuo statim nasci debeat per baptismum, quod negavit Pelagius haereticus. Hujus festivitas potissimum recolitur V Kalendas Augusti. Apud Nicomediam, natale sanctorum martyrum Macedonii presbyteri, Patriciae et Modestiae virginum.» In reliquis a puritate haud [Col. 0841C] multum recedit.
VICTORIN. et REG. SUEC., num. 130, in fine: «In territorio Nivernensi, sancti Vincentii presbyteri et confessoris.» De ejus cultu doceri cupiunt Acta. Vide Praetermissos.
PLESCHIONEN.: «Natale sancti Eldradi abbatis.»
MARCHIAN., pro Modestae scribit Modestiae, ut Greven. supra.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Eufrasiae virginis. Petri martyris socii sanctorum Dorothei, et Gorgonii ex die XII. Theusetis cum sociis, martyris.»
CLUNIACEN.: «Ipso die Cluniaco monasterio, translatio sanctae Consortiae.» Natalis est XXII Junii.
VATICAN., num. 5949, in fine: «Sancti Eldradi abbatis. Eodem die, sancti Ansimi (Ansovini) episcopi et confessoris.»
[Col. 0842A] ALTEMPS.: «Ipso die, monasterio Cluniaco, sanctae Consortiae.»
STROZZ. et MEDIC.: «Item, sancti Leonis papae. Ipso die, monasterio Cluniaco, translatio sanctae Consortiae.»
S. RICALDI.: «Depositio sancti Eldrati abbatis et confessoris.»
CAUDIACEN. PRIORATUS: «Cluniaco monasterio, translatio sanctae Consortiae virginis.»
Editio LUBECO-COL. «Apud Nicomediam, natale sanctorum martyrum Macedonii presbyteri, Modestiae filiae ejus et Patriciae uxoris ejus.» Caetera [Col. 0842B] fere pura sunt.
BELIN.: «Apud Nicomediam, natale sanctorum martyrum Macedonii presbyteri, Patritiae uxoris ejus et filiae ejus Modestae. In Nicea civitate, sanctorum martyrum Theosedae et Horris filii ejus,» etc. In fine additur: «Ipso die, monasterio Cluniaco, translatio sanctae Consortiae.»
GREVEN.: «Donati, Advocati martyrum.» Vide Praetermissos. «Desiderii episcopi et martyris.» Vide ibidem. «Constantini regis protomartyris Scotiae.» De eo agitur XI. «In Hibernia Mochomogi confessoris Geraldi abbatis. Item Epipodiae.» An corruptum fortasse nomen ex Epepodo Nicomediensi martyre, de quo in Actis. Kevocae, potius Kennochae virginis.
MOLAN.: «Ipso die, monasterio Cluniaco, translatio sanctae Consortiae.» Dein, typis minoribus: «Et sancti Nicephori patriarchae Constantinopolis.» Editiones posteriores. De consortia, ut supra. «Die [Col. 0842C] decima tertia, reportatio reliquiarum sancti Nicephori patriarchae Constantinopolis.» Minori charactere: «Qui utilem sacrarum imaginum usum adversus impietatem defendit.» Verum est appositum hic breve elogium: verum est, quod celebretur, non dies natalis, quemadmodum prima editio innuere videbatur, sed reportatio reliquiarum, et quidem ea etiam re memorabilis hic dies est, quod XIII Martii ab impio Leone Armeno mulctactus sit exsilio. «Hermopoli, sancti Sabini martyris.» Est ex eorum numero, qui sub Ariano Thebaidis praeside (insigni illo postea martyre, ut alibi diximus) passi sunt; unde verosimiliter accidit, ut Acta ejus a Lipomano et Surio edita, cum Actis sanctae Asclae, qui XXIII Januarii colitur, confusa sint, et propterea a Papebrochio omissa, servatis solis elogiis quae ex Graecorum Fastis accepta sunt.
[Col. 0839] Apud Nicomediam, natalis sanctorum martyrum Macedonii presbyteri, Patriciae et Modestae. Nicea civitate, sanctorum martyrum Theusetae, Horris, Theodorae, Nimpodorae, Marci, Arabiae, qui omnes igni traditi sunt. In Thebaide, depositio sanctae Eufrasiae virginis.
Soli codices Praten., Herinien., Tornacen., Munerat. et Molan. puri sunt.
[Col. 0841C]Hii in Tornacensi antiquus, sed pravus scribendi modus est, ut Affrica et Aphrica. Herin., Tornac. et Munerat. post Adonem legunt Mamurtini; melius Pratens., Molan. et communissimus scribendi modus [Col. 0842D] Mamertini. Fedei pro fidei in Pratensi, Librarii vitium est. Eufrosii legunt omnes, rectius scriberetur Euphrosii cum Molano.
[Col. 0841D]Praeter germanos codices supra citatos, non desunt plures alii, ut Antuerp., Max.-Lubec. et codices mss. octo mediae notae, quos puris annumerare [Col. 0842D] fas sit, utpote qui hoc solo discrimine ab Usuardi simplicitate recedunt, quod pro quadraginta septem, legant quadraginta novem. Grevenus excludendus [Col. 0843A] plane fuit, cum Leobinum Carnotensem, quem Leoninum ipse vocat, omnibus Usuardinis codicibus nostris incognitum, solus inseruerit, ut dicemus in ejus auctario. De caetero lectionem positam omnino servandam, ex ipso fonte manifeste patet. Fontem appello Rom. parvum, ex quo eos de more accepit Ado, aucta nonnihil prioris phrasi. Noster porro Adonis elogium integrum et immutatum refert: Notkerus, quod mirere, ultima parte truncavit, ut in Actis etiam notatum invenies. Vix dubium est, quin Romani parvi compilator, martyres illos ex Actis sanctorum Processi et Martiniani desumpserit, qui nec in Hieronymianis apographis, nec in genuino Beda memorantur. Florusne, [Col. 0844A] an alius quispiam Bedae subinde annexuerit, nihil attinet hic disquirere; uti nec vacat examinare unde orta primum fuerit nuper indicata mutatio quadraginta septem, in quadraginta novem, quae verosimillime amanuensium oscitantia in recentiores codices irrepserit. Petrus Africanus, atque item Euphrosius, vel forte Euphrasius (uterque enim hac die colitur) a classibus suis, in Actis ex Hieronymianis accurate distinctis, avulsi sunt, a nemine, Usuardo antiquiore, eo modo consignati, nisi Wandalbertum excipias, a quo si non accepit, saltem accipere potuit, cum hic ita habeat:
ANTUERP.-MAJ.: «Romae, natale sanctorum martyrum XLVII qui baptizati sunt a beato Petro apostolo. Apud Laodiciam, sancti Sagaris episcopi, qui [Col. 0843B] tempore Antonini Veri, sub Sergio proconsule Paulo Asiae, illustri martyrio coronatus.» Relinquo transpositionem utut ineptam. Caeterum Sagaris ille, de quo et alii, rejicitur in Actis ad VI Octobris.
ROSWEYD.: «In Nicomedia, Felicissimi, Dativi martyrum.»
PULSANEN., in prima annuntiatione purus, postremas duas praetermisit.
GENTULEN. novam comminiscitur numeri mutationem, ita scribens: «Romae, beatorum martyrum quadraginta duorum, qui a beato Petro apostolo in carcere baptizati, sub Nerone passi sunt.» De aliis duobus non meminit.
BRUXELLEN. pro quadraginta septem, ponit quadraginta octo. Deinde, secundo loco: «Apud Laodiceam, sancti Sagaris episcopi, qui tempore Antonini Veri, sub Sergio Paulo proconsule martyrio coronatus est.» In Petro et Euphrosio purus est.
HAGENOYEN. numerat XLIX. Tum textui fere puro [Col. 0843C] adjungit: «Apud Thessalonicam civitatem, sanctae Matronae ancillae cujusdam viduae divitis, et martyris. Quae a domina sua super scamnum ligata est et percussa, et ab angelo soluta est, et orans iterum ligata et percussa et ab angelo soluta. Novissime robustis fustibus usque ad mortem est caesa, et in confessione Christi incorruptum reddidit spiritum.» Vide diem sequentem.
AQUICINCT. incipit: «Natalis sanctorum Felicissimi et Dativi.» Et post quadraginta septem, interserit, militum.
VICTORIN. et REG. SUECIAE., signatus num. 130, in fine: «Item Laodiceae, sancti Sagari episcopi et martyris.»
DAVERONEN.: «Depositio beati Leobini episcopi Carnotensis, magnificae sanctitatis et clarissimi in miraculis viri.» Nomen varie efformatur, ut ex dictis et dicendis patebit.
ALTEMPS.: «Apud Laodiceam, sancti Sagaris [Col. 0843D] episcopi, qui tempore Antonini Veri, sub Sergio Paulo Asiae proconsule, illustri martyrio coronatus est.» Exigua est a superioribus differentia.
STROZZ. et MEDIC.: «Romae, sancti Zachariae papae.» Vide die sequenti. «Item sancti Alexandri martyris. Item Lugduni Galliae, translatio sancti Bonaventurae cardinalis, episcopi Albanensis, ordinis Minorum.» Colitur XIV Julii.
[Col. 0844A] CODEX S. RICALDI: «Carnotis, sancti Leobii episcopi et confessoris.»
CODEX MONTIS SANCTI: «Metis civitate, in monasterio [Col. 0844B] subteriore, translatio corporis sanctae Glodesindis virginis.» Colitur XXV Julii.
Editio LUBECO-COL. cum codicibus supra citatis scribit XLIX; et secundo loco habet: «Eodem die Carnoti, sancti Leonini episcopi et confessoris.» Ultimo autem: «Ipso die, sanctorum Innocentii episcopi et Eufrosii confessoris.» De Innocentio vide Praetermissos.
BELINI utraque editio etiam notat XLIX, et post textum fere purum subnectit: «Eodem die, Zachariae pontificis, qui sedit Romae annos X. Item Lugduni Galliae, translatio sancti Bonaventurae cardinalis, episcopi Albanensis, ordinis Minorum.»
GREVEN. cum editione Lubeco-Coloniensi, textui immiscet: «Eodem die Carnoti,» etc. Textui autem superaddit: «Nicomediae, sanctorum Felicissimi, Dativi, Frontinae. Item in Africa, Alexandri martyris. Item Pionis. Innocentii papae. Apud Lugdunum, translatio sancti Bonaventurae, episcopi Albanensis, ordinis Minorum, Romanae Ecclesiae [Col. 0844C] presbyteri cardinalis. Item sanctae memoriae Petri abbatis Claravallensis, genere et conversatione clari. Mathildis sanctae memoriae, matris Ottonis imperatoris primi, maximae humilitatis et patientiae matronae. Quae virtuti quoque continuae orationis tam studiosa fuit, ut Psalterium totum ante matutinas solita fuerit decantare. Tandem spiritu prophetico obitum suum praedicens, migravit ad Christum. Metis, translatio sanctae Glodesindis virginis.»
MOLAN.: «Eodem die, Zachariae pontificis, qui sedit Romae annos decem. Item Lugduni Galliae, translatio sancti Bonaventurae cardinalis episcopi Albanensis. Eodem die Carnoti, sancti Leonini episcopi.» Tum, minoribus typis: «Mathildis sanctae memoriae, maximae humilitatis et patientiae matronae.» In editionibus aliis de Zacharia, post annos decem, additur: «Hic quatuor libros Dialogorum beati Gregorii transtulit in Graecum, et per Bonifacium [Col. 0844D] Moguntinum episcopum, Pipinum patrem Caroli, in solium regni sublimavit, in Suessionum civitate. Eodem die Carnoti, sancti Leonini episcopi. Et sancti martyris Alexandri in Pydne.» Charactere minori: «In Quindelingeborg monasterio, dioecesis Halberstadiensis, dormitio Macthildis reginae, matris Ottonis primi imperatoris, cujus vita virtutis specular fuit.»
Romae, passio sanctorum quadraginta et septem. Hi baptizati sunt a beato Petro apostolo, cum teneretur in custodia Mamertini, cum coapostolo suo Paulo, ubi novem menses detenti sunt; qui omnes sub devotissima fidei confessione, Neroniano gladio consumpti sunt. In Africa, sancti Petri martyris. Item sancti Eufrosii.
Ex Pratensi, Herinien., Tornacen., Pulsanen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerato, Belin., Greven., et Molan.
[Col. 0845A]Error in principio. Greven. incipit Caesarea Cappadociae, turpius Tornacen. omittens. In Caesarea, orditur, Cappadociae; Cappadotie in Max.-Lubec.; Capadocie in Munerato, Belino et Greveno, ac hujusmodi minutiae aliae notari non merentur. Pulsanen. [Col. 0846A] addidit civitate. Sic Belinus scripsit ejus pro ejusdem, et in altera editione apposuit militis, uti de Matrona, virginis, quod etiam legit Muneratus, omittens particulam usque. Belin. voces ultimas transposuit hac ratione: Deo reddidit spiritum.
[Col. 0845A]De Longino Cappadociae martyre omnia fere tum edita tum mss. Martyrologia hac die agunt, inquit Florentinius; inter quae Martyrologium Adonis perperam connumerat, nempe qui hujus Longini, non hodie, sed prima Septembris, post Romanum parvum diserte meminit. Nec eum novit Beda genuinus, nec Florus, nec Wandalbertus. Vere de ipso agunt Rabanus et Notkerus, ille longiori exornat elogio, quod ex Actis se ait concinnasse; hic non multum dissimilia, sed compendiosiora exhibet, non verbotenus eadem scribens, ut per inadvertentiam in Acta nostra irrepsit. Ab eodem [Col. 0845B] Notkero repetitur Longinus citata I Septembris, ubi Adonis elogium sequitur. Satis certum est Longinum aliquem et quidem in Cappadocia memorari in Hieronymi apographis; utrum porro is dici possit, aut debeat, qui latus Christi lancea transfixisse supponitur, etymologia non omnino peregrina; item an centurio nominetur, an miles; an Latina Acta, militis et centurionis personas confuderint; qui sint eorum scriptores, et plurima alia ad utriusque patriam, gesta, cultum, socios, reliquias, translationes, historias confictas, etc., pertinentia, satis fuse explicuit Papebrochius toto suo Commentario praevio a pag. 376. Quam fidem Acta mereantur nusquam [Col. 0846A] aperte edisserit; recentiores neutra admittunt. Videsis Tillemontii censuram tomo I, pag. 453. At qualiscunque auctoritatis Acta ipsa censueris, patet textus nostri, ex Adone I Septembris verosimiliter accepti, Usuardina simplicitas, de qua unice quaerimus.
Matronam martyrem, tacito Virginis titulo, primus produxit auctor Romani parvi. Ado de more elogium composuit, quod integrum a Notkero redditur: Noster, ut solet, summa duntaxat capita contraxit. De Matronis duabus aliis, Barcinonensi et Lusitana, videantur Acta hac die. Occurrit denuo [Col. 0846B] casus singularis, semel atque iterum supra notatus; nimirum reperiri hodie in Adone Rosweydi Zachariam papam, quem Usuardus plane praetermisit. Causam explorare nequeo. Caeterum in Mosandri editione, cum elogio ponitur pridie Idus, unde mirum non est id ita a Baronio in notis observatum, qui accuratiorem Rosweydi editionem non vidit, nec videre potuit sexennio prius mortuus quam ea prodiret in lucem. Fere exciderat notare versiculum, quem de Matrona hac nostra reliquit Wandalbertus:
ANTUERP.-MAJ., praeterito Longino, agit de sola Matrona, et Adonis elogium contrahit, hoc modo: «Apud Thessalonicam civitatem, natale sanctae [Col. 0845C] Matronae. Quae cum esset utilae [ superposuit aliquis vetulae, sed supplendum erat Plautillae] cujusdam ancilla, et occulte Christum colens, cotidie furtivis orationibus ecclesiam frequentaret, deprehensa a domina sua, in scamno extenta et ligata, et pene usque ad mortem flagellata, atque ita vincta in scamno, obsignatis diligentissime januis per noctem relicta, ubi die altero divinitus soluta, et cum ingenti oris gratia orans inventa est.»
ROSWEYD. textui puro superaddit: «In Nicomedia, Lucii episcopi, et martyris.» Quae verba ex Notkero huc traducta videntur, nisi ex Hieronymianis potius immediate accepta sint.
ANTUERP.-MAX., LOVAN., LEYDEN., BELG. et editio ULTRAJ.-BELG. de Longino, post aperuit, haec adjiciunt: «Hic baptizatus ab apostolis, cum apud Cappadociam sanctitate praecipuus degeret, sub Octavio praeside comprehensus, post confessionem fidei, lingua abscissa, dentibus excussis, capite [Col. 0845D] truncatus est.» Quis primus hoc elogium in codices Usuardinos recentiores transtulerit, hactenus ignoro; hoc scio, acceptum esse ex Adone, non hoc die, ut supra monui, sed I Septembris, quod iterum dicendum recurret.
ULTRAJ., LEYDEN., ALBERG. et DANIC. sic incipiunt: «Romae, natale S. Zachariae papae. Hic quatuor libros Dialogorum beati Gregorii transtulit in Graecum, et per beatum Bonifacium Moguntinum episcopum, Pipinum patrem Caroli in solium regni sublimavit in Suessionum civitate.» De Longino eadem habent, quae proxime recitavimus.
CENTULEN.: «Caesarea Cappadociae, sancti Longini militis, qui lancea latus Domini aperuit, et postea baptizatus est et a praeside Octavio decollatus est.»
BRUXELLEN. de Longino eadem habet quae supra. Tum: «Apud Thessalonicam civitatem, natale sanctae Matronae martyris. Quae cum esset Plautillae [Col. 0846B] cujusdam viduae ancilla, occulte Christum colens . . . » ut supra, additur autem ex eodem fonte: «Novissime autem fustibus usque ad mortem caesa, in bona [Col. 0846C] confessione Deo spiritum reddidit. Romae, depositio beati Zachariae papae, qui libros Dialogorum beati Gregorii transtulit in Graecum.»
HAGENOYEN. de Longino multa comminiscitur, quae referre non lubet. De Matrona, ut vidimus, egit pridie. In Zacharia non multum differt ab ULTRAJ., etc.
AQUICINCT. consonat in Longino cum ANT.-MAX. Sequitur: «Romae, Zachariae papae, qui in patriarchio caput sancti Georgii martyris reperit.» Matrona vocatur virgo, quo etiam titulo eam supra ornavit Belinus.
VICTORIN. in fine de Zacharia scribit, ut proxime facit Aquicinct. addens post reperit, «in capsa reconditum, in qua et epitaphium pariter reperit, Graecis litteris exaratum; sepultusque est in ecclesia B. Petri.» Sumpta sunt ex Adone Mosandri pridie; quae habentur in Rosweydi appendice.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ. de Longino. Zacharia, et Matrona etiam agit, sed rescissis ferme [Col. 0846D] elogiis.
REG. SUEC., num. 130: «Item Zachariae papae,» etc. Reliqua non adduntur, sed puto eadem esse quae Victorinus supra suggessit, cum quo hic codex passim concordat.
Codex D. DU CHEVAL., signatus C: «Item, Jacobi apostoli et Lucii episcopi.» Ex Hieronym.
VATICAN., signatus num. 5949, omisit Longinum, et primo loco scripsit: «Romae, Zachariae pontificis, qui sedit in episcopatu annis decem.»
STROZZ. et MEDIC., postquam de Longino ea retulerunt, quae ex ANTUERP.-MAX., etc., supra descripsimus, addunt praeterea etiam ex Adone I Septembris: «Et simul cum eo coronatus est B. Aphrodisius commentariensis, cui et praeses linguam abscidi jusserat: qui post abscisam jussu praesidis linguam. Christum tamen ejusque fidem expedita et clara voce pronuntiabat.» Ado legit loquebatur.
[Col. 0847A] BURDEGALEN.: «Beatissimi Jacobi apostoli et Lucii martyris.» Ex Hieronymianis.
Editio LUBECO-COL.: «Romae, natale sancti Zachariae papae et confessoris. Qui sedit annos decem. Hic quatuor libros Dialogorum beati Gregorii transtulit in Graecum, et per beatum Bonifacium Moguntinum episcopum, Pippinum patrem Karoli in solium regni sublimavit in Suessionum civitate. Hic etiam Karolomanum regem Francorum, fratrem Pipini, fecit fieri clericum, et misit eum in Cassinense monasterium, ut monachus fieret, qui etiam monasterio dona plurima cum privilegiis apostolicis contulit.» Quae de Longino et Matrona fusius deducit, ex Adone vel Notkero desumpta sunt.
GREVEN.: «Romae, Zachariae papae et confessoris. Hic quatuor libros Dialogorum beati Gregorii papae in Graecum transtulit; et per sanctum Bonifacium Moguntinensem archiepiscopum, Pipinum patrem Karoli magni in solium regni sublimavit. Affrodisii commentariensis cum sancto Longino passi. Lucii [Col. 0847B] episcopi. Item beatae Faustae.» Solam hanc excepit [Col. 0848A] ex martyribus Nicomediensibus. Videantur reliqui socii in Actis.
MOLAN. italicis litteris textui interserit: «Cum esset Plautillae cujusdam viduae ancilla, et occulte Christum colens, et quotidie furtivis orationibus ecclesiam frequentaret.» De Zacharia collegit quae ex codd. mss. superius posita sunt, ea sola voce excepta, quod pro epitaphium scripserit pitacium, de quo vide ejus Notas. Tum, typis minoribus: «Apud Reatem, sancti Probi episcopi: cujus in Dialogis meminit beatus Gregorius. Castro Divionensi, sancti Tranquilli confessoris; de quo beatus Gregorius Turonensis. Sancti Speciosi monachi, de quo in Dialogis Gregorius, lib. IV, cap. 8. Romae, sanctorum monachorum Meruli, et Antonii, de quibus eodem libro scribit Gregorius.» Hos omnes in posterioribus editionibus praetermittit Molanus, in quibus hoc tantum legitur: «Die decima quinta, sancti martyris Agapii et sociorum ejus.» Hunc Acta rejiciunt in XXIV Martii, ast Meruli et Antonii nec inter [Col. 0848B] Praetermissos meminerunt.
In Caesarea Cappadociae, passio sancti Longini, qui latus Domini lancea perforavit, ut in gestis ejusdem invenitur. Apud Thessalonicam civitatem, natalis sanctae Matronae martyris, quae deprehensa et multipliciter afflicta, novissime robustis fustibus usque ad mortem caesa, in confessione Christi incorruptum Deo spiritum reddidit.
Puri videntur Praten., Rosweyd., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Belini editio altera et Molanus.
[Col. 0847C]Hilari legunt aliqui cum Pratensi, alii Hylarii, Ylarii, etc., purius, ni fallor, in textu: sic etiam melius Tatiani quam Taciani. Munerat. et Belin. male Heronio pro Beronio. Dionisio, natale, eculeum, Ciriaci, notari non merentur. Munerat. post Diaconi, addidit martyris. Lego terminarunt, alii habent terminaverunt; [Col. 0847D] Belin., consummaverunt. Reliquata passim scribunt codices. Pratens. non bene legit, extensus [Col. 0848C] adtractus et jam nervis . . . Rectius, opinor, cum Molano, extensus ac tractus, etiam nervis et . . . . . quidquid alii legant attractus etiam nervis. In Munerato deest caesus, in Antuerp. et Max.-Lubec. est. Solus Pratens. posuit Idus Augustas. Belin. et Molan. Avernis pro Arvernis. Potuisset omitti utrumque, et Patricius [Col. 0848D] ipse. In Antuerp. et Max.-Lubec. deest sancti.
[Col. 0847D]Discrimen inter vetustos codices Usuardinos eosque probatiores, hodie non exiguum recurrit. De Hilario Aquileiensi, et sociis, nec Herinien. nec Tornacen. nec purior Belini editio quidquam memorant. Hinc dubitare quis merito poterit, fuerintne illi ab Usuardo primigenia manu ascripti, an forte subinde ab alio, vel ab ipsomet auctore, ex aliquo Hieronymiano codice appositi. Certe Beda, qui hodie de Cyriaco, et sociis agit, de Hilario nec verbum profert. Bedam descripsit Rabanus. Silet etiam Ado. Notkerus solum Hilarii nomen et Aquilegiae indicat, ut perspicue intelligas ex Hieronymiano apographo accepta. Utcunque res habeat, servata est Pratensis et aliorum codicum lectio. Notari jam potuit et toto operis decursu observabitur, plane rara esse elogia mere Usuardina, seu quae ex Beda aut Adone descripta, [Col. 0848D] aut contracta non sint. Hoc Usuardus ex ipsorum martyrum passione suo marte composuit, quemadmodum fecisse ostendimus in Ascla, XXIII Januarii, et in duabus primis annuntiationibus VIII Martii. Vide quae de hac re in praefatione dicta sunt. De Cyriaco inter omnes convenit. Desumi hic potuit ex Romano parvo, cum Largo, Smaragdo et Crescentiano, quos omnes Ado etiam recitat et elogio exornat. Crediderim tamen Adonem sua omnia mutuasse ex Beda, quem fere verbotenus videtur describere, Notkero in hac parte, praeter solitum, mutilo. Crescentianus ab Usuardo non exprimitur, uti nec Sisinnius, a Beda et Adone in principio nominatus. Variant codices circa tyranni nomen sub quo passi fuerint, aliis Maximianum, aliis Maximinum appellantibus. Ad XVI Januarii, ubi de Marcello [Col. 0849A] actum est, in cujus Actis qualibuscunque Cyriaci et sociorum gesta immiscentur, unde colligitur eodem fere tempore et ipsos et Marcellum passos esse; ibi, inquam, cum probatissimis codicibus (quorum germanam lectionem tametsi vitiosam referre tenemur) Maximinum scribendum censuimus, quem etiam plerique hodie exprimunt cum Pratensi; quamvis non satis consequenter, nam VIII Augusti, ubi Cyriacus cum sociis iterum recurrit, Diocletiani tempora (forte continuata ejus persecutio) designantur. Satis hic sit germanam Usuardi lectionem vendicasse. Quid vere legendum sit, quis pugilum numerus, quis martyrii locus, etc., ad eam VIII Augusti in Actis nostris ex professo examinabitur. Pari ratione etiam in textu relinquitur ultima annuntiatio de Patricio Arvernensi, seu Avernensi, qui, licet ignotus [Col. 0850A] antiquioribus, ab Usuardo expressissime ponitur, ex quo in Romanum hodiernum irrepsit, tametsi satis constet nullum unquam fuisse Patricium illum Avernensem, si a Patricio Hiberno distinguatur. Consule indicem Praetermissorum, ubi vitiatae lectionis fontem assignatum invenies. Isicius, Isichius, vel Esichius Viennensis ab Adone vulgato positus, cur ab Usuardo praetermissus sit, non habeo unde colligam, nisi forte a codice Adoniano, quo Usuardus usus est, plane abfuerit, ab aliquo populari postea adjectus. Liceat hic subjungere Wandalberti versus, quibus Cyriacum et socios celebrat:
Defectum HERINIEN. et TORNACEN. jam indicavimus.
ANTUERP.-MAJ. hic ab Usuardo plane deflectit, solam enim et unicam annuntiationem habet de Cyriaco et sociis, ex Adone verbatim descriptam. Tu eam require in ipso fonte.
PULSANEN. purissimus dicendus esset, utpote, qui de Patritio Avernensi omnino sileat. Omitti tamen debuit, quod ab errante hic Usuardo recedat.
Exclusus etiam a purorum codicum classe GREVEN. Propter annuntiationem ejus ultimam, Usuardo adjectitiam; nempe: «Item, depositio [ quidni natalis? sancti Heriberti episcopi Coloniensis et confessoris.» Mirum sane Grevenum non advertisse S. Heribertum duobus saeculis Usuardo esse posteriorem, praesertim si hic Martyrologium suum Carolo Magno obtulisse credatur, quod Grevenus plane credidit.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ.-LEYDEN., LOVAN., ALBERG., DANIC. et Editio ULTRAJ.-BELG., in fine: «Apud Coloniam [Col. 0849C] Aggripinam, natale sancti Heriberti, ejusdem loci episcopi et confessoris.» Inter hos codices id solum discriminis est, quod Lovaniensis in textu nonnihil a puritate deflectat: quod tamen scrupulosius notare operae pretium non existimo.
CENTULEN. haec solum habet: «Romae, passio sancti Cyriaci diaconi et martyris, qui multa sanitatum gratia exuberans, Arthemiam filiam Diocletiani imperatoris, et Jobiam filiam regis Persarum a daemonio liberavit.»
BRUXELLEN. incipit a Cyriaco, cujus elogium ex Adone interpolavit. Tum de suo pergit: «Eodem die, Arthemiae martyris, filiae Diocletiani, quam Maximinus frater ejus, quoniam cultrix Christi fuit, interfecit.» Vide indicem Praetermissorum. «Apud Nicomediam, sanctorum martyrum Eugenii, Pamphiliani, Sereni, Castoris et Dionysii.» Confusio nominum in Actis distinguitur. De Hilario et Tatiano, atque item de Patricio, satis pure. Sequitur: «Apud [Col. 0849D] Viennam, sancti Esichii episcopi et confessoris. Apud Coloniam Agrippinam: depositio sancti Heriberti ejusdem civitatis archiepiscopi et confessoris, qui prope diem quem praedixerat, moriens, magnis coepit clarere miraculis. Item sanctae Eugeniae virginis.» Ad classem Nicomediensem pertinet, nisi Eusebiam Hamaticensem voluerit dicere.
HAGENOYEN., in Cyriaco modice interpolatus, secundo loco de Patricio agit, tertio de Hilario. Tum: «Apud Coloniam Agrippinam, natale sancti Heriberti episcopi et confessoris ejusdem loci. Corpus vero ejus requiescit apud Tuicium ultra Rhenum, in monasterio quod ipse fundavit, in claustro nigrorum monachorum. Item Babiloniae, sancti Agricoli episcopi et confessoris.» Quid sibi velit Babiloniae, patebit die sequenti, ubi de Agricola Cabillonensi.
[Col. 0850B] AQUICINCT. incipit: «Apud Hamaticum ( vult dicere Hamagium, Prioratum contiguum abbatiae Marchianensi ) depositio sanctae Eusebiae.» Correctio illa, nescio a quo apposita, superflua dici posset; Hamaticum, non minus quam Hamagia, promiscue dici videntur.
MARCHIAN., primo loco: «Depositio sanctae Eusebiae virginis.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ. breviter de Hilario, Tatiano et Heriberto. Dein: «Niretini confessoris cum sociis, quorum miri actus leguntur.» Fallor, nisi hic Bonifacius est, de quo in Actis.
CAMBERIEN. Conventualium: «Coloniae, sanctorum Heriberti antistitis, Lucii praesulis, et Eugeniae virginis.» Unde inter hos sanctos talis societas, non intelligo.
STROZZ. et MEDIC.: «Apud Ravennam, natalis sancti Agapiti archiepiscopi et confessoris, qui nonus rexit et floruit post Apollinarem. Item sanctae Gertrudis.» Haec etiam die sequenti notatur, et [Col. 0850C] multo rectius.
ABDINGHOFFEN.: «Apud Aquilegiam civitatem, passio sancti Felicis martyris.» Hactenus ignotus est.
Editio LUBECO-COL. incipit: «Apud Coloniam Agrippinam, natale sancti Heriberti, ejusdem loci archiepiscopi et confessoris, qui sedit annis viginti tribus, mensibus duobus, et diebus viginti duobus, et sepultus requiescit trans Rhenum in monasterio Tuiciensi, quod ipse praesul in vita sua a fundamentis ejus aedificaverat, et in honore beatae Mariae virginis consecraverat.» In Hilario pura est, in Cyriaco multum ex. Adone interpolata. Sequitur de Patricio. Denique: «In Scotia, sancti Bonifacii episcopi et confessoris.»
GREVEN.: «Isicii episcopi Viennensis et confessoris. Romae, Alexandri episcopi.» Vide Praetermissos. «In Scotia, Bonifacii episcopi. Albani episcopi, et confessoris.» Sitne hic Abbanus, an Abbenus, nescio. «Item Colloquilli regis. Sancti Kinitimi.» [Col. 0850D] Nempe Bonifacii, ni fallor. «Abrahae presbyteri et anachoritae et Mariae filiae fratris ejus, poenitentis. In Hibernia, Finiani abbatis et confessoris. Eodem die, Eugeniae virginis.» An non Eusebiae?
MOLAN.: «Eodem die, natale sancti Heriberti archiepiscopi Coloniensis. Hujus venerabile corpus in monasterio Tuiciensi trans Rhenum honorifice requiescit; quod idem vir sanctus in honore sanctae Dei genitricis a fundamentis erexit.» Tum, charactere minori: «Abrahae presbyteri,» etc., ut Grevenus. In editionibus aliis, de Heriberto: «Eodem die, etc. Reesae, in territorio Clivensi, festum sancti Dentlini, pueri septem annorum. Marcianis, depositio sanctae Eusebiae virginis. Die decima sexta, sanctorum martyrum Sabini et Papae.» De Sabino vide Praetermissos. Patricius ad calcem rejicitur.
[Col. 0847B] In Carolino autographo SS. Hilari et Tatiani mentio facta nunquam fuit. De illis enim Dervensis codex tacet, et a Cyriaco articuli exordium capit. [Col. 0847C] Praeterea in Pratensi totus hic articulus a capite, ad calcem litura laborat, et quo sanctis illis locus esset, minutiori litterarum forma totus exaratus est. Nec etiam sanctos illos memorant Heriniensis et Tornacensis codices, qui Sollerio plerumque pro norma fuerunt, ex qua Pratensem aestimaret. Hic Sollerium interrogo qua causa, anteposito Pratensi, a suis desciverit. In Pratensi litura erat, variabant alii codices. His duobus tantum argumentis ubique judicavit interpolatum esse Pratensem codicem. Hoc igitur [Col. 0848B] loco, aut nusquam, sua regula locum habere debuit. Articulum tamen totum reddit Sollerius: totus Usuardi est, Usuardus merus. De litura ne verbum [Col. 0848C] quidem apud censorem; opinor, quia admonitus est nullam illic esse scripturae dissimilitudinem, et Usuardo laudi dandum esse, quod praestantium scriptorum exemplo nec turpem in scriptis putaverit lituram, nec metuerit. Cur eadem in causa, non eodem semper in Pratensem codicem animo fuerit Sollerius, ignorare malim, quam de veritatis studio, quo se ardere praedicat, quidlibet maligne suspicari. BOUILLART. Apud Aquileiam, natalis beati Hilarii episcopi et Tatiani diaconi, qui sub Beronio praeside, post equuleum atque alia tormenta, una cum Felice, Largo, et Dionysio martyrium terminarunt. Romae, passio sancti Cyriaci diaconi, qui post longam carceris macerationem, reliquata pice perfusus et in catasta extensus, ac tractus, etiam nervis et fustibus caesus, ad ultimum cum Largo et Smaragdo et aliis viginti, jubente Maximino, capite truncatus est. Horum tamen festivitas sexto Idus Augusti recolitur, quo die a beato Marcello papa eorum corpora sunt levata et venerabiliter tumulata. Arvernis, depositio sancti Patricii episcopi et confessoris.
Sumitur ex Herinien., Tornacen., Pulsanen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0851A]Pulsanensis, librarii vitio, pro Scotia legit Caesarea; est qui Scythia scribat. Huc revoca Scocia in Antuerp. et Max.-Lubec. Scochia apud Muneratum, apud alios Schocia. Deest in Greveno titulus episcopi; [Col. 0852A] in Antuerp. et Max.-Lubecana, confessoris. In Pulsan. legitur vigella erasoni. Munerat. Migella, Greven. Novigella. Rursus Pulsanen. habet Geretrudis, quod et alii recentiores codices imitantur.
[Col. 0851B]De Patricio agunt Beda et Roman. parvum, phrasi non multum dispari. Ado modicum de suo adjecit, Noster Adonem verbotenus transcripsit. Rabanus hic modo loquendi nonnihil a Beda deflectit, Notkerus ab Adone; quod obiter notasse operae pretium duximus. Famosissimi Hiberniae apostoli gestorum seriem, ex inordinata rerum congerie, solerter eruit, et chronotactice digessit Papebrochius, primo suo, in opere de Actis sanctorum conatu, ubi vix quidquam desiderari passus est. Queruntur tamen aliqui, ex tot Patricii Vitis, eam praehabitam, quae a Jocelino composita, a sancti temporibus maxime remota est. Videant illi facti istius rationem in ipso commentario praevio § 3 et 4 ex quibus id demum conficient, quod adhuc superstes emeritus senex profitetur, eam videlicet selectam esse Vitam, quae fabulosis portentis minus referta videretur. Apographorum Hieronymianorum nulla hodie habita ratio, nec ab antiquis aliis, nec a codicibus Usuardinis, si [Col. 0852B] solum Pratensem excipias, qui, corruptus dicam, an mutatus, pro Gertrude, ita habet: Civitate Nicomedia, sanctorum martyrum Eugenii, Pamphiliani, Castoris et Sereni, qui et male connexi, et ad hanc diem ab imperito aliquo perperam traducti sunt, et quidem super erasa Gertrudis annuntiatione inscripti, ut me monuit Clar. Castellanus, praetensi autographi oculatus inspector, litteris ad me datis XXXI Maii MDCCIX. Factum ut ipse existimat, ex male descriptis vel intellectis Virginis Actis, ubi natalis differri videretur in XV Kalendas Aprilis, unde et inepte ejus diei laterculo inserta est; binis textibus uno errore depravatis, quemadmodum die sequenti iterum apparebit. De Gertrude, videndae Henschenii dissertationes, Vitae praefixae et subjunctae. Textui nostro consonat metricum Wandalberti elogium:
ANTUERP.-MAJ.: «In Scotia, natale sancti Patricii episcopi et confessoris, qui fuit ex discipulis beati Germani Antisiodorensis episcopi, primusque genti illius Christi Evangelium praedicavit. Alexandriae, natale sancti Ambrosii, ejusdem ecclesiae diaconi, qui confessionis Domini gloria insignis fuit. Nivigella monasterio, depositio sanctae Gertrudis virginis, cujus praeclara gesta habentur.»
ROSWEYD., secundo loco: «Civitate Nicomediae, sanctorum martyrum Eugenii, Pamphiliani, Castoris et Sereni. Ipso die, depositio sanctae Witburgae virginis. Niviellae, Gertrudis virginis.»
ANT.-MAX., ULTRAJ., LEYD., LOV., ALBERG., DANIC. et Editio ULTRAJ.-BELG. de sancta Gertrude post virginis, interserunt, filiae Pipini ducis, cujus gesta habentur. In fine: «Cabilone, natale sancti Agricolae episcopi et confessoris.»
CENTULEN.: «Alexandriae, sancti Ambrosii diaconi, et martyris. In Scotia, sancti Patricii episcopi et confessoris, a beato Germano Antissiodorensi episcopo, [Col. 0851D] ordinati et directi. Nivigella monasterio, sanctae Gertrudis virginis.»
BRUXELLEN. «Apud Nivellam, depositio sanctae Gertrudis, Deo carae virginis, filiae Pipini ducis, quae beatam Gudilam, suam neptem, nostram patronam, de sacro fonte levavit. Haec in ipsa exitus hora, Treveris sanctae Modestae moniali apparuit, et eadem [Col. 0852C] mortis hora, beatus Ultanus frater sancti Foillani, vidit sanctum Patricium ductorem animae beatae virginis Gertrudis affuisse. In Scotia seu Hibernia, sancti Patricii episcopi et confessoris. Qui fuit filius Conches, sororis sancti Martini Turonensis, et unus ex discipulis beati Germani Antisiodorensis. Quem Caelestinus papa illuc misit, quique illi genti primus Christi Evangelium praedicavit. Sed cum modicum fructum faceret, rogavit Deum pro signo, quo saltem territi poeniterent. Et baculo suo circulum magnum designavit, intra quem terra se aperiens, statim puteus maximus et profundissimus apparuit; revelatumque est sibi quod ibi esset quidam locus Purgatorii, in quem si quis descenderet, alia sibi pro peccatis poenitentia non restaret. Et sic ipse totam gentem illius provinciae ad fidem Christi convertit, et praefuit illis annis sexaginta, quibus expletis obiit, anno suae aetatis centesimo vicesimo secundo. Alexandriae, sancti Ambrosii ejusdem ecclesiae,» etc., ut ANTUERP.-MAJ., supra. De Agricola item, [Col. 0852D] ut dictum est.
HAGENOYEN. in exornandis Patricio et Gertrude, Bruxellensi liberalior est. Hanc Caroli magni sororem facit, de illo talia memorat, ut praetermitti mereantur.
AQUICINCT. et VICTORIN. in fine: «Cabilonis, sancti Agricolae episcopi et confessoris.»
[Col. 0853A] PLESCHIONEN.: «Eodem die, sanctae Gertrudis, virginis, et sanctae Victorinae.» Nulla nobis hodie nota Victorina, praeter eam, quae inter martyres Nicomedienses in Actis connumeratur.
MARCHIANEN. plane legit, ut Pratensis: unde non male supra conjectavimus, codicem illum ex praetenso autographo isto esse desumptum, quod magis subinde pateret, si ecgraphum integrum majores nostri procurare potuissent.
ALTEMPS.: «Alexandriae, sancti Ambrosii, ejusdem ecclesiae diaconi, qui Dominicae confessionis gloria insignis fuit.»
FLORENTIN. de Gertrude agunt loco hic suo. «In civitate Corduba [ codex alteruter videtur legere Cordula] passio sanctorum martyrum Olimpiadis et Maximiani, sub Decio imperatore, ut habetur in gestis sanctorum Abdon, et Senen. Vitellius autem vicarius Decii jussit, ut cum securibus capita eorum tunderentur, et sic emiserunt spiritum.» In elencho Praetermissorum rejiciuntur ad XV Aprilis.
[Col. 0853B] RHEMENS. Ecclesiae SS. Timothei et Apollinaris: «Alexandriae, natalis sancti Ambrosii ejusdem ecclesiae diaconi.»
Editio LUBECO-COL.: «In Scotia, natale sancti Patricii episcopi et confessoris. Qui fuit unus ex discipulis beati Germani Autisiodorensis episcopi, et dicitur fuisse filius sororis sancti Martini: qui primus in Scotia Christum evangelizavit et quasi totam Hiberniam doctrinis, exemplis et miraculis ad Christum convertit. Monasterio Nivigella, sanctae Gertrudis virginis filiae Pippini ducis, cui sanctus Amandus episcopus, una cum matre sua, sacrum velamen imposuit, ac multarum virginum monialium (congregationi) praefecit, patre suo Pippino jam defuncto, quas cum laudabiliter rexisset, aetatis suae tricesimo tertio anno, migravit ad Dominum. Alexandriae,» etc., ut ANTUERP.-MAJ. «Cabilone . . . . » [Col. 0854A] etiam ut supra. «In Alexandria, sanctorum Collegii diaconi, Rogati et Satyri martyrum.» De his et sequentibus, vide Praetermissos. «In Campania, natale sanctorum Quinti et Luciani, Victoris et Mauri martyrum. In Nicomedia, sanctorum Apurilis et Servili martyrum. Eodem die, translatio sancti Antonii abbatis.»
BELIN. de Patricio post evangelizavit, subdit: «et maximis miraculis et virtutibus claruit.»
GREVEN. de Ambrosio, ut ANTUERP.-MAJ. «Item Theodoli, Quiriaci, Dionysii.» Melius distinguuntur in Actis. «Mariae martyris.» Vide Praetermissos. «Nicomediae, Eugenii, etc. In Alexandria Collegii . . . In Campania, Quinti . . . . In Nicomedia, Aprilis . . . Cabilone,» etc., ut supra. «In Anglia, Witburgis virginis. Translatio sancti Antonii ab batis.»
MOLAN. Post virginis, filiae Pipini ducis, cujus praeclara gesta habentur, sequitur de Ambrosio. «Et natale Mariae virginis. Haec cum esset ancilla cujusdam Tertulli praeclari viri, et nollet in natali filii [Col. 0854B] ejus, prandiis domini sui interesse, sed magis Christianorum more jejuniis operam dare, flagellis atrocibus ab eodem domino suo lacerata est: sed cum non posset per hoc ab instantia servitii Christi ad idolorum culturam revocari, judici publico ad puniendum tradita est.» Hoc fere compendium eorum, quae Rabanus et Notkerus fusius deducunt; interim rejicitur Sancta ad I Novembris. «Lyrae, translatio sancti Gummari praeclari confessoris.» Colitur praecipue XI Octobris. De Agricola, typis minoribus. In editionibus aliis, post Nivigella, interserit litteris italicis transitus, caetera, ut supra. Item de Ambrosio, Agricola et translatione sancti Gummari. Demum: «Apud Dononium, elevatio corporis sanctae Reginae.» Spectat ad I Julii, quo festum ejus agi in Praetermissis dicitur, ubi et alterius Reginae elevatio apud Flaviacum, ex Saussayo notatur.
In Scotia, natalis sancti Patricii episcopi et confessoris, qui primus ibidem Christum evangelizavit. [Col. 0851] Eodem die monasterio Nivigella, sanctae Gertrudis virginis. [ Apud Bouillart . . . . : evangelizavit. Civitate Nicomedia, sanctorum martyrum Eugenii, Pamphiliani, Castoris et Sereni [Col. 0851A] Ambigit Sollerius corruptumne dicat an mutatum codicem. Quatuor sancti martyres et male connexi, et perperam huc traducti. Gertrudis suo loco extrusa, inepte sanctis diei sequentis inserta, bini textus uno errore corrupti. Atque has injurias in lituram unius versus fundit is qui paulo ante totos novem versus erasos quieto et aequo animo tulit. Quid ad haec ego? Verum est sanctos illos martyres non fuisse in Carolino autographo memoratos, sed aut male connexos aut perperam huc traductos fuisse, quo argumento efficiet Sollerius? numquid habet Acta, quae proferat? Hieronymianos, sat scio, indices nobis obtrudet: sed in vetustissimis eorum codicibus ne unus quidem eorum legitur, de quibus hic [Col. 0852A] Usuardus. Nec die hesterna aclus erat. Sic enim illi, teste Henschenio: Nicomediae, Castori, Dionysii, Nonni, Cyriacae, Milisae, Eugeniae, Juliani, Asclepiodoti. Alii quidem codices, Castorem, alii Serenum, alii, una ex duabus classibus facta, Pamphilianum adnuntiant. Quid certi ex illa codicum conflictione extundi potest? forte Usuardus alios indices habuit; forte uno die utramque Nicomediensium martyrum classem conjunxit; forte Acta vidit. Denique quidvis potius conjectare mallem, quam, ut Sollerius, nullo argumento Codicem minime suspectum rejicere. De S. Gertrude mox in sequenti articulo. BOUILLART. .]
Consonant codices multi: Herinien., Tornacen., Antuerp. et Max-Lubecana, Munerat., Belin., Greven., [Col. 0854C] Molan. Adde Antuerp.-Max., Ultraj. et relicuos codices mediae notae.
[Col. 0853D]Fere in mendis librariis consistit. Codices aliqui pro ex propria, legunt et propria. De Hierosolimam, Jherosolymam, Jerusolimam, Capadocia, Cesarea, martirium, etc., alibi dictum. Talia ferme etiam sunt in Antuerp. et Max.-Lubec. relatione pro revelatione. In Munerato, divino revelatione, et complevi pro complevit. In codice Pratensi adjecta est hesterna annuntiatio sanctae Gertrudis: Monasterio Nivigella, sanctae Gertrudis Virginis; sic ut facile appareat [Col. 0854D] additionem esse, tum ex aliquali atramenti diversitate, tum ex pressioribus characteribus, ad exprimendam totam annuntiationem eo in spatio quod post complevit vacuum remanserat. Nihilominus litterarum ipsarum efformationem, priori scriptioni esse persimilem testatur, qui caetera retulit, Clar. Castellanus, quod equidem facile credidero. Interim e purorum Usuardinorum numero etiam hodie codex ille excludendus fuit.
[Col. 0853D]Ad XXX Januarii non obiter ostendimus, Alexandrum, [Col. 0854D] eo die auctore Roman, parvi consignatum, [Col. 0855A] tali a Viennensi praesule exornatum elogio, ut hodiernum Hierosolymorum episcopum ex Rufini lib. VI, cap. 29, clarissime depinxerit. Est hic igitur celeberrimus sanctus, a citato Romani parvi auctore hoc die positus, et ex eo, ut passim fieri solet, acceptus, de quo nec Hieroymiana, nec Beda, aut ejus sequaces meminere. Agit de Alexandro Eusebius lib. VI, variis capitibus a Rosweydo, Henschenio et Papebrochio citatis, atque ex Eusebio Hieronymus de Script. eccles. cap. 62. Haec autem hoc die Romani parvi verba sunt: Sancti Alexandri episcopi, qui cum Narcisso Jerosolymitanae ecclesiae gubernaculum suscepit. Non potuit, opinor, distinctius Hierosolymitanus [Col. 0856A] Alexander vel digito commonstrari; nec minus clarum est Adonis elogium ex laudati Rufini lib. VI, cap. 9, vel ex Eusebio cap. 11, quod a Notkero descriptum est, a Nostro sic contractum, ut in textu exhibetur. In re tam plana diutius non immoramur; vide Henschenii commentarium historicum, Catalogum epp. Hierosolymitanorum pag. 13, item Ruinartium in Sinceris et Selectis a pag. 114, quibus affinia tradit Tillemontius tomo III, a pag. 415. Wandalbertus Alexandrum cum Pigmenio conjungit, de quo plura in Auctariis subjicientur.
PULSANEN. textui puro subnectit: «Eodem die, sancti Pigmenii episcopi.» Agit, ni fallor, de Pigmenio presbytero et martyre. Vide XXIV hujus.
[Col. 0855B] ANTUERP.-MAJ.: «Natale beati Alexandri episcopi et martyris, qui persecutione Decii cum jam longaevae aetatis veneranda canitie perfulgeret, ductus Caesaream et clausus carcere ob confessionem Christi martyrio coronatus est.» Additur in margine eadem manu: «Ipso die, sancti Eduardi regis et martyris.»
ROSWEYD. post textum: «Romae, Pigmenii presbyteri. In Nicomedia, viginti tria millia martyrum.» Vide Acta, ubi de decem millibus Nescio unde in hoc codice numerus accreverit.
CENTULEN.: «Natale beati Alexandri episcopi, et martyris, qui cum Cappadocenam gubernaret ecclesiam, [et] in zelo religionis sacra loca Jerosolymorum inviseret, voce de coelo lapsa, jussus est Jerosolymitanam regere ecclesiam.»
BRUXELLEN. incipit: «Apud Bethaniam, Lazari quatriduani resuscitatio.» Colitur XVII Decembris. Sequitur elogium Alexandri modice interpolatum. [Col. 0855C] Dein: «Et Romae, sancti Pigmenii presbyteri et martyris, positi ad sanctos Abdon et Sennen martyres. Ipso die, sanctorum Rogati, Victoris et Luciani. Item, Eduwardi regis Angliae. Qui pro Christo limina beatorum Petri et Pauli Romae tempore Sergii papae peregrinus adiit, atque in eadem urbe plenus operibus bonis et eleemosynis, usque ad diem mortis consenuit.» Quam haec inepte connexa sint, in Actis intelliges. Denique: «Metis, sancti Landrici, Metensis episcopi et confessoris, qui fuit filius sanctorum Vincentii et Waldetrudis, ac beatae Gudilae patronae nostrae consanguineus.» Inter Praetermissos rejicitur ad XVII Aprilis.
HAGENOYEN. in Alexandro pluribus interpolatus, secundo loco sic habet: «In Bethlehem Judae, depositio sancti Joseph, sponsi beatae Mariae virginis [matris] Domini nostri Jesu Christi secundum carnem, et nutritoris Domini, qui multum ab Evangelistis in Evangelio commendatur. Hic vir sanctus magnam sollicitudinem erga Christum et ejus matrem habuit. [Col. 0855D] Iste vir sanctus quali morte, et quo tempore [obierit] ac in quo loco sepultus sit, plerisque penitus ignoratur.» Vide in accessionibus diei sequentis.
AQUICINCT.: «Item sanctorum Currentii et Timothei.» Ex classe martyrum Mauritanorum.
PLESCHIONEN. et VATICAN. num. 5949. «Alexandriae, sanctorum Collegii diaconi, Rogati, et Satyri,» vel Saturi.
[Col. 0856A] REG. SUEC., qui fuit principis Ursini a Rosemberg.: «In civitate Mantua, depositio sancti Anselmi, [Col. 0856B] Lucensis episcopi et confessoris.»
MARTRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Alexandri episcopi et martyris. Ancelini [ vult dicere Anselmi] Lucensis episcopi.»
ALTEMPS.: «Natale sancti Eduardi regis et martyris, cujus mortem in conspectu Domini pretiosam crebra miracula testantur. Ipso die, sancti Frigidiani episcopi et confessoris.» Praecipua ejus festivitas est translatio XVIII Novembris.
FLORENTIN.: «Natale sancti Anselmi episcopi et confessoris. Ipso die, festum gloriosissimi archangeli Gabrielis.» In Actis differtur ad XXVI hujus.
Editio LUBECO-COL. incipit: «In Hispaniis, memoria sancti Gabrielis archangeli.» Sequitur textus, Tum: «Ipso die in Britannia, sancti Edwardi regis et martyris.»
GREVEN.: «Venerabilis memoria archangeli Gabrielis, nostrae redemptionis paranymphi. Pigmenii, Quartini, Samfori,» Confusa et luxata nomina. «In Anglia, sancti Edwardi regis et martyris. In Augusta, [Col. 0856C] beati Narcisci episcopi et martyris. Item passio sanctorum Luxorii, Ciselli et Camerini martyrum.» In Sardinia passi sunt XXI Augusti. «In Mauricania, beatorum Surenti et Timothei: Ipso die, reconditio sancti Apiani episcopi et confessoris.» De hoc Apiano vide Praetermissos. «Item sanctae Speciosae virginis.» Colitur XVIII Julii.
MOLAN. de Archangelo Gabriele, Apiano, Speciosa, Eduardo, fere ut Grevenus. Tum minutiori charactere: «In Augusta, beati Narcissi episcopi et martyris, qui cum apud Rethiam, novam familiam Deo lucratus fuisset, post menses novem ad Hispanias est profectus, ad civitatem Gerumdam cum Felice diacono suo: in qua multum populum Deo lucratus est, per tres annos, et palmam martyrii cum Felice diacono suo complevit.» In editionibus aliis Narcissum Augustanum omittit. Textui vero Usuardino, post veniens, interserit: «cum Narcissus ejusdem urbis episcopus jam senex regeret ecclesiam;» et [Col. 0856D] post gubernaculum, ponit cum eo suscepit. Demum praeter quatuor supra nominatos, accedit: «Die decima octava, sancti patris Cyrilli archiepiscopi Hierosolymorum.» Et minoribus litteris: «Qui promptissimus defensor Apostolicorum dogmatum, maximas ab Arianis passus est persecutiones.» Plura de Cyrillo, egregio fidei propugnatore addi poterant, quae videsis omnia fusius et accuratius in Actis explicata.
Natalis beati Alexandri episcopi, qui de Cappadocia, ex propria civitate, sancto desiderio Hierosolimam veniens, divina revelatione, ejus dein loci gubernaculum suscepit, et post venerandam senectutem ductus Caesaream, persecutione Decii ob confessionem Christi martyrium complevit. [ Addit Bouillart.: [Col. 0853C] Verus est hic S. Gertrudis locus. Et miror qui falli potuerint Henschenius et alii, qui XVI Kal. hujus mensis mortem sanctae illius Virginis consignarunt. Usuardus ipse hallucinatus fuerat in Carolino autographo; sed commode errorem in suo correxit: quae illum Acta deceperant, eadem diligentius pensitata reduxerunt in viam. Narrat vitae scriptor B. Gertrudem, cum dies mortis immineret, misisse unum ex fratribus ad Fossuense monasterium, qui ab Ultano sancto ejus loci incola percontaretur quo die moritura esset: Ultanum respondisse: Hodie decimus sextus Kalendas Aprilis est dies. Crastino autem die inter missarum solemnia illa Dei ancilla et Christi virgo de corpore est migratura: Gertrudem, hoc accepto nuntio, totam noctem cum sororibus [Col. 0854C] in psalmis et orationibus transegisse, crastina autem die Dominica reddidisse spiritum. Illa igitur dies Dominica erat decima quinta Kalendas Aprilis. Non obiit igitur Gertrudis anno 664, ut putat Henschenius; aut anno 659, ut V. cl. Bailleto placet: sed anno 658, quo Pascha incidebat in diem 25 Martii, cyclo lunae 13, solis 23, Littera Dominicali G. Cur, inquies, eadem Acta referunt defunctam fuisse die Dominica sub die sexto decimo Kalendas Aprilis? Id Acta quidem male exscripta referunt; sed retinendam esse lectionem, quam ex codice Fuliensi duxit Mabilio noster, vel inde perspicuum est, quod alioqui sibi non constet vitae scriptor. Si enim moritura esset Gertrudis die post XVI Kal. Apr., quomodo mori potuit XVI Kal. Aprilis? BOUILLART. Monasterio Nivigella sanctae Geretrudis virginis.]
Ex Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0857A]Pulsanen. phrasim non nihil variat, ita scribens: Qui de Siria oriundus, veniens Italiam, ibi apud Pennarensem urbem construxit monasterium, multorumque servorum Dei, etc. Greven. et Molan. etiam scribunt Pennarensem; Acta nostra Paranensem. Erravit Munerat. qui sic habet: ibique penes Ariminensem urbem, si Spoletinam vocasset, condonari poterat. [Col. 0858A] Praten. pro Quintilli legit Quintili, forte ex aliquo apographo Hieronymiano, certe sic in Adone non reperit. Munerat. aliam inflexionem sequitur, dum Quintillae feminae nomen viro supposuit; quod plures alii faciunt. Brixa scribunt codices mss. excepto Pulsan. qui habet, civitate Brixiana. Greven. et Molan. Brixia.
[Col. 0857B]Joannes Penarensis, vel Panarensis, seu, ut in Actis nostris scribitur, Paranensis, aliis Pinnensis, [Col. 0857B] nec Hieronymianis, nec Bedae cognitus est, nisi quis suspicari velit Rabani verba Bedae ascribi posse. Hic certe de Joanne agit, sed alio a nostris modo, et non satis accurate. In nostra itaque serie, apud Romanum parvum primum recurrit: In Penarense civitate, beati Joannis, magnae sanctitatis viri. Vitam, seu potius vitae compendium, quod superest, vidit Ado, et ex eo sua eduxit, quae a Notkero nonnihil abbreviata sunt, a Nostro ad solitam phrasim contracta. Atque hoc ordine rem processisse, mihi certum videtur, non eo, quem recenset Henschenius, quasi nimirum diversa singuli elogia ex eodem fonte accepissent. Sic eumdem Joannem celebrat Wandalbertus:
Surrentinos martyres, aut sane affinia ipsis nomina, memorant Hieronymiana apographa, verum ut in textu nostro exprimuntur, ex Romano parvo videntur accepti, cuin hac diversitate, quod ibi Martiae [Col. 0857C] scribatur, pro Marci et VIII pro IX de Quintillo, [Col. 0858A] supra diximus. De hisce martyribus aliqua notat Florentinius, sed multo accuratius et scrupulosius [Col. 0858B] rem discussit Henschenius, sic tamen ut lustratis multis codicibus omnibusque perpensis, cedere cogatur martyrologorum nostrorum, intellige Romani parvi, Adonis, etc., auctoritati, relicta confusione, quae ex Hieronymianis seriem turbaret, nomina mutaret, augeret, transponeret. Superest Calocerus, ab Usuardo, nescio unde, eductus, forte ex praelongo elogio Faustini et Jovitae XV Februarii, a Rosweydo ex editione Adoniana revulso. Certe Calocerus non huc proprie, sed ad XVIII Aprilis pertinere videtur, quo die in hodierno Romano et in Actis refertur. Studiose observavit Castellanus, nomen Caloceri in praetenso autographo Pratensi, super inductione seu rasura ante facta inscriptum. Caeterum cum optimae fidei codices nostri omnes, atque etiam recentiores eum concorditer hac die posuerint, non est quod de textus Usuardini veritate, tum hic, tum in aliis annuntiationibus, ullatenus dubitetur. De Calocero aliqua Papebrochio dicenda fuere [Col. 0858C] in Responsionibus ad art. XI, a num. 56.
[Col. 0857C]ANTUERP. et MAX.-LUBEC. in textu puri sunt, ast ei subjungunt: «Item sancti Theodori episcopi. Ipso die Apollonii, Leoncii episcopi.»
Codex PRATENSIS, alius a praetenso autographo, habet in margine: «Apud Vizeliacum, translatio sanctae Mariae Magdalenae.» Quae translatio etiam notatur in pervetusto Kalendario Bizuntino S. Magdalenae, et in Auctariis infra describendis.
LOVANIEN. in Joanne mutilus est. In Surrentinis purus. Tum: «Civitate Brixia, sancti Calocerii martyris, qui ingressus ante Adrianum, vidensque equuleos vacuos, et ministros torqueri, cum diceret Magnus est Deus Christianorum, ab ipso consummatus est. Eodem die in Bethleem Judae, sancti Joseph nutritoris Domini. In Caesarea Cappadociae, natale sancti Theodori episcopi. Ipso die, Pollonii et Leoncii [Col. 0857D] episcopi.» Vult dicere Apollonii, ut legunt ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERGEN., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. qui in hisce Auctariis cum Lovaniensi plane conveniunt; in eo puriores, quod textum integrum praemittant.
CENTULEN. haec habet: «In Italia, apud Penarensem urbem, sancti Joannis abbatis, magnae sanctitatis viri. Eodem die apud Surrentum, sanctorum Quinti, Quintilli, Quartillae, Marci cum aliis IX.»
ANTUERP.-MAJ. a praecedenti non multum differt.
ROSWEYD. textui adnectit: «In Caesarea, Theodori presbyteri martyris. Item in Africa, Apollonii martyris et aliorum quatuordecim. Landoaldi confessoris. In Bethleem, Joseph nutritoris Domini.»
BRUXELLEN., primo loco: «In Bethleem, sancti Joseph nutritoris Domini nostri Jesu Christi. Quem idem suus alumnus hic in terris, duodecim praecipuis honoribus decoravit, quos dominus Petrus de Alliaco episcopus Cameracensis, postea cardinalis, descripsit. [Col. 0858C] Apud Penarensem urbem, beati Joannis eremitae, admirandae sanctitatis viri, qui prophetico spiritu plenus, Theodosio imperatori Christianissimo, victorias de tyrannis praedixit.» Hoc annotasse sufficiat, caetera conveniunt. De Surrentinis et Calocero ut LOVANIEN. Sequitur: «In Caesarea Cappadociae, sancti Theodori episcopi et martyris. Ipso die, Apollinii, Leontii et Joannis episcoporum. Et in Gandavo, sancti Landoaldi archipresbyteri et confessoris. Qui post beatum Amandum, episcopatum Trajectensem supra Mosam, novem annis administravit. Quo tempore ipse sanctum Lambertum imbuens, in viam Dei induxit, ejusque corpus tempore Stephani papae septimi Gandavum translatum est.»
HAGENOYEN., in textu purus, de Calocero habet auctarium jam descriptum. Deinde: «Item Caesarea [Col. 0858D] Cappadociae, sancti Theodori episcopi et confessoris. Ipso die, Apollonii et Leoncii episcoporum. Item Cabilone, sancti Agricolae episcopi et confessoris.» Loco non suo.
AQUICINCT., post textum purum: «Item sanctorum Theodori episcopi, Apollonii et Leontii episcopi. Et sancti Landoaldi confessoris.»
PLESCHIONEM.: «In Africa, sanctorum Lucilli, Bassi, et sancti Leontii episcopi.»
MATRICULA-CARTHUS.-ULTRAJ. haec habet: «Translatio beatae Mariae Magdalenae. Joannis confessoris. Quinti et sociorum ejus martyrum. S. Joseph nutritii Domini.»
BIGOTIAN. signatus P. 5: «Item sancti Theodori episcopi.»
CLUNIACEN.: «Item Theodori episcopi, Apollonii, Leoncii episcopi.» Servo interpunctionem.
VATICAN., num. 5949: «In Caesarea Cappadociae, [Col. 0859A] sancti Theodori presbyteri. In Africa, sanctorum Lucilli, Bassi et sancti Leontii episcopi.»
UGHELLIAN.: «Item sancti Theodori episcopi. Ipso die. Appollonii, Leontii episcopi.» Ut supra.
ALTEMPS.: «Ipso die, Apollonii et Leontii episcoporum. Item, sancti Theodori episcopi. Apud Wezzeliacum, translatio sanctae Mariae Magdalenae, ab Aquensi territorio, ab loco qui Inpelliacus dicitur. Ubi usque hodie a fidelibus populis condigno honore frequentatur.»
STROZZ. et MEDIC.: «Natale sancti Josephi . . . . Apud Surrentum, sanctorum martyrum Quinti, Quintilli, Quartillae et Marci cum aliis octo. Apud Brixiam, sancti Calocerii martyris. Item, sancti Theodori. Apud Verzelliacum, translatio sanctae Mariae Magdalenae. Ipso die, sanctorum Apollonii et Leontii episcoporum.»
Editio LUBECO-COL. incipit: «Desponsatio gloriosae semper Virginis Mariae matris Dei sancto Joseph. In Bethleem Judae, natale sancti Joseph nutritoris Domini [Col. 0859B] nostri Jesu Christi.» De Joanne, de Surrentinis et Calocero, ut supra: Sequitur: «Monasterio Vercelliaco, translatio corporis beatae Mariae Magdalenae ab Aquitania. In Caesarea, natale sancti Theodori episcopi et martyris. Ipso die, sanctorum Apollonii et Leoncii episcoporum et confessoris. Item sancti Lactini confessoris.»
BELIN., primo loco: «Natale beati Joseph, sponsi beatissimae virginis Mariae.» Secundo loco, de Calocero, quem episcopum facit. Tum de Joanne et Surrentinis. Demum: «Ipso die, sanctorum Apolonis, Leontii episcoporum.» In altera editione, «Apolonii [Col. 0860A] et,» ubi adjungitur. «Item translatio sanctae Mariae Magdalenae.»
GREVEN.: «Desponsatio gloriosae semper Virginis Mariae sancto Joseph. Transitus ejusdem beati Joseph sponsi genitricis Dei, qui et pater nutritius Salvatoris nostri digne meruit appellari. Ipso die, sanctorum Apolonii, Bassi, Sorenti, et Leoncii episcopi. Item, Theodori episcopi Caesareae Cappadociae, et confessoris. In Hibernia, sancti Lactini episcopi et confessoris. Landoaldi presbyteri et confessoris. Translatio beatae Mariae Magdalenae ab Aquitania ad Vercelliacense monasterium.»
MOLAN. «Natale beati Joseph, sponsi beatissimae Virginis Mariae. Ipso die, sanctorum Apollonii et Leontii episcoporum. Item, translatio sanctae Mariae Magdalenae. In Caesarea Cappadociae, Theodori presbyteri et aliorum septem. Depositio sancti Landoaldi episcopi et confessoris. Hic beatum Lambertum episcopum in pueritia nutrivit et sacris litteris erudivit. Item, natale sanctorum sociorum ejus, qui cum eo [Col. 0860B] honorifice quiescunt apud Gandavum, in monasterio sancti Bavonis.» In editionibus aliis textui praefixit «S. Joseph,» sed litteris Italicis. In fine de Theodoro, ut supra. Tum: «In portu Ganda, depositio sancti Landoaldi confessoris et archipresbyteri. Hic beatum Lambertum . . . Item natale sanctorum sociorum ejus Amantii diaconi, Adriani internuntii et reliquorum, qui cum eo honorifice quiescunt apud Gandavum, in ecclesia sancti Bavonis. Ipso die, sanctorum Apollonii et Leontii episcoporum. Vercelliaco monasterio, translatio sanctae Mariae Magdalenae.»
Natalis beati Joannis, magnae sanctitatis viri, qui de Syria oriundus pervenit ad Italiam: ibique apud Penarensem urbem constructo constructo monasterio, multorum servorum Dei per quadraginta annos pater existens, multis clarus virtutibus quievit in pace. Eodem die apud Surrentum, sanctorum Quinti, Quintilli, Quartillae, Marci, cum aliis novem. Civitate Brixa, sancti Caloceri [Col. 0855D] Non solum nomen Caloceri, ut notavit Castellanus, [Col. 0856D] sed etiam totum illud spatium a sanctorum [Col. 0857A] ad finem deletum est. Nec id obstat tamen, quin textus Usuardini codicis purus esse Sollerio videatur. Nec certe injuria, eum eadem sit manus. At scitu dignum est, qua de causa tantum honoris deferat Pratensi codici: nempe quod omnes optimae fidei [Col. 0858A] codices concorditer hoc die Calocerum posuerint. Argumentandi ordo videbitur fortasse praeposterus, praesertim cum apud Sollerium Pratensis codex vetustatis titulo principatum teneat. BOUILLART. martyris.
Ex Praten., Herinien., Tornacen., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0859C]In mendis ferme librariis aut typographis consistit. Scripsit Colossensibus, licet codices passim legant Colosensibus; pejus Munerat. Collocensibus. Sic item posui cum Pratensi anachoreta, cum codices habeant anachorita; Tornacen., anacorita. Rursus Chutberti cum plerisque, melius tamen legendum puto Cuthberti; Beda, Gutberti Rabanus, Chudberti; Tornacen., [Col. 0860C] Cutberti. De caetero, Siria, Cerilli, tota pro totam in Munerato, notanda non sunt uti nec apud eumdem Nulfranni, pro Vulfranni, ut, habent codices omnes, quidquid Pratensis posuerit Vulframni, quo forte modo scribendum est, licet nobis magis placeat Wulfranni; non ita Wlfranni, ut alii legunt.
