122

§ 1. Quaenam potissimum causa ad Joannis Scoti theologi libros colligendos ac perpoliendos me impulerit, si quaeris, lector benevole, en paucis tibi consilii mei rationem aperiam. Etenim ante hos fere tredecim annos, quum theologicarum ac philosophicarum literarum rudis fere ac imperitus in illius Joannis libros incidissem, hujus scriptoris seculo IX viventis haud parum me movisse speciosam ac paene singularem disputandi subtilitatem confiteor. Nec tamen non me offendit quorumdam ex nostratibus temeritas, extollentium ac praedicantium ejus philosophicas theologicasque theorias, quippe cum ejus primarium opus, quod «de divisione Naturae» inscribitur, ab Honorio P. III. igni adjudicatum, et ante fere ducentos annos quum in Anglia typis esset expressum, in Indicem librorum prohibitorum relatum esse inter omnes constet. Atque jam tum mihi proposueram, et quid Joannes Scotus scriptis suis profecerit, et in quibus locis erraverit, diligentius indagare, et aliquando justa libra utrumque expensum, in honorem ac fructum sanctae Ecclesiae exponere. Non ita multo post in itinere literario, quod per Germaniam, Helvetiam, Italiam, Belgium instituebam, occasio mihi oblata erat, inter cetera, in quae incumbebam, studia critica, et ex Joannis Scoti libris quinam superessent in bibliothecis delitescentes, investigandi, et quidquid reperissem, ad plenius judicium de ipso ferendum in lucem protrahendi. In quam rem licet plurimas bibliothecas perlustrassem, tamen librorum ipsius codices mss. haud ita multos reperire mihi contigit. Ex his codicibus quae descripsi fragmenta haud sane spernenda, nunc primum a nobis in lucem emittuntur. Denique majori cum fructu nuper bibliothecam Regiam Parisiensem adii. Ubi quum plures codices librorum Joannis Scoti invenissem, eos quoque in usus meos convertendos esse putavi. Ad eorum igitur fidem et «de Praedestinatione» et «de divisione Naturae» libros diligenter excussi. Codicem quoque Laudunensem mihi liberaliter Parisios transmissum, haud sine fructu examinavi. Quod vero integrum Scoti operum, quae supersunt, editionem, non omisso suspectae fidei libro de principiis, quem «de divisione Naturae» inscripsit, huic Patrologiae inseruimus, haud facile quemquam miraturum existimo, qui reputaverit, omnino Joannem Scotum cum acutissimis suis profundissimisque disputationibus, quarum et ipse ex Platone Aristoteleque haud raro argumenta petivit, sensu quodam latiori Scholasticae, quam dicunt, Theologiae praeambulum, tum versione sua operum Pseudo-Dionysii Areopagitae, suisque eorum expositionibus, ceterisque suis crebro allegoricis theoriis, mysticae quam vocant theologiae tanquam praecursorem haud immerito a viris doctis judicari. Imprimis vero Joannis Scoti versione operum, quae sub S. Dionysii Areopagitae nomine feruntur, utebantur medii aevi Theologi. Qui quoniam graecam linguam ipsi non callebant, libros, quorum auctorem S. Dionysium Areopagitam ut Patrem apostolicum colebant ad unum omnes, ab Joanne Scoto latine conversos legebant, eamque versionem commentariis suis [Col. II] illustrabant. Quare quum omnino Joannes Scotus ejusmodi scriptor sit cujus opera in «Cursu completo» Scriptorum ecclesiasticorum desiderari vix debeant, integram operum ejus editionem adornari et justum et ab hujus collectionis consilio haud prorsus alienum esse duximus. In his autem Joannis Scoti operibus si quae occurrant, quibus juste offendaris, non omisimus «Monitis ad Lectorem» praemissis, ubi opus erat, principales errores notare, nec non hic illic notis subjectis, quae falso aut minus recte disputantur, corrigere. Praeterea in commentatione «de vita et praeceptis Joannis Scoti» huic operum editioni praemissa, errores ipsius acriter perstringuntur. Si cui nihilominus in notandis Joannis Scoti erroribus aliquid a nobis neglectum esse videatur, excusabunt nos cum rei difficultas, tum temporis, quod nobis in paranda editione concedi poterat, angustiae.

§ 2. Et de fine hujus editionis haec quidem hactenus. Praeterea duo nobis reliqua sunt: primum, ut codices, quos adhibuimus, enumeremus, deinde, ut de Joannis Scoti vita quid compertum habeamus, exponamus. Ubi tamen in usus meos convertere non dubitavi illam commentationem de vita et praeceptis Joannis Scoti, abhinc aliquot annis editam auctore anonymo, quam operibus praemittere statuimus. Quae quum in capitibus gravioribus sit bene adornata, solum id supererit, ut nonnulla, in quibus ab ejus scriptore nobis dissentiendum est, dilucidemus.

§ 3. Et primum quidem ad codices quod attinet, in edendis Expositionibus super Ierarchiam caelestem S. Dionysii, hucusque ineditis ac paene incognitis, adhibuimus tres. E quibus codex Vaticanus 652, initio seculi XI eleganter scriptus, constat 58 membranis in folio minori. Continet vero solas illas Joannis Scoti expositiones. In prima membrana manus seculi XIV, ut videtur, adscripsit: Iste libellus ex . . . . ; ex vix legi potest, cetera omnino obliterata sunt. Item manus seculi XIII exeuntis, ut videtur, in inferiori membranae parte scripsit: sumus (sic!) omnium theologorum iste, quae verba quanquam diluere quidam studuit, tamen bene possunt adhuc distingui. Quater vel quinquies ad marginem deprehenduntur glossae trium vel quattuor verborum, quas quum vix potuerim dignoscere, neglexi. Is, qui librum descripsit, sensum vix unquam attigit; quare interpunctio falsissima est; quin imo duo verba haud raro in unum contrahuntur, alia dismembrantur. Finem versus menda sunt crebriora. Graeca verba, quae occurrunt, male scripta sunt. Ex hoc igitur codice quum Carolus Greith, ecclesiae S. Galli in Helvetia nunc praepositus ac officialis, expositiones illas descripsisset, liberaliter mihi copiam sui apographi fecit, quod deinde Romae denuo ad codicis fidem et ipse diligenter contuli.

§ 4. Alter est codex ms. lat. 380 bibliothecae Regiae Monacensis, olim Electoralis bibliothecae serenissimorum utriusque Bavariae ducum, ut ex insigni eorum, interiori parte operculi affixo, cognoscitur, membranaceus, seculi XIII, 4 ^o , literis exaratus minusculis satis nitide, et cum abbreviatura vulgari, in principio mutilus; nunc constat foliis 96. Tituli et numeri capitum sunt miniati. Initiales minio cum pigmento caeruleo adhibito sunt eleganter elaboratae, ductuque haud raro usque ad finem membranae pertingente praeditae. A variis manibus passim scriptura radendo vel corrigendo in ipsa textus linea mutata, haud pauca supra vel ad marginem adscripta sunt. Continentur eo haec:

1. fol. 1,1—4,2 fragmentum versionis caelestis Ierarchiae. Quod incipit: superpleni [Col. III] luminis praeperfectae perfectionis; etenim nihil perfectum aut non indigens universaliter perfectionis, nisi vere per se perfectum et praeperfectum. Cap. XI. Istis autem determinatis illud dignum attendere, propter quam causam universas simul angelicas substantias caelestes virtutes vocare consuevimus, cet. Finitur verbis: eandem autem virtutem praedictis habentia praetermisimus et commensurationem (a. m. corr. comensurationi) sermonis providentes, et super nos occultum silentio venerantes. Explicit liber beati Dionysii episcopi Athenarum ex Areopagitis de caelesti Ierarchia.

2. fol. 5,1—19,1. Joannis Saraceni versio ecclesiasticae Ierarchiae. Orditur a titulo miniato: De ecclesiastica Ierarchia. Incipit prologus Joannis Saraceni ad magistrum Joannem de Saraberiis de ecclesiastica Ierarchia. Post translationem angelicae Ierarchiae translationem ecclesiasticae distuli, cet. Prologum excipit versio, quae sic finitur, Trade igitur, o amice, et ipse mihi perfectiorem illuminationem, et monstra meis oculis, quas videre possis convenientiores pulchritudines et uniformiores; condifo enim, quod praedicta ego repositas in te divini ignis accendam scintillas. Explicit liber Dionysii Areopagitae episcopi Athenarum ad Timotheum episcopum Ephesi de ecclesiastica ierarchia.

3. fol. 19,2—24,1 literis multo minoribus et plurimis abbreviaturis tractatus anonymi, qui incipit a titulo miniato: Incipit quidam tractatus bonus, qui non est de libris Dionysii, et durat usque ad VII folium ibi memor esto, cet. (alia manus post vocem memor atramento nigro supra adscr. hospitii ), et orditur a verbis: Omnis cognitio aut est initialis, aut ex praeexistenti aliqua; omnis autem initialis aut est singularis, aut universalis; si singularis est, erit sensus sive experientia sive memoria, si universalis, erit intellectus cet. Finitur sic: Sunt enim angeli, qui hoc habent in munere, ut eorum ministerio fiant miracula, et eis mediantibus fiant virtutes in hominibus. Hi constituunt ordinem, qui dicitur virtutes. Hi adesse traduntur in altari, cum panis mutatur in corpus Christi. De eorum consortio erunt illi, quibus spiritualiter datum quasi spirituali munere, facere miracula. Huic ordini oppositum est illud collegium daemonum, ministerio quorum fiunt praestigia ad homines illudendos. De eorum consortio vel conventu erunt illi, qui praestigiis et divinationibus intendunt; ordinate autem praedictum insinuat primus articulus descriptionis, cum dicitur nec legibus occurrens. Praedicti autem angeli nec legibus occurrunt, quippe propter legem, nec multa miracula faciunt. Sunt et alii angeli, qui hoc acceperunt in munere. Ad marginem adscriptum legitur: deficit aliquid.

Reliqua pars fol. 24, 1 tegitur rebus nullius momenti, a recentiori manu pallido atramento pessime exaratis; fol. 24, 2 dictis Augustini, recentiori alia manu atramento satis nigro melius scriptis.

4. fol. 25,1—42,1 Joannis Saraceni liber de divinis nominibus. Incipit a titulo miniato: Incipit liber primus de divinis nominibus. Cap. I. Prologus Joannis Saraceni ad Odonem, sancti Dionysii reverendum abbatem, in libros beati Dionysii Areopagitae de divinis nominibus, et orditur: Memor hospitii et meae sponsionis diu literas vestrae sublimitatis exspectavi, quas quoniam multis de causis non misisse potestis, sponsioni meae satisfeci cet. Finitur verbis: et tradidimus et trademus, sicut quidem et nos sumus sufficientes dicere, et quibus dicitur audire et nihil, traditioni iniuriam facientes, nisi forsitan ad intelligentiam aut expositionem ipsorum infirmemur: sed hae quidem, qualiter Deo erit amicum, ita et habeantur [Col. IV] et dicantur, et sic quidem iste intelligibilibus Dei nominationibus secundum nos finis. Ad symbolicam autem theologiam duce Deo transibimus. Margini verba miniata adscripta sunt: Dionysii Areopagitae liber de divinis nominibus explicit.

5. fol. 42,1—43,2 Ejusdem liber de mystica theologia. Incipit a titulo miniato ad marginen adscripto: Incipit prologus ejusdem Joannis Saraceni ad eundem Odonem sancti Dionysii abbatem in librum de mystica theologia, et orditur a verbis: Ante mysticam theologiam symbolica theologia esset transferenda. Nam cet. Finitur verbis: Quoniam et super omnem positionem est perfecta et unita omnium causa, et super omnem ablationem excessus ab omnibus simpliciter absoluti et supra tota. Explicit liber magni Areopagitae Dionysii de mystica theologia.

6. fol. 43,2—48,2 Versio epistolarum. Incipit a titulo margini adscripto: Incipiunt epistolae. Epistola prima Gajo monacho, et orditur a verbis: Tenebrae occultantur lumine et magis multo lumine; ignorantiam occultant cognitiones et magis multae cognitiones; haec excessive, sed non secundum privationem cet. Finitur ultima epistola verbis: Dignus autem credendi sum omnino praecognita tibi, et discens ex Deo, et dicens, quia et a custodia, quae est in Pathmo, dimitteris, et ad terram Asiae reverteris, et facies ibi imitationes, et his qui erunt post te, trades. Explicit.

7. fol. 49,1—95,2 Joannis Scoti expositiones. Incipiunt a titulo miniato: Incipiunt expositiones Joannis Scoti super Ierarchias sancti Dionysii, et ordiuntur a verbis: Sancti Dionysii Areopagitae primus liber cet. Finiuntur verbis: et non nisi in animo. Hae igitur expositiones sunt nitidius aliquantum, quam ceterae codicis partes, scriptae. Tituli sunt miniati, et versionis verba in primo capite linea miniata, in ceteris capitibus linea atramento nigro ducta insigniti: idem de singulis quoque versionis verbis, si repetuntur, valet. Graeca verba, quae occurrunt, sunt vitiosissime scripta. Ab alia seculi XIV, ut opinor, manu, quam B* insignivi, scriptura saepe radendo vel corrigendo in ipsa textus linea, vel supra adscribendo mutata est, nec pauca ad marginem adscripta sunt. Tertia quaedam manus, primae aetate fere suppar, quam B** insignivimus, nonnunquam verba quaedam ad marginem adscripsit atramento aliquantum pallidiore. Raro etiam recentior manus ad marginem adscripsit, quam insignivimus rec. m. Si prima manus ipsa correxisse videbatur, id notavimus corr. B. Notandum insuper, foliis 71, 2. 72, 2. 73, 2. 74, 2. 75, 2. 77, 2. 78, 2. 83, 2. 84, 2. 85, 2. 87, 2. 89, 2. 90, 2. 91, 2. 95, 2 in extrema membranae summitate res quasdam nullius momenti esse adscriptas. Praeterea in nonnullis foliis recentior manus seculi XV vel XVI, stilo cerussato multa adscripsit in margine, quae tamen ita sunt obliterata, ut legi amplius nequeant.

Reliqua pars fol. 95, 2 et fol. 96 rebus lectu difficillimis nulliusque momenti tegitur.

Restat, ut moneamus, ad illud versionis fragmentum, quod fol. 1,1—4,2 codicis legitur, aut eadem aut alia suppari manu literis minutissimis fragmenta Joannis Scoti expositionum in caelestem Ierarchiam ad marginem adscripta esse. Quae etsi maximam partem in expositionibus, quas edidimus, infra leguntur, tamen capitibus, ad quae pertinent, adnotatis singula ordine, quo in codice extant, hic proferenda esse duximus. Columnarum, quibus infra occurrunt, numerum subjunxi.

CAP. XI. Scotus. Quomodo intellectus essentiae, ratio virtuti, sensus interior operationi adunetur, nec non duae trinitates hominis et angeli, sed una sit, in libro peri fision satis aperitur. Vide infra col. 230.

CAP. XIII. Apologiam, quod interpretatur defensio vel satisfactio. Infra col. 235.

Intellige de nive et glacie, quae prius resolvuntur, quam in eis appareat caliditas, vel tales substantias [Col. V] quae nullo modo calefieri possunt, scilicet frigidissimas. Ideoque omnia frigida veluti mortua, calida autem viva dicuntur, quoniam per caliditatem omnis materia corporaliter formatur et reformatur. Infra col. 237.

Duo operatur ignis, caliditatem et illuminationem, sed quae ad omnia vadit virtus ejus calefacientia, illuminativa vero in densis reprimitur; etenim non ad omnia illuminatio eius extenditur. Primitivam vocat operationem in igne, quae calefacit. Infra col. 238.

Hoc datur intelligi, quod ipsi Deo et intellectuali et rationali creaturae id ipsum est esse, lucere, videre. Esse enim ipsorum lux est et visio. Infra col. 240.

Propter falsos deos, ut sunt dii gentium, aut sanctos, qui sunt dii per gratiam, non naturam. Infra col. 240.

Sensus est hujusmodi: causalis omnium constituit, ut superposita quaecunque essentia subsequenti se essentiae divina lumina per se ipsam transvehat, vel invehat, vel supervehat; in omnia haec potest verbum illud transferri ἐποχετεύεσθαι. Infra col. 240.

Scotus. Hoc pulchre dicitur, quia omnis caelestis essentia proprietatum suarum fit et dicitur participatio, vel quantum participatione subsistentes fiunt. Infra col. 242.

Hoc per cardines templi mystice significatur, vel secreta singularitate immutabile fundamentum. Infra col. 244.

Scotus. Facies sedentis super solium, id est, superessentialis Dei altitudo, quae velatur alis, quoniam in eam reverenter et trepide respiciunt angeli. Pedes autem sedentis sunt profundissima ejus in universali creatura vestigia. Quos duabus alis obtegunt caelestes essentiae, timentes scrutari, quomodo Dominus, cum sit super omnia, diffunditur in omnia, et qui est superessentialis, et omnium essentia, et quomodo ubique est, sine quo nihil esse potest. Duabus alis semper volitant, propter aeternum imitatorium divinae operationis. Ecce in senis alis perfectio motuum intelligibilium exponitur. In eo autem, quod binae sunt, aut factoris et factorum dilectio et contemplatio et actio, aut duplex pars divinae scientiae affirmativae et negativae; una enim induit praedicando de eo omnia quae sunt, reliqua exuit removendo, et utraque vera. Infra col. 245, 246.

Sanctus, sanctus, sanctus Dominus exercituum. In hoc ternario hymno laudatur una essentia in tribus personis vel substantiis. Infra col. 246.

Non alia haec claritas intelligitur, quam Verbum aeternum, quod in secretissimis Patris sui sinibus omnes sanctos [perficit] intellectibus in primordialibus suis causis, et priusquam ex inaccessibili lucedivinitatis exiens radius ad proximos venit. Infra col. 246.

Tres ordines: unde ducem nominat, quia, quod unus facit, omnes facere intelliguntur. Infra col. 248.

CAP. XIV. Ita definiuntur, quemadmodum caelestis Ierarchiae intelligentia et scientia eis insita est; substantia siquidem eorum et numerus intelligentia est et substantia. Infra col. 257.