[Col. 0859C]Archippi memoria reperitur in Romano parvo, consueto Adonis ductore, unde et mihi consequens videtur, ut in Adone ipso exstare itidem debeat, utpote, qui rarissime soleat praetermittere, quos in codice Ravennae descripto invenerit. Visum tamen est Mosandro asteriscum appingere, signum videlicet exclusionis a germano Adonis textu: Rosweydus eum secutus, in appendicem rejecit. Recte an secus id fecerint, examinare hujus loci non est. Firmatur interim conjectura mea ex eo, quod Notkerus, Adonis vestigiis presse inhaerere solitus, de Archippo [Col. 0859D] etiam meminerit, idque ipsis illis ferme verbis, quae Mosander et Rosweydus martyrologo Viennensi abjudicarunt. Haec sunt Romani parvi verba: Archippi commilitonis Pauli apostoli. Notkerus adjecit titulum episcopi, de quo, uti et de martyrii laurea, antiquorum testimonia quaerit Henschenius, nec reperit Tillemontius tomo I, pag. 289. Commilitonem suum vocat Paulus ipse ad Philemonem scribens, et de ejus ministerio loquitur ad Colossenses, unde apposita est textus nostri formula. Chutbertus, vel Cuthbertus. Lindisfarnensis, a Beda solo nomine ponitur, vocatus Cutbertus ut supra diximus. Insigne elogium adjecit Ado, desumptum, ut profitetur, ex ipsamet [Col. 0860C] Vita a Beda descripta; quam in Actis nostris invenies. Adonis elogium Usuardus fere totum, Notkerus plane integrum transumpsit. Aliud Rabanus proprio marte conflavit. Solum Cuthbertum canit Wandalbertus:
Martyres Syri ex aliquo codice Hieronymiano probabilissime ab Usuardo educti sunt, etiam a Notkero commemorati, sed alia phrasi, post Eugenii addendo, [Col. 0860D] Serapionis, Victorici et aliorum, numero indeterminato. Henschenius in Actis, praeter Serapionem et Victoricum, adjunxit socios alios quinque, suis expressos nominibus, sed de eorum gestis nihil reperit. Wulfrannus Bedae, Romano parvo, Rabano et Notkero incognitus, Hieronymiano Lucensi ascribitur apud Florentinium. Verosimillimum est solum diem ab Usuardo mutatum; ut qui in Adone ad XXIII Aprilis Wulfrannum repererat, huc ad proprium obitus diem, melius transtulerit. Unde motus fuerit, ut hunc potissimum diem seligeret, nolim conjectando statuere: sed prodit se citatus codex Lucensis, olim Fontanellensis seu S. Wandregisili, qui solus [Col. 0861A] de Wulfranno agit; uti se Anglicum ostendit antiquior codex Epternacensis, dum ad calcem adjicit: sancti Cutberti. Si ex priori codice acceptum cultus diem volueris, non repugnabo; quamvis certum sit Wulfrannum ad genuina Hieronymiana minime pertinere, ut fatetur Florentinius. Interim laterculum, ut a nobis positus est, plane esse Usuardinum, sic [Col. 0862A] certum opinor, ut in controversiam venire non possit. Vide Henschenii commentarium et Acta ab eo illustrata, cum quibus confer Observationes Mabilionis saeculo III Benedictino, parte I, a pag. 355, et, si potes, utriusque sententias compone, easque concilia cum altera Cointii, ad annum DCCIV.
[Col. 0861A]PULSANEN., in textu non nihil mutilus, subdit in fine: «Eodem die, vigilia sancti Benedicti abbatis.» Proprium id fuisse nonnullis Italicis monasteriis ex Pleschionensi infra patebit.
ANTUERP.-MAJ. incipit a Cuthberto ex Adone: «In Brittanis, natale sancti Cutberti, qui ex anachorita, ecclesiae Lindisfarnensis antistes, totam ab infantia ad senium Vitam, miraculorum signis inclitam duxit. Cujus dum undecim annis maneret corpus humatum, incorruptum, quasi eadem hora defuncti, simul cum veste qua tegebatur, inventum est. Scribit [Col. 0861B] sanctus Beda presbyter in libello de Vita ipsius. Eodem die, sancti Archippi, commilitonis Pauli apostoli. In Fontella [Fontenella] monasterio, sancti Wlfrani episcopi, praeclari in miraculis et doctrina viri.» Haec de Wulfranno habet Ado XXIII Aprilis: causam nescio, certe altum ejus de hoc sancto silentium, non recte incusat Mabilio in Actis Benedictinis, loco quem in Observationibus citavimus.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. puri sunt, excepta ultima annuntiationis formula quam sic legunt: «Monasterio Fontinellae, sancti Wlfranni episcopi et confessoris.»
ROSWEYD. in hoc solo a puritate etiam deficit. Sic habet: «In pago Rotomagensi, sancti Vulframni, Senonicae civitatis episcopi.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG., elogio Cuthberti haec ex Adone post duxit interserunt: «Cujus corpus, sicut scribit Beda presbyter, undecim [Col. 0861C] annis humatum, incorruptum cum veste, qua tegebatur, inventum est.» Tum in fine: «Monasterio Fontinellae, sancti Vulfranni (variant in modo scribendi) episcopi et confessoris.»
BRUXELLEN. nova producit, ita incipit: «Prima dies saeculi, et principium temporis, in quo Deus coelum et terram creavit. Et ea die Josue, sicco vestigio, cum Hebraeis Jordanem transivit. Hac die fuit Dominica in ramis palmarum, qua Christus vendentes eliminavit de templo.» Sequitur de Archippo et martyribus Syris, ut in textu. De Cuthberto fere ut codd. mediae notae, praeterquam quod paulo pressius verbis Adonis inhaereat. In fine: «Fontanellae monasterio, sancti Wulfranni archiepiscopi et confessoris. Cujus corpus postea in Blandinio translatum est.»
HAGENOYEN. parum admodum differt a codicibus mediae notae. Omittit Bedae titulum, presbyter; et pro Wulfranni inflectit Wolfframi.
[Col. 0861D] CENTULEN., haec stylo suo: «In Britanniis, depositio beati Cuthberti episcopi et confessoris, admirandae [Col. 0862A] sanctitatis viri. Coenobio Fontenella, depositio sancti Vulfranni Senonensis quondam archiepiscopi et confessoris.»
AQUICINCT., post Archippi addit martyris.
PLESCHIONEN., in fine: «Vigilia sancti Benedicti.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ. deficit in martyribus ris; de reliquis brevissime.
FLORENTIN., primo loco: «Natale beati Joachimi, patris gloriosae Virginis Mariae et avi Domini nostri Jesu Christi.»
Codex MONTIS SANCTI.: «Natale vel passio Geretrudis [Col. 0862B] virginis.» Quid codex hic velit non satis perspicio.
Edit. LUDECO-COL. convenit fere cum textu codicum mediae notae, sed in fine adjicit: «Eodem die sanctorum Sabeani et Pollionis, sociorumque eorum martyrum.» De his videndus index Praetermissorum.
BELIN., pro Archippi, legit Arcippi. Secundo loco agit de martyribus Syris. Deinde: «Monasterio Fontenellae, sancti Vulfranii confessoris. In Britannia, sancti Gutuberti episcopi.»
GREVEN. Wulfranno subjungit: «Iste Vulfrannus, cum esset Senonensis episcopus, ad Frisiam transiens, Christi Evangelium praedicavit. Inde reversus, in monasterio Fontanellae monasticum habitum sumens, in multa sanctitate cursum suum complens, quievit in pace anno Domini DCCXX. Eodem die, sanctorum Joseph et Claudii.» Quam apte hi duo conjungantur, vide in Actis. «Methis, sancti Urbicii episcopi [Col. 0862C] et confessoris. Senonis, Guerici et Ebbonis, episcoporum et confessorum.» Vide Praetermissos. «Heriberti presbyteri et confessoris. Cui cum sanctus Cuthbertus episcopus diceret, se migraturum e seculo; ille pedibus ejus advolutus rogavit, ut sibi a Domino impetraret, quatenus secum ad gaudia aeterna transire posset; factumque est ut petierat. Item secundum aliquos hic, translatio est beatae Mariae Magdalenae.» De qua in Auctariis XIX.
MOLAN. de Wulfranno: «Senonum archiepiscopi, in Blandinio monasterio. Sancti Joachim confessoris, patris beatae Mariae Virginis.» In posterioribus editionibus, mutatur Wulfranni annuntiatio. De Joachim, ut jam dictum. «Die vigesima, sanctorum, qui nominantur patres in monasterio sancti Sabae interemptorum.» Demum typis minoribus: «Coloniae ad gradus, obitus Rixae, reginae Hungariae, neptis sancti Annonis episcopi. Cujus, non canonizatae, corpus patet in magnis festis.» De ea agitur inter [Col. 0862D] Praetermissos hoc die et XIX hujus.
In Asia, natalis sancti Archippi commilitonis beati Pauli, cujus meminit idem Apostolus in epistola sua scribens Colossensibus. Apud Britanniam, depositio sancti Chutberti, qui ex anachoreta, ecclesiae Lindisfarnensis antistes totam ab infantia ad senium vitam miraculorum signis inclytam duxit. In Syria, sanctorum Pauli, Cyrilli, Eugenii cum aliis quatuor. Ipso die, sancti Vulfrani confessoris.
Conveniunt Praten., Herinien., Tornacen., Rosweyd., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan. Vix quidquam differunt codices mediae notae.
[Col. 0861D]In una alterave transpositione consistunt. Textus habet: Beatus papa scribit Gregorius; Munerat., Gregorius scribit. Sic pro illustris fuit, ponit Tornacen. [Col. 0862D] fuit illustris. In Antuerp. et Max.-Lubec. deest sancti, ante Lupicini. De anachoritae et anacoretae dictum abunde est.
[Col. 0863A]Celeberrimum magni nigrorum monachorum patris Benedicti nomen ab antiquis martyrologis omnibus hoc die celebratur. Ejus meminerunt Hieronymiana apographa, ut Epternacense ad finem laterculi subtexens: Et sancti Benedicti abbatis, Corbeiense ad calcem etiam: Et depositio B. Benedicti abbatis; quae in Lucensi primo loco posita sunt. Beda non minus simpliciter: sancti Benedicti abbatis, ad quae videri potest breve Flori elogium a nostro diversum. Romanum parvum: In Cassino castro, Benedicti abbatis. Ado non longa oratione sanctum ornavit, cujus potiorem partem mutuavit Noster, Notkerus totam sumpsit et aliquid addidit, non satis apte Casinum Castrum cum Beneventana civitate connectens. Rabano satis fuit dicere, quod regulam monachorum scripserit cum magna discretione. De sanctissimi patriarchae rebus gestis, translationibus et miraculis fusissime tractavit Henschenius, quae si non sufficiunt, videsis Acta Benedictinorum variis locis a [Col. 0863B] Mabilione designatis. Superest Wandalberti encomiastica versificatio:
Qui hic secundo loco notatur Serapion, mihi non adeo obvius est, quam pluribus visus fuerit: nec plane liquet, utrum ex Hieronymianis primum profluxerit. Ex variis Martyrologiorum efferendi modis faxo id colligas. In praefatis Hieronymianis, decem circiter sociis praefigitur, hoc modo: In Alexandria, [Col. 0864A] Serapionis monachi, Josippi, etc. Hic martyrem recoli, dubitari haudquaquam potest. Jam Romani parvi textum accipe: Et Serapionis anachoretae. In eamdem sententiam loquitur Ado: Eodem die, beati Serapionis anachoritae. Ego hic confessorem intelligo, Adoni solo nomine cognitum, sine ulla patriae, aetatis, aut habitationis distinctione, ut, quem inter plures Serapiones indicent auctores illi, prorsus ignores. Nec tenebras dissipant Rabanus et Notkerus; hic Alexandriam signans, sic loquitur, ut Hieronymiana secutus videatur, tametsi in Rabano legisset, depositio Serapionis. Quid noster? Alexandriam quoque legit, fateor, at ex toto sensu patet, Serapionem aliquem confessorem indigitari. Quem obsecro? An Arsinoitem? An Sidonium? An episcopum Thmueos, de quibus hoc die Henschenius? An qui ex Baronii mente, ab Arianis exsilium passus est? An Sindoneum vel Sindonitem, qui a Bollando XXIII Januarii pag. 508, col. 2, indicatus, nescio quo casu, [Col. 0864B] in Actis nostris hactenus praeteritus est? Multa hic quaero, quae ad XXI Octobris, operosioris disquisitionis materiam praebere poterunt. Vide Henschenium hic, ac paucis Tillemontium tomo VIII, pag. 618 et alibi. Lupicinum primus consignavit Ado, brevi contentus elogio, quod Usuardus altera parte truncavit. Notkerus multa de suo addidit ex ipsa, ni fallor, Vita, quae a coaevo scripta in Actis reproducitur. Pro textus Usuardini germana simplicitate abunde sufficiant citati codices tum mss. tum impressi.
[Col. 0863B]PULSAN., pro singulari, opinor, in patriarcham reverentia, ita de Benedicto enuntiat: «Apud castrum Casinum, sanctissimi Benedicti confessoris atque abbatis.»
BELINUS item in hoc solum a puritate deficit, quod scribat beatissimi.
[Col. 0863C] ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN., DANIC., EDITIO ULTRAJ.-BELG., puri etiam sunt, paucissimis exceptis, iis nempe verbis, quae adjiciunt, «in Dialogorum libro secundo beatus scribit, etc.»
CENTULEN. de Benedicto jam dicta verba etiam interjicit. In Serapione purus est. Breve Lupicini elogium rescindit. Tum in fine proprium loci: «Coenobio Centula translatio sancti Vigoris episcopi [Bajocensis] et confessoris.» Vide Praetermissos, ubi rejicitur ad 1 Novembris.
ANTUERP.-MAJ. de Benedicto addit in Dialogorum libris, ut scripsit Ado. De Serapione cum textu. «Et in territorio Lugdunensi, sancti Lupicini abbatis Virensium (Jurensium], cujus vita sanctitatis, et miraculorum gloria illustris fuit. Corpus ejus in finibus Vesontionum, apud Latonense monasterium celebratur.» Haec est altera encomii Adoniani pars ab Usuardo rescissa, in qua tamen legitur Laocense; [Col. 0863D] alii scribunt Lauconense; Mosander Lacionense. Videantur Acta.
BRUXELLEN. in Benedicto convenit cum codicibus mediae notae. In Serapione purus, sic de Lupicino: «In territorio Lugdunensi, sancti Lupicini abbatis Virensium magnifici. Cujus Vita. Et corpus ejus in finibus Vesontionum in Laocensi monasterio celebratur.»
HAGENOYEN. hoc peculiare habet, quod totam fere sancti Benedicti vitam non longa laudatione complectatur, hisce verbis: «Hic cum foret juvenis scholas seculares reliquit et scholis divinis se tradidit. Et cum tentationes sentiret inter urticas et vepres se projecit, et curatus est. Hunc solus Romanus in specu latitantem per tres annos solus scivit, cui et ille victum ministravit. Hic spiritu prophetiae claruit et monachorum regulas [Col. 0864B] scripsit. Discretionem immundorum nimiam accepit a Domino. Abbas factus, durus secundum regulam fratribus dissolutis erat, unde vitreum vas cum veneno sibi ab eis oblatum, signo crucis confregit; et ad locum solitudinis suae perrexit, ubi postmodum multis claruit virtutibus, ob quas multi ad eum quotidie [Col. 0864C] veniebant, et ideo ibidem duodecim monasteria construebat. Hic etiam praeterea in contemplationis gratia singularis erat, et etiam visiones spirituales videbat, hoc est animam sororis suae Scholasticae et Germani episcopi Capuani ab angelis in coelum ferri vidit. Diem etiam sui exitus ante annum sibi Dominus revelavit, quem et fratribus non abscondit. Ante sextum vero diem sui obitus febribus languere coepit, et sexto die in oratorium se portari fecit, et sepulchrum sibi aperiri, et tunc communionem accepit, et inter discipulorum manus, erectis in coelum manibus, ultimum spiritum inter verba orationis efflavit.»
AMBIAN.: «Ipso die, translatio sancti Firmini episcopi et confessoris.» Colitur XXV Septembris.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Benedicti abbatis. Serapionis anachoretae. Lupicini abbatis, fratris sancti Romani abbatis.»
Editio LUBECO-COL. vix quidquam differt a codicibus mediae notae.
[Col. 0864D] GREVEN.: «Josephi. Ammonis.» Ex Hieronym. «In Hibernia, Endei abbatis. Amos eremitae et confessoris.» Inter Praetermissos rejicitur ad IV Octobris. «Romae, Felicitatis viduae.» Ad XXIII Novembris. «Hic fecit Deus luminaria rerum. Item beati Benedicti monachi, de quo Gregorius refert 3 Dialog. quod aetate juvenis, sed moribus grandaevus, a Gothis in clibanum succensum projectus et inclusus, altera die illaesus penitus inventus sit.» Hic remittendus est ad diem XXIII Martii.
MOLAN. agit de solo hoc Benedicto, expressius designans Gregorii locum, nempe 3 Dialog., cap. 18. In aliis editionibus: «Die vigesima prima, sancti patris et confessoris Jacobi episcopi.» De ipso videnda sunt Acta nostra.
Apud Cassinum castrum, natalis sancti Benedicti abbatis, hujus vitam virtutibus et miraculis gloriosam, beatus papa scribit Gregorius. Alexandriae, beati Serapionis anachoretae, magnarum virtutum viri. In territorio Lugdunensi, sancti Lupicini abbatis, cujus vita sanctitatis, et miraculorum gloria illustris fuit.
Sumitur ex Praten., Herinien., Tornacen., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0865A]Ad paucissima redit. Pro civitate legunt Herinien. et Muneratus civitatem. Praten., Byterris; pejus Tornacen., Biternis. Superest varia Afrodisii efformatio, pro qua Praten. Afrosidii; Herinien., Afradisii; Munerat., [Col. 0866A] Affrodisii, quod legit etiam Greven. Optime, ni fallor, Molan. Aphrodisii, servata nihilominus manuscriptorum codicum fere omnium scribendi ratio, quam et in Actis praehabitam video.
[Col. 0865A]Aphrodisius, seu Afrodisius, utcunque demum scripseris, nomen non explico. Aegyptius is, Graecus an Romanus fuerit, nusquam traditur. Hoc compertum, a solo Usuardo primum inventum atque in sacris Fastis consignatum esse: opinor ex Actis sancti Pauli Narbonensis, ubi cursim dicitur, in hujus locum Biterris ordinatus, ut ab Henschenio hic ostenditur, ubi monet, haec fere omnia esse, quae de sancto Afrodisio dici secure queunt, cum aliae narrationes non careant mendis: quales non unas ex Maurolyco, Galesinio et aliis merito rejiciendas existimat. Porro antiquiores omnes martyrologi Hieronym., Rom. [Col. 0865B] parvum, Florus et Ado: Rabanus item, Wandalbertus, Notkerus et post eos recentiores alii, de Paulo ipso, non de Afrodisio hac die meminerunt. In Actis nostris longa fit enumeratio Martyrologiorum, in quibus hac die, et aliorum in quibus Paulus XII Decembris refertur, at nisi vehementer fallor tota differentiae causa, soli et uni Usuardo imputanda est, a quo ferme caeteri acceperunt, qui XII Decembris Paulum consignant. Pauli elogium Ado inter Festivitates apostolorum retulit, Notkerus totum transumpsit, [Col. 0866A] pauculis de suo adjectis. Caeterum Usuardi auctoritas a Baronio sociisque Romani moderni emendatoribus, aut contempta aut neglecta est, expuncto plane ex toto Martyrologio Afrodisii Biterrencis nomine, restitutoque Paulo Narbonensi ex Hieronymianorum apographorum, Romani parvi, Adonis, reliquorumque consensu. Nolim cum Matricula Cartusiae Ultrajectensis suspicari, dubitatum a Baronio, Afrodisiusne pro Epaphrodito fuerit ab Usuardo suppositus; nam distinctis utriusque characteribus, discrimen apparet manifestissimum. Interim excluso Afrodisio Biterrensi, locum occupavit [Col. 0866B] Epaphroditus Terracinensis. Nobis de vera Usuardi lectione nulla prorsus videtur subesse posse controversia, codicibus omnibus cum laterculo convenientibus. Et quamvis ad hodiernum Usuardi textum minime spectet laudatus Paulus Narbonensis, hic tamen visum est, Wandalberti de eo distichon subjicere:
PULSANEN. textui puro subdit: «Item sancti Pauli confessoris:» praeterito episcopi titulo, ut faciunt codices alii, praesertim Hieronymiani.
ANTUERP.-MAJ.: «In Galliis civitate Narboniae, natale sancti Pauli episcopi et confessoris, quem beati Apostoli, ordinatum urbi Narboniae episcopum [Col. 0865C] miserunt. Apud Chorintum, beati Dionysii episcopi, cujus eruditione et gratia, quam habuit in verbo Dei, multi fruuntur usque hodie.» Dionysius hic Corinthiacus, de quo etiam alii codices agunt, spectat ad VIII Aprilis. Sequitur in codice: «Civitate Biterris, depositio sancti Afrodisii episcopi et confessoris.»
ANTUERP., MAX.-LUBEC. et UGHELLIAN. a reliquis codicibus Usuardinis dissident; ita enim legunt: «In Galliis civitate Narbonae, natale sancti Pauli episcopi, discipuli apostolorum, qui a beato Paulo baptizatus, in Gallias directus, apud Narbonam episcopali dignitate donatus est. In Africa, Saturnini et aliorum novem.» Abest totus Usuardi textus.
ROSWEYD., post textum: «In Africa, Saturnini martyris et aliorum novem. Alexiani diaconi.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERG., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG., primo loco cum tribus supra citatis ponunt: «In Galliis civitate Narbona, natale sancti Pauli episcopi, discipuli apostolorum, [Col. 0865D] qui a beato Paulo baptizatus,» etc. Secundo, de beato Saturnino martyre et sociis novem. Tertio ac ultimo, textum Usuardinum purum subjiciunt.
CENTULEN. haec habet: «In Galliis civitate Narbona, sancti Pauli episcopi et confessoris, quem beatus Paulus apostolus ordinavit et ibidem direxit. Apud Chorintum, beati Dionysii episcopi cujus eruditione et gratia, quam habuit in verbo Dei, multi fruuntur usque hodie. Civitate Biterris, sancti Afrodisii episcopi et confessoris.»
BRUXELLEN. incipit etiam a Paulo, cujus elogium ex Adone nonnihil interpolavit. Afrodisium habet secundo loco, et in eo purus est. Tertio refert Dionysium, [Col. 0866B] ut supra. Denique: «In Africa, beati Saturnini et aliorum novem.»
HAGENOYEN., de Paulo, ut ANTUERP., supra. Sequitur Afrodisius, ut in textu. Tertio loco de Saturnino et sociis. Demum: «Item Fidelis martyris.» Colitur hic die sequenti.
[Col. 0866C] PLESCHIONEN.: «In Africa, sanctorum Fidelis, Saturnini et aliorum novem.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Afradisii episcopi et confessoris.» Notat deinde ad marginem, in Romano Martyrologio Epaphroditum pro Afrodisio positum.
VATICAN., signatus num. 5949, omisso textu sic legit: «Natale sancti Pauli episcopi, qui a beato Paulo apostolo, cum ad Hispanias praedicandi gratia pergeret, apud urbem Narbonam relictus, praedicationis officio non segniter impleto, clarus miraculis coronatus quievit.» Vide quae dicentur XII Decembris: Sequitur: «In Africa, sanctorum Fidelis, Saturnini et aliorum novem.»
FLORENTIN., in fine: «Apud praedictam Narbonam, sancti Pauli episcopi et confessoris. In Africa sanctorum martyrum Saturnini, et aliorum novem.»
Editio LUBECO-COL. incipit: «In Galliis, etc.» ut [Col. 0866D] ANTUERP. supra. Sequitur: «In Africa, beati Saturnini et aliorum novem martyrum, qui pro nomine Christi occisi sunt.» Tertio loco textus purus subjungitur.
BELINI prima editio eadem plane habet, quae ex ANTUERP. superius descripsimus; at in altera, textus superadditus est hoc modo: «Apud Septiviaviam [Septimaniam] civitate Bituris, etc.»
GREVEN.: «In Africa, Saturnini, Dieroni et aliorum octo martyrum. Item Arionis.» De his consule Florentinium et Acta hoc die. «Thomae comitis Lancastriae et martyris.» Vide quae de eo dicuntur in indice Praetermissorum. «Alexiani diaconi. Romae, Theodulae martyris.» Quae ut ignota praetermittitur. [Col. 0867A] «Item secundum aliquos hic, natale sancti Pauli Narbonensis episcopi, qui in pridie Idus Decembris ponitur. Catherinae viduae et virginis.» Miror inter Praetermissos non esse notatam, quandoquidem in Romano hac die expresse ponatur. Vide Acta XXIV Martii.
MOLAN. idem habet de Paulo Narbonensi auctarium, quod ex ANTUERP. dedimus, cui praeterea subjungit: «Eodem die, monasterio quod Eike dicitur, sanctarum virginum Herlindis et Relindis germanarum, et religiosarum, gloriosarum in miraculis. Trecas, depositio sancti Cameliani antistitis.» Dein typis minutioribus: «Leae viduae, de qua beatus Hieronymus scribit, quod viro defuncto conversa est, et monasterii princeps et virginum mater effecta. Catharinae viduae, filiae beatae Birgittae, quam canonizavit Urbanus [Col. 0868A] VI. Divioni, sancti confessoris Hilarii. Item Carthagine, Octaviani archidiaconi, martyris, cum multis millibus virorum et mulierum, de quibus Gregorius Turon. lib. II Hist. Fran., cap. 3, in fine.» De Cameliano et Hilario vide Praetermissos. In Posterioribus omittitur Paulus. De Saturnino ut reliqui. De Cameliano, ut in prima. Sequitur: «Die vigesima secunda, sancti hieromartyris Basilei, presbyteri Ancyranae ecclesiae. In monasterio quod Eike dicitur, translatio sanctarum virginum Herlindis et Relindis germanarum.» Dein aliis litteris: «Parthenopoli civitate (Magdeburgi Saxonum), beatae Margaretae, quae contracta dicitur, virginis multae patientiae, de cujus vita liber exstat.» In Actis praetermittitur.
Apud Septimianam civitate Biterris, depositio sancti Afrodisii episcopi et confessoris. Hic a beato Paulo [Col. 0865] Narbonensi episcopo eidem urbi ordinatus antistes, fidei documentis praeclarus virtutumque meritis ornatus, quievit in pace.
Ita Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Rosweyd., Munerat., Belin., Greven. et Molan.
[Col. 0867B]In codice Rosweydi legitur Frumentii et Frumentii, expuncta voce alterius. Lego Wandalica, ut omnino scribendum, et legendum est, efformatione et pronuntiatione nobis Germanis, aliisque affinibus propria, de qua nil opus est plura notare. Praten., Pulsanen., Muneratus et alii scribunt Vuandalica; Tornacen., Uuandalica; Belinus, Vandalica. Munerat. pro episcopus, posuit apostolus. Codex Rosweydi male ponit Honerifico; non multo melius Pulsanen., Honorio Belin., Honorico; Munerat. et Greven., [Col. 0868B] Honerico. Evidens est agi hic de Hunerico, vel Hunnerico, ut promiscue scribitur. Munerati transpositio, coronati sunt martyrio, nihil in sensu immutat. Solus Belinus pro Theodori habet Theodoli, atque hinc Baronii Theodulum prodiisse verosimile est. Grevenus et Molanus. In civitate, redundat praepositio. Affrica, Aphrica, martirum, supplitiis, Cesarea, menda sunt passim obvia. Codex Rosweydi deficit in voce penultima sancti.
[Col. 0867B]Illustris Africanorum martyrum classis plane abest ab Hieronymianis apographis, Beda genuino, Wandalberto et Rabano. Primus eam consignasse reperitur auctor Romani parvi distincte et clare: «In Africa, martyrum Victoriani, Frumentii, item Frumentii, et duorum germanorum, Wandalica persecutione, [Col. 0867C] sub Hunnerico rege passorum.» Hinc eadem classis ab Adone eruta, brevi elogio exornata est. Adonis sequaces et descriptores esse Usuardum et Notkerum, jam saepe dictum et demonstratum est. Hic praefatum elogium fere immutatum transumpsit; Noster paucula inseruit, nempe, «ut scribit Victor Africanus episcopus.» Caetera ab Adone accepta esse, nimis quam manifestum existimo. Plura in Actis circa hosce martyres annotata et illustrata invenies. Atque inter alia, correctas variorum hallucinationes circa horum sanctorum martyrum veram patriam, palaestram, aetatem; quae omnia ex ipsis gloriosorum martyriorum Actis, ex Victore Vitensi illic productis, egregie confirmantur. Ex Hieronymianis apographis ab Usuardo educti sunt Theodorus [Col. 0868B] presbyter Antiochenus et Julianus Caesariensis: ille satis distincte positus, atque iisdem plane verbis a Notkero expressus: hic autem ex aliqua cohorte abstractus, quae Florentinium et Henschenium non parum exercuit, tum ut vera nomina, tum ut martyrii locum (siquidem omnes martyres vere fuerunt, ut [Col. 0868C] in hisce codicibus supponitur) accurate designarent. Ea discutere cum hujus loci non sit, citatos auctores consulat, cujus plura scire interfuerit. Interim Noster prudenter lauream reticuit. Unde vero confessorem duntaxat fuisse Julianum certo discere Baronius potuerit, equidem explorare nequeo. Satis nobis et abunde sit, textus Usuardini fontem, et germanitatem comprobasse. Satis mira est Wandalbertina combinatio, dum Felicem Africanum cum Theodero Anthiocheno et Juliano Caesariensi disticho suo ita videtur innectere, ac si eodem tempore, eodem loco, et eodem martyrio coronati fuissent; quamvis et alibi hoc recurrat. Sic canit:
ANTUERPIEN., MAX.-LUBEC., UGHELLIAN., et codices octo alii, quos mediae notae appellare solemus, in prima annuntiatione purissimi omnes, in duabus ultimis, Theodori et Juliani deficiunt.
ANTUERP.-MAJ. cum prioribus fere convenit, sed legit cum CENTULEN. Victorini, et addit in fine: «Apud Africam, beati Imdelis,» voluit dicere Fidelis, socii Felicis.
CENTULEN. sic habet: «In Africa, sanctorum martyrum Victorini, Frumentii, et alterius Frumentii, et duorum germanorum, qui in magissimis [ lege [Col. 0868D] immanissimis] suppliciis cruciati, gloriose coronati sunt. In Africa, beati Fidelis martyris.»
BRUXELLEN. in Victoriano et sociis fere purus est. Sequitur: «Adhuc in Africa, natale sancti Felicis martyris. Item in Antiochia, sancti Theodori presbyteri et martyris. Civitate Caesarea, sancti Juliani. Et sanctae Fidis martyris.» Videtur haec Fides esse, quae VI Octobris colitur, ut habes in catalogo Praetermissorum.
HAGENOYEN. purus item in Victoriano et sociis, secundo loco sic scribit: «In Antiochia, sancti Theodorici [ Theodori ] presbyteri et martyris, qui alapis [Col. 0869A] multis est caesus. Super scampnum ligatus in tantum extenditur, ut octo pedum longus videretur. Post haec duae lampades ardentes, ejus lateri sunt appositae, tandem occisus est gladio.» Videndum, an hic non indicetur Theodoricus, vel Theodoritus Antiochiae sub Juliano apostata passus, de quo cum Usuardo agimus XXIII Octobris. Sequitur in codice ultima annuntiatio pura: «Civitate Caesarea sancti Juliani.»
PLESCHIONEN. et VATICAN., signatus num. 5949: «In Antiochia, sancti Theodori presbyteri, Pauli, Juliani, Sabini.» Vide Acta, ubi hos male conjunctos observabis.
ALTEMPS.: «In monasterio Berkingensi, sanctae Hildae abbatissae: Et die sequenti.» Imo vero die sequenti colitur, vocaturque ab aliis «Hildelitha.»
[Col. 0869B] BURDEGALEN: «Inventio sancti Lupi Andegavensis [Col. 0870A] episcopi.» Inter Praetermissos remittitur ad diem natalem, XVII Octobris.
Editio LUBECO-COL. antepenultimo loco interserit: «Apud Africam, natale sancti Fidelis martyris.» Caetera satis pura est.
GREVEN.: «In Africa, beati Fidelis martyris. Item Piomoli [ alii Thiomoli ex Hieronym. ], Felicis. Theoderici martyris.» Inter Praetermissos rejicitur ad XXIII Octobris, ubi male citatur editio LUBECO-COL. quae de eo non meminit. «Hilariae viduae.» An haec mater S. Afrae, an alia fuerit, divinari necdum potest. Vide etiam Praetermissos.
MOLAN.: «In Africa, natale Felicis et aliorum viginti.» Ita prima editio. In aliis sic habet: «Die vigesima tertia, sacrosancti martyris Niconis, et ministrorum discipulorum ejus, cum ipso martyrizatorum. Bergis, elevatio sancti Winoci abbatis.»
In Africa, sanctorum martyrum Victoriani, Frumentii et alterius Frumentii et duorum germanorum, qui persecutione Wandalica, ut scribit Victor Africanus episcopus, sub Hunerico rege, pro constantia catholicae confessionis, immanissimis suppliciis excruciati, egregio martyrio coronati sunt. In Antiochia, sancti Theodori presbyteri. Civitate Caesarea, sancti Juliani.
Ex Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Rosweyd., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan. Addi possent omnes codices mediae notae, ut infra patebit.
[Col. 0869B]Antuerp. et MAX.-Lubec. pro Pigmenii presbyteri, male ponunt episcopi: Pulsanen. nullam dignitatem adjungit. Rursus Antuerp. et Max.-Lubec. pro nutrivit, habent enutrivit. Litteris sacris in Greven. et Molan. perinde est. Fratrum omnes codices legunt, exceptis Antuerp. et Max.-Lubec. Hi etiam scribunt Siriam cum Tornacensi. Restitui Phrygia cum Molano, [Col. 0870B] tametsi codices plerique, ut Herinien., Tornacen., Pulsanen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat. et Greven. legant Frigia; Praten., Phrigia; Rosweyd., Frygia. Fere exciderat monere, solum Muneratum pro Secundoli, legere Secundi, ut est in Romano moderno. Grevenus et Molanus ab aliis in eo discrepant, quod Agapitum Seleuco anteponant.
[Col. 0869C]Pigmenium hic denuo ignorant citati pridie martyrologi, apographa Hieronymiana, Beda, Florus, Rabanus, Wandalbertus; memorant alii, quorum semper antesignanus auctor Romani parvi, a quo primum nominatus et relatus est, his verbis: Romae, Pigmenii presbyteri et martyris, sepulti in coemeterio Pontiani. His non contentus Ado, longum elogium contexuit, probabiliter ex Actis sanctae Bibianae, in hac parte ut minimum valde depravatis. Viderat ea olim Bollandus, notaveratque IV Januarii in Dafrosa; hujus Flaviani, Pigmenii, Bibianae et aliorum Acta permista esse, et ejusmodi, ut haud levi emendatione egerent. Henschenius vero hoc die, discussis cum Baronio praefatorum Actorum fictionibus, iisque praesertim, quae in Adonis elogio continentur, indigna plane censuit, quae operi nostro insererentur. Quid si igitur placeat Tillemontii conjectura tomo V a pag. 119 et pag. 633, de Epigmenio et Pigmenio, qui ambo hoc die in Romano moderno referuntur, in unum conflandis? Certe sic manebit [Col. 0869D] vera rei substantia, rescissis falsis circumstantiis. Haec examinanda remittimus ad Acta XIV Septembris, ubi agetur de Crescentio puero, a praedicto Epigmenio baptizato. Interim totam Adonis historiam transumpsit Notkerus: Noster ita contraxit, ut cum brevitate sua, non item cum veritate conveniat. Atque haec hactenus pro textu satis clara et plana sunt.
At non aeque pervium est, Romulum cum Secundolo connectere, et quidem fraternitatis vinculo, ut facit Usuardus. verosimillime a vero aberrans, primus ipse talis confusionis artifex, quemadmodum ex Actis nostris manifeste colligitur. Neque enim ulli Hieronymiani codices, ex quibus solis eos Noster decerpere [Col. 0870C] potuit, ita Romulum et Secundolum conjungunt, ut vel populares esse videantur, quamvis utrumque nomen exprimant. Romulus avulsus est ab insigni manipulo martyrum, qui cum Timolao in Caesarea Palestinae coronatus est, ut ex Eusebio in Actis refertur. Secundolus vero ad aliam plane classem pertinet, quae in Mauritania triumphavit. Potuit fortasse Wandalbertum vidisse Usuardus, ubi hunc versiculum legerit:
Interim qualiscunque lectio Usuardi genuina est, atque in omnibus codicibus tum manuscriptis, tum excusis plane conformis, etiam in Centulensi, qui, ut in Auctariis patebit, sola phrasi a textu discrepat, fratris tamen titulo abstinens. Quid Baronium moverit, ut pro Secundolo, Secundum supponeret, nec hic divino. Seleucus item et Agapitus ex Hieronymianis apographis profluunt, unde a Nostro et in Actis positi absque ullo titulo, quidquid Seleucum [Col. 0870D] confessorem faciat Baronius, Agapitum episcopum. Nam si de eo Agapito agitur, qui in Hieronymianis etiam sub Agapi nomine occurrit, is vere Timolai socius fuit, adeoque martyr Caesariensis. An forte aliunde sumptus, et Synadae episcopus fuerit, non satis perspicio: tacet Florentinius; Castellanus in Martyrologio universali ab Henschenio dissentit. De caetero certa nobis et indubitata videtur Usuardi lectio in laterculo proposita, quamvis fortasse sola penultima annuntiatio vera dici possit, utpote in omnibus Hieronymianis primo loco disertissime posita, ubi si quis titulus; non confessoris certe, sed martyris apponendus videtur.
[Col. 0869D]In Tyberim necatus est legunt codices omnes, pro [Col. 0870D] textus puritate citati. Melius Ado, de ponte praecipitatus [Col. 0871A] est, idque imitati sunt codices ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN., DANIC. et Editio ULTRAJ.-BELG., in quo solum ab Usuardina simplicate deficiunt.
ANTUERP.-MAX., hic mutilus est, sic legens: «Romae, natale sancti Pigmenii presbyteri. Hic Julianum apostatam atque impium a puero nutrivit, et litteris etiam sacris erudivit. In Siria, natale sancti Eleuci. Ipso die, sanctorum Romuli et Secunduli, qui apud Mauritaniam pro Christo passi sunt.»
CENTULEN., modo suo: «Romae, sancti Pigmenii presbyteri et martyris. In Syria, sancti Seleuci. In Frigia, sancti Agapiti. Ipso die, sanctorum Romuli et Secundoli, qui apud Mauritaniam pro Christo passi sunt.»
BRUXELLEN. Pigmenii elogium ex Adone non parum interpolatum repraesentat. Dein cum textu: «In Mauritania, sanctorum Romuli et Secundoli fratrum et martyrum, qui pro Christo passi sunt. Apud Syriam, sancti Seleucii [ vult dicere Seleuci]. In [Col. 0871B] Frigia, sancti Agapiti. Item sancti Lini martyris.» De quo vide Praetermissos.
HAGENOYEN., alia de Pigmenio commentus est, ut facile fabulosis fabulosa exornantur. Sed iis repetendis non immoramur. In Romulo et Secundolo purus est, nisi quod pro Romuli scribat Remuli. Sequitur: «Apud Syriam, sancti Seleucii martyris. Item in Frigia, sancti Agapiti martyris.»
In AQUICINCTINI collatione cum Usuardo Molani secundae editionis facta, sic habetur: «Post sancti Agapiti, addidit: Item sanctorum Agapiti, Romuli (vel forte Romici, nec enim potest commode legi) et Rogati.»
VICTORIN. et REG. SUEC., signatus num. 130, adjiciunt: «Eodem die, sanctorum Victoris et Coronae.» Proprium diem invenies in Praetermissis, nempe XIV Maii.
PLESCHIONEN. convenit cum Aquicinctino, clarius exprimens: «In Africa, sancti Agapiti, Romuli, [Col. 0871C] Rogati.» Quam apta sit ea conjunctio, vide in Actis, ubi melius suis locis tribuuntur.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT., solita brevitate: [Col. 0872A] «Pigmenii presbyteri et martyris, Romuli et Secundoli fratrum martyrum.»
VATICAN., num. 5949: «In Syria, sancti Seleucii. In Africa, sancti Agapiti, Romuli et Rogati.»
Codex STROZZ.: «Apud Praesidem [Persidem] sancti Simeonis archiepiscopi.» De quo plura in Praetermissis.
Editio LUBECO-COL., de Pygmenio pure usque ad erudivit. Subdit deinde: «A quo ipse postea in Tiberim pro fide Christi de ponte praecipitatus est. Cujus corpus inventum et collectum, sepultum est in cimiterio Ponciani, non longe a sancti Abdon et Sennen. In Mauritania, sanctorum Romuli et Sacundoli fratrum, qui pro Christo et fide catholica passi sunt. Apud Syriam, sancti Seleuci confessoris. In Phrygia, sancti Agapiti martyris. Opido Tridentino, passio sancti Simeonis pueri et martyris.»
BELIN., in textu non omnino purus, addit in fine: «Apud Persidem, sancti Symeonis archiepiscopi.» Est is qui colitur XXI Aprilis.
[Col. 0872B] GREVEN.: «Saturnini, Cirini martyrum. Apud Tridentinum, beati Symeonis pueri, novi martyris, anno Domini MCCCCLXXV in hebdomada sancta a Judaeis crudeliter occisi. Cujus sanctitati Deus per crebra miracula testimonium praebuit. Kanini confessoris. Jobiae virginis, filiae regis Persarum.» Vide catalogum Praetermissorum.
MOLAN.: «Apud Persidem, sancti Simeonis archiepiscopi.» Sequitur typis minoribus: «Apud Tridentum, passio beati Simeonis pueri, novi martyris, anno Domini MCCCCLXXV, in hebdomada sancta a Judaeis crudeliter occisi. Daventriae, obiit Florentius presbyter, qui fratres de communi vita instituit: cujus Vitam Thomas a Kempis scripsit.» Haec prima editio. Aliae: «Tridenti, passio beati Simonis pueri. In monasterio Wasteno, sanctae Catharinae abbatissae, filiae beatae Birgittae. Die vigesima quarta, praefestum Evangelismi.» Dein aliis litteris: «Caesareae, sanctorum octo martyrum, Timolai, Dionysii, [Col. 0872C] Romuli, Pausae, Alexandri, Alexandri, Agapii et Dionysii. Daventriae,» etc. De martyribus Caesariensibus videantur Acta.
Romae, passio beati Pigmenii presbiteri. Hic Julianum apostatam a puero nutrivit et sacris litteris erudivit, a quo ipse postea in Tyberim pro fide Christi necatus est. In Mauritania, natalis sanctorum Romuli, et Secundoli fratrum, qui pro Christo passi sunt. Apud Syriam, sancti Seleuci. Item in Phrygia, sancti Agapiti.
Codicem Usuardinum ex omni parte genuinum et purum, nullum hodie reperio. Ex omni, inquam, parte; nam multi in paucissimis deficiunt, eaque [Col. 0871D] ratione viam satis commodam textui eruendo aperiunt. Sic Belinus sola transpositione aberrat, Cyrinum anteponens Irenaeo; qua in re cum solus et unicus sit, ab omnimoda puritate certo excluditur. Pratensis naevo infectus est, cum pro Dulae scribat Theolae, in quo licet tres alios codices Aquicinctinum, Marchianensem et Rosweydinum consentientes habeat, nihilo magis simplicitatem Usuardinam repraesentat: et quidem Rosweydi codex purus esset, nisi tertio loco inepte immisceret: item natale sanctorum nongentorum. Heriniensis item a puritate deficit, primam annuntiationem sic exprimens: Apud Nazareth civitatem Galilaeae, ut fides Catholica credit, adorat et praedicat; Virginem Mariam Dominum parituram, Gabriel angelus venerando salutat. Quae [Col. 0872C] verba ex aliquo Beda ms. Tornacensi, inter Bedae Auctaria, etiam connumerata invenies. In Tornacensi Usuardo deest solum Irenaei elogium: In Pulsanensi [Col. 0872D] expunctus Hermelandus. Atque item in Antuerp. et Max-Lubec., ubi et Cyrini elogium praetermissum est. Muneratus pluribus mendis, opinor typographicis, deformis est, sed praecipuus error, quod post annuntiatio Dominica, adjungat quae alio nomine dicitur Incarnatio Domini nostri Jesu Christi. Sic Grevenus et Molanus excludendi, quia soli incipiunt hoc modo: Jesus Christus Dominus noster passus est. Codicum aliorum accessiones suo loco exhibebimus. Interim ex jam citatis citandisque, germana Usuardi simplicitas ea ratione elicita, quod in laterculi sententiam plerique omnes conspirent, ut collatis defectibus excessibusque facillime datur intelligi. His positis
[Col. 0871D]Superest fontes indicare, ex quibus Usuardum sua hausisse credimus. Ac primo quidem, haec est [Col. 0872D] Hieronymianorum omnium concors hodierna commemoratio: Hierosolymis Dominus Jesus Christus [Col. 0873A] crucifixus est. At non ita conveniunt in ejus Annuntiatione aut Conceptione, quae in Epternacensi plane desideratur. Haec in Beda brevissime ponitur: Annuntiatio Dominica. Rabanus scripsit: Annuntiatio Dominicae incarnationis; Romanum parvum, Annuntiatio Dominica et Crucifixio. Ado autem, rescissa crucifixione, nec Hieronymiana nec Romanum parvum ex toto secutus, Bedam nonnihil auxit, praefixa nempe civitate Nazareth, in qua mysterium peractum est; ea plane phrasi, quam ex ipso Noster in laterculum suum transtulit. Adonem hic Rosweydi intelligo, non qualis a Mosandro editus est, in quo et crucifixio, et Jacobi apostoli martyrium, cum immolatione Isaac aliisque Christi typis hoc die conjunguntur. Notkerus Bedae, Rabani et Adonis verba in unum commiscuit. De hac solemnitate nihil est quod Henschenii Commentario magnopere superaddi possit aut debeat. Audi modo Wandalbertum
Qui hic secundo loco est, sic quarto et ultimo memoratur in Romano parvo: Apud Sirmium, Irenaei episcopi et martyris, quo etiam ordine refertur ab Adone cum elogio, quod totum in Notkerum transiit, a Nostro modice attemperatum, sic tamen, ut nihil non ex eodem acceperit. Irenaei Sirmiensis Acta procul dubio olim vidit Ado, quae multis saeculis neglecta, a Joanne Gamansio nostro primum eruta sunt, a Papebrochio edita et illustrata, Graece etiam floridiori oratione, ad voluminis calcem adjecta. Latina ipsa, inter Sincera et Selecta merito a Ruinartio computata sunt a pag. 432, de quibus videri etiam potest Tillemontius tomo V, a pag. 250. Quod vero Irenaeus in Actis editis passus dicatur VIII Idus seu VI Aprilis, potuit olim lectum esse VIII Kal. Aprilis. [Col. 0874A] Variant Martyrologia. Ego Sirmiensem Irenaeum in Hieronymianis VI Aprilis nullus deprehendo: fateor in Floro et Rabano signari, imo a Notkero utroque die; servandam tamen, ne quidquam immutandam antiquam Martyrologorum nostrorum lectionem, plane censeo.
Cyrinus, aliis Quirinus, in Romano parvo et Adone tertium locum obtinet. Hic ex Beda, atque iisdem verbis sumpsere Rabanus et Notkerus, quae ex Actis sancti Valentini, seu Marii, Marthae et Abachum, de eo paucis recitant. Adonem nihilominus deserit Usuardus aliam phrasim ex eodem fonte substituens. De praefatis Actis satis alibi dictum est, vide Henschenii commentarium, et alia, quae recentius de Cyrino ibi tradita sunt, quorum compendium habet Tillemontius tomo IV, pag. 677. Dula ex Hieronymianis reperitur: In Nicomedia, natale Dulae. Romanum parvum: Nicomediae, Dulae martyris. Beda et ex eo Rabanus: Natale Dulae, ancillae militis, quae pro castitate occisa est. Ado utrumque [Col. 0874B] textum conjunxit, quem ex ipso sibi vendicarunt Usuardus et Notkerus. Nec eorum quisquam est, qui Theodolam Hieronymianorum cum Dula, quae forte a conditione nomen traxit, eamdem esse putaverit, quod tamen visum est Castellano in brevi notula ad Martyrologium universale, inde, meo quidem judicio, expungenda, reposito in textu non Theolae, sed Dulae nomine, quod in ipso Romano legitur. Hermelandus antiquioribus omnibus ignotus, ab Usuardo primum productus est; et recte in Antro Ligeris insula modo fluminis aquis absorpta, non in Andro, tot terrarum spatiis divisa, quemadmodum male legit codex maximus Ultrajectinus, quem ad aliorum distinctionem, Rosweydi, seu Rosweydinum nuncupare solemus.
[Col. 0873C]ANTUERP.-MAJ.: «In Nazareth civitate Galileae, Annuntiatio Dominica, quando missus est Gabriel angelus a Deo in civitatem Galileae ad beatam Mariam virginem, et dixit ei: Ave, Maria, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus. Ipsa, ut vidit eum, mota est in introitu ejus, et cogitabat qualis esset ista salutatio. Et ait ei angelus. Ne timeas, Maria, invenisti enim gratiam apud Deum; ecce concipies in utero et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Quae tanto nuntio clarificata, Spiritu sancto foecundata, ab illo, qui de illa carnem sumere dignatus est, prae omnibus sublimata, in aeternum venerabiliter est benedicta. Apud Sirmium, natale sancti Hirenei episcopi et martyris, sub Maximiano imperatore. Romae, sancti Cirini martyris.» In duabus ultimis purus est. Pro Antro insula, videtur legere Antico, sed pejus in margine corrigitur, in Andro insula.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVAN., ALBERGEN., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. post [Col. 0873D] Dominica, subdunt: «Eodem die, Dominus noster Jesus Christus Hierosolymis crucifixus est et Isaac immolatus.» Item post Romae, legunt, «in coemeterio Pontiani.» Deficiunt omnes in annuntiatione ultima.
CENTULEN.: «In Nazaret civitate Galyleae, Annuntiatio Dominica, quando angelo annuntiante et virtute Altissimi superveniente, Virgo intemerata Filium Dei vivi paritura concepit. Eodem die Jerosolymis, idem Deus Dei Filius crucifixus est a Judaeis. In Sirmio, sancti Herenei episcopi et martyris. Romae, sancti Cirini martyris. Nicomediae, sanctae Dullae martyris. In Antro insula, sancti Erculandi abbatis.» Habes supra verum nomen.
BRUXELLEN., solito auctior, multa hic congerit: «Apud Nazareth civitatem Galilaeae, Annuntatio beatae Mariae semper Virginis. Eadem die, plasmatio Adae et ejectio ejus de paradyso. Apud agrum [Col. 0874C] Damasenum, Abel primus martyr pro justitia occisus est. Quem Christus in Evangelio laudat, et quem nos in canone missae quotidie nominamus. Eadem die, Melchisedech primus sacerdos, Abrahae panem et vinum in figura sacramenti Eucharistiae immolavit. Et hic Melchisedech etiam canoni missae inscriptus est. Ipso die, Abraham filium suum Isaac super altare obtulit Deo in figura Dominicae passionis. Adhuc ipso die, transitus filiorum Israel per mare Rubrum. Eadem die, decollatus est beatus Joannes Baptista. Apud Jerosolymam, Dominus noster Jesus Christus pro redemptione mundi crucifixus est. Et sanctus Jacobus apostolus, frater Domini, ea die occisus est. Et sanctus Petrus de carcere Herodis per angelum liberatus. Romae, sancti Cyrini martyris, qui post multorum verberum afflictionem interfectus a Claudio, et in Tybrim jactatus, in insula Licaoniae inventus, in cimiterio Pontiani sepultus est, ut scribitur in passione sancti Valentini. Apud Smyrnum [Sirmium] sancti Hyrenei episcopi et [Col. 0874D] martyris, qui tempore Maximiani imperatoris sub praeside Probo, post acerrima tormenta capitis abscissione martyrium consummavit. In Nicomedia, sanctae Duliae ancillae . . . Et depositio sancti Ermolendi abbatis et confessoris, cujus gloriosa conversatio, praeconio laudatur miraculorum.»
HAGENOYEN.: «Apud Nazaret Galileae, Annuntiatio Dominica. Nota quod in hac die multa mirabilia facta sunt, quae notantur in his versibus:»
VICTORIN. addit: «Eodem die, sanctorum Taraci, Probi et Andronici.» Spectant ad V Octobris.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Annuntiatio Dominicae Incarnationis. Romae, Cirini martyris. Hermelandi abbatis.»
REG. SUECIAE. signatus num. 130: «Eodem die, sanctorum Taraci, Probi et Andronici. Apud Smirnam, beati Traseae episcopi et martyris.» Remittitur ad XV Octobris.
FLORENTIN.: «Ipso die, consecratio cathedralis ecclesiae Florentinae, sanctae Mariae Floris, per summum pontificem Eugenium IV, anno Domini MCCCCXXXVI.» Quae sequuntur obscura sunt: «Anno [Col. 0875B] vero MCCCCLXXXI Sixtus IV pontifex jubileum hoc a [ puto dicere velle hoc est] plenariam indulgentiam concessit, et Innocentius VIII successor, primo anno pontificatus confirmavit.»
DIVIONEN. S. Benigni: «Bajocas, sancti Ragnoberti episcopi et confessoris.» Ad XVI Maii.
EDITIO LUBECO-COL.: «In Nazareth civitate Galileae, incarnatio Filii Dei. Et annuntiatio beatae virginis Mariae, quando missus est Gabriel angelus ad eam, et dixit ei: Ave gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus. Quae tanto nuntio [Col. 0876A] clarificata, Spiritu sancto fecundata, qui de illa carnem sumere dignatus est, ab illo prae omnibus sublimata, in aeternum venerabiliter benedicta.» Sequitur de crucifixione, de Isaac, de Hyreneo, de Cyrino, de Dula, fere ut in BRUXELLEN, supra. «In Antro insula, sancti Hermelandi . . . .» ut in textu.
GREVEN.: «Passio sancti Jacobi Majoris apostoli. Item Josiae scribae et martyris cum beato Jacobo decollati.» Vide Praetermissos. «In Nicea, Victorini, Alexandri, Eufratae, Castulae, Nicostrati, Lucillae et aliorum quadringentorum martyrum. Immolatio Isaac filii Abrahae patriarchae. Item Abel justi, Veteris Testamenti protomartyris. Transitus filiorum Israel per mare Rubrum. Victoria beati Michaelis contra draconem. Item, Symeonis abbatis.» Vide Praetermissos. «In Altona castro comitatus de Marka, sancti Eynardi eremitae et confessoris. Veronicae sanctae matronae, cui Dominus imaginem faciei suae sudario impressam reliquit.» De hac [Col. 0876B] vera icone consule Praetermissos, Responsiones Papebrochii variis locis, et alios ab ipso citatos.
MOLAN. litteris Italicis, post gladio interfectus est, inserit ex Beda: «Scriptum est in passione sancti Valentini.» Aliae editiones adjungunt: «Item ipso die, depositio sanctissimi Humberti, episcopi et confessoris Christi, virtutibus et miraculis gloriosi. Eodem die, genesis mundi.» Tum de Isaac, de transitu maris Rubri, et victoria Michaelis.
Apud Nazareth civitatem Galilaeae, Annuntiatio Dominica. In Sirmio, passio beati Hirenei episcopi, tempore Maximiani imperatoris, qui primo tormentis acerrimis vexatus, dein diebus plurimis in carcere cruciatus, novissime abscisso capite consummatus est. Romae, sancti Cyrini martyris, qui a rege Claudio, post facultatum amissionem, post carceris squalorem, post multorum verberum afflictionem gladio interfectus est. Nicomediae, natalis Dulae cujusdam militis ancillae, quae pro castitate occisa est. In Antro insula, sancti Hermelandi abbatis, cujus gloriosa conversatio miraculorum collaudatur praeconio.
Conveniunt hodie Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Greven et Molan.
[Col. 0875C]Penthapolim habent Munerat. et Greven. Scio legendum Libyae, ast in consensu codicum omnino omnium, solo Molano excepto, putavi eorum lectionem in textu servandam. Sic iidem omnes habent Hireni vel Hyrenei. Praetuli modum priorem, quod ita legant Praten., Herinien., Tornacen., et Grevenus, quidquid alibi legam Irenaei. Greven. et Molan. pro Ammonii male ponunt Ammonis. Praecipua difficultas in nomine Castoli vel Castuli. Certum est, antiquos omnes legere Castuli. Verum aeque certum videtur Usuardum legisse Castoli, si vetustiorum nostrorum codicum auctoritate niti [Col. 0876C] possumus. Atqui ita exprimunt Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Munerat. et Grevenus, quos hic sequimur, etiam errantes. Pulsanen. forte ad majorem emphasim addit, tertio in confessione: atque item martyrio coronatus migravit. Turpiter labitur in fine, scribens: In Sirmia, sancti Vincentii presbiteri et Maximi. Reliquae variantes lectiones, mera sunt librariorum sphalmata. Sic Munerat. Maximae in Maxime in mare, etc., frustra repetito nomine Maximae. Sic tertio, harenaria, Syrmio, Smyrnia, etc.
[Col. 0875C]Prima martyrum Pentapolitanorum classis non obscure signatur in apographis Hieronymianis, sed luxatis hinc inde nominibus et tacita positione seu loco certaminis, qui in solo Epternacensi clarissime exprimitur: In Pentapoli Libiae, Theodori episcopi, Herenei, etc. Romanum parvum socios non novit, [Col. 0875D] aut certe studiose exclusit, ita legens: Apud Pentapolim Libyae, Theodori episcopi. In Adone tota nostra annuntiatio ad verbum posita est, quam ex ipso Notkerus quoque deduxit. Nec quidquam praeterea de his sanctis memoratu dignum reperitur, nisi cui adlubeat ex Dextrinis aut id genus commentis, speciosas fabellas degustare.
Castulus in laudatis codicibus Hieronymianis primo loco ponitur, cum ea diversitate seu nominis, seu loci sepulturae, quae ab Henschenio et Florentinio abunde explicatur. Primo item loco est in Romano parvo: Romae, sancti Castuli Zaetarii palatii. [Col. 0876C] Hisce superadditum ab Adone elogium ex Actis sancti Sebastiani, apud nos cap. 22, num. 83, verbatim desumptum. Quod hic lectorem monitum volui, ne forte Flori elogium legens, existimet, alterum alteri unquam fuisse cognitum, ea nempe causa, quod in plerisque hic ambo conveniant. Dicam [Col. 0876D] quod res est, uterque ex eodem fonte eadem hausit atque eatenus belle concordant, at ex solis reliquis constare potest, proprio singulos marte sua disposuisse. Notkerus de more Adonem secutus est; Noster solita compendii ratione utitur; Rabanus ex aliquo codice Hieronymiano paucula sua descripsit.
In Montano et Maxima consignandis, praecunt denuo Hieronymiana, concordes sunt reliqui martyrologi omnes, solo Romano parvo excepto. De ipsis et quadraginta eorum sociis agunt Henschenius et Florentinius. Beda sic notat: In Sirmio, Montani [Col. 0877A] presbyteri, Maximae uxoris ejus et aliorum XI. Rabanus ultimam clausulam expunxit, quae a Nostro quoque omissa est, servata a caeteris. Imo conjuges fuisse tradunt praeter Bedam, Hieronymiana, Ado, Rabanus, Notkerus, Wandalbertus et recentiores plurimi. Cur id Usuardus reticuerit, fateor me haud satis conjicere. Minus etiam intelligo, quid eum movere potuerit ut, neglectis Adonis verbis, qui eos in fluvium praecipitatos disertissime asserit, maluerit ipse scribere, in mare mersorum. An Sirmium [Col. 0878A] civitatem esse plane mediterraneam, eum ignorasse dicemus? Id fatendum arbitror, cum et alibi geographiae non satis peritum fuisse Usuardum, satis ostenderimus. Nulla etiam de his sanctis Acta supersunt; neque enim Firmium, vel Firmum Italiae, aut Sexti Firmium Hispanae, salva veritate, eos transferri posse existimamus. Sit etiam locus sacris Wandalberti Musis:
ANTUERP., MAX.-ULTRAJECT., LEYDEN., LOVAN., ALBERG., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. post textum purum subdunt: «Eodem die, natale sancti Lugderi (Luidgeri, Lutgeri, Luidegeri) Monasteriensis episcopi et confessoris.» Addit praeterea ALBERGEN. «Qui verbum vitae longe lateque disseminans multis claruit virtutibus et miraculis. Nam in ejus felici [Col. 0877B] transitu circa medium noctis, lux de coelo veniens, totam illustravit provinciam. Floruit temporibus Caroli Magni, qui et ipsum primum Monasteriensi praefecit ecclesiae. Sepultus quiescit in Werdena.»
ROSWEYD., tertio loco: «Eodem die, sancti Luitgeri, episcopi et confessoris. In Syrmio, sanctorum Montani presbyteri et Maximae uxoris ejus, [qui] comprehensi missi sunt in fluvium. Et aliorum quadraginta martyrum.»
ANTUERP.-MAJ. et CENTULEN. incipiunt: «Romae, passio sancti Castuli martyris. Eodem die, apud Pentapolim . . . . » pure. «Apud Cyrinium [Sirmium] sancti Montani presbyteri et Maximae uxoris ejus, in mare mersorum.»
BRUXELLEN.: «Septima dies seculi, in qua perfecti sunt coelum et terra, et omnis ornatus eorum, et in qua Deus cessavit ab omni opere quod patrarat. Unde et ea die Christus quievit in sepulcro. Romae via Lavicana, in cemeterio ejusdem, sancti Castuli [Col. 0877C] martyris. Qui cum esset Zecharius palacii et hospes sanctorum, ut in gestis sancti Sebastiani legitur, a persecutoribus tentus et cruciatus, dum in confessione Domini Jesu persisteret, missus est in foveam, et super eum massa arenaria dimissa. Et sic cum palma martyrii migravit ad Dominum. Apud Syrinium natale sanctorum Montani presbyteri et Maximae uxoris ejus, in mare mersorum. Et depositio sancti Lutgheri episcopi et confessoris.»
HAGENOYEN., in prima et secunda annuntiatione satis purus, de Castulo post migravit ad Dominum, addit, quod satis legere nequeo, nec usquam alibi reperio: «Hic vero a manu est translatus in Messbg.» De Montano et Maxima cum textu. Sequitur: «Eodem die in monasterio Westphaliae civitate, depositio sancti Lugderi ejusdem civitatis episcopi, qui legitur fuisse Capellanus Karoli Magni et socius sancti Mullibrordi [Willebrordi]. Hic aucas [anseres] silvestres in domum suam, pro damno sibi ab eis illato, agitavit. Ex quibus unam mortuam restituit, [Col. 0877D] et omnibus interdixit ut numquam in hereditate ejus damnum facerent, quod adhuc durat.» De miraculi veritate et duratione alibi inquirendum.
AQUICINCT. post «Castuli martyris,» habetur: «Zetarii palatii.»
PLESCHIONEN. et VATICAN., num. 5949, adjiciunt: «Sancti Longini martyris.» Vide supra, XV.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ., caeteris omissis, ita habet: «Ludgeri episcopi et confessoris, patroni ecclesiae in Loenen, qui fuit de sociis beati Gregorii Trajectensis episcopi.»
ALTEMPS.: «In Africa, Victoris, Saturnini, Solutoris et aliorum duodecim. In Sebastia, sancti Petri episcopi. In Eracleo, Martialis episcopi. In Antiochia, Thimothei, Theogenis et Macharii.» Similia habet Belinus infra. Consule Acta et Praetermissos.
Editio LUBECO-COL. incipit: «Colonia Agrippina, in ecclesia sancti Augustini, memoria sancti Constantii martyris, qui fuit de societatate sanctorum [Col. 0878A] Maurorum unus.» An ex Thebaeis? vide Praetermissos. De Theodoro et sociis pure. In Castulo quem Palatii oratorem facit, non multum differt a BRUXELLENSI. Item in Sirmiensibus, nisi quod addat: «Corpora eorum non longe ab urbe inventa sunt. Treveris, beati Felicis vicesimi primi ejusdem loci episcopi et confessoris. In monasterio Verdensi, depositio sancti [Col. 0878B] Luthgeri primi Monasteriensis episcopi et confessoris. Eodem die, sancti Mohallok episcopi et confessoris.»
BELIN. prima editio proxime ad puritatem accedit; in secunda haec immiscentur: «In Sebastia civitate, Petri episcopi. In Aracleo, sancti Martialis episcopi. In Celer, sancti Cassiani episcopi In Antiochia, Timothei, Diogenis, Macharii, et Maximi et Theodori episcopi. In Africa, Victoris, Saturnini, Solutoris et aliorum duodecim.» Dixi jam supra, de hisce consulenda Acta et Praetermissos.
GREVEN.: «Serotini martyris. Item Petri, Martiani, Capini, Kyliani.» Vide indicem Praetermissorum. «Romae, sancti Quirini martyris, tempore Claudii pro Christo gladio interfecti: An Cyrini, de quo XXV. Felicis secundi, archiepiscopi Treverensis et confessoris. In monasterio Verdensi, depositio sancti Luthgeri, primi episcopi ecclesiae monasteriensis et confessoris. Qui eruditus ab Alcuino abbate, viro [Col. 0878C] doctissimo, Eboraci diaconus. Coloniae vero presbyter ordinatus, genti Saxonum et Frisonum Christi Evangelium annuntiavit, vitaque et miraculis clarus quievit in pace. Item sancti Mohallock episcopi et confessoris. In Hibernia, Mottelogi abbatis et confessoris.» Mochellocum sive Kellenum unum admittunt Acta, sive is episcopus, sive abba fuerit. «Apud Coloniam Agrippinam, in ecclesia heremitarum sancti Augustini, commemoratio Constantini martyris, de societate sanctorum Maurorum.» Vocatur hic supra Constantius in Actis praetermissus.
MOLAN. de Castulo in textu litteris Italicis ex Adone ponit: «Cum esset Zetarius palatii et hospes sanctorum.» Tum in fine: «Item in Uverdena, depositio sancti Ludgeri episcopi et confessoris, qui fuit episcopus primus Monasteriensis, tempore Caroli Magni imperatoris. Eo tempore Carolus praedictus morabatur in Aquis palatio, dum sanctus Ludgerus migravit ab hoc seculo. Qui eadem hora [Col. 0878D] progrediens foras cum ab aliquo, nomine Aquo, astrologii, ut cognitionem perciperet stellarum, inspectione intentus maneret, vidit splendorem ignis magnum de coelo venientem, et totam provinciam illustravit: et etiam in oculis totius terrae Franciae, lumen apparuit visu mirabili. Verum aliquanto tempore elapso, contigit Grifridum, nepotem sancti Ludgeri, qui in exequiis sancti viri interfuit, ad palatium regis venire. Quem cum rex de sancti viri transitu interrogasset, et diem et horam requisisset, et ille cuncta per ordinem retulisset, agnovit rex eodem momento suum amatorem ad Dominum migrasse, et quod ipsum lumen ei fuisset a Domino coelitus ostensum. Proinde intelligi datur, quam clara ejus anima in conspectu Domini venerit. Eadem die, beati Felicis episcopi Treberensis. In Laubaco coenobio, elevatio corporis sancti Ursmari episcopi et confessoris.» In editionibus aliis de Ludgero, paucis. Ad Felicis Treverensis, additur secundi: [Col. 0879A] Demum: «Lobus, elevatio sancti Ursmari episcopi quae agitur Dominica ante natalem sancti Joannis [Col. 0880A] Baptistae.» Melius haec ad diem natalem, qui celebratur XVIII Aprilis.
Apud Pentapolim Libiae, natalis sanctorum Theodori episcopi, Hirenei Diaconi, Serapionis et Ammonii lectorum. Romae via Lavicana, sancti Castoli martyris, qui, ut in gestis beati Sebastiani legitur, a persecutoribus tertio appensus, tertio auditus, in confessione Domini perseverans, missus est in foveam, et dimissa super eum massa arenaria, martyrio migravit ad Christum. In Sirmio, sanctorum Montani presbyteri et Maximae in mare mersorum.
Magna codicum consensio Herinien., Tornacen., Pulsanen., Antuerpien., Max.-Lubec., Munerat., Belin., Greven. et Molan. Quibus accedunt Antuerp.-Max., [Col. 0880A] Ultraject., Leyden., Lovanien., Alberg., Danic. et Edit. Ultraj.-Belg.
[Col. 0879B]Parum suggerit notatu dignum. Joannis primi legit Max.-Lubecana, errore, opinor, typographi. Heremitae scribunt passim codices omnes, quorum etiam sphalmata, nimis fortasse scrupulose, sectamur. Belinus transposita nonnihil phrasi, posuit prophetico plenum spiritu. In Antuerpiensi ante Alexandri, deest sancti. Fere exciderat monere codices aliquos, pro victorias, scribere victoriam. De Egipto, Egypto, tiranni, martiris et hujusmodi minutiis dictum est alibi plusquam satis. Est in Pratensi augmentum, et male expressum et perperam hoc die positum, his verbis: Ipso die, sancti Eucherii Turonensis episcopi. Fatetur ipse Castellanus additamentum esse non solum [Col. 0880B] in litteris ad me datis, sed expressis terminis, in primo suo Bimestri ad XX Februarii. Fatetur item annuntiationem non efformatam, cum Eucherius non Turonensis, sed Aurelianensis episcopus fuerit, ut recte habent Auctaria nostra, ad citatam diem XX Februarii. Quod si supradicta verba ad verum sensum reducere volueris, pro Turonensis, scribe Trudonensis; unde intelligi dabitur, Eucherium Aurelianensem episcopum, a loco exsilii aliquando, Trudonensem fuisse nuncupatum, addita post Trudonensis, virgula, hoc pacto: Ipso die, sancti Eucherii Trudonensis, episcopi etc.