CAP. XV. Ad hoc caput recentior quaedam manus literis lectu difficillimis varias interpretationes adscripsit, inter quas nonnullas Io. Saraceni, hanc vero Scoti:

Io. Scotus. Discretus; nullo quippe alio elemento incrassatur, sed in sua sinceritate discretus permanet. Infra col. 256.

Resiliens; ab omni corpore alliso, de nubibus, de petris, de ferro; omnis quippe collisio ignem creat ⁜ (a) . Infra col. 256.

Q. d. imagines, significant easdem esse dispositiones in primis, mediis et ultimis. Infra col. 258.

Acutius videt aquila, quam homo; canis fortius odorat. Infra col. 258.

Et secundum rationabilem intelligentiam continuitate. Virtus siquidem rationabilis scientiae continua est; prius enim desinet subsistere, quam et in momento rationabili carere scientia. Infra col. 259.

Sicut olfactus contrarias a convenientibus discernit exhalationes. Infra col. 259.

Factivum ad manus, operativum ad brachia, activum ad humeros, in quibus veluti quodam cardine actionis motus primo volvitur, deinde per brachia in manus extenditur. In anima rationabili, in animo, est primus eius motus, sicut quibusdam suis humeris; deinde descendens per progressionem numerorum veluti per quaedam brachia in artificis aestimationem, operationis nomen accepit; dum in effectum moti corporis exseritur, factivus non incongrue vocitatur. Ita, ut opinor, in caelestibus animis, dum veluti primo motu primordiales causas in principio omnium, quod Deus est, supra se intuentur, actio eorum est; dum in seipsis, quae supra se vident, conformant, operatio; dum vero quae facienda sunt in natura, juxta analogiam eorum, quae supra se contemplantur, et in se conformant, faciunt atque efficiunt, vel effectivus eorum motus non inconvenienter dicitur. Infra col. 261.

Pariter ad versionem epistolarum Pseudo-Dionysii, quae fol. 43,2—48, 2 exstat, eadem manus iisdem literis minutissimis ad marginem glossas satis multas adscripsit. Quas quum accurate examinassem, e scholiis S. Maximi sumptas esse inveni.

§ 5. Tertium in edendis Joannis Scoti Expositionibus super Ierarchiam caelestem S. Dionysii adhibui codicem ms. bibliothecae Brugensis n ^o 1, membranaceum, fol. maj., seculi XV vel XV. Quo continetur Joannis Scoti versio operum Pseudo-Dionysii, ita quidem disposita, ut singulis capitibus expositiones S. Maximi, Hugonis a S. Victore, Joannis Saraceni, aliorum, in quibus et nostri Joannis Scoti expositiones in Ierarchiam caelestem, subjungantur. Neque tamen Joannis Scoti expositiones integrae sunt, sed fol. 171, 2 codicis desinunt his verbis: Verbi gratia prima Ierarchia mediae, media tertiae, tertia quartae, quae est in hominibus, divinas tribuit illuminationes (vide infra col. 239), ita ut finis desideretur. Ejusmodi collectiones expositionum in Pseudo-Dionysii [Col. VI] libros, a Joanne Scoto in sermonem latinum conversos, inde a seculo XIV crebro occurrunt. Duo exemplaria persimilia inspexi Romae in codicibus Vaticanis 177, membran., fol., seculi XIV, foliorum 208, et 176, membran., fol., seculi XIV, foliorum 295. In quibus pariter illae Joannis Scoti expositiones a nobis nunc primum editae reperiuntur sparsim per aliorum scriptorum expositiones singulis versionis capitibus subnexae. Quos quidem codices Vaticanos quum ob temporis angustias excutere non potuerim, ad illius codicis Brugensis fidem expositionum locos aut depravatos aut corruptos saepe emendavi. Sed ut rationem istarum collectionum intelligas, collectoris praefationem e codicibus Brugensi et Vaticano erutam, data hac opportunitate, adscribere lubet.

Brevis et valde necessaria declaratio dispositionis totius operis subsequentis, et quae legentibus utilitas.

Compellit me, dilectissime, opportune importune pia et providens tuae dilectionis instantia, novo et insueto operi, vigiliarum et sollicitudinis pleno, qualemcunque potuero diligentiam adhibere, et humeris amici praesertim debilibus onus importabile superponis. Verum quia quaelibet difficilia levia et prope nulla facit amor, Christo duce et praevio, libens aggrediar quod hortaris, licet non ignorem, quod in hoc opere linguas corrodentium non effugiam detractorum. Sed non multum moveor vanissimis invidorum contra veritatem latratibus, verissime sciens, opus istud, si ad calcem donante Domino perducatur, non solum tibi, sed et omnibus diligenter atque fideliter inspecturis non modicum ad plurima profuturum, et maxime ad faciliorem notitiam rerum visibilium et transcurrentium earum, quae falsae et fallaces et nunquam nusquamque stantes (?), felicitatis contemptum, atque certiorem spiritualium intelligentiam, sobriumque eorumdem verae et stabilis et aeternae beatitudinis appetitum. Novit enim discretio tua, quia, sicut nullum malum vitabile, nisi cognitum, ita nullum bonum appetibile, si fuerit ignoratum, dicente Augustino: «Nullo modo diligitur, quod penitus ignoratur». Eorum autem cognitione habita, auxiliante gratia, de facili impletur, quod in psalmo praecipitur: «Declina a malo et fac bonum». In quibus duobus duas partes justitiae consistere non ignoras. Primam igitur, id est, angelicam Ierarchiam macarii Areopagitae Dionysii cum suis expositionibus taliter ordinare desidero, quod praescriptis in serie capitulis, quae a commentatoribus ad evidentiam totius operis in suorum principiis tractuum praenotantur, postquam ad explanationem literae perventum fuerit, nihil prorsus de meo adjiciens, nihil de commentariorum expositionibus praetermittens, imprimis capitulum de textu Ierarchiae inseram, cui statim supponam translatam de Graeco in Latinum glossaturam eidem capitulo congruentem. Postea praescripti capituli secundum magnum Hugonem de S. Victore expositio subiungetur, dein Joannis Scoti, ad ultimum Joannis Saraceni eiusdem capituli explanatio subsequetur. Erit igitur dispositionis hujus ordo talis, quod praescripto textus capitulo venerabilium doctorum expositiones subscribantur, praetitulatae per singulas suorum nominibus tractatorum, ut tali compendio et legenti pateat facilis, quantum humana sinet infirmitas, caelestium intelligentia secretorum, quae in textu ipsius Ierarchiae continetur, et revolvendi plures libros onerosa necessitas auferatur. Sed notandum, quod glossulae per Anastasium, apostolicae sedis bibliothecarium, de Graeco in Latinum translatae, partim a beato confessore Maximo, partim a sancto Joanne Scythopolitano pontifice sunt editae. Eas tamen omnes in hoc opere nomine Maximi praetitulare disposui, ne forte propter identitatem nominum, Joannis videlicet Scythopolitani, et Joannis Scoti, Joannisque Saraceni intentio legentis in aliquo perturbetur. Nec tamen ideo datur nostra praetitulatio mendositatis argui. Nam quum in omnibus veritatis praeconibus unus et idem loquitur spiritus, dicente Domino: «Non enim vos estis, qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur in vobis», certum est, quod nobis propter eiusdem communionem Spiritus in regno catholicae veritatis singula sunt omnium et omnia singulorum. Quare non invito propter eundem in ipsis loquentem Spiritum, quod Maximus dixit, Joannes judicat esse suum, et quod Joannes, Maximus a se non reputat alienum. Nec non et hoc diligenter considerandum est, quod ubicunque literae textus duplex occurrerit, interlinearis litera specialiter ad explanationem Joannis Scoti Joannisque Saraceni pertinet, sicut in serie libri luce clarius apparebit. Et haec tamen pro labore praesentis operis retributionem obtinere desidero, ut precibus et meritis huius summi post beatos apostolos theologi beatorumque, de quibus tanta nosse et scribere promeruerit, in praesenti suffragium, futuro consortium promerear angelorum. Adsit igitur mihi, precor, tuis precibus impetrata tenebrosae mentis, id est meae, illuminatrix gloria, ut ipsa praeveniente, cooperante et subsequente opus tam dulce, tam utile, tam delectabile piorum theosophiae studentium mentibus opportunum initium sortiatur, progressum ordinatum accipiat, atque fine competenti et debito terminetur. Amen.

Et haec quidem de codicibus, ex quibus «Joannis Scoti Expositiones Ierarchiae caelestis» nunc primum edidimus.

§ 6. Joannis Scoti Expositionum in Pseudo-Dionysii libros de Ierarchia ecclesiastica Prologum erui e tribus codicibus, Lipsiensi bibl. Universit. 188, membran., fol., seculi XIII, Vaticano 177, membran., fol., seculi XIV, et codice Sorbonn. 1355 bibliothecae Regiae Parisiensis, membran., 4 ^o , seculi XIII. E quibus Lipsiensis, qui Joannis [Col. VII] Scoti versionem operum Pseudo-Dionysii integram continet, Prologum illum libro de Ierarchia ecclesiastica praefixum exhibet. In codice Vaticano, qui de Ierarchia caelesti libro expositiones variorum, nec non Joannis Scoti, additas continet, libro de Ierarchia ecclesiastica idem ille Prologus initio mutilus praemissus est. Etiam Parisiensis Prologum eidem Pseudo-Dionysii libro praefixum habet. Ad horum igitur trium codicum fidem iste Prologus nunc primum in lucem prodit. Restat, ut moneam, etiam in codice Darmstadiensi, olim Coloniensi 30, membran., seculi XII, nec non in codice Monacensi Othlonis seculi XI, qui infra § 13 describentur, Prologi verba: Praecumbentium capitulorum doctrinam cet. usque ad iterum mysterii synaxeos exposito, deinde Theoria ejus (vide infra col. 268. col. 1071) in fronte libri de Ierarchia ecclesiastica exhiberi.

§ 7. Joannis Scoti Expositionum in librum de divinis Nominibus nulla usquam vestigia inveni. Verum ejus Expositiones seu glossas in mysticam Theologiam Pseudo-Dionysii deprehendi in codice Vindobonensi ms. hist. eccles. n ^o CXXXVI, membran., seculi XIV, 4 ^o , foliorum 51, ubi exstant expositiones fol. 33-39 tam male exaratae, ut permultum temporis ac laboris in iis describendis atque adornandis consumere debuerim. Nec tamen operam perdidi, quum textum fere ubique restituere mihi contigerit. Continentur autem codice haecce:

Fol. 1-4 Indulgentiae et reliquiae ecclesiarum urbis Romae, fol. 4-19 tractatus magistri Samuelis Israelitae, per quem dare probatur adventum, fol. 20-22 Clementis P. VI literae super anno Jubilaei Romanis missae, fol. 22-24 epistola transmissa a Lucifero Papae et Principibus ecclesiasticis, fol. 24-26 Precatorium scriptum ad Clementem P. VI ex parte Domini Ludowici Imperatoris a. 1343 sept. 18, fol. 26-27 Copia cujusdam literae Regis Angliae transmissae summo Pontifici d. d. sept. anno regni Franciae IV, Regni vero Angliae XVII (extant apud Raynaldum), fol. 27-29 Copia citationis Tribuni electi per Romanum populum, qui citavit Dominum Ludowicum, qui se dicit imperatorem, et Dominum Karulum regem Bohemiae, et omnes principes et archiepiscopos electores regis Romani, fol. 29-33 Prologus Sibyllae, fol. 33-39 Joannis Scoti expositiones a nobis editae, fol. 39-51 Liber in quo continentur multi horribiles eventus in tempore propinquo: Vade mecum in tribulatione contra et adversus Antichristum propinquum cet. Praeterea fol. 28-29 insertum est Examen Manichaeorum medii aevi haud spernendum, quod data hac opportunitate in gratiam lectorum hic a nobis communicatur. Est autem talis:

In examinatione alicujus.

Primum iubeatur iurare, scilicet, quod sine omni fallacia et deceptione et sensus duplicatione, et secundum intellectum et audientiam, ad omnia interrogantia respondeat. Post praestitum sacramentum, si literatus est, interrogetur de symbolo Athanasii ⁜ 1 « Quicunque vult » per singulos versus et articulos. Postea, si sit literatus sive non, de subsequentibus articulis interrogetur ita, cum, ut saepius, de modo et fide iuramenti expressius admoneatur: Credis in Deum, Patrem omnipotentem, et Filium, et Spiritum sanctum, et in hac Trinitate unum Deum, unicum Creatorem esse caeli et terrae, corporum et animarum, visibilium rerum et invisibilium, omnium creaturarum? Credis, quod animae hominum non sunt illi daemones et spiritus maligni, qui de caelo ceciderunt? Credis, quod daemonum nullus unquam salvabitur, neque aliquis illorum hominum, qui in illis peccatis, quae nos catholici dicimus mortalia, decedunt? Credis, quod animae illae, quas Christus redemit, ab inferis secum vexit in caelum, et quod animae Apostolorum et aliorum sanctorum cum Christo regnant in caelo, et quod nobis in terra viventibus patrocinia parare possunt? Credis, quod orationes et eleemosynae, quas ⁜ 2 facimus pro fidelibus defunctis, prosunt eis? Credis, quod mortui resurgent? Et quod lex Moysi a Deo data est, et non a diabolo? Credis, quod baptizans et vere parvulos facit Christianos, et quod baptismus, qui fit parvulis in aqua, non sit iterandus, in aliquo alio modo quasi meliori immutandus, et quod plene et perfecte potest baptizari parvulus infra annos discretionis, et hoc in fide parentum et ecclesiae? Credis, quod per poenitentiam remittitur peccatum? Credis, quod sine cordis contritione, oris confessione, operis satisfactione non ⁜ 3 remittitur peccatum? Credis, quod potest [Col. VIII] panis converti in verum corpus Christi? Credis, quod soli Deo non sufficit confiteri, nec laico, sed soli sacerdoti? Credis, quod coniuncti simul permanentes sine separatione possunt salvari? Credis, quod confirmatio es ††† magis quam alibi et quod hi, qui abstinentiam non voverunt, sine peccato possunt vesci carnibus? Vis esse obediens Papae et aliis Praelatis nostris tibi denunciatis a nobis? Credis etiam, quod sine fide catholica nullus potest salvari? Credis, quod indulgentiae a praelatis rationabiliter collatae possunt prodesse? Credis, quod mortale peccatum sacerdotis nondum praecisi (?) non potest impedire aliquid sacramentum, quod celebratur ab eo? Credis, quod quaedam mendacia non sunt mortalia, et quod juramentum in tribus casibus non est peccatum? Credis, quod judices seculares non peccant seculares juste damnando ad mortem? Credis, quod omni homini, etiam praedicatori, manibus est laborare? Credis, quod homo per liberum arbitrium potest damnari, et gratia cooperante salvari, ita quod ei non est innata aliqua necessitas salvationis vel damnationis? Credis, quod post diem iudicii nullum erit damnatis solatium? Credis, quod proprietates possidendo potest homo salvari? Credis, secundas vel tertias nuptias non esse damnabiles? Credis, quod Vetus Testamentum impletum est per Novum, et utrumque bonum? Credis, quod spirituale bonum et parvulo est ad aeternam remunerationem, divinis officiis, maxime missarum solemniis, interesse, et oblationes ibi offerre? Credis, quod jejunia et peregrinationes ad limina Sanctorum et nocturnas vigilias ad instantiam orationum multum valet ad remissionem peccatorum et ad retributionem aeternae vitae? Credis poenas esse purgatorias? Credis Dei Filium coaequalem esse Patri, ipsum vere esse incarnatum humanitate in Bethlehem ex Maria virgine perpetua, ipsum Dei Filium, Deum et hominem circumcisum, a Joanne baptizatum, a diabolo tentatum, vere passum sub Pontio Pilato, crucifixum, mortuum et sepultum, ad inferos descendisse, tertia die a mortuis resurrexisse, discipulis suis apparuisse, et eis videntibus ad caelos ascendisse, ipsisque Spiritum sanctum missum de caelo recessisse, ipsosque apostolos hanc fidem catholicam per universum mundum praedicasse, approbasse rationibus et auctoritatibus, sequentibus signis, et ipsam tandem fidem catholicam, quam ipsi sic praedicaverant, et beatus Petrus Antiochiae primum, et postea Romae praedicavit et confirmavit, et successores sui apostolatus usque ad praesens nunc tenuerunt, et hodie confitentur: hoc et tu ipse confiteris et firmiter tenes tanquam ab eo recessurus? Post hoc secundum facit iuramentum, quod velit obedire Papae et Praelatis sibi denominatis. Tertium iuramentum, se nunquam habere familiaritatem scienter cum eis, qui contrarium dicunt vel credunt, et quod nunquam omittat eos prodere et accusare, ubicunque fuerint vel invenerint, et nominatim exprimere, et quod nunquam audiat eos praedicare, quod omnes convertantur haeretici hoc anno.

§ 8. Venio ad Joannis Scoti homileticos et exegeticos libros. Ex illis sola ejus superest homilia in prologum S. Evangelii secundum Joannem. Quam primus e codice bibliothecae Alenconiensis edidit M. Felix Ravaisson in libro qui inscribitur Rapports sur les bibliothèques des départements de l'ouest. Paris, 1841, 8 ^o , p. 334 sqq. Denuo edita est in libro, cui titulus: Scot Erigène et la philosophie scholastique, par M. Saint-René Taillandier. Strasbourg, Paris, 1843, 8 ^o , p. 299 sqq. Textum primi editoris passim a nobis emendatum reddidimus. Sed codex ille qualis sit, editor non dixit.