[Col. 0879B]Joannes, patria et anachoresi Lycopolita, cognomento propheta, alibi abbas, hic eremita dictus, absolutissimum obedientiae, ut a S. P. N. Ignatio ad vivum depingitur, caeterarumque proinde virtutum [Col. 0879C] exemplar et speculum, ut toto Christiano orbe notissimus fuit, ita sanctos Patres prope omnes laudatores habuit. Nihilominus primus eum ex Rufino suo, libro ult., cap. 19 et 32, hoc die, nescio an satis proprie, in sacros Fastos retulit auctor Romani parvi: Apud Egyptum, Joannis eremitae, prophetici spiritus viri. Ado paulo clarius ex laudata Historia locutus est; cujus non quidem verba, sed sensum reddiderunt Usuardus et Notkerus. Vita ejus vulgatissima est, nec, ut puto, Origenismi suspecta, quam illustravit Papebrochius: Gallice contexta a Tillemontio tomo X a pag. 9. Caeterum, ut jam innuebam, de tam illustri sancto, nihil habent apographa Hieronymiana, Beda, Florus, Rabanus, aut Wandalbertus.
Nec item quidquam de Alexandro isto Pannonio, [Col. 0880B] Adoni aeque et Notkero atque ipsorum duci ignoto; ut nec divinando satis explorare queam, unde demum Usuardus eum accersere potuerit. Huc facit apposita Henschenii observatio, quae pluribus aliis [Col. 0880C] synonymis sanctis aptari potest. Multi, inquit, nomine Alexandri insigniti coronam martyrii obtinuerunt, et aliquam sacris tabulis confusionem pepererunt. Subinde unus idemque est, quamvis diversis diebus quasi a se ipso distinctus foret, reperiatur Fastis inscriptus. Nonnunquam unus idemque statuitur, cum reipsa plures exstiterint, ad diversos dies referendi quod ultimum huic Alexandro evenisse plane arbitramur. Pergit id ostendere in comparatione Alexandri hujus cum altero, qui colitur XIII Maii. Quaerimus nos quibus monumentis Pannonium produxerit Usuardus, sed frustra. Certissimum tamen manet, nihil nisi Usuardum a nobis in laterculo positum, ut evidenter ostendunt tam excusi quam mss. codices nostri, de quocunque demum Alexandro verba ejus accipienda censueris.
[Col. 0879D]ANTUERP.-MAX. Adonianus est: «Aput Egiptum, natale beati Joannis heremitae, admirandae sanctitatis viri, qui etiam prophetico spiritu plenus, Theodosio imperatori Christianissimo victorias de tyrannis praedixit.» Deest Alexander. Sequitur: «Apud Smirnam, natale beati Trasae [Thraseae] episcopi et martyris, cujus meminit quintus liber ecclesiasticus.» In tabula Praetermissorum remittitur ad V Octobris, quia eo die recolitur in Martyrologio Romano, quod sequimur.
ROSWEYD. incipit: «Resurrectio Domini nostri Jesu Christi.» De qua sola meminit Wandalbertus hoc unico suo versiculo:
CENTULEN.: «Jerosolymis, resurrectio Domini nostri Jesu Christi secundum carnem. In Aegypto, sancti Joannis monachi, magnae sanctitatis et prophetici spiritus viri. Apud Zmirnam, beati Traseae episcopi et martyris, cujus meminit quintus liber ecclesiasticus.» Remissus est superius ad diem natalem V Octobris.
BRUXELLEN.: «Jerosolymis, resurrectio Domini nostri Jesu Christi.» De Joanne, ut textus. Sequitur de Thrasea, ut supra. Tum de Theodoro, et sociis Pentapolitanis, heri ab ipso omissis. De Alexandro bene. «Item alibi, sanctorum Pastoris et Romuli.» Hic est martyrum Afrorum antesignanus. De Pastore vide Praetermissos.
HAGENOYEN. de Joanne brevem, sed praeter morem, satis exactam vitae synopsim, hoc modo recensuit: [Col. 0881A] «Apud Aegyptum, beati Joannis eremitae, qui, ut in Vitis Patrum legitur, Theodosio imperatori de tyranno victoriam praedixit, et eumdem non longe post propria morte esse moriendum. Cujus monasterium a quadraginta aetatis suae anno usque ad nonagesimum nullus intravit. Advenientibus autem viris, raro et certis temporibus per fenestram se videndum aedificationis vel consolationis gratia praebebat. Mulier vero nulla ad ejus conspectum accessit. Cellam hospitalem pro adventantibus e longinquo habuit, sed ipse intrinsecus soli Deo vacabat: quanto namque se magis ab humanis curis et colloquiis sequestrabat, tanto vicinior illi Deus erat. Hic propter jugem consuetudinem, jam cibum recipere nisi in vespere non poterat, et hunc exiguum. Capilli ejus et barba rari erant et tenues, utpote quem nullus cibus sufficiens nutriret. Observabat etiam idem, cum nonagenariam ipse ageret vitam, ut nullum paratum sumeret cibum. Obitus autem ejus [Col. 0881B] talis erat, ut, per triduum, nullum ad se introire permitteret, et positus in oratione spiritum reddidit. In timitio [coemeterio] Pontiani Romae, sancti Cyrini,» de quo ad XXV hujus. «In Pannonia, sancti Alexandri martyris. In episcopatu Zaltzburgensi, sancti Ruperti episcopi et confessoris.» Vide quae de illustri hoc praesule inter hodierna Auctaria jam non semel diximus: ubi alii Salisburgensi, alii Wormatiensi ecclesiae ascribunt.
VICTORIN., in fine: «Apud Smirnam, beati Traseae,» etc., ut supra, in ANTUERP.-MAJ., ubi notavimus hunc sanctum pertinere ad V Octobris.
PLESCHIONEN. «In Africa, sanctorum Romuli, Donati, Saturnini.» Jam dixi Romulum turmae Africanae antesignanum: Donatus ordine septimus est, Saturninus ultimus: vide novem alios in Actis nostris, suis nominibus expressos.
MARCHIANEN. addit: «In pago Hispanis [Hasbanio] sancti Eucherii Turonensis episcopi.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Joannis eremitae, [Col. 0881C] qui ut refert Augustinus, claruit spiritu prophetiae.» Ad marginem Resurrectio Domini.
VATICAN. num. 5949: adjicit «In Africa, sanctorum Romuli, Donati, Saturnini.»
ALTEMPS: «Sancti Eustachii abbatis.» Videtur esse «Eustasius Luxoviensis,» de quo in Actis XXIX Martii. Videat lector quae ibi de praefato Eustasio in Observationibus nostris dicturi sumus. «In pago Hasbanio, sancti Eucherii Turonensis episcopi. In Africa, [Col. 0882A] Romuli, Acuti, Morali, Succressae, Matutinae, Donati, Saturnini.» Haec in Actis paulo distinctius. «Romae, sancti Calixti papae.» Colitur XIV Octobris. «Apud Smyrnam, beati Thraseae episcopi et martyris.»
FLORENTIN.: «Item sancti Martini episcopi, et martyris.» Annon Martianum indicat, de quo in Actis VI Martii?
Editio LUBECO-COL. Post textum subdit: «Apud Smyrnam, beati Thraseae episcopi et martyris, cujus meminit quintus liber ecclesiasticus. Castro Conflando, sanctae Honorinae virginis.» In Actis est XXVIII Februarii. «Eodem die, sancti Ruperti episcopi in Wormacia et confessoris.» Idem est, qui Salisburgensis supra dicitur, de quo vide eruditum Papebrochii commentarium in Actis hoc die.
GREVEN.: «Resurrectio Domini. Apud Smyrnam Traseae episcopi et martyris, cujus meminit quintus liber ecclesiasticae Historiae. Item Aguti, Missiae, [Col. 0882B] Romuli.» Nomina sunt a Greveno, uti passim solet, male transposita et efformata: «Ananiae presbyteri, et Petri ac aliorum septem militum sub Diocletiano submersorum.» Acta passionis ipsorum data sunt XXV Februarii. «In Africa, sanctorum Romuli, Maroli et Successi.» Multa confusa de quibus vide in Actis. «Derthonae, sancti Marciani episcopi et martyris. Eucherii episcopi et confessoris.» In priori editione MDXV addebatur Turonensis. «Ruperti episcopi civitatis Vangionum, quae nunc Wormacia dicitur, et confessoris. Eustachii abbatis et confessoris. Castro Constando, sanctae Honorinae virginis.» De his vide dicta superius. «Item Neminiae virginis, et Cyriaci diaconi;» inter Praetermissos. «Item Joannis monachi mirae obedientiae viri. Qui jussu abbatis sui lignum aridum anno integro sine intermissione irrigavit, non dijudicans senioris praeceptum.» De quo in textu.
MOLAN. «Hierosolymae, resurrectio Domini nostri Jesu Christi.» De Marciano, ut Grevenus. De [Col. 0882C] Thrasea, ut editio LUBECO-COL. De Ruperto, ut Grevenus, sed litteris minoribus. In editionibus aliis, de Resurrectione, et Marciani nihil immutatum. «Wormaciae, sancti Ruperti, episcopi et confessoris. Qui temporibus Childeberti, in Bavaria, Austria, Styria, et toto Norico, doctrinam Christi propagavit.» Tum typis minutis; «Constantinopoli, sancti Isaacii, Viri Dei.» Vide Praetermissos. «Perside, novem martyrum.» Eorum nomina in Actis exprimuntur.
In Aegypto, depositio beati Joannis heremitae, qui inter caetera virtutum insignia, etiam prophetico spiritu plenus, Theodosio imperatori Christianissimo victorias de tyranno praedixit. In Pannonia, sancti Alexandri martyris. [ Addit Bouillart.: [Col. 0879A] Hoc die sanctum Eucherium debuisse ab Usuardo collocari, non male negant Castellanus et Sollerius. Sed collocatum fuisse, nemo nisi pertinax, aut [Col. 0880A] in dijudicandis scripturis plane hospes, negaverit. Si peccavit Usuardus, suo periculo. BOUILLART. Ipso die sancti Eucherii Turonensis episcopi.]
Textus sumitur ex Praten., Herinien., Tornacen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan. [Col. 0882D] Adde Antuerp.-Max., Leyden.-Belg., Lovanien. et Edit. Ultraj.-Belg.
[Col. 0881D]Greven. et Molan. omittunt copulam inter Malchi et Alexandri. Praecipua hic difficultas utrum Usuardus, Adonis lectionem secutus sit, in hisce verbis, cur tantum, in sanguinem piorum desaeviret, ut habent Antuerp., Lovan., Max.-Lubec., Greven. et Molan. Praetuli ego antiquiorum codicum auctoritatem, nempe Praten., Herinien., Tornacen. et Munerati, ex quibus textum composui, licet Herinien. aliquantulum differat, legens, piorum sanguinem fundentium, et Tornacen. scriptorio sphalmate, impiorum sanguine. Sic, inquam, Usuardum posuisse plane existimo. Antuerp. et Max.-Lubec. cum multis recentioribus, habent Cabilonensem, praevalent alii, hic Adoni conformes, in Cabilonensium. In Lovan. est. [Col. 0882D] Cabulonensem; in Herinien., Calonem. Reliqui in textu Guntramni, tametsi antiquus scribendi modus postulet Gunthramni. Interim Herinien., Tornacen., Antuerp., Greven. et Molan. legunt Guntranni, Max.-Lubec. pejus Guntramii. Rursus, in textu est spiritalibus cum Pratensi, Max.-Lubec., Munerat. et Greven., quamvis non parum dubitem, an praehabenda non sit aliorum cum Adone lectio. Utrum praetuleris sus deque habebo. Tornacen. pro actionibus, habet actibus. Herinien. repetit particulam et, hoc modo, et ecclesiis et pauperibus. Tharso scribunt omnes, exceptis Herinien., Antuerp.-Max., etc., et Munerato, ubi Tarso et melius legitur; turbam sequi cogimur: Max.-Lubec., pessime Therso. Inter recentiores sunt [Col. 0883A] qui scribant Siciliae. Caetera, ut Cesarea, saevicia, martirum, Dorotei et similia negligenda sunt. Non omiserim tamen dicere, in textu relictum Palestinae, [Col. 0884A] quia universum codices omnes ita efformant, excepto solo Molano.
[Col. 0883A]Hac etiam die Romano parvo ex Rufini lib. VII, cap. 11, debentur, qui primam in laterculo classem constituunt martyres Palaestini, persecutione Valeriani bestiis traditi. Quam rem paulo diffusius Rufini ferme verbis exposuit Ado, et qui hunc secutus est, Notkerus: Noster stylo breviori, sed qui eamdem sententiam, et eadem ferme verba, nonnullis praeteritis, referat. De his jam supra egimus in Variantium lectionum examine. Nec plura in Actis reperit Henschenius. Inter Sincera autem et Selecta, pag. 252, sola Eusebii verba descripsit Ruinartius, quae Gallice reddita sunt a Tillemontio tomo IV, pag. 17. Wandalbertus disticho suo primas nostras duas annuntiationes sic metrice exprimit:
BELIN. in re purus est, sed exclusus ob transpositionem, et quia pro Dorothei legit Theodori.
PULSANEN., caetera ferme purus, plane deficit in annuntiatione ultima.
ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERGEN. et DANIC. incipiunt: «Romae, natale beati Sixti III papae, qui sedit annis octo. Hic incriminatus a quodam, nomine Basso, expurgavit se cum quinquaginta sex episcopis; criminatorem vero suum, postea mortuum, propriis manibus cum linteaminibus, et aromatibus sepelivit. Hic constituit, ut nullus episcopus in parochia alterius ordinare praesumat.» Reliqua pura sunt.
[Col. 0883C] CENTULEN.: «Apud Caesaream Palestinae, sanctorum martyrum Prisci, Malchi et Alexandri. Tarso Ciliciae, Castoris et Dorothei. Cabillone, sancti Gunthramni regis, qui relicta funditus mundi pompa, Domini servitio se ex integro mancipavit.»
ANTUERP.-MAJ. in prima classe, ut CENTULEN.: «Apud urbem Canillonensem, dompni Gutrandi . . . » recte; omisso in fine Castore et Dorotheo.
BRUXELLEN.: «Apud Caesaream Palestinae, natale sanctorum martyrum Prisci, Malchi et Alexandri. Qui sub persecutione Valeriani, cum sanctos Dei martyrizari conspicerent, divino fidei calore succensi, ultro judicem adeuntes, cur tantum in sanguine piorum saeviret, objurgarunt. Quos ille continuo pro Christi nomine, bestiis tradidit devorandos; et sic ipsi martyrium compleverunt. Romae, beati Sixti tertii, papae et martyris. Qui constituit, ut nullus episcopus in parochia alterius ordinare praesumat. Tarso,» etc., ut in textu. «Apud urbem [Col. 0883D] Cabilonensium, depositio sancti Guntranni regis Francorum religiosi. Qui ita se spiritualibus actionibus mancipavit, ut relictis seculi pompis, thesauros suos ecclesiis et pauperibus erogaret. Quique dum aliquando venando fessus juxta rivum aquae dormiret, vidit armiger ejus parvum animal de ore ejus exire et properare ad rivum. Cui ille ad itum, et reditum gladium imposuit. Expergefactus autem rex dixit, se per somnum pontem ferreum transisse et in monte invenisse thesauros. Quos ipse armigeri sui ductu reperiens, ecclesiis dedit.»
HAGENOYEN., in prima annuntiatione satis purus, secundo loco de Sixto, fere ut ULTRAJ., etc. De Gunthramno, recte; pro Dorotheo, scribit Thorotheo. In fine: «Colonia Agrippina, sancti Eugisli episcopi et confessoris.» Vide infra.
[Col. 0884B] MARCHIAN., in fine: «Civitate Nicomediae, passio sanctorum Pastoris et Victorini.» Vide XXIX.
MATRICULA-CARTHUS.-ULTRAJ. sola nomina textus refert, Gunthramnum primo loco, Caesarienses ultimo.
VATICAN., signatus num. 5949, adjicit: «Romae, sancti Xisti papae, qui sedit in episcopatu annis octo.» De Castore et Dorotheo, nihil.
In ALTEMPS. ad Castoris et Dorothei, subnectitur Adauctae. Vide in Actis commentarium.
FLORENTIN.: «Romae, sancti Sixti papae.»
Editio LUBECO-COL. incipit: «Apud Coloniam [Col. 0884C] Agrippinam, translatio sancti Evergisli, archiepiscopi et martyris, de civitate Tongerensi, per dominum Brunonem Coloniensis civitatis archiepiscopum, ad ecclesiam sanctae Caeciliae virginis. Romae, natale sancti Sixti . . . . . » ut ULTAJECT., nisi quod in fine addatur post praesumat, «et ut nullus clericus, [in] parochia alterius episcopi, ordinationes accipiat.» Rursus de Caesariensibus in fine additur, post devorandos: «Quorum animae ab angelis sunt receptae, ut in ecclesiastica scribitur Historia. Apud urbem Cabilonensem, depositio sancti Guntraninimi [Gunthramni], regis Francorum, viri religiosi qui . . . . . » Reliqua pure.
GREVEN.: «Item, sanctorum Audacti, Castoris.» Ea connexio in Actis explicata est. «Romae, beati Sixti . . . . . » ut ULTRAJECT., sed post praesumat, sic habetur: «Nec clericus in parochia aliena; ordinationes accipere.» Melius editio prima, «alterius ordinationes accipiat. Felicis, episcopi Treverensis [Col. 0884D] et confessoris.» De eo actum XXVI Martii. «Rogatae virginis.» An Rogati? Vide Praetermissos. De beato Evergislo, fere ut proxime dictum.
MOLAN.: «Romae, Sixti papae, qui sedit Romae annis octo. Et in castro Monte, depositio sanctae Waldetrudis.» Remittenda ad IX Aprilis. Et quidem in editionibus aliis omittitur, ubi ita habetur: «Apud Naxum, sive Nesum, Ciciliae [Siciliae] oppidum, sancti Cononis, Basiliani monachi, abstinentia et sanctitate clari; tempestate Rogerii secundi, anno millesimo ducentesimo trigesimo sexto. Die vigesima octava, sancti Stephani thaumaturgi, et sancti Hilarionis junioris.» De hoc in Actis hac die, de illo XXV hujus. «Romae, Sixti papae, qui sedit annos octo. Coloniae, ex Tungris transportatio corporis sancti Evergisli episcopi.»
In Caesarea Palestinae, sanctorum martyrum Prisci, Malchi, Alexandri, qui persecutione Valeriani, divino fidei calore succensi, ultro judicem adeuntes, de saevitia in piorum sanguinem objurgant; quos ille continuo pro Christi nomine bestiis tradidit devorandos. Apud urbem Cabilonensium, depositio sancti Guntramni regis, qui ita se spiritalibus actionibus mancipavit, ut relictis saeculi pompis, thesauros suos ecclesiis et pauperibus erogaret. Tharso Ciliciae, Castoris et Dorothei.
Ex Herinien., Tornacen., Pulsanen., Antuerpien., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0885B]Armogasti pro Armogastis legunt codices Usuardini omnes. In Archinimi; non ita conveniunt, nam Pulsanen., Munerat. et Molan. habent Archimini; Greven., Archimimi. In Greven. et Molan. est Saturi, fortasse bene: in Tornacen. et Munerato Satiri. Sequor alios, Romano parvo et Adoni conformes. De Wandalicae et Guandalicae, vide quae fusius explicabimus ad XXIII Maii. In Geiserico concordes sunt codices passim omnes. Sunt qui malint Genserico vel Gensericho, ut Molanus; non Gerserico, ut Munerat., multo minus Honerico, ut errat Pulsanen. Obpropria medii aevi orthographiam redolet, quam exhibent Heriniensis, Tornacen., Antuerpien., Max.-Lubecana et Greven., licet alibi varient. Putavi eam in textu non incongrue servari posse. Compleverunt [Col. 0885C] pro impleverunt, habet solus Pulsanensis; qui et Heustasii pro Eustasii. Quaeritur, an Usuardus nomen sancti praeposuerit? Id non habet Ado; non habent Herinien. et Muneratus. Neque ego adjungendum credidi. Male omisit Munerat. particulam ferme; pejus Antuerp. et Max.-Lubecana, pro sexcentorum, legunt ducentorum: imo postremus codex, [Col. 0886B] vitio, opinor typographi, caret vocibus exstitit monachorum. Isque, mendo consimili, pro confessorum in principio habet conversorum. Phrasim sibi aliam efformavit Pulsanen. sic legens: Qui pater ferme sexcentorum monachorum existens, Vita et sanctitate conspicuus, etc. Variatiunculas alias in scribendi modo, consulto negligimus.
Pratensem codicem praetense autographum, ratione non una hac die depravatum manifestissime ostendunt additi martyres Nicomedienses Pastor et Victorinus, a majori cohorte perperam avulsi, nec in ullis aliis codicibus positi, praeterquam in Belin. Rosweyd. Aquicinct. et Florentin. qui certe mediocris notae seriem non transcendunt. Expuncta praeterea est et plane erasa tota Eustasii Luxoviensis [Col. 0886C] annuntiatio, ut in apographo nostro observavit Sirmondus, et recentius per litteras superius non semel citatas, mihi indicavit Clar. Castellanus. Nos textum vere Usuardinum, sed praeter eum nihil genuinum hodie agnoscimus. De Eustasio, ad II Aprilis in praefato Pratensi codice translato, dicetur ibi.
[Col. 0885C]Nobilissima trium Africanorum confessorum (ita singulari titulo decorantur) classis, a Romano parvo rursus procedit, tacentibus Hieronymianis, Beda et ejus sequacibus. Breve sed magnificum elogium iis tribuit Ado, sequente Notkero. Ejus medullam Noster resecuit, caetera ad verbum servavit. Jam supra diximus quem nomina efformandi modum, ex codicibus Usuardinis praeferamus; quis porro reipsa praeferendus sit, in Henschenii commentario latius exponitur, ubi circa secundum nomen nonnullae difficultates [Col. 0885D] explanantur. Habes illic totam martyrii historiam [Col. 0886C] ex Victore Vitensi ejusque accuratiori Petri Francisci Chiffletii editione desumptam. De Eustasio abbate Luxoviensi nemo ante Adonem locutus est. Ipsissimis ejus verbis, non tamen praecise omnibus, utitur Usuardus, et fere etiam Notkerus. Primas solum voces Noster transposuit, alter et caput et caudam mutavit. Vide et hic Henschenii commentarium cum duplici Vita ab eo diligentissime illustrata. Eustasii laudes nitide exsequitur Wandalbertus.
De PRATENSI et ROSWEYD. jam satis dictum est; de Belino et aliis infra.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. parum admodum a puritate recedunt, addentes Eustasio titulum ab Adone expressum, discipuli sancti Colymbani, et pro sexcentorum, scribentes ducentorum.
[Col. 0886D] CENTULEN.: «Apud Africam, sanctorum Armogasti, Archimini et Satiri. Ipso die, depositio beati Eustasii abbatis, discipuli sancti Columbani.»
ANTUERP.-MAJ. de Eustasio fere textum refert. Martyres Africanos solo nomine appellat.
BRUXELLEN.: «Nicomediae, sanctorum martyrum Victoris, Victorini, Pastoris, Saturnini, Juliani et [Col. 0887A] aliorum quatuor. Apud Africam, sanctorum martyrum Armogasti, Archimini et Satiri. Qui tempore Wandalicae persecutionis, sub Geyserico, rege, pro confessione veritatis multa et gravia perpessi supplicia, cursum gloriosi certaminis compleverunt. Ipso die, depositio sancti Eufragii, abbatis monasterii Luxoviensis, discipuli sancti Columbani, viri Dei. Qui pater ferme sexcentorum extitit monachorum, et vitae sanctitate conspicuus, etiam miraculis claruit. Romae, ordinatio beati Gregorii papae.» De quacunque S. Gregorii memoria hic agitur, redi ad XII Martii.
HAGENOYEN. a textus puritate non multum differt, naevos ejus praetermittimus.
AQUICINCT. post impleverunt, textui inserit: «Civitate Nicomediae, passio sanctorum Pastoris, et Victorini.»
MARTRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Pastoris et Victoris. Eustachii abbatis. Achacii episcopi et confessoris.» Ad marginem corrigitur Victorini, Eustasii: addunturque [Col. 0887B] haec verba: Usuardus scribit Achacium martyrem. Non hac saltem die; an sequenti? ibi videbitur. Colitur proprie XXXI Martii, ut videre est in Praetermissis.
PLESCHIONEN. et VATICAN., signatus num: 5949: «Nicomediae, sanctorum Pastoris, Victorini, Juliani.» Numerus pro arbitrio mutari videtur.
UGHELLIAN. pro sexcentorum, habet ducentorum. In quo convenit cum duobus solitis sociis ANTUERP. et MAX.-LUBEC.
ALTEMPS.: «In Antiochia, Theodori presbyteri, Julianae et Acaciae.»
FLORENTIN.: «Nicomedia, passio sanctorum Pastoris et Victorini.»
Editio LUBECO COL.: «Apud Africam, sanctorum Armogasti, Archinimi, Satyri confessorum. Qui cum essent lucidissima membra Ecclesiae Christi . . . » Adonis haec postrema verba sunt, caetera pure. De Eustasio scribit, ducentorum. Tum: «Nicomediae, [Col. 0887C] sanctorum Victorini, Pastoris, Saturnini, Juliani et aliorum quatuor. Eodem die, beati Or, [Col. 0888A] eremitae nonaginta annorum, qui ita abstinentiae deditus, quod nullum terrenum, sicut de eo legitur, triennio integro sumpsit cibum. Qui plantario arborum conserens, ne otio torperet, silvam fratribus nutriebat.» Vide indicem Praetermissorum, ubi ejus acta ad alios dies excutienda remittuntur. «Item sanctae Sophiae virginis et martyris. Etiam sancti Macovallae abbatis.» De utroque agitur inter Praetermissos.
BELIN. pro Luxoviensis, scribit Lugdunensis: pro sexcentorum, ducentorum. Additque in fine: «Civitate Nicomediae, passio sanctorum Pastoris et Victorini.» Ita prima editio. In altera accedunt: «Saturnini, Julianae, et aliorum quatuor.» Videantur Acta, ubi dubius numerus determinatur.
GREVEN.: «Nicomediae, sanctorum Victorini, Pastoris, Saturni, Juliani et aliorum quatuor. Natale beati Achacii martyris, cujus passio habetur.» De eo supra, «Stephani papae IX.» Vide Praetermissos. «Item Gregorii episcopi:» An Nazianzeni? «Macovallae [Col. 0888B] abbatis. Eodem die, beati Or, eremitae, qui tantae abstinentiae fuit, ut intra integrum triennium, nullum terrenum sumpsisse cibum legatur. Ne autem otio torperet, plantaria arborum conserens, silvam fratribus nutriebat. Romae, sanctae Sophiae virginis et martyris.» De his dictum est, «Item Dolae, Julianae virginis.» An forte Nicomediensis? Sed loca satis disparata sunt.
MOLAN.: «Nicomediae . . . » ut altera Belini editio. «Et passio sancti Achartii.» Tum alio charactere, «cujus passio habetur. Eodem die, sanctorum Jonae et Barachisii martyrum, sub Saporio Persarum rege. Quorum historiam conscripsit Esaias Adami filius, eques regis Saporii et auditor atque spectator eorum, quae fiebant. Eodem die, sancti Bertholdi confessoris, ordinis Carmeli.» In editionibus aliis, de Nicomediensibus et Bertholdo, ut supra. Sequitur: «Die vigesima nona, sancti patris Marci episcopi Arethusii. Et Cyrilli diaconi et aliorum qui sub Juliano [Col. 0888C] tyranno certaverunt.» De Jona et Barachisio, paulo brevius, et aliis litteris.
Apud Africam, natalis sanctorum confessorum Armogasti, Archinimi et Satyri, qui tempore Wandalicae persecutionis, sub Geiserico rege, pro confessione veritatis multa et gravia perpessi supplicia atque opprobria, [Col. 0885] cursum gloriosi certaminis impleverunt. Ipso die, depositio Eustasii abbatis monasterii Luxoviensis, qui Pater ferme sexcentorum extitit monachorum et vitae sanctitate conspicuus, etiam miraculis claruit. [ Bouillart., post martyres Africanos: [Col. 0885A] Postrema haec sanctorum Pastoris et Victorini commemoratio in litura scribitur eadem manu, qua reliquus articulus: postea spatium duorum versuum cum dimidio relinquitur omni scriptura vacuum, imo ita scalpello rasum, ut nullum ullius literulae vestigium vel lyncei oculi subsentire possint. Alii codices carent Pastore et Victorino, et Africanis confessoribus longam subjiciunt S. Eustasii commemorationem. Hinc Sollerii querelae, Pastorem et Victorinum additos, expulsum S. Eustasium fuisse, adeoque depravatum fuisse codicem. Si mutatum dixisset, nihil reprehenderem; nam ultro fateor Carolino autographo Nicomedienses martyres defuisse, adfuisse S. Eustasium. At idcirco codicem fuisse depravatum qui probaret Sollerius? An quod, ut ait, Pastor et Victorinus a majori cohorte sunt avulsi? sed ex codicibus, quos magno numero citat, vix duo sunt, qui de illa cohorte secum invicem consentiant, ut ipsi Sollerio numerus pro arbitrio mutari videatur. Nimirum alii codices impune potuerunt [Col. 0885B] pro arbitrio augere et minuere cohortem; [Col. 0886A] solus Pratensis in vitio est. Praetereo quod addit, duos illos martyres ab aliis codicibus praetermitti. Nam id primo falsum est; illos enim referunt inter alios Rosweydinus et Aquicinctinus, quos optimae notae censet esse Sollerius. Refert etiam Gellonense martyrologium a nostro Dacherio juris publici factum. Pratensia exempla non adjungo: numerus esset, non auctoritas. Illos habent praeterea Matricula Carthus.-Ultraject. et editio Galesiniana. Deinde licet in omnibus Codicibus desiderarentur, nihil tamen inde contra Pratensem. Correctio est, de qua aut admonitae non fuerunt aliae Ecclesiae, aut quam admonitae neglexerunt. S. Eustasium non dubito quin justis de causis Usuardus in secundam Aprilis diem reservaverit: quamvis illum hoc die Ado Viennensis posuerit. Acta procul dubio vidit quae nunc exciderunt. Forte etiam ad id inductus fuit Hieronymianis indicibus, quorum codex veterrimus, quem prae oculis habeo, Eustasium hodie silet, secunda Aprilis memorat. BOUILLART. Civitate Nicomedia, passio sanctorum Pastoris et Victorini.]
Puri sunt Herinien., Tornacen., Pulsanen., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0887D]Martyris et tribuni legunt Greven. et Molan: pejus Muneratus pro et martyris, posuit martyrum. Abscisionem habent passim omnes. Quod alibi, hic pariformiter servandum fuit. De eculeo alibi etiam [Col. 0888D] diximus. In Pulsanensi deest gladio, et pro Domnini legitur Domnii, quod Munerat. sic efformat, Doni: mini.
[Col. 0887D]Romani parvi auctor beatum martyrem Quirinum hodie praedicat his verbis: Romae, Quirini, tribuni [Col. 0888D] et martyris, patris sanctae Balbinae. Ado prolixius elogium ex Actis S. Alexandri papae concinnavit, [Col. 0889A] quod apud Notkerum est hac die, et in vulgato Beda ad XXX Aprilis refertur. Lego in Actis pag. 811, num. 4, haec verba: At XXX Aprilis in Beda excuso, desumpto elogio ex Adone, quod saeculo XI aut XII factum est, postquam corpus sancti Quirini, Novesium, ut infra dicetur, fuisset translatum. Haec ita velim intelligas, ut non elogium Adonianum tunc factum suspicemur, quod esset absonum; sed eo circiter tempore accidisse, ut festum translatum sit in eum diem, quem Beda vulgatus notavit. Quod ad rem nostram propius spectat, Usuardus summatim ex Adone decerpsit, quae ad martyris laudem putavit sufficere, servata temporis designatione, quae ab Henschenio hic corrigitur: de qua ad III Maii denuo recurret sermo, ubi loco proprio dici poterit, quid de sancti Alexandri Actis sentiendum existimemus. Caeterum in prima hac laterculi nostri parte, summa est codicum omnino omnium consensio. Non ita in sequenti classe martyrum Thessalonicensium, ubi Pratensis denuo corruptus est, vel si mavis, ab aliquo, [Col. 0889B] qui nimium sapere voluit, ita correctus, ut Usuardinus sensus plane disparuerit. Fateor equidem me prorsus non capere, qua ratione Usuardus Domninum ex Thessalonicensium numero unum, cum Victore, qui in Hieronym. apographis diserte alibi ponitur, conjunxerit, quod tamen ab eo factitatum, codices nostri manifeste evincunt. Atque hoc est, quod dicebam ab aliquo sciolo observatum, in Pratensi codice, subinde perperam restitutum esse; eraso nempe Victoris nomine, ascriptisque Filopoli et Achaici qui vere Domnini, vel Dominici socii [Col. 0890A] fuere. At vero conjunctionem illam Domnini et Victoris Usuardinam esse, eamque antiquissimam, probat etiam versiculus Wandalberti pro hac die:
Mutationem jam dictam agnovit Castellanus in litteris saepe alibi recitatis. Jam expunctio alia novum in Pratensi codice vitium ostendit. Quippe erasa est tota Reguli annuntiatio, quae in codicibus etiam omnibus, saltem alicujus notae, Rosweydino duntaxat et Marchianensi exceptis, clarissime exprimitur; sic ut de vera Usuardi lectione controverti minime possit. Notavit in apographo nostro Pratensi Sirmondus, expunctam rursus esse lineam, sed distinctius asserit Castellanus erasa esse omnia, quae ad Regulum Silvanectensem spectabant. Est ergo Regulus ab Usuardo primum adjunctus, ut pote qui in antiquioribus, aut ei synchronis non inveniatur. Haec ad probandam germanam laterculi nostri simplicitatem dicta sint satis. De Regulo iterum recurret [Col. 0890B] sermo XXIII Aprilis, ad quam diem in Pratensi translatus legitur, sed, Castellano teste, manu non valde antiqua ascriptus: unde etiam evincitur additionem Filopoli et Achaici, diu post Usuardi tempora factam fuisse. Multa de Regulo valde dubia et implexa dissolvere conatur Henschenius, genuinas Vitas proferens, quae a Tillemontio et recentioribus aliis plane rejiciuntur. Distinguit hic Arelatensem Regulum a Silvanectensi, aliaque satis critice exagitat tomo IV variis locis verbo Regulus et Ricule, de quibus alibi.
[Col. 0889B]PRATEN. Excessum ejus et defectum jam satis indicavimus. Cum eo iterum omnimode convenit codex Rosweydi, ut saepius in decursu ostendemus.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. textui superaddunt: «Aurelianis Pastoris episcopi palatini.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERG., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG. de Regulo [Col. 0889C] scribunt: «ejusdem loci episcopi.» Quam hoc sit verisimile, vide in Actis. Deinde adjungunt: «Aurelianis, sancti Pastoris episcopi palatini, vel palentini.» Utrum seligas perinde est, etiam Valentini, si ita volueris. Error est recentioribus Usuardi codicibus communis, quique etiam in Hieronymianis apographis aliisque reperitur. Error, inquam, nam Aurelianis nec Pastor quisquam, nec Palatinus, nec Palentinus episcopus. Vide de hac re accuratum in Actis Commentarium, pag. 829.
ANTUERP.-MAJ., in prima mutilus, sic scribit: «Romae, sancti Quirini tribuni, martyrum [ pro martyris] sub Trajano.» Secunda deest. De Regulo, in fine addit, «primi civitatis ipsius.»
CENTULEN. «Romae, sancti Quirini martyris, sub Trajano imperatore. Thessalonicae, sanctorum Domini et Victoris. In Francia, civitate Silvanectis, sancti Reguli episcopi et confessoris.»
BRUXELLEN. Quirini elogium, Usuardino longius, [Col. 0889D] ferme ex Adone accepit. De Thessalonicensibus satis pure. Sequitur: «Aurelianis civitate, sancti Pastoris archipraesulis palatini. Apud castrum Silvanectensium, depositio sancti Reguli episcopi et confessoris. Item sancti Quintini. Item, sanctae Eulaliae virginis.» Crediderim nomina haec ex martyribus Hieronymianis laevigata. Quintinus colitur XXXI Octobris. De Eulalia egimus XII Februarii: alia Emeritensis colitur X Decembris.
HAGENOYEN. in elogio Quirini nihil magnopere habet, quod non melius in Adone legatur. De Thessalonicensibus purus est. Sequitur: «In civitate Astensi, passio sancti Secundi, qui fuit miles strenuus, athleta Dei egregius, et martyr gloriosus. Hic a beato Calocero fidem Christi edoctus est, et testimonio angelico multipliciter est commendatus, et angelico ministerio per Faustinum et Jovitam de nube praebente aquam baptizatus est, qui cum sepelisset [Col. 0890B] beatum Marcianum, tentus est a Sapricio praeside, et vestibus nudatus et equuleo tortus, et a Domino sanatus, et demum incarceratus, et ab angelo solutus; apparente sibi Domino confortatus, et ad Calocerum est ab angelo deductus. Demum praeses pices et resinam super capita eorum et corpora fundi jussit bullientem et [ex] eodem fecit eos bibere. Et tunc [Col. 0890C] Secundus est decollatus, et ab angelis venerabiliter sepultus. Calocerus vero apud Abyganum mittitur et ibi punitur.» Vide Acta.
AQUICINCT. Pratensi similis est in Domnino, Philopolo et Achaico, in fine autem addit: «Aurelianis, sancti Pastoris episcopi palatini.»
PLESCHIONEN. et VATICAN. num. 5949: «Thessalonicae, sanctorum Domnini et Victoris, Marcelli et sancti Reguli.» Inepta est horum omnium conjunctio, ut in Actis videre est.
MARCHIANEN., in fine: «Sanctorum Domnini, Philopoli et Achaici.»
DAVERONEN., UGHELLIAN. et BURDEGALEN.: «Aurelianis, Pastoris episcopi palatini.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Romae, Quirini tribuni et martyris. Secundi militis et martyris. Veroni confessoris; Reguli episcopi et confessoris.»
ALTEMPS. post Domnini, addit: «Philopii et Achaici et Victoris. Aurelianis, Pastoris episcopi palatini. [Col. 0890D] Eodem die, passio sanctorum Acescamae et Eulaliae.» Nomina sunt male, ni fallor, efformata. «Apud Orientales Anglos translatio sancti Edmundi regis et martyris, in basilica sanctae Mariae Virginis.» Remittitur ad diem natalem XX Novembris.
STROZZ.: «Aurelianis, sancti Pastoris palatini.» Medicaeus interjicit, episcopi.
Editio LUBECO-COL. De Quirino pleraque habet ex Adone: quae vero de lingua accipitri exhibita, de sex paribus boum, etc., superaddit, in Actis discussa invenies. «Thessalonicae, natale sanctorum Domnini et Victoris martyris. Apud Castrum Silvanectensium, depositio sancti Reguli ejusdem loci episcopi et confessoris. Aurelianis, sancti Pastoris episcopi et confessoris palatini. Eodem die, beati Acharii episcopi et confessoris.»
BELIN. penultimo loco: «Apud civitatem Astensem, [Col. 0891A] sancti Secundoli martyris:» in utraque editione pro Secundi. In fine autem prima editio habet: «Aureliani, Pastoris episcopi.» Editio altera: «Aurelianis civitate, depositio beati Pastoris episcopi.»
GREVEN.: «Civitate Astensi, beati Secundi militis et martyris, tempore Adriani imperatoris. Qui post picem cum resina liquatam super caput atque os ejus fusam, capitis obtruncatione martyrium complens ab angelis est sepultus. Pastoris, Victorini et aliorum quatuor depositio. In Alexandria, Pastoris episcopi et aliorum viginti quatuor ignibus combustorum.» De his duabus classibus vide Praetermissos. «Item Filipoli, Eulaliae virginis et aliorum sexcentorum et unius.» Vide Acta in cohorte martyrum, cujus dux est Victor. «Aurelianis, Pastoris episcopi Palatini et confessoris. Acharii episcopi et confessoris. Mamertini abbatis monasterii sancti Germani Antisiodorensis, [Col. 0892A] confessoris.» Ad XX Aprilis. «Veronis confessoris.» Potius Veroni.
MOLAN.: «Aurelianis, Pastoris episcopi. Eodem die, passio beati Simonis pueri de Tridente;» de quo superius XXIV. «Apud civitatem Astensem, sancti Secundi martyris. Et depositio sancti Veroni confessoris:» Tum litteris minoribus: «Eodem die, natalis sanctae Maxentiae viduae, matris sancti Vigilii episcopi Tridentini.» Spectat ad XXX Aprilis. Ita editio prima. In aliis, post Aureliano, litteris Italicis interjicitur, «Comite utriusque militiae, et Trajano.» In fine: «In pago Brachbantensi, villa Lembecae, transitus sancti Veroni. Apud civitatem Astensem,» ut supra. «Eodem die, natalis sanctae Maxentiae viduae, matris sancti Vigilii. Aurelianis, Pastoris episcopi. Die trigesima, sancti patris Joannis, qui scripsit Scalam; hoc est Climaci.»
Romae via Appia, passio beati Quirini tribuni et martyris, qui sub Aureliano imperatore, post linguae abscisionem et equulei suspensionem, manuumque ac pedum detruncationem, agonem martyrii gladio consummavit. Thessalonicae, natalis sanctorum Domnini, et Victoris. [ Bouillart. [Col. 0887C] Plerique codices Domnino comitem addunt Victorem, qui nunquam Domnini comes fuit. Noster primus, quem secuti sunt Rosweyd., Marchian., Pratenses B, D, E, et Conchensis, veros comites indicavit, nempe Filopolum et Achaicum. Sed nescio [Col. 0887D] quo fato accidit, ut eos primum non cognoscens Usuardus, nescio quem illic poneret; postea vero nova notitia instructus, illo excluso, duobus aliis locum dederit. Atque hoc satis est Sollerio, ut Pratensem codicem e purorum albo expungat, Usuardinum sensum evanuisse affirmet, et sciolo quidam correctionem ascribat. Frustra manum eamdem ostenderis: sui codices Victorem referunt. Filopolus [Col. 0888C] igitur et Achaicus non sunt Usuardi. Itaque Pratensis codex autographi titulo exciderit, quod Usuardus, ubi primum quidpiam emendaverat, id non curavit omnibus omnium urbium, compitis affigendum, ut quod ipse correxerat, alii etiam corrigerent. [Col. 0888D] Nec id solum in hoc articulo vitium reprehendit Sollerius. Id etiam stomachatur erasum fuisse S. Regulum Silvanectensem episcopum. Erasus est certe, et rejectus in IX Kal. Maii, qua die depositionem ejus colit Silvanectensis Ecclesia. Qua causa commemorationis locum Usuardius mutaverit, ibidem dicetur. BOUILLART. Thessalonicae, natalis sanctorum Domnini, Filopoli et Achaici, sequentia omittens. ] Apud castrum Silvanectensium, depositio sancti Reguli episcopi et confessoris.
Ita Praten., Herinien., Tornacen., Rosweyd., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0891B]Vix quidquam praebet notatu dignum. Timpora in Herinien. et Greven. puto esse mendum librarii. Patriam devectus, omissa praepositione ad legunt omnes, exceptis Greveno et Molano; qui etiam pro [Col. 0892B] transfixum legunt confixum. Codex Rosweydi pro Anesi scribit Anesii. Munerat. nomen truncavit, habet enim Ansi.
[Col. 0891B]Brevi commentario in Actis nostris expediuntur, quae de Amos propheta, quem hic primo loco Usuardus nominat, dici potuere ubi necis auctorem clarius distinctum invenies. Certum est, nullum antiquorum martyrologorum, ut sunt Hieronymus, Beda, Florus, Auctor Romani parvi, Ado, Rabanus, Notkerus, Wandalbertus, de eo meminisse. Verosimile est Usuardum ex Isidoro, in Actis citato, ea sumpsisse, quae hac die de propheta memorat. Eum subinde secuti sunt recentiores cum hodierno Romano. Balbinam accepit Ado ex Romano parvo, historiam amplificans, quam Notkerus nonnihil contraxit, Noster brevissime [Col. 0891C] complexus est. De sanctae Balbinae rebus gestis, idem quod de S. Alexandri Actis judicium ferendum est. Caetera quae ad ipsam attinent, dabit Henschenii commentarius. De Diodolo (quem Baronius Theodulum dicere maluit) et Aneso disputat Florentinius, [Col. 0892B] disputat in Actis laudatus Henschenius: non usquequaque conveniunt. Variant martyrologi alii. Nec hujus loci est de numero aut serie Africanorum istorum martyrum disquirere. Mihi dubium non est, quin Usuardus ex aliquo Hieronymiano apographo eos primum acceperit, vel solos, vel aliis conjunctos, non solitus examinare, rectene an secus seligeret. Certe lectionem ejus qualemcunque ex unanimi codicum consensu talem existimo, ut clarior haberi non possit. Wandalbertus hic denuo suffragatur, ita scribens:
Porro ex recentioribus Usuardi codicibus, Diodoli et Anesi socios, non eodem ubique ordine enumeratos, statim dabimus.
[Col. 0891C]PULSANEN., caetera purus, deficit iterum in ultima annuntiatione Diodoli et Anesi.
ANTUERPIEN., MAX-LUBEC., incipiunt: «Amos prophetae,» resecto toto elogio. Finiunt: «In Africa, sanctorum Diodoli, Anesi, Felicis, Corneliae et Valeriae, Porti et Abdae.» Atque hi socii sunt, quos nuperrime dicebam in apographis Hieronymianis reperiri, mutato hinc inde nominum ordine. Suspicari liceat socios illos ab aliquo sciolo fuisse restitutos, sic tamen, ut Usuardo perperam attribuantur. In ANTUERP. pro Balbinae est Babillae. Et sic etiam.
ANTUERP.-MAJ.: «Romae, natale sanctae Babillae [Col. 0891D] virginis, filiae Quirini martyris. Eodem die, natale Amos prophetae, quem Ozias rex Israel vecte transfixo per tempora necavit, ac postea semevivus patriam devectus, ibique sepultus est.» Hae duae annuntiationes, si nomen Babillae excipias, satis purae sunt; deest omnino tertia de Diodolo, etc.
ANTUERP.-MAX., UTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN. et DANIC. in Amos et Balbina puri, sic pergunt: «In Africa, sanctorum Dyodoli, Anesi, Felicis, [Col. 0892C] Corneliae, Valeriae, Porti et Abdae.» Apud «Coloniam Agrippinam, natale sancti Agilolphi, ejusdem civitatis episcopi et martyris.» Recurrit etiam infra, sed ut semel dicam remittendus est ad IX Julii.
CENTULEN.: «Natalis Amos prophetae, quem Ozias rex Juda, vecte per tempora transfixo, necavit. Romae, sanctae Balbinae virginis, filiae Quirini martyris. In Africa, sanctorum Diodoli, et Anesi.»
BRUXELLEN., purus in Amos, sic pergit: «Romae, sanctae Balbinae virginis, filiae sancti Quirini martyris. Quae postquam a beato Alexandro papa sanata, [Col. 0892D] baptizata et instructa est, plena operibus bonis in virginitate permansit; et hujus seculi cursu peracto, sepelitur juxta patrem suum via Appia, in caemeterio Praetextati. In Africa, sanctorum Diodoli, Anesi, Felicis, Corneliae, Valeriae, Porti et Abdae. Apud Coloniam Agrippinam, natale sancti Agilolfi, ejusdem civitatis archiepiscopi. Quem Karolus Martellus, avus Karoli Magni, misit causa pacis tractandae, ubi crudeliter peremptus et martyrio coronatus, multis [Col. 0893A] claruit miraculis. Et Romani monachi.» De hoc vide Praetermissos.
HAGENOYEN. novi aliquid profert: «Apud Samariam, Amos prophetae, quem Iheroboam rex Israel, quoniam male ei prophetavit, propter ydolatriam quam exercuit, vecte ferreo per tempora transfixit, ac postea semivivus ad patriam suam devectus, ibique a suis honorifice sepultus est. Romae, sanctae Balbinae virginis, filiae Quirini militis et martyris, quam Alexander papa a morbo struimae curaverat. Quae virginitatem Deo vovit. Quae post devictum, etc. In Africa, sanctorum martyrum Diodoli et Anesii, Felicis et Corneliae, Uleriae, Porti et Abdae. Apud Coloniam Agrippinae, natale beati Agillolfi, ejusdem civitatis episcopi et martyris.»
AQUICINCT. in fide addit: «In Britannia, sancti Aldelmi episcopi et confessoris.» (Ad XXV Mai.)
PLESCHIONEN.: «In Africa, sanctorum Felicis, Anesii et Diodoli.»
[Col. 0893B] MARCHIANEN., in fine: «In Britannia, dormitio sancti Adelmi episcopi et confessoris.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJEC.: «Amos prophetae. Balbinae virginis, quae fuit filia Quirini martyris, tribuni suprascripti sepulta apud eumdem.»
Codex D. DU CHEVAL. signatus B: «Apud Coloniam Agrippinam, natalis sancti Agilolfi ejusdem civitatis episcopi et martyris.»
VATICAN.: «Africa, sanctorum Anesi, Felicis et Diodoli.» Vide quae supra de sociis Diodoli et Anesi diximus, ad auctarium secundum.
UGHELLIAN. Post Anesi, addit: «Felicis, Corneliae et Valeriae, Porti et Abdae.» Ut supra.
ALTEMPS.: «Apud coenobium Fontinellensium, translatio sanctorum Wandregisili, Wulframni, Ansberti, a beato Babino episcopo, in ecclesia sancti Petri apostoli.» Ad diem natalem proprium singuli remittuntur, in indice Praetermissorum.
FLORENTIN.: «Natale sancti Julii papae et confessoris. Tamen festivitas ejus habetur pridie Idus [Col. 0893C] Aprilis.» Vide ibi Usuardi textum, etc.
Editio LUBECO-COL. incipit a Balbina, elogium texens Hagenoyensi non multum absimile. Sequitur de Amos, pure. «In Africa, sanctorum Diodoli, [Col. 0894A] Anesi, Felicis, Corneliae, Valeriae, Porti et Abdae martyrum. Apud Niceam Bithyniae, sancti Arsacii confessoris, ex milite heremitae, qui daemoniacum curavit et draconem interfecit.» Est hic, opinor, qui jam non semel Acharius, Achatius, etc., dictus est, forte Acacius Melitenensis, de quo videndus Henschenii commentarius.
BELIN., in textu non plane correctus, tertio loco inserit: «Eodem die, Felicis papae et martyris.» Et pro Diodoli scribit Theodoli. De Felice papa agitur XXX Maii.
GREVEN.: «In Africa, Felicis, Corneliae et Valeriae, Porti et Abdae. Natale beati Agilolphi, Agrippinensis Coloniae archiepiscopi et martyris. In Spira, Guidonis abbatis. Parisius, Catullae matronae.» Vide Praetermissos. «Apud Niceam Bithiniae, Arsacii militis, heremitae et confessoris. Item Amos abbatis in deserto Scythi, patris quingentorum ferme monachorum. Ammonii abbatis, qui ad se pro conversione [Col. 0894B] venientibus, cellulas non modo diligenti cura aedificare, verum etiam propriam cellulam, cum omnibus quae in ipsa erant, relinquere frequenter solebat. Beatae memoriae Lauduini, prioris majoris Cartusiae. Qui unus ex sociis sancti Brunonis fuit, atque post eum praefatam domum regem, a schismaticis carceri mancipatus quievit.» De tribus hisce ultimis etiam agitur in indice Praetermissorum.
MOLAN., de Agilolfo habet, ut HAGENOYEN. De Felice, ut BELIN. Tum: «Elevatio et translatio sanctorum Wandregisili abbatis, et Ansberti atque Wulfranni archipraesulum.» Vide supra. Postea minori charactere: «In spira, Guidonis abbatis primi Pomposae monasterii. Cujus corpus, non integrum annum defuncti, plurimis glorificatum miraculis, de Parmensi civitate magno honore Spiram transtulit Henricus imperator.» Aliae editiones sit legunt: «Die trigesima prima, sancti et miraculis clari Hypatii, episcopi Ancyrae.» In indice Praetermissorum vocatur Gangrensis episcopus, rejiciturque ad XIV [Col. 0894C] Novembris. Est et alter Hypatius, de quo vide ibi. «Eodem die, Felicis papae et martyris. In Blandinio, elevatio et translatio, etc.»
Amos prophetae, quem Ozias, rex Israel, vecte per tempora transfixum necavit, ac postea semivivus patriam devectus ibique sepultus est. Romae, sanctae Balbinae virginis, filiae Quirini martyris, quae post devictum saeculi hujus cursum, sepelitur via Appia juxta patrem suum. In Africa, sanctorum Diodoli et Anesi.
Pro textu sunt Praten., Herinien., Tornacen., Munerat., Belini prima editio et Molan.
[Col. 0893D]Munerat. et Belin. pro beatissimae, legunt simpliciter sanctae. Idem Belinus habet sepultaque, et post fratrem addit suum, quod etiam facit Molan.; ab urbe Romae pro Roma posuit Tornacen. De caetero, Egipto, Egypto, Rhoma, Venancii, Martiris, minutiae sunt. Verbum superest de Greveno quem hoc [Col. 0894D] die ex purorum numero exclusimus, quia textui adnectit: Gratianopoli, beati Hugonis episcopi et confessoris, praefigendo signum LL, quod et alibi recurrit, ut V et XX Augusti, etc. Debuit ea annuntiatio inter Auctaria relegari, ubi plura de eodem sancto invenies.
[Col. 0893D]Romanum parvum hunc mensem sic auspicatur: Romae, Theodorae, sororis martyris Hermetis, quae sub Aureliano martyrizavit, sepulta via Salaria. Ado sanctam brevi sed insigni ornavit encomio, ex quo, quae in textu dicuntur, ab Usuardo desumpta sunt; Notkerus immutatum transcripsit. Vides hic tribus successive diebus Acta sancti Alexandri auctori Romani parvi, et iis qui eum sequuntur, praeluxisse, [Col. 0894D] nam et Theodora haec inde accepta est, totaque Adoniani elogii materia. In hoc vero id praecipue mirandum occurrit, quod ubi locis aliis, eadem Alexandri papae. Acta referens, semper notat Trajani tempora, hic expresse asserat, sub Aureliano imperatore martyrizavisse. Vide quae dicimus III Maii. De Theodora tacent Hieronymiana, Beda, et qui in ejus serie sunt, etiam Wandalbertus, qui omnes hoc die [Col. 0895A] agunt de Agape et Chionia, seorsim ab altera sorore, quae cum duabus illis, in Actis conjungitur III Aprilis, quando de iisdem meminere martyrologi nostri, ut ibi dicemus; nisi fortasse diversae sint hodiernae Chionia, Agape, etc., et in numero Heracleensium nominandae, quod in ambiguo relinquimus. Venantius pure Adonianus est, episcopi et martyris titulis honoratus, cum interim nusquam explicetur, inquit Henschenius, cujus sedis fuerit episcopus, quo perfunctus marytrio, num ei immortuus, an superstes, ut propterea etiam confessor dicatur, ut patebit in Auctariis. Usuardus et Notkerus, nihil ultra indagantes, satis habuerunt Adonis verba transcribere. Utrum ex Istria vel Dalmatia Venantii hujus corpus translatum fuerit Romam, examinat Henschenius, sed episcopatum Toletanum inter fictorum Chronicorum [Col. 0896A] fabellas merito computat. Victor et Stephanus ex Hieronymianis ab Usuardo solo accepti sunt, diversi, ut recte censuit Baronius, a Victore et Corona, de quibus agitur XIV Maii, sed quorum nuda ferme supersunt nomina. Walericum hoc die posuit Ado, tum Mosandri, tum Rosweydi; posuit ex eo Notkerus, Noster rejecit ad XII Decembris, in quo probatiores codices pro textu citati, aliique conveniunt. Dissentiunt alii, quos inter Pulsanen. quem, ut Illustre Martyrologium membranaceum ex Italia allatum, hic praedicat Henschenius, uter duorum verus obitus dies fuerit, satis accurate examinans. Sunt inter codices, ut Centulen. et Ambianen. qui hodie translationem astruant. Plura si cupis, Henschenium consule, nobis sat est evicisse, primaevam hanc Usuardi fuisse lectionem.
[Col. 0895A]IN HERINIENSI codice, recentiori manu ad marginem [Col. 0895B] ascriptum: «Civitate Gratianopolitana, depositio beati Hugonis episcopi et confessoris.» Satis certum est haec ab aliquo Cartusiano monachio addita fuisse.
PULSANEN., secundo loco: «In pago Vinimau super maris transitum, beati Gualerici [Walerici] abbatis et confessoris. Hic in puerili aetate reliquit patrem suum terrenum, et adhaesit militaturus regi coelesti. Cumque esset senex et plenus dierum, heremiticam vitam diligens, finivit in Domino.» In reliquis plane est purus.
ANTUERPIEN. et MAX.-LUBEC. textui subjungunt: «Eodem die, sancti Walerici abbatis.» Male scribit Max.-Lubec. Valeriti.
ALBERGEN, post textum etiam purum: «In pago Vinacensi super mare, beati Walerici abbatis et confessoris.» In LOVANIEN. accedit: «Hic puerili aetate reliquit patrem terrenum, et adhaesit militaturus regi coelesti.» ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., [Col. 0895C] DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG. supradictis addunt cum PULSANEN.: «Cumque esset senex et plenus dierum, heremiticam vitam diligens, finitur in Domino.» Posteriores codices scribunt: Vimmacensi, etc.
CENTULEN. «Romae, sanctissimae Theodorae virginis et martyris, sororis sancti Hermetis, Urbis praefecti. In pago Vimacensi, translatio sancti Walerici abbatis mirae sanctitatis viri. Thessalonicae, sanctarum virginum et martyrum [ Agapis, quae inferius alia manu apposita est ] et Chioniae sororum. In Aegypto, sanctorum Victoris et Stephani. In Sardinia, beati Meritonis episcopi, cujus actus inter homines celeberrimi extiterunt. Eodem die, sancti Venantii episcopi et confessoris.» Duo hodie in Actis Venantii, sed uterque martyr. Vide Observationes.
ANTUERP.-MAJ. in nonnullis CENTULEN. similis, in eo differt, quod de Walerico, Venantio, Victore et Stephano sileat.
[Col. 0895D] BRUXELLEN. de Theodora, textui interserit: «Quam Alexander papa instruxit, baptizavit, atque fidem Christi docuit. In Sardinia, beati Meritonis episcopi, cujus actus inter homines celeberrimi extiterunt.» Cujas fuerit Meriton, vel potius Meliton, vide in Actis. Sequitur: «In Aegypto . . . » Tum Venantii, etc. «In pago Vinimacensi super mare, etc.,» ut supra: sed pro finivit, vel finitur, ponit obdormivit. «Item, beati Hugonis, de ordine Cartusiensium, episcopi et confessoris.» Vide Acta.
HAGENOYEN., in textu nonnihil interpolatus, addit in fine: «Item conversio beatae Mariae Magdalenae. In pago Vimmacensi, etc.,» ut ANTUERP.-MAX., etc.; sed pro militaturus, absone scribit, militericiis. «Apud Castrum Silvanectensium, depositio sancti Reguli episcopi et confessoris. Aurelianis, depositio Pastoris episcopi et confessoris civitatis ejusdem.» Perperam haec posita sunt. Vide dicta superius.
[Col. 0896A] ROSWEYD., in Theodora purus, in caeteris ab [Col. 0896B] Usuardo recedit. Secundo loco habet ex Beda: «In Thessalonia, Agapis et Chioniae, quae sub Diocletiano, post carcerem, in ignem missae sunt, sed non lesae, post orationem spiritum reddiderunt.» Sequitur de Venantio. Tum: «Natale sancti Quintiniani et Anastasii. Item Walerici abbatis. In Aegypto., etc. In Thessalonia, sancti Agapiti, Quirini martyrum.» Ex Hieronymianis.
AQUICINCT. in fine addit: «Sancti Walerici confessoris.» Vide quae hic non semel dicuntur.
VICTORIN.: «Initium praedicationis Christi.»
AMBIANEN.: «In pago Vimacensi, translatio sancti Walarici.» Plures natalem ponunt.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT. incipit: «Hugonis episcopi et confessoris. Theodorae virginis et martyris, sororis sancti Hermetis martyris. Venantii episcopi et martyris. Walerici abbatis.»
CAMBERIEN. S. Mariae: «In Sardinia, beati Militonis praesulis et Valerici abbatis.» Recta diei quidem, [Col. 0896C] sed non item loci conjunctio.
In VATICAN., sign. num. 5949, desunt Victor et Stephanus. Adjicitur: «In Thessalonica, natalis sanctae Ethioniae, sub Diocletiano imperatore, quae primo in carcere macerata, postea in ignem missa, ibi oratione fusa perrexit ad Dominum.» Puto hic indicari Chioniam.
UGHELLIAN., in fine: «Eodem die, sancti Valerici abbatis.» Vides omnium ferme codicum esse.
ALTEMPS. «In Arm. [Armenia] Partini, Quintiani, Victoris, Secundi. Thessal. Ingeniani, Saturnini, Pattinii, Dionysii, Partenii, Alexandri.» Vide nomina melius in Actis efformata. «Civitate Gratianopolitana, sancti Hugonis episcopi confessoris.»
FLORENTIN.: «Transitus sancti Walarici abbatis et confessoris.» Alia haec est annuntiandi formula.
Editio LUBECO-COL., in Theodora modicum interpolata, in Venantio pura, de Stephano et Victore silet. Sequitur: «In pago Vimmacensi super mare, [Col. 0896D] beati Wallerici abbatis et confessoris, cujus sepulcrum crebris miraculis illustratur. Ipso die, sancti Hugonis episcopi et confessoris, ordinis Cartusiensium. In Sardinia, beati Militonis episcopi et confessoris, cujus actus intra homines celeberrimi extiterunt. In territorio Trecassino, sancti Leuthonii episcopi et confessoris.» In Actis vocatur Leuconius.
BELLINI editio altera. textui puro subjicit: «In Armenia, natale beati Partini, Quinciani, Victoris, Secundi. In Eraclea civitate, Victoris, Chioniae, Agapae et Hyrenae. In Thessalonica, Ingemanae, Saturnini, Paterni, Dionysii, Panterii, Alexandri.» Ex Hieronym. accepti sunt, in Actis omnes melius et distinctius expressi.
GREVEN. post signum LL, et supra citata verba, «Gratianopoli, beati Hugonis episcopi et confessoris;» adjungit: «Hugo iste vir sanctissimus, vidit in solitudine Cartusiae Deum dignationi suae habitacula construentem, septemque stellas ducatum sibi itineris [Col. 0897A] praestantes: post quam visionem statim affuit Bruno cum sex sociis, locum quaerens heremiticae vitae congruum. Quos Hugo susceptos in locum sibi divinitus ostensum duxit; consiliis et auxiliis fovit, ac inter eos velut unus ex eis conversabatur. Tandem plenus dierum et sanctitatis quievit in pace. Quintiani martyris. In Armenia, Partini, Victoris. In Sardinia, beati Militonis, episcopi et confessoris. In pago Vimmacensi super mare, sancti Walerici abbatis, discipuli beati Columbani. Hujus vitam sanctissimam Vincentius lib. XXIV, cap. 21, perstringens, dicit inter alia quod ejus benignitas et humilitas modum excedebat. Intantum divina compunctione et gratia plenus erat, ut quotiens discipulis praedicaret, vel Deo psallens coelum aspiceret, totiens lachrymas effunderet. Facies quoque ejus pallida et macie confecta, cum per eum Dominus languentibus curam conferebat, vel futura praedicebat, aut occulta revelabat, roseo colore nimioque fulgore [Col. 0898A] micabat. Gilberti episcopi Cathanensis et confessoris. Item beatae memoriae Hugonis archiepiscopi Viennae, qui ex monacho Cartusiae, sancto Hugoni in episcopatu Gratianopolitano primo, ipso vivente successit, ac postea ob vitae suae meritum, Viennensis archiepiscopus factus quievit in pace.» Est inter Praetermissos. «Ipso die, bonae memoriae Hugonis abbatis Bonae Vallis, ordinis Cisterciensis.» Item «beatae Gertrudis.» An Genetrudis: Vide Praetermissos.
MOLANUS: «Gratianopoli, beati Hugonis episcopi et confessoris, qui anachoreticam vitam exegit multis annis et miraculorum gloria clarus migravit ad Christum. Ipso die, sancti Valerici confessoris.» In editionibus aliis, de Hugone eadem, de Walerico autem: «Ipso die, translatio sancti Vualerici confessoris, cujus sepulcrum crebris miraculis illustratur.» Jam notavi ab aliis natalem scribi, uti hodie in Actis refertur. Vide Henschenium.
Romae, passio beatissimae Theodorae, sororis illustrissimi martyris Hermetis. Haec sub Aureliano principe martyrizata, sepulta est juxta fratrem via Salaria, non longe ab urbe Roma. Eodem die, sancti venantii episcopi et martyris. In Aegypto sanctorum Victoris et Stephani.
Ita Tornacen., Pulsanen., Antuerpien., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan. Accedunt Ultraject., [Col. 0898B] Leyden., Lovanien., Alberger., Danic. et edit. Ultraj.-Belg.
[Col. 0897B]Nichilominus in hoc textu bis repetitur immista utrobique littera c quam exprimunt Tornacen., Pulsanen., Antuerpien., Max.-Lubec., Munerat. et alii. Quam scribendi rationem, ut ut vitiosam, minutiarum hujusmodi antiquarum curiosis servandam putavimus. Greven. et Molan. legunt vinculis et bestiis, [Col. 0897C] omissa voce aquis. Reliquimus etiam abscisione, ut habent codices fere omnes, non abcisione ut Greven. et Molan. In Munerato pro Nicetii est Nececii, archiepiscopi, pro episcopi. Item Munerat. et Molan. repetunt particulam et, majoris quasi emphasis gratia, cujus et vita: ut in Adone legitur. Tornacen. omittit miraculis ante commendatur, in quo tamen vis aliqua esse videtur. In Palestina scribunt aliqui, plerique tamen, Apud Palestinam. Munerat. omisit sanctae, Greven. et Molan, legunt beatae. De mendis scriptoriis alibi dictum est. Palestinam scripsi ut habent codices omnes. His praemissis, superest Variatio praecipua.
Etenim de celebri peccatrice Aegyptiaca dubitari [Col. 0898B] posset, utrumne ipsa ab Usuardo ipso hoc die sacris Fastis primum ascripta fuerit, nisi codices saltem plerique, tum ex antiquis, tum ex recentioribus in id magno consensu conspirarent. Interim in apographo nostro Pratensi mira hodie lectio; nempe tertio loco Aegyptiaca Maria, et quarto Eustasius [Col. 0898C] Luxoviensis. Sirmondi aciem, dum praefatum ecgraphum recenseret, aliquid effugisse necesse est; nam, qui in mei gratiam praetensum autographum non semel studiose lustravit Clar. Castellanus inductam Mariam, novissime testatur his verbis, ex Gallico Latine redditis: Secunda Aprilis, sancta Maria Aegyptiaca expuncta, et sanctus Eustasius, ejus loco positus. In Herinien, Rosweyd. et Antuerp.-Max. nulla hodie Aegyptiacae memoria, in IX Aprilis translata, ut ibi dicemus. Atque ex his aliisque codicibus profluere potest dubitatio, non tamen ita fundata, ut laterculi germanitatem evertat, quam veram censemus esse et simplicem.
[Col. 0897D]Egregium praeconem habuit Theodosia, Eusebium ipsum Caesariensem, lib. de MM. Palaestinae, cap. 7, cujus breve encomium Actis Latinis omnibus praetulit Henschenius, apud quem plura exstant ex Menaeis aliisque Graecis monumentis, quamvis non eodem die, desumpta. Ex his autem minime dubium relinquitur, quin Theodosia acerbis atque horrendis tormentis excruciata fuerit Caesareae, non Cappadociae, sed Palaestinae, ut sequenti die clarissime celebrant [Col. 0898D] Hieronymiana omnia a Florentinio edita: Caesareae Palaestinae, natalis sanctae Theodosiae virginis; ubi videri potest laudati Florentinii notatio, ex qua forte solvi poterit difficultas ab Henschenio proposita de Dominica Resurrectionis, in qua Secundum Eusebium, Theodosia nostra martyrium subiisse dicitur, sed quae cum expresso persecutionis Diocletianae anno quinto, nec II nec III Aprilis coalescere potuit, ut etiam expendit Tillemontius tomo [Col. 0899A] V, pag. 85. Interim textus noster aliunde profluxisse videtur; nam auctor Romani parvi ita primus locutus est: Apud Caesaream Cappadociae, sanctae Theodosiae virginis et martyris, capitis caesae. Varia tormentorum genera ab Adone enumerantur, et ex hoc a Notkero: Noster non omnia complexus est, illudque imprimis recte cavit, ne Caesaream Cappadociae, urbem maritimam faceret; studio id an casu, non divino, certe in tota nostra Martyrologorum serie signatur ea positio, quae nec in ipsis Actis Latinis reperitur, in quibus aquae ac in Eusebio, palaestra vere dicitur Caesarea Palestinae. Rabanus, dum die sequenti cum longiori historia Theodosiam recolit, simpliciter legit Caesaream, ac si dubitaret, ad quam Caesaream virgo revocanda sit. Wandalbertus etiam die sequenti, Evagrio et Benigno Theodosiam subjunxit
[Col. 0899B] Nicetius Lugdunensis, Bedae et Rabano praeteritus, abest etiam a Romano parvo. Certum tamen est, reperiri in omnibus Hieronymianis apographis apud Florentinium, ultimo vel penultimo loco signatum. In Adone primo loco ponitur, sub vulgari laudationis formula, ab Usuardo et Notkero ad verbum translata. Alia phrasi a Floro ornatus est, nempe; Qui vir totius sanctitatis, conversationis castissimae, charitatis eximiae vita perfunctus est; ut hic denuo [Col. 0900A] perspicias, quantum et re et stylo Florus ille ab Usuardo nostro remotus sit. Caetera vide apud Henschenium, cum Vita ex Greg. Turonensi ab eo recensita. Wandalbertus, haud dubie metri gratia, ex Nicetio format Nicetum, solum ipsum ita hoc die celebrans:
Latinis martyrologis ignota fuisse videtur, de caetero notissima, Maria Aegyptiaca, a nemine Usuardo antiquiore aut aequali, in sacros Fastos relata. Quod enim nomen ejus in Adone Mosandri legatur IX Aprilis, recte, mea quidem sententia, a Rosweydo rejectum est; idque vel ea ratione mihi probatur, quod a Notkero, fideli passim Adonis assecla, omnino inscriptum non fuerit. Itaque Usuardo soli tribuenda est praefata Maria, cum peccatricis titulo, nescio unde deducta, nescio qua causa hujus diei laterculo inserta, cum a Graecis, Zosimae presbytero monacho [Col. 0900B] conjuncta, diversimode colatur; imo nec ipsi quidem codices Usuardini sibi satis constent, quemadmodum in Variantibus dictum est, patebitque deinceps ex Auctariis IX Aprilis et alibi. De hac sancta egregie meritus est Papebrochius, variis dissertationibus aetatem ejus eatenus male subductam, aliaque ad ipsam spectantia feliciter eruens, curiose digerens et copiose illustrans. Haec pro nostro instituto abunde sufficiunt.