§ 9. Ad exegeticos Joannis Scoti de sacra Scriptura libros quod attinet, sola fragmenta commentarii in S. Evangelium secundum Joannem supersunt, quae e codice ms. Laudunensi 81 idem M. Felix Ravaisson primus edidit in libro qui nuncupatur Catalogue général des manuscrits des bibliothèques publiques des départements, publié sous les auspices du ministre de l'instruction publique. Tome premier. Paris, imprimerie Nationale, 1849, 4 ^o , p. 503 sqq., ubi de illis fragmentis p. 47 haec verba facit: «Les manuscrits de la bibliothèque de Laon offrent un assez grand nombre de monuments inédits, ou du moins que je crois tels. On trouvera réunies dans l'Appendice, à la fin du volume, quelques pièces, qui m'ont semblé mériter, à divers titres, d'être publiées. La première est un fragment considérable d'un commentaire sur l'Evangile de saint Jean, que je crois pouvoir attribuer au célèbre fondateur de la philosophie et de la théologie mystique au moyen âge, Jean Scot Érigène. Ce morceau ne porte pas de titre ni de nom d'auteur dans le manuscrit; mais il me paraît impossible d'y méconnaître l'ouvrage de Jean Scot. D'abord l'écriture du manuscrit est du IX ^e siècle, du temps où ce personnage a vécu; ensuite l'ouvrage même est tout entier conçu et exécuté dans sa manière, très-facile à reconnaître. La doctrine est bien celle dont le grand dialogue de Divisione Naturae présente le développement, et qui est empruntée presque entièrement aux écrits du prétendu saint Denys l'Aréopagite et de son commentateur saint Maxime. Les auteurs qu'on cite de préférence dans notre Commentaire sont saint Denys, saint Maxime et saint Grégoire de Nazianze, e'est-à-dire les auteurs favoris [Col. IX] de Jean Scot, et qu'il fut à peu près le premier à faire connaître en Occident. On y étale cette connaissance de la langue grecque qui était un des principaux titres du savant Irlandais à l'admiration de ses contemporains, et dont il fait parade dans tous ses ouvrages. On affecte, comme lui, d'employer des mots grecs latinisés; enfin, l'élocution a ce tour poétique, tout particulier, qui caractérise les écrits de Scot Érigène; c'est tout à fait le style de son Homélie sur l'Évangile de saint Jean, que j'ai publiée ailleurs, et qui, du reste, est tout à fait distincte du présent commentaire. Malheureusement nous n'avons ici de cet ouvrage qu'un fragment comprenant le commentaire de la plus grande partie des cinq premiers chapitres de saint Jean, et du commencement du sixième. Il est très-regrettable que nous n'ayons pas du moins le commentaire du reste de ce dernier chapitre. On y aurait sans doute trouvé une exposition complète de la doctrine de Scot Érigène sur l'Eucharistie, doctrine dont on n'a guère jugé jusqu'à présent que par celle de Bérenger de Tours, qui faisait profession de la suivre, mais qui s'en écartait, ce semble, assez notablement. Les deux passages suivants du fragment que nous publions fournissent quelques lumières nouvelles sur la théorie propre à notre auteur: «Spiritualiter eum (Salvatorem) immolamus, et intellectualiter mente, non dente, comedimus. Spiritualis homo . . . . . negat Christum carnem esse. quam jam in spiritum versam esse intelligit . . . Caro ipsius (Christi) exaltata est, et mutata in animam rationabilem.» Du premier de ces deux passages, il paraît résulter que Jean Scot niait la présence réelle du corps de Jésus-Christ, tandis que Bérenger prétendait l'admettre, et ne rejeter que la transsubstantiation. Dans le second on apercoit la raison sur laquelle il fondait son opinion, et qui était que la chair de Jésus-Christ avait eté changee en esprit, et que, par consequent, Jésus-Christ n'avait plus de corps et n'était qu'esprit pur. En effet, dans le de Divisione Naturae, si Scot Érigène reconnaît un corps à Jésus-Christ, il soutient que ce corps est tout esprit, exempt de toutes les conditions, soit du temps, soit de l'espace; et il ajoute que tels seront tous les corps dans l'état glorieux de la vie future. Il avait emprunté cette théorie des corps spirituels aux Pères de l'Eglise grecque, tels que saint Grégoire de Nazianze, et à saint Ambroise, qui leur est généralement conforme.»

Quae Joannis Scoti de Ss. Eucharistia doctrina fuerit, infra expendendum erit. Codicem vero M. Felix Ravaisson, l. l. p. 85 sic descripsit: Provient de Notre-Dame de Laon. Ce commentaire est incomplet. Le manuscrit commence par «In propria venit» hoc est «in humanam naturam incarnatus est,» et finit, dans le courant de l'explication du miracle de la multiplication des pains, par ces mots: «duobus sensibus conveniens.» Ce n'est point le commentaire de Bède ni celui d'Alcuin; selon toute apparence, c'est celui de Jean Scot Érigène. On y remarque en effet de fréquentes citations de mots grecs et quelquefois des mots grecs latinisés (par exemple, chasmate, de χασματι ). Or, on sait que Scot Érigène aimait à faire ainsi étalage de ses connaissances dans la langue grecque. On y trouve également la doctrine bien reconnaissable de l'auteur du « de divisione Naturae. »

Haec quidem hactenus. Codicem nuper a Regimine Francorum mihi liberaliter Parisios transmissum diligenter ipse inspexi. Ac primum quidem, quamvis in codice nulla exstet auctoris mentio, quin Joannis Scoti commentarius sit, lectori perito [Col. X] dubium esse nequit. Codex numeris foliorum caret: constat foliis 48. Initio mutilus est. In foliis sedecim prioribus exstat fragmentum primum, characteribus seculi X vel XI, atramento nigro pulcherrime exaratum: pagina 23 lineas habere solet. Folia viginti sex, quae sequuntur, fragmentum alterum exhibent. E quibus octo priora et prior pagina noni atramento multum pallidiore eadem manu sunt exarata; cetera folia eodem nigro, quo fragmentum primum. In pagina lineae 24 numerantur. Tertium denique fragmentum quinque foliis constat, alia manu aequali arctius ac negligentius scriptum. In pagina lineas 29 numeravi. Scriptor quater integras sententias, quas omiserat, infra aut supra margini adscripsit. In altera quinti folii pagina fragmentum ita desinit, ut ejus 10 tantum lineas tegat.

Haec igitur tria fragmenta à M. F. Ravaisson edita typis repetivimus. Codex vero quum sero in manus meas venisset, varias lectiones sententiasque integras ab illo neglectas aut omissas ad calcem editionis adscribendas curavi. Nec non quartum fragmentum, quod aciem illius omnino effugerat, detexi. Spatio enim trium linearum relicto, eadem manus primi et alterius fragmenti atramento quidem pallidiore, sed pariter nitide hoc fragmentum subjunxit. Quod quin ejusdem commentarii fragmentum sit, vix dubitaris. Quare hanc quoque particulam ad calcem editionis addendam putavi. Ultimam denique codicis paginam tabula paschalis tenet.

Quapropter quum res ita se habeant, equidem suspicor, scriptorem codicis, cum coepisset commentarium diligenter describere, mox suscepti pertaesum alii id munus persequendum tradidisse, sed ad locos de sacra coena (Joann. VI, 11) quum is pervenisset, ne ineptias, quas de Ss. Eucharistia Joannes Scotus docuisse fertur, ipse tueri videretur, omnino coepto destitisse, solum autem fragmentum quartum de sacrificio missae in usum suum subjunxisse. Postea membranae nonnullae, quarum argumentum quoad doctrinam pariter offensioni erat, abscissae sunt. Quo facto ne plura perderentur, ligatura recentiore cautum est. Probe enim animadvertas, hoc ipso loco, ubi falsa peccati originalis doctrina coeperit, primum fragmentum, et Evang. Joan. IV, 28 alterum finiri. Restat ut moneam, in fine fragmenti III (infra col. 347), vocem cerebrum manu scriptoris in locum vocabuli rasi substitutum distincte legi. Haec quidem de hoc commentario sufficiant.

§ 10. Transeundum est ad systematicos Joannis Scoti libros. Ex quibus ille, qui de Praedestinatione inscribitur, prodit ad fidem codicis Parisiensis S. Germani 1314, olim 634, recognitus. Est autem codex membranaceus seculi X, 4 ^o , nitide exaratus, constatque foliis 204. Servatur in bibliotheca Regia Parisiis. Joannis Scoti liber exstat fol. 96,1—150,2. Tituli capitum in codice leguntur; solus primi capitis titulus desideratur. Numeros capitum recentior manus atramento pallidiori addidit. Librum e Codice Corbeiensi bibliothecae S. Germani a Pratis solus edidit Mauguin in sylloge cui titulus: Veterum Auctorum, qui IX seculo de Praedestinatione et Gratia scripserunt, opera et fragmenta Paris. 1650, 4 ^o , Tom. I, p. 109 sqq. Nec absimile veri esse videtur, eundem codicem esse, quo utebatur Mauguinus. Qui quum munere negligentissime functus sit, ad codicis fidem textum perperpolivimus ac reparavimus.

[Col. XI] § 11. In textu librorum de divisione Naturae adornando magnum emendationum et variarum lectionum e codice Parisiensi descriptarum apparatum, qui ad calcem editionis Galeanae legitur, multo cum fructu adhibuimus. Atque dici nequit, quanto labore adornatio hujus intricati et spinosi libri nobis constiterit. Interpunctio erat recte constituenda, plurimi loci corrupti emendandi, verborum sententiae enucleandae. In quibus omnibus quum Thomas Gale, qui primus eum librum edidit ita inscriptum: Joannis Scoti Erigenae de Divisione Naturae libri quinque diu desiderati. Accedit appendix ex Ambiguis S. Maximi Graece et Latine, Oxonii 1681, nihil fere praestiterit, alter, qui nuper eum denuo prelo dedit, C. B. Schlüter, hoc titulo: Joannis Scoti Erigenae de Divisione Naturae libri quinque. Editio recognita et emendata. Monasterii Guestphalorum 1838, 8 ^o , non solum nihil recognovit, nec emendavit, imo menda typographica auxit, et totum illum apparatum emendationum variarumque lectionum, editioni principi additum, penitus neglexit. Quod cum cuivis alii auctori opprobrio verti debeat, in Schlütero v. cl. excusandum est, qui ipse oculorum lumine privatus non nisi per alios minus peritos editionem parare potuit.