[Col. 0899B]DE PRATENSI et HERINIENSI nihil ultra dicendum.
ROSWEYD. immiscet secundo loco: «In Africa, Amphiani et Victoris martyrum, et aliorum martyrum decem.» Quidni quatuordecim, ut diserte legunt Hieronymiana, ex quibus priores duo accepti sunt. Sequitur Nicetii pure. Et in fide: «Item [Col. 0899C] sancti Eustachii abbatis monasterii Luxuviensis.» Intelligit Eustasium, de quo jam saepe; sed omittit annuntiationem tertiam de Maria Aegyptiaca, quae etiam deest in codice ANTUERP.-MAX.; caetera puro.
CENTULEN: «Natale sancti Nicetii Lugdunensis episcopi. In Achaia civitate Thomis, sanctorum Evagrii et Benigni.» Achaiam pro Scythia posuit, et hoc die perperam retulit, quod ad sequentem spectat, uti Theodosiam in crastinum differt, quae hodie consignanda est.
ANTUERP.-MAJ.: «Natale sancti Nicetii, Lugdunensis episcopi et confessoris. Apud Palestinam, depositio beatae Mariae Aegyptiacae, quae peccatrix appellatur; cujus actus valde mirabiles et omni laude digni inveniuntur.» De Theodosia etiam die sequenti.
BRUXELLEN., in Theodosia et Nicetio satis purus, in fine addit: «Et sancti Eustachii abbatis. Item Urbani episcopi.» Lingonensis, opinor, de quo vide [Col. 0899D] Auctaria XXIII Januarii. Adjectum porro recentiori manu ad primum locum asterisco remissum, ut sequitur: «Apud Palestinam, depositio beatae Mariae Aegyptiacae, cujus, primo peccatricis, conversio mirabilis fuit, poenitentia strenua et Deo valde accepta.»
HAGENOYEN. In Theodosia utcumque purus, de Maria Aegyptiaca longiorem historiam, ut aliis locis ex singulari pietate solet, seu vitae compendium attexit, sed quod hic non videtur describendum. Tum: «Eodem die, sancti Nixecii Lugdunensis episcopi, cujus vita miraculis claruit et virtutibus insignis [fuit].»
AQUICINCT. ex eorum numero est, qui Mariam Aegyptiacam differunt ad IX Aprilis.
VICTORIN. et REG. SUECIAE, signatus num. 130. Nescio quos hic sanctos in unum congregent, quibus in indice Praetermissorum proprius singulis dies assignatur. Ita habent in fine: «Eodem die, sanctorum [Col. 0900B] Herenei episcopi, Andochii presbyteri. Benigni presbyteri, Tyrsi Diaconi, Felicis negotiatoris.»
DAVERONEN.: «Turonis, translatio beati Antonii confessoris.» Vide Praetermissos. Colitur I Maii.
MATRIC.-CARTHUS.-UTRAJECT.: «Nicetii Lugdunensis episcopi.» Nihil praeterea.
ALTEMPS.: «Turonis, beati Antonii confessoris. Item [Col. 0900C] sancti Eustasii abbatis Luxoviensis.»
FLORENTIN.: «Item sancti Niceti Lugdunensis episcopi, cujus vita virtutibus et miraculis claruit. Item apud Comum, sancti Abundii episcopi et confessoris.» Hic in impresso deest.
Editio LUBECO-COL. Adonis elogium de Theodosia, sed valde interpolatum exhibet. In Nicetio pura est. «Apud urbem Palestinam, depositio sanctae Mariae,» etc.
BELIN. In utraque editione de Maria Aegyptiaca agit secundo loco. Tum: «Eodem die, natale Nicetii [ in 2 Nicenii ] Lugdunensis episcopi.» In priori: «Item, sancti Abundii episcopi et confessoris.» In posteriori: «Item apud Comum,» etc.
GREVEN.: «Amphiani, Victoris, Urbani, Nierti martyrum.» Disparatorum conjunctio. «Barlaam heremitae et confessoris.» Ignotus est, nisi is sit, qui cum Josaphat colitur XXVII Novembris.
MOLAN. de Maria Egyptiaca immediate subdit: «Cujus actus valde mirabiles et omni laude dignissimi [Col. 0900D] inveniuntur. Item apud Comum, sancti Abundii episcopi et confessoris. Commemoratio venerabilium Christi confessorum Ursmari et Ermini, quando a Hungris liberati sunt Laubienses.» Sequitur minoribus litteris: «Eodem die, sancti confessoris Francisci de Paula, ordinis Fratrum Minimorum initiatoris: qui inter caeteros Christi athletas suis meritis et exemplis, divina cooperante gratia, sanctam Ecclesiam multipliciter decoravit, praesentisque temporis caliginem suae lampadis fulgore mirabiliter illustravit, quique innumeris in vita pariter et post mortem miraculis claruit. Hunc Leo X sanctorum catalogo ascripsit. Sanctae Musae virginis, de qua in Dialogis Gregorius. Hoc die obiit Nodgerus Leodiensis episcopus, cujus gesta praeclara habentur.» Vide indicem Praetermissorum. Posteriores editiones de Maria et Abundio, ut supra. Dein: «In Gallia agro Turonensi, sancti Francisci de Paula, Calabriae oppido, ordinis Minimorum fundatoris. [Col. 0901A] Lobiis, commemoratio meritorum venerabilium Christi confessorum Ursmari et Ermini, quando a Hungris liberati sunt Laubienses, per merita eorum.» Rursus typis minoribus: «Lingonis sancti Urbani episcopi et confessoris, magnarum virtutum viri, qui vineas precibus suis saepius conservavit. Apud Caesaream Palestinae, passio alterius Theodosiae, virginis [Col. 0902A] Tyriae; quam libro octavo scribit Eusebius Caesariensis. Hoc die transitus viri Dei Nodgeri episcopi Leodiensis, cujus praeclara gesta habentur.» Non alia est ista Theodosia, ab ea quae in textu refertur. Fefellit Molanum diversa positio, seu locus martyrii. De variis personis sub Notgerii nomine confusis, vide Praetermissos X Aprilis.
Apud Caesaream Cappadociae, passio sanctae Theodosiae virginis, quae Diocletiani tempore ultro se confessoribus in custodia socians, tenta et nichilominus in equuleo cruciata, Dei virtute post de vinculis, aquis, bestiis eruta, novissime martyrium capitis abscisione complevit. Eodem die, natalis beati Nicetii Lugdunensis episcopi, cujus vita miraculis claruit, et pretiosa mors nichilominus miraculis commendatur. Apud Palestinam, [Col. 0897B] Sirmondus olim legerat Mariam Aegyptiacam tertio loco, quarto autem S. Eustasium. Postea Castellanus ad Sollerium scripsit, Mariam Aegyptiacam expunctam esse et Eustasium ejus loco positum. Equidem doleo vicem auctoris, qui alienis oculis utitur. Nam quo pacto haec conciliari possunt? si Mariam Aegyptiacam legis Sirmondus, quomodo expuncta est? si expuncta est, quomodo Sirmondus legit? Ego enimvero, si loco Sollerii fuissem, vel hoc solum fecisset, ut nullam Castellani oculis haberem [Col. 0898B] fidem. Jam Sollerium doceo, quomodo habeat codex hoc loco. Duae ultimae syllabae verbi commendatur, tota Mariae Aegyptiacae commemoratio, et haec verba, item sancti Eustasii in litura versantur: ex istis autem, abbatis monasterii Luxoviensis, primum in marginem interiorem excurrit, reliqua duo in inferiori margine. Omnia eadem manu, sed alio atramento; alio autem, quia ut opinor, primum fugere incipiebat. BOUILLART. sanctae Mariae Aegyptiacae, quae peccatrix appellatur. [ Addit Bouillart.: Item sancti Eustasii abbatis monasterii Luxoviensis.]
Ex Praten., Herinien., Pulsanen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Belin. prima editione, Greven. et Molan. Accedunt Antuerpien.-Max., Ultraject., Leyden., [Col. 0902B] Lovanien., Danicus, et edit. Ultraj.-Belg. Deficit Albergen. in solo Pancratio.
[Col. 0901B]Scithia scribunt probatissimi codices Pratens., Herinien., Pulsanen., Munerat., Greven. et alii. Molan habet Scythia, Belin., Schitia; Antuerp., Scicia: aliorum modi sunt varii, nullus recte legit Schytia. Priores codices in textu secuti sumus. Item in Thomis, qualiter scribunt omnes. Munerat. pro Evagrii posuit Evagii: Chiomae, pro Chioniae; Pulsan., Cyoniae; Greven., Scioniae. Major defectus in Antuerp. et [Col. 0902B] Max.-Lubec., ubi sic legitur: Sub Diocletiano in ignem, etc., mediis vocibus omnino praeteritis. Contra Pulsanen. Excedit dum post a flammis, interjicit permanentes. Fusas pro fusam, in munerato typographi, fallor, vitium est, sicut in Max.-Lubec. Thauromentum, pro Tauromenium, ut habent codices Hieronymiani. Iidem ipsi pro Pancratii habent Pancracii; Pulsanen., Panchratii: altera Belin. editio addit., Pancratii martyris.
[Col. 0901B]Tota Evagrii et Benigni distinctior notitia ex Martyrologiis nostris promanat. Sic hodie secundo loco legit Romanum parvum: Tomis, Evagrii et Benigni. Textus Usuardinus, non multo amplior, ex Adone desumptus est, et iisdem ferme verbis a Notkero quoque descriptus. Nihil de ipsis Beda, Florus aut [Col. 0901C] Rabanus. In Hieronymianis vero magna perplexitas, qua non facile sese expedit Florentinius. En textus varios. Epternacense ponit: In Sicilia, natale Evagri, Benigni . . . sex alii nominatim exponuntur. Corbeiense: In Sicilia, natale sanctorum Thomae Evagri, Benignae, et rursus aliorum sex. Lucense: In Nicea, natalis sanctorum Thomae, Evagri, Benigni; adde commilitones quinque. Haec, si possis, apte concilia. Et quidem hactenus primo loco. At quid sibi modo vult in iisdem codicibus, quod in fine legitur: Theumis, vel Eumis, vel Heumisiter; Evagri et Benigni? An iidem illi, an a primo loco appellatis diversi? Postremum censet Florentinius; primum Henschenius: tu cui volueris accede; nobis certum est, nostros legisse, ut in textu retulimus; quibus accinit Wandalbertus.
In Eraclea civitate, Victoris, Chioniae, Agape et Herenei, legunt Hieronymiana I Aprilis: et ejusdem [Col. 0901D] mensis v. In Thessalonica, natalis sanctarum virginum Chioniae, Herene et Agape; utro die melius, Florentinii arbitrio relinquo. Dictum est in Observationibus I Aprilis, dubitari posse, an utrobique de iisdem agatur, quod hic examinare non lubet, dum alia expendenda supersunt. A Romano parvo sic hodie primo loco scribitur: Thessalonicae, virginum Agapes et Chioniae. Beda ad I. Aprilis rectius fortasse titulum virginis omiserat, in quo eum presse secutus est Rabanus. Bedae verba descripsere Ado, ex hoc Usuardus et Notkerus, qui cum praecursore, virginis, vel potius virginum appellationem retinent, imo ultimus Irenem adjunxit, quam rursus cum longiori elogio repetit V Aprilis, ut ibi ex nostris sermo iterum recurret. Id jam praecipue attendendum est, Bedae hodiernum [Col. 0902B] et illud Notkeri elogium, quod V Aprilis ponitur, ex iis Actis desumpta esse, quae olim proconsularibus ipsis supposita, usque adeo Henschenio placuere, ut illa hisce praetulerit, contra Sirleti, Lipomani, Surii et Baronii judicium, qui omnes Graeca ipsa ex codice Cryptae-ferratae Latine reddita, sinceriora, [Col. 0902C] imo unice authentica existimaverant. Habuit harum rerum longe peritissimus arbiter, magister noster rationes suas cur ita statueret; lego et expendo, nec tamen tales invenio, ut non potius Sirletiana praehabenda censeam, adeoque cum doctissimis recentioribus fateri cogar, hac saltem vice, virum alias perspicacissimum nonnihil dormitasse. Praejudiciis non agimur, veritatem unice sectamur, eique repertae ultro cedimus, ultroque hic cum Baronio ad annum CCCIV, a num. 40, aliisque citatis, praefatorum Actorum proconsularium germanitatem agnoscimus; de qua vide erudite tractantem Ruinartium inter Sincera et Selecta a pag. 419 et Tillemontium tomo V, a pag. 240. Porro insignium harum martyrum certaminis diem, ex laudatis Actis sic definiendum putamus, ut Irene I Aprilis coronata fuerit, aliae diebus aliquot citius, proindeque exeunte Martio. Expressus autem dies Kalendarum Aprilium, antiquiores martyrologos induxerit, ut omnes eodem die consignarent, quos secutus est Wandalbertus, de [Col. 0902D] solis duabus prioribus expressius loquens, et forte tertiam per verbum socia indicans:
Tertia item nostra, Hieronymianorum annuntiatio est: Apud Thauromenium in Sicilias, natalis sancti Pancratii; et hoc ferme modo, absque ulteriori elogio, imo brevius ponitur a Romano parvo, Adone, Usuardo et Notkero; reliquis martyrologis, aut ignotus, aut praeteritus. Primum fuisse Siculorum apostolum, recepta opinio est: vide quae de eo diligenter collegit et ab apocryphis discrevit Henschenius. Satis nobis sit, ipsum, aeque ac reliquos in textu relatos, vere Usuardinum esse.
[Col. 0901D]Habet hic TORNACENSIS codex peculiare auctarium caeteris omnibus, praeterquam Molano incognitum. Sic scribit: «In monasterio Altovillari, translatio [Col. 0902D] corporis sancti Madelupi sacerdotis.» Vide quae in indice Praetermissorum observata sunt. Caetera dicentur XX Decembris.
[Col. 0903A] ROSWEYD. in Evagrio et Benigno, atque item Pancratio purus est. De agape et Chionia egit I hujus, ut ibi diximus.
CENTULEN.: «Caesarea Cappadociae, sanctae Theodosiae virginis. Apud Tauromenium Siciliae, beati Pancratii martyris. Turonis, sancti Antonii confessoris.» Vide Auctaria die praecedenti.
ANTUERP.-MAJ. agit de sola Theodosia cum elogio ferme ex Adone desumpto.
BRUXELLEN. puritati hodie proximus est. Incipit ab Agape et Chionia. Tum de Evagrio et Benigno: «Apud Tauromenium civitatem Siciliae, sancti Pancratii martyris.»
HAGENOYEN. in prima, et secunda annuntiatione purus, tertio loco habet de Nicetio, ut nos pridie. Sequitur de Pancratio, pure. Tum: «Item in Anglia, Richardi episcopi. In Alsatia, sancti Florentii episcopi et confessoris.» Inter Praetermissos remittitur ad VII Novembris.
[Col. 0903B] VICTORIN. et REG. SUEC., sign. num. 130, in fine addunt: «In Caesarea Palaestinae, sanctae Theodosiae.»
MARTRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Theodosiae virginis et martyris gloriosae, cujus varia tormenta et victoriae leguntur. Agapes et Chioniae virginum et sororum martyrum.»
VATICAN., signatus num. 5949, in fine: «Nicomediae, sancti Donati.» Vide Acta.
Editio LUBECO-COL. in prima annuntiatione pura est, tum sic pergit: «Thessalonicae, passio sanctarum virginum Agapis et Chioniae, sub Diocletiano imperatore, Comite Sisinnio; quae erant sorores [Col. 0904A] sancti Haerenis virginis, et primo in carcere per varia tormenta maceratae, deinde in ignem missae, sed intactae permanentes a flammis, post orationem ad Dominum fusam, animas coelo reddiderunt. Apud Thauromenium civitatem Siciliae, sancti Pancratii episcopi et confessoris [ Melius dixisset martyris]. Eodem die, sancti Richardi episcopi et confessoris.»
GREVEN.: «Nicomediae, sancti Donati. Item sanctorum Sixti, Benigni, Rufi, Patricii. In Anglia, sancti Richardi episcopi Cicestrensis et confessoris, Burgundoforae abbatissae et virginis.» De hac et Sixto cum sociis, vide Praetermissos.
MOLAN., litteris parvis: «In Anglia, sancti Richardi episcopi Cicestriensis et confessoris. Burgundoforae abbatissae et virginis. Sancti patris ac confessoris Nicetae, in quem orationem funebrem scripsit Theosterictus, illius beatissimi viri discipulus.» In editionibus aliis post Pancratii, litteris Italicis immediate [Col. 0904B] subdit; «episcopi, ab Archagano pagano interfecti, cujus Vitam scripsit Evagrius ejus discipulus.» Sed quae passim ut fabulosa repudiatur. Vide Henschenium hic et Tillemontium tomo I, pag. 190. «In Anglia, Richardi,» etc., ut supra. «In monasterio Altovillari, translatio corporis beati Madelupi sacerdotis. Die tertia, sancti patris Nicetae, ducis monasterii Medini.» Rursus charactere alio: «Item depositio beatae Burdegundae forae virginis et abbatissae Evoriacensis, de qua in Vita beati Columbani abbatis.» Jam diximus consulendum catalogum Praetermissorum, in quo remittitur ad VII Decembris.
In Scithia civitate Thomis, natalis sanctorum Evagrii et Benigni. Thessalonicae, passio sanctarum virginum Agapis et Chioniae sub Diocletiano, quae primo in carcere maceratae, post in ignem missae, sed intactae a flammis, post orationem ad Dominum fusam, animas reddiderunt. Apud Tauromenium Siciliae, beati Pancratii.
Ex Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Antuerp. Max.-Lubec., Munerat., Belin., Greven. et [Col. 0904B] Molan. Adde Antuerp.-Maj. et codices omnes mediae notae, de quibus infra.
[Col. 0903C]Antuerp. et Max.-Lubec. scribunt Mediolano, ut a Beda et aliis factum subinde patebit. Arrianae legunt omnes, malim Arianae, sed codices secutus sum. Greven. voces transposuit ad fidem Catholicam. Pejus Molanus Catholicam omisit. In Pulsanensi est [Col. 0904C] Hyspalim, pro Hispali, et Hysidori pro Isidori. Tornacen., Antuerpien., Max.-Lubec. et Muneratus habent Ysidori. Greven. et Molan. pro sancti, ponunt beati, pro antistitis, episcopi, quod postremum etiam habet Belinus.
[Col. 0903C]Quo vere anno, quo die consignandus sit magni Patris Ambrosii obitus, inter eruditos controvertitur; et quamvis hoc die in Actis, Ambrosiana omnia remissa sint ad VII Decembris quo per totam Ecclesiam festivius recolitur inclytissimi Doctoris memoria; voluit tamen Henschenius exercitatione singulari, ante tomum I. Aprilis pag. 38, disputationi quodammodo proludere, opinionem suam ( ut alii, inquit, potius suam ferant sententiam ) praevie exponens, qua ex Marcellini Comitis Chronico, cum expressa Consulum nota pluribusque aliis monumentis, praesertim Mediolanensibus, evincere conatur, [Col. 0903D] Ambrosii obitum, non ad IV Aprilis anni CCCXVII, ut contra antiquissimam Mediolanensium traditionem statuerat Baronius, sed ad XVII Aprilis anni CCCXCVIII referendum. Contra Henschenium stat major recentiorum numerus, quos inter tono decretorio Pagius, ad annum CCCXCVII, a num. 19, et modestior Tillemontius tomo X, nota 56, a pag. 761, pro Baronii sententia, ex ipsa etiam martyrologorum nostrorum auctoritate, acrius decertant. Video militare utrimque gravia rationum momenta, graviora fortasse, quae favent Martyrologiis: sed de ultimo librationis scrupulo judicium ferent, qui mensem Decembrem de Actis elaborabunt successores nostri; nos hic in Martyrologiorum cancellis haerebimus. Inter Hieronymiana, [Col. 0904C] solus codex Corbeiensis, in fine laterculi attexuit, quod litteris aliis, tanquam purum additamentum, distinxit Acherius: Mediolano, depositio sancti Ambrosii episcopi et confessoris. Hoc certius est, notari Ambrosium in Hieronymianis omnibus XXX Novembris, sub hac fere formula: In Mediolano, sancti Ambrosii episcopi, de perceptione baptismi. Et in solo Lucensi apographo, III Decembris: Natalis sancti Ambrosii. At vero die VII ejusdem mensis Decembris, nullus eorum codicum Ambrosium nominat. Ad diem obitus accedamus. Ven. Beda primus hoc die IV Aprilis Ambrosii solemnitatem celebrat: Mediolano, [Col. 0904D] depositio sancti Ambrosii confessoris; ubi ne mireris, titulum episcopi reticeri, nam id Bedae satis familiare esse, ex non uno deinceps loco cognosces. Florus de suo addidit: Qui ingentibus doctrinis coruscavit et virtutibus. Rabanus legit: Mediolano, depositio beati Ambrosii episcopi et confessoris, cujus vita et doctrina insignis praedicatur in Ecclesia. Sed et hic Ambrosium ex Hieronymianis repetit XXX Novembris; nulla baptismi facta mentione. Sic autem in serie nostra habet Romanum parvum: Mediolani, beati Ambrosii episcopi et confessoris. Breve, sed elegans Adonis elogium, ex Hieronymo acceptum, a Baronio IV Aprilis et rursus VII Decembris, in notationibus ad Martyrologium [Col. 0905A] explicatum, in textu nostro ad verbum describitur; Notkero, praeter morem, Viennensis phrasim multum amplificante. Atque hi omnes Ambrosi natalem hoc die unanimiter collocant, suffragante etiam Wandalberti versiculo:
De Ordinatione vero, VII Decembris, nullus est, qui vel verbo meminerit. Quaero primam solemnioris illius festi in universa Ecclesia institutionem, verum nec apud Baronium, nec alibi satis certa primae ejus originis vestigia hactenus deprehendo, praeter ea, quae subobscure ab Henschenio in laudata exercitatione cursim indicantur. Plura scrutari, hujus loci non est, remitti commode possunt ad praedictam diem VII Decembris, ubi in Actis, post eruditas Baronii, [Col. 0906A] Hermantii, Tillemontii, PP. Benedictinorum S. Mauri, aliorumque de incomparabili fidei Zelatore lucubrationes, totius vitae series operosius et accuratius digeretur.
Nullus antiquorum martyrologorum Isidori Hispalensis meminit, unde verosimillimum est, eum ab Usuardo ex Hispania, quo ad procurandas sancti Vincentii reliquias profectum novimus, in Gallias primum allatum, cum aliis tum confessoribus, tum martyribus, praesertim Cordubensibus, ut suis locis observare non negligimus. Reliqua ex Actis require, ubi Henschenius diligentissime contulit, quidquid de nobilissimi antistitis sanctitate, cultu et doctrina Nicolaus Antonius, aut scriptores alii Hispani melioris notae suggerere potuerunt, quibus jungenda appendix in eodem tomo, pag. 900.
[Col. 0905B]ANTUERP.-MAJ., ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN., DANIC. et EDITIO ULTRAJ-BELG. puris omnes codicibus annumerari possent: etenim de Isidoro Hispalensi haec solum textui puro superaddunt: «Fide et doctrina praecipui.»
ROSWEYD. Ita legit: «Mediolanis, depositio beati Ambrosii episcopi et confessoris, qui de laico, Arianis simul et Christianis conclamantibus, electus est episcopus, cujus studio . . . . » Caetera pura sunt usque ad finem laterculi.
CENTULEN.: «Mediolano, depositio beati Ambrosii ejusdem civitatis archiepiscopi, cujus studio,» etc., pure. «In Hispaniis civitate Hispali, sancti Ysidori episcopi et confessoris, vita et doctrina illustris viri.»
BRUXELLEN.: «Mediolani, depositio sancti Ambrosii archiepiscopi et confessoris. Qui praeses existens, nondum baptizatus, consensu totius populi in archiepiscopum electus, annuente et jubente Valentiniano imperatore, gratiam Baptismatis simul et [Col. 0905C] episcopatus dignitatem percepit. Cujus studio, tempore Arrianae perfidiae, tota Atalia ad catholicam fidem conversa est. Hujus Vitam beatus Paulinus Nolanus episcopus ad beatum scripsit Augustinum [ recenti manu, episcopum]. Apud Hispalim, depositio sancti Ysidori Hispalensis, insignis episcopi, fide et doctrina praecipui. Qui inter cetera sua opuscula, librum naturalis historiae, quem Ethimologiarum nominat, ordinans, seculi aetates diligenter distinxit.» Quaenam Chronici Isidoriani et libri Etymologiarum affinitas sit, vide in Dissertationibus historicis Labbei tomo I, pag. 645.
HAGENOYEN. longum nimis pro instituto nostro de sancto Ambrosio sermonem texit, ubi inter alia non satis probata immiscet, quod Valentiniano imperatori restiterit, et ingressum ecclesiae illi prohibuerit, quae ad Theodosium referenda, vulgo notum est. Haec, et similia, praetermittenda censuimus. Tum: «In Hispania, apud civitatem Hispalem, depositio sancti [Col. 0905D] Ysidori episcopi et confessoris, fide et doctrina praecipui.»
[Col. 0906B] MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Isidori Hispalensis episcopi et doctoris, eximii, qui multos edidit libros, quorum quidam sunt satis noti.»
In VATICAN., signatus num. 5949, deest Isidorus. Adjectum: «In Syria, sanctorum Taraci, Andronici et Probi.» De his etiam alibi; remittuntur ad XI Octobris.
ALTEMPS. addit: «Ipso die, depositio sancti Senerthi episcopi.» In Actis praetermittitur, curioso indagatori propositus.
Editio LUBECO-COL. in elogio Ambrosii post confessoris inseritur, «ac doctoris Ecclesiae catholicae praecipui, cujus studio . . . . Apud Hispalim, depositio sancti Isidori antistitis, viri fide et doctrina praecipui, fratris beati Leandri, ad quem [Leandrum] beatus Gregorius sacram expositionem super librum Job scripsit.»
GREVEN.: «In Thessalonica, sanctorum Agathonis diaconi, Theodoli, Pauli, Matutini et Orbani. Item, beati Successi.» Laciniae ex Hioronymianis bene, vel [Col. 0906C] male consutae. «In Hibernia, Beghani abbatis. Item Ambrosii diaconi, qui ut Hieronymus de viris illustribus refert, primum Marcionites fuit, sed ab Origene correctus, confessionis Domini gloria insignis fuit. In Scotia, Tigernagi episcopi et confessoris, secundum alios die sequenti.» De his agitur in indice Praetermissorum.
MOLAN.: «Eodem die, translatio sanctorum confessorum Ulgisi, Amulguini, Theodulphi, Abel, atque Hildulphi.» Vide Praetermissos. Sequitur minoribus typis: «In Perside, sancti Benjamin gloriosi martyris: Tripartitae lib. I, c. 33. Item Ambrosii diaconi,» etc., ut Grevenus. In editionibus aliis, solum additur: «Die quarta, sanctorum patrum Joseph hymnographi, et Georgii, qui fuit in Malaeo.» De hoc Georgio non multa in hodiernis Actis collegit Henschenius. Joseph vero die praecedenti relatus est, ubi longior Vita traditur, et reliqua ad eum spectantia diligenti opera a Papebrochio explanantur. Satis est [Col. 0906D] haec indicasse, videat ibi lector caetera.
Mediolani, depositio beati Ambrosii episcopi et confessoris, cujus studio inter caetera doctrinae et miraculorum insignia, tempore Arrianae perfidiae, tota Italia ad catholicam fidem conversa est. Apud Hispalim, depositio sancti Isidori antistitis.
Ex Praten., Herinien., Tornacen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Belin. edit. prima, Greven. et [Col. 0906D] Molan. Quibus accedit Antuerp.-Max., Leyden.-Belg., Lovanien. et edit. Ultraj.-Belg.
[Col. 0905D]Prima difficultas in propriorum nominum scribendi ratione occurrit. Codex Pratensis legit Martiani, Nicandri, ubi reliqui omnes, solis Molano et Lovan. exceptis, diserte ponunt Martianae, Nicanoris vel Nichanoris. Atque ita scripsisse Usuardum, [Col. 0906D] certo mihi persuado, nisi propria auctoritate ductores suos Romanum parvum et Adonem deseruerit. Appollonii, Appolonii, Apolonii, male scribunt codices aliqui, melius in textu cum Pratensi, Heriniensi, etc. Non minor in virginis nomine variatio. [Col. 0907A] In Hieronym. est Herene; in Romano parvo et Adone, Irene, quo modo scribendum existimo. De Usuardina lectione quaeritur. Praten. habet Hireniae, reliqui omnes Hirenis vel Hyrenis. Solus Munerat. scribit Herenis. Pro prima ratione stant Herinien., Tornacen., Antuerp. et Max.-Lubec. quam nos, ut verae proximiorem, praetulimus. Munerat. post virginis, addit et martyris, contra caeterorum torrentem. Jam supra ex codicum inflexione in textu posuimus Agapis, a recto Agapes, ut hic ab Hirenes formatur [Col. 0908A] Hirenis, licet nos aliter scribere soleamus. Solus Belinus posuit Sissinio, atque item, passae sunt: plerique omnes martyrizatae sunt, Herinien. martyrizarunt, Pratensis martyrizaverunt, quod Adoni satis frequens est, quem cum tam presse hodie secutus sit Usuardus, nihil mirum videatur, si et hoc transumpsisse supponamus. In Molano recte legitur Lyciae, caeteri habent Liciae, ut in textu reliquimus, Liciniae, error est in Heriniensi; Ciliciae, in Belino.
[Col. 0907A]Satis mirum et insolitum est, quod nullus ex praemisso laterculo sanctus, hoc die in Actis referatur. Non martyres Aegyptii, quia ab aliis, et praesertim Romano hodierno consignantur V Junii, ad quem diem ab Henschenio remissi sunt, tanquam iidem, qui utriusque Nonis, tum Aprilis, tum Junii, sub iisdem ferme nominibus recolantur, ut ibi ipse contra [Col. 0907B] Florentinium censet. Et vero in nonnullis Hieronymianis iidem utroque die signari videntur. Sic habent hoc die secundo loco codices Lucensis, et Corbeiensis Acherii: In Aegypto, natalis sanctorum Marcianae, Nichanoris, Appollonii. In Epternacensi solum legitur: In Aegypto, Marciani. De ipsis nihil in serie Bedae; at in Romano parvo, Adone et Usuardo, iidem tres et eodem modo annuntiantur, Notkero Martiani, pro Martianae, substituente, ut est etiam in nonnullis nostris codicibus caetera Usuardinis. Reliqua ad supradictum diem V Junii dabuntur, ubi de ternorum istorum duplici classe identificanda, an distinguenda disputabitur.
Neque de Irene seorsim in opere nostro agitur, quod cum sororibus Agape et Chionia, memorata sit III Aprilis, utpote quarum Acta communia sunt, uti ibidem abunde diximus. In Hieronymianis sorores tres hoc quoque die repetuntur. Romanum parvum legit: Thessalonicae, sanctae Irenes virginis. Adonis [Col. 0907C] et proinde Nostri elogium ex Beda descriptum est, modice a Rabano auctum, fuse a Notkero: quorum omnium sententia ex Actis proconsularibus paulo severius exigenda est, expuncto percussione sagittae, quod miror Baronium, reliqua bene corrigentem, in textu suo reliquisse. Wandalbertus Bedam, ni fallor, secutus est:
Demum nec Amphianus in hodiernis Actis locum occupat, expresse tamen in Hieronymianis notatus: In Cesarea, vel Cesaria Liciae vel Luciae, Amphiani. Alius ibidem Amphianus in Africa legitur, II, alius in Nicomedia, III Aprilis. Non dubitant Baronius, [Col. 0908B] Henschenius et Florentinius, quin hic indicetur ovicula innocens, divinus martyr, portentosae fortitudinis, intrepidus, admirandus, sanctissimus et beatissimus juvenis Apphianus, cujus gloriosam de tyranno victoriam accurate descripsit Eusebius, durissimi certaminis oculatus testis, ex quo relati tituli accepti sunt, libro de Martyribus Palaestinae, cap. 4, quod totum in Actis, totum a Ruinartio reproducitur a pag. 334. Gallica series exstat apud Tillemontium tomo V, pag. 386, qui in nota pag. 737. Eusebii chronotaxim componere conatur, ut ad ulteriorem disquisitionem eruditis proposuerat. Henschenius pag. 59, litt. F. Quod Noster hic Caesaream in Lycia perperam collocet, non tam ipsi quam Adoni vitio vertendum est, imo imperitis librariis, qui Hieronymianum transcribentes, aliquid detraxerint, addiderint, aut mutaverint. Utrum vero Hieronymianum textum bene restituat Florentinius, per In Caesarea et Lycia, respiciendo ad martyris patriam et cultum aliis expendendum [Col. 0908C] relinquo. De Aedesio Apphiani fratre, cum non agant hic martyrologi, ad Nostrum etiam nihil attinet: satis est, genuinum ex omni parte ejus textum exhibuisse. Vide de Aedesio Romanum hodiernum, VIII Aprilis, et ibi Acta nostra, quae ex Eusebio martyrium ejus referunt.
[Col. 0907C]PULSANEN. Deest ultima annuntiatio, in reliquis purus est.
ROSWEYD. post Amphiani, adjicit, «et aliorum.» Tum: «Claudiani martyris.» Ex Hieronymianis.
ULTRAJECT., LEYDEN.-LAT. ALBERGEN. et DANIC. textui caetera puro subjiciunt: «In Scotia, sancti Tygernagi episcopi et confessoris.»
CENTULEN.: «Apud Thessalonicam, sanctae Hereneae virginis et martyris. In Aegypto, sanctorum Nichanoris et Apollonii martyrum. Caesarea Liciae, sancti Amphiani.»
[Col. 0907D] ANTUERP.-MAJ.: «Thessalonica, natale sanctae Hireneae virginis et martyris. Apud Aegyptum, natale sanctorum Marcianae, Nichanoris, et Apollonii, quorum gesta habentur.»
BRUXELLEN. de martyribus Aegyptiis et Amphiano, nihil. In Irene satis purus est. Sequitur: «Apud Scotiam, sancti Tygernagi episcopi et confessoris. Item Marinae virginis. Et sancti Vincentii de Valentia, doctoris de ordine Praedicatorum, qui tam in vita, quam post mortem miraculis claruit.» Quae Marina hic indicetur, ignoro.
HAGENOYEN. textui hodie puro, solum addit: «Ipso die, in Scotia, depositio sancti Tygerilagi [Tigernagi] episcopi et confessoris.»
VICTORIN. et REG. SUECIAE, num. 130, in fine: «Item Carthagine, sancti Pontiani diaconi.» Nullus hodie apud alios Pontianus, ne inter Praetermissos quidem notus. Multum fallor, si non indicetur Pontius [Col. 0908C] sancti Cypriani diaconus, de quo superius actum est VIII Martii.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Hyrenis virginis et martyris, sororis Agapes et Chioniae. Didimi Alexandrini confessoris, cujus meminit Hieronymus.» Estne forte martyr, de quo in Actis?
STROZZ. «Natale sancti Vincentii, ordinis Praedicatorum, patria Valentini et praedicatoris clarissimi, [qui] in Britanniis urbe Venetensi recubuit, cujus sanctitatem crebra miracula protestantur.»
REMENS. sanctorum Timothei et Apollinaris: «Catalaunis, [Col. 0908D] depositio Arulfi episcopi.» In indice Praetermissorum omittitur tanquam ignotus.
Editio LUBECO-COL. primo loco agit de sancto Vincentio, sed elogium habet alicubi mutilum, quod infra ex Greveno correctius dabimus. De Aegyptiis addit, «quorum gesta habentur.» Caetera ut in textu. In fine: «In Scotia, sancti Tigernagii episcopi et confessoris.»
BELINI editio altera in fine subdit: «Item apud civitatem Venetensem Britaniae, beati Vincentii confessoris, ordinis praedicatorum, sanctitate, doctrina, miraculisque clarissimi.»
GREVEN.: «Nicomediae, natalis sancti Claudiani confessoris.» Cur non martyris? «Item, Didimi confessoris. Martiani, Quinti.» Indicat, ni fallor, Alexandrinos martyres. «In Britannia minori, civitate Venetensi, natale beati Vincentii presbyteri et confessoris, ordinis Praedicatorum. Qui Valentinus [Col. 0909A] origine, angelica vita, et salutari doctrina praefulgens, diu singulos Hispaniae et Galliae populos divini verbi alimento refecit, et supra viginti millia Judaeorum et Maurorum ad Christum convertit. Omnium denique signorum genere clarus, in numero sanctorum referri et amplissimo canonizationis honore decorari promeruit.»
MOLAN.: «Item apud Venetiam Britanniae, beati Vincentii Valentini, cognomento Ferrarii [Ferrerii], confessoris, ordinis Praedicatorum, sanctitate, doctrina, miraculisque clarissimi. Hic super viginti millia Judaeorum, ac Maurorum ad Christum convertit. Lauduno Clavato, prima translatio sanctae Celiniae, matris sancti Remigii episcopi.» Vide Praetermissos. «In Scotia, sancti Tigernasi episcopi et confessoris.» Dein minoribus typis: «Apud Leodium [Col. 0910A] de monte Cornelion, obiit Juliana virgo et priorissa ejusdem loci, et translata quiescit in monasterio Vilariensi, ubi et Vita ejus habetur.» In editionibus aliis, de Vincentio ut supra. «In Scotia, sancti Tigernaci, etc. Die quinta, sanctorum martyrum Theoduli et Agathapodis.» De iis in Actis IV Aprilis. «Lauduno Clavato,» etc. Tum minoribus litteris: «Eodem die, sanctorum martyrum, sanctae Thermes cum sorore et ancilla.» Inter Praetermissos remittitur ad XXII Aprilis. «Apud Leodium in monte Cornelion, obiit Juliana virgo, et praefecta ejusdem loci, quae tertio obitus sui die ad coenobium Villariense translata, illic inter corpora sacra est sepulta. Ubi et ejus Vita habetur.» Data in Actis et ab Henschenio egregie illustrata est.
Apud Aegyptum, natalis sanctorum martyrum Martianae, Nicanoris, et Apollonii. Thessalonicae, sanctae Hirenis virginis, quae post tolerantiam carceris, sagitta percussa est a Sisinnio comite, sub quo et sorores ejus simul Agapes et Chionia martyrizaverunt. Apud Caesaream Liciae, sancti Amphiani.
Ita Praten., Herinien., Tornacen., Antuerp.- Maj. Antuerpien., Max.-Lubec., Munerat. Greven. et Molan. [Col. 0910A] Quibus proximi sunt Antuerp.-Max., Leyden-Belg., Lovanien. et edit. Ultraj-Belg.
[Col. 0909B]In solis Sixti et Timothei nominibus consistunt. De postremo satis certum est, male legere Heriniensem et Edit. Lubecanam maximam, Timothei. Pro Xysto vel Xisto stare videtur scribendi modus antiquior apud Hieronym. et Romanum parvum. Et [Col. 0910B] quidem Pratensis, Xysti posuit. At cum caeteri codices omnino omnes legant, Sixti, cum Adone, eam scribendi rationem hic censuimus praeferendam: si alibi altera praevaleat, ea ibi uti licebit.
[Col. 0909B]Binos hoc die Sixtos vel Xistos nominant aliqua Hieronymiana apographa; de Papa tamen, istius nominis primo, non agere, probant martyrum classes, quibus immisti sunt, loco et verosimiliter tempore, a Sixto hoc nostro multum disjunctae. Itaque, qui in laterculo annuntiatur, is a Romano parvo acceptus est, cujus haec sunt verba: Xysti papae et martyris, temporibus Adriani passi. Breve est Adonis Rosweydini elogium quod multo auctius reddidit Notkerus; nisi praehabenda sit Mosandri editio, in qua pene ad verbum reperiuntur, quae Notkeri propria esse, facile quis sibi persuaserit. Noster Adonis [Col. 0909C] phrasim, ut in Rosweydo est, contraxit et nonnihil emollivit. Ex libro pontificali primam Sixti notitiam a Romano parvo desumptam credimus, qui ut martyr colitur, quidquid nonnulli de eo titulo dubitent. Expressiora habet Florus ad III Aprilis, quae in nostra Bedae editione, et hoc die in Actis proferuntur, ubi de ejus cultu, aetate, Actis, sepultura, translatione et inventione collegit Henschenius, distinxitque omnia, quae de Sixto I dici possunt, aliis res ejus gestas vix obiter tangentibus, ut in Alexandro Tillemontius tomo II, pag. 238 et 240. Hoc eum disticho celebravit Wandalbertus.
Conveniunt hoc die Hieronymiana in annuntiatione nostra ultima de Timotheo et Diogene, quam ex aliquo hujusmodi codice certo extraxisse censendus est Usuardus, quandoquidem martyrologis aliis, tum antiquioribus, tum synchronis plane ignoti sint, si Notkerum excipias, qui eosdem codices male descripsit, pro Macedonia, Nicomediam legens, Theogenem pro Diogene, in quo ab Henschenio et Florentinio recte corrigitur. Synonymi duo martyres Timotheus et Diogenes, si non iidem sint; in Hieronymianis [Col. 0910C] illis Fastis die sequenti leguntur, cum hac differentia, quod hic dicantur passi in Macedonia, neque ulli jungantur socii; at sequenti die cum sociis duobus aut tribus dicuntur in Antiochia Syriae martyrium subiisse. Unde Maurolyco occurrit certa nostrorum martyrum palaestra Philippi, nescio, nec satis patet, an utraque ea classis confundi debeat. Latent Acta, e quibus, inquit Henschenius, certiora possemus proferre, eosque (nempe hodiernos) a martyribus Antiochenis solidiori argumento secernere. Nihilo plus claritatis suggerent notae Florentinii, utroque die. Quae Usuardina sunt, integre dedimus.
[Col. 0909C]PULSANEN., in Sixto purus, Timotheum, et Diogenem praeterit, quorum loco sic habet: «Eodem die, sancti Coelestini papae.» Indicat Coelestinum I, de quo saepius infra, et in Actis hoc die.
ANTUERP.-MAX., LEYDEN., BELGIC., LOVANIEN., et [Col. 0909D] EDITIO ULTRAJECT.-BELG. textum sic augent: «Romae, natale sancti Sixti primi, papae et martyris, qui post beatum Petrum sextus, temporis Adriani,» etc.
ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERGEN. et DANIC. idem habent, sed praeterea, post temporalem, adjiciunt: «Hic constituit ut sacra mysteria non tractentur nisi a sacris.»
CENTULEN. Textum contrahit hoc modo: «Romae, passio beati Sixti papae et martyris, tempore Adriani imperatoris. In Macedonia,» etc., pure.
ROSWEYD. caeteris omnibus auctior, in Sixto purus [Col. 0910C] est. Tum secundo loco: «In Nicomedia, Firmi, episcopi martyris, et aliorum viginti octo.» An recte Firmo tribuatur episcopi dignitas, quotve ejus fuerint socii, accurate in Actis examinavit Henschenius. «In Africa, Epiphanii episcopi et aliorum [Col. 0910D] quatuordecim.» De hac classe cum Usuardo agemus die sequenti. «Item, Coelestinae virginis cum aliis octingentis.» Hujus fere codicis auctoritate praeclara haec turma in Actis ponitur. «In Nicomedia, sanctorum Timothei et Diogenis.»
BRUXELLEN. huc rejicit magnam hesterni textus partem. Primo loco agit de Martiano, Nicanore, et Apollonio. Tum de Amphiano. Sequitur de Sixto, ubi post textum purum subjicit: «Hic constituit, ut Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Deus Sabaoth, in missa diceretur.» «In Macedonia,» etc., pure. «Item beati Florentii martyris.» Estne hic [Col. 0911A] Florentinus ex numero martyrum Sirmiensium? Hactenus non satis liquet.
HAGENOYEN.: «Romae, natale beati Sixti primi, papae et martyris, qui post beatum Petrum sextus erat, et temporibus Adriani imperatoris, postquam sedem apostolicam rexerat annis novem et mensibus quinque, ut sibi Christum lucrificaret, libenter sustinuit mortem temporalem. Hic constituit, ut sacra misteria non tractarentur, nisi a sacris ministris.»
«Item ipso die, natale sancti Hyrenei Syrmiensium episcopi et martyris. Hic multis diebus in carcere maceratus, tandem gladio occiditur et corpus ejus in flumen projicitur.» Inter Sirmienses martyres nullus hodie Irenaeus, nedum episcopus. Nicomediensium antesignanus est Firmus, quem turpi lapsu in Sirmium transformavit Rabanus, primumque Firmi socium Iraenaeum, alias episcopum, ejusdem loci antistitem fecit, ut ante me observavit Florentinius, id Notkero tribuens, qui Rabano [Col. 0911B] junior, ex hoc verosimiliter episcopatum illum acceperit. Potuit HAGENOYENSIS scriptor hunc ex alterutro errorem hausisse, nisi forte Florum vidit, qui de Irenaeo illo hodie meminit, aliud elogium ei tribuens. Tu de Irenaeo Sirmiensi vide XXV Martii. Sequitur: «In Macedonia, sanctorum Thymotei et Dyogenis.»
VICTORIN. et REG. SUEC., signatus num. 130, in fine subjiciunt: «Trecas, sancti Winobaudi presbyteri.» Alii aliter efferunt, ut mox patebit.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Hyrenei episcopi, et martyris, Timothei et Diogenis. Sixti papae et martyris.»
VATICAN., signatus num. 5949, de Timotheo et Diogene silet. In fine subdit: «Sancti Coelestini papae, qui sedit Romae annis octo.»
STROZZ.: «Item sancti Coelestini papae.»
REMENS. sanctorum Timothei et Apollinaris: «Trecas, sancti Winobaudi presbyteri et confessoris.»
[Col. 0911C] Editio, LUBECO-COL.: «Romae, natale sancti Sixti primi, papae et martyris, qui post beatum Petrum apostolum sextus, temporibus Adriani imperatoris, [Col. 0912A] rexit Ecclesiam annos decem, menses duos, diem unum: et ut sibi Christum lucrifaceret, libenter sustinuit mortem temporalem. Hic constituit, ut sacrata mysteria non tractarentur, nisi a sacris ministris, et ut corporale altaris non fieret de serico, sed de purissimo lino contexto, non tincto. Hic etiam constituit, ut ter diceretur Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Deus Sabaoth in missa. Hic apud portam Appiam decollatus, ubi Dominus apparuit beato Petro quando dicebat: Domine, quo vadis? In Macedonia,» etc., pure. «Trecas, sancti Prudentii episcopi et confessoris.» De quo vide plura in Praetermissis. «Eodem die, beati Vermebandi abbatis.» Lege Winebaudi; aliis Winobaudi.
BELINI utraque editio, in fine subjicit: «Item sancti Coelestini papae.» De quo jam toties supra.
GREVEN.: «Firmini episcopi et martyris» (de hoc et sequentibus consule Acta et Praetermissos, ut errores et confusionem distinguas «et sociorum ejus [Col. 0912B] XXV. Apud Syrmium, sanctarum Rufinae, Moderatae, Maximae, et Machariae. Item, sanctorum Herennei, Romani, Donati, Clusii, Quiriaci, Hyrenei episcopi Smyrnensis. Coelestinae virginis et aliorum LXXX martyrum. Luciae viduae et martyris. Anegra Galatiae, beati Theodori episcopi, sapientia et sanctitate insignis. In Dacia, Wilhelmi abbatis et confessoris. Trecas, Prudentii episcopi et confessoris. Vermebandi abbatis.»
MOLAN.: «Item, sancti Coelestini abbatis.» An non papae? » Et beati Wermebandi abbatis.» Dein typis minoribus: «In Hybernia, sancti Celsi Ardinarchensis archiepiscopi et confessoris. De quo B. Bernardus in Vita Malachiae. Constantinopoli, natalis magni et beati patris nostri Eutychii, patriarchae Constantinopolitani, cujus Vita et miracula conscripta sunt ab Eustachio humili presbytero.» Hactenus prima editio. In aliis brevius: «Item, sancti Coelestini papae. Et beati Wermebandi abbatis. In Dacia, Wilhelmi abbatis Roschildensis et confessoris. Die [Col. 0912C] sexta, sancti patris Eutychii archiepiscopi Constantinopolitani.» Omittitur elogium, quod in prima editione appositum erat. Vide caetera in Actis.
Romae, natalis beati Sixti papae et martyris, qui temporibus Adriani, ut sibi Christum lucrifaceret, libenter mortem sustinuit temporalem. In Macedonia, sanctorum Timothei et Diogenis.
Puri sunt Praten., Herinien., Tornacen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Greven., et Molan. Adde Antuerp.-Max., Ultraject., Leyden. utrumque, Lovanien. [Col. 0912C] et edit. Ultraj.-Belg. Accedit item Belinus, in eo solum discrepans, quod Pelusium Hegesippo anteposuerit.
[Col. 0911D]Pro tredecim sociis Epiphanii et Donati, codices non pauci ponunt quatuordecim, ut Antuerp., Max.-Lubec., codd. mediae notae, etc. Standumne pro numero textus, vide in Actis; certum putamus ita scripsisse Usuardum, ut patet ex codicibus probatioribus. Hegesippi legendum plane assentior, uti posuit solus codex Tornacensis, male Praten. Hejesippii, non melius Herinien. Eiesippi. Reliqui interim in textu cum codicibus omnibus aliis, post Adonem in utraque editione, Egesippi. Eusippi in Munerato typographi vitio tribuendum. Tornacen. et Max.-Lubec. et codices mediae notae, pro Apostolorum temporum, nitidius legunt Apostolorum temporibus. Caeteri omnes ut in textu; in quo Usuardus ductorem non recte secutus est, qui ex Hieronymo [Col. 0912D] bene descripserat, vicinus Apostolorum temporum. Sequitur in codicibus omnibus vox omnes, a Greveno et Molano praetermissa, qui ambo cum aliis mediae notae codd. adjiciunt, sermone simplici, ex Adone potius quam ex Usuardo sumptum. Caractere scripsit Munerat. quem casum servat Romanum modernum. At quotquot vidi codices omnes utuntur accusativo, et iidem omnes legunt, ut in textu servatum est, si nimis scrupulose, per me licet, corrigatur. Ubinam Greven. Peleusippi invenerit, nescio: Molan. praefert Peleusii, cum Antuerp. et Max.-Lubec. Nobis praeplacet communior scribendi ratio in textu expressa. Menda scriptoria satis est indicasse, ut Affricam, Aphricam, historias, etc.
[Col. 0911D]De Epiphanio et sociis brevem, sed accuratum Commentarium elaboravit Henschenius, in quo variorum [Col. 0912D] Martyrologiorum sententias, circa certaminis diem et sociorum numerum relatas invenies. Ea hic [Col. 0913A] repetere supervacaneum esset. Hoc notandum, primum videri Usuardum, qui eam classem martyrum hac die collocavit, cum Hieronymiana passim VIII Idus annuntient, uti Notkerus etiam posuit. Beda vero, Romanum parvum, Ado et Rabanus neutro die de ea meminerunt. Hegesippus a Romano parvo primum memoratus, tanquam vicinus apostolicorum temporum, ab Adone insigni encomio exornatur, quod ferme ex sancti Hieronymi libro de Script. eccles. acceptum, Noster in pauciora contraxit, iis prudenter omissis, quae propius ad sanctum Justinum pertinere, recte in Actis observavit Henschenius. Notkerus in elogio Hegesippi, solito etiam brevior est, rescissa controversa periodo, qua Ado verba illa, quae plene habes in auctario Greveni: Nam et ego ipse, sectis Platonicis institutus, audiens infamari Christianos et videns eos impavidos, etc. Hegesippo perperam tribuit, cum Justino ascribenda esse, hic paucis insinuet Henschenius, fusius id probans ad XIII Aprilis: qui hoc die plura ad Hegesippum spectantia [Col. 0913B] ex variis Eusebii locis componit, quae historice deducta sunt a Tillemontio tomo III, pag. 47.
Pelusius vel Peleusius Romano parvo et Adoni ignotus, ex Hieronymiano aliquo, ubi Pilusus vocatur, [Col. 0914A] haud dubie profluxit, inde ab Usuardo excerptus. Pilosum nominat Rabanus, alii aliter efferunt. Wandalberti versiculus ex Hieronymianorum sensu procedere videtur, ubi Diogenes et Timotheus etiam hodie ponuntur. Ita sonat:
ULSAN. sic hodie loquitur: «Apud Africam, sanctorum Epiphanii diaconi, Donati et aliorum tredecim. In Alexandria, sancti Pelusii presbyteri. Ipso die, sancti Victoris.» Quis hic sit, nescio, nisi inter Libycos martyres connumeretur.
ALBERGEN. et DANIC. ita incipiunt: «Romae, natale sancti Celestini papae, qui constituit ut psalmi David CL ante sacrificium antiphonatim canerentur, nam antea Epistola tantum et Evangelium recitabantur.» Similia habet Ado Mosandri, unde plane sit verosimile, ex aliquo Adonis apographo huc transisse. De caetero puri sunt citati codices.
[Col. 0913C] CENTULEN.: «Egesippi viri sanctissimi, temporibus apostolorum vicini. In Alexandria, sancti Pelusii presbyteri. In Africa, sanctorum Epiphanii episcopi, Donati et aliorum.»
ROSWEYD.: «Apud Africam, sanctorum Epiphanii et Donati martyrum.» Sequitur de Hegesippo satis pure. Tum: «In Antiochia Syriae, Timothei martyris cum aliis sex. In Alexandria, Pelusii episcopi.» In textu melius est presbyteri.
ANTUERP.-MAJ. Hegesippum primo loco refert cum longiori elogio, ferme ex done descripto. De Epiphanio pure: de Pelusio nihil.
BRUXELLEN. multa habet quae curioso lectore digna existimavi. Incipit: «Egesippi confessoris, viri sanctissimi. Qui vicinus apostolorum temporibus, omnes a passione Domini usque ad suam aetatem ecclesiasticorum actuum texens historias, multaque ad utilitatem legentium pertinentia, hinc inde congregans, quinque libros composuit sermone simplici, ut quorum vitam sectabatur, dicendi quoque experimeret [Col. 0913D] caracterem.» Hactenus ex Adone: quae sequuntur, de suo addidit: «Romae, beati Celestini papae. Qui rexit Ecclesiam annos octo. Hic constituit ut psalmus Judica ante introitum missae dicatur. Et ex ejus instituto Introitus, Gradualia, et Offertoria, quae in missa ante sacrificium dicuntur, de Psalmis extracta sunt. Sub ipso etiam tertia synodus Ephesina Nestorium haereticum condemnavit. Hic etiam papa Celestinus sanctum Patricium filium Conches, sororis beati Martini Turonensis, misit in Yberniam, qui omnes ibidem ad fidem Christi convertit.» In Epiphanio et Pelusio purus est. Additur in fine: «Item sancti Macharii monachi.» Praetermittitur.
HAGENOYEN. in textu, praeter morem, tantum non purus est, de Coelestino eadem habet, quae superius ex ALBERG. et DANIC. recitavi.
REG. SUEC. qui fuit principis Ursini in Bohemia: «Romae, sancti Caelestini papae. Qui post beatum [Col. 0914B] Petrum constituit, ut psalmi David CL ante sacrificium antiphonatim canerentur, nam antea Epistola tantum et sanctum Evangelium recitabantur.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Egesippi confessoris, viri sanctissimi, qui scripsit historias a passione Domini usque ad suam aetatem. Peleusii presbyteri et confessoris.» Cur non martyris?
VATICAN., signatus num. 5949, praeterit Pelusium; addit autem: «In Antiochia Syriae, sanctorum Timothei et Diogenis.»
Editio LUBECO-COL.: «Romae, sancti Celestini papae et confessoris, qui rexit Ecclesiam annos octo.» [Col. 0914C] Sequuntur quae ex LOVANIEN. supra dedimus. Tum: «Hic etiam constituit ut psalmus Judica me, Deus, et discerne causam meam, ante Introitum missae diceretur.» In Africanis satis pura est. De Hegesippo eadem fere habet, quae Bruxellensis. In fine: «In Alexandria, sancti Peleusii presbyteri et confessoris.»
GREVEN.: «Praedictus Egesippus in libris suis haec refert. Nam et ego in sectis Platonis institutus, audiens infamari Christianos et videns eos impavidos ad suscipiendam mortem atque omne supplicium tolerandum, considerabam quod impossibile esset in malitia eos et libidine conversari.» Haec ex Adone desumpta sunt, sed quae Hegesippo abjudicanda diximus. «In Anglia, Salvatoris martyris.» Anglis ipsis ignotus est. «Item Eleusi, Machariae, Philiberti.» Quid de hac conjunctione dicendum, vide in indice Praetermissorum. «Celestini papae et confessoris, qui rexit Ecclesiam annis octo. Hic,» etc., ut [Col. 0914D] ALBERGEN. «Alii ponunt eum,» inquit, «die sequenti.» Imo diebus variis. «Brandani episcopi et confessoris. Translatio sancti Timothei apostoli et martyris.» De his vide Praetermissos. «Item in Eyflia, monasterio Steynfelt, sanctae memoriae Hermanni, qui et Joseph propter simplicitatem dictus est.»
MOLAN. typis parvis de Hermanno habet jam dicta: «Eodem die, sancti Aiberti monachi et presbyteri Crispiniensis monasterii, cujus vitam scripsit quidam archidiaconus Austromandiae.» Aliae editiones adjungunt: «Die septima, sancti patris Georgii episcopi Melitines.» Melius Mitylenae. Minori denuo charactere: «Crispinii, obiit Dominus Aibertus inclusus, cujus memoriam facit Crispinium in Litaniis monasterii. Festum vero in sacella vicino, in quo quiescit, postridie dedicationis ejus oratorii, quod est secunda die Maii. Pompeiopoli, sancti Calliopii martyris. In Eiflia, monasterio Steinfelt, sanctae memoriae, etc.,» ut supra.
Apud Africam, natalis sanctorum Epiphanii episcopi, Donati et aliorum tredecim. Eodem die, Egesippi Viri sanctissimi, qui vicinus Apostolorum temporum, omnes a passione Domini usque ad suam aetatem ecclesiasticorum actuum textuit historias, ut quorum vitam sectabatur, dicendi quoque exprimeret caracterem. In Alexandria, sancti Pelusii presbiteri.
Ex Praten., Herinien., Tornacen., Munerat., Greven et Molan. Adde Antuerp.-Max., Ultraject., [Col. 0916A] Leyden., Lovanien., Albergen., Danic. et edit. Ultraj.-Belg.
[Col. 0915A]In paucissimis differunt codices, iisque vix observatu dignis. Corintum scribit solus Herinien. Alii paulo aliter, plerique ut in textu et bene. Omnes legunt Dionisii, et nos ita legendum putavimus, [Col. 0916A] quamvis Dionysii scribi debeat. Thuronis male habent Greven. et Molan. Sic ammirandae in solo Greveno.
[Col. 0915A]De Dionysio Corinthiorum episcopo, de scriptis ab eo epistolis, deque ejus sacri corporis ad Sandionysianum coenobium facta sub Innocentio papa III translatione, agunt hodie Acta nostra, ubi Martyrologia nonnulla citantur, in quibus hac die festivitas Dionysii recolitur. Ast ea inter nullum Usuardo antiquius, nullum ei synchronum reperire est. Wandalberti [Col. 0915B] versus a textu recedit longissime:
De Perpetuo meminit Romanum parvum et post eum Ado, ex quo id tantum desumpsit Usuardus, quod pluribus aliis sanctis commune supra vidimus, iis rescissis, quae in solum Perpetuum privatim quadrabant. Fidelius sua praestitit Notkerus, et quidem [Col. 0916B] Adonis dicta, angelica demonstratione ampliavit. Adonis textum tantum non integrum dabunt Auctaria codicum Bruxellensis et Hagenoyensis infra. Hactenus pro nostro Usuardo, qui hic, ut passim solet, Adoni adhaesit. Aliter scribunt Hieronymiana aliqua apud Florentinium, in quibus ad XXX Decembris ultimo loco legitur: Turonis, Perpetui episcopi et confessoris. Addidit Rabanus eodem: Qui sancti Martini ecclesiam aedificavit. Plusculum dixerat Florus, quem videsis aut in fonte, aut in Actis. Quod autem de Perpetuo in Adonis codicibus repertum est, recte, me quidem judice, Mosander et Rosweydus pro additamento habuere. Uter dies praeferendus sit, non facile statues, cum Gregorius Turonensis, ex quo Perpetui vita sumitur, eum, qui ipsi ultimus in terra fuit et natalis in coelo, indicare neglexerit. Caetera vide apud Henschenium.
[Col. 0915C]PULSANEN., ANTUERPIEN.-MAX., LUBEC. et BELIN. puris codicibus annumerari possunt, a quibus in eo solum deficiunt, quod brevissimum Perpetui Turonensis elogium omittant, ita scribentes: «Turonis, sancti Perpetui episcopi.»
ROSWEYD. etiam purus esset, nisi inter Dionysium et Perpetuum insereret sequentia: «In Africa, Macharii martyris et aliorum novem.» Unde sociorum praecise novem manipulum codicis hujus scriptor eruere potuerit, doceri cupio.
CENTULEN.: «Apud Tolosam, beati Exuperii episcopi et confessoris. Qui beatus vir, fuit valde parcus [ opinor subintelligi sibi] et indigentibus extitit [largus] et pius.» Haec melius ex Usuardo tradit ANTUERP.-MAJ. statim referendus, sed quae spectant ad XXVIII Septembris. Sequitur in CENTULEN.: «Apud Corinthum, beati Dionysii episcopi. Turonis, sancti Perpetui episcopi et confessoris.»
ANTUERP.-MAJ., omissis Dionysio et Perpetuo, Exuperii elogium supplet hoc modo: «Apud Tolosam, [Col. 0915D] sancti Exuperii episcopi et confessoris. Qui beatus vir quantum sibi extitit parcus, quantumque aliis largus, sanctus Hieronymus memorabili prosecutus est relatu.»
BRUXELLEN. de Dionysio ea fere refert, quae nos in textu, sed inverso paululum ordine. Sequitur de Exuperio, ut codex proxime superior. Tum: «Item Romae, Calixti papae et martyris, cujus principalius festum cadit II Idus Octobris.» Unde ergo festum hoc minus principale, aliis incognitum? An ex aliqua translatione! Vide Praetermissos, ubi rejicitur ad dictam diem XIV Octobris: «Turonis, sancti Perpetui episcopi, admirandae sanctitatis viri, cujus ope [Col. 0916C] templum, super ossa beati Martini episcopi perfectum est, et eo ipsius corpus translatum est.» Haec ex Adone, sed non ad verbum desumpta sunt.
HAGENOYEN. in Dionysio etiam ferme purus est. De Perpetuo, post viri, subdit: «Qui ecclesiam in honore beati Martini episcopi aedificavit, et ossa beati Martini transferri fecit, et in eadem ecclesia, illa honorifice, ut decuit, collocavit. Tandem multis perpetratis virtutibus, ipse obiit in pace tranquilla.»
AQUICINT. in fine, post viri, addit: «Romae sancti Caelestini papae. Hic constituit, ut psalmi David ante sacrificium antiphonatim canerentur, nam antea Epistola tantum recitabatur, et sanctum Evangelium.» Vides, verum esse, quod diximus, nempe variis diebus hunc sanctum referri.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Dionysii episcopi Corinthiorum. Perpetui episcopi Turonensis.»
[Col. 0916D] In VATICAN., sign. num. 5949, adjectum est: «In Africa, sanctorum Macarii, Connexi, Concessi et Maximae.» Ex Hieronymianis accepti sunt.
ALTEMPS.: «Item Concessi, Ammonii et Successi.» Ex eodem fonte. Vide in Actis recte conjuncta.
FLORENTIN.: «Romae in coemeterio sanctae Priscillae, via Salaria, natale sancti Caelestini primi, papae et martyris.»
Editio LUBECO-COL. in Dionysio pura est. De Perpetuo sic habet: «Turonis, sancti Perpetui episcopi, admirandae sanctitatis viri. Cujus ope templum super [Col. 0917A] reverenda ossa beati Martini episcopi perfectum est, et plurimarum aliarum extitit fundator ecclesiarum.»
GREVEN.: «Apud Africam, natalis sanctorum Timori, Macharii, Connexi et Maximae et aliorum. Item Concessi, Salutaris [ quidni Solutoris], Successi. Januarii, Pinnarii martyrum.» Ex diversis Hieronymi apographis. «Celestini papae, secundum alios die praecedenti. Exuperii episcopi Tholosensis et confessoris, qui ponitur infra XXVIII Septembris. Gemmari abbatis et confessoris.» An Genemari? Putat Henschenius esse «Geremarum» abbatem Flaviacensem, qui colitur, vel saltem ab aliis refertur XXIV Septembris. «Sexburgis reginae et abbatissae, cujus Beda meminit lib. IV. Historiae gentis Anglorum.» Dies natalis est VI Julii.
MOLAN. typis minoribus, de Sexburge vel Sexburga, [Col. 0918A] Grevenum transcripsit. Sequitur: «Depositio beati Redempti, Ferentinae civitatis episcopi et confessoris, de quo in Dialogis Gregorius.» Hactenus editio prima. In aliis: «Item, beati Alberti, patris ordinis Carmeli, episcopi et confessoris Hierosolymitanae ecclesiae. Marchianis, elevatio sancti Jonati, confessoris Christi.» Rejicitur ad I Augusti. «Die octava, sanctorum apostolorum. Herodianis, Agabi, Rufi et sociorum.» Ita a Graecis et simul, hac die coluntur; conjuncti etiam in Kalendario Moscovitico: a Latinis seorsim, ut videre est in indice Praetermissorum. Sequitur aliis litteris. «Item, sancti Bademi archimandritae et martyris, cujus martyrium habet Metaphrastes Simeon.» Inter Praetermissos remittitur ad diem sequentem, ubi et Badimus vocatur.
Apud Corinthum, beati Dionisii episcopi, cujus eruditione et gratia, quam habuit in verbo Dei, multi fruuntur usque hodie. Claruit autem item Christi electus temporibus Marci Antonini et Lucii Aurelii. Turonis, sancti Perpetui episcopi, admirandae sanctitatis viri.
Ex Praten., Tornacen., Pulsanen., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan. Adde Antuerp.-Max., [Col. 0918B] Ultraject., Leyden., Albergen., Danic. et edit. Ultraj.-Belg.
[Col. 0917B]Plerique codices legunt Procori, quos secutus sum: veram lectionem habent Pulsanen. et Molan. Munerat. omisit vocem septem, ante primis diaconibus. Greven. et Molan. malunt scribere, diaconibus primis. Pulsanen. pro praeclarus, solum posuit clarus. In Pratensi est Syrmio, melius cum reliquis in [Col. 0918B] textu. In Pulsanen. deest septem, ante virginum. Caute sane, si id consulto factum est, ut ex dicendis patebit. Solus Muneratus post virginum, addit et martyrum, dyaconibus, martirio, mercata, eternam, aetatem redolent qua scripta sunt.
[Col. 0917B]Ad X Januarii diaconos illos quatuor de primis nominatim retulimus, quos ab aliis omnibus martyrologis praeteritos, a solo Romani parvi auctore certis diebus affixos fuisse existimamus. Inter hos, ordine tertius Prochorus, hunc sibi sacrum diem obtinet, ita ibi signatus: Antiochiae, Prochori diaconi, qui [Col. 0917C] unus est de septem. Ado in Martyrologio non discrepat, nisi quod secundo loco posuerit. Breve encomium inter festivitates apostolorum ita refertur: Beati Prochori diaconi, praeclarissimi fide et miraculis viri, apud Antiochiam martyrio consummati, ibique quiescentis. Hac eadem phrasi usus est Notkerus, quam nescio cur Noster immutaverit. Ipsam codices aliqui in Auctariis citandi, integram retinent. Unde sua Ado eruerit, minime constat; nec quidquam satis certi de Prochoro traditur, praeter ejus ad diaconatum electionem ex Actorum cap. 6. Nec auctor dici potest libelli apocryphi, fabulis mendaciisque referti, de Vita, miraculis et assumptione S. Joannis evangelistae. Caeterum de Prochoro inter martyrologos nostros eorumque sequaces satis convenit.
De septem virginibus major est controversia. In apographis Hieronymianis distinctissime exprimuntur classes virginum binae, et prima quidem, quae Sirmii, vel in Syrmia collocatur, non septem, sed solas quinque complectitur, quarum nomina Dominus [Col. 0917D] novit, vel Deus scit; cohorte altera septenarum alibi [Col. 0918B] notata, etiam cum singulari in nonnullis codicibus characteristica, cum titulo nempe Canonicarum, intellige sacrarum virginum, ut recte, nisi fallor, conjectat Florentinius, cujus notationem consulat curiosus lector. Interim tamen et Beda, et Rom. parvum, et Ado Rosweydi, quos Usuardus secutus est, [Col. 0918C] diserte virgines numero septem Sirmio ascribunt, ut faciunt etiam Rabanus et Notkerus. In quo martyrologi passim omnes, etiam revisores Romani hodierni, Usuardi vestigia unanimiter premunt. Male, opinor, nisi quis vetustissimos Hieronymianos codices, inter se plane consentientes, recentioribus aliis posthabendos contenderit, quod nemini harum rerum perito, probatum iri existimo. Mosandri Adoniana editio a citata plurimum differt, utpote quae utrumque virginum numerum, servato positionis errore exprimat, variaque confundat, ab Adone Rosweydi suis locis discreta. Plura de his in Actis et apud laudatum Florentinium; nobis sat est, fontem vel fontes indicasse, unde sua Noster acceperit, ne is primus errasse censeatur. De caetero genuinum ejus textum in laterculo referri plane persuasum habeo. Superest ex Wandalberto adjicere distichon, quo in eamdem sententiam ab eo honorantur.
Jam supra indicavimus, codicem HERINIEN. caetera quantumvis probatissimum, a reliquis dissidere, quod in hunc diem rejiciat: «Apud Palaestinam, sanctae Mariae Egyptiacae.» Vide Obsevationes nostras ad II Aprilis. Cum HERINIEN. consonant codices alii mox citandi.
LOVANIEN. purus est nisi quod post consummatus est, addat, ibique quiescens.
ROSWEYD. incipit: «Apud Palaestinam, transitus sanctae Mariae Aegyptiacae, quae peccatrix appellatur.» Sequitur: «In Sirmio, septem virginum canonicarum,» [Col. 0918D] etc., bene. «Eodem die, natale beati Procori, qui fuit unus de septem diaconibus.» Caetera ut in textu.
CENTULEN.: «Natalis beati Prochori diaconi, fide et miraculis praeclarissimi viri, Antiochiam consummati, ibique quiescentis. Apud Sirmium, septem virginum, quae in unum meruerunt coronari.» Hic phrasis Adonis, Usuardinae praeposita est. «Eodem die, transitus beatissimae Mariae Aegyptiacae, quae juvante gloriosa domina nostra semper Virgine Dei Genitrice, reliquit omnes illecebras carnis et facta est vas electionis.»
[Col. 0919A] ANTUERP.-MAJ. agit cum textu de Prochoro et septem virginibus Sirmiensibus, in quibus cum CENTULENSI ferme convenit: nempe qui jam saepius Adonem, non Usuardum transcribere soleat. Ad puritatem deinceps magis accedet.
BRUXELLEN.: «Apud Antiochiam, natate beati Procori diaconi, viri fide et miraculis clarissimi; qui fuit unus de septem primis dyaconibus martyrio coronatus. Apud Sirmium, natale sanctarum septem virginum, quae simul coronari meruerunt, et dato pretio sanguinis, vitam aeternam mercatae sunt. Apud Palaestinam, transitus beatae Mariae Aegyptiacae, quae peccatrix poenitens appellatur: cujus actus valde mirabiles, et omni laude digni inveniuntur. Apud Montes Hannoniae, depositio seu transitus beatae Waldetrudis, neptis beatae Gudulae.» De qua vide in Actis.
HAGENOYEN. «Natale sancti Procori martyris. Qui fuit de septem primis dyaconibus unus, qui statutus [Col. 0919B] erat ab apostolis cum sancto Stephano ad ministerium viduarum. Hic fide et miraculis praeclarus erat, et apud Antiochiam martyrio coronatus est.» In virginibus Sirmiensibus purus est. «Romae, passio plurimorum martyrum, quos sanctus Alexander papa, dum in vinculis teneretur, baptizavit in carcere. Hos omnes Aurelianus princeps, navi vetustae impositos, in altum mare deduci, et illic ligatis ad colla lapidibus mergi in profundum maris fecit.» Haec ad diem sequentem pertinent.
AQUICINCT. etiam Aegyptiacam Mariam huc refert, bis verbis: «Apud Palaestinam, sanctae Mariae Aegyptiacae, quae peccatrix appellatur.»
VICTORIN. et REG. SUECIAE, signatus num. 130, in fine: «Romae, sancti Coelestini papae, qui rexit Ecclesiam annis VII. Hic constituit,» etc., ut heri et nudius tertius inter Auctaria.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Septem virginum martyrum. Mariae Aegyptiacae. Prochori diaconi.» Vide quae de iis jam non semel dicta sunt.
[Col. 0919C] ALTEMPS.: «Item Fortunati et Donati.» Adjecta sunt haec nomina ex aliquo Hieronymiano apographo, ut alia pridie.
STROZZ. et MEDIC. «Translatio sanctae Monicae, ex Ostia Tyberina Romam.»
Editio LUBECO-COL. in Prochoro solum adjicit: «Ibique quiescens. In Sirmio, etc.,» pura est. Sequitur: «Eodem die, beati Dioscori abbatis, qui fere centum exstitit pater monachorum. Hic communicantes fratres saepe monebat, ut ad communionem Eucharistiae non aliter accederent, quam diligentissime ad mortem praeparati.» In Actis praetermittitur, defectu sufficientis probationis antiqui [Col. 0920A] cultus: «Ipso die, translatio sanctae Monicae, viduae, matris eximii doctoris Ecclesiae sancti Augustini episcopi, de Ostia Tyberina ad Romanam urbem.»
BELINI utraque editio ita incipit: «Translatio corporis sanctae Monicae, matris sancti Augustini ex Ostia Tyberina Romam, pontificatu Martini quinti papae, anno tertio decimo sui pontificatus, reconditumque apud sanctum Augustinum.» Reliqua satis plura sunt.
GREVEN.: «Item secundum aliquos hic, martyrium Jacobi majoris apostoli, Demetrii, Diaconi, Hilarii, Concessi, Marii, Fortunati.» Ex Hieronym.: «In Galliis, civitate Rotomagensi, beati Hugonis ejusdem urbis archiepiscopi et confessoris. Dioscori abbatis, qui fere, etc.,» ut supra. «Depositio beatae Mariae Aegyptiacae, quam Usuardus IV Nonas Aprilis ponit. Ipso die, translatio sanctae Monicae, matris beati Augustini ex ostiis Tyberinis ad urbem Romanam, [Col. 0920B] tempore Martini papae quinti. Waldetrudis viduae et abbatissae.»
MOLAN.: «Translatio corporis sanctae Monicae, etc.,» ut editio LUBECO-COL. «Apud Palaestinam, sanctae Mariae Aegyptiacae. In Galliis, civitate Rothomagensi, beati Hugonis praefatae urbis archiepiscopi et confessoris.» Prosequitur alio charactere: «Ejus corpus magna reverentia asservatur et fulget in Praepositura sancti Vedasti, Haspris dicta, in dioecesi Cameracensi. Dioscori abbatis, qui fere,» etc., ut habent editio LUBECO-COL. et GREVEN. Quae tamen in aliis editionibus a Molano prudenter praetermissa sunt. Sequitur: «Civitate Diensi, sancti Marcelli ejusdem civitatis episcopi et confessoris, de quo Gregorius Turon. Acacii, Amidae civitatis episcopi et confessoris: In Tripartita lib. XI, cap. 16.» Hactenus editio prima. In posterioribus, incipit: «In Galliis civitate Rothomagensi, etc.,» ut supra. «In castro Monte, transitus beatae Waldetrudis. Quae ex Vincentio viro nobili genuit sanctas virgines, Aldetrudem [Col. 0920C] et Madelbertam: deinde ab illo, servata charitate, separata, in Castriloco ad exercitium spirituale multam sanctarum virginum militiam adunavit. Die nona, sancti martyris Eutychii.» Voluit dicere «Eupsychii. Eodem die, translatio corporis sanctae Monicae, matris sancti Augustini, ex Ostia Tiberina Romam, pontificatu Martini quinti papae, anno decimo tertio sui pontificatus.» Tum typis minoribus: «Apud Palaestinam, secundum historiam, depositio sanctae Mariae Aegyptiacae, quae a nonnullis hoc die recolitur, ab aliis quarto Nonarum Aprilis, ubi ab Usuardo est annotata.» Utroque die satis dictum est.
Natalis beati Procori, qui fuit unus e septem primis diaconibus; hic fide et miraculis praeclarus apud Antiochiam martyrio consummatus est. In Sirmio, passio sanctarum septem virginum, quae dato simul pretio sanguinis, vitam mercatae sunt aeternam.
Ita Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Munerat., Belin., Greven. et Molan. Item Antuerp.-Max., [Col. 0920D] Ultraject., Leyden., Lovanien., Albergen., Danic. et edit. Ultraject.-Belg.
[Col. 0919D]Solus Pulsanen. scribit Hezechielis. Praten. et Belin. Babyloniam; Greven. et Molan., Babylonem; utrovis modo, non male: posui tamen cum caeteris, ut in textu. Pro Sem, habet Pulsanen. Emath. Tornacen. et Pulsanen. legunt Arfaxat; Munerat., Arfaxath; Belin. et Greven., Arphaxat; Molan., Arpaxat. Elige quod vis, ego lectionem Praten. et Herinien. praetuli, non quod meliorem existimem, nam legendum est Arfaxad. in Pulsanen. omissa est vox papae. Turpius erravit Belinus dum scripsit: Hos autem omnes Valerianus. Cur Praten., Herinien., Munerat., Belin., Greven. et Molan. legant navi vetusta, haud satis intelligo; rectius, opinor, Tornacen. et Pulsanen. post Adonem navi vetustae, et ita in laterculo. Pulsanen. in hujus periodi fine omisit maris, sic legens: Mergi fecit in profundum. De Apollonii nomine alibi egimus: male habent Tornac., Apolinii; Munerat., Appolonii, et Belinus Apolonii, Minutias alias praetereo.
[Col. 0921A]De propheta Ezechiele ejusque apud Bedam annuntiatione, plura hodie in Actis observat Papebrochius, inter quae hoc plane exploratum puto, videlicet laudatum martyrologum prophetas, si quos appellet, solo fere nomine indicare; ast hoc non magis ipsi peculiare, quam Romano parvo, A doni et Rabano. Aliam Usuardi esse rationem ex decursu manifestum est. Quae autem hodierni ejus elogii veritas censeri debeat, apud praefatum Papebrochium invenies. Ea porro quae in Auctariis suggerit codex Hagenoyensis. non minori admiratione digna sunt, ut per te statim perspicies. Ut paucis dicam; praeter sacerdotis titulum, qui ex ipsa ejus prophetia eruitur, caetera, quae ad ejus gesta, vitae tempus, mortis genus spectant, in obscuro delitescunt, nisi quod Athanasius pro populo passum memoret, quia populo ventura praedicabat. Non hinc, sed ex quibusdam apocryphis, de Ezechiele circumferri solitis, sua mutuasse Usuardum, satis verosimile est; unde solum sepulturae locum ex vero prodi existimat Papebrochius, [Col. 0921B] ut pote cujus diu permanserit inter Judaeos et Christianos memoria venerabilis. Quod autem eodem in loco sepulti olim fuerint Sem et Arphaxad, id gratis tradilum a Rabbinis, aut potius confictum arbitratur. Mitius dicamus, valde incertum esse, et sola ferme Usuardi auctoritate subnixum. Wandalbertus Bedae brevitatem imitatur:
[Col. 0922A] Martyres Romani a beato Alexandro papa baptizati et ex ejus Actis cum Quirino et Balbina desumpti, in Romano parvo atque ex eo in Adone memorantur. Noster ductorem suum de more secutus est, elogii totius substantiam, non verba ipsa scrupulose sectatus, quod Notkero familiarius esse, saepe diximus. Advertat curiosus lector, horum captivorum martyrum numerum ex citatis sancti Alexandri Actis; quae constanter sincerissima praedicat Henschenius, haud difficulter ad viginti circiter definiri posse. Item Aurelianum, qui hic princeps dicitur, supra ad XXX Martii, ubi de sancto Quirino agitur, imperatorem ab Usuardo compellari, qui tamen unus idemque praefectus sit, seu Comes utriusque militiae, ab imperatore Trajano, de Seleucia Isauriae ad interfectionem omnium Christianorum evocatus, ut in laudatis Actis diserte exprimitur. Interim nec hi martyres quantumvis celebres, nec propheta Ezechiel in apographis ullis Hieronymianis noti sunt. Ex hisce tamen Apollonius certo profluxisse videtur, a [Col. 0922B] Nostro primum consignatus, adjuncto sociorum quinque consortio, quos ex senis ibi nominatis, seligere non satis potuit Florentinius. Forte Acta nostra felicius distinxerint; nos controversiam in medio relinquimus. Erraverit nec ne Usuardus, aliorum esto judicium, textum ejus purum et simplicem nos reddidisse, codicum ferme omnium consensus abunde evincit.
[Col. 0921B]Antuerp. et MAX.-LUBEC. hodie Bedam, Rom. parvum et Adonem potius quam Usuardum secuti sunt, ita primo loco annuntiantes: «Ezechielis prophetae» simpliciter.
ROSWEYD. textui puro attexit ex Hieronym.: «In Africa, septemdecim martyrum.»
CENTULEN.: «Ezechielis prophetae, apud Babyloniam [Col. 0921C] lapidati, et in sepulcro Sem atque Arphaxat sepulti. Romae, martyrum complurimorum, quos beatus Alexander papa baptizavit, quos princeps Aurelianus in mare praecipitavit. Alexandriae, sancti Apollonii presbyteri et aliorum quinque.»
ANTUERP.-MAJ. ferme purus est, sed deficit in Apollonio.
BRUXELLEN. etiam in textu satis purus, in fine addit: «Item sancti Macharii archiepiscopi Antiocheni. Qui laboriosa pro Christo peregrinatione suscepta, Gandavum venit, et ibi in monasterio beati Bavonis moriens, sancto fine quievit.»
HAGENOYEN. ita incipit: «Apud Babyloniam, Ezechielis prophetae. Qui de Jerosolyma datus est obses regi Nabuchodonosor a Joachim rege Juda, cum Daniele et tribus pueris ac Mardochaeo. Qui propheta magnus erat in contemplatione ad Deum. Qui et mirabiles visiones vidit, et solus ipse inter omnes prophetas, filius hominis a Deo vocatus est. Qui [Col. 0921D] sacerdos erat et populum transmigrantem more pontificis arguebat, mala eis praedicendo. Et quia quibusdam praedixit quod redituri non essent in terram Juda, ipsum per cardos et tribulos trahendo interfecerunt; quem omnis populus sepelivit, pro gloria prophetiae, quae in ipso erat, in sepulcro Sem et Arphaxat filii ejus. Alexandriae, passio sancti Apollonii martyris et aliorum quinque martyrum.» Martyres Romani hic praetermittuntur, quos heri perperam collocatos diximus.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Ezechielis prophetae. Romae, plurimorum martyrum. »
CODEX BIGOTIAN., signatus D 9, hoc die sanctum Hugonem Rotomagensem consignat, quem alii codices [Col. 0922B] melius die praecedenti retulerunt. Sic legit simpliciter absque elogio: «Ipso die, depositio domni Hugonis archiepiscopi Rotomagensis.»
VATICAN., signatus num. 5949, adjicit in fine ex aliquo apographo Hieronymiano: «In Antiochia, sancti Theodori presbyteri. Apud Africam, sanctorum martyrum decem et septem.»
[Col. 0922C] LUXOVIEN.: «Lugduni Galliae, depositio sancti Siagrii.» De eo etiam Greven. infra, sed ab aliis ponitur die sequenti.
Editio LUBECO-COL. in textu modice interpolata, in fine subnectit: «Hic Apollonius Philemonem convertit, et judicem Alexandriae, qui omnes pro Christi gloria submersi sunt.» Melius haec praetermissa fuissent, ut pote quae hodierno Apollonio minus quadrent, ut apud Florentinium et in Actis ostenditur.
GREVEN.: «In Africa martyrum septemdecim. In Thracia, natalis sancti Gaiani. Antonii martyris. Item Saturnini, Grani.» Ex Hieronymianis de more accepti sunt, praeter Antonium, in Actis merito praetermissum. «Macharii patriarchae Antiocheni et confessoris, juxta Gandavum in monasterio sancti Bavonis quiescentis. Apud Lugdunum, Siagrii confessoris.» De quo supra. «Theodori presbyteri.» An et martyris Antiocheni? Vide Praetermissos, [Col. 0922D] ubi et de eo qui sequitur: «Mutii heremitae. Joannis Baptistae decollatio.» Remittitur ad XXIX Augusti. «Translatio sanctae Gertrudis virginis.» Vita ejus et translationes illustratae sunt XVII Martii.
MOLAN., typis minoribus: «Malachi episcopi Lesmorinensis et confessoris, de quo in vita sancti Malachiae.» Haec quidem in prima editione memorat Molanus, sed in sequentibus, uti et in Actis nostris, praeterita sunt. Porro editiones posteriores habent: «In Gandavo, depositio beati Macarii episcopi et confessoris. Die decima, sanctorum martyrum Terentii, Pompeii et sociorum.» Martyres Afros intelligit, secunda classe in Actis signatos. Tu ibi vide nomina distinctius expressa.
Ezechielis prophetae, qui a judice populi Israel apud Babyloniam interfectus, in sepulchro Sem atque Arfaxad est sepultus. Romae, beatorum martyrum plurimorum, quos sanctus Alexander papa baptizavit cum teneretur in carcere. Hos omnes Aurelianus princeps navi vetustae impositos, in altum mare deduci, et illic ligatis ad colla lapidibus mergi in profundum maris fecit. Alexandriae, sancti Apollonii presbyteri et aliorum quinque.
Puri sunt Praten., Herinien. Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0923A]Calcedonensis scribunt Munerat., Molan. et plerique codices alii; secutus sum Praten., Herinien. et Greven. quod putem eam fuisse medii aevi scribendi rationem. Neutra valet, uti nec virorum caetera eruditorum illa, quae pridem invaluit, legendi Calchedon, quam et ego alibi secutus fueram, ex Stephano [Col. 0924A] aliisque subinde convictus legendum esse Chalcedon. Haec obiter hac occasione dicta sunto. Domionis habent codices passim omnes; Acta ponunt Domnii vel Domnionis. Munerat. male Eustergi pro Eustorgii. Nichomediae, sinodus, preditus, etc., indicasse sat est.
[Col. 0923A]Romae, Leonis papae et confessoris, verba sunt genuini Bedae. Nihil de eo in apographis Hieronymianis hoc die, nihil in Romano parvo, nec proinde in Adone, ut etiam Mosander fatetur. Rabanus Bedae verbis aliquid detrahens, elogium concinnavit non omni ex parte sincerum, quod a Notkero fere ad verbum transumptum est. Noster paucula de suo deprompsit, quae notissimum pontificis vere maximi decus unice praedicant. Et quidem fatendum est, praecipuam jam olim apud Latinos fuisse hodiernam magni Leonis solemnitatem, tametsi constet, hunc diem, nec natalem ordinationis, aut consecrationis [Col. 0923B] pontificalis, nec magis natalem in coelo, aut depositionis, dici posse; ut proinde translationis alicujus, aut elevationis celebritatem recoli existiment Henschenius et Papebrochius. Porro diem ipsum depositionis, post ultimum operum S. Leonis editorem, XXX Octobris affigendum putant laudatus Papebrochius et Castellanus; quod mihi nullo modo placet. Quidni enim praevaleat X Novembris antiquitate cultus, in Hieronymianis eo die concorditer asserti: Romae depositio sancti Leonis episcopi. Certe ipso illo die X Novembris, non a Notkero, sed a Rabano repetitur, atque is optime cum Hilari successoris ordinatione, ab Henschenio et Florentinio componitur: neque hactenus video, cur antiquissimorum martyrologorum, a tot aliis confirmata sententia, deserenda sit, multo minus, cur hic sibi tantopere quasi de effosso thesauro plaudat Pagius, ad annum CCCCLXI, contra reliquos, more suo rotunde definiens, mors ejus (Leonis) quod huc usque omnes [Col. 0923C] latuit, contigit pridie Nonas mensis Novembris, seu die quarto ejusdem mensis. Quem calculum ineat, ibi palam est, nos bona ejus venia aliter sentiendum putamus. Quae hic praeterea expendi possent, ad XXVIII Junii remittenda sunt. Non satis ample Leonis res gestas tractasse videtur Henschenius, Vitam a Canisio primum adornatam et editam secutus; at conatum ejus eruditi alii magis explicuerunt et extenderunt, [Col. 0924A] quos inter Tillemontius totius vitae seriem latius sed non sine partium studio, prosequitur tomo XV, a pag. 414 ad 832, totis 175 articulis, quos nec evolvere otium, nec in omnibus probare animus est. Accipe modo breve, sed satis elegans metricum Wandalberti encomium;
Philippus Gortynensis in Romano parvo hodie unicus: Gortinae, Philippi episcopi, qui claruit Antonini Viri et Lucii temporibus. Nihilo plus dicit Adonis [Col. 0924B] elogium a Notkero descriptum, a nostro paraphrasi paulo nitidiori translatum. Gortinae satis recte scripsit Romani parvi compilator, melius alii Gortynae, cur autem in Cortynam id mutaverint Ado et post eum Notkerus, nec divinare lubet, nec examinare. Nec illud inquirimus, cur idem Philippus in Romano parvo, Adone et Notkero repetatur ad VIII Octobris, ibi ab Usuardo melius praeteritus, cum utrobique de eodem agi manifestum sit. Quae in Philippi virtutum, et doctrinae commendationem ab Irenaeo, Eusebio, Hieronymo, aliisque tradita sunt, sub unum aspectum ab Henschenio exhibentur. De Salonitani episcopi nomenclatione controvertitur: at certum videtur Usuardum sic scripsisse, uti in aliquo Hieronymiano, ex quo eum verosimillime accepit, repererat, et nos in textu servandum omnino putavimus. Si Domnionis mavis cum Notkero, quod certe praeferendum esse fatemur, cavesis, ne etiam millium octo scribas, pro militum octo. Sitne [Col. 0924C] vero hic ipse octonus numerus, plane ad veritatem exactus, docebit te Florentinius; plures in Actis nostris numerantur. Caeterum haec Usuardi textus puritati nihil quidquam officiunt, quemadmodum nec omissi, Eustorgii Nicomediensis socii, in Hieronymianis distincte nominati, ab Usuardo non satis scrupulose, ut passim solet, praetermissi.
[Col. 0923C]Defectibus hac die laborant codices, caetera plerumque puri. TORNACEN. Domnionem omisit. PULSANEN. Eustorgium partemque elogii sancti Philippi ANTUERP. et MAX.-LUBEC. Leonis papae elogium rescindunt.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN. et EDITIO ULTRAJECT.-BELG. puris codicibus accedere possent: exclusi tamen sunt, quia de Leone scribunt. «Romae, natale beati Leonis papae primi et [Col. 0923D] confessoris; cujus temporibus extitit quarta synodus, scilicet Calcedonensis.»
ALBERGEN. et DANIC. his superaddunt: «In qua congregati sunt quingenti et triginta episcopi, exponentes fidem catholicam et confitentes contra haeresim Eutychianam, duplicem in Christo naturam, Divinam scilicet et humanam.» Caetera etiam puri sunt.
CENTULEN. hoc solo defectu a puritate recedit, quod in elogio Philippi ea praetermittat, quae incipiunt: «Floruit autem, etc.»
[Col. 0924C] ANTUERP.-MAJ. deficit in Eustorgio, cujus annuntiationem totam expunxit, et Adonianum Philippi elogium pro Usuardino supposuit.
BRUXELLEN., in Leone et Philippo modice interpolatus, de Domnione habet: «Apud Dalmachiam civitate Sabaria, etc.» In Eustorgio purus est. Tum subdit: «In Britannia, sancti Gutlachi confessoris et anachorite.»
HAGENOYEN. incipit a Philippo. Sequitur Domio. [Col. 0924D] Dein de Leone ferme, ut ALBERGEN. et DANIC. De Eustorgio pure.
ROSWEYD. Secundo loco post Leonem: «In Britannia, depositio sancti Guthlaci confessoris Christi et anachoretae, qui pro Christo multa et inaudita tormenta a malignis spiritibus perpessus, ad ultimum eorum machinamenta superans, in optima conversatione migravit ad Dominum.» Sequuntur Philippus et Domio. Tum: «In Africa, Donati, martyris cum aliis ducentis quadraginta. Lugduni, Siagri confessoris.» Demum de Eustorgio.
[Col. 0925A] AQUICINCT.: «In Britannia, sancti Gutlaci confessoris et anachoretae, qui multis virtutibus fulgens requievit in pace.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Guthlaci confessoris et eremitae. Leonis papae tertii et confessoris. Zenonis Veronensis episcopi et confessoris.» An non martyris? Vide in Actis XII Aprilis. Leo III qui etiam in editione LUBECO-COL. hodie perperam notatur, spectat ad XII Junii.
In VATICAN., num. 5949, omitittur Domio. Adjicitur autem: «In Mauritania, sancti Domnini episcopi et militum novem.» Confusio facile retegi, et corrigi potest.
ALTEMPS.: «Turonis, sancti Agrici abbatis. Lugduno Siagrii episcopi. Item Fortunati et aliorum ducentorum quadraginta.»
Codex CASTRI CAROLI: «Lugduno, depositio Siagrii, Patricii.» Haec in actis duo sunt nomina, ubi de Siagrii episcopatu nulla fit mentio.
MONTIS SANCTI: «Sancti Agrestii martyris, qui [Col. 0925B] fuit socius sancti Romarici, cujus corpus requiescit in isto sancto monte de Rombech, qui antiquitus vocabatur Habendi-castrum.» De hoc Sancto nihil alibi reperio, forte aliquid recurret in vita S. Romarici VIII Decembris.
Editio LUBECO-COL. sic incipit: «Romae, natale beati Leonis III papae et confessoris, qui sedit in episcopatu annos viginti, menses quinque, dies decem et sex, tempore beati Karoli Magni, et eidem Augusto diadema imperii contulit. Hic legitur visitasse beatum Severinum in Colonia Agrippina, in ecclesia ipsius et prolixiorem orationem ibidem fecisse: similiter suis comitibus haec verba dixisse: Dominus Severinus domi est, et ideo non ausus sum illum praeterire insalutatum. Hic Romae sepultus est apud sanctum Petrum.» De Leone magno, nihil. De Philippo, pure. De Domione, ponit, «cum militibus octo, martyribus, qui Christum negare nolentes, pro ejus nomine occisi sunt, gloria et honore.» De Eustorgio [Col. 0925C] addit: martyris. «In Britannia, sancti Guthlaci presbyteri et confessoris. Eodem die, sanctorum Fortunati et aliorum ducentorum quadraginta martyrum. Ipso die, beatae Godebertae virginis. Item, sancti Didimi eremitae, in quo erat multa gratia contra venenata.»
BELIN. Prima editio post imperatorum, interserit: «In Antiochia, sancti Theodori presbyteri, quem [Col. 0926A] cum Julianus, avunculus Juliani apostatae, comprehensum crudeliter mactasset, novissime gladio praecepit occidi.» De hoc Theodoro, ut semel dicam, videndus index Praetermissorum. In secunda editione idem recurrit; et praeterea post Calcedonensis additur: «Sexcentorum triginta episcoporum.» In fine item accedunt: «Lugduno, Siagrii episcopi: Turonis, Agirici abbatis.»
GREVEN.: «In Africa, sanctorum Fortunati, Donati et aliorum CCXL. Stanislai episcopi Cracoviensis et martyris passio.» Colitur VII Maii. Sequitur de Theodoro, ut BELIN., sed pro mactasset, melius legitur sauciasset. «In Britannia, Guthlaci presbyteri, anachoritae et confessoris. Isaac monachi et confessoris, qui, ut refert S. Gregorius 3 Dial., cap. 14, de Syria veniens, apud Spoletanam urbem humili constructo habitaculo, virtute abstinentiae et contemptu rerum transeuntium, prophetiae spiritu, orationis intentione incomparabiliter praeditus. Unum [Col. 0926B] erat quod in eo reprehensibile esse videbatur, quod nonnunquam tanta ei laetitia inerat, ut illis tot virtutibus, nisi sciretur esse plenus, nullo modo crederetur. Didimi heremitae et confessoris, in quo multa gratia erat contra venenata.» Certiora quaeruntur venerationis argumenta, adeoque in Actis praetermittitur. «Item, beatae memoriae Reyneri solitarii, qui apud ecclesiam Osnaburgensem reclusus, vita et miraculis admodum effulsit. Ipso die, beatae Godebertae virginis.»
MOLAN. de Theodoro, Siagro et Agirico plane ut BELINUS. Tum minoribus typis: «Ipso die Noviomi, beatae Godebertae virginis.» Sequitur de Stanislao, Guthlaco, Isaac et Reynero, ut GREVEN. Demum: «Eodem die secundum Metaphrasten, sancti Antipae, Pergami Asiae episcopi et martyris, de quo Dominus ait: Antipas testis meus fidelis, qui occisus est apud vos, ubi satanas habitat.» Haec in prima; in aliis editionibus: «In Britannia, sancti Guthlaci confessoris et anachoritae, qui multis virtutibus fulgens, [Col. 0926C] requievit in pace. Noviomi, sanctae Godebertae virginis. Lugduno, Sicarii episcopi. Turonis, Agrici abbatis. Die undecima, sancti hieromartyris Antypae, episcopi Pergami Asiae. In Bronio monasterio, adventus sancti Leodegarii episcopi et martyris. Item beatae memoriae Reineri solitarii,» etc. Vide supra GREVEN.
Romae, natalis beati Leonis papae, cujus temporibus extitit sancta synodus Calcidonensis. Apud Cretam urbe Gortina, sancti Philippi episcopi, qui magnis virtutibus et optimis studiis praeditus fuit. Floruit [Col. 0923] autem temporibus Antonini Veri et Lucii Aurelii imperatorum. In Dalmatia, civitate Salona, sancti Domionis episcopi cum militibus octo. Nicomediae, sancti Eustorgii presbiteri.
Puros undequaque codices solum reperio Heriniensem et Tornacensem cum prima Belini editione.
[Col. 0927A]Inter codices mss. nulla est, praeter solitum diphthongorum in Tornacensi defectum, de quo alibi diximus. Belinus pro Constantio, male legit Constantino, et pro Vapingo, apud Vapingum, jugo. [Col. 0928A] Quid per jugo velit, nescio: nam Vapincum non montis jugo impositum, sed, si recte memini, ad radices situm est.
[Col. 0927A]Non uno modo in apographis Hieronymianis annuntiatur Julii papae memoria. Epternacense vetustissimum simpliciter habet: Romae, depositio Julii episcopi. Corbeiense utrumque: Via Aurelia, tertio milliario, depositio Julii episcopi, ubi Calepodii caemeterium, quod in Lucensi, Julio, hic Lupicino alicui tribuitur atque adeo optime convenit annuntiatio cum verbis Kalendarii Bucheriani, sic legentis: Pridie Idus Aprilis, Julii in via Aurelia, milliario III in Callisti. Atque haec clare et plane de Julio praedicantur non item ea, quae elegantius quam verius suo elogio inseruit Beda, ex quo transcripsit Rabanus, [Col. 0927B] transcripsit etiam Ado, ex Adone Noster, servata tamen Bedae positione, seu loco sepulturae. Notkerus Adoniana referens, nonnulla superaddidit, quae ex Aquicinctino codice in Auctariis dabimus, nisi forte et illa Adoni tribuenda sint, ut a Mosandro factum, expeditione ab eo procurata intelligimus. Rectius Adoni praeluxerat Romanum parvum: Via Aurelia, Julii papae et confessoris, sub Constantio Ariano; nam quae de ejus exsilio et tribulationibus in textu commemorantur, a Baronio et eruditis omnibus merito reprobata sunt. Vide Henschenii commentarium et scriptores alios a Tillemontio citatos tomo VII, a pag. 269. Wandalberti elogium sincerum est:
Constantinus, aliis Constantius, Vapincensis episcopus, haud dubie ex apographis Hieronymianis [Col. 0927C] ab Usuardo acceptus est, reliquis jam citatis plane ignotus. Sic in illis ferme omnibus a Florentinio editis legimus: In Vapingo civitate, depositio Constantini episcopi. An recte ab Acherio et Florentinio inter adjectitios computetur, de voce quaestio est. Aetatem ejus contra Baronium et Saussayum bene, quantum fieri potest, determinat Henschenius, sed in fine exerrasse videtur calamus, dum Petrum de [Col. 0928A] Natalibus arguit, quasi non recte dixisset Constantium clarere pridie Idus Aprilis. Certe nullo modo dubium quin Usuardinus sit, codicibus plane omnibus in id conspirantibus, cum sanctos praesertim Gallicos, aut ab Hieronymianis mutuatos, aliis Adonianis subnectere passim consueverit.
De Zenone Veronensi non ita censuerunt majores nostri et notanter Henschenius, qui hac die Zenonem in textum Usuardinum intrusum diserte pronuntiat, tametsi in praetenso Pratensi autographo aliisque multis expressus sit, iis verbis quae infra referemus. Cur ab Henschenio discedendum non [Col. 0928B] putem, facit imprimis Heriniensis et Tornacensis codicum auctoritas, satis alibi stabilita. Facit indicata jam ratio, quod rarissime Usuardus sanctos transalpinos accersat, nisi eos apud antiquiores repererit, quod alias a me non infeliciter observatum memini, praesertim XVI Januarii in Titiano Opitergiensi, ubi clar. Castellani testimonium subinde attexui, duorum codicum nostrorum genuinam simplicitatem egregie confirmans. Facit denique, ut caetera taceam, totius elogii plusquam dubia narratio, ab Henschenio satis discussa, quaeque Molanum olim impulisse videtur, ut nonnulla ex prima editione in sequentibus rescinderet. Suspicari ausim, non neminem Usuardi symmistam exstitisse, qui in Rabano ejusque hic transcriptore Notkero, Zenonis mentionem forte inveniens, stylum suum Usuardino attemperandum censuerit. Si quis melius me edoceat, solidis rationibus acquiescere haudquaquam refragabor; ast solius codicis Pratensis, quem caeteri [Col. 0928C] secuti sunt, auctoritate non magnopere moveor, ut pote quam supra toties convulsam ostendimus, et porro convellendam demonstrabimus. Manebit semper vis argumenti, in praefatione nostra propositi, nempe eo magis, caeteris paribus, codicem aliquem ad primigeniam simplicitatem cujuscunque Martyrologi accedere, quo textus ejus paucioribus sanctis circumscribitur
[Col. 0927C]PRATEN., PULSANEN., ROSWEID., ANTUERP., MAX.-LUBEC., MUNERAT., BELINI editio altera, GREVEN., MOLAN. et codices caeteri ferme omnes secundo loco annuntiant: «Eodem die, sancti Zenonis, episcopi, qui inter procellas persecutionis, Veronensem urbem mirabiliter rexit, et tempore Gallieni martyrio coronatus est.» Eadem habent ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., editio ULTRAJ.-BELG., qui praeterea ex Adone aliqua restituunt. Ita incipiunt: «Romae via Aurelia, in cimiterio Calepodii, natale beati Julii papae, qui sub Constantio [Col. 0927D] Arriano imperatore, filio Constantini Magni, decem mensibus,» etc.
ALBERGEN. et DANIC. post quievit in pace, adhuc adjiciunt ex Notkero: «Hic constituit, ut nullus clericus causam publice ageret nisi in ecclesia.»
CENTULEN.: «Romae, sancti Julii papae et confessoris. In Italia, sancti Zenonis episcopi et martyris, qui sub Gallieno passus est. Item, depositio sancti Constantini episcopi.»
ANTUERP.-MAJ. agit hodie de solo Julio papa non multum a textu discrepans.
BRUXELLEN. ita incipit: «Romae, natale beati Julii papae et confessoris. Qui sub Constantio Drriano imperatore, filio Constantini, multas tribulationes et longum exilium perpessus, post ejus mortem ad [Col. 0928C] sedem suam cum gloria reversus, quievit in pace, et sepultus est via Aurelia, in cimiterio Calepodii, ab urbe milliario tertio. Hujus tempore celebrata est synodus Nycena, quae haeresim Arrii condemnavit.» In caeteris ferme purus est. At ubi invenerit, synodum Nicaenam, ad Julii pontificatum differendam, nec scio, nec examino.
HAGENOYEN. primo loco de Zenone, cui nonnulla ascribit, non tantae fidei, ut hic repeti mereantur. De Julio praeter jam dicta, adjicit: «Item constituit, [Col. 0928D] conjugium a sacerdote in ecclesia benedici.» Reliqua intellige, ex Auctariis praemissis.
AQUICINCT. post τὸ in pace, addit quaedam, quae ex parte lacera sunt; haec autem supersunt: «Hic constituit, ut . . . causa qualibet in publico ageret, nisi in ecclesia . . . per Notarios colligeretur, et sive cautiones vel stri . . . donationes, vel commutationes aut traditiones, vel testamenta, aut allegationes vel manumissiones a clericis in ecclesia celebrarentur.» Haec ut ex Notkero sumpta, ita supplenda sunt. Primo loco, «ut nullus clericus causam quamlibet,» etc. 2 o «Ut notitia fidei per Notarios,» 3 o «vel instrumenta aut donationes,» etc.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT. heri egit de Zenone, ut confessore. Hodie: «Julii papae. Zozimae abbatis.» De eo igitur in indice Praetermissorum. «Ermigildi [Col. 0929A] regis et martyris:» spectat ad diem sequentem, vocaturque Hermenigildus.
In VATICAN., sub num. 5949, deest Constantini.
FLORENTIN.: «Item, sancti Lazari martyris, qui passus tempore Antonini imperatoris apud Tergastinam civitatem sub praesule [praeside] Pompeio. Qui, cum esset diaconus et fidelis Christi, et in domo sua continue convenientes libenter reciperet, accusatus quod esset Christianus, cum fidem Christi coram praeside constanter praedicaret, jussus est ore contundi, deinde virgis caedi, ad ultimum capite truncatus ad aeterna regna feliciter pervenit.»
CODEX REMEN. SS Thimothei et Apollinaris: «Remis translatio sanctorum Timothei et Apollinaris.»
Editio LUBECO-COL. de Julio fere habet, ut ALBERGEN. et DANIC.; sic autem in fine legit: «Hic constituit, quod nullus clericus causam publice ageret, nec ad eam publice ducatur, nisi in ecclesia.» De Zenone etiam aliquid interjicit post imperatoris, [Col. 0929B] «pro Christi ovibus sibi creditis martyrio coronatus est.» De Constantino addit, confessoris. Tum in fine: «Eodem die, sancti Zozimae abbatis, de quo legitur in gestis sanctae Mariae Aegyptiacae.» Vide II Aprilis, quo die utriusque Acta illustrantur.
GREVEN.: «In capua, natalis sanctorum Cypriani, Novellae et Silvani. Item, sanctorum Carpi, Julii, Agapi, Pauli.» Laciniae Hieronymianae. «Erkenbodis episcopi et confessoris. Zosimae abbatis, de quo in gestis beatae Mariae Aegyptiacae legitur. Joannis heremitae et confessoris.» Mirum nec inter Praetermissos [Col. 0930A] eum nominari. «Zenonis monachi, discipuli abbatis Silvani, qui in Aegyptia regione in ardentissimi solis caumate quinque diebus se desiccans stetit, probare volens utrum tormenta futurae vitae tolerare posset.» Rejicitur ad XIX Julii. «Item, sanctae memoriae Engeburgae virginis, filiae regis Angliae.» Vide indicem Praetermissorum.
MOLAN., post coronatus est, litteris Italicis interserit: «De quo Gregorius in lib. Dialogorum refert, Monasterio Sithiu, depositio sancti Erkenbodonis, Morinorum episcopi.» Tum minoribus typis: «Ipso die, rupti sunt fontes abyssi et factum est diluvium. Eo die, sancti Sabae Gotthae martyris. Hic, cum Gotthiae magistratus Christianos cogeret edere idolis immolata, et gentiles quidam propinquis suis pro immolatis, quae immolata non essent proponerent, re cognita, beatus Sabas protestatus est omnibus: Si quis ex carnibus illis commederit, Christianus esse non potest. Scribit (tom. VII, Aloysii) Ecclesia Dei quae est in Gotthia, Ecclesiae in Cappadocia, [Col. 0930B] et omnibus Ecclesiae catholicae Christianis. Relatio sancti Renati Andegavensis episcopi, de Italia ad suam civitatem.» Hactenus prima editio. In aliis servat quae de Gregorio dicta sunt. Dein: «Monasterio Sithiu, depositio sancti Erkenbodonis Morinorum episcopi et abbatis Sithiensis. Die duodecima, sancti patris et confessoris Basilii episcopi Parii.» Rursus minori charactere: «Eo die, sancti Sabae Gotthi martyris,» etc., usque ad, «Christianus esse non potest,» omissis reliquis supra relatis.
Romae via Aurelia, natalis beati Julii papae, qui sub Constantio imperatore decem mensibus tribulationes et exilia perpessus, post mortem ejus, cum magna gloria ad suam sedem reversus, quievit in pace. [ Interserit Bouillart.: Eodem die [Col. 0925D] Zenonis mentio, quamvis in alio folio facta, ita eamdem litterarum formam, idem atramentum, eamdem membranam exhibet, ut nisi caecus, aut imperitissimus scripturarum aestimator, illam post Usuardum intrusam effutire possit. Nulla litura, nitidus character, nihil quod vel morosis judicibus suspicionem injicere queat. Codices ferme omnes Sollerio noti suffragantur. Quos ego lustravi, horum nullus dissidet; pratenses quatuor optimae notae, quorum duo quingentos annos superant, duo Victorini, Conchensis, Pontisarensis, Fulienses A, B, Colbertini A, B, C, D, Fossatensis: libri castigatius et accuratius editi consentiunt, fatente Sollerio: antiquum martyrologium undecimo ineunte saeculo exaratum et Parisiis in prioratu regio sancti Martini studiose asservatum eamdem lectionem refert: Martyrologium Romanum ejusdem Zenonis eodem die meminit. Et lectio tot adminiculis fulta nutabit, [Col. 0926D] periclitabitur? Procul dubio Sollerius codices vidit' quos Pratensi opponeret. Ita est, duos vidit, Heriniensem et Tornacensem; addat et Dervensem, nihil ad me. Curae non fuit aliis Ecclesiis, ut quaecunque ab Usuardo emendata fuerant, ea emendarent et ipsae. Sed codicibus destitutus, argumentis fortasse pugnat, et iis quidem quae solvi non possunt. Audiendus est. Rarissime, inquit, Usuardus sanctos Transalpinos accersit. Quid tum sodes? si rarissime, ergo aliquando. Atqui Zeno unus erit ex illis. At plusquam dubia est Usuardi narratio. Cur ergo dubius haesit Henschenius Zenonem pontificem et confessorem solum, an etiam martyrem assereret? nunquid novi comperit Sollerius? At Henschenius diserte pronuntiat, nullo quidem argumento, sed tamen diserte pronuntiat, Zenonem a posteris intrusum fuisse. Respondere non ausim. Et de ista Sollerii urbanitate quid lector sentiet? suspicari ausim [Col. 0927] non neminem Usuardi symmistam exstitisse . . . qui stylum suum Usuardino attemperandum censuerit. BOUILLART. sancti Zenonis episcopi, qui inter procellas persecutionis Veronensem urbem mirabiliter rexit, ac tempore Galieni martyrio coronatus est.] Vapingo, depositio Constantini episcopi.
Ita Praten., Herinien., Tornacen., Rosweyd., Munerat., Greven. et Molan. cum Antuerp.-Max., Ultraject., [Col. 0930C] Leyden., Lovanien., Albergen., Danic. et edit. Ultraj.-Belg.
[Col. 0929C]Papirii cum textu legunt Praten., Herinien., Tornacen. et Munerat. Fortasse melius Rosweyd., Greven. et Molan. Papirii, ut diserte habent Rom. parvum et Ado. Sunt qui Papiri scribant, ut mediae notae codices ultimo loco citati: at inter Usuardinos omnes, nullum prorsus invenio, qui Papily efferat, ut faciunt Romanum hodiernum et Acta nostra. Nobis ea lex est, ut codices nostros antiquiores, etiam errantes sequamur. Hoc ipsum, locum habet in scriptu, ut est in Pratensi, Tornacen., Greven. et aliis. Herinien. et Molan. ponunt scripto; Rosweyd., [Col. 0930C] scriptura; Muneratus, ut passim erroribus typographicis foedatus est, ita hic turpiter labitur in scripture munerationem. Quod ex aliquo codice Pratensi, a nobis signato B, cum altero collato, profluxisse videtur. Rursus reliqui in textu Erminigildi cum Pratens., Herinien. et Tornacensi, cui aspirationem praefigunt Munerat., Antuerp.-Max., etc. Rectius Creven. et Molan., Herminigildi. Sed male interjicit Munerat., regis. De caetero, dyaconi, Antonio, Justinius, ejus ferme solius errores sunt.
[Col. 0929D]De hodiernis Pergamensibus martyribus, nihil in genuino Beda aut Rabano legitur; nihil item clare memorant, saltem hoc die, Hieronymiana apographa, nisi quis per analogiam non satis, meo quidem judicio, verisimilem, ex Polycarpo Hieronymi, Carpum nostrum, et ex ejusdem Paulo Papirium efformatum contendat: nam quidquid Papyli vel Papuli, quod magis ad Pauli accederet, moderni ex Eusebio praeferant; Carpi et Papyrii disertissime legit, qui primus annuntiationem, non ex Hieronymianis, sed ex Rufino, diem pro suo beneplacito seligens, accepit auctor Romani parvi: Apud Pergamum Asiae, Carpi episcopi et Papyrii, Agathonicae et aliarum multarum; quidni et aliorum, quos omnes ex [Col. 0930D] eodem fonte, probatis confessionibus martyrio coronatos, tradit Ado, nullo quidem hic expresse signato martyrii tempore, sed quod per bonam consequentiam ex Justini elogio eduxit Usuardus. Non sola haec Adonis aberratio est, cui et aliam Notkeri adjunge, qui pro probatis confessoribus, scribit pro beatis confessoribus. Caeterum notata Antonini Veri et Aurelii Commodi nomina, inde in Martyrologia irrepserunt, quod cum et horum Pergamensium et sequentis Justini martyria ex laudato Rufino desumpta sint, ubi sancti Polycarpi passioni fere subnectuntur; Ado absque ullo discrimine martyres omnes lib. IV, cap. 15 et 16, memoratos, ad eadem tempora pertinere censuerit, adeoque continuata [Col. 0931A] quasi periodo, cum quibus et vir mirabilis. Justinum cum Pergamensibus copulaverit, ut de Pionio cursim insinuavimus I Februarii. Et haec tota et unica confusionis ratio est, soli Adoni, vel si ita vis, Rufino, errandi quodammodo viam commonstranti, non Usuardo, ut facit Papebrochius I Junii, aut aliis martyrologis imputanda. Ut jam ordine prosequamur; forte Carpus, qui in Hieronymianis die praecedenti cum aliis diversimode Pergami refertur, idem ipse est quem ex Rufino a nostris acceptum diximus, ex cujus Actis, a Metaphraste, ut minimum exornatis, constat ipsum et socios gloriose certasse sub Decio, ut pluribus ostendit Henschenius hic et alibi, consentiuntque Florentinius in notis et Tillemontius tomo III, a pag. 346 et pag. 711.
Alia est, de viro mirabili Justino, vulgo antonomastice martyre, controversia a Papebrochio ex Graecis monumentis primum mota, quod ei hoc die suborta sit dubitatio, indemne Justinus hic ab Adone Usuardo et Notkero proponatur, qui ab aliis I [Col. 0931B] Junii colitur (an etiam ab aliquo XII Junii ut notavit Castellanus in Martyrologio universali, nescio). Eo autem inclinat, ut variis argumentis binos Justinos statuat. At geminationem illam impugnavit Ruinartius, inter Sincera et Selecta a pag. 38 et Papebrochius ipse ad I Junii, priusquam Ruinartii opus vidisset, haud obscure ad communem sententiam accesserat. Componantur, quae utroque die diligentissime exquisita sunt, in primo invenietur Vita ab Halloixio operose composita, a Papebrochio illustrata; in altero Acta ipsa Latino-Graeca, vel Graeco-Latina authentica, quibus et Justini et sociorum certamen breviter, graviter et sincere exponitur. Ex utroque loco aliisque documentis multo longiorem Vitam [Col. 0932A] utcunque encomiasticam deduxit Tillemontius tomo II, a pag. 344.
Hermenigildi ante Adonem nullus martyrologus meminit; laudationem ex sancto Gregorio ab eo concinnatam, si non totam, certe pro majori et elegantiori parte, in laterculum suum transtulit Usuardus, Notkero et haec et superiora omnia ferme ad verbum transcribente. De inclytissima Ariani furoris victima, nihil dici posse videtur, quod ab Henschenio diligenter collectum et erudite illustratum non sit. Cultus ejus in Galliis IX saeculo celebritatem probant etiam Wandalberti versus:
Recolunt hoc quoque die ex Hieronymianis Rabanus et Notkerus Euphemiam, celebrem illam Chalcedonensem martyrem, quam Mosander Adoni, sed asterisco distinctam, hoc est ut dubiam adjecit, recte conjiciens perperam hoc die solo nomine appellari, [Col. 0932B] quae XVI Septembris insigni oratione ab eodem laudatur. Una vero, an plures Euphemiae fuerint, hoc an aliis diebus celebranda vel celebrandae, in Actis breviter discutitur. At nec ego contentiosum funem trahere cupio, cum ad Usuardum hoc die nihil spectet, licet in Auctariis toties recurrat. His ita positis, quid de textus veritate dubitari possit, prorsus non video. Quae autem de consecrationibus altarium, etc., in Pratensi codice ad marginem, hic et alibi ascripta reperimus, monasterii illius tam propria sunt, ut cum Usuardi Martyrologio nihil commune habeant; ac proinde merito deinceps a nobis praetermittantur, nisi qui ex iis observatione dignum occurrat.
[Col. 0931B]PULSANEN., quantum conjicere licet, aut purus est, aut ad puritatem accedit proxime; verum cum exesus textus legi nequeat, malui codicem e puris [Col. 0931C] excludere, quam dubia pro certis venditare.
ANTUERPIEN. et MAX.-LUBEC. puri sunt in textu; ast in fine addunt: «Item sanctae Eufemiae virginis et martyris.» Quomodo etiam legunt codices FLORENTINI.
CENTULEN.: «In Calcedonia, sanctae Eufemiae virginis et martyris. Apud pergamum Asiae urbem, sanctorum Carpi episcopi, Papirii diaconi, et Agathonicae optimae feminae, aliarumque multarum, quae pro beatis confessionibus, martyrio coronatae sunt. Apud Hispanias, natale sancti Herminegildi, filii regis Leovigildi, quem pater suus rex Gothorum Arrianus, ob insuperabilem catholicae fidei confessionem interimere fecit.»
ANTUERPIEN.-MAJ., in Euphemia et Pergamensibus CENTULENSI similis est, praetermisso utrobique Justino. In Hermenigildo, quem Hermibaldem vocat, ad Adonem magis accedit.
BRUXELLEN. ita incipit : «In Chalcedonia, natale [Col. 0931D] sanctae Euphemiae virginis et martyris. Quae tormenta et carceres, verbera et argumenta rotarum, ignes et pondera, bestias et plagas virgarum, secures et sartagines igneas pro Christo superavit.» In reliquo textu, si sphalmata scriptoria excipias, Adonem secutus est.
HAGENOYEN. in prima purus est. In Hermenigildo verba, non rem multiplicavit. In fine: «Ipso die, sanctae Eufemiae virginis et martyris.»
AQUICINCT. et CLUNIACENS.: «Item Euphemiae virginis et martyris.» Exigua variatio est.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Carpi episcopi, Papiri diaconi et aliorum plurimorum. Justini philosophi et martyris. Godebertae virginis. Ydae comitissae Boloniae, viduae.»
CODEX D. DU CHEVAL, signatus C, qui fuit PP. Francis.: «Item, Euphemiae virginis et martyris.
VATICAN., num. 5949: «Sanctae Euphemiae virginis et martyris.» Ita plerique omnes.
[Col. 0932B] UGHELLIAN.: «Item sanctae Euphemiae virginis.»
VICTORIN. et REG. SUEC., num.130, omittunt etiam martyris, sed praefigunt: In Calcedonia.
[Col. 0932C] Editio LUBECO-COL. In principio satis pura, de Hermenigildo sic habet : «In Hispania, sancti Herminigildi regis et martyris, quem pater ejus Leonigildus Arrianus, rex Arragonum et Gothorum, ob fidei catholicae confessionem inexpugnabilem, nocte sancta Dominicae resurrectionis securi interfici jussit, et tali martyrio regnum coeleste rex et martyr intravit. Calcedocee [Chalcedoniae] translatio sanctae Eufemiae virginis et martyris.» Utrum vere translatio aliqua Euphemiae Chalcedonensis facta fuerit, compertum non habeo. De Euphemirum unitate vel multiplicitate, vide quae in Actis hac die disputantur.
BELIN.: «Eodem die, sanctae Euphemiae virginis et martyris.»
GREVEN.: «Praedictus Hermenigildus Lungildi regis Vusigothorum filius, ut refert Gregorius III lib. Dialog. praedicante beato Leandro Hispalensi episcopo, ab Arriana haeresi ad fidem conversus, a patre [Col. 0932D] Arriano nocte sancta Paschae martyrio coronatus est. Item sanctorum Eucapi, Secutoris, Pauli.» Corrupta ferme ex Hieronym. nomina: «In Calcedonia, natalis [ vel secundum alios translatio] sanctae Eufemiae virginis. Donani abbatis. Godebertae virginis. Item, sanctae memoriae Nicolai confessoris, in Nussia quiescentis.» De postremo inter Praetermissos agitur. Godeberta ad XI hujus pertinet. De Donano nihil usquam invenio, ne quidem in indice Praetermissorum. An is sit, de quo in Actis agitur XVII Dprilis, ut qui cum discipulis duobus et quinquaginta martyr fuerit, an potius Donanus alter, qui simpliciter ibidem abbas in Scotia dicitur, alibi examinabitur.
MOLAN.: «Eodem die, sanctae Euphemiae virginis et martyris.» Tum minoribus litteris: «In territorio Arvenernensi, sancti Martii abbatis et confessoris, de quo Gregorius Turonensis.» Vide in Actis.
Apud Pergamum Asiae urbem, natalis sanctorum Carpi episcopi, Papirii diaconis et Agathonicae, optimae feminae, aliarumque multarum, quae pro beatis confessionibus martyrio coronatae sunt sub Antonino Vero et Aurelio Commodo. Cum quibus et vir mirabilis Justinus philosophus, pro religione Christi plurimum laborans scriptu, remunerationem linguae fidelis martyrii munus accepit. In Hispania, sancti Erminigildi, qui ob fidei catholicae confessionem, securi in capite percussus, regnum coeleste pro terreno, rex et martyr intravit. [ Bouillart., ad oram paginae: Eodem die apud monasterium S. Germani, consecratio altaris in honore sanctae et individuae Trinitatis atque vivificae crucis, simul et beatissimae Dei genitricis Mariae, sanctique Guandregisili, necnon omnium sanctorum.]
Puri sunt Praten., Herinien., Tornacen., Rosweyd., Antuerpien., Max.-Lubec., Munerat., Belin., Greven. et Molan. Accederent Antuerp.-Max., Ultraject., [Col. 0934A] Leyden., Lovanien., Albergen., Danic. et edit. Ultraj.-Belg., nisi ex Adone interjecissent, in coemeterio Praetextati.
[Col. 0933A]Tyburcii in Heriniensi, Tiburcii in Tornacensi, vix notanda sunt. Major est difficultas, servandumne ad plumbatas, ut ex Pratensi, Heriniensi et Tornacensi in textu posuimus, an plumbatis, ut caeteri ferme legunt, non a plumbatis, ut Munerat. Certum est phrasim illam, licet duriorem, exstare in Rosweydina Adonis editione, atque mss. nostris, excepto solo Lobiensi. Nobis hic sufficiat trium codicum probatissimorum auctoritas. Sic iidem cum Antuerp., Max.-Lubec. et Munerat. scribunt exalaret, quod in textu reliquimus. Codex Antuerp. superfluae claritatis gratia, in ipsa periodo posuit duo primi. [Col. 0933B] Pro miraculis extitit gloriosa, male in Belino legitur miraculis claruit. Item male iteranis, pro quo Munerat. iterannis, Tornac. interampnis. At quid de [Col. 0934A] nomine virginis ultimo loco positae? Pro Domninae stat Praten. (de quo tamen dubito) Antuerp., Rosweyd., Greven. et Molan., etc. Rursus stat usus communis, quem sequi coacti fuimus, ex recentioribus omnibus, Romano moderno et Actis nostris. Ego tamen vere existimo usum illum male invaluisse, legendumque non Domninae, sed Domnae, ut disertissime faciunt apographa Hieronymiana, utraque Adonis editio et codices ejus mss. omnes. Pro Domnae autem non absurde scribunt Herinien. et Tornacen. et Munerat. Dominae. Ast in Max.-Lubecana, Domininae, in 1 Belini Doninae, in altera Donninae, aperta sunt [Col. 0934B] sphalmata. Sic idem Belinus plus justo sapere voluit, dum pro sociis virginibus scribere maluit, sociabus.
[Col. 0933B]Quam illustre est toto orbe Christiano Caeciliae nomen, in antiquis Kalendariis et Sacramentariis, imo in ipso missae canone, perpetua celebritate consecratum; tam sunt venerabiles martyrii ejus socii Tiburtius, Valerianus et Maximus, in omnibus Hieronymianis hoc die primo loco sic ferme consignati: Romae via Appia coemeterio Praetaxtati, natalis sanctorum Tiburtii, Valeriani, Maximi; sed cum pluribus passim sociis, de quibus videri possunt solito prolixior Florentinii notatio, cum alia ad XXI Aprilis, dum iidem sancti in illis apographis repetuntur, et Henschenii commentarius cum Analectis; [Col. 0933C] apud quos translationes et id genus alia excutiuntur, quae huc non pertinent. Eadem sanctorum nomina, et quidem sola, hoc die refert auctor Romani parvi. Bedae est, quidquid praeterea in textu additur, ex ipso in Rabanum, Adonem, Usuardum et Notkerum translatum, quo ex celeberrimis Caeciliae Actis praefatus Beda desumpsit. Laudat ipsa Henschenius his verbis: Haec pervetusta horum sanctorum solennis veneratio, plurimum crevit ex certissima virtutum, ac martyrii notitia, quam dabant antiqua S. Caeciliae Acta, quae tunc temporis (quinto circiter saeculo) omnium manibus terebantur, et hactenus in praecipuis et perantiquis membranis conservantur. Et haec quidem favorabilis Henschenii sententia, a qua multi, praesertim recentiores cum Tillemontio tomo III, a pag. 250, et in nota, pag. 689, certatim recedunt, Actorum antiquitatem haudquaquam inficiantes, sed ea, ut vera aut sincera renuentes admittere, usque adeo, ut Ruinartius, vel a Caecilia nominanda, toto [Col. 0933D] suo opere studiose abstinere visus sit. Nec locus [Col. 0934B] hic, nec otium est, controversiam nam expendere, de qua in Actis nostris disputari poterit XXII Novembris. Interim certum videtur, cum reliquis martyrologis sensisse Wandalbertum, dum ita cecinit:
Quae de Frontone, Frontono aut Frontonio, abbate Aegyptio, in laterculo dicuntur, plane Adoniana sunt; multo longiorem historiam ex Vitis Patrum textuit Rabanus, quem paulo contractiorem fecit [Col. 0934C] Notkerus. Ex Hieronymianis procul dubio acceptus est, in quibus sic ferme ad laterculi finem legitur: In Alexandria, Frontoni monachi. Vitam ex Rosweydi editione produxit Henschenius; occasione ultimae clausulae, multis difficultatibus irretitus, quibus ipsum, non reluctantem, feliciter expedivit Papebrochius XIV Maii, in Vita sancti Pachomii, ut pluribus deductum invenies in Responsionibus ad articulum 15, § 13, a num. 196, quae hic satis est indicasse. Ejusdem Adonis est annuntiatio tertia, de sancto Proculo martyre Interamnensi, ab ipso ex numerosiori Hieronymianorum turma avulso quemadmodum et Domnina vel Domnia virgo, quae ultimo loco ponitur, cum sociabus coronata, de quibus nihil habeo, quod addam brevi, sed accurato Henschenii commentario: nec quidquam Usuardus Adoni adjunxit, solum ejus textum ferme recensens, mutato duntaxat nonnihil sanctorum ordine.
[Col. 0933D]PULSANEN. solus deficit in Proculo et Domnina, in altera parte omnino purus; ubi noto, etiam scribi ad plumbatas, ut nos in textu legimus.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN. et DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG. paucis tantummodo excedunt, ut diximus: nempe; in coemeterio Praetextati.
CENTULEN.: «Roma sanctorum martyrum Tiburtii et Valeriani fratrum et Maximi, qui per beatam Caeciliam ad fidem conversi, sub Almachio praefecto, gladio caedente coronati sunt. Interamnis, sancti [Col. 0934D] Proculi martyris. Item, sanctae Domnae virginis, cum sociis virginibus coronatae. Alexandriae, beati Frontonis abbatis, virtutibus et miraculis gloriosi.»
ANTUERPIEN.-MAJ. in prima classe elogium resecat. Sequitur: «Interamne,» etc., pure. Tum: «Dompnae,» pure. «Frontonis,» pure. «Eodem die, dedicatio basilicae sancti Georgii martyris, Squantii.» Quis hic locus indicetur, villa, castrum, vicus, coenobium, nescio.
BRUXELLEN.: «Romae, via Appia in cimiterio Praetextati, sanctorum matyrum Tyburcii, Valeriani [Col. 0935A] et Maximi, sub Almachio praefecto. Quorum primi Tyburcius et Valerianus fratres, ab Urbano papa baptizati, jubente Almachio praefecto, fustibus caesi, gladio transverberantur; Maximus vero tandiu plumbatis caesus est donec spiritum exalaret.» Sequitur: Interamne, etc., pure. Tum Domninae, dein Frontonis. Denique in fine: «Et transitus sancti Lamberti episcopi Lugdunensis, discipuli sancti Wandregisili, et secundi post ipsum rectoris coenobii Fontanellensis.»
HAGENOYEN.: «Romae, via Appia, natale beatorum martyrum Tyburcii et Valeriani fratrum, qui conversi sunt per beatam Caeciliam, et per beatum Urbanum papam in fide instructi. Qui, postquam angelos viderunt, et omnia sua pauperibus erogare coeperunt, et multos Christi martyres sepelierunt, ab Almachio praefecto tenti sunt, et interrogati sunt de fide. Qui primo jussit eos fustibus caedi et incarcerari, et demum decollari. Item Romae, beati Maximi cornicularii, qui per Tyburtium et Valerianum [Col. 0935B] conversus est, cum ad permissionem illorum temporum, animas de corporibus videret egredi, sicut virgines ornatas de thalamo in coelum. Unde cum ille hoc miraculum publice confiteretur, ab Almachio plumbatis jussus est caedi, donec deficeret. Apud Alexandriam, natale beati Frontonii abbatis, cujus vita sanctitate et miraculis extitit gloriosa; cujus precibus octuaginta fratres [ Rabanus et Notkerus, qui hanc historiam fusius describunt, legunt LXX] in deserto degentes et panem ac cibum terrenum comedentes, a peccato murmuris custoditi sunt, per camelos oneriferos, divisis cibariis a Deo sibi missis. Interampnis, beati Proculi martyris. Item, [Col. 0936A] sanctae Domninae virginis, cum sociabus suis virgibus aliis martyrio coronatarum [ melius legeret coronatae].»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Tiburtii, Valeriani et Maximi martyrum. Frontonis abbatis. Domninae virginis cum ceteris.»
Editio LUBECO-COL. praeter dicta de Tiburtio et sociis, addit: «Quorum corpora, beata Cecilia venerabiliter sepelivit.» De Frontone, pure. «Interamnis, beati Proculi et Mephibii, ac Apollonii martyrum, discipulorum sancti Valentini episcopi, et martyris, sub consulari Hennutio decapitatorum.» Vide de his Acta nostra. In Domnina, recte.
GREVEN.: «Item cum sancto Proculo praefato discipulo sancti Valentini episcopi et martyris, passi sunt Mephibius et Apollonius condiscipuli ejus sub consulari Hennucio. Lamberti episcopi Lugdunensis et confessoris. Item in Hollandia, oppido Schiedam, sanctae memoriae Lydwydt virginis, quae inauditas tribulationes, amore conformitatis passionis Dominicae, [Col. 0936B] gaudenter perferens, nullo multis annis corporali cibo utens, innumeris revelationibus a Domino crebro visitata, plena operibus bonis quievit in pace anno Domini MCCCCXXXIII.»
MOLAN., typis minoribus, de Lamberto et Lyduuyt, ut supra; addens de hac: «Cujus vitam venerabilis Thomas Kempis scripsit. Depositio sancti Abundii; de quo Gregorius Dial. lib. III, cap. 25.» In Actis citatur Dialogorum lib. III, sed caput 22. In posterioribus editionibus, iisdem typis repetitur de Lamberto, ut habet GREVEN. Sequitur: «In Hollandia, oppido Schiedamis, obitus Lydwydt virginis, patientiae singularis.»
Romae via Appia, natalis beatissimorum martyrum Tiburtii, Valeriani et Maximi, Almachio praefecto, quorum primi fustibus caesi et gladio percussi, ultimus tandiu ad plumbatas est verberatus, donec exalaret spiritum. Apud Alexandriam, sancti Frontonis abbatis, cujus vita sanctitate et miraculis exstitit gloriosa. Interamnis, beati Proculi martyris. Item, sanctae Domninae virginis cum sociis virginibus coronatae.
Ex Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Rosweyd., Munerat., Greven. et Molan. Puri etiam hoc die sunt Antuerp.-Max., Ultraject., Leyden., [Col. 0936C] Lovanien., Albergen., Danic. et Edit Ultraject.-Belg. Imo et Hagenoyen., solis ferme scriptoriis sphalmatis inspersus.
[Col. 0935C]Pro Cordula Herinien., Rosweydus et Molanus legunt Corduba, sed male, cum plerisque codicibus sequioris notae. Neque enim dubitari potest quin Usuardus Bedam, Romanum parvum et Adonem secutus sit, apud quos diserte ponitur Cordula. Cur Rabanus Bedae lectionem vitiaverit, nihil ad nos attinet. Herinien. et Tornacen. forte saeculi vitio pro tunsa scribunt tonsa. At multo corruptius Pulsanen. securibus sunt cesa. Rursus idem codex, pro Euticetis ponit Vecticeris; Rosweyd. vero Eutychetis, [Col. 0936C] quomodo legendum omnino censeo, cum Romano parvo, utraque Adonis editione et Notkero. In textu nihilominus servanda fuit lectio, quam ex caeteris Usuardinis codicibus, auctoris nostri propriam existimamus. Codex Rosweydi omittit Pontiam, pro qua corrupte posuit Munerat. Pontitiam. Pulsanensis nimium scrupulosus videtur, dum post fidem adjungit Christi, quod ex sensu nimis quam perspicuum est. Munerat. contra, demit quod necessarium est, omittens vocem variis, quae periodum complet.
[Col. 0935D]Geminam hujus diei annuntiationem in Romano parvo invenit Ado, ubi paucis: Cordulae, Olympiadis et Maximi; tum: In Italia, Maronis, Eutychetii et Victorini. Et primam quidem ei etiam suggessit Beda, cujus elogium invariatum, in suum Martyrologium transtulit; Noster ex alterutro, nisi mavis ex utroque, ad verbum descripsit; addens de suo initium, Apud Persidem. Ex Actis sancti Laurentii, de quibus XVII Februarii in Polychronio egimus, accepti sunt etiam hi duo martyres cum aliis, XXII hujus referendis, qui omnes jussu Decii in Persia pro fide necati dicuntur, quantum declarat praefatorum Actorum valde incerta auctoritas, de qua utcunque statuas, certe ex Martyrologiis, de eorum antiquissimo cultu constare manifestum est. Porro utrum in [Col. 0936D] urbe Cordula, Corduba, an Corduena, ut mavult Baronius, agonem compleverint, non facile quis hodie dixerit, praesertim cum loca hujusmodi aut his affinia, geographis ignota videantur. Ex Henschenii Commentario disces, quam apposite hi martyres trahantur in Hispaniam, et Cordubensibus annumerentur. Caeterum receptissimum eorum cultum probat etiam Wandalbertus, dum hosce solos praedicat:
De tribus aliis martyribus apud Florentinium et Henschenium quaeritur utrum ad primam Hieronymianorum classem reduci possint. et utrum alii, qui [Col. 0937A] ibi Maronis comites sunt, tribus hisce connecti debeant? Quod valde incertum esse, examinanti ad oculum patebit. Hoc indubitatum, quod jam ostendi, nempe tres nostros diserte exprimi in Romano parvo, atque item Adonem eos inde acceptos, longa oratione ex Actis martyrii sanctorum Nerei, Achillei et Domitillae, in quibus nominatim exprimuntur, ornandos suscipere, cujus encomii medullam, more suo, Noster in laterculo repraesentat; Notkerus historiam integram, sed quam non plane intactam relinquit. Fons ipse, ex quo omnia primum profluxere, pandetur ad VII et XII Maii. De tempore, quo seorsim passi; de variis locis ubi sepulti fuerint; de diversis item, quibus coluntur, diebus; ea tradit Henschenius, quae ad verosimilitudinem proxime accedunt. Victorinus ex Martyrologiis nostris iterum recurret V Septembris.