Tali igitur modo quum non mediocrem operam curamque in recensendo textu consumpsissem, Parisiis codices quattuor insignes invenire mihi contigit. Jam novi labores, novus sudor! Premebat tempus, urgebat redemptor libri, instabant operae, impediebant spinosi ac vitiati operis difficultates. Attamen spes me tenet, gravioris momenti nihil diligentiam meam effugisse. Codices autem illos contuli omnes.

Atque primus est codex S. Germani 309, olim 548, fol. maj., membran., seculi XI, atramento nigro pulcherrime exaratus. Constat paginis 447. Quarum ultima 14 tantum lineas habet. Finitur verbis: Qualis invidia bonorum angelorum de salute humani generis intelligitur, deque ejus reditu ad Patrem suum, cujus substantiam, hoc est imaginis gratiam in villa mortalis hujus vitae serviens diabolo dissipavit. Vide lib. V, cap. 38, infra col. 1015. In fronte primae paginae ab uno latere manus seculi XVI scripsit S. Petri Corbeiensis, ab altero in extremitate membranae manus seculi XIII vel XIV literis minusculis: Iste liber est conventus Corbejae; sed monachi habent unum memo ^{l e} pro isto libro peri phision, sed non totum quod memori ^{l e} : vel comburatur vel reddatur monachis beati Vincentii in Lauduno; melius enim esset, ut credo, quod combureretur propter haereses damnatas quae sunt in eo. Manus seculi XVII, ut videtur, ab una parte Joannes Scotus Erigena, ab altera sancti Germani a Pratis adjecit. Codex orditur a titulo miniato: Incipit primus περι φυσεων Mag. Saepe mihi cogitanti cet. In margine hic illic glossae deprehenduntur. Haud raro argumentum literis miniatis margini adscriptum est. Idem codex Parisiensis S. Germani esse videtur, quo utebantur Petrus Alixius, alii, a quibus varias lectiones e codice S. Germani descriptas Thomas Gale obtinuit. Quod si bene conjicio, is, qui codicem contulit, munere satis negligenter functus est. Restat, ut moneam, in folio chartaceo praefixo manum recentiorem, Petri Alixii, ut suspicor, scripsisse: Hic continentur Joannis Scoti Erigenae περι φυσεων libri omnes exceptis 22 paginis, quae alio in libro reperiuntur. Quem alium librum innuat, nisi codicem ms. S. Germani 830, olim 549, mox describendum, ignoro.

Alter est codex lat. bibl. Reg. Paris. 1764, fol., maj., membran . . , seculi XII, duabus [Col. XII] columnis exaratus. Numeris foliorum caret. Continet varia S. Ambrosii, Alcuini, Hieronymi, Gregorii opera. Ultimis 45 foliis exstat liber primus et pars libri secundi de divisione Naturae. Desinit verbis: substantiam filiatam genuit et procedentem substantiam. Vide infra lib. II, cap. 23. Mendis scatet. Suspicor, hunc esse codicem Thuanum valde mutilum, de quo Thomas Gale ad vocem illam: et procedentem observat: Hic deficit codex, qui olim fuit Thuni. E Colbertina enim in bibliothecam Regiam transiisse videtur. Ad calcem fragmenti de divisione Naturae eadem manus carmen subjunxit detritis literis lectu difficillimum hocce:

Tertius est codex S. Germani 280, olim 166, fol. maj., membran., seculi XII. Constat foliis 235. Duo fragmenta librorum de divisione Naturae exstant foliis 192-235, quorum unum incipit verbis: rationale, mortale, visibile, profecto angelus neque animal rationabile est, neque mortale neque visibile cet., vide infra lib. I, cap. 4; et desinit fol. 222, 2 verbis: videsne ergo quemadmodum vera ratio categoriam faci, vide infra lib. I, cap. 74; alterum incipit fol. 223, 1 verbis: Hactenus de divisionibus deque adunationibus cot., vide infra lib. II, cap. 13, et desinit fol. 235, 2 verbis: Non solum concedo, verum etiam intelligo excellentissimum animae motum circa incognitum Deum ultra omnem creaturam verissime vocari et subsistere intellectum. Sed quomodo vel qua ratione intellectus dum intra terminos humanae naturae; vide infra lib. II, cap. 23. Is igitur codex cum codice primo S. Germani 309 fere ubique concordat.

Quartus denique codex S. Germani 830, olim 549, membran., fol., seculi XI, pulcherrime scriptus, constat foliis 207, quibus continentur libri IV et V de divisione Naturae. Folio 207, 1 lineae 5 tantum habentur. Saepissime argumentum ad marginem adscriptum est. In folio chartaceo praefixo haec leguntur: Liber quartus et quintus περι φυσεων Joannis Scotti Erigenae, eadem manu scripta, quam Petri Alixii esse supra suspicabar. In fronte primae membranae manus seculi XIV scripsit: De superessentiali natura. Recens seculi XVII manus, ut videtur, addidit: S. Petri Corbeiensis

Et de codicibus, quos in perpoliendis hisce libris adhibuimus, haec quidem hactenus. Codicem 1976 bibliothecae civitatis Abrincatum examinare non potui. Quem M. F Ravaisson in libro Rapports au ministre cet. p. 197 sic descripsit: N ^o 1976, in folio; XIII siècle. In hoc volumine continetur ultima pars Periphision [ περὶ φύσεων ] Joannis Scoti, scilicet libri III et semis. In alio volumine continetur prima pars ejusdem libri, scilicet [Col. XIII] liber primus et II semis. Fecit enim idem Joannes V libros de Naturae Divisione, obscurissimos et caute legendos.

§ 12. Duo haec opera systematica cum integra supersint, tertii de egressu et regressu animae ad Deum parvum tantum fragmentum exstat. Sed is liber integer olim reperiebatur in bibliotheca Electorali Treverensi, ut testatur G. de Northausen, vir doctus, qui c. a. 1594 codices mss., quibus bibliotheca Vaticana locupletaretur, in Germania colligebat. Is igitur in codice ms. Vallicellensi C. 28, cui titulus: Index voluminum, qui tempore Caesarei Baronii in variis bibliothecis Romae et alibi asservantur, p. 192 haec memoriae tradidit: Codices, inquit, mss. membranacei, quos e cumulo librorum ecclesiae Metropolitanae Treverensis me vidisse memini, hi sunt. Sequitur catalogus, in quo sub n ^o 15 haec leguntur: Joannis Scoti Benedictini, qui fuit unus ex quattuor primis fundatoribus academiae Parisiensis, opus «de egressu et regressu animae ad Deum» stylo scriptum Platonico. Quod licet errore aliquo circa Ss. Trinitatem, ut Alexander Halensis et alii post eum doctores Gymnastici notant, inspersum sit, servari tamen potest in usum Theologorum, quando ad pleniorem Scholasticorum intellectum erratum Scoticum in ipsa scaturigine vellent inspicere. Treveris codicem frustra ipse quaesivi. Mabillonius hujus libri codicem vidit Claromiscensem prope Audamaropolim, quem descripsit Act. Ord. S. Bened. Sec. IV. P. II. p. LXVI. Neque hic codex superesse videtur. Parvum itaque fragmentum libri illius e codice collect. 596, membran., 4 ^o , bibliothecae Christianae erutum quum Carolus Greith in Spicilegio Vaticano Frauenfeld, 1838, p. 80 sqq. ediderit, illud ad ejusdem codicis fidem denuo recognitum jam hic exhibemus. Exstat vero in hujus codicis membrana nona perpulchri candoris, manu seculi X. exaratum.

§ 13. Jam de versionibus Joannis Scoti dicendum est. Nam haud pauca in Latinum sermonem convertit scripta veterum Graecorum. Ex quibus maximam facile obtinuit famam versio illa operum S. Dionysii Areopagitae. Quorum Graecum exemplar cum Michael Balbus imperator Ludovico Pio a. 827 dono dedisset, Joannes Scotus jubente Carolo Calvo instituit versionem ad verbum factam, sed obscuram et ad intelligendum difficillimam. Melior vero ac planior quum deesset, versio Joannis Scoti per multa secula lecta est, et amplissimorum medii aevi theologorum commentariis illustrata. Unde fit, ut eam in bibliothecis codicum mss. hodieque crebro invenias. Ex codicibus vero, quos evolvi, primum locum obtinet cod. Emmeram. B. XLIV, fol., hodie insignitus cod. Ratisb. S. Emmeram. 137, bibliothecae Regiae Monacensis, membran., fol., seculi X exeuntis, constat foliis 113. Tituli et initiales capitulorum sunt miniati. Initio singulorum librorum initiales aureae perpulchrae nitent. Continetur eo sola versio operum Pseudo-Dionysii. Codex nitidissime ipsa manu Othlonis perillustris S. Emmerammi monachi Ratisponensis scriptus est, cujus versus in fine hi leguntur:

[Col. XIV] Secundum locum obtinet codex 971 bibl. Vindob., olim Salisburgensis 157, seculi XI, 4 ^o , foliorum 152, in cujus interiore operculi parte haec leguntur: Hic liber est sancti Radberti et canonicorum Salzburgensium, quem quisquis abstulerit, anathema sit. Continetur hoc codice nihil praeter versionem illam integram. Libri singuli pictis, capita miniatis initialibus incipiunt. Codex nitidissime scriptus est, sed sub finem, id est in mystica theologia et in epistolis S. Dionysii, mendis scatet.