[Col. 0938A] Laudatus Notkerus hoc die describit, quae de martyribus Caesaraugustanis memorat Ado in utraque editione et in codicibus mss. An ex apographis Hieronymianis? Non ausim asserere, cum nec martyrum numerus, nec eorum nomina omnino conveniant. Putat Henschenius, eos octodecim numero colligendos, qui XXII Januarii, cum sancto Vincentio innominati conjunguntur. Mihi non satis promptum est divinare, unde tanta in nominibus variatio. Patet quidem Adonem, cohortem suam delibasse ex hymno Prudentii, quatuor Saturninis instructam; at cur hunc diem selegerit; cur Usuardus sequentem, non satis explicatum invenio. In eo forte Noster praecellit, quod nominum seriem ex Actis desumpserit, ut die proxime sequenti evidentius elucescet. Interim totius textus nostri germana simplicitas extra controversiam esto.
[Col. 0937B]ANTUERP. et MAX.-LUBEC. in prima annuntiatione puri, secundam mutilant hoc modo: «In Italia, passio beatorum martyrum Euticetis et Victorini.» Nihil amplius. Et sic habet etiam Codex UGHELLIAN. cum his passim conveniens.
CENTULEN.: «In civitate Cordula, sanctorum Olympiadis et Maximi nobilium, qui sub Decio consulibus [ an non securibus?] caesi, spiritum emiserunt. In Italia, sanctorum Euticetis et Victorini, qui cum beatissima Domitilla longum exilium passa [ potius passi] tandem agente Aureliano, diversis necibus puniti sunt. Coenobio Rehomensi, sancti Silvestri, discipuli sancti Johannis.»
ANTUERPIEN.-MAJ., in Olympiade et Maximo purus; secundam annuntiationem plane truncat, ac dein tertiam addit de sancto Silvestro, qualem ex BRUXELLENSI mox referemus.
BRUXELLEN. puro principio subjungit martyres Caesaraugustanos, alio quam Usuardus ordine: «Et in Hispaniis civitate Caesaraugusta, sanctorum decem [Col. 0937C] et octo martyrum Optati, Luperci, Successi, Marciani, Urbani, Julii, Quintilliani, Publii, Frontonis, Felicis, Ceciliani, Evoti, Primitivi, Apodemi, Cassiani, Fausti, Januarii et Saturnini. Ii omnes sub Daciano Hispaniarum praeside diversis poenis afflicti atque interempti sunt. Apud Italiam, natale sanctorum martyrum Maronis, Euticis [Euticetis] et Victorini. Qui cum beata Flavida et Domitilla, apud insulam Pontiam longum ducentes exilium, eamque in confessione Christi pio foventes solatio, invidia et insectatione Aureliani sponsi et persecutoris ejus, quem illa ob Christum contempserat, postmodum a principe Nerva, eidem Aureliano in servitutem traditi sunt. Cumque plurimos convertissent ad fidem, jussi sunt variis poenis interfici, sicque ipsorum mirabilis passio habetur. In Reomago coenobio, depositio sancti Silvestri, discipuli beati Joannis confessoris.»
VICTORIN., et REG. SUEC., signatus num. 130, in [Col. 0937D] fine: «Eodem die, translatio sancti Eptadii presbyteri et confessoris.» Colitur XXIV Augusti. Ut martyrem refert Castellanus XXII Augusti, nisi forte synonymus sit, a priori diversus et Martyrologis incognitus.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Olympiadis et Maximi martyrum. Maronis, Euticetis et Victorini martyrum.»
VATICAN., num. 5949: «In Hispaniis civitate Caesaraugustana, sanctorum decem et octo martyrum. In Mesopotamia, sanctorum Archelai, Cypriani et Diogenis.» Vide socios in Actis.
ALTEMPS.: «Translatio sancti Oswaldi episcopi [Col. 0938B] Merciorum.» Vide quae de eo dicuntur in indice Praetermissorum. Ejus vita data est XXVIII Februarii, et nos ibi de eo egimus.
Codex REMEN. SS. Timothei et Apollinaris: «In Reomago coenobio, sancti Silvestri, discipuli sancti Joannis confessoris.»
Editio LUBECO-COL., post textum satis purum, subdit: «In Helmerbretzhusen, translatio sancti Modowaldi episcopi Treverensis et confessoris, qui per dominum Brunonem, illius ecclesiae episcopus facta [factus] est.» In Praetermissis assignatur dies natalis XII Maii.
BELIN., in fine: «Ipso die, beati Quirici episcopi, qui invenit Dominicam crucem.» GREVEN. Quirinum vocat; alii censent eumdem esse cum sancto Quiriaco. Vide Praetermissos.
GREVEN.: «Quirini episcopi, qui invenit crucem Domini. Item sanctorum Carcellai, Diogenis, Georgii, Messoris, Franconis, episcopi et confessoris.» An Frontonis? Plura de eo dicuntur inter Praetermissos. [Col. 0938C] «Maximi episcopi Constantinopolitani, qui ut sanctus Hieronymus refert, tempore Gratiani, doctrina et sanctitate claruit.» Vide indicem Praetermissorum. «In Hibernia, Candani episcopi.» Idem est qui in Actis vocatur Rodanus vel Ruadanus. «In Reomago coenobio, beati Silvestri confessoris. Translatio sancti Modowaldi episcopi Treverensis et confessoris. Eugariae virginis et martyris. Transitus sanctae Helenae imperatricis.» Vide quae de utraque dicuntur inter Praetermissos.
MOLAN.: «Ipso die, beati Cyrici episcopi, qui invenit Dominicam crucem. In Reomago coenobio, deposito sancti Silvestri, discipuli sancti Joannis confessoris.» Tum typis minoribus: «Maximi episcopi Constantinopolitani, qui, ut sanctus Hieronymus refert, tempore Gratiani, doctrina et sanctitate claruit. Franconis episcopi Vuormatiensis.» De hoc in posterioribus editionibus silet. Verum textui aliqua inserit litteris Italicis post principe Nerva; nempe: [Col. 0938D] «Traditi sunt in servitutem Aureliano sponso, quem Flavia Domitilla ob Christum contempserat. Quos jussit terram fodere per totum diem, ad vesperam vero cantabrum manducare: deinde, etc. In Reomago coenobio,» etc., ut supra. «Ipso die, Helnone monasterio, susceptio crucis geminae, quae duobus in locis de ligno Dominicae crucis habens, a Vualterio Vuariniaco, nobili milite de Hierusalem allata, et ibidem ecclesiae oblata, ab abbate et conventu, cum solenni processione est recepta, cum gaudio et exultatione.» Ista hic adjecta sunt, licet ad Martyrologium, prasertim Usuardinum non spectent; uti nec quod sequitur de inchoatione Nicaeni I concilii.
Apud Persidem civitate Cordula, natalis sanctorum Olympiadis, et Maximi nobilium, qui jubente Decio fustibus caesi, et deinde plumbatis, ad ultimum capita eorum securibus sunt tunsa, donec emitterent spiritum. In Italia, beatorum martyrum Maronis, Euticetis et Victorini, qui primo ad insulam Pontiam, in Christi confessione longum ducentes exilium, postmodum sub principe Nerva, cum convertissent plurimos ad fidem, jussi sunt variis interfici poenis.
Ita Praten., Herinien., Tornacen., Pulsanen., Rosweyd., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0939A]Chorintum in Pratensi, Corintum in Heriniensi, male scripta sunt. Ita hic Coelesti pro Calisti, quem posteriorem modum servant Praten. et Rosweyd. et ita exigere videntur Hieronym. quidquid Rom. parvum et Ado legant Callisti; reliqui codices nostri passim Calixti, ut magis jam receptum est. Ubi liberum est, liceat nobis puriores fontes imitari. Praten. habet Charisii et ita Acta: malo cum Rom. parvo, Adone et caeteris codicibus nostris Carisii, non Carisi, ut Muneratus. Mari et Ceseree in Pulsanen. [Col. 0940A] sphalmata sunt: nec in usu est Caesarea Augusti. ut habet Rosweyd., ubi etiam octodecim pro decem et octo. In martyrum nominibus nonnulla variatio: Quintiliani et Marcialis scribunt Pulsanen. et Greven. Ille rursus Evochi, Apodemii, Juliani: hic, Luperti; Munerat. Fusti, Molan. Eventi. Evoti legunt mss. antiqua omnia. Hii, Hispaniorum, primo affecti, pro poenis affecti, proprii Pulsanensis errores sunt, ut Hyspaniarum in Heriniensi.
[Col. 0939A]De solis martyribus Corinthiis agit hodie Romanum parvum: Apud Corinthum, Callisti et Carisii cum aliis in mare mersorum. Ado eadem phrasi utitur, nisi quod de suo inserat vocem omnium. Putat Florentinius, ex his verbis omnium in mare mersorum, plane confirmari, Adonem ex aliquo apographo [Col. 0939B] Hieronymiano Martyrologium suum adornasse, truncatis septem nominibus, quae in vetustiori illo exprimebantur. Quando et quousque ea Florentinii opinio locum habeat, ex continuatis per singulos dies Observationibus nostris curiosus lector intelliget. Mihi verosimilius est, utrumque illud Martyrologium, videlicet et Hieronymianum, quod Romanum magnum appellare licet, et illud quod Parvum dicimus, hoc et aliis quandoque diebus Adonem usurpasse. Utcunque sit, Adonis textum Noster ad verbum descripsit. In Rabano expressa sunt sex martyrum Corinthiorum nomina, quae ferme eadem ex ipso Notkerus transumpsit, addens quod omnes in mari mersi sunt, ubi Rabanus scripserat, et aliorum plurimorum sanctorum. Sex alios supranumerarios comites vide apud Henschenium. Consonat nostris Wandalberti distichon:
De secunda annuntiatione martyrum Caesaraugustanorum, jam fere satis dictum est die praecedenti, quo ab Adone, et pluribus codicibus Usuardinis auctioribus [Col. 0940B] memoratur; nec video, de textus nostri veritate dubitari posse. Quaerendum superesset, quis martyrum illorum ordo praeferendus; Adonianus nimirum, an Usuardinus? Illum jam dixi ex Prudentii hymno acceptum, qui verosimiliter metri rationi potius quam antiquae nominum seriei servandae consuluit. Vetustiorem ipsam, ni fallor, exhibent Acta a Papebrochio recensita, ex quibus eam pridem Usuardus acceperat, non multum dissimilem ab ea quae in Hieronymianis exstat XXII Januarii, multis aliis nominibus auctiore. Sed de his, cum in Actis nostris abunde explicata sint, operae pretium non est pluribus disserere: id solum constat, Daciani carnifices, velut agnorum multitudines prostravisse, non resistentes sibi, et mortuorum innocentum sanguine, insanientes cruentatos.
[Col. 0939C]TORNACEN., toto textu purus, ultimam clausulam de Daciano praeside reticet, forte quod scriptor cancellorum suorum limitibus nimium fuerit coarctatus.
ANTUERPIEN., MAX.-LUBEC., BELIN., ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG. in eo omnes conveniunt, quod in enumeratione martyrum Caesaraugustanorum, non Usuardi, sed Adonis hesternum textum sequantur, hoc modo: «Caesaraugustae [ aliqui Caesaraugusta] natalis sanctorum decem et octo martyrum, Optati, Luperci, Successi, Marcialis, Urbani, Julii [ aliqui Juliae] Quintiliani, Publii, Frontonis, Felicis, Ceciliani, Evoti, Primitivi, Apodemi et aliorum quatuor [ alii melius reliquorum quatuor] qui omnes Saturnini vocati esse referuntur. Hi omnes,» etc.
CENTULEN. «In Hispaniis civitate Caesarea Augusta sanctorum decem et octo martyrum, qui Daciani persecutione diversis tormentis consumpti sunt. [Col. 0939D] Apud Corinthum,» etc., ut in textu.
ANTUERP.-MAJ. incipit a martyribus Caesaraugustanis, quorum nomina nec omnia nec integra refert. Tum: «Eodem die, natale sancti Tiburtii Cenomanensis urbis episcopi et confessoris.» Est hic Thuribius, ut in Actis ostenditur. Ultimo loco de Corinthiacis satis pure.
BRUXELLEN., in prima annuntiatione purus, subdit: «Et Romae, sancti Aniceti papae et martyris, qui sedit annis undecim, et temporibus Severi martyrio coronatus est, et in cimiterio Calixti sepultus. Hic constituit ut, clericus comam non nutriat seu barbam, [Col. 0940C] sed habeat coronam in modum sperule [sphaerulae]. Item, Paterni episcopi.» Haud dubie Abrincensis.
HAGENOYEN. in textu purus esset, nisi martyrum nomina deformaret, atque haec post Hispaniarum praeside insereret, «Tempore Diocletiani et Maximiani imperatorum, diversis sunt afflicti poenis atque ab eodem morte crudelissima interfecti.»
AQUICINCT., in fine: «Romae, Aniceti papae et martyris. Hic constituit, ut clericus comam non nutriat; secundum praeceptum Apostoli.» Hic saepe hodie recurrit, sed colitur XVII.
VICTORIN.: «Romae, sancti Eniceti papae, qui sedit in episcopatu annis XI. Hic constituit, ut clericus comam non nutriat, secundum apostolicum praeceptum.»
AMBIAN.: «Item dedicatio [ecclesiae] sancti Mauritii sociorumque ejus Ambianis.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Caesaraugustae, sanctorum XVII martyrum, quorum passionem Prudentius [Col. 0940D] versibus exequitur. Celesti et Carisii. Bassi martyris.» Forte Vasii martyris Sanctonensis.
CAMBERIEN.: «Eodem die, sancti Isidori martyris.» Inter Praetermissos remittitur ad XV Maii.
VATICAN., num. 5949: «Romae, natale sancti Aniceti, qui,» etc.
IN UGHELLIAN. alius est martyrum Caesaraugustanorum ordo, et pro Julii scribitur Juliae, ut ex aliis etiam supra indicavimus.
Editio LUBECO-COL., in prima annuntiatione pura, sic prosequitur: «Colonia Agrippina, translatio sancti Albini martyris. Quem beatus Germanus Anthisiodorensium [Col. 0941A] episcopus, de Britania ad Romanam urbem transtulit, sed postmodum pia Romanorum imperatrix Theophanium, uxor Ottonis primi [secundi] imperatoris, eumdem per papam sibi donatum, ad Coloniam duxit tempore Domini Brunonis Coloniensis archiepiscopi, anno Domini octingentesimo octogesimo quinto, et in ecclesiam sancti Panthaleonis medici honorifice locavit.» In anno erratur toto saeculo, vide in Actis, quo Albinus colitur XXII Junii. Sequitur: «In Hispaniis, Caesaraugusta, sanctorum decem et octo martyrum, quorum nomina haec sunt, Lupertus, Successus, Marcialis, Urbanus, Julius, Quintillianus, Publius, Fronto, Felix, Cecilianus, Evotus, Primitivus, Apodemus, et reliquorum quatuor, Cassianus, Matutinus, Faustus et Januarius. Hi omnes sub Daciano Hispaniarum praeside poenis afflicti variis atque interempti dinoscuntur. Cenomanis, beati Tiburcii episcopi et confessoris. Item sancti Amonis, de quo legitur, quod duos dracones ante ostium cellulae collocaverit, ne latrones panem ei [Col. 0941B] auferrent, quo solo vescebatur.» In Praetermissis rejicitur ad IV Octobris.
GREVEN.: «Bassii martyris.» De quo jam supra diximus. «In Dacia, Magni, comitis et martyris.» Quae Dacia hic assignetur, vide in Actis. «Luperti episcopi.» Vide Praetermissos. «Paterni episcopi Pictaviensis.» Est Abrincensis, apud Pictones natus. «Cenomannis, Tiburtii episcopi et confessoris. Item, sancti Ammonis anachoritae et confessoris, de quo legitur, etc. Apud Coloniam Agrippinam, translatio sancti Albini protomartyris Angliae, quem sanctus Germanus Autisiodorensis episcopus de Britannia Rhomam et postmodum Theophanium imperatrix, uxor Ottonis primi a papa sibi donatum, Coloniam transtulit, anno Domini DCCCCLXXXV, et in monasterio sancti Panthaleonis martyris honorifice collocavit. In Mauriciana, sanctae Basiliae.» De qua in Actis.
MOLAN. incipit ex Notkero: «Romae, sancti Aniceti [Col. 0941C] papae, qui sedit in episcopatu annos undecim, et temporibus Severi et Marci martyrio coronatus, sepultus est coemiterio Calisti. Hic constituit, ut clerus comam non nutriret, secundum apostoli praeceptum. Coloniae, translatio sancti Albini martyris. Hujus Deo digni martyris reliquiae de Britannia per [Col. 0942A] beatum Germanum episcopum Antisiodorensem primo Romam, deinde per augustam Theophanium Ottonis secundi uxorem, Coloniam translatae, positae sunt in monasterio sanctissimi Panthaleonis martyris, ubi cunctis pie quaerentibus opem conferunt salutarem.» Tum typis minoribus: «In Clivia Xanthis, natalis martyris, quem vocant martyrem sine nomine, cujus corpus inventum est XVI Kal. Maii, purpura vestitum cum calceis, capite praeciso, quod transtulit Philippus archiepiscopus Coloniensis. Eodem die Palentiae in Hispaniis, natalis sancti Turibii episcopi Astoricensis, ad quem scripsit Leo pontifex epistolam contra Priscillianistas. Hic innumeris claruit miraculis, et Christianam religionem ac fidem maxime juvit. Villa Seburck prope Valencenas, sancti Drogonis confessoris, qui miro modo calculosis, et ruptis invocatus subvenit. Ejus actus habentur.» Huc usque editio prima. Aliae habent: «Ibidem, Engratiae sive Encratis, virginis ac martyris, et Caii atque Crementii, qui secundo confessi, gustarunt [Col. 0942B] saporem martyrii.» Vide Acta nostra. Sequitur de Turibio, ut supra. Deinde adjungit: «Juxta Valencenas, in pago Sebourch, quiescit sanctus Drogo confessor inclytus, qui miro modo calculosis et ruptis invocatus subvenit. Depositio ejus XVI Aprilis anno Domini MCLXXXVI. In Sicilia, juxta Castellum bonum, sub Marone monte ac gemellis collibus, in coenobio sanctae Mariae a partu, depositio beati Guilelmi confessoris. In Dacia, sancti Magni, comitis Arcadiae et martyris anno MCIV.» De eo superius dictum. De Albini translatione, eadem quae supra. Tu vide Acta nostra tomo IV Junii a pag. 172. «Zanthi festum martyris, quem transtulit archiepiscopus Philippus, inventum in purpura et calceis, amputata summitate capitis. Nos qui floccellos sanguinis cohaerentes pilis in monumento ejus vidimus, scripsimus haec, ut vos credatis, et per annorum revolutionem hoc die et assidue eum in veneratione habeatis. Nec conturbet, quod nomen ejus non habetur, cum [Col. 0942C] Legenda Thebaeorum vix duodecim martyrum nomina contineat.» Demum minori charactere: «In pago Constantiensi, sancti Paterni episcopi Aprincensis et confessoris, ex abbate Scisciacensi.» Vide GREVEN. supra; et Acta hoc die.
Apud Corinthum, natalis sanctorum Callisti et Carisii, cum aliis septem, omnium in mare mersorum. Caesaraugustae, sanctorum decem et octo martyrum Quintiliani, Cassiani, Matutini, Publii, Urbani, Martialis, [Col. 0939] Fausti, Successi, Felicis, Januarii, Primitivi, Evoti, Ceciliani, Optati, Frontonis, Luperci, Apodemi, et Julii. Hi omnes simul sub Datiano Hispaniarum praeside poenis affecti atque interempti sunt.
Textus sumitur ex Herinien., Tornacen., Pulsan., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0941D]Vix quidquam exhibet notatu dignum. Pro Mappalici. scribit Pulsanen. Ampilici. Sed turpius pro Petri Peto. Sic Munerat. Hermogeni. Cordubae legunt Greven. [Col. 0942D] et Molan., reliqui, ut in textu. Heliae scribendum docent probatiores codices, non Helei, ut Antuerp. et Molan. nec Helyae, ut Munerat. Sic Herinien. male [Col. 0943A] habet Isydori. Tornacen., Antuerp., et Max.-Lubec. et Munerat. Ysidori. Pulsanen. Hysidori. De presbyteri, Aphricam, Cipriani et hujusmodi aliis, satis dictum est. In editione Max.-Lubecana per typographi oscitantiam, ita legitur: Antiochiae, sanctorum martyrum Helei presbyteri, Pauli et Ysidori monachorum, Petri diaconi, etc. In fine autem annuntiatio martyrum Cordubensium ordine suo recurrit. Delenda itaque verba omnia inter Antiochiae et Petri. En variationem paulo difficiliorem.
In apographo nostro Pratensi, loco penultimo, hoc est inter Antiochenos et Cordubenses martyres, ita legitur: In Oriente, beati Nicephori sub Valeriano et Gallieno ob Christi martyrium coronati. Atque haec ipsa leguntur in codicibus mss. Aquicinctino, Bruxellensi et Rosweydi, seu potius vetustissimo ecclesiae sanctae Mariae Ultrajecti, in quo aeque ac in Pratensi habetur Nicofori, in Bruxellensi Nycofori. Ego ex aliorum codicum auctoritate eam annuntiationem Usuardo plane abjudicandam, [Col. 0943B] pridem censui; nec Castellanus, praetensi [Col. 0944A] alioquin istius autographi summus patronus, obluctari ausus, aperte fassus est, ea quae de Nicephoro dicuntur, omnino esse intrusa, et quidem manu, inquit; non valde antiqua, ajouté de main peu ancienne. Hoc nempe excusandi codicis gratia. At fatendum praeterea, aliqua alia priori, si qua fuit, manu eo loci scripta fuisse, quae subinde erasa sint, ut haec de novo supponerentur, cujus tamen rei nullum prorsus vestigium in aliis nostris codicibus apparet. Neque de expunctione, ut alias solet, vel verbum meminit laudatus Castellanus. Quis autem satis intelligat, in medio textu manum recentiorem vetustiori innecti potuisse, nisi vel spatium relictum (quod absonum videtur) vel certe aliqua erasa fuerint? Quidquid demum in codicis patrocinium afferri possit; an id genus additiones, ut Castellanus mitissime vocat, ejus authentiam magnopere commendent, hujusmodi rerum peritorum judicio relinquimus. Interim laterculi nostri primaeva simplicitas ex aliis codicibus ad oculum demonstratur.
[Col. 0943B]Hac iterum die sanctos aliquos consignat Ado, qui in Hieronymianis apographis etiam inveniuntur, de quibus tamen omnino dubites, utrum ex illis accepti sint. Mappalicus imprimis inter Africanos martyres in praefatis apographis connumeratur, sed alia prorsus ratione, nimirum, nec solus, nec ut sociorum antesignanus. At vero in Romano parvo solus est: Apud Africam, Mappalici, unde probabilissime eum sumpsit Ado, caetera, quae in elogio attexuntur, ex Cypriani encomiastica epistola adjiciens. Noster solum Adonis elogium, exclusa epistola, in suum textum transtulit; Notkerus epistolae partem truncavit. Apud Bedam, Florum aut Rabanum, nec Mappalicus, nec sociorum ejus quisquam notus est. At longe antiquior illustris martyris memoria exstat in vetustissimo Kalendario Carthaginensi, XIII Kal. Maias, (pro XV Martyris Mappalici; ubi cum solus etiam notetur, probabilem [Col. 0943C] facit conjecturam, ex aliquo hujusmodi Kalendario, vel ex ipsa Cypriani epistola, a Romano parvo, hinc ab Adone accipi potuisse, verosimilius quam ex Hieronymianis, quae saltem sociorum memoriam, aliquam injecissent. Habes in Actis laudatam Cypriani epistolam et plura de sociis, in subjuncto capite, ab Henschenio eruderata. Videsis praeterea insignem Ruinartii Admonitionem ad Vitam et passionem gloriosissimi episcopi praeviam, pag. 198. At nemo accuratius Mappalici atque aliorum martyrum et confessorum Carthaginensium sub Decio passorum historiam deduxit, quam fecisse videatur [Col. 0944B] Tillemontius tomo III, a pag. 378. De Mappalico sic loquitur Wandalbertus, ut eum ferme cum Petro et Hermogene, Antiochiae ascribat:
Vix dubium est, quin ex eodem Romani parvi fonte derivati sint Petrus et Hermogenes, qui totidem verbis et ibi et in Adone et in Nostro annuntiantur; quamvis non diffitear, ipsos illos Antiochenos martyres, sed aliis rursus conjunctos, in praefatis Hieronymi apographis recenseri. Additur a Notkero, Petri, Fortunati et Martiani, ubi tamen in Rabano, post Hermogenis, legerat et in Africa, Fortunati et Martiani. Praeferenda ex Hieronymianis Notkeri lectio, sed nostra inde processisse non videtur, quidquid fateri cogar, me nescire, ex quo demum [Col. 0944C] fonte eorum notitia, quae modo nulla praeterquam in Martyrologiis superest, olim hausta sit. Sequitur in Adone Pantagathus, ex ejus decessoribus Viennensis episcopus, qui cur ab Usuardo praeteritus sit, neque hic divinamus. Caeterum in ejus locum suffecti sunt martyres Cordubenses, Usuardi ipsius aevo a Sarracenis obtruncati, quorum et aliorum multorum notitiam, ut alibi diximus, in ipsa Hispania, quo ad impetrandas illustrissimi martyris Vincentii reliquias ablegatus fuerat, facile acquisiverit. Pauca de ipsis ex Eulogio retulit Henschenius pag. 494.
[Col. 0943C]De PRATEN. et ROSWEYD. jam superius satis diximus.
ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN. et Editio ULTRAJ. BELG. sic incipiunt: «Romae, sancti Aniceti papae. [Col. 0943D] Qui decimus post beatum Petrum, cum Romanam rexisset Ecclesiam undecim annis, temporibus Severi et Marci martyrio coronatus, sepultus est in cimiterio Calixti.» Non ominino convenit ANTUERP.-MAX.
ALBERGEN. et DANIC. jam dictis superaddunt: «Hic constituit, ut clerus comam non nutriat secundum praeceptum Apostoli, sed sit ejus tonsura sperica et rotunda. Hinc est decretum Martini papae, ut clerici tonsis capitibus et patentibus auribus incedant.» Alii aliter idem commemorant.
CENTULEN.: «Apud Africam, sancti Mappalici, qui cum aliis pluribus martyrio coronatus est. Antiochiae, sanctorum Petri et Hermogenis. Corduba, sanctorum Helyae presbyteri, Pauli et Isidori monachorum.» Solita hujus codicis contractio.
ANTUERP.-MAJ. superiori fere similis, ultimam annuntiationem omittit.
BRUXELLEN. incipit: «Ingressus Noe in archam.» [Col. 0944C] In Mappalico et Antiochensibus purus, interjicit: «In Oriente, natale beati Nycofori, sub Valeriano et Galieno ob fidem Christi martyrio coronati.» [Col. 0944D] Sequitur: «In Corduba,» etc., pure. Tum: «Apud Viennam, sancti Patagoti [Pantagathi] episcopi gloriosi.»
HAGENOYEN. in Mappalico nonnihil interpolatus, secundo loco omnia ferme congerit, quae heri et hodie ex variis codicibus de Aniceto retulimus. In Antiochenis et Cordubensibus purus est.
De AQUICINCTIN. supra cum PRATENSI, etc., diximus. Vide in Actis IX Februarii.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Mappalici cum pluribus martyribus. Aniceti papae, martyris.»
In VATICAN., num. 5949, deest commemoratio martyrum Cordubensium.
FLORENTIN.: «Item, sancti Majoli abbatis, patris multorum coenobiorum, requiescentis in loco Silviniaco.» Inter Praetermissos rejicitur ad diem natalem XI Maii.
Editio LUBECO-COL. de Aniceto ea conjungit, quae ex ULTRAJECT. et ALBERGEN., etc., supra posuimus. [Col. 0945A] Sequitur totus textus purus. Tum: «In Oriente, beati Nychophori sub Valeriano et Galieno, ob Christum martyrio coronati. In Vienna, sancti Pantagati episcopi et confessoris. In Aegypto, sancti alterius Amonis, viri incredibilis abstinentiae, ac innumerabilium monachorum patris.» Vide indicem Praetermissorum.
BELINI utraque editio et vitiosa et perturbata est. De Mappalico post martyris, inserit, qui verberatus. Antiochiae legit loco Corduba; et Corduba loco Antiochiae. In fine prima editio: «Item Romae, Anaceti papae et martyris.» 2 editio: Anacleti. Voluit dicere Aniceti.
GREVEN. «Romae, Aniceti papae,» etc., ut est in ULTRAJECT., etc. «In Italia, sancti Domnini martyris, qui fuit unus de LXXII Christi discipulis.» Vide in Praetermissis. «In Oriente, beati Nicophori, sub Galieno et Valeriano ob Christi confessionem martyrio coronati. Item Marciani, Doni.» Ex Hieronym. «Jobitae martyris et aliorum trium decollatorum.» [Col. 0945B] Vide Praetermissos. «Magni martyris.» Hesterni, opinor, frustranea repetitio. «Viennae, sancti Pantagati episcopi et confessoris. Derthonae, sancti Innocentii episcopi et confessoris. In Aegypto, Ammonis alterius, incredibilis abstinentiae viri, ac innumerabilium monachorum patris.» De quo supra. «Heleni abbatis, cujus tanta fides erat, ut irrationalia [Col. 0946A] animantia ad nutum sibi obedierint, et cum haeretico disputans, ignem ingressus, illaesus permanserit. In Libia, Pauli abbatis, qui quingentorum monachorum pater extitit, quos et monitis salutaribus et exemplari vita in viam salutis direxit. Non manibus operabatur, nec cibum sumebat, donec trecentas orationes genibus flexis Deo solveret, quas numero lapidum colligebat, ad singulas orationes lapidem in sinum remittens.» De duobus his ultimis vide indicem Praetermissorum. «Noe ingressus,» etc.
MOLAN.: «Item Romae, Anacleti papae et martyris.» Crediderim id ex BELINO accepisse, quod secundis curis restituit, pro Anacleti, scribens Aniceti. «Derthonae, sancti Innocentii,» ut supra. Sonegias, natalis sancti Landrici episcopi et confessoris.» In editionibus aliis, sic habet: «Item Romae, Aniceti papae et martyris. Hic constituit, ut clericus comam non nutriret, secundum Apostoli praeceptum. In Oriente, beati Nicephori, sub Valeriano et Gallieno, [Col. 0946B] ob Christum martyrio coronati. Dertonae, sancti Innocentii episcopi et confessoris. Sonegias, natalis sancti Landrici episcopi et confessoris. Die decima septima, sancti Acacii episcopi Melitines.» Vide quae de eo dicuntur in Catalogo Praetermissorum. Caeterum Vita ejus in Actis nostris data est ad XXXI Martii.
Apud Africam, natalis sancti Mappalici martyris, qui, ut beatus scribit Cyprianus in epistola ad martyres et confessores, cum aliis pluribus coronatus est. Antiochiae, sanctorum martyrum Petri diaconi et Hermogenis. [ Interserit Bouillart.: [Col. 0941C] In Pratensi codice Antiochenos inter et Cordubenses [Col. 0941D] martyres, Nicefori fit mentio. Ibidem ejusdem mentionem fecerunt mss. Aquicinct., Bruxell. et Rosweyd. tres Pratenses B, D, E, Conchens., Montisburg. et editio Lubeco-Colon. Dignus tamen Pratensis non fuit, quem sequeretur Sollerius, cum propter alios codices, qui Niceforo carent, tum maxime, quod admonuit Castellanus, ea quae de Niceforo dicuntur, omnino esse intrusa, et quidem manu non valde antiqua. An ego toties de eadem re audiam? an toties de eadem re lectorem obtundam? sed hic volo, ut ex me plura discat de nostro codice Sollerius, quam ex Castellano didicit. Ultimus paginae versus, ubi nunc videntur Petrus diaconus et Hermogenes, fere totus olim [Col. 0942D] erasus est, et alia manu, quamvis Usuardi aetati proxima, alioque atramento restitutus. Suas revolvat Schedas Sollerius. Fortasse de illis martyribus dixit suus monitor, quod ipse de Nicephoro intelligit. Deinde duo paginae sequentis primi versus, ubi nunc leguntur Niceforus et Cordubenses monachi, similiter erasi sunt. At mihi fides apud Sollerium sit, manum, quae sanctos illos exaravit, ipsissimam esse reliqui codicis; minutiori tamen litterarum forma, quo spatium daretur Niceforo, quem Usuardus huc intulit deceptus dubio procul Actis quibusdam, quae Nicefori festum hoc die coli mentiebantur. Certe in mss. Actorum Collectione hunc titulum Actis S. Nicefori praefixum lego: Passio S. Nicefori martyris quae colitur XV k. Maii. BOUILLART. In Oriente, beati Nicephori, sub Valeriano et Galieno ob Christi martyrium coronati.] Item Corduba, sanctorum martyrum Heliae presbiteri, Pauli et Isidori monachorum.
Sumitur ex Praten., Tornacen., Rosweyd., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan. Item ex Antuep.-Max., Ultraject., Leyden., Lovanien., [Col. 0946C] Albergen., Danic., edit. Ultraj.-Belg. et fere Hagenoyen.
[Col. 0945C]Scripsit Messanam cum codicibus ferme omnibus, quamvis Messanam nullam in Apulia usquam repererim. Pro Anthiae, Max.-Lubec. legit Anthyae; Rosweyd. et Antuerp. Anciae. In Munerato, per turpem typothetae errorem, habetur matrium pro matris. Idem cum Antuerp., Max.-Lubec., Greven., Molano et aliis scribit oleum, picem ac resinam, sed praeferenda [Col. 0946C] est laterculi nostri lectio. Hiis error est Max.-Lubecanae valde familiaris. Appoloni est in Munerato. In Rosweyd. pro sententia Senatus, legitur secundum sententiam Senatus. Rursus Muneratus pro Perfecti, legit Praefecti; Antuerp. et Max.-Lubec., Corduba pro Cordubae.
[Col. 0945C]Apographa Hieronymiana diserte hodie exprimunt: Romae, natalis sanctorum Eleutherii episcopi et Anchiae, vel Anthiae, vel Antiae matris ejus, Partheni, Caloceri, etc., qui octo aut novem numero suis nominibus appellantur. Romanum parvum socios [Col. 0945D] non novit, solum scribens: Apud Messanam Apuliae, Eleutherii episcopi et Anthiae matris ejus. Paulo aliter Ado: Apud Messanam Apuliae, etc., cum elogio, cujus substantiam noster descripsit. De Mesana, Messana, Misena, aliisque locis, multa in notationibus Baronii, multa apud Florentinium, multa in Actis nostris disquisitio, conjecturae multae. Aliae item ex Floro, Rabano et Notkero difficultates; primus enim Romae passionem tribuit, cum elogio ab aliis diverso. Rabanus positionem omittens, dicit, Eleutherium in Aquileia episcopum ordinatum; ex Actis, ni fallor, Reatinis caetera delibans, quae Adonianis praetulit Notkerus, notata tamen Misena Apuliae. Haec omnia tricis varie implexa, nec de integro examinare, nec refellere promptum est. Antiquissimum martyrum cultum indubitatum statuimus: Acta alia praeluxisse Hieronymianis, alia auctori Romani parvi, cujus Martyrologium, forte ex aliis etiam Actis, auxerit [Col. 0946C] Ado: demum ex Floro aut Rabano, nihil videmus lucis obvenire sanctis, aliunde tenebris nimium offusis. De Usuardi textu nihil laborandum est. Recte is an secus scripserit, nihil interest; certum putamus, ita eum scripsisse, ut in perpetuo antesignano [Col. 0946D] suo repererat. Radicis, ex qua tam multa, ut minimum valde suspecta, pullularunt, judiciosam censuram tulit Papebrochius, oppugnatam a Josepho Perezio Benedictino monacho S. Facundi, ut habes in responsionibus ad articulum XI, num. 232, sed probatam a Tillemontio tomo II, pag. 227 et 587. Ego in Perezii dissertationibus nihil reperio, quod magistri nostri argumenta concutiat, nedum convellat. Maneat nihilominus vera et certa illustris martyrum memoria, a Wandalberto quoque olim decantata.
Certum videtur Apollonium senatorem Romanum, de quo in laterculo, non eum esse, qui inter Eleutherii socios in Hieronymianis connumeratur, sed ab eo diversissimum, atque ab auctore Romani [Col. 0947A] parvi ex Rufini Eusebio lib. V, cap. 21, primum in sacros Fastos relatum, cui Ado brevem laudationem aptaverit, aut ex praefato Rufino aut ex Hieronymo de script. Eccl. cap. 42, quidni ex utroque concinnatam. Certe, qua parte Senatoris Romani dignitatem attingit, Hieronymum prae oculis habuisse manifestum est: nec minus evidens, Nostrum sua omnia ex Adone mutuatum, quae fere integra transumpsit Notkerus. Caetera de inclytissimo senatorii ordinis fidei defensore et martyre exquirit hic Henschenius, et satis exacte digerit Tillemontius tomo III, a pag. 55, nihil magnopere curans Josephi Scaligeri [Col. 0948A] cavillationem, de qua meminit Ruinartius, inter Selecta, pag. 73. Sequitur in Martyrologo Viennensi: Transitus sancti Ursmari, quem tamen Usuardus in diem sequentem transferre maluit, haud dubie, quod istum verum obitus diem existimaverit, sicuti et multi alii censuere. Locum ejus hoc die occupavit Perfectus martyr Cordubensis, aliis omnibus antiquioribus et aequalibus ignotus, sed Usuardi tempore, recenti gloriosi certaminis memoria, tabulis ecclesiasticis dignissimus, cujus Vitam ex Eulogio illustratam Acta nostra exhibent.
[Col. 0947A]HERINIEN., in textu purissimus, in fine adjicit: «Treveris, sancti Materni episcopi et confessoris.» Unde colligitur, hujus sancti memoriam peculiari cultu pridem recoli solitam in ea ecclesia vel coenobio, cujus hic codex olim fuit. Agunt de eo etiam alii hac die, sed plerique XIV Septembris.
[Col. 0947B] PULSANEN. Eleutherii elogium expunxit; caetera purus est.
CENTULEN.: «Apud Messanam Italiae civitatem, sanctorum martyrum Eleutherii episcopi et Antiae matris ejus. Romae, Apollonii senatoris. Cordubae, sancti Perfecti presbyteri et martyris. In pago Sambrico, coenobio Laubias, sancti Ursmari episcopi et confessoris.» Vide die sequenti.
ANTUERP.-MAJ., in Eleutherio et Apollonio mutilus, de Perfecto tacet. In fine autem addit: «Antisiodoro, dedicatio altaris ecclesiae senioris sancti Stephani protomartyris.»
BRUXELLEN.: «In Laudiaco, sancti Ursmari episcopi et confessoris. Qui praeparatis ad usum monasterii necessariis, coenobium Lobiense, quod Landelinus fundavit, a Pippino regendum suscepit.» In reliquo textu satis purus est.
VICTORIN.: «Cordubae, sancti Perfecti episcopi et confessoris.» Lege ut supra. «Eodem die, sancti [Col. 0947C] Leonis papae.» Postrema ista verba etiam habet codex REG. SUEC., signat. num. 130, sic ut mirum sit de eo inter Praetermissos nullam fieri mentionem. Sermo est de Leone IX, ut die sequenti patebit.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Apollonii senatoris. Materni episcopi et confessoris. Eleutherii episcopi et martyris et Anchiae matris ejus.»
In VATICAN., signato num. 5949, deest Perfecti presbyteri et martyris Cordubensis.
Codex MONTIS SANCTI: «Translatio sanctae Mariae Magdalenae.» Quo et quanto, nescio.
Editio LUBECO-COL., in textu satis pura, subdit in fine: «Eodem die, sancti Laceriani episcopi et confessoris.» Vide in Actis de Lafreano sive Molassio. Dicitur fuisse legatus apostolicus.
BELIN. textum purum refert, sed inter Apollonium et Perfectum immiscet: «Eodem die, sancti Caloceri martyris.» Agit, opinor, de Brixiensi, cujus Acta hodie illustrantur; nisi quis velit ex Hieronym. acceptum, atque Eleutherii et Antiae socium [Col. 0947D] esse, cum Parthenio aliisque.
GREVEN.: «Anastasii papae et martyris.» An de [Col. 0948A] elevatione agitur? In Praetermissis remittitur ad XXVII Aprilis. «Item sanctorum Septimi, Victorici, Donati.» Disparatorum ex Hieronymianis connexio. «Caloceri martyris. Ursmari episcopi et confessoris: secundum Usuardum vero die sequenti. Laceriani episcopi et confessoris. Petri diaconi et confessoris.» [Col. 0948B] Vide conjecturam, quae in Praetermissis ponitur. «In Hibernia, Lafriani abbatis et confessoris.» Multum fallor, si is idem non est cum Laceriano, vel Lafreano sive Molassio, de quo supra, qui et abbas fuit et episcopus. «In finibus Hermopolis, sancti Apollonii abbatis et confessoris, magnae sanctitatis viri.» Vide quae de hoc et altero Apollonio in indice Praetermissorum notantur.
MOLAN.: «In coenobio quod Laubias dicitur, depositio beati Ursmari episcopi et confessoris, cujus gesta habentur. Eodem die, sancti Caloceri martyris.» Tum typis minoribus: «Caesaraugustae, sanctae Encratiae, sive Encratis martyris, de qua scribit Aurelius Clemens in libro Coronatorum, quod in horrendum modum laniata, servata sit in vinculis donec vulnera et corpus putrescerent.» De ea in Actis XVI Aprilis. Aliae editiones textui Usuardino adjungunt: «Coenobio Laubiis, depositio sanctissimi Ursmari episcopi et confessoris.» Haec tanquam [Col. 0948C] pars textus, nisi quod vox una et media litteris Italicis expressa sit. Sequitur Auctarium: «Cujus gesta praeclara habentur. Mediolani, depositio sancti Galdini, quae semper celebratur in Dominica secunda post Pascha. Die decima octava, sancti Patris Joannis, discipuli sancti Gregorii Decapolitae. Eodem die, sancti Jubini episcopi et confessoris, cujus corpus requiescit Lugduni supra Rhodanum.» Hic in Actis, ut ignotus, praetermittitur. «Antisiodori, dedicatio altaris senioris ecclesiae sancti Stephani, protomartyris Christi. Nam antiqua dedicatio, quae a beato Amatore celebrata est, quinto Nonas Octobris in antiquis Martyrologiis reperitur.» Tum typis minoribus: «In Montibus, Ayae comitissae Hannoniae, tam sanguine quam vita praeclarae, cujus memoriam facit ecclesia Montensis in Litaniis.» Haec prima, quae in Martyrologiis reperiatur sanctae hujus Comitissae, Hidulphi itidem sancti uxoris, memoria. De cultu ejus, vita, reliquiis, patrocinio in litibus, omnia ab Henschenio [Col. 0948D] accurato Commentario elucidata sunt.
Apud Messanam Apuliae civitatem, natalis sanctorum martyrum Eleutherii episcopi et Anthiae matris ejus, qui cum esset et sanctimonia vitae, et miraculorum virtute illustris, sub Adriano principe lectum ferreum ignitum, craticulam et sartaginem, oleo, pice, ac resina ferventem superans, leonibus quoque projectus, sed ab his illaesus, novissime una cum matre jugulatur. Romae, beati Apollonii senatoris, qui sub Commodo principe a servo proditus, quod Christianus esset, insigne volumen composuit, quod in senatu legit, ac deinde sententia senatus, pro Christo capite truncatus est. Cordubae, sancti Perfecti presbyteri et martyris.
Sumitur ex Tornacen., Munerat., Belini prima editione, Greven. et Molan.
[Col. 0949A]Thimonis legunt Tornacen., Belin. et antiqui codices alii, quos sequimur: melius Molan., Timonis; male Munerat., Thinonis; Greven., Thymonis. Sic Belin. male incipit: Natale sancti Thimonis; Munerat: Apud Corinthum. In Greveno et Molano desideratur, [Col. 0949B] verbum Domini. Muneratus sensum nonnihil invertit, pro ibique a Judaeis, etc., scribens, ibi, ut traditur a Judaeis. Post laesus, in Greven. et Molan. omittitur est. Scripsi Militana cum codicibus omnibus, quo modo etiam habent apographa Hieronym., Rom. parvum, Ado, etc. Melitinam intelligi nullus dubito. In Martyrum nominibus, non una scribendi [Col. 0950A] ratio; pro Caii, plerique legunt Gaii, ut Tornacen., Munerat., Belin., Molan., etc. Greven. cum aliis, Gagii. Turbam sequi placuit codicum vetustiorum. Tornacen., Greven. et Molan. legunt Galathae, praetuli modum reliquorum, Galatae. Ruffi habet solus [Col. 0950B] Belinus. Rursus idem, In Hyspania civitate, etc. Calcoliberi et Vicentii errores sunt Munerati. Posui Ursmari, ne a communiori appellatione deflecterem, licet Tornacen., Munerat. et Greven. legant Orsmari; Belin., Ursmari. Nichil, dyaconi et id genus alia praeteriri possunt.
[Col. 0949B]Qui plerosque ex primis diaconis, ut X et XX Januarii ac IX Aprilis ostendimus, idem Timonem primus omnium Fastis ecclesiasticis inseruit auctor Romani parvi Apud Corinthum, Timonis diaconi de septem, ex quo eum Ado translatum, inter festivitates apostolorum eo ornavit elogio, quod Noster fere ad verbum descripsit. Ast in suo Martyrologio simpliciter annuntiat, ut facit Notkerus, hic primo loco, ille ultimo. Henschenium et hic et nonnunquam alibi [Col. 0949C] leviculae cujusdam negligentiae alius incusaret, quod festivitates apostolorum non consulens, Usuardo ascripserit, quae certo Adoniana sunt, ut vere est totum hodiernum Timonis elogium, in Rosweydi editione pag. 36. Pauca, quae de Timone, uno an gemino dici possunt, etiam minus probata, congessit ipse Henschenius, nec ab aliis quidquam additum reperire est. Martyres Armeni in Hieronymianis inveniuntur aeque, ac in Romano parvo, sed cum hac diversitate, quod praedicta apographa alios denuo, et quidem repetita eadem positione, adjunctos habeant, de quibus Romanum parvum non meminit, nec proinde Ado, ex quo eos eduxit Notkerus, iisdem ubique terminis notatos, cum nulla de ipsis amplior usquam exstet notitia. Wandalbertus eosdem omnes duobus versibus ita conclusit:
Vincentius in Hieronymianis etiam notus est, non [Col. 0949D] item in Romano parvo. Ex prioribus eum sumpsit Ado, nihil adjungens, uti nec Usuardus, verosimiliter [Col. 0950B] quod Acta nulla viderint, quae nec modo exstant, nisi recentius fabricata. De Vincentiorum multiplicitate, et identitate in Actis disseritur. Vide quae diximus XXII Januarii, et Vincentii, Orontii atque Victoris Acta ibi a Bollando illustrata. Caucoliberim, non solum martyrologis, sed et geographis notam, mirum est Florentinium ignorasse. Vide de caetero Papebrochii animadversiones hoc die pag. 622, et adde notulam Tillemontii tomo V, pag. 612. De Ursmaro [Col. 0950C] ad praecedentem diem dicere coepimus, quia ab Adone tunc refertur, non sub Orsmari, ut alicubi legimus, sed sub Ursmari nomine. Sit ne autem ab Usuardo consignatus, dubitare me cogunt codices Usuardini plurimi, vix unquam soliti ab auctore suo quidquam detrahere, in quibus tamen plane desideratur. Dubitationem auget varius annuntiandi modus, Pratensi et Rosweydino scribentibus; Pago Hainoensi (intellige Hainau, Hannonia, Hannoniensi, quod satis vage dictum est): caeteris pro textu citatis, pressius et distinctius: Coenobio Laubiis; quam ob causam ex purorum codicum numero exclusus est Pratensis, addens praeterea dedicationem ecclesiae, in honore sancti Simphoriani, etc., quanquam hanc recentiori manu adjectam testetur Castellanus, idemque indicet Sirmondus, lineas subducendo. Utcunque tamen se habeat, ea Ursmari annuntiatio, in laterculo servata est, Usuardo, post Adonem, probabilius ascribenda, saltem prout a nobis exprimitur, licet Ado paulo aliter legerit, nempe: Laubaco monasterio, [Col. 0950D] transitus sancti Ursmari episcopi et confessoris.
[Col. 0949D]De Pratensi abunde dictum est.
HERINIEN. hodie a reliquis discrepat, Ursmarum excludens; ejusque loco substituens: «Eodem die, apud ecclesiam beati Petri Romae, depositio Domni Leonis papae noni, qui ecclesiam beati Remigii dedicavit.»
PULSANEN. in Timone purus est; immediate subjungens: «Civitate Caucoliberi, etc.» De Militinensibus tacet, atque etiam de Ursmaro.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. deficiunt etiam in Ursmaro.
ROSWEYD. pro Timonis scribit Timothei. In caeteris textum sequitur, nisi quod legat: «In pago Hainoensi,» et in fine subjiciat: «In Cantia, passio [Col. 0950D] sancti Elphegi archiepiscopi et martyris, qui a paganis captus et necatus, in Lundonia sepultus est.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJ., LEYDEN., LOVANIEN., DANIC. Editio ULTRAJ.-BELG. Ursmari non meminerunt, in reliquo textu ferme puri sunt. ALBERGEN. in eo defectu convenit, sed praeterea Vincentium Caucoliberitanum excludit.
BRUXELLEN. et hic Ursmarus deficit; de caetero proxime ad textus puritatem accedit. In fine autem subdit: «Eodem die, sancti Leonis papae noni et confessoris. Qui primum episcopus Tullensis, ab imperatore Henrico ad papatum promotus, et ex hoc conscientiam habens, resignavit. Et denuo rite electus, [Col. 0951A] post laudabilem vitam, in ecclesia sancti Petri tumulatur, clarens miraculis.»
HAGENOYEN. neque hic a textu multum deviat. De Ursmaro etiam tacet. In fine subjungit: «Cantuariae, sancti Elfegi episcopi et martyris.»
CENTULEN. incipit a Melitinensibus, in quibus purus est. Sequitur: «Apud Septimaniam, civitate Caucoliberi, sancti Vincentii confessoris, cujus gesta habentur. Eodem die, sancti Thimonis diaconi de septem primis, qui crucifixus Chorinto quiescit.» Quae Vincentii Acta supersunt, docet Papebrochius hic.
ANTUERP.-MAJ. in Armenis et Vincentio, priori non multum absimilis, ita prosequitur: «In coenobio quod dicitur ad Laudibas, depositio beati Ursmari episcopi et confessoris, cujus gesta habentur.» In Timone textum abbreviat, servata tamen rei substantia.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Elphegi Cantuariensis episcopi et martyris cum multis aliis. Thimonis [Col. 0951B] diaconi et martyris.» Et in margine: «Festivitas sacrae lanceae celebratur feria sexta post octavam Paschae.»
VATICAN., signatum num. 5949, inter Armenos omittit Rufi. De Ursmaro etiam nihil. In fine autem adjicit: «Romae, depositio sancti Leonis IX papae, qui sedit in pontificatu annis quinque.»
In UGHELLIAN. deest Ursmarus.
FLORENTIN.: «Florentiae in partibus Tusciae, sancti Crescentii, subdiaconi sancti Zenobii, ejusdem urbis episcopi, cujus vita, virtute et miraculis claruit an. Domini CCCCXXIV, a Zenobio tunc ibi praesule, honorifice in ecclesia cathedrali sepultus, ac litteris sancti Ambrosii Mediolanensis praesulis, nuntiato ejus obitu, laudatus.» Patet encomiastae imperitia.
BURDEGALEN.: «Coenobio Laubiis, sancti Ursmari episcopi.»
BIZUNTICEN.: «Romae, depositio Leonis papae et [Col. 0951C] confessoris, cujus vitam esse sanctissimam, crebra testantur miracula.»
Editio LUBECO-COL. in textu fere pura est, scribit tamen: «In pago Hamensi, coenobio Lambiis, beati Ursmari,» etc. Tum: «Solemniaco, sancti Tillonio [Tillonis] episcopi et confessoris.» Quis hic sit, vide [Col. 0952A] in Praetermissis. «Eodem die, sancti Alphegi episcopi Cantuariensis et martyris.»
BELINI. editio altera textui superaddit: «Romae, sancti Leonis papae et confessoris.»
GREVEN.: «Donati, Vitalis.» Ille ex Hieronym. acceptus est, cujus sit alter, nescio. «In Cancia, sancti Alphegi. Qui, ut refert Vincent. libro XXVI, claris natalibus ortus et litteris traditus, cum legisset quae ad salutem sufficere videbantur, totum philosophiae studium convertit ad diligendum Deum, primumque Wintoniae episcopus, deinde anno Domini MVI Cantuariensis archiepiscopus factus, ob vitae sanctimoniam, ad palmam martyrii meruit pervenire. Dulcissimi et Charissimi martyrum.» De his vide Praetermissos. «Apud Arabiam, sancti Tymonis episcopi et martyris.» Nec inter Praetermissos notus est. Vide de altero Timone. «Solemniaco, Tyllionis episcopi et confessoris. Romae, depositio sancti Leonis papae IX et confessoris. Qui Alemannus [Col. 0952B] natione, primo episcopus Tullensis fuit, Bruno dictus. Cum enim Romani ab imperatore postulassent pontificem sibi dari, et ille nullum episcoporum Teuthoniae ad hoc onus assumendum inclinare posset, tandem iste consensit, et laudabiliter regens Ecclesiam, miraculis clarus quievit anno Domini MLIV. Apud Wesaliam superiorem, in dioecesi Treverensi, passio beatae memoriae Wernheri pueri annorum XIV, qui anno Domini MCCLXXXVII a Judaeis in die Prasceves suspensus, flagellatus, in membris omnibus incisus, crudelique morte interemptus, multis statim claruit miraculis. In Dacia, civitate Othoniensi, translatio sancti Kanuti regis et protomartyris Daciae.» Colitur X Julii.
MOLAN. de Leone adducit ipsissima verba ex HERINIENSI supra relata. «In Blandinio monasterio, elevatio corporis sancti Florberti, primi ejusdem coenobii abbatis.» Colitur X Novembris. «Ipso die, sancti Alphegi episcopi et martyris.» Tum litteris minoribus: «Qui primum Wintoniae . . . » ut supra. [Col. 0952C] «Apud Wesaliam superiorem . . . » etiam ex GREVEN. Editiones postremae Ursmarum omittunt, pridie memoratum. De Elphego ut supra. Item de Leone. Sequitur: «Die decima nona, sancti patris Joannis de vetusta Laura.» In Florberto et Wernhero nihil immutatum invenio.
[Col. 0947] Beati Thimonis diaconi de septem primis, qui primum apud Beroeam doctor resedit, ac deinde verbum Domini disseminans, venit Corinthum, ibique Judaeis et Graecis, ut traditur, primo flammis injectus, sed nihil laesus est, deinde cruci affixus martyrium suum implevit. In Armenia civitate Militana, natalis sanctorum martyrum Hermogenis, Gaii, expediti, Aristonici, Rufi, Galatae, una die coronatorum. Civitate Caucoliberi, passio sancti Vincentii martyris. Coenobio Laubiis, sancti Ursmari episcopi et confessoris. [ Bouillart. : . . . Vincentii martyris. [Col. 0947D] Sollerius duas hic reddit causas cur Pratensem [Col. 0948D] codicem Usuardo exprimendo minus accommodum [Col. 0949A] existimaverit: quarum quidem alteram inutilem ipse judicat: altera vero omnibus praeter Sollerium satis fuisset ut Pratensem eligerent. Una igitur earum est quod Pratensis praesenti articulo addit Dedicationem ecclesiae in honore sancti Symphoriani martyris et beatissimi Nicolai Conf. Statimque quanti rationem illam putare debuerit, nobis ipse declarat his verbis: quanquam hanc dedicationem recentiori manu adjectam testetur Castellanus, idemque indicet Sirmondus, lineas subducendo, nec etiam inficientur autographi custodes. Altera est, quia pro Caenobio Laubiis, habet, Pago Hainoensi. Atqui nihil est Usuardo usitatius, quam pagum indicare pro monasterio, [Col. 0950A] quod in pago situm est, ut affectasse videatur. Sic praeter istum locum IV Kal. Jan. In pago Oximensi. VI Kal. Maii, in pago Pontivo, pro in monasterio Centula. V Id. Jul., in pago Cinomannico, pro Aninsulae monasterio. XI Kal. Aug., in pago Rotomagensi, pro in monasterio Fontanella. III Kal. Sept., in pago Meldensi, pro monasterio Resbaco, etc. Verum quidem est nihil Sollerium non tentasse, ut omnia haec loca nobis extorqueret; sed ea jam ejus industriae specimina dedimus, ut procul dubio lector praesentiat, quo exitu omnia impugnaverit. BOUILLART. In pago Hainoensi, sancti Orsmari episcopi et confessoris. Et charactere cursivo: Apud monasterium sancti Germani, dedicatio ecclesiae in honore sancti Simphoriani martyris et beatissimi Nicolai confessoris.]
Puri sunt Praten., Herinien., Tornacen., Rosweyd., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0951D]Codex Rosweyd. pro coronatur, solus legit coronatus est. Sic Tornacen. et Munerat. pro Sulpitii, Supplicii, ut aliqui scribunt Sulpicii. Rosweyd. male praefigit Publii. Item Munerat., Greven. et Molan. Domicillae. Salviano pro Aniano in Munerato error est. Molan. legit Marcellinus et recte, opinor; caeteri, [Col. 0952D] Marcelli. In Herniensi superius ascriptum ni. Greven. habet Marcelli primi. Munerat., Dominio pro Domino. De caetero Rhomae, natale, Ydolis, Ebredunense, Affrica, Aphrica et hujusmodi minutiae facile condonandae.
[Col. 0951D]Victorem episcopum cum tribus sociis, in Hieronymianis referri pespicuum est: Romae, depositio S. Victoris episcopi, Felicis, Alexandri, Papiae. An hic ut martyr signetur Victor, non satis certum est, nisi sociorum causa id erui posse vidatur. Apud [Col. 0952D] Romanum parvum, Victorem episcopum et martyrem invenio, sed incomitatum: Romae, Victoris episcopi et martyris. Isne Romanae, an alterius civitatis episcopus fuerit, disputat Henschenius, alia episcoporum extraneorum Romae passorum exempla [Col. 0953A] commonstrans; atque una probare nititur Victorem in Hieronymianis apographis hoc die memoratum, quiscunque sit, Romanum pontificem istius nominis non esse, utpote qui XXVIII Julii defunctus creditur, quo die a Rabano, Notkero, aliisque martyrologis, et praesertim Romano moderno, colitur. Id a Molano pridem observatum, fecit, ut in posterioribus Usuardi editionibus textum mutilaverit, translato in mensem Julium eo Victore, qui certissime hoc die ab Adone pro Victore papa sumitur; sive ipse a sciolo forte, aliquo, ut suspicatur Henschenius, in errorem inductus, seu primus omnium lapsus fuerit. Adonis elogium Noster, et alii eum secuti, pauculis mutatis, tuto transcribendum existimarunt. Longiusculum est, quod in Mosandri editione legitur, et adhuc paulo auctius a Notkero exhibetur, ubi auctor illa ipsa adjungit, quae XXVIII Julii apud eumdem ex Rabano iterum descripta sunt. De Henschenii mente dubium non est; Papebrochius diem XX Aprilis praeferendum putavit, atque adeo cum Florentinio [Col. 0953B] censuit, ipsum Victorem papam esse, qui hoc die in Hieronym. celebratur: quibus subscribit Tillemontius, Victoris Vitam per octo articulos deducens tomo III, a pag. 100. Pagius ad annum CCI, num. 5, vix audet diem obitus definire, licet aperte supponat, in Hieronymianis Victorem papam XX Aprilis annuntiari. Variorum opiniones hic cursim attingimus, ad XXVIII Julii in Actis examinandas. Nos interim, ut saepe monuimus, Usuardum sive errantem, sive vera praedicantem, nativis coloribus [Col. 0954A] repraesentare conamur. Beda totis septem diebus vacat, hodiernum Flori supplementum, non Victorem, sed Anicetum papam commemorat.
Sulpitius et Servilianus solo nomine a Romano parvo appellantur, Hieronymianis incogniti. Ado ex Actis sanctorum Nerei, Achillei et Domitillae, de quibus alibi non semel agendum est, insigni eos exornat encomio, cujus potiorem partem suam facere satis habuit Usuardus. De eorum martyrum translationibus, de variis Servilianis, aliisque eo spectantibus plura annotavit Henschenius, Marcellinus et socii, solius Adonis sunt, ex cujus elogio suum formavit Noster, Notkerus totam messem colligit. Acta a nobis edita Adonem vidisse oportuit, quorum, si non auctorem, saltem scribam detexit Mabilio in Diplomatica pag. 172, litt. E, ex codice ab octingentis annis descripto, a Deodato presbytero. Vitam paucis decurrit Tillemontius tomo VII, a pag. 561. Cur autem Marcellinum Adonis, plerique nostri, iique probatissimi codices in Marcellum [Col. 0954B] transmutaverint, non habeo unde conjiciam: scripsi Marcelli, quoniam ita scriptum invenio. In codice Heriniensi, ut jam indicavi, desuper adjectam videre est syllabam ni, sed recentiori et atramento et calamo. Haec pro laterculi primaeva simplicitate dicta sint satis; sequantur Wandalberti priores bini versiculi, qui Marcellinum et socios celebrant, posteriores duo in Auctariis subjicientur:
Est in PRATEN., ad marginem, ni fallor, adjecta «revelatio corpus sancti Georgii Bethleemici, monachi et martyris, et sancti Venantii abbatis,» sed hujusmodi additiones plerumque negligimus.
PULSANEN. et LOVANIEN. ultimas textus lineas detruncant, sistendo in, episcopi et confessoris, suppressis [Col. 0953C] reliquis.
ANTUERP., MAX.-LUBEC. puri sunt, sed in fine adjiciunt: «Antisiodori, sancti Mariani.» Hoc nomen varie tortum et deformatum est, non solum in codicibus nostris, sed etiam in Hieronymianis, de quo vide Florentinium. Castellanus censet legendum, ut hic habetur.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., editio ULTRAJ.-BELG. textui puro etiam subjungunt: «Apud Antisiodorum, depositio sancti Marciani [ ita multi scribunt, pro Mariani] presbyteri et confessoris.»
ALBERGEN. et DANIC. in Auctario cum duobus praecedentibus conveniunt, sed sancti Victoris annuntiationem differunt in XXVIII Julii.
CENTULEN., in Victore purus, ita prosequitur: «Item Romae, sanctorum Sulpitii et Serviliani, qui hortatu beatae Flaviae Domitillae ad fidem conversi et pro Christi amore sub Aureliano [Aniano] passi sunt. Antisiodori, sanctorum confessorum Mamertini et Mariani presbyterorum.»
[Col. 0953D] ANTUERP.-MAJ. a CENTULENSI, phrasi paululum differt. Pro Mamertini, scribit Martini.
BRUXELLEN. de Victore addit: «Hic terminum Paschalem, et quod Pascha semper in die Dominica celebretur instituit.» In secunda annuntiatione purus est. In tertia ex Adone subjungit: «Ita ut baptisterium, quod ipse apud praefatam urbem condidit, in sacrosanctis Paschalis festi vigiliis, divina virtute singulis annis, aquis subitis inundetur, et per septem ejusdem solempnitatis dies gratia exuberante permaneat. Apud Antisiodorum, sanctorum confessorum Mamertini et Marciani presbyterorum.»
HAGENOYEN. incipit: «In Missia sanctae Hiltegundis virginis.» Sequitur totus textus satis purus, Tum: «Anthisiodoro, sancti Martiani presbyteri.» Jam diximus melius vocari Mariani. «In Ycomedia, sanctorum Sevelii et Theophanti: ii sunt translati in Celiam Ratolfi.» Sintne hi fortasse Synesius et Theopompus, vide in indice Praetermissorum et XXI [Col. 0954B] Maii. Synesium aliquem hodie canit Wandalbertus:
Ita quidem poeta martyrologus, sed necdum satis explicatum invenire licuit, quis ille Synesius sit, episcopi et martyris titulo insignitus. Non lubet [Col. 0954C] hariolari, doceat nos, qui talem Synesium uspiam repererit. Forte corruptum fuerit nomen, sed et hoc aeque incertum est; ut proinde satius sit, aliquid luminis alicunde exspectare.
AQUICINCT. sic incipit: «Romae, natalis sancti Victoris papae, qui post beatum Petrum tertius decimus, rexit Ecclesiam annis decem et sub Severo principe martyrio coronatur. Hic constituit, ut sanctum Pascha semper die Dominico celebraretur, et a quinta decima luna primi mensis, usque ad vigesimam primam observaretur. Constituit etiam, ut necessitate faciente, sive in flumine, sive in mari, seu in fontibus, sub Christiana confessione, quicumque hominum, ex gentilibus venientes, baptizarentur.» Haec ex aliquo Adonis auctiori apographo, vel ex Notkero desumpta sunt.
DAVERONEN.: «Antisiodoro, sancti Martini.» Et sic habet etiam AQUICINCT. supra.
MARTRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Victoris papae [Col. 0954D] et martyris. Mamertini abbatis. Maciani [Mariani] presbyteri.»
VATICAN., num. 5949: «Item Romae, via Numentana, sanctorum Aralaci et Donatae.» Vide totam cohortem, et primi nomen recte scriptum in Actis.
UGHELLIAN.: «Antissiodoro, sancti Martiani.»
FLORENTIN.: «Antisiodori, sancti Martiani.»
DIVIONEN. ecclesiae sancti Stephani. «Antissiodori, sanctorum confessorum Mamertini et Mariani presbyteri. Et translatio sanctae Exuperiae virginis.» Lege Exuperantiae, ut infra. Colitur XXVI Aprilis.
REMENS. ecclesiae SS. Timothei et Apoll. «Translatio corporis sanctae Exuperantiae virginis.»
Editio LUBECO-COL. Victorem remittit ad XXVIII Julii. Altera textus pars satis pura est. In fine: «Anthisiodoro, depositio sanctorum confessorum, Mamertini et Mariani presbyterorum.»
BELIN., in ultima annuntiatione Marcellini socios expunxit; caetera purus est. In fine addit prima [Col. 0955A] editio: «Anthisyodori, sancti Martiani.» Altera subdit, « confessoris. »
GREVEN.: «Item, sanctorum Johannis, Victoris, Donati.» Ex Hieronym. «Adelarii episcopi et martyris.» Vide in Praetermissis. «Antisiodoro, sanctorum Marciani et Mamertini presbyterorum. Item sanctae memoriae Hildegundis virginis, sanctimonialis Cisterciensis ordinis, quae et Josepha dicta est.»
MOLAN.: «Antisiodori, sancti Martiani.» Typis minoribus de Hildegunde, ut GREVENUS. In aliis editionibus, ut jam supra dixi, expunctus est Victor papa. In fine de Martiano eadem. «Die vigesima, [Col. 0956A] sancti patris Theodori, qui fuit in Trichine.» Rursus minoribus litteris: «Sconaugiae, obitus Hildegundis virginis, ordinis Cisterciensis, quae et Josepha dicta est.» Quidni Josephum potius appellat, utpote quae sub virili habitu inter monachos admissa est, ibidemque sanctissime vixit, post multa et gravia pericula, quibus ante religionis ingressum exposita fuerat. Videatur mirabilis Vita, a connovitio, rerum omnium in monastica professione inter viros gestarum, teste oculato scripta, et a Papebrochio illustrata.
Romae, natalis sancti Victoris papae, qui post beatum Petrum quintus decimus rexit Ecclesiam annis decem, et sub Severo principe martyrio coronatur. Item Romae, sanctorum martyrum Sulpitii et Serviliani, qui praedicatione et miraculis Domitillae virginis, ad fidem Christi conversi, cum nollent idolis immolare, a praefecto urbis Aniano capite caesi sunt. In Galliis civitate Ebredunensi, sancti Marcelli, ejusdem urbis episcopi et confessoris, qui, divino jussu, cum sanctis sociis Vincentio et Domnino ex Africa veniens, maximam partem Alpium maritimarum verbo et signis admirandis, quibus usque hodie refulget, ad fidem Christi convertit. [ Addit Bouillart., charactere cursivo: Eodem die, apud monasterium sancti Germani, revelatio corporis sancti Georgii Bethleemitici monachi et martyris, et sancti Venantii abbatis.]
Ita Praten., Herinien., Tornacen., Antuerpien. et Max.-Lubec., Rosweyd., Munerat., Belin. prima editio, Greven. et Molan.
[Col. 0955B]Simeonis scribunt Praten. et Molan. quos cum pluribus codicibus alibi secuti sumus: codicum aliorum auctoritas hic alios nos divertit. Si hinc inde fluctuemus, ipsorum, non nostra culpa est, sed facile condonanda. Apprehensus pro comprehensis solus Belinus legit, apud quem et Persidam pro Persidem. Constantissime adverbialiter posuit Molanus. In nonnullis codicibus ad, alii episcopi, alii presbyteri, alii, etc., inseritur verbum erant, ast in textu, cum codicibus probatioribus, satis intelligi supponitur. Ustazadis, legunt codices omnino [Col. 0956B] omnes, excepto solo Belino, in quo Ustozadis. Acta praeferunt Usthazanes ex Sozomeno, attamen Romanum parvum et Ado legunt cum textu. Epusitius in Belino, ponitur pro et Pusitius. In solo Heriniensi invenio, cum filia sua. Consentiunt Praten., Herinien., Tornacen., Rosweyd., Greven. et alii in Fortuni, quod adeo in textu servandum putavimus, licet melius, ni fallor, alii legant Fortunati, Munerat. Fortunii. Sunt qui ponant et Vitalis, sed probatissimi hoc praetermittunt, ut Usuardo familiare est. Honustus, Felicis, etc. notatione non indigent.