Tertius est cod. Vindobonensis 754, olim cod. theol. CCXVII, membran., fol., seculi XII ineuntis, constat foliis 100. Fuit olim, ut manus seculi XIV fol. 45, 2 testatur, canonicorum regularium S. Augustini in nova civitate. Codicem haud spernendae auctoritatis descripsit Denis Codd. mss. bibl. Palat. Vindob. lat. Tom. I, p. 677 sqq. Quare plura de eo hic verba facere supersedemus.

Accedunt duo codices, Darmstadiensis et Monacensis. Ex quibus ille ut in fronte primi folii legitur, olim fuit majoris ecclesiae in Colonia, deinde concessus fratribus minoribus. Est autem codex membran., fol., seculi XII. Constat foliis 103, quibus integra versio habetur. Codicem Hartzheim descripsit in catalogo historico-critico codicum mss. bibl. ecclesiae metropolitanae Coloniensis Coloniae 1752, 4 ^o , p. 20 sub n ^o 30. Margini scholia perpetua S. Maximi, latine reddita, adscripta sunt. Epistolae S. Dionysii finiuntur fol. 101, 1, ubi haec legis: Expletae sunt decem epistolae Dionysii Areopagitae archiepiscopi facti Athenarum. Subjunguntur pars epistolae Polycratis ad Victorem papam (Euseb. Hist. eccl., V, 24) , et historia de juvene latrone, quem a scelere revocatum Joannes Evangelista ecclesiae restituit (Clemens Alexandrinus quis dives salvetur, c. 42; Euseb. Hist. eccl., III, 23) . Reliqua pars membranae rebus nullius momenti occupatur. Alter codex Monacensis lat. Fürstenfeld. 9, fol., seculi XV, partim chartaceus partim membranaceus, ita quidem, ut quattuor folia chartacea duo excipiant folia membranacea, constat foliis 359; versio integra nitidissime scripta fol. 1-109 legitur; reliquam partem codicis Commentarii domini Alberti episcopi Ratisbonensis in libros Pseudo-Dionysii occupant.

Superest, ut duos codices commemorem Vaticanos 177 et 176, quos descripsimus supra § 5. Quibus pariter versio integra continetur, ita, ut monuimus disposita, ut singulis capitibus commentarii variorum scriptorum subjungantur.

Ad fidem igitur horum septem codicum Joannis Scoti Praefationem et versus versioni praemissos, necnon pessimi argumenti ad calcem versionis obvios recognovimus. Sed in textu ipsius versionis recensendo tres tantum codices adhibuimus, Monacensem Othlonis, Darmstadiensem, et Fürstenfeldensem. Neque horum varietatem lectionis totam descripsi, sed solas gravioris momenti varias lectiones addendas putavi.

Praeterea inspeximus istius versionis codicem Lipsiensem 188, membranaceum, fol., seculi XIII, quem supra § 6 laudavimus, codicem Florentinum Plut. LXXXIX, Sup. 15, membran., fol. maj., seculi XI vel XII ineuntis, foliorum 253, ubi versio exstat fol. 1-104, codices Gandavensem, Parisienses, necnon plurimos alios minoris pretii codices, quos quidem hic enumerare et longum et a re alienum esse videtur.

Versioni praemisi epistolam Anastasii bibliothecarii, in codicibus Florentino laudato et duobus Vaticanis 176 et 177, nec non in quibusdam aliis, quos inspeximus, item versioni praefixam. Textum vero hujus epistolae ad fidem editionis Usserii in Epistolarum Hibernicarum sylloge, editionis Argentinensis operum S. Dionysii a. 1503, et illorum codicum recensuimus. Sed dolemus, quod lapsu memoriae varietatem lectionis, e tribus codicibus desumptam, uni [Col. XV] Florentino tribuimus. Hunc igitur errorem, quem corrigere jam non licet, hic libere fateamur necesse est.

Praeterea monendum est, versionem adjunctis commentariis variorum prodiisse Argentinae 1503 hoc titulo: Opera Dionysii veteris et novae translationis, etiam novissimae ipsius Marsilii Ficini, cum commentariis Hugonis, Alberti, Thomae, Ambrosii oratoris, Linconiensis et Vercellensis. Nova editio aucta prodiit Coloniae hoc titulo: S. Dionysii Areopagitae martyris, episcopi Atheniensis, et Gallorum apostoli opera, quae quidem exstent, omnia, quintuplici translatione versa, et commentariis D. Dionysii a Rikel Carthusiani nunc iterum diligentissime editis elucidata, ab innumeris, quibus antehac scatebant, mendis sedulo vindicata. Coloniae anno Christi nati 1556 mense Januarii, fol. Alteram hanc editionem in edenda versione adhibuimus.

Data hac opportunitate licebit de Othlone monacho, cujus codicem insignem modo laudavimus, ad fidem codicum Monacensium nonnulla subjungere. Is enim coenobii S. Emmerammi Ratisbonensis monachus fuit. Vixit exeunte seculo X et ineunte XI. Cujus opera ex autographis edidit Pez Novus Thesaurus Anecdotorum, Tom. III P. II, p. 142 sqq. Autographa hodieque exstant in bibliotheca Regia Monacensi codd. Emmer. E. CXIII, 4 ^o , et b. 10, 8 ^o . In quorum altero hoc, fol. 112, Othlo libros, quos sua manu descripsit, hos enumerat: Tres quoque libros Evangeliorum, et duos cum epistolis et evangeliis, qui lectionarii vocantur, suosque officiales, nec non volumina duo sancti Augustini, in quorum uno VIII, in alio V libri continentur, collationesque Patrum et Ierarchiam scripsi. Ex eodem autographo Mabillonius Vett. Analecta ed. Paris. 1723, p. 108 sqq. Othlonis librum edidit falso hoc titulo: Anonymi monachi Ratisbonensis libellus de ipsius tentationibus, varia fortuna, et scriptis. Liber in codice inscribitur: Incipit liber de tentatione cujusdam monachi. Mabillonii textus mensis refertus et in fine truncatus est, ita, ut nova editio ad autographi fidem recognita peroptata esse videatur. Altero autem autographo cod. CXIII, fol. 1-16, habetur Othlonis libellus manualis de admonitione clericorum, qui sine nomine auctoris prodiit in Opp. Bedae Coloniae 1688, Tom. II, p. 200 sqq., ita inscriptus: de Substantiis libellus. Monachi Benedictini, qui seculo XI vel XII antiquior non sit, opus esse conjecerant Oudin de Script. eccles. T. I, col. 1687, 1706, et Fabricius bibl. v. Beda Libellum excipit fol. 16-18 carmen Othlonis, ita inscriptum: Sermo metricus ad clericos specialiter dictus, a Pezio neglectum. Quod quum instante anno millesimo, quo finem mundi exspectabant, clerum ad poenitentiam revocet, illos versus in gratiam lectorum hoc loco adscribendos curavimus. Sunt autem hice:

§ 14. Joannis Scoti versionem Ambiguorum S. Maximi a Mabillonio v. cl. [cf. Act. SS. Ord. S. Bened. sec. IV P. II p. LXVI] acceptam mutilam edidit Thomas Gale in Appendice ad libros de divisione Naturae, p. 1-45. Codices hujus versionis nullos offendi. Suspicor, in codice bibliothecae armamentarii Parisiensis, e quo M. F. Ravaisson tria carmina de S. Maximo, quae illam versionem respiciunt, edidit Rapports cet. p. 356 sqq., etiam versionem integram reperiri. Doleo, quod nuper, cum Parisiis essem, ad codices hujus bibliothecae aditus non patebat. Textum igitur pro virili parte, adhibitis etiam Thomae Gale emendationibus ad calcem editionis suae subjunctis, passim castigatum reddidimus.

§ 15. Ut illis temporibus mos fuit virorum doctorum, qui in aula Regia versabantur—solum in mentem revoco Alcuinum—festis diebus aut alia data opportunitate carmina condere, laudesque regis aut reginae, Christi, Sanctorum canere, ita Scotus quoque noster Versus fecit, qui in codicibus Vaticanis bibl. Christinae 1587 et 1709 inveniuntur. E quibus quum Eminentissimus Cardinalis Angelo Mai illa carmina Classicorum Auctorum e codicibus Vaticanis editorum Tom. V, p. 426 sqq. primus ediderit, jam ad eorundem codicum fidem a me recognita atque emendata denuo prodeunt. Codex 1587 membran. seculi X vel XI, 8 ^o , constat foliis 66. Carmina leguntur fol. 57,1—64,2. Altero codice 1709 membran., seculi XI 8 ^o , carmina exstant fol. 16,2—18,1. Ex priore lubet aliud carmen anonymi, quod fol. 4 habetur, proferre. Est vero tale.