[Col. 0955B]Romanum parvum unicam hoc die annuntiationem ponit: In Perside, sancti Simeonis episcopi et martyris cum aliis centum, et Ustazadis, et Abdellae, et Ananiae, et Pusicii. Atque ibi nobilissima martyrum acies in sacris Fastis primum innotescit, procul dubio ex Sozomeno aut ex Tripartita accepta, cui [Col. 0955C] ex eisdem monumentis elogium suum concinnavit Ado, cujusque medullam Usuardus satis eleganter decerpsit; Notkerus ferme integrum de more transtulit. Plura, tum quae ad rectam nominum expressionem, tum quae ad diversum Usthazanis et aliorum obitus diem spectant, videsis in Actis nostris explicata et illustrata; ubi id praecipue studuisse videtur Henschenius, ut acerrimae persecutionis, quam adversus florescentem Persidis Christianitatem movit hostis ejus infensissimus Sapor, initium probabilius ex Hieronymo ad Constantii tempora reduceret, quod ad Constantini aetatem male a Sozomeno relatum probant cum ipso eruditi recentiores Ruinartius inter Sincera et Selecta a pag. 632, et Tillemontius tomo VII, a pag. 76, ubi tota historia late, et ex ordine digeritur. Attamen Henschenio minime consentiunt laudati Ruinartius, Tillemontius et alii in eo, quod Symeonis et sociorum martyrium differat ad annum CCCXLIX. Fecit hoc magister noster plausibili [Col. 0955D] ratione ductus: cum enim in Sozomeno Persarum istorum martyrium accidisse dicatur die, quo memoria salutaris Christi passionis quotannis recoli solet, recte censuit, quaerendum esse annum, quo XXI Aprilis cum die Parasceves concursum habeat; is vero cum ante annum CCCXLIX non recurrat, ibi Symeonis et aliorum certamen (Usthazanes pridie coronatus erat) collocandum omnino putavit. Recte, inquam, censuit, si recte supposuisset, in martyrologiis nostris verum semper et proprium passionis diem, martyrum festivitati assignari, atque hic die XXI [Col. 0956B] Aprilis certo passos esse Symeonem et socios. Id utique supposuit Henschenius, sed recte supposuisse ei concedere non possumus, nimis gnari auctorem Romani parvi et Adonem, ut alias palam fecimus, saepissime dies selegisse, aut ex mero arbitrio, aut ex conjectura aliqua; qualem suggerere hic potuit [Col. 0956C] ipsa illa Sozomeni periocha de die, quo memoria salutaris Christi passionis quotannis recoli solet, quemque ipsi cum XXI martyrologi alii, tum Latini tum Graeci (Chronologi non boni) cum alio Aprilis die composuerint, ut clare iterum patebit die sequenti, et alibi fusius poterit demonstrari. Ne pluribus ab instituto deflectam, candide fateor, me subducto ab Henschenio calculo fidere omnino non audere, urgentibus praesertim aliis rationibus, quae Symeonem et socios, sub principio grassantis Saporianae persecutionis, anno circiter CCCXLIV martyrium subiisse, verosimilius ostendant; in quo fallit Pagii in Baronium critica ad annum CCCXLIII, dum Henschenii sententiam describit et sequitur. Nolim tamen cum Castellano hac ratione induci, ut solemnitatem a martyrologis nostris, tot jam saeculis stabilitam, loco suo dimoveam, quam eidem etiam affixit Wandalbertus, Caium diei sequentis huc retrahens:
[Col. 0956D] Altera classis martyrum Alexandrinorum ex apographis Hieronymianis proficiscitur, in quibus non omnimoda invenitur conformitas, ut recte observavit Florentinius. Manifeste patet, quinque duntaxat ab Adone selectos, a quo eos Usuardus accepit, ordine paululum immutato, variatoque unius nomine, quem notae optimae codices nostri non Fortunatum, ut Ado legit, sed Fortunum constanter appellant. Nomen depravatum inquies; esto; a codicibus nostris nequaquam recedere certum est. ut in [Col. 0957A] Ustazade, qui Usthazades vel Chustazates, vulgo Usthazanes vocandus est; et Abdella, qui Abedechalas, [Col. 0958A] nimium forte religiose praestitimus. Atque hinc abunde patet textus Usuardini integritas.
[Col. 0957A]PULSANEN. mutilus est, omittens ea, quae de Usthazane et sociis in laterculo dicuntur inter decollari et Alexandriae.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERG., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG., in textu puri, subdunt in fine: «Leodii in ecclesia beati Laurentii, depositio beati Walbodonis [Walbonis scribit DANIC.] ejusdem urbis episcopi.» Idem Auctarium habet LOVANIEN., sed deficit in iisdem, in quibus deficit PULSANEN. supra.
CENTULEN.: «Apud Persidem, sancti Symeonis Selenciae [Seleuciae] et Thesefontis [Ctesiphontis] regalium civitatum episcopi, qui persequente rege Persarum, post alia tormenta capite plexus est. Cum quo passi sunt Ustazades eunuchus, Abdella, Ananias [Col. 0957B] senes, Pusicius cum filia virgine. Alexandriae, sanctorum Fortunati, Aratoris presbyteri, Felicis, Silvii, Vitalis, qui in carcere quieverunt. In Galliis, civitate Ebreduno, sancti Marcellini, primi ejusdem civitatis episcopi et confessoris, Vincentii [ adde Domnini] sociorum ejus.» De quibus nos pridie.
ANTUERP.-MAJ. in Simeone textum ex Adone interpolavit. In Alexandrinis, cum CENTULENSI convenit. Sequitur ultimo loco, de Marcellino, sed pure, ut heri in textu legimus.
BRUXELLEN. incipit: «Romae, sancti Sotheris papae. Qui sedit annis novem, et tunc martyrio coronatus est. Hic constituit, ut nulla monacha pallas sacratas tangeret, sed ut velum portet.» Multi alii Sotherem hac die referunt, qui ad sequentem pertinet. Sequitur de Simeone, ubi ex Adone inseruntur haec verba: «Seleuciae et Thesephontis regalium civitatum episcopi,» etc. In Alexandrinis purus est. In fine: «Leodii, depositio beati Walbodonis, [Col. 0957C] ejusdem civitatis episcopi.»
HAGENOYEN., in Simeone satis purus, sequentes duas annuntiationes turpiter confundit, hoc modo: «Alexandriae, sanctorum martyrum Aratoris presbyteri et Fortunati. Item Leodii in ecclesia beati Laurenti, sancti Walbodonis episcopi ejusdem urbis, Silvii, Felicis et Vitalis, qui in carcere quieverunt.» Annuntiationum confusio. «Romae, sancti Agapiti papae, qui multum in gestis pontificalibus laudatur. Hic ingressus est Constantinopolim et Justinianum imperatorem ab errore revocavit Arthemii [Anthimi], ipsum Arthemium destituendo, et Menam catholicum virum constituendo. Hic Arthemius in Christo duas negabat naturas. Et obiit papa Constantinopoli et transfertur in Romam, et cum gloria sepelitur in ecclesia sancti Petri apostoli. Hic etiam constitutiones fecit.» Hic importune intrusus est Agapitus, qui XX Septembris colitur; quidquid a multis aliis, cum Notkero, die sequenti referatur.
AQUICINCT. incipit; «Romae, sancti Sotheris papae. [Col. 0957D] Hic constituit, ut nulla monacha pallam sacratam contingeret in ecclesia, nec incensum poneret.» Sequitur textus.
VICTORIN. post virgo subdit; «Item sancti Sotheris papae. Hic constituit, ut nulla monacha pallam consecratam contingeret, neque incensum offerret.»
REG. SUEC. qui fuit principis Ursini a Rosemberg: [Col. 0958A] «Leodii in ecclesia beati Laurentii, depositio beati Valbonis, ejusdem ecclesiae episcopi.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Simeonis episcopi et martyris cum aliis pluribus sub Sapore Persarum rege, sub [quo] XVI millia diversis in locis et temporibus martyrio coronati sunt.»
VATICAN., num. 5949, in fine: «Romae, natalis sancti Soteris papae, qui sedit in episcopatu annis IX.»
Editio LUBECO-COL. in Simeone ferme ut BRUXELLEN. interpolata, in Alexandrinis pura est. Sequitur: «Leodii in ecclesia beati Laurentii, depositio sancti Walbodonis, ejusdem urbis episcopi et confessoris. In Anglia, civitate Cantuaria, sancti Ancelmi episcopi et confessoris.»
[Col. 0958B] BELINI secunda editio: «Eodem die, translatio sancti Osualdi episcopi Eboracensium.» Colitur XXVIII Februar.
GREVEN.: «Romae, beati Sotheris papae et martyris: secundum Adonem vero, die sequenti.» Imo hac die ponitur a Mosandro: in editione ROSWEYDI notus non est, nisi male in appendicem rejectus sit. «In Anglia, beati Anselmi archiepiscopi et doctoris praecipui. Hic ex confinio Lombardiae et Burgundiae ortus, venit Beccum, allectus fama magistri Lanfranci, factusque est ibi primo monachus et deinde prior, postremo Cantuariensis archipraesul effectus, vita et doctrina excellenter claruit circa annum Domini MC. Luciani Viennensis episcopi.» Potius Juliani, de quo vere potuit dicere, poni ab Adone die sequenti, quo colitur. «Apud Leodium, Walbudonis episcopi et confessoris. Item beatae memoriae Victoris papae III et confessoris. De quo inter alia legitur, quod in magna corporis sui continentia [Col. 0958C] vixerit, cilicio asperrimo ad carnem semper indutus. In mensa convivarum frequenter fallebat oculos, cibos tangens, non gustans. Noctu modico somno accepto, latenter de lecto surgebat, orationibus, veniis et lacrymis vacans. Claruit etiam miraculis.» Remittitur ad XVI Septembris.
MOLAN. de Oswaldo, ut BELIN.: «Eodem die, sancti Anselmi episcopi et confessoris. Romae, sancti Soteris papae: qui sedit in episcopatu annos novem, sepultus in coemeterio Calisti. Hic constituit,» etc. «In Africa, natale Maximini martyris: Qui tempore Decii, post alia tormenta, lapidibus oppressus est.» Ita eum vocat Rabanus, cujus elogium describit Notkerus. In Actis, sub nomine Maximiani, remittitur ad XXX Aprilis. Pergit MOLAN, sed litteris minoribus: «Liber anniversariorum ad S. Laurentium: Dominus Wolbodo Leodiensis piissimus episcopus a seculo migravit, qui huic loco res sacras dedit et in eo humari elegit.» Hactenus prima editio. In [Col. 0958D] aliis, de Anselmo, ut supra. Tum: «Die vigesima prima, sancti hieromartyris Januarii et comitatus ipsius, et sacrosancti martyris Theodori, qui fuit in Perge.» De his duobus agitur in elencho Praetermissorum; quaeriturque, an vera sint, et non potius inversa nomina. Rursus typis minoribus: «Apud Leodium, in ecclesia sancti Laurentii, Dominus Vuolbodo,» etc., ut supra.
Apud Persidem, natalis beati Symeonis episcopi et martyris, qui jubente Sapore Persarum rege comprehensus ferroque onustus, cum de Domino voce libera et constantissima testaretur, primum carcerali ergastulo cum aliis centum, e quibus alii episcopi, alii presbiteri, alii diversorum ordinum clerici, maceratus, novissime cum omnibus jussus est pariter decollari. Passi sunt cum eo etiam clarissimi quidam viri Ustazadis, Abdella, Ananias et Pusitius, cum filia, quae erat sacra virgo. Alexandriae, sanctorum Aratoris presbiteri, Fortuni, Felicis, Silvii, Vitalis, qui in carcere quieverunt.
Ex codicibus nostris omnibus nullum invenio, quem undequaque purum ausim asserere. Singulorum collatio textum dabit, quam fieri poterit, simplicissimum. Grevenus et Molanus puritati accedunt proxime, utpote qui de Melisio haec solum interserant: Sanctitate et miraculorum gloria insignis. Atque haec in Adone legi equidem fateor; ast Usuardina non esse, probat silentium aliorum codicum omnino omnium, tum mss., tum typis editorum. Affine aliquid prima fronte reperitur in Tornacensi, ubi, Melisius Deo acceptissimus; in Rosweyd. et Belin., Melius acceptissimus. Sed amanuensis oscitantia palpabilis est, dum Acceptissimus ponitur pro Acepsimas. Jam cur reliqui codices excludantur, attende. Pratensis, solito deformior, subdit praeterea in fine: Senonis, sancti Leonis episcopi. Usuardine, inquies. Non ita existimo: obstant enim codices alias integerrimi Heriniensis, Tornacensis, Muneratus, Grevenus, et Molanus, quorum auctoritas combinata, caeteris omnibus, me quidem judice, anteponenda [Col. 0959B] est. Adde Rosweyd. et alios non ignobiles, quibus tamen non innitimur. Si cui aliter videbitur, [Col. 0960A] firmioribus argumentis ultro cedam. Hoc etiam ab rerum hujusmodi peritis observari velim, ad exclusionem Leonis non parum conducere. quod Grevenus et Molanus in prima sua et puriori editione, nec in Auctariis suis de eo meminerint. Sequitur in praefato codice Pratensi: Eodem die, inventio sanctorum martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii. Sed haec ad marginem, ni fallor, adita, licet antiqua manu, ut testatur Castellanus, textus puritati nihil officerent, si caetera essent integra. Heriniensis purissimus esset, nisi secundo loco insereret: Parisius, translatio beatorum martyrum Dionysii, etc. Tornacensis naevis aliis non caret; capitale vitium est, quod in fine adjicias: Ipso die, inventio sanctorum martyrum Dionysii, etc. Atque ita plane Muneratus, his verbis non satis castigatis: Ipso die, inventïo beatorum corporum Dionysii, Rustici et Eleutherii, de quorum corpora [melius diceret quae] requiescunt in coenobio divi Dionysii in Francia. Eodem die, sanctae Oportunae virginis. Codex Rosweydi, [Col. 0960B] caetera etiam purus legit in fine: Inventio sanctorum martyrum, etc
[Col. 0959C]Ex his evinci puto, textum hic genuinum et simplicem a nobis repraesentari, tametsi ex nullo seorsim codice eum depromere hac die licuerit. Satis nimirum et abunde est, quod in eo conveniant apographa pleraque, eaque notae optimae, licet aliunde nonnulla fuligine inspersa. Si quis immerito exclusos putet Grevenum et Molanum, haud gravate patiar eorum brevissimum encomium Usuardo ascribi. Porro reliquos omnes plane excludendos, nemo, opinor, diffitebitur. Superest, ut more nostro Usuardum cum antiquioribus conferamus. Caium commemorant exempla Hieronymiana, ad quae videndus Florentinii Commentarius. Est et in Rom. parvo. Beda ipsum condecorat elogio brevi, ab Adone non nihil aucto. Caeterum ipsissima, quae hic in textu retulerunt, verba in praefatis Beda et Adone, atque item in Rabano, ad apicem leguntur. Sic tamen ut multo plura habeat Ado, quae hic et in toto textu Notkerus adoptavit. Vidimus die praecedenti, ipsum ibi a Wandalberto cum Symeone Persa [Col. 0959D] decantari. Vita ejus ex Actis sancti Sebastiani et sanctae Susannae ab Henschenio desumpta est, iisque notis illustrata, ut nihil magnopere desideretur. Quid de ea censeant recentiores critici, opportunius expendi poterit in majori opere ad XI Augusti.
Hesternae Persarum turmae subjungitur altera martyrum plurimorum, ut Romanum parvum breviter indicat. Ab Adone, si non verius, saltem distinctius, quorumdam nomina enumerantur, ex quo Noster, contracta paululum phrasi, sua omnia [Col. 0960C] desumpsit. Elogii Adoniani fons idem, qui die praecedenti, nempe Sozomeni, vel potius Tripartita historia. Notatur illic diserte annus sequens post occisos Symeonem et alios, atque is ipse dies, quo memoria passionis Christi recoli solet, quo non quidem passi martyres, sed quo exiit edictum Saporis crudelissimum in universam Persidem. De martyrum illorum ingenti numero et cruciamentorum genere, vide in Actis Sozomeni, num. 7. Annus ex dictis die praecedenti determinandus est, verosimilius CCCXLV. Singulorum certaminis dies procul dubio diversissimus; nihilominus a martyrologis nostris consignati omnes hoc XXII Aprilis: cum interim certissimum sit, feriam sextam passionis Dominicae, ne toto quidem saeculo quarto, cum eo die concurrere potuisse; ut rursus manifeste pateat, diem XXII Aprilis, pro mero Romani parvi, et aliorum arbitrio, delectum esse, quod hic Henschenius fateri cogitur, apud quem verior est nominum orthographia, seorsimque relata et illustrata Acta [Col. 0960D] nonnullorum particularia, quorum aliqua, inter Selecta numeravit Ruinartius a pag. 639. Quae sequitur alia Persarum cohors, Cordulae a Beda tribuitur, a Rabano aliisque perperam Cordubae; quod et superius ad XV hujus, ab eodem Rabano factum observavimus, ubi de ipsa illa positione agendum fuit. Tota ad Babyloniam spectare videtur, cum Polychronio ad XVII Februarii. Plura vide in notationibus Baronii, Florentinii, Henschenii et in Observationibus nostris XVII Februarii, XV Aprilis, X Augusti, et locis aliis, ubi de Laurentii Actis sermo recurrit. [Col. 0961A] Caeterum classis illius encomium habent Beda, Rabanus, Ado, ex quo ultimo pauca Usuardus delibavit. Satisne clare Cordulenses martyres in Hieronymianis denotentur, dubitari potest: diserte eos memorat Romanum parvum; quorum priores tres primis suis duobus versibus canit Wandalbertus:
Tribus aliis versibus ludit in ternario numero, occasione inventionis sanctorum Dionysii, Eleutherii et Rustici, quam ad textum nostrum non spectare, [Col. 0962A] supra ostendimus. Epipodius in Hieronymianis certo consignatus est, additusque ab Adone Alexander socius, cum utriusque laudatione. Noster autem ea tantummodo decerpsit, quae Epipodii erant propria, neglecto comite Alexandro, qui tanquam tertio post die passus, ab Adone ponitur XXIV Aprilis; vide ibi. De Juliano, qui in Adone etiam ponitur, nec Usuardus, nec Notkerus meminerunt, forte quod in antiquioribus apographis expressus non fuerit, adjectus subinde, cum aliis nominibus sanctorum episcoporum, ad urbem Viennensem propius spectantium.
[Col. 0961A]De praecipuis nostris codicibus PRATEN., HERINIEN., TORNACEN., ROSWEYD., MUNERAT., GREVEN. et MOLAN. in superiori notatione abunde dictum est; ut plane superfluum sit, singulorum Auctaria aut potius variationes hic seorsim describere.
PULSANEN. hac die praeter modum defectuosus est: [Col. 0961B] agit enim tantummodo de Caio et Cordulensibus.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. in Caio textum mutilant. Pro, in passione B. Laurentii, habet, Abdon et Sennis. Denique in fine: «Senonis, sancti Leonis episcopi.»
ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERGEN. et DANIC. sic incipiunt: «Romae via Appia, natale sancti Sotheris papae, qui post beatum Petrum undecimus, cum Romanam Ecclesiam rexisset octo anais, martyrio coronatus, sepultus est in cimiterio Calixti. Romae via Appia, natale beati Gaii papae qui vicesimus nonus post beatum Petrum, cum Ecclesiam undecim annis, etc. Eodem die, sancti Agapiti papae. Apud Persidem,» etc. In fine: «Senonis, sancti Leonis episcopi.»
ANTUERP.-MAX., LEYDEN.-BELG., LOVANIEN. et editio ULTRAJECT.-BELG. de Sothere, nihil. De Caio, ut supra. In martyribus Persis puri non sunt. In fine: «Senonis, sancti Leonis episcopi.»
CENTULEN.: «Romae via Appia, in cimiterio [Col. 0961C] Calisti, sancti Gaii papae et martyris. In Persida, sanctorum martyrum quamplurimorum sub rege Persarum, inter quos Melesius episcopus, Accepsimas episcopus, Jacobus presbyter, Marcas et Bicor episcopi, clerici eorum ducenti quinquaginta, monachi et virgines perplures, Zarbua quoque virgo, soror sancti Simeonis episcopi et martyris. Parisius, inventio sanctorum Dionysii, Rustici et Eleutherii martyrum. In Corduba civitate, sanctorum Parmenii et Helimenae, et Chrisostoli presbyterorum, Lucae et Mucii diaconorum, sub Decio passorum. Lugduni, sancti Epipodii martyris. Senonis, sancti Leonis episcopi.»
ANTUERPIEN.-MAJ. textum refert non nihil corruptum et contractum. In fine: «Senonis, depositio sancti Leonis episcopi, cujus vita miraculis claruit, et mors pretiosa nichilominus miraculis commendatur.»
BRUXELLEN. de Caio addit: «Hic constituit, ut [Col. 0961D] nemo clericos apud judices seculares accusare praesumat. Eodem die, sancti Agapiti papae, qui sedit mensibus undecim. Hic diebus Dominicis processiones fieri constituit. Apud Persidem . .» textum prosequitur satis pure. In fine: «Senonis, sancti Leonis episcopi et confessoris. Item inventio corporum sanctorum martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii.» Vide dicta in notatione.
HAGENOYEN. incipit a Sotere, de quo jam satis dictum est. Deinde de Cordulensibus. Tum de Caio, ubi post Diocletiano, additur: «imperatore cognato suo. Hic constituit ordines clericorum; scilicet, hostiariatum, lectoriatum, exorcistatum, acolytatum, subdiaconatum, diaconatum et presbyteratum.» In martyribus Persis interpolatus est. Post illos sequitur: «Item Camarie [ voluit dicere Cantuariae] beati Anshelmi episcopi et confessoris, vita et doctrina [Col. 0962A] clari.» In Epipodio purus est. In fine: «Item Senonis, sancti Leonis episcopi et confessoris.»
AQUICINCT., post Diocletiano principe, subdit ex Adone: «Hic constituit, ut per omnes gradus primum ascenderet si quis episcopus fieri mereretur, ostiarius, lector, exorcista, acolythus, subdiaconus, diaconus, [Col. 0962B] presbyter. Eodem die, sancti Agapiti papae. Hic ingressus Constantinopolim Anthemium ejusdem urbis episcopum, qui duas in Christo naturas negabat, deposuit, et Menam catholicum ejus loco consecravit.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Caii papae et martyris. Plurimorum martyrum apud Persidem. Translatio beati Dionysii et sociorum ejus.»
BIGOTIAN., signatus P 5: «Enonis [Senonis] sancti Leonis episcopi.» De quo etiam codices CLUNIACENSIS et UGHELLIAN.
REG. SUEC., signatus numero 428: «Parisius, inventio corporum beatorum Christi martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii. Eodem die, sanctae Opportunae virginis.»
Codex D. DU CHEVAL, signatus B. «Leodii in ecclesia beati Laurentii, depositio sancti Walbodonis, ejusdem urbis episcopi.» De quo heri.
VATICAN., num. 5949: «Romae, sancti Agapiti [Col. 0962C] papae, qui sedit Romae mensibus XI. Eodem die, sancti Joannis martyris Tetensis, vel Teatentis.» Hactenus ignotus est.
ALTEMPS: «Senonis, sancti Leonis episcopi. Silvanectis, sancti Reguli confessoris Christi. Item sanctae Oportunae virginis. Romae, sancti Soteris papae et martyris.»
STROZZIAN.: «Senonis, sancti Leonis episcopi. Item in monasterio sancti Georgii majoris Venetiarum, translatio sancti Eustachii patriarchae Constantinopolitani, anno D. N. J. C. MCCXLVI.» Acta ejus dantur VI Aprilis.
Editio LUBECO-COL. de Sothere repetit superius dicta, heri et hodie: addens quod martyrio coronatus sit, sub Commodo Aurelio. De Caio praeter dicta, sic ait: «Hic constituit, paganos et haereticos, Christianos non posse accusare, nec notam infamationis inferre. Item statuit, ut nemo episcopum aut reliquos clericos apud judices seculares accusare praesumat.» De Agapito, quod processiones [Col. 0962D] fieri constituerit. Sequitur: «Treveris, sancti Abrunculi episcopi et confessoris; qui nunc in monasterio, quod vocatur Sprenckgyersbach, requiescit.» In Cordulensibus et Epipodio fere purus est. «Senonis, natale sancti Leonis episcopi et confessoris. Viennae, sancti Juliani martyris. Apud Persidem, sanctorum, etc., sub rege Persarum, Sapore, anno die, quo passionis Dominicae memoria celebratur.» Caetera pure.
BELIN., in Caio, Persis et Cordulensibus fere purus, subjungit: «Senonis, sancti Leonis episcopi. Ipso die, sancti Sotheris papae, natione Campani.» Tum de Epipodio, bene. «Item in monasterio sancti Georgii,» etc., ut supra ex STROZZ. Porro in secunda editione praeterea additur. «Parisius, sanctorum martyrum Dionysii, etc. Apud civitatem Silvanectensem, sancti Reguli episcopi et confessoris.»
[Col. 0963A] GREVEN.: «Agapiti primi papae et confessoris, qui ut Ado (qualis a Mosandro est editus) dicit, sedit Romae mensibus undecim. Hic ingressus,» etc. «Philippi episcopi et sociorum ejus martyrum.» Vide Praetermissos, ubi rejicitur ad XXII Octobris. «Leonidis martyris, patris Origenis. Pimoli martyris.» Primolus est vel Primulus ex Cordulensibus. «Theodorici presbyteri et martyris.» Vide Praetermissos. «Viennae, sancti Juliani episcopi et confessoris. Abrunculi archiepiscopi Treverensis confessoris, in monasterio, quod Sprengersbach vocant, requiescentis. Ipso die, inventio corporum sanctorum Dionysii, etc. Alexandriae [Alexandrae] reginae Persarum et martyris quae in confessione beati Georgii credidisse legitur.» Vide iterum Praetermissos. «Item sanctae Oportunae virginis.» Melius scribitur Opportunae, cujus vita hodie illustratur.
MOLAN.: «Agapiti pontificis, qui sedit Romae menses undecim. Hic ingressus Constantinopolim [Col. 0963B] ad Justinianum, etc. Item in monasterio sancti Georgii majoris Venetiarum,» etc., ut STROZZ. et BELIN. Sequitur: «Inventio SS. Dionysii,» etc. Item: «Oportunae.» EX MUNERATO descripta sunt. Sequitur minoribus litteris: «Leonidis martyris, patris Origenis. Abrunculi archiepiscopi Treverensis et [Col. 0964A] confessoris, in monasterio Sprengersbach quiescentis. Ipso die, natalis sancti Vuolphelmi abbatis Bruwillerensis. Sancti Theodori Siceorum archimandritae, cujus Vitam scribit Georgius presbyter ejus discipulus.» In editionibus aliis incipit: «Eodem die, sanctae Oportunae virginis. Senonas, sancti Leonis episcopi et confessoris. Et alibi, depositio Abrunculi episcopi. Eodem die, Agapeti pontificis qui sedit, etc. Die vigesima secunda, sancti patris Theodori Sicei.» Vocatur superius Siceorum archimandrita; sed melius in Actis nostris exprimitur nomen et dignitas. dum appellatur «Theodorus Siceota, episcopus Anastasiopolitanus, archimandrita coenobiorum in Galatia.» Vide ibi Vitam satis copiose deductam. «Item in monasterio sancti Georgii major . . . . Ipso die inventio beatorum corporum Dionysii . . . . » ut MUNERAT. Tum minoribus typis: «In Hannonia, Dononio monasterio, obitus sancti Adalberti [Adelberti] comitis Austrovandiae et confessoris, non tamen canonizati. Cujus corpus quiescit in [Col. 0964B] summo altari in tumba argentea.» Datur ei in Actis titulus beati, unaque notatur, uxorem habuisse beatam Reginam, et filiam sanctam Ragemfredem, de quibus alibi. «Eodem die obiit beatus Vuolphelmus, abbas Bruwillerensis.»
Romae via Appia, natalis beati Gaii papae, qui cum Ecclesiam undecim annis, mensibus quatuor, diebus duodecim rexisset, martyrio coronatus est sub Diocletiano principe. Apud Persidem, sanctorum martyrum, qui pro Christi nomine gladio jugulati sunt sub rege Sapore. In quo fidei certamine passus est Melisius episcopus, Acepsimas quoque episcopus, cum presbitero Jacobo. Mareas et Bicor nihilominus episcopi, cum clericis fere ducentis quinquaginta, monachis etiam et sacratis virginibus plurimis. Inter quas et Symeonis episcopi soror, nomine Tarbua, cum pedissequa sua, serra scissa est. Civitate Cordula, natalis [Col. 0959] Parmenii, Helimenae et Chrisoteli presbiterorum, Lucae et Mucii diaconorum, quorum triumphus martyrii in passione beati Laurentii habetur. Lugduni, sancti Epipodii, qui persecutione Antonini Veri, post illata sibi gravia tormenta, martyrium capitis abscisione complevit. [ Addit Bouillart.: [Col. 0959B] Pauci sunt articuli, si qui tamen, quibus adornandis magis desudarit Sollerius. Quos codices perlustravit, perlustravit autem prope octoginta; ii omnes ita vitiosi erant, ut nulli omnino fidere ausus fuerit, collatosque simul omnes oportuerit, ut ex singulis textum erueret. Singulorum collatio, inquit ipse, textum dabit, quam fieri poterit, simplicissimum. Laborem laudent alii; ego acumen et judicium vehementer admiror. Nam in tanta codicum depravatione, quis non miretur Sollerium ita Usuardi sensum callere potuisse, ut ab eo ne latum quidem unguem discederet, autographum ipsum verbum pro verbo redderet? Certe suspicabitur aliquis eum, dum huic articulo operam dabat, ob oculos habuisse [Col. 0960B] apographum, quod apud se servat, et illud exscripsisse saltem usque ad Senones. Totum exscribere debuit. Non fuit quidem postrema haec commemoratio Carolini autographi. Caret enim illa Dervensis codex. At ejusdem esse manus ac reliquum articulum ne Sollerius quidem diffitetur. Atque hoc ipso die memoriam S. Leonis colit Senonensis Ecclesia, antiquiora Martyrologia referunt, Saussaii recentius elogio celebrat. Is ipse est sanctus Leo, qui Childeberto regi episcopum Meloduni, ubi nunquam episcopus fuerat, constituere volenti, generoso animo restitit, scripta ad eum epistola, quam Sirmondus edidit tom. I Conciliorum Galliae. BOUILLART. Senones, sancti Leonis episcopi. Et charactere cursivo: Eodem die inventio sanctorum martyrum Dionysii, Rustici et Eleutherii.]
Puri sunt Herinien., Tornacen., Antuerp. Max.-Lubec., Greven. et Molan
[Col. 0963C]Vix attentionem merentur. Persida in Antuerp. et Max.-Lubec. pro Perside, satis alibi obvium est. Cujus gesta passionis, legunt codices passim; citati autem Antuerp. et Max.-Lubec. ponunt, cujus passio, etc. Apocrifas in Herinien. et Tornacen. saeculum suum sapit. Caeteri ad veram orthographiam propius [Col. 0964C] accedunt, dum scribunt apocriphas, uti in textu scriptum reliquimus, licet Molanus melius habeat apocryphas. Ecclesia Dei, legendum est; in Antuerp. et Max.-Lubec. deest vox ultima. Equuleis, pro equulei, in Heriniensi; in aliis eculei, Valencia, Faelicis et similia, nihil nos morari debent.
[Col. 0963D]Utrum et quo die in apographis Hieronymianis primitus expressus fuerit megalomartyr et tropaeophorus Georgius, satis operose disquirit Florentinius hoc et sequentibus diebus. Hujus sancti cultus et singularis in universa Ecclesia festivitatis antiquitatem aperte demonstrant Kalendarium a Frontone editum pag. 33 et 71, necnon Gregorii Sacramentarium, et plurima alia argumenta a Papebrochio in Actis producta, ubi curiosus lector copiosissime et accuratissime eruderata inveniet, tum in Commentario praevio, tum in analectis, omnia, quae celeberrimi sancti diffusissimam toto orbe Christiano venerationem concernunt a pag. 100 ad 163, quaeque a Tillemontio contracta sunt tomo V, a pag. 185. Nec pluribus hic opus est; ad Martyrologia nostra redeamus. De Beda, res ipsa loquitur, hic enim disertis verbis in sacras tabulas Georgium refert: Natale sancti Georgii martyris, iis merito praetermissis, quae ex apocryphis Actis tenebras potius quam lucem affundebant. [Col. 0964D] Plusculum praestitit Rom. parvum, addita loci valde controversi positione, nempe. In Perside, civitate Diospoli, Georgii martyris. Hujus vestigiis insistit Ado, a quo profectum qualecunque elogium, quod Noster verbotenus transumpsit, Notkero veris falsa commiscente, dum solitum ductorem non satis prudenter deserit, ut Rabani fabulosa superinducat. Notandus autem dicti Notkeri locus XXV Aprilis, ubi ex Calendario sagacissimi Hieronymi, Georgium eo die celebrandum contendit. De vero martyrii loco aliisque circumstantiis, videndus quoque Papebrochii supra laudati commentarius. Binae nostrae annuntiationes sic Wandalberto metris constrictae sunt, ut altera alteri praeponatur; ita habet:
[Col. 0965A] Porro martyres Valentini in praecipuis quibusque Hieronymi ecgraphis recensentur, unde in Adonem transisse minime dubium est. Hic ex Actis, martyrii seriem nitide exposuit, ipsumque totidem verbis Notkerus sequitur; Usuardus paulo compendiosius. Caeterum laterculum totum et Adonianum et Usuardinum esse, nemo, qui utrumque legerit, diffitebitur. Haec praecipua inter Henschenium et recentiores (ut Tillemontium tomo III, pag. 97, aliosque) discrepantia, quod ille Acta a coaevo scripta censuerit, isti plane negent: in eo conveniunt, quod non [Col. 0966A] Valentiae in Hispania, sed Valentiae in Delphinatu martyrio coronatos, constanter et vere asserant. Est in Adone annuntiatio tertia de sancto Wulfranno, quem nos cum Usuardo ad XX Martii retulimus. Rursus XXX Martii ex codicum nostrorum consensu Regulum Silvanectensem consignavimus, eumque ex Pratensi cum aliis expunctum, et huc perperam remissum, ibidem observavimus. Patet igitur ratio, cur ex purorum codicum numero praefatus codex Pratensis etiam hodie fuerit excludendus.
[Col. 0965]PRATEN., ut jam diximus, in fine addit: «Castro Silvanectis, sancti Reguli episcopi et confessoris.»
PULSANEN., in Georgio purus, elogium martyrum Valentinorum plane rescindit.
MUNERAT., in textu purus est, sed inter utramque [Col. 0965B] annuntiationem haec perperam inserit: «Apud Silvanectis urbem, depositio almi Reguli confessoris Christi atque praesulis. Qui Micenis Graeciae ortus, a beato Johanne evangelista est doctus. Postea simul cum sancto Dionysio, primo Romam, dein ad Arelatum veniens, ibi ordinatus est episcopus. Post cujus martyrium jam dictam Silvanectensem urbem adiens, plurimis in eodem loco virtutum signis, usque hodie venerandus, refulget.» Vide quae diximus XXX Martii.
ROSWEYD., post textum purum: «Castro Silvanectis, S. Reguli episcopi. Item sancti Adalberti episcopi martyris.»
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERGEN., DANIC, et editio ULTRAJ.-BELG., textui satis puro subdunt: «Ipso die in pago [DANIC. in Praga] Boemiae, natale sancti Adalberti episcopi. Hic cum genti Sclavorum verbum vitae praedicaret, a paganis septies perfossus et capite truncatus, tribus diebus ab aquila custoditus est.»
[Col. 0965C] LOVANIEN., in textu nonnihil mutilus, in fine solum habet: «Ipso die, in pago Boemiae, natale Adalberti episcopi.»
CENTULEN.: «Natale beati Georgii famosi et gloriosi martyris. In Galliis, civitate Valencia, sanctorum martyrum Felicis presbyteri, Fortunati et Achillei diaconorum, qui a beato Hereneo ad praedicandum missi, a duce Cornelio, gladio consummati sunt.»
ANTUERP.-MAJ., solito purior, in fine addit: «Castro Silvanectis, sancti Reguli episcopi et confessoris.» Vide supra MUNERAT.
BRUXELLEN., textui modice interpolato subtexit: «In Praga Boemiae, natale beati Adalberti,» etc., ut supra. «Ipso die, depositio Arnulphi Jerosolymorum patriarchae.» De hoc vide Praetermissos.
HAGENOYEN. Georgii elogium innumeris tormentorum generibus farcit, quorum hic partem speciminis gratia describo: «Qui a Daciano Persarum imperatore, [Col. 0965D] in equuleo suspenditur, et membratim postea corpus ejus laceratur; lateribus ejus lampades applicantur, ita ut interiora ejus viderentur, post haec ad verbera extenditur, et diversis plagis cruentatur, et sal in ejus vulnera comprimitur, et cilicio asperrimo confricatur, et in his omnibus martyr Dei non dolet. Deinde veneno potatur, quod sibi non nocuit, et venenator ad fidem convertitur, et capite truncatur, qui vocabatur Athanasius. Post haec in rota ponitur ex rasoriis et gladiis facta, sed ipse orat et rota comminuta est, et populus multus periit sub rota paganorum. Post haec in sartaginem plenam plumbo liquefacto missus est,» etc. In altera annuntiatione textum purum exhibet.
AQUICINCTIN., pro In Perside, habet In Palaestina. In fine de Regulo ut PRATEN. Notabis hic, codicem hunc, uti et saepe Antuerpiensem-Majorem et Rosweydinum cum Pratensi convenire, ut alibi etiam observo.
[Col. 0966A] VICTRORIN. et REG. SUEC., signatus num. 130, in fine: «Romae, sancti Agapiti papae.» De eo superius satis dictum.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT. «Adalberti episcopi et martyris. Felicis, Fortunati et Achillei martyrum.» Forte primo loco, Gorgonii pro Georgii, martyris. [Col. 0966B] Ita ponitur, ut de loco dubium sit.
CAMBERIEN. Convent. S. Mariae: «Apud Silvanectensem urbem, sancti almi Reguli,» etc. Sicut MUNERAT., sed tantum usque ad post cujus exclusive.
Alter codex REG. SUEC., signatus num. 428: «Apud castrum Silvanect. translatio sancti Reguli, episcopi et confessoris.»
VATICAN., sub num. 5949, in fine: «Sancti Adalberti episcopi et martyris.»
STROZZIAN. «Eodem die Praga, natalis sancti Adalberti episcopi et confessoris [potius martyris ].»
Codex LUGDUN. ubi de Valentinis, pro a duce Cornelio, scribit a judice Cornelio.
LUXOVIEN. «Tulli, depositio sancti Gerardi episcopi.» Vide inferius in GREVEN.
REMENS. sanctorum Timothei et Apollinaris: «Fontanella monasterio, sancti Wulfranni episcopi [Col. 0966C] et confessoris.» Vide dicta superius in Observationibus.
Editio LUBECO-COL. in fine post textum purum: «Ipso die in Praga Bohemiae, natale beati Adelberti episcopi,» etc., ut codd. mediae notae. «Ipso die, sanctae Pusynnae virginis.»
BELINI utraque editio, in fine: «Eodem die Bruciae [ opinor pro Pragae, vel Prussiae], natalis sancti Adalberti episcopi et martyris.» Editio altera perperam hodie repetit: «Senonis, sancti Leonis episcopi et confessoris.»
GREVEN.: «In Praga Bohemiae, natalis beati Adalberti episcopi. Qui cum, etc. Item sanctorum Catulini, Victoris et Ursi.» Ex numero Africanorum. «Germani abbatis et martyris.» Vide inter Praetermissos. «In Fontanella monasterio ( ut dicit Ado ), beati Wulfranni episcopi, praeclari in miraculis et doctrina viri, quem Usuardus habet XIII Kal. Aprilis. Renoberti episcopi Baiocensis, qui vita et miraculis clarus, XL annis in episcopatu expletis, quievit [Col. 0966D] in Domino.» In Actis remittitur ad XVI. Maii. «Tulli, sancti Gerhardi episcopi et confessoris. Qui ex Colonia Agrippina ortus, anno Domini DCCCCLXIII praefatae civitati ordinatus antistes, in sanctis actibus cursum suum complens, a Leone papa IX qui et ipse Tullensis episcopus fuerat, sanctorum catalogo est adscriptus. Lugeri, decimi episcopi Trajectensis et confessoris.» Hic praetermittitur. «Item secundum aliquos, hic depositio sancti Reguli Silvanectensis episcopi et confessoris. Qui Nicenis Graeciae,» etc., (ferme ut MUNERAT.) «Usuardus eum habet III Kal. Aprilis. In Hervordia, Pusinnae virginis. Item Nigundis virginis.» An Nigundae? Utrovis modo scribas, hactenus incognita est.
MOLAN.: «Eodem die Brutia [ an in Borussia?], natalis sancti Adelberti episcopi et martyris. Senonis, sancti Leonis episcopi et confessoris. Ipso die, beatae Pusinnae virginis.» Deinde minoribus litteris; «Tulli, sancti Gerardi,» etc., plane ex [Col. 0967A] GREVENO. Aliae editiones, post Georgii martyris, interjiciunt litteris Italicis: «Gloriosi antesignani, clarique miraculis.» In fine: «Eodem die Prussiae, natalis sancti Adalberti episcopi et martyris. Tulli, [Col. 0968A] sancti Gerardi episcopi et confessoris. Ipso die, beatae Pusinnae virginis, quae tempore Caroli magni Hervordiam est translata.»
In Perside civitate Diospoli, passio sancti Georgii martyris, cujus gesta passionis etsi inter apocriphas numerantur scripturas, tamen illustrissimum ejus martyrium inter coronas martyrum Ecclesia Dei venerabiliter honorat. In Galliis civitate Valentia, natalis sanctorum Felicis presbiteri, Fortunati et Achillei diaconorum, qui cum maximam partem supradictae urbis ad fidem Christi convertissent, a duce Cornelio in carcerem trusi sunt, dein diutissime verberati, cruribusque confractis circa rotarum vertiginem stricti, fumum quoque in equulei suspensione perpessi, ad extremum gladio consummati sunt. [ Addit Bouillart.: [Col. 0963C] In Carolino autographo scriptum erat: apud Castrum Silvanectensium depositio sancti Reguli episcopi et confessoris. Hic simpliciter, episcopi et confessoris. Cur omisit depositio? Nam satis supererat spatii ut adderetur. Hic Usuardi acumen et sagacitatem agnosco. Legit profecto S. Reguli acta: sed ea cum vidisset fabulis referta, nec ullam tuto eis haberi posse fidem; consuluit Ecclesiam quae res gestas Reguli [Col. 0964C] et mortis diem studiosius memoriae mandare debuit. Haec autem ita parum cum Carolino autographo convenit, ut depositionem hoc die, translationem 30 Martii veneretur. Quid faceret Usuardus? Delevit quod XXX Martii scripserat. Et ne, signata depositione quam hoc die memorant Acta, falleretur, satis habuit diem S. Regulo sacrum adnotare. BOUILLART. Castro Silvaenectis, sancti Reguli episcopi et confessoris.]
Sumitur ex Praten., Tornacen., Pulsanen., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0967B]Custodia, pro custodiam, in Pulsanen. error est. Sic Molan. sensum facit imperfectum; primo laniatus est, addenda cum codicibus omnibus particula, ita. Crate soluta legunt omnes, nimium sapere voluit Molanus, dum substituit carne. Usuardus Adonis lectionem secutus est. Male scribunt Tornacen. et Pulsanen. examinatus, pro exanimatus, male item Tornacen. eam vocem transposuit, examinatus beatum [Col. 0968B] spiritum emisit. Quare Molan. pro emisit, posuerat reddidit, scire nihil magnopere interest. Librarii inscitia factum est, ut in Pulsanensi, post Melliti episcopi, finiatur sensus, novusque a majuscula rubra inchoetur hoc modo: In Britannia civitate Eliberi, etc. Lego Heliberri, cum plerisque, non Heliberni, ut Tornacen. nec Heliberti, ut Muneratus. Britania, forte ex saeculi gustu scribitur.
[Col. 0967B]Qui de Epipodio meminere XXII Aprilis, hodie Alaxandrum referunt Hieronymiani codices, plerique cum sociis XXXIV ac dedicatione criptae, ubi eorum corpora requiescunt; de quibus nonnulla conjectat Florentinius observatione digna. Hoc interim certum est, Acta ipsa, quae ab omnibus etiam maxime criticis, tanquam gravia et sincera admittuntur, ut videre est apud Ruinartium a pag. 63, et apud Tillemonitum tomo III, a pag. 30, certum est, inquam, [Col. 0967C] nullos Acta socios commemorare. Vacat prorsus Romanum parvum, de quo hic repeti possent, quae diximus in Observationibus XXVIII Februarii. Beda et Rabanus solius Melliti memoriam agunt. Florus autem, contra Actorum seriem, Alexandrum cum Epipodio, hoc eodem die conjunxit, elogium suo modo componens, quod ex eisdem Actis desumptum esse apparet, licet in ipso principio, praefatos socios anonymos XXXIV inserat, quos credibile est ex aliqua traditione cum Epipodio et Alexandro Lugduni recoli solitos, aut ex Hieronymianis ascriptos. Astipulatur Ado, praefata Acta, et XXII Aprilis, et hic, secutus, sic tamen ut XXXIV comites illos quoque adjungat, praeter gloriosos quadraginta octo martyrum agones, quos Epipodii passioni praemiserat, dicta die XXII Aprilis. Usuardus, quem ibi de solo Epipodio egisse vidimus, hic fere ad verbum Adoniana omnia describit. Notkerus supra ductorem sapiens, aliqua addidit, vel potius confudit, melius [Col. 0967D] rescindenda. Acta nostra utrumque martyrem referunt XXII Aprilis, quia laudata jam Acta ambobus communia sunt, licet Alexander, tertio primum [Col. 0968B] post Epipodium die, seu hoc XXIV gloriosi certaminis finem consecutus sit. Audiatur Wandalbertus, solum Alexandrum canens, et a reliquis una lineola dissentiens in numero sociorum:
Mellitus a Beda primum producitur, cujus etiam est Vita ab Henschenio notis illustrata, adjectis ex [Col. 0968C] Capgravio nonnullis miraculis. Ado brevissimum aptavit elogium, at Nostro satis fuit, ipsissima Bedae verba transcribere. Forte in codice Rosweydino legerit Henschenius titulum arhiepiscopi. Sequitur in textu Gregorius Eliberitanus, de quo legi debet Papebrochii dissertatio, Tillemontius variis locis tom. VI et VII, sed praesertim in hoc VII, pag. 767, ubi cum Pagio ad annum CCCLXXXVIII sentit, ut minimum dubiam esse hujus Gregorii, vulgo Baetici sanctitatem, ut pote quem non omnino constet a schismate Luciferiano ante obitum resipuisse. Ignotus is est martyrologis omnibus Usuardo antiquioribus, aut ei aequalibus, ut proinde ab illo primum in sacris tabulis consignatus omnino censeatur; quod evincunt vetustissimi nostri codices, quidquid absit a multis secundae notae manuscriptis, verosimiliter a sciolo amanuensi, in aliquo codice praeteritus, ex quo hi subinde descripti fuerint. Tales sunt Antuerpiensis, Maxima et prima editio Lubecana, aliique recentiores codices, inter Auctaria [Col. 0968D] recensendi. Nobis nullo modo dubia est germana Usuardini laterculi simplicitas.
[Col. 0967D]HERINIEN., textu purissimo, subdit festum proprium Remense, ut supra etiam aliquando factum observavimus. Sic habet: «Remis civitate, sanctarum virginum Bovae atque Dodae.»
ANTUERP. et MAX.-LUBEC. Gregorium, ut dixi, praetereunt, ejus loco substituentes: «Eodem die, Sidrac, Misac et Abdenago.» Remittuntur in Actis ad XVI Decembris.
ROSWEYD., in fine sic habet: «In Babylone, Sidrac, Misac et Abdenago.» Sumpti sunt ex Hieronym. in quibus additur, «iterato nomine, qui et Ananias, Azarias, Misahel, in Babylonia civitate magna, de camino ignis ardentis sunt liberati.» Vide ibi Florentinii observationem.
GREVEN., textui caetera puro intexit et adjicit: «In [Col. 0968D] territorio Blesensi, natalis Deodati abbatis et Levitae.» Auctarium ejus infra suo loco dabimus; hic ponitur, quod ad textum spectat.
ANTUERPIEN.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., DANIC. et editio ULTRAJ.-BELG., incipiunt: «Apud Lingones, Sidrach, Misach et Abdenago.» In fine omissus est Gregorius.
ALBERGEN. idem augmentum habet cum eodem defectu. At praeterea hoc initium praefigit: «Apud Werdenam, depositio sancti Ludgeri, Monasteriensis primi episcopi et confessoris, cujus sacratissimum corpus in Monasterio, in ecclesia beatae Dei genitricis Mariae, post ejus felicem transitum, conservatum, nullum sensit corruptionis vestigium, donec de mandato Karoli Magni apud praedictum locum, trigesimo [Col. 0969A] die venerabiliter fuit tumulatum. Ad cujus sacrum tumulum, divina creberrime facta sunt miracula.» Numerantur dies a XXVI Martii, quo de Ludgero superius actum est.
CENTULEN.: «Lugduno Galliae, sancti Alexandri, qui multa passus, ad ultimum crucifixus, spiritum Domino commendavit. Eodem die, depositio beati Melliti episcopi et confessoris, quem cum sancto Augustino venerandus papa Gregorius de Roma in Britanniam misit. In civitate Heliberi, sancti Gregorii episcopi et confessoris.»
ANTUERP.-MAJ., in prima annuntiatione purus, sic prosequitur: «In Britannia civitate Dorobernia, depositio sancti Melliti archiepiscopi et confessoris, qui tertius post beatum Augustinum, genti Anglorum, verbum Dei viriliter praedicavit. Item civitate Heliberi,» etc. «Eodem die, sancti Wilfridi archiepiscopi et confessoris.»
BRUXELLEN., sic incipit: «Apud Lingones, trium [Col. 0969B] puerorum Ananiae, Mysael et Azariae; qui mutatis nominibus dicti sunt Sydrac, Mysaac et Abdenago. Hii cum statuam, quam Nahugodonosor erexerat, nollent adorare, apud Babiloniam in fornacem ignis ardentis missi sunt. In qua illaesi uno ore psallebant ymnum, quo nos in festis ad Laudes Matutinorum benedicimus Domino.» De Alexandro sub finem ex Adone adjicit: «Et ipsi ambo Epipodius et Alexander sepulti sunt ex utroque altaris latere, in crypta, quae in colle supposita civitate [superposito civitati] pulcro et antiquo opere exstructa est.» In Mellito et Gregorio purus est.
HAGENOYEN. in prima annuntiatione purus, subdit: «Eodem die, sancti Agapiti martyris. Item in Britannia, depositio sancti Melliti episcopi et confessoris. Apud Pragam Bohemiae, natale sancti Adelberti.» Spectat ad diem praecedentem. Sequitur de Gregorio, pure. Tandem in fine: «Apud Lyngones eodem die, Sydrat, Mysrath et Abdenago.»
[Col. 0969C] AQUICINCT., in fine: «Item natalis sanctae Coronae virginis.» Illius, opinor, quae Alexandrinorum antesignana est, ut in Actis invenies.
VICTORIN. et REG. SUECIAE, num. 130: «Ipso die, sanctorum Sidrac, Misac et Abdenago. In Syracusana, sanctorum Evadi et Calixti.» Vide Praetermissos, et diem sequentem. «Eodem die, Coronae virginis.» De ea jam diximus.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Melliti episcopi in Anglia. Alexandri martyris cum sociis numero XXXIV.» Vide quae superius dicta sunt.
CODEX D. DU CHEVAL, signatus B, primo loco: «Apud Lingonas, Sidrach, Misach et Abdenago.» Idem hic saepe repetitur.
In VATIC., num. 5949, omittitur Gregorius.
UGHELLIAN. Gregorium etiam praeterit. Adjicit autem: «Eodem die, Sidrac, Misac et Abdenago.»
ALTEMPS.: «Inventio corporis sancti Yvonis archiepiscopi et confessoris.» Remittitur ad X Junii. «Item translatio sancti Wilfridi archiepiscopi et [Col. 0969D] confessoris. Item sanctae Coronae virginis. Blesis, sancti Deodati.»
FLORENTIN.: «Item, sancti Uldifrii episcopi et confessoris.» Lege Wilfridi.
[Col. 0970A] BURDEGALEN., post Mellitum et Gregorium: «Item, sanctae Coronae virginis.»
DIVION. S. Benigni: «In territorio Arvernensi, depositio sancti Roberti, primi abbatis Casae Dei.»
Editio LUBECO-COL. in Alexandro, ut textus. Subjicit: «Apud Lingonas, translatio trium puerorum Ananiae, Azariae et Misaelis. Apud Werdenam, depositio sepulturae sancti Lutgeri, Monasteriensis primi episcopi et confessoris. Cujus sacratissimum corpus in Monasterio oppido, in ecclesia beatae Dei genitricis Mariae, post ejus felicem transitum, usque ad tricesimum diem inhumatum reservatum, nullum sensit corruptionis vestigium: donec de mandato Karoli Magni, a devotissimo fratre suo Hildegrino, sicut ante obitum suum optaverat, et aliis quoque pluribus clericis et religiosis, ac nobilibus, apud praedictum locum, tricesimo die venerabiliter fuit tumulatum. In qua tumulatione, sicut sanctus praesul praedixerat, a naribus ejus recens sanguis effluxerat. Ad cujus etiam sacrum tumulum, divina creberrime [Col. 0970B] facta sunt miracula. In Britannia, depositio sancti Melliti,» etc. De Gregorio, pure. «In territorio Blesensi, natale sancti Deodati abbatis et Levitae. Remis, sanctarum Bonae et Dodae virginum.» Lege Bovae.
BELINI prima editio, penultimo loco interjicit: «Eodem die, Sydrach,» etc. Secunda vero editio huic annuntiationi anteponit: «Eodem die, natale sanctae Coronae virginis» In fine autem: «Blesis, sancti Deodati abbatis.»
GREVEN.: «Apud Lingonas, translatio,» etc. «In Africa, natalis sanctorum Faustini, Victurini et Valerii.» Ex Hieronym. «Roberti pueri martyris. In Siria, Sarae virginis et martyris. Benedicti primi papae et confessoris.» Vide de his tribus Praetermissos. «In Hibernia, beati Egberechti monachi presbyteri et confessoris, de quo Beda, lib. III testatur, quod vitam duxerit in magna humilitate, mansuetudinis, continentiae, simplicitatis et justitiae [Col. 0970C] perfectione. Remis, Bonae et Dodae virginum. Apud Werdam, depositio sepulturae sancti Luthgeri primi Monasteriensis episcopi. Cujus corpus cum usque ad XXX diem inhumatum reservatum fuisset, donec de mandato Karoli Magni, apud praefatum locum, ut ipse optaverat, sepeliretur, nullum sensit corruptionis vestigium.»
MOLAN.: «Eodem die, Sidrac, Misac et Abdenago. Eodem die, natale sanctae Coronae virginis. Blesis, sancti Deodati abbatis et Levitae. Remis civitate, sanctarum virginum Bonae et Dodae.» Minoribus typis: «In Hybernia, beati Egberti monachi presbyteri et confessoris, de quo Beda,» etc. Recte hic vocatur Egbertus, qui a Greveno Egberechtus, verosimiliter non confundendus cum Hegberacto vel Hecheracto, de quo hodie in Actis multa diligenter inquirit Henschenius. Aliae editiones: «Eodem die, natale sanctae Coronae virginis.» De Deodato, Bova et Doda, ut supra. «Die vigesima quarta, sancti martyris Sabbae, ducis exercitus, et sanctae Elisabeth [Col. 0970D] thaumaturgae. In Hibernia, beati Egberti monachi, presbyteri et confessoris. In territorio Arvernensi, depositio beati Roberti abbatis Casae Dei et confessoris.»
Lugduno Galliae, natalis sancti Alexandri martyris, qui persecutione Antonini Veri, post carceris custodiam, primo ita laniatus est crudelitate verberantium, ut crate soluta costarum, patefactis visceribus, interiora corporis panderentur. Dein crucis affixus patibulo, beatum spiritum exanimatus emisit. Passi sunt cum eo et alii numero triginta quatuor. Eodem die, depositio sancti Melliti episcopi in Britannia. Item civitate Heliberri, sancti Gregorii episcopi et confessoris.
Ita habent Praten., Herinien., Antuerp.-Maj., Antuerpien., Max.-Lubec., Greven. et Molan.
[Col. 0971A]Modica hodie codicum discrepantia. Greven. et Molan. male legunt, Hic FUIT discipulus, sensumque aliter interpungunt. Sic Munerat. pro scripsit habet scribit. In textu est Siracusa cum vetustioribus: [Col. 0972A] aliqui melius Syracusa. Enodii legere videtur Praten.: nos cum caeteris et recte Evodii. His duobus adjungenda erat Callista soror, sed ea ab Usuardo, nescio ob quam causam, omissa est, ut mox dicemus.
[Col. 0971A]Litania major ad sanctum Petrum, nulli martyrologo ante auctorem Romani parvi nota, inde ab Adone, ex hoc ab Usuardo iisdem verbis describitur, nulla de ejus origine, aut institutionis causa facta mentione. Eam a Gregorio Magno repetunt codices Usuardini recentiores in Auctariis citandi: verum Gregorio Magno antiquiorem, ex ipsiusmet Registro probat Fronto, in nota ad Kalendarium, pag. 71. Quae de Rogationum ( Litanias minores aliqui vocant, licet majoribus debeant esse antiquiores) quae, inquam, de Rogationum primordiis fuse hac die memorat Notkerus, quid cum Litania majore commune [Col. 0971B] habeant, non video. Palam est praefatam Litaniam festo sancti Marci seu XXV Aprilis stabiliter, Rogationes autem multarum olim discordiarum causam, more festorum mobilium, triduo ante Ascensionem Domini, non pari ubique ritu celebrari solitas. De his consulat curiosus lector Henschenium ad XI Maii de S. Mamerto Rogationum institutore, et Papebrochium XXVII Junii de S. Arialdo cap. 5, etc. Mirum est in apographis Hieronymianis evangelistam Marcum, non hac die, sed XXIII Septembris consignari, et quidem ab aliis aliter, ut apud Florentinium et in Actis invenies. Sed maxime notanda est Notkeri assertio, qui die priori Marci festivitatem a S. Hieronymo, auctoritate Eusebii, designatam contendit. Romanum parvum Marcum hac die collocat. Quem praecessit Beda, cujus elogium auctius reddidisse videtur Ado, non in Martyrologio, sed in festivitatibus apostolorum. Hunc autem secutus Noster, sua omnia ex ipso delibavit. Constanter ubique notatum [Col. 0971C] adverto martyrii tempus anno Neronis octavo. Plura [Col. 0972A] si cupis, videsis quae de Marci apostolatu, et obitu disseruimus in Tractatu chronologico de patriarchis Alexandinis ante tomum V Junii. Non in omnibus nobiscum convenit Tillemontius: caeterum Marci Vita ab eo Gallice concinnata, exstat tomo II, a pag. 89. Observat autem laudatus Fronto pag. 72 neque in Gregorio M. nec in vetustissimis libris quid quam esse S. Marci evangelistae; itaque antiquissima ejus memoria a martyrologis nostris repetenda est, quibus accinit Wandalbertus:
Praeter Litaniam et Marcum, est in Romano parvo: Erminonis confessoris, omnibus aliis plane incogniti. Suspicor, Erminum indicari abbatem Lobiensem et episcopum, textui primigenio ab aliquo intrusum, nisi quis corruptum putet ex Evodio et Hermogene, quod probabile non est, cum in Adone nihil de eo reperiamus. Evodius itaque et Hermogenes ex Hieronymianis a Callista sorore avulsi et a Nostro adjecti sunt, quidquid in nonnullis Usuardinis codicibus praeteritos observemus. Veram hic dari Usuardi lectionem, nemo, opinor, in dubium revocabit. Cur autem Clarentium Viennensem episcopum, ab Adone positum, praetermiserit, non alia occurrit conjectura, quam quod ab eo codice fortasse abfuerit, quo Usuardus usus est, ut supra de similibus Viennensibus episcopis, tanquam verosimile, non semel innuimus: nisi magis placeat alia cogitatio, quod Usuardus [Col. 0972C] Viennensium episcoporum rationem non habuerit.
[Col. 0971C]PRATEN., inter puros codices locum servat, licet in margine, antiqua manu ascripta habeat verba sequentia: «Ipso die, Parisius, translatio corporis beati Droctovei abbatis, discipuli beatissimi Germani confessoris, episcopi atque pontificis.» Alteruter titulus sufficere poterat.
ROSWEYD. et BELIN. a puritate tam parum absunt, ut vix excludi debuerint. Primus deficit, ex eo quod in principio haec solum verba ponat Letania major. BELIN. vero textui conformior, totam quidem annuntiationem exhibet, sed pro Litania major, legit Letaniae majores. Praeterea de Marco, post haec verba, apostoli Petri, inserit, et in baptismate filius, quod in posterioribus editionibus etiam habet MOLAN. diverso tamen a textu charactere.
TORNACEN. et PULSANEN. puri sunt, sed ultima [Col. 0971D] annuntiatione omnino carent.
ANTUERP.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN. et DANIC. et EDITIO ULTRAJ.-BELG., primo loco de Marco sicut BELIN. Sequitur: «Eodem die Romae, Letania major ad sanctum Petrum, quam beatus Gregorius papa, pro cessatione pestis inguinariae, quae Romae desaevit, instituit.» In Evodio et Hermogene puri sunt.
CENTULEN.: «Alexandriae, passio sancti Marci evangelistae, quem baptizavit et docuit beatus Petrus apostolus, cui etiam, pontifici ordinato, commisit totam Aegyptum et finitimas regiones, ut eas Christi gloria sublimaret. Romae, Letania major ad sanctum Petrum.»
BRUXELLEN. incipit: «Apud Alexandriam, natale beati Marci evangelistae, de tribu Levi. Qui fuit discipulus et interpres beati Petri apostoli, et ejus in baptismate filius. Hic ne in sacerdotem promoveretur, pollicem sibi abscidit et rogatus a fratribus . . . » [Col. 0972C] fere pure usque ad anno, ubi subtexit, «ipso die Paschae Alexandriae ad loca bubali tractus et discerptus et sic ad coelestia regna vocatus est. Cujus corpus ab Alexandria negotiatores postmodum Venetiam transtulerunt.» De Litania, ut ULTRAJECT., etc. «Civitate Syracusa . . . » pure. «Apud Venetiam, sancti Clarenti episcopi et confessoris. Lugduno, sancti Rustici episcopi. Ipso die in pago Pontivo, sancti Richarii presbyteri et confessoris.» Vide die sequenti. «Et transitus sancti Erimini confessoris.» Melius Ermini.
HAGENOYEN.: «Romae, Letania major ad sanctum Petrum, quam instituit beatus Gregorius papa, propter pestem inguinariam, quae tunc Romae maxime viguit. Apud Alexandriam, natale sancti Marci evangelistae. Hic discipulus et interpres Petri erat apostoli, et in baptismate filius: Romae rogatus a fratribus [Col. 0972D] scripsit Evangelium. Hic prius socius erat Pauli et Barnabae, a quibus propter persecutiones fugit. Postmodum apud Aquilegiam, Evangelium, quod Romae ediderat, praedicavit. Deinde sibi substituit alium episcopum Hermagoram nomine. Et assumpto Evangelio, perrexit Aegyptum primusque Alexandriae Christum annuntians, sibi constituit ecclesiam. Post pagani videntes eum in verbo Domini convalere et miracula multa facere, in die Paschae inter missarum solemnia tenuerunt eum et funem miserunt in collum ejus et traxerunt eum per saxa, itaque carnes ejus fluebant in terram. Et tunc vespere missus est in carcerem, ubi ab angelo est confortatus. Postea Christus ipse sibi apparuit et eum ad coelestia regna invitavit. Mane vero cum iterum traheretur, Deo gratias egit et commendans ei suum spiritum, feliciter obiit, octavo Neronis anno. In Sicilia civitate Syracusa, etc.» Pure, ut habetur in textu.
[Col. 0973A] AQUICINCT.: «Laubiis, transitus sanct. Ermini episcopi et confessoris.» Saepius hic recurrit.
MATRIC.-CARTH.-ULTRAJECT.: «Marci evangelistae. Floriberti Leodiensis episcopi. Ermini episcopi et confessoris.»
In VATICAN., num. 5949, deest Evodii et Hermogenis. Adjectum «Cleti papae, etc.,» ex sequenti.
FLORENTIN.: «S. Marci . . . deinde anno Domini quadringentesimo sexagesimo sexto [ vel septimo ] Veneti, corpus sancti Marci praedicti, armata manu de Alexandria Venetias transtulerunt, ubi ecclesia in honore sancti Marci evangelistae, mirae pulchritudinis fabricata est.» Spectat ea translatio probabilius ad initium saec. IX, ut ex ejus historia in Actis ostenditur.
LUXOVIEN. «Translatio sancti Mansueti episcopi et confessoris.» Dies natalis est III Septembris.
REMENS., sanctorum Timothei et Apollinaris. «Lugduni [Col. 0973B] depositio Rustici episcopi et confessoris.»
Editio LUBECO-COL. de Marco satis dictum est: item de Litania. «Civitate Syracusa . . . » pure. [Col. 0974A] «Apud Leodium, natale sancti Floriberti ejusdem loci episcopi et confessoris.»
GREVEN.: «Alexandri martyris, Evoti, Fortunati.» Solita confusio. «Lugduni sancti Rustici episcopi. Viennae, sancti Clarenti episcopi et confessoris. Floriberti episcopi Leodiensis et confessoris. Ermini episcopi et confessoris. Item beatae Francae virginis, ordinis Cisterciensis. Bedae et Deodati confessorum.» Addit prima editio etiam Marci. Vide Praetermissos.
MOLAN.: «Binchii, Ermini episcopi et abbatis Lobiensis, successoris sancti Ursmari, in coenobio Lobiensi.» Tum litteris minoribus: «De quo testatus est discipulus ejus Flacbertus nomine, et plenius liber gestorum ejus. Transfertur Binchii in sequentem diem propter festum Marci. Item beatae Francae virginis, ordinis Cisterciensis, civitate Placentia. Natalis sancti Maris, Dolichae episcopi. Tripartitae lib. IX, cap. 3.» Hic in aliis editionibus praetermissus est, uti et in Actis. In illis immiscetur, ut dixi, et in [Col. 0974B] baptismate filius, atque in fine, et Calisti martyrum, pro Calista. Auctarii loco est: «Laubiis, transitus sancti Ermini episcopi et confessoris.»
Romae, Letania major ad sanctum Petrum. Apud Alexandriam, natalis beati Marci evangelistae. Hic discipulis et interpres apostoli Petri, rogatus Romae a fratribus scripsit Evangelium, quo assumpto, perrexit Aegyptum, primusque Alexandriae Christum annuntians constituit Ecclesiam, ac postea pro fide Christi tentus et graviter afflictus, primo angelica visitatione confortatus, deinde ipso Domino sibi apparente, ad coelestia regna vocatus est. Mortuus est autem octavo Neronis anno. Civitate Siracusa, sanctorum Evodii et Hermogenis. [ Bouillart., ad oram paginae: Ipso die, Parisius, translatio corporis beati Droctovei abbatis, discipuli beatissimi Germani confessoris atque pontificis.]
Solus et unicus ex omni parte purus est codex Heriniensis.
[Col. 0973B]Duos haec potissimum articulos complectitur. Primo itaque non Cleti, ut receptissima et forte vera lectio exigit, sed Anacleti posuimus; eamque lectionem omnino Usuardinam arbitramur, ex Praten., Herinien., Tornacen., Pulsan., Munerat. et Antuerp-Majore, quibus accedunt plures alii inter Auctaria [Col. 0973C] recensendi, qui constantissime ita scribunt, licet codex primus corruptius, vel forte antiquiori modo habeat Anencleti, ultimus, litteras Ana fere erasas exhibeat. Falsam, ais, eam lectionem ex ipsomet verborum contextu, ubi aperte elucet contradictio, in, qui secundus post apostolum, etc., vel ut Florus tertius (utrumque vario respectu intelligi potest) quae ad Cletum duntaxat, non item ad Anacletum referenda esse, series ipsa chronologica Romanorum pontificum manifeste edocet. Recte, opinor, ex communiori sententia arguis, eamque existimo rationem fuisse, cur in posterioribus codicibus, expuncto Anacleti, inveniatur Cleti, ut Bedam scripsisse mox dicemus. At nos non ferit ea qualiscunque oppositio et contradictio, neque enim de rei veritate, [Col. 0974B] sed de Usuardi lectione quaerimus, quam ille, seu veram, seu falsam, ex Adone, hic ex Romano parvo evidenter accepit, quaeque proinde servanda a nobis fuit, tanquam germana et primigenia, exclusis codicibus, qui pro Anacleti, quacunque demum ratione, aut auctoritate, restituendum censuerunt Cleti, quos [Col. 0974C] in Auctariis recitabimus. Articulus alter in ultima annuntiatione versatur, quam ita format Pratensis: In pago Pontivo, sancti Richarii, etc., contra quam scribant reliqui ferme omnes, et nos legimus: Monasterio Centula, etc. Consultus hac de re Castellanus, reposuit, nihil in codice illo erasum esse, ast, inquit in litteris datis VI Junii MDCCIX, clare apparet spatium unius lineae relictum vacuum inter XXVI et XXVII Aprilis, impletum subinde alio tempore, ab eadem manu, sed atramento magis flavescente: In pago Pontivo, etc. Hoc nobis sufficit, ut a genuinis etiam excludatur praefatus Pratensis cum Rosweydino et Antuerp.-Majore, quos solos inter tot codices, ei conformes reperio: quod deinceps saepe recurret.
[Col. 0973C]De Anacleto, aut Cleto et Marcellino nihil hoc die memorant codices Hieronymiani; nec uspiam alibi, [Col. 0973D] quod sciam, aut Cletus aut Anacletus, cum episcopi aut Papae titulo, toto eo Martyrologio reperiuntur. Beda, ut jam indicavimus, Cletum annuntiat, cui Marcellum pro Marcellino conjungit; perperam sane, utpote qui de Marcello distinctissime egit XVI Januarii. Romanum parvum, hodierni laterculi scaturigo, Anacleti diserte meminit: Romae, Anacleti papae et martyris, quod secutus Ado, elogium adjecit a Nostro ad verbum transumptum. Fateor equidem in Mosandri editione aliter legi, at ea tot erroribus inquinata [Col. 0974C] est, ut pro genuina Adoniana censeri non possit. Notkerus, licet non ita presse Adonis verbis [Col. 0974D] inhaeserit, Anacletum tamen etiam, non Cletum hoc die nominavit: sed ipse de Cleto agit XIII Julii. Rabanus Bedam hic deserit, imo ab omnibus Martyrologis dissentiens, Cletum celebrat XXIX Aprilis, Anacletum vero XI Junii. De nominum CLETI et ANACLETI Romanorum pontificum facta a Graecis confusione, erudite ad hunc diem disputavit Henschenius, antiquissimam tot saeculorum in Ecclesia opinionem propugnans, secutus prudentissimam Baronii regulam, qua judiciose statuit: In his quae sunt Romanae [Col. 0975A] Ecclesiae, majorem esse adhibendam fidem ejus alumnis, quam caeteris; ex qua regula Anacletus a Cleto plane distinguendus est. Contra vero critici recentiores multi, quos sequitur Tillemontius tomo II, pag. 555 et alibi, Cletum ex Pontificum catalogis expungendum, vel, quod eodem recidit, utrumque in unum conflandum, acriter pertendunt, quorum sententiam alia via explicare conatus est Papebrochius, ut breviter expositum habes in Responsionibus ad art. 17, a num. 20. Legi et expendi argumenta pleraque omnia, etiam ea, quae maxime urget Pearsonius, nec tamen moveor hactenus, ut ab Henschenii placitis recedam, aut cum Pagio ad annum CI, num. 4, non censeam tutius esse, in re incerta a communi opinione non discedere; quamvis si ad martyrologos, Bedam praesertim, Romanum parvum, Adonem et Usuardum attendamus, unus duntaxat in sacris tabulis colendus proponatur, ut est etiam Wandalberti sententia inferius recitanda. Ego hic neutram opinionem amplector, rem totam, Deo bene favente, ad [Col. 0975B] XIII Julii, quo die Anacletus recolitur, accuratissime discussurus.
[Col. 0975B] Marcellinum itidem annuntiat laudatum Romanum parvum: Et Marcellini papae et martyris: annuntiat etiam Beda cum elogio; ex Beda, Rabanus, qui non Marcelli, ut in nostra Bedae editione male legitur, sed Marcellini scripsit, servato reliquo elogio; quod in Adonem, Usuardum et Notkerum transiit, sic tamen, ut soli posteriores, cum Adone, eam pericopen adjiciant de Septemdecim martyrum millibus, uno mense coronatis. Recurrit iterum tacta superius difficultas, de confusis Romanorum pontificum nominibus in Marcello quoque et Marcellino, pro [Col. 0976A] quorum identitate aliqui ex iis certant, qui Cleti et Anacleti distinctionem totis viribus evertere conantur. In eorum numero fuit Clar. Castellanus, ut patet ex ejus notatiuncula hoc die Martyrologio universali apposita. Ast hic in ultimis suis litteris, aliena manu ad me datis XXXI Januarii MDCCXI plane retractavit quae de Marcelli et Marcellini praetensa identitate scripserat et hoc die et XVI Januarii, ut pluribus ibi ostendit. Atque ut iterum dicam, quidquid pugnet Pearsonius, Marcellus a Marcellino omnino separandus est, quod, si opus fuerit, operosius demonstrari poterit. Hic ego me fecisse satis existimo, quod purum et simplicem Usuardi textum repraesentaverim. Quae de Marcellino calumniati sunt Donatistae, ita ab eruditis hodie ventilata sunt, ut hic frustra idem saxum volveretur. An ejus martyrium satis certum sit, non pauci dubitant; vide Acta; Respon. Papebrochii ad art. 11, num. 48; Pagium ad annum CCCIV, num. 11. et Tillemontium tomo V, a pag. 612, a quibus alia, Marcellino perperam [Col. 0976B] tributa, excutiuntur.
De Richario Centulensi dicere supra coepimus: notandum superest, eum ab Usuardo recte signari cum solo titulo presbyteri, male a Notkero ut episcopus, sine peculiaris loci designatione. Non ausim dicere, eum ex apographis Hieronymianis acceptum, tametsi in nonnullis adjectus videatur. Vita ejus ab Henschenio illustrata est, etiam relata a Mabilione saec. II. Benedictino, a pag. 187. Audiamus Wandalbertum, ipsum cum Cleto celebrantem:
PRATEN. Jam notavimus, pro Monasterio Centula, in eo legi: In pago, etc, quod secuti sunt CODEX ROSWEYD. et ANTUERP.-MAJ.
TORNACEN. Post textum purissimum, adjicit: «Ipso die, sancti Autharii confessoris.» Vide quae de eo dicuntur inter Praetermissos.
PULSANEN., ultima annuntiatione omnino caret. De caetero in reliquis satis purus est.
MUNERAT., etiam caetera purus, in fine subdit: «Parisius, dedicatio sacrae cappellae regiae, sacris nostrae redemptionis insigniis, mirifice a beato Ludovico rege ditatae.»
[Col. 0975C] ANTUERP., ROSWEYD., MAX.-LUBEC., BELIN., GREVEN. et MOLAN., cum recentioribus passim, pro Anacleti, legunt Cleti.
LOVANIEN., citatis similis, sic de Cleto scribit: «Qui cum annis septem rexisset Ecclesiam, martyrio coronatus, sepultus est juxta corpus beati Petri in Vaticano.» In reliquis purus est.
ANTUERPIEN.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERGEN., DANIC. et EDITIO ULTRAJ.,-BELG., jam dictis addunt: «Hunc Cletum et Anacletum, Eusebius Caesariensis et plures alii pro eodem accipiunt. Sed Damasus in Chronica pontificum Romanorum, quam scribit Hieronymo, ponit eos pro duobus, dicens Cletum fuisse Romanum, Anacletum autem natione Graecum.» De reliquo puri sunt, nisi quod primus Richario tribuat titulum episcopi.
CENTULEN., proprium patroni festum ita primo loco celebrat: «In pago Pontivo, coenobio Centula, natalis sanctissimi Patris nostri Richarii sacerdotis [Col. 0975D] et fundatoris loci nostri, qui mirae abstinentiae et incessabilis praedicationis sectator, longe lateque miraculis claruit, ac tandem Domino sibi revelante, vitam relinquens, coelestia regna conscendit. Romae sancti Cleti papae et martyris, qui persecutione Domitiani, martyrio coronatus est. Item Romae, sancti Marcellini papae, sub Diocletiano cum tribus clericis decollati. Quo tempore tam saeva persecutio incanduit, ut intra unum mensem, decem et septem millia martyrum passi gestis scriberentur.»
BRUXELLEN.: «Romae, sancti Cleti papae et martyris. [Col. 0976B] Qui secundus post beatum Petrum rexit Ecclesiam, et sub persecutione Domitiani martyrio coronatus est, et sepultus juxta corpus beati Petri in Vaticano. Et fuit primus qui invenitur in suis litteris posuisse, Salutem et apostolicam benedictionem, commendavitque peregrinationes ad sanctos et maxime ad limina sancti Petri: et qui illas impediunt, vel dissuadent, execratur.» De his et sequentibus facile est hodie judicium ferre. Ita pergit: «Romae, sancti Marcellini papae. Qui cum Ecclesiam novem annos et menses quatuor rexisset, a Diocletiano compulsus, insensum posuit idolis. Postea synodo [Col. 0976C] facta, seipsum condemnavit, et pergens ad Diocletianum, se Christianum confitens, pro fide Christi cum Claudio, Cyrino et Antonino capite truncatus est. Quo tempore magna fuit persecutio, ita ut, etc. Item Trecas, sanctae Exuperantiae virginis. Apud Rabascum, sanctorum Aucharii et Algae conjugum, parentum Adonis, Radonis et Audoenii archiepiscopi Rothomagensis.» Vide Praetermissos. Item ad finem in margine additur: «Et translatio sancti Modoaldi archiepiscopi Treverensis.» Natalis est XII Maii.
HAGENOYEN.: «Romae, natale beati Cleti papae. Qui cum septem annis rexisset Ecclesiam, passus est sub Nerone caesare.» Patet hallucinatio. «Hic constituit viginti quinque presbyteros in urbe Romae, et peregrinationem ad sanctum Petrum commendavit.» Sequitur discordiae conciliatio: «Item Romae, sancti Anacleti papae et martyris, qui cum rexisset Ecclesiam annis novem, mensibus duobus, passus est [Col. 0976D] sub Trajano imperatore. Hic constituit in missa dici, Pax vobis, episcopis; et Dominus vobiscum, simplicibus sacerdotibus: Et responderi utrique, Et cum spiritu tuo, et Amen. Ipso die Romae, sancti Marcellini papae et martyris. Qui primo propter persecutionem timidus effectus est, idolis thura obtulit, et postea coram CXL episcopis poenituit, et seipsum Diocletiano ad perimendum obtulit, qui cum Claudio, Cyrino et Antonio fecit eum capitalem subire sententiam. Quo tempore fuit,» etc. De Richario, pure. «In Italia, sanctae Tytae virginis.» Puto, Zutam [Col. 0977A] Lucensem indicari, de qua in Actis die sequenti. «In nigra silva, sancti Trutperti martyris.»
AQUICINCT., pro Cleti, ut alii habent, legit nobiscum Anacleti, et pro mensibus quatuor, legit tribus.
VICTORIN. Pro martyrum millibus septemdecim, habet septem et viginti.
AMBIAN. «Coenobio Centulae, natalis sancti Richarii confessoris.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Anacleti papae et martyris, secundi post beatum Petrum. Marcellini papae et martyris cum caeteris.»
AUGENSIS. Monasterio sancti Laurentii: «Ipso die, sancti Autharii confessoris.»
In VATICAN., num. 5949, de Richario nihil. Adjicitur: «In Africa, sanctorum Victoris, Siricii, Honorati.» Videntur ex Hieronymiano aliquo accepti.
UGHELLIAN., legit etiam Anacleti, non Cleti.
STROZZ.: «Apud Rabascum, sancti Aucharii et sanctae Agiae ejus conjugis, et filiorum ejus Adonis et Redonis, inter quos fuit natus Augdonus [Audoenus] [Col. 0977B] Rotomagensis episcopus, ab eodem patre, et matre.» Corrupta et intorta aliqua de quibus vide indicem Praetermissorum.
Codex BELNEN. S. Mariae: «Belno castro, exceptio sanctorum Flocelli et Hernaei; e quibus gloriosus Christi athleta Flocellus, sicut passio ipsius scripta testatur, a fidelibus Christianae religionis cultoribus, in villa Durrunnensi, quae est in pago Constantino, digna veneratione sepultus, et a Deo magnis est virtutibus clarificatus; sed cum invalescente gentilium furore, eo in loco debiti honoris religione sanctissima membra carerent, a quibusdam praedicti castri militibus, pariter cum beato Hernaeo, Cenomanensi [Col. 0978A] abbate reverentissimo, in villam Rufianam transportati, signis et virtutibus claruerunt. Inde, divina disponente misericordia, Othonis comitis tempore in Belnenium translati sunt, ibique usque nunc, fideliter poscentibus, pro quibusque necessitatibus, clementi pietate securrunt.» Vide quae de his dicuntur in indice Praetermissorum.
Editio LUBECO-COL., de Cleto habet, sicut codd. mediae notae supra. Sequitur: «Item Romae via Salaria, sancti Marcellini, etc.» fere ut in textu. Deinde: «Trecas, sanctae Exuperantiae virginis. In pago Pontiano, monasterio Centula, sancti Richarii, presbyteri et confessoris.»
GREVEN.: «In Africa, sanctorum Honorati, Pauli, Maximi et Appollonii. Item sanctorum Aurelii, Leonidis, Viri, Cirici, Guidei.» Nomina iis aptanda sunt martyribus, qui in Hyeronym. enumerantur. «Item beata memoria Frederici episcopi Leodiensis et martyris.» Remittitur ad XXVII Maii.
[Col. 0978B] MOLAN.: «Eodem die, apud Legiam, sancti Floriberti episcopi ejusdem loci et confessoris.» Obiit XXV Aprilis. «Parisiis, dedicatio sacrae cappellae, etc., ex MUNERATO. Viennae sancti Clarentii episcopi et confessoris.» De eo heri. Sequitur minoribus typis: «Sancti Basilei episcopi Amaseae, cujus martyrium scribit Joannes presbyter Nicomediae.» In editionibus aliis: «Eodem die, apud Legiam,» etc. De Clarentio, idem. «Trecas sanctae exuperantiae virginis. Die vigesima sexta, sancti martyris Basilei episcopi Amaseae. Parisiis dedicatio,» etc. Ut jam diximus ex MUNERAT. acceptum esse.
Romae, natalis beati Anacleti papae qui secundus post apostolum Petrum, cum rexisset Ecclesiam annis duodecim, persecutione Domitiani martyrio coronatus est. Item Romae, sancti Marcellini pontificis, qui cum Ecclesiam novem annis et mensibus quatuor rexisset, a Diocletiano pro fide Christi cum Claudio, Cirino et Antonino capite truncatus est. Quo tempore fuit magna persecutio, ita ut intra unum mensem, decem et septem millia coronarentur. [Col. 0973B] Hic inter puros locum a Sollerio non potuit obtinere infortunatus Pratensis codex, idque propter sancti Richarii mentionem, quam etsi non diffitetur [Col. 0974B] ab eodem scriptore, alio tamen et magis flavescente atramento monitus est esse factam; aequitatem illius judicis! BOUILLART. Monasterio Centula [ Bouillart., in pago Pontivo], sancti Richarii presbiteri et confessoris.
Puri sunt Praten., Herinien., Antuerp.-Maj., Rosweyd., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0977C]In Molano ante Hieronymus, deest appellatio Sanctus. Reliqui in textu, Hieronimus, ut scribunt Pratens, Munerat., Greven., etc. De, Iheronimus vel Ieronymus, et id genus aliis, non est operae pretium pluribus agere; uti nec de, Nichomediam, hystoria, Antimi, Anthymi, etc. Notabilior est Munerati error, dum scribit, ut in historia legitur, pro eo quod in laterculo recte posuimus, ut in historia ecclesiastica descriptum est. Sic codex Rosweydi sensum vitiat, pro quorum alios, legens quos alios. Conflagrare habent Pratens. et Munerat., et ita opinor legisse Usuardum, potius quam conflagrari, ut Herinien. et [Col. 0978C] Antuerpien.-Maj., forte ex Adone. Utrumlibet selige, per me licet. At nimium sapuisse existimo Rosweyd., Greven. et Molan., qui substituerunt concremari. Constructionem denuo mutat Muneratus, a reliquis omnibus deflectens, scribensque, in pelago mergi fecit, pro pelago immergi fecit. Sunt qui Tharso scribant cum Munerato et Molano, melius in textu ex aliis. Mira in Heriniensi commistio duarum vocum Tarso Ciliciae, in Thessalonicae, amanuensis, ni fallor, oscitantia, qui vocibus media fere parte confusis aut corruptis, ansam alteri reliquerit, male supplendi caetera atramento recentiori.
[Col. 0977C]Anastasium pontificem primus in sacros Fastos retulit auctor Romani parvi: Sancti Anastasii papae. Secutus est Ado, sed, quod mirere, nullo eum ornavit encomio; solum addens, quod sederit annos tres, dies decem. Diligentior fuit Rabanus, quem hic Notkerus, ut alias saepe, ad verbum descripsit, insertis [Col. 0977D] etiam citatis Adonis verbis. Quae igitur in Anastasii laudem breviter sed nervose textus exprimit, Usuardi nostri propria censeri debent. Plura in Actis ex Hieronymo et aliis ab Henschenio diligenter exquisita suggeruntur. Anthimus Nicomediensis in apographis Hieronymianis memoratur, sed aliter Romanum parvum annuntiat, innumeramque jungit martyrum multitudinem. Porro Anthimo [Col. 0978C] et sociis elogium concinnavit Ado, ex quo praecipuos tantum flosculos decerpsit Noster, ut ex utriusque textus collatione clare perspicies. Verosimillimum est ex Rufini Eusebio lib. VIII, cap. 6, desumptum ab auctore Romani parvi Anthimum, eique hunc diem pro arbitrio assignatum, ut de aliis, eodem [Col. 0978D] primo Diocletiani furore crudelissime necatis, alibi non semel dicitur. Eusebii verba in Actis referuntur, quae vere insignis martyris et innumerabilium sociorum triumphum denarrant, quibus addi possunt, quae a Lactantio praeclare scripta sunt, ex quo et aliis historiae seriem exponit Tillemontius tomo V a pag. 23, nulla habita ratione Actorum particularium, Latine et Graece a nobis editorum, quae ab [Col. 0979A] eruditis recentioribus non magni aestimantur, nec a Ruinartio admissa sunt, qui solum Eusebium sequitur pag. 320. Metricum Wandalberti elogium Anthimum cum Anastasio memorat:
Castor Tarsensis primum locum occupat in citatis Hieronymi apographis, unde eum, procul dubio, Usuardus accepit; et solum quidem, ut probatissimi codices nostri cum Notkero ad oculum demonstrant. Alii secundae notae codices, ut Antuerp. et Max.-Lubec. Belinus et multi, in Auctariis citandi, Stephanum Castori connectunt, et loco et tempore, [Col. 0980A] nisi vehementer fallimur, plane distinctum; hoc nimirum Tarsi, Stephano Nicomediae coronato, quemadmodum diserte ferunt laudata Hieronymiana, apud Florentinium. Non ignoro Henschenium aliter in actis posuisse, ut se conformaret Baronio, Belinum forte et Maurolycum secuto. At non dissimulat ibidem Henschenius, quid sibi magis verosimile videatur. Ego certe antiquissimorum martyrologorum et codicum auctoritatem, Belino et Maurolyco longe praeferendam censeo. Haec obiter, occasione connexionis illius, textui nostro contrariae, dicta sunto. De vera et simplici Usuardi lectione, non video quidquam dubitari posse.
[Col. 0979B]TORNACEN. textum mutilat, expuncta parte elogii B. Anthimi, incipiendo a quorum alios, etc.: caetera purissimus est.
ANTUERP. et MAX.-LUBEC., ANTUERP.-MAX, LEYDEN.-BELG. et editio ULTRAJECT.-BELG., post Castoris, addunt et sancti Stephani martyris.
PULSANEN., et in parte elogii B. Anthimi, et in ultima annuntiatione deficit.
LOVAN., etiam mutilus est in elogio Anthimi. Porro Stephanum Castori conjungit.
ULTRAJECT., LEYDEN., ALBERGEN. et DANIC., post immeritus sit frui, interserunt. «Hic constituit, ne quis sine sui licentia episcopi ad clericatum ascendat, et ne quis sedeat, cum sacra Evangelia in ecclesia recitantur.» In fine: «Tharso Ciliciae, sancti Castoris et sancti Stephani martyris.»
CENTULEN. «Romae, sancti Anastasii papae et confessoris. Nicomediae, sancti Antimi episcopi et martyris, cum quo de clero et populo multi coronati sunt. Tarso Ciliciae, sancti Castoris.» In hac annuntiatione [Col. 0979C] purior est quam codices proxime citati.
BRUXELLEN., de Anastasio, aliis verbis sic inserit: «Hic constituit, ne quis sedeat, sed stet, dum sacra Evangelia in ecclesia recitantur.» In Anthimo, nonnihil ex Adone interpolatus est. In fine: «Tarso Ciliciae, sancti Castoris et sancti Stephani martyrum.»
HAGENOYEN., primo loco de Anthimo, satis pure. Sequitur: «Tarso Ciliciae, passio sanctorum martyrum Castoris et Stephani. Romae, depositio sancti Anastasii papae, qui quadragesimus post beatum Petrum erat, de quo sanctus Hieronymus,» etc., fere ut supra. «In territorio Lomovicensi [Lemovicensi], sancti Alpiniani confessoris.» Vide Acta.
AQUICINCT., post frui, sic subdit: «Hic constituit, ut quotiescumque Evangelia sancta recitarentur, sacerdotes non sedeant sed curvi stent. Et constituit, transmarinum hominem in clericatum non suscipi, nisi quinque episcoporum designaretur chirographis. His ultramarinorum in legitimos damnavit ordines.» [Col. 0979D] Puto legendum esse inlegitimos seu illegitimos. In fine, pro Castoris, habet Pastoris, additque, «et Stephani martyrum.»
VICTORIN. et REG. SUEC., num. 130, in fine: «In [Col. 0980B] Aegypto, sanctorum Victoris, Maximi et Martini.» Potius Marciani. Quibus in Hieronym. adduntur Paulus, Germanus et alii sex.
MATRIC.-CARTH.-ULTRAJECT. de Anastasio, fere habet, ut est in textu. Tum: «Anthimi episcopi cum sociis, de grege suo martyribus.»
VATICAN., num. 5949, in fine adjicit: Ursicini, cum longa narratione de sancto Vitale. De Ursicino vide in Actis in Castore et Stephano. Rursus de eodem et Vitale die sequenti.
UGHELLIAN., in fine: «Et sancti Stephani martyris.» Ut supra ANTUERP., MAX.-LUBEC., etc.
ALTEMPS. Ad Castoris, adjectum, «et sancti Stephani:»
STROZZ.: «Castoris et Stephani. Apud civitatem Fulginatem, sanctorum martyrum Eraclii, Justi, Mauri et Vitalis, qui sub Daciano praeside martyrium passi sunt.» In indice Praetermissorum Vitalis ad diem sequentem, tres alii Fulginates ad IV Maii remittuntur.
[Col. 0980C] Editio LUBECO-COL., de Anastasio, post frui, subjungit: «Hic constituit, ne quis sine licentia sui episcopi ad clericatum ascendat. Et qui careret aliquo membro, non posset fieri clericus. Et ne quis sedeat, cum sacra Evangelia in ecclesia recitantur.» De Anthimo satis pure. In fine: «Tharso Ciliciae, sanctorum Castoris et Stephani martyrum.
GREVEN.; «In Lydia, sanctorum Genesii, Sodalis et Marini. Item sanctorum Hermetis, Victoris Germani. Apud Civilitanam urbem, sancti Pulionis lectoris et martyris.» De his distinctiora in Actis invenies. «Tarso Ciliciae, sancti Stephani martyris. Romae, Evellii martyris.» Remittitur ad XI Maii. «Civitate Altinensi, sancti Liberalis confessoris.» Vide in Actis geminas ejus vitae synopses.
MOLAN. In prima editione, post Castoris, litteris Italicis immediate subdit: «Et sancti Stephani martyrum.» Dein typis minoribus: «Civitate Altinensi, sancti Liberalis confessoris.» Posteriores editiones, [Col. 0980D] de Stephano, idem. Rursus minori charactere: «Civitate Altinensi, sancti Liberalis confessoris, ab Heliodoro episcopo nutriti, qui civitate Altino destructa, Tarvisium est translatus.»
Romae, depositio beati Anastasii papae, de quo sanctus Hieronymus venerabili testatur eloquio, quod ejus vita diuturna mundus immeritus sit frui. Apud Nicomediam, natalis sancti Anthimi episcopi et martyris, qui persecutione Diocletiani ob confessionem Christi, ut in historia ecclesiastica descriptum est, martyrii gloriam capitis obtruncatione accepit. Secuta est quoque illum universa pene gregis sui multitudo, per eamdem martyrii viam, quorum alios judex gladio obtruncari, alios ignibus conflagrare, alios naviculis impositos pelago immergi fecit. Tarso Ciliciae, sancti Castoris.
Sumitur ex Praten., Herinien., Antuerpien., Max.-Lubec., Munerat., Greven. et Molan.
[Col. 0979D]Ursicii, pro Ursicini, error est in Munerato; atque item cum honestate. In Pratensi et Belino redundat [Col. 0980D] particula et, post equulei. Greven. autem et Molan. constructionem sic efformant: Tentus EST a Paulino [Col. 0981A] consulari et post, etc. Sed ea scribendi ratio codicibus omnibus Usuardinis et ipsi Adoni repugnat, quamvis recte sit ordinata. Librarii Heriniensis oscitantia vocem profundam omisit. Belin. pro deponi, scripsit poni; Munerat., demitti. Greven. et Molan. legunt, ad Christum migravit. Post Theodorae virginis, inseruit Molanus, sed litteris Italicis: De qua beatus Ambrosius. Idem solus et forte melius scripsit Didymus, ut habet etiam Ado. Nos codicum [Col. 0982A] nostrorum omnium lectionem retinendam censuimus. Antuerp. et Max.-Lubec. duas voces omittunt, nempe, nomine Didimus. In apographo nostro Pratensi legitur Aphrodisii, caeteri codices, Afrodisii; Belin. et Greven. Affrodisii. Caetera colligo, potius corrigenda quam notanda: equule in, eculei, contempnens, Karilippi, Caralippi, Agapiti, Agapeti Apollonii, Apollionis, sanctae Apolionis, etc.
[Col. 0981A]Vitalis martyr Ravennas, de quo in laterculo, Hieronymianis aut ignotus, aut praeteritus est, aut studiose Gervasio et Protasio XIX Junii conjunctus: nam de alio, fortasse Pannonio, ibi indicato, nulla nobis quaestio. Beda positionem, seu martyrii locum reticet. Romanum parvum rotunde enuntiat: Ravennae, [Col. 0981B] sancti Vitalis martyris, patris sanctorum Gervasii et Protasii. His longiorem narrationem Florus adjunxit, aliam Rabanus, aliam Ado; Notkerus Rabanum et Adonem descripsit, Noster pauca decerpsit, stylo suo convenientia. Id vero notandum, martyrologos illos, tametsi in elogiis suis non omnino conveniant, ex eodem tamen fonte hausisse omnes, nimirum ex passione, quae saeculo IX antiquior esse debuit; non tamen ea aetate composita, ut magnam fidem mereatur; certe Bedae ignota fuisse videtur. Nec eam tuetur celebris epistola, quam Ambrosio suppositam plerique hodie fatentur. Pauca de Vitale Tillemontius tomo II, pag. 75, plura in notis pag. 496. Nihil tamen obest criticorum de Actis censura, quo minus vetustissimum cultum probent certissima monumenta, inter quae Frontonis Kalendarium, aliaque a Papebrochio in Actis producta: quibus consonat metricum Wandalberti encomium:
Cur hac die apud laudatum Bedam et Rabanum legatur Christophorus, et apud Florum et alios Eusicius, haud equidem conjicio: in indice Praetermissorum ad proprios dies remittuntur. Theodora et Didymus a Romano parvo primum producti, ab Adone insigni elogio ex Actis contracto exornati sunt, quod rursus integrum transumpsit Notkerus, [Col. 0982A] Usuardus vero breviori methodo rem complexus est; sic tamen, ut sua omnia et in hoc et in praecedenti encomio, ex Adone prorsus accepisse manifestum sit. Caeterum ita elogium ab Adone primum contextum est, ut ipsa antiqua Acta genuina et proconsularia videre debuerit, et una commiscere, quae [Col. 0982B] sanctus Ambrosius de pari certamine virginis Antiochenae retulit libro II de Virginibus, capite 4. An satis recte, necdum inter eruditos definitum invenio. Cum Baronio in Annalibus censuit Papebrochius, diversas esse virgines, quemadmodum diversa statuuntur loca et tempora, quibus certasse referuntur; nec satis perspexit, an Theodora haec nostra, coronae martyrii particeps fuerit, cum id Acta non exprimant. A Papebrochii sententia non abhorret Tillemontius, dum passionis historiam Gallice explicat tom. V, a pagina 244. Nihilominus Rumartius inter Sincera et Selecta, admonitionem praemittit pagina 425, qua tueri conatur eorum opinionem, qui Ambrosianam virginem anonymam, cum haec nostra Theodora Alexandrina confundendam existimant, quidquid suam Ambrosius Antiochenam appellaverit. Ego certe apud Ruinartium non reperio solutiones argumentis pares, nec video, cur idem divini amoris astus plurium virginum tutandae pudicitiae servire non potuerit, ut de aliis recte ostendunt [Col. 0982C] citati Papebrochius et Tillemontius. De duabus postremis annuntiationibus, id solum dicere possumus, ipsas Romano parvo ignotas, ad verbum ex praefato Adone descriptas esse, primitus ex Hieronymianis eductas, quamvis varie immutata et male connexa videantur nomina, ut ex Actis intelliges. Nobis certum est genuinam Usuardi lectionem in textu nostro repraesentatam.
[Col. 0981C]Rursus defectu laborant TORNACEN. et PULSANEN. In illo abest elogium Theodorae. In hoc vero, et Theodorae elogium, et quae sequuntur.
ROSWEYD., textui puro subnectit: «Item Pamphili confessoris et episcopi.» Sulmonensis, etc.
ANTUERPIEN.-MAX., ULTRAJECT., LEYDEN., LOVANIEN., ALBERGEN., DANIC. et editio ULTRAJ.-BEL., puri ferme sunt; sed interjiciunt verba Romani parvi, nempe: «Patris sanctorum Gervasii et [Col. 0981D] Protasii.» Et post, migravit ad Christum, interponitur: «Ipso die, sanctae Valeriae conjugis sancti Vitalis.»
CENTULEN.: «Apud Ravennam, sanctorum Vitalis et Valeriae martyrum, quorum filii beatus Gervasius et Protasius praeclari martyres exstiterunt. Alexandriae, sanctae Theodorae virginis, cum qua quidam frater nomine Didimus passus est. Ipso die, translatio S. Wigualoei abbatis. Item sanctorum Afrodisii, Carilippi, Agapiti et Eusebii martyrum. In Pannonia, sancti Pollionis martyris. Eodem die Mediolani, sancti Petri martyris ab haereticis coronati.» Ab aliis passim recolitur XXIX Aprilis.
ANTUERP.-MAJ., purus est in textu, sed in fine addit: «Eodem die, sancti Winwaloci abbatis.» De eo egimus III Martii.
BRUXELLEN. In Vitale fere purus, secundo loco habet: «Et sancti Ursicini medici, sub praedicto judice passi. Ipso die, sanctae Valeriae, conjugis beati [Col. 0982C] Vitalis.» Tum alia manu et recentiori atramento intruditur: «Et depositio sanctae Monachae [Monicae] matris sancti Augustini.» Remittitur ad IV Maii. In Theodora et caeteris satis purus est. In fine adjicit. «Item, translatio sancti Lamberti episcopi.» Vide diem natalem XVII Septembris.
HAGENOYEN., in Vitale modice interpolatus est. Tum: «Eodem die, sanctae Valeriae conjugis sancti Vitalis martyris. Quae quia jejunare cum idololatris [Col. 0982D] noluit, dicens se esse Christianam, finem vitae verberibus sortita est.» In Theodora, nonnulla adjicit satis nota. Denique: «Ipso die, sancti Affrodosii, Carilippi, Agapi et Eusebii martyrum.» Deest ultima annuntiatio de Pollione.
AQUICINCT. In fine: «Et sancti Winwaloci confessoris.» Jam diximus, de eo actum III Martii.
VICTORIN. et REG. SUEC., signatus num. 130, in fine adjiciunt: «Item Alexandriae, sanctae Euphrosynae virginis.» Vide XI Februarii.
DAVERON.: «Beati Svingraloci abbatis.» Satis patet Winwalocum indicari, de quo supra.
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJ.: «Vitalis martyris et militis, qui fuit pater sanctorum Gervasii et Prothasii, Theodorae virginis et Didymi, qui illam e periculo liberavit, et postea cum ea occubuit. Affrodisii martyris et aliorum. Translatio sancti Lamberti episcopi et confessoris.»
[Col. 0983A] CODEX BIGOTIAN., signatus P 5: «In Pannonia, sancti Apollionis martyris.» Lege Pollionis.
REG. SUEC., signatus num. 148: «Monasterio, sancti Winwaloci.» Puto agi de Blandinio.
IN VATICAN., num. 5949, corrupte adjicitur: «Eodem die, Epii, Afrodisii,» etc.
UGHELLIAN. pro Pollionis, scribit Apolionis.
ALTEMPS.: «In monasterio S. Eburnensis ecclesiae, translatio sancti Wulsini episcopi et confessoris.» An non indicatur Wilifridus Eboracensis junior? de quo in Actis XXIX Aprilis.
BIZUNTICEN.: «Bellevalli, sancti Bernardi confessoris.» Hactenus nobis ignotus est, saltem ut sanctus. Forte aliquis plura docebit.
Editio LUBECO-COL., de Vitale post textum interpolatum, adhuc addit: «Corpus vero ejus post translationem requiescit Coloniae Agrippinae, in ecclesia sanctae Dei genitricis Mariae, in Capitolio. Ipso die, sanctae Valeriae conjugis sancti Vitalis praedicti, quae sacrificare noluit [nolens] usque ad mortem etiam [Col. 0983B] macta fuit.» Reliqua textus satis pura sunt. Sequitur: «Apud Leodium, translatio sancti Lamberti, ejusdem loci episcopi et martyris. Cenomanis, translatio sancti Liborii episcopi et confessoris in Paderbornam.» Dies natalis est XXIII Julii, quo hodie de praecepto celebratur.
GREVEN.: «Victorini martyris, Victoris, Luciani, et Aliorum.» Vide Acta. «Pamphili episcopi Corfinii.» Idem est qui supra Sulmonensis. «Item beatae Valeriae [Col. 0984A] uxoris sancti Vitalis supradicti. Quae sacrificare contemnens, usque ad mortem mactata, coronam martyrii adepta est. Apud Leodium, translatio sancti Lamberti episcopi ejusdem loci et martyris. Apud Paderbornam, translatio sancti Liborii episcopi Cenomanensis et confessoris.»
MOLAN.: «Item egressio Noe de arca. In Leodio, translatio sancti Lamberti martyris. Ipso die, sanctae Valeriae conjugis sancti Vitalis. Eodem die, elevatio sancti Amati episcopi et confessoris.» Vita dabitur XIII Septembris. «Lauduno clavato, translatio sanctae Probae virginis.» Vide Acta. Editiones aliae, sic habent: «Ipso die, sanctae Valeriae,» etc. «In Hispaniis, sancti Prudentii episcopi Tirasonensis et confessoris. Metis civitate, sancti Adelphi episcopi et confessoris. Die vigesima octava, sanctorum martyrum Dadae, Maximi et Quintiliani.» De his et Adelpho vide in indice Praetermissorum. «In Leodio,» et «Lauduno clavato,» ut supra. «Eodem die Duaci, elevatio sancti Amati, episcopi et confessoris. Ad [Col. 0984B] hanc elevationem sacri corporis, quod perdiderant, Dominus reddidit multis sanitatem, videlicet aegrotis: lumen et auditum caecis et surdis: inde vero viri prius confracti redierunt, nimirum exultantes, vestigia pedum admirantes. Item egressio Noe de arca.» Tum litteris minoribus: «Eodem die, martyrium sancti Paphnutii abbatis et quingentorum quadraginta sex, qui una cum ipso martyrium passi sunt.» Vide Praetermissos.
Apud Ravennam, natalis sancti Vitalis martyris, qui cum corpus beati Ursicini sublatum, honestate sepelisset, tentus a Paulino consulari, post equulei tormenta, jussus est deponi in foveam profundam, et terra ac lapidibus opprimi, talique martyrio migravit ad Christum. Alexandriae, sanctae Theodorae virginis, quae sacrificare contemnens, cum esset in lupanar tradita, repente quidam ex fratribus, nomine Didimus, miro Dei favore, illam eripuit, ac postea cum eadem percussus, et simul coronatus est. Eodem die, Afrodisii, Carilippi, Agapii et Eusebii martyrum. In Pannonia, sancti Pollionis martyris.
Puri sunt soli Praten., Herinien., Antuerp.-Maj., Greven. et Molan.
[Col. 0983C]Scripsi Tychici cum Praten. et Molano. Et ita vere scribendum esse nemo diffiteri potest; quasi dicas Fortunatus, sed hic Grammaticas quaestiones enodandas non suscipimus, citatos codices, ut probatiores secuti sumus. Fateor tamen in Pratensi sic scriptum esse, ut dubium maneat sitne prima littera T an C Herinien. cum aliis legit Tichici; pejus Greven., Titici; pessime Antuerp.-Maj., Titi. Idem codex omisit particulam in, ante Domino; Molanus fore. Cirthensem habent. Greven. et Antuerp.-Maj. Molan. [Col. 0984C] Circensem. Secutus sum Praten., Herinien., etc. Secundii, pro Secundini, error est in Antuerp.-Maj. Ubi iterum collegio, pro sacerdotio. Temptandam habet etiam Herinien. Gloriosi martyres legunt Greven. et Molan. Et primus etiam supra, sancti Pauli discipuli. Emilianus legunt omnes, excepto solo Molano, qui Aemilianus; ut plerumque solet nonnulla pro suo arbitrio corrigere, praesertim in diphtongis, etc.
[Col. 0983C]Apud Paphum. Tychici apostolorum discipuli. Verba sunt Romani parvi, ex quo utraque hodierna annuntiatio profluxit, inde nimirum per Adonem, a Nostro accepta. Cur hoc potius die quam altero hic sanctus recolatur, puto ab auctore Romani parvi pro mero libitu determinatum. Quae vero ex [Col. 0983D] ipso jam citavimus, nullo ferme apice immutato, transumpsit Ado et ex hoc Notkerus. Ast Usuardus breve ex Pauli epistolis, praesertim ad Coloss., cap. ultimo, compilavit elogium, quale in laterculo exhibemus. Brevis de Tychico Henschenii commentarius, ex aliis epistolarum Pauli locis, ea colligit, quae Tillemontius tomo I in vita Apostoli, propriis locis inseruit. Plura de ipso memorant Graeci, quibus quadrat Henschenii nostri observatio; nempe, testimonia e sacris litteris assumpta, tam altum de Tychico ingenuisse sensum, ut cum variis urbibus videatur praestitisse beneficium fidei propagandae, plures eum inter primos suos episcopis crediderint [Col. 0984C] fuisse. Sed nobis sufficit Latinorum nostrorum martyrologorum difficultates explanare.
Agapius et Secundinus etiam a Rom. parvo, ut diximus, sumpti sunt. Elogium novis circumstantiis distinctum, ex Actis Mariani et Jacobi, de quibus die postera, adjunxit Ado, ex hoc Notkerus, satis [Col. 0984D] ornate et eleganter. Usuardus autem, quidquid habet, inde ad verbum accepit, ita ut mirum sit, voces pauculas ab eo fuisse praetermissas. Caeterum tota ea martyrum classis ideo in Actis hodie praetermittitur, quod eorum gesta cum Mariani et Jacobi triumpho connexa sint, ut ibi die XXX legi potest. Satis nobis est purus et simplex Usuardi textus. Qui totam cohortem contemplari cupit, Henschenium adeat praefato die, quo praeclarissima omnium Acta illustrantur; a Ruinartio etiam edita et novis observationibus explicata pag. 224. Gallice autem a Tillemontio tomo IV, a pag. 215, ubi recte advertit, eorum festivitatem probabilius recolendam [Col. 0985A] VI Maii, quo in Kalendario Carthaginensi referuntur Jacobus et Marinus, alius Marianus, ut dicemus die sequenti. Ex quo iterum colligas auctorem Romani parvi, hisce etiam martyribus, a reliqua turma avulsis, arbitrarium diem consecrasse. Interim [Col. 0986A] hodiernos episcopos sic metrice canit. Wandalbertus.
TORNACEN., hic denuo contractior, post episcoporum, immediate subdit: «Qui ex illustri sacerdotio, omissis intermediis, qui persecutione Valeriani, post longum exilium, apud praefatam urbem, etc.»
PULSANEN., in prima annuntiatione satis purus, secundo loco habet: «Apud Alexandriam, sanctae Euphrosynae virginis. Sequitur: In Numidia . . . . » usque ad episcoporum, inclusive.
ANTUERP. post textum: «Item translatio sancti Roberti, primi Cisterciensis abbatis.»
MAX.-LUBEC.: «In territorio Lingonensi, apud [Col. 0985B] Molilimum [Molismum] beati Roberti primi abbatis Cistersii.»
MUNERAT. etiam in fine: «Apud Mediolanum sancti Petri martyris, ordinis Fratrum Praedicatorum.» In multis aliis recentioribus codicibus celebratur, sed nusquam copiosius, quam in LEYDEN. et FLORENTINIS.
ROSWEYD. itidem post textum: «In Tuscia, Torpetis martyris, ministri Neronis.» Celebrius colitur XVII Maii.
LOVANIEN. purus est usque ad martyres gloriosi. Caetera omittit, substituitque: «In territorio Lingonensi, apud Molismum, beati Roberti confessoris, primi abbatis Cisterciensis. Ipso die, in territorio Mediolanensi, passio sancti Petri, de ordine Praedicatorum.»
ANTUERP.-MAX., LEYDEN., BELG. et EDITIO ULTBAJ.-BELG. post textum satis purum, eadem prorsus cum LOVAN. Auctaria subnectunt.
[Col. 0985C] LEYDEN. textui puro adjicit: «In territorio Lingonensi, apud Molisonum, beati Ruberti confessoris, primi abbatis Cisterciensis. Ipso die in territorio Mediolanensi, passio sancti Petri, de ordine Praedicatorum, qui cum per partes Italiae, contra viros [virus] haereticae pravitatis verbum Dei longe lateque praedicasset, tandem gladio haereticorum interemptus est.»
ULTRAJECT., ALBERGEN. et DANIC. incipiunt: «In territorio Mediolanensi, etc.,» ut jam ex LEYDENSI retulimus. Sequitur textus satis purus. In fine autem: «In territorio Lingonensi,» etc.
CENTULEN. «In Thuscia, sancti Torpetis martyris. In Papho, Tythici apostolorum discipuli. In Numidia apud Circensem coloniam, sanctorum Agapiti et Secundini episcoporum.»
BRUXELLEN., post textum fere purum, subdit: «In territorio Lingonensi, etc.» Tum: «In territorio Mediolanensi . . . . . » etiam ut supra. Denique: [Col. 0985D] «Alibi Germani episcopi.» [ an non martyris Alexandrini, vel Nicomediensis?]
HAGENOYEN., in textu satis purus, adjicit: «In territorio Lingonensi, in monasterio Mollismensi, sancti Ruberti abbatis.» Sequitur longa de Petro martyre historia, melius in Actis legenda. In fine: «Item monasterio Cluniacensi, sancti Hugonis abbatis.»
AQUICINCT. post geminis, addit: «Et sancti Germani episcopi.» Deinde recentiori manu: «Eodem die, in Burgundia, sancti Roberti abbatis.»
VICTORIN. et REG. SUEC., num. 130: «Apud Cluniacum, transitus sancti Hugonis abbatis.»
MATRIC.-CARTHUS.-ULTRAJECT.: «Petri martyris. Hugonis abbatis Cluniacensis. Roberti primi Cisterciensis abbatis. Titici diaconi, discipuli apostolorum. Agapii et Secundini martyrum cum sociis.»
CLUNIACEN.: «Eodem die, apud Cluniacum, [Col. 0986A] natalis beatissimi Hugonis, piissimi patris monachorum, cujus vita multis virtutibus est declarata.»
VATICAN., num. 5949, primo loco: «Transitus sanctae Euphrosynae virginis.»
UGHELLIAN.: «Eodem die, depositio beatissimi Roberti, primi Cisterciensis abbatis. Mediolani, passio beati Petri martyris.» Hoc ultimum fuit rubrica ab ipso scriptore cancellatum, et scriptum ad diem sequentem, ut notavit Papebrochius, ipsius codicis oculatus inspector et collator.
[Col. 0986B] ALTEMPS.: «In Britannia, translatio sancti Eadmundi regis et martyris.» Remittitur in Actis ad diem natalem XX Novembris. «Petragoricas, sancti Frontasii martyris.» In Actis retrahitur ad II Januarii. «Et Torpetis martyris.» De quo supra.
FLORENTIN., primo loco: «Romae sanctae Catharinae Senensis virginis, ordinis praedicatorum, annulo Jesu Christi et magnis revelationibus decoratae. Romae occubuit, ibique sepulta est in ecclesia sanctae Mariae ad Minervam. Pius vero papa II eam catalogo sanctorum adscripsit. Ipso die, apud Mediolanum, passio sancti Petri martyris, patria Veronensis, ordinis Praedicatorum, cujus vita, constanti contra haereticos praedicatione, ac miraculis claruit. In Tuscia civitate Pisa, sancti Torpetis martyris. Quem Caesar Nero verberibus afflictum, extra praedictam urbem duci et decollari fecit, et ita migravit ad Christum. In territorio Lingonensi, in [Col. 0986C] monasterio Molismensi, sancti Roberti abbatis Cisterciensis. Apud Ravennam, sancti Liberii archiepiscopii, Coenobio Cluniaco, S. Hugonis abbatis.» Nonnulla quandoque in hisce codicibus, inter se et cum GREVEN. collatis, descrepantia occurrit, quae cum non satis distincte ab Henschenio descriptore notata sit, fieri facillime potest, ut nonnunquam alterius verba alteri perperam, sed innoxie, a nobis tribuantur, quod etiam in praefatione praemonuimus.
REMENS. SS. Thimothei et Apollinaris,: «Apud Avenniacum, sancti Gumberti regis.» Melius in Actis Gondebertus appellatur, non rex sed martyr.
Editio LUBECO-COL. incipit: «Colonia Agrippina, translatio sancti Annonis archiepiscopi et confessoris. Quae statim post decessum ejus facta est, de civitate Coloniensi in montem Sibergensem. Sed post obitum ejusdem sanctissimi viri anno tricesimo [Col. 0986D] octavo, et anno Domini millesimo octogesimo tertio, per venerabilem Joannem presbyterum, sanctae Romanae Ecclesiae cardinalem et Petrum, Lunensis ecclesiae episcopum, solemniter ac reverenter est in capsam ad sanctuarium locatus.» De Petro, fere ut LEYDENSIS supra. Sequitur: «Romae sanctae Katharinae virginis. Haec de civitate Senensi oriunda, in adolescentia sua habitum de poenitentia S. Dominici assumens, et crebris miraculis et doctrinis clarens, anno aetatis suae tricesimo tertio Romae quievit, sepulta in ecclesia sanctae Mariae supra Minervam. Dominus autem Pius II papa, qui eam sanctorum catalogo adscripsit, mandavit festum ipsius prima Dominica Maii perpetuis temporibus solenniter celebrari.» Vide Acta. Sequitur textus satis purus. Tum de Roberto, etc.: «Eodem die, beatorum Ursionis et Maurilii confessorum.» In Praetermissis ad proprios dies rejiciuntur. «In Britannia, castro Beatricis, translatio sancti Edmundi regis et martyris. In [Col. 0987A] Tuscia, sancti Torpetis martyris.» De his superius abunde dictum est.
BELIN., in fine: «Eodem die, apud Mediolanum, sancti Petri martyris, de ordine Fratrum Praedicatorum. Coenobio Cluniacho, beatissimi Hugoni [ secunda editio Hugonis] abbatis.»
GREVEN.: «In Tuscia, sancti Torpetis martyris qui jubente Silvio, foras civitatem Pisanam ductus, decollatione capitis martyrium complevit. Hujus tamen solemnitas XII Kal. Junii festivius recolitur. In Africa, Grati cum aliis sex. In territorio Mediolanensi, sancti Petri presbyteri et martyris, ordinis Praedicatorum. Qui in virginitate Christo serviens, cum per partes Italiae, etc. In Alexandria, Germani presbyteri. Nicomediae, Prodoci diaconi. In Perusio, Valenti, Grati et Prodenti.» Vide Acta. «Leonis episcopi et confessoris, qui in Samo insula primum quievit, ac deinde Veneti illuc applicantes, miraculo admoniti, sancti corpus secum asportaverunt. Maxentii confessoris. Viti confessoris. Ursionis et [Col. 0987B] Maurilii confessorum.» Vide Praetermissos. «Item Urbani. Eodem die, beati Hugonis abbatis Cluniacensis, magnae sanctitatis viri, qui ab beato Odilone educatus, eidem in regimine dignus successor fieri meruit. Item, sancti Roberti abbatis et confessoris. Hic cum esset abbas in monasterio Cluniacensi, divino Spiritu excitatus, regulam districtius servare cupiens, cum aliquot ejusdem zeli fratribus egressus, monasterium et ordinem Cisterciensem inchoavit anno Domini MXCVIII clarusque vita et miraculis quievit in pace. Autissiodori, sancti Mariani monachi et confessoris.» Estne hic Marianus Scotus? Quis alius hac die sit, nescio. «Romae, depositio sanctae Katharinae de Senis virginis. Quae in adolescentia sua habitum, etc.,» ut supra. «In Britannia, Castro Beatricis, etc. Item, beatae memoriae Petri Faverii, ordinis Cartusiensis, Prioris domus sanctae Crucis in Urbe. Hic cum in extremis laboraret, et ab antiquo adversario pene in desperationem [Col. 0987C] praecipitaretur per gloriosam Dei Genitricem [Col. 0988A] sibi apparentem liberatus, tunc spiritum Deo reddidit, cum in litania diceret: Omnes sancti qui hic adestis, orate pro nobis: Ipsos enim sanctos, quos ipse praesentes aspiciebat, cum magna exultatione, digito elevato, demonstrabat.» De hoc nihil in prima editione. Videsis Praetermissos.
MOLAN.: «Eodem die, apud Mediolanum,» etc., fere ut LEYDEN. «Coenobio Cluniaco, beatissimi Hugonis abbatis. In territorio Lingonensi . . . » ut ibi. «Et depositio sancti Prudentii.» Ponitur hic absque titulo aut martyris, aut confessoris, sed nisi fallor, non alius indicari potest, quam Prudentius ille, qui inter Nicomedienses martyres primum locum obtinet, ex qua eadem turma male colitur Prodocus recte Urbaus apud GREVENUM: vide Acta. In editionibus aliis, de Petro, ut jam non semel dictum est. De Catharina itidem usque ad super Minervam. Tum addit: «Differtur autem ejus festivitas in Dominicam diem post Inventionem sanctae Crucis.» Notissimum [Col. 0988B] est stabili jam cultu festivitatem ejus recoli die XXX Aprilis, Petrum vero martyrem hoc die. De Roberto et Hugone ut supra. «Die vigesima nona, sanctorum novem martyrum in Cyzico.» Vide propria singulorum nomina in Actis nostris, accepta ex Menologiis Graecorum, quorum verba recitat Henschenius in brevi suo Commentario. «Et sancti Memnonis thaumaturgi.» Et hic etiam ex monumentis Graecis desumptus est, sed hoc die perperam consignatus, cum ad XXVIII Aprilis pertineat, ut in Actis invenies. «Eodem die, festivitas sanctae Avae virginis.» Et minoribus typis: «Quae in Dononio quiescit, non canonizata.» Vide quae de ea supersunt, ab Henschenio collecta, ubi Molani observationem explicat, circa anniversarias preces pro ipsa Dononii persolvi solitas, quae nec Avae, nec aliorum sanctorum, quibus simili officio parentatum novimus, cultui quidquam praejudicant. Vide tomo I Junii, pag. 810, num. 4.
Apud Paphum, sancti Tychici diaconi, discipuli beati Pauli. Hujus meminit in suis epistolis idem Apostolus, pronuncians eum fratrem carissimum ac conservum suum fore in Domino. In Numidia apud Cirtensem coloniam, natalis sanctorum martyrum Agapii et Secundini episcoporum, qui persecutione Valeriani, post longum exilium, apud praefatam urbem, in qua tum maxime gentilium rabies ad tentandam justorum fidem inhiabat, ex illustri sacerdotio effecti sunt martyres gloriosi. Passi sunt in eorum collegio Emilianus miles, Tertulla et Antonia, sacrae virgines, et quaedam mulier cum suis geminis.
Puri sunt Praten., Antuerp., Max.-Lubec., Munerat., Belin., Greven. et Molan. Accedunt Antuerp.-Max., [Col. 0988C] Ultraject., Leyden., Lovanien., Albergen., Danic. et edit. Ultraj.-Belg.
[Col. 0987D]In Munerato sensum obscurum facit omissio vocis prior. Belini vel ejus typographi error est infestinationes, item Datianae, quod etiam habet Munerat. Codices nonnulli scribunt clarissimo, at ipsa, ni fallor, constructio exigit carissimo, ut legunt Praten., Herinien., Tornac, etc., cum Adone. Et sic etiam allevati, non alleviati, ut multi codices habent. Novissime tamen, in solo Munerato est; satis patet vocem tamen redundare. Santone, pro Sanctonas scripsit Belinus. Et haec quidem satis clara sunt. Major quaestio est legendumne Euprobi, ut nos in [Col. 0988D] textu reliquimus, an potius Eutropis, ut habet Ado, vel Eutropii, ut Acta et codices passim. Pro lectione nostra stant codices vetustissimi, Praten., Herinien. et Tornacen., quorum auctoritate, etiam cum errant, potissimum nitimur. Male legit Molanus, quem cum sanctus, alii pejus direxisset, pro direxit, quae sensum perturbant. In Belino est Galliam, omissa particula in, ubi male adjicitur demum. Greven. et Molan. ponunt peracta diu; Praten., peractamque praedicationem. Belinus ceso capite. Recto in textu omnia.
[Col. 0987D]Marianum et Jacobum, cum aliis multis decollatos, distincte hodie producit Rom. parvum. Utrum tam clare exprimantur in apographis Hieronymianis, mihi certe non ita liquet, eos tamen cum sociis ibi indicari, ex Florentinio et Actis colligere est. Vetustiorem utriusque memoriam ex Kalendario Carthaginensi pridie Nonas Maii signari, die praecedenti abunde indicavimus. Porro horum martyrum cum hesternis Cirthensibus societatem, pridie etiam exposuimus. Sociorum plerorumque loci et temporis martyrii singulorum, uberiorem notiam tradit Henschenius. Encomium in laterculo positum ex Adone [Col. 0989A] acceptum est; hic ex sincerissimis Actis, ut die praecedenti diximis, sua delibavit. Superest addendum hic Wandalberti elogium:
Ex Gregorio Turonensi sumptus est, et ab Adone consignatus is, qui sequitur Euprobus, Eutropes potius, vel Eutropius, cujus elogium etiam ex laudato Adone transcripsit Noster, re, ut solet, minime discussa, inhaerensque receptae tunc traditioni de missis a S. Clemente primis in Galliam episcopis, quod tamen Gregorius Turonensis non nisi per verbum FERTUR, narraverat, ut solerter animadvertit Henschenius, ex quo facile intelliges, veram esse plurimorum modernorum opinionem, qui de Eutropio nihil undequaque certi admittunt, praeter cultum et reliquias, de quibus paulo asseverantius loquitur laudatus Gregorius. Vide quae in Actis de ejus miraculis fuse tradita sunt. Atque hic hactenus germanus Usuardi textus est.
[Col. 0990A] Sequitur in Adone: Apud Asiam, passio sancti Maximi martyris, cujus gesta habentur. Et quidem in Actis nostris synonymus alius Graecus adjungitur. An vero Maximus ille Asiaticus, vere Adonis sit, dubium ingerit Mosandri editio, in qua et Quirinus, et Sophia adjecti sunt, qui procul dubio in additamentis censentur; quidni et praefatus Maximus a Notkero, sedulo alias Adonis descriptore, etiam praeteritus? De Maximo et Quirino meminit Florus. Et de postremo, Romanum parvum, in quo praeterea Vigilia apostolorum signatur, verosimillime a recentiori aliquo superaddita, aeque ac Quirinus, qui in codicem illum, olim Coloniae asservatum, irrepserit, occasione translationis Novesianae. Videsis Acta nostra ad diem XXX Martii, ubi discussa invenies, quae ad verum Quirini titulum pertinent. Iterum Maximi Asiatici Acta Ruinartius ex Actis nostris, ut sincera extraxit, et eruditam admonitionem praefixit a pag. 143.
[Col. 0989B]HERINIEN. Proprium provinciae Remensis, de more interserit, secundo loco sic scribens: «Eodem die, natalis sancti Maderniani, Remensis archiepiscopi, qui sextus eamdem rexit ecclesiam.» In Actis est Maternianus. Aliter tamen codices enuntiant.
TORNACEN. textus materiam cancellis suis, potius quam cancellos materiae aptare videtur. Purissimus esset, nisi omitteret ea quae sequuntur post, supplicia, usque ad cum multis.
PULSANEN. magis mutilus est, rescisso toto Mariani et Jacobi elogio. In fine autem post victor, sic scribit: «Et martyr migravit ad Dominum.»
ROSWEYD. in fine: «Item Alexandria, Pastoris episcopi, cum aliis XXIV igni combustis et in mare missis.» Vide in Actis totam seriem.
ANTUERP.-MAJ. etiam in fine: «Apud Londoniam, [Col. 0989C] depositio sancti Erchenwaldi episcopi et confessoris.» Nomen varie formatum invenies.
CENTULEN.: «Natale sanctorum Mariani et Jacobi, qui sub Daciano cum aliis multis consumpti sunt. Sanctonas, sancti Eutropii episcopi et martyris. Apud Asiam, sancti Maximi martyris, cujus gesta habentur.»
BRUXELLEN. primo loco de Eutropio, secundo de martyribus Lambsitanis, satis pure. Sequitur de Maximo, ut supra. Tum: «Jerosolymis, Quiriaci, qui et Judas cognominatur, quique crucem Christi invenit, et quem baptizatum, Helena regina fecit Jerosolymorum episcopum ordinari; quique postea sub Juliano Apostata imperatore, pro fide Christi celebre martyrium duxit.» Remittitur ad diem sequentem et ad IV Maii. «Romae, via Appia, elevatio sancti Quirini martyris, cujus passio tertio Kalend. Aprilis celebratur. Et depositio sancti Eremberti pontificis.»
[Col. 0989D] HAGENOYEN. post textum purum subdit: «Eodem die, sancti Quirini militis et tribuni translatio, quo die sacrae ejus reliquiae de Roma per episcopum Coloniensem, ad civitatem Nussiam deportatae sunt, unde adhuc ejus capsa eodem die deponitur, et in crastino circumfertur. Apud civitatem Auscium sancti Orientis episcopi et confessoris, qui omnibus virtutibus ornatus, sancto fine quievisse dicitur in pace.» Vide die sequenti. «In Brixia, beatae Maxentiae viduae.» Infra dicitur mater Vigilii.
AQUICINCT. in fine: «Et sancti Eremberti episcopi.» Colitur IV Maii. «In Britannia, civitate Londonia, sancti Erconpaldi,» etc., ut habet MOLANUS in posterioribus editionibus. Sed pro, veritatis in codice male legitur vere viriditatis.
MATRIC.-CARTH.-ULTRAJ.: «Quirini martyris. Eutropii episcopi et martyris. Jacobi martyris et Mariani lectoris, cum aliis multis martyrizatis. Maderniani Remensis archiepiscopi, sexti ordine.»
VATICAN. num. 5949: «Alexandriae, sanctorum [Col. 0990A] Dorothei presbyteri. Pomodiani et Rodociani diaconorum, qui igne exusti et in mare missi sunt, cum aliis XXIV. Apud Asiam, sancti Maximi martyris.» Vide quae dicta sunt in Observationibus.
ALTEMPS.: «In Saxonia, Oswaldi episcopi et confessoris, cujus meminit Beda in gestis Anglorum.» De eo actum est XXVIII Februarii. «Item sancti Cyrini martyris.» Aliis «Quirini. Apud Asiam, sancti Maximi martyris, cujus gesta habentur.»
FLORENTIN. primo loco: «Apud Nusiam, in provincia Coloniensi, sanctorum martyrum Quirini cum XII suis sociis. Item, sanctae Maxentiae viduae, matris sancti Vigilii»
SALINEN. S. Anatolii: «In territorio Bizuntino, translatio corporis sancti Eustasii Luxoviensis abbatis.» Vide XXIX Martii.
[Col. 0990C] CABILLONEN. S. Vincentii: «Sancti Flavii. Et Cabillonis civitate, natalis beatissimi Desiderati presbyteri et confessoris, qui fuit eximiae conversionis [ an non conversationis?] et miraculorum, in monasterio Gurtonensi, ubi et obiit: quem B. Agricola, ejusdem antistes, tumulavit in basilica B. Martini, quae est in suburbio praefatae urbis, ubi cujus apud Deum sit meriti adeptis sanitatibus experiuntur infirmi.» Etiam Flavius, in Actis, Cabilonensis episcopus dicitur.
Editio LUBECO-COL. incipit: «Nusiae, super litus Rheni, territorio Coloniensi, translatio sancti Quirini tribuni et martyris. Cujus venerabile corpus nobilis, ac religiosa Domina Gepa abbatissa a summo pontifice postulatum, de Roma ad civitatem suam Nussiam transtulit, et in suum monasterium honorifice collocavit.» Sequitur textus satis purus. Tum: «In Anglia civitate Londonia, natale sancti Erkenwaldi, ejusdem loci episcopi et confessoris. Apud Asiam, passio sancti Maximi martyris cujus gesta [Col. 0990D] habentur.»
GREVEN.: «Apud Asiam, teste Adone, passio sancti Maximi martyris, cujus gesta habentur. In Alexandria, Effrodisii presbyteri et martyris aliorumque XXX. Item sanctorum Dorothei, Crispini, Pomodiani. Euticiae martyris sub Licinio. Romae, Quirini episcopi. Ercanwaldi episcopi Londoniae et confessoris. De quo Beda lib. IV ita dicit: Ejus vero viri in episcopatu et ante episcopatum, vita et conversatio fertur fuisse sanctissima, sicut etiam nunc coelestium signa virtutum indicio sunt. Maderniani archiepiscopi Remensis et confessoris. Eodem die sancti Laurentii presbyteri Novariensis. Apud Sanctonas, Eustellae virginis, filiae regis ab Eutropio conversae.» Vide in indice Praetermissorum. «In Anglia, Tybbae virginis.» De ea in Actis VI Martii. «Item Maxentiae nobilissimae feminae, matris sancti Vigilii episcopi Tridentini. In diocesi Coloniensi, oppido Nussia, translatio,» etc., fere ut supra. «Item [Col. 0991A] in diocesi Lugdunensi, sanctae Margarethae virginis, ordinis Carthusiensis. Haec cum aliquando Missae officio interesset, et sacris mysteriis participari ardentissimo affectu desideraret, subito piissimus sponsus Dominus noster Jesus Christus, qui eam frequenter visitare et consolari consueverat, partem hostiae vivifici corporis sui e manibus sacerdotis in os tam dilectae sponsae suae trajecit. Ipsa tandem plena operibus bonis quievit in pace.» In Actis inter Praetermissos recensetur.
MOLAN.: «Romae, sancti Quirini tribuni, etc.», ad verbum, ut habet Ado XXX Martii. Tum subdit: «Hujus Deo dilecti et pretiosi martyris passio, licet III Kal. Aprilis facta sit, hic tamen festive recolitur, [Col. 0992A] quando sacrae reliquiae corporis ejus ab urbe Roma ad civitatem Nussiensem supra Rhenum translatae sunt. Eodem die, natalis sancti Maderniani, etc.,» plane ut HERINIEN. De Maximo, Laurentio et Ercanwaldo, ut GREVEN. supra. In editionibus aliis: «Romae, sancti Quirini tribuni et martyris. Hujus Deo dilecti, etc. In Britannia, civitate Londonia, sancti Erconwaldi episcopi et confessoris. Qui in activa jam degens vita, totis viribus theoricam diligens, subditis sibi plebibus, callem veritatis verbis atque exemplis monstravit: multisque ornatus virtutibus, migravit ad Christum.» De Maderniano, Maximo et Laurentio, ut supra.
Apud Lambesitanam urbem, natalis sanctorum martyrum Mariani lectoris et Jacobi diaconi, quorum prior, cum jam pridem infestationem Decianae persecutionis in confessione Christi evicisset, iterum cum carissimo collega tentus. Deinde post dira et exquisita supplicia, divinis revelationibus mirabiliter secundo confortati atque allevati, novissime cum multis aliis gladio consummati sunt. Civitate Sanctonas, beati Euprobi martyris, quem sanctus Clemens, pontificalis ordinis gratia consecratum, dixerit in Gallias, peractaque praedicatione, ob Christi testimonium, illiso capite, victor occubuit.
Ordo rerum
- Sancti Adonis elogium historicum. 9
- CHRONICON. 23
- AETAS PRIMA.—Ab origine mundi usque ad diluvium. 23
- AETAS SECUNDA.—A diluvio ad Abrahami nativitatem. 25
- AETAS TERTIA.—Ab Abraham ad David usque. 33
- AETAS QUARTA.—A Davidis regno ad transmigrationem Hebraeorum Babyloniam. 43
- AETAS QUINTA—Ab eadem transmigratione ad Christum salvatorem nostrum. 49
- AETAS SEXTA.—A Christo ad mundi finem. 75
- ADONIS MARTYROLOGIUM. 139
- Epistola dedicatoria Paulo V pontifici maximo. 139
- Lectori monitum. 141
- De veteri Romano Martyrologio elogia. 143
- VETUS ROMANUM MARTYROLOGIUM. 143
- Mensis Januarius. 145
- Mensis Februarius. 147
- Mensis Martius. 151
- Mensis Aprilis. 153
- Mensis Maius. 157
- Mensis Junius. 159
- Mensis Julius. 161
- Mensis Augustus. 165
- Mensis Septembris. 167
- Mensis October. 169
- Mensis November. 173
- Mensis December. 175
- Quo genere cultus sancti martyres venerandi sunt. 179
- Rosweidus benevolo lectori. 179
- LIBELLUS DE FESTIVITATIBUS SS. APOSTOLORUM. 181
- INCIPIT MARTYROLOGIUM. 201
- Mensis December. 201
- Mensis Januarius. 205
- Mensis Februarius. 223
- Mensis Martius. 233
- Mensis Aprilis. 243
- Mensis Maius. 253
- Mensis Junius. 273
- Mensis Julius. 295
- Mensis Augustus. 313
- Mensis Septembris. 343
- [Col. 0991] Mensis October. 374
- Mensis November. 387
- Mensis December. 407
- Precatio Adonis. 419
- APPENDIX AD MARTYROLOGIUM. 419
- PASSIO SANCTI DESIDERII EPISCOPI VIENNENSIS. 435
- Praefatiuncula. 435
- Incipit Passio sancti Desiderii. 435
- PRIVILEGIUM quo ecclesiam Velnensem abbatiae S. Engendi jurensis confirmat. 443
- VITA SANCTI THEUDERII ABBATIS VIENNAE IN GALLIA. 443
- APPENDIX AD S. ADONIS OPERA. 449
- Translatio seu elevatio S. Barnardi, episcopi Viennensis. 449
- Miracula ejusdem. 451
- MARTYROLOGIUM. 453
- PRAEFATIO. 459
- CAPUT PRIMUM.— Martyrologiorum antiquorum inter se ac cum Usuardo propinquitas et connexio. 459
- ART. I.—De Martyrologii Hieronymiani exemplaribus. 467
- § II.—De Hieronymianis minoribus, tum manuscriptis, tum typis excusis. 472
- ART. II—De Bedae et Flori Martyrologiis novae conjecturae. 482
- ART. III.—De tribus aliis Martyrologiis Usuardi cognatis. 489
- § I.—De Vandalberti metrico. 489
- § II.—De Martyrologio Rabani. 492
- § III.—De Martyrologio Notkeri 494
- CAPUT II.— De Martyrologio quod VETUS ROMANUM appellavit primusque edidit Heribertus Rosweydus, nos tantisper ROMANUM PARVUM vocari posse censemus. 495
- ART. I.—Parvum Rosweydi Martyrologium [Col. 0992] non incongrue vocari posse Romanum, contra Valesium et Florentinium statuitur. 501
- ART. II.—Frustra nituntur adversarii ostendere Romanum parvum illud ipsum non esse Martyrologium quo se adjutum fatetur Ado, quodque Martyrologio suo se praefixisse asseverat 507
- § I.—Refelluntur Andreas Saussayus et Joannes Fronto. 507
- § II.—Diluuntur ea quae speciosius objicit Florentinius. 514
- ART. III.—Romanum parvum sic delineavit Ado, ut ex ejus praefatione ostendatur ipsissimum esse quod suo Martyrologio praefixit. 519
- ART. IV.—Romani parvi auctoritas, ex characteribus propriis, stylo, genere, aetate demonstratur. 524
- CAPUT III.— De Adonis et Usuardi propagine. 531
- ART. I.—De Martyrologio sancti Adonis Viennensis episcopi. 531
- ART. II.—De Martyrologio Usuardi monachi. 537
- ART. III.—Antiquiores Usuardi Martyrologii editiones recensentur. 542
- ART. IV.—De codicibus Usuardinis manuscriptis. 554
- § I.—De codicibus purioribus, ac primum, de Usuardo Pratensi. 554
- § II.—De nostro primario Heriniensi codice. 561
- § III.—De Tornacensi aliisque vetustioribus maxime probatis. 564
- § IV.—De codicibus quos mediae notae appellamus. 569
- ART. V.—De codicibus quorum sola habemus extracta seu lectiones variantes. 573
- Extracta ex variis Martyrologiis a R. P. Petro Francisco Chiffletio. 577
- Codices alii in hoc opere non adhibiti. 579
- Notanda pro indicibus. 582
- PROLEGOMENA EDITIONIS J. BOUILLARTII. 583
- Praefatio. 583
- Reverendo Patri Joanni Baptistae Sollerio. 587
- INCIPIT MARTYROLOGIUM. 599
- Prologus ad Carolum Calvum. 599
- Prologus alter. 599
- Mensis Januarius. 601
- Mensis Februarius. 717
- Mensis Martius. 807
- Mensis Aprilis. 893
SANCTUS ADO, ARCHIEPISCOPUS VIENNENSIS.
USUARDUS MONACHUS SANGERMANENSIS.
FINIS TOMI CENTESIMI VICESIMI TERTII.