Joannis Scoti versus de S. Maximo e codice armamentarii eruit M. F. Ravaisson. Quos in libro, cui titulus: Rapports cet. p. 356-358, editos nunc reddidimus. Codex qualis sit, editor non indicavit.

Versus Joannis Scoti exstare in cod. ms. Benedictino apud Cantabrigienses, testatur Thomas Gale in praefatione ad libros de divisione Naturae. Nec dubium est, quin is intellexerit eosdem versus, quos beatus D ^r , Oehler ante hos fere decem annos descripsit e cod. Cantabrig. collegii Corp. Christi N ^o 223 seculi IX. Cujus copiam, etsi fratrem haeredem identidem rogassem, ut mihi in usum hujus editionis concederet, non obtinui, imo responsum nullum accepi. Neque Cantabrigienses votis meis, ut carmen in usum meum describeretur, obsecuti sunt. Quare solum carminis finem, quem D ^r Oehler cum amico communicaverat, edere potui. Constat ipso teste carmen argumenti dogmatico-ascetici versibus 101.

Versus de S. Dionysio initio et in fine versionis operum ejus reperiuntur. Pariter versus quattuor initio libri de Praedestinatione occurrunt. Duos versus e codice bibliothecae Regiae eruit Cousin, Fragments philosophiques, Tom. III Append. p. 326. Quos infra addidimus. Alii versus, qui Joanni Scoto tribuenda esse videbantur, supra § 11 adscripsimus.

Accedunt Joannis Scoti graeci versus incompti et horridi, qui e codice S. Germani prodierunt literis uncialibus una cum glossis latinis in Praefatione ad C. Labbei glossaria. Qui etsi tam corrupti sint, ut ipso Angelo Mai teste l. l p. 451 sanari vix posse videantur, tamen in iis emendandis ac reparandis non sine fructu nobis laborasse videmur. Quare ii castigati hic denuo eduntur. Codicem S. Germani in bibliotheca Regia Parisiensi frustra quaesivi.

Casu in manus meas venit carmen graecum, literis latinis seculi IX exaratum, adscriptis glossis latinis. Quod quum ante hos quinque annos D ^r M. C. B. Bock v. cl. e codice bibliothecae Burgundicae Bruxellensis descriptum Lerschio nostro eheu! praematura morte nobis erepto misisset, ut primum inspexi, Joannis Scoti versus esse cognovi. Codicem, nuper cum Bruxellis versarer, in Franciam missum, inspicere non potui. Est vero cod. 10078-10084, membran., fol., seculi XII. Continentur eo Virgiliana Fulgentii et glossae de obstrusis sermonibus. In quibus glossis et hosce versus, in honorem S. Dionysii compositos, numerari suspicor.

§ 16. Nuper pollicitus est D. Pitra v. cl., Spicilegii Solesmensis Tom. II se Joannis Scoti commentarios in Martianum Capellam evulgaturum. Quos doleo nondum comparuisse. Nuperrime quum Parisiis versabar, in codice ms. S. Germani 1110, olim 589, membran., hos commentarios detexisse mihi videor. Nec tamen otium mihi suppetebat eos describendi Quare D. Pitra literis per manus redemptoris hujus libri traditis quum rogassem, ut mihi copiam [Col. XIX] suam ut comparandam in usum hujus editionis concederet, ne ab hoc quidem responsum accepi. Attamen codicem S. Germani istum breviter describere non omittam, ut ille eum in usum suum convertere possit. Est autem codex membran., fol., duabus columnis manu seculi XIII exaratus, in fine mutilus. Constat foliis 125, quibus varia leguntur. Fol. 31, 1-38, 2 exstat liber I de divisione Naturae usque ad cap. 32, in cujus fine fragmentum verbis: Omnis siquidem natura seu essentiarum seu accidentium immutabilis est finitur. Quod iam tribus, quos supra § 11 laudavi, codicibus examinatis neglexi. Fol. 47,1-115,2 extant Annotationes in Martianum, quas Joannis Scoti esse suspicor. Incipiunt: Hujus fabulae auctorem Martianum comperimus fuisse Carthaginiensem genere, nec non et Romanum civem, unde et latiari ritu tetronomos, hoc est, quattuor nominibus nominatus est, Martianus quippe, Mineus, Felix et Capella vocatus. Martianus quidem proprio nomine; Mineus vero ex colore, ut aiunt, quia rufus erat; Felix nescimus, feliciterne vixit necne; Capella autem quia sic quaedam satyra, sive nutrix ejus sive admonitrix fuerit, suis scriptis nam aperte patet, cum nominavit cet. Fol. 67, 2 legitur: Incipit expositio secundi libri nuptiarum Philologiae et Mercurii; fol. 89, 2 Finit de rethorica; fol. 90, 2 Incipiunt haec pauca in Martiani geometriam; fol. 97, 2 Finit de geometria: incipit de arithmetica; fol. 107, 2 In musicam Martiani haec pauca. Finiuntur commentarii fol. 115, 2 his verbis: Decertum i. e. decertatum. Urbs Elisae i. e. Carthago. Jugariorum i. e. de Jugaria provincia fuit Martianus. Marcidam i. e. antiquam. Veternum, antiquum. Explicit item Glossa de Musica. Θεῳ χαρις. Quae usque ad finem codicis sequuntur, alia manu scripta sunt.

§ 17. Et de codicibus, quibus in paranda hac editione usi sumus, hactenus. Restat, ut nonnulla de vita et scriptis Joannis Scoti exponamus, in quibus a scriptore commentationis infra impressae nobis dissentiendum est.

Ac primum quidem in explicando Erigenae nomine, quotquot hucusque de Joanne Scoto scripserunt, haud leviter erraverunt. Neque id mirum, quum Erigena vocabulum nihil nisi genuini nominis Ierugenae depravatio sit, nata illa, ut opinor, seculo demum XV. Id quod codicum fide facile probatur

Omnibus enim, qui supersunt, Joannis Scoti scriptis in codicibus solum nomen Joannis Scoti praefixum est. Sic in Expositionum caelestis Ierarchiae codicibus legitur: Incipiunt expositiones Joannis Scoti, in codice Expositionum mysticae theologiae: Incipit prologus Joannis Scoti cet. versus codicis Vaticani inscribuntur Joannis ‚ΚΟΘΘΙ, versus codicis Cantabrigiensis nomen prae se ferunt Joannis Scoti, homilia inscribitur: homilia Joannis Scoti. In sola versione operum Pseudo-Dionysii Areopagitae pro Scoti aliud exstat cognomen, non quidem Erigena, sed Ierugena. Haec enim legis in vetustissimis, quos evolvimus, codicibus, Monacensi Othlonis, et duobus Vindobonensibus: Incipiunt libri sancti Dionysii Areopagitae, quos Joannes Ierugena transtulit de Graeco in Latinum. Pariter codex Fürstenfeldensis Monachii, nec non ambo Vaticani habent Ierugena. Soli codices Florentinus et Darmstadiensis habent Eriugena.

Quae quum ita sint, jam quaeritur, quidnam hoc cognomen Ierugena significet. Quod haud scio an non sit difficile ad inveniendum. Compositum est enim ex Ἱεροῦ, scilicet νήσου, et gena, ita ut sit oriundus ex insula sanctorum. Quo nomine appellatum esse antiquitus [Col. XX] Hiberniam sciunt omnes. Ιεροῦ ducitur ab ἱερός, όν, formaturque nomen Ierugena ex genitivo ἱεροῦ more Latinorum eodem modo, quo Grajugena, quo nomine ipse Scotus noster S. Maximum honorat in hoc versu:

En simplicissimam, eamque haud dubie veram istius nommis explanationem. Quod quum posteri, qui versionem descripserunt, minus intelligerent, in Eriugena ideo, ut videtur, mutarunt, ut ad nomen Erin alluderet. Postea, quum haud raro u litera magis in formam y literae exararetur, pro Ierugena viri docti legerunt Erygena, Erigena, in quibus primus fere Trithemius fuisse videtur.

Itaque acutissimae virorum doctorum conjecturae, opinantium, Joannem Scotum e terra Ergene, e pago Eriuven, vel ex urbe Aire oriundum fuisse, et quae copiose infra in commentatione de hoc nomine disputata inveniuntur, ut vana collabuntur. Neque hoc loco praetermittendum esse videtur, a scriptoribus aequalibus Joannem nunquam alio cognomine nisi Scoti vel Scotigenae nominari, neque in codicibus unquam Joannem Scotum Ierugenam una et conjunctim legi, sed, ut monuimus, aut Joannem Scotum, aut Joannem Ierugenam. In altero tantum carminum codice Vaticano et in titulo versionis Ambiguorum S. Maximi appellatur Joannes sapientissimus, vel simpliciter Joannes.

Nec obstare videntur, quae nuper scriptor anonymus in Encyclopaedia cui titulus: Kirchenlexicon oder Encyclopaedie der Catholischen Theologie von H. S. Wetzer und B. Welte V. Joannes Scotus Erigena objecit, illam sententiam meam non minus quam ceterorum dubiam esse, et limites conjecturarum non excedere. Imo vero sententia nostra fide codicum nititur, in quibus Joannes Ierugena diserte vocatur. Cognominis vero sensum non conjectura, sed vera verbi originatione assecutus esse mihi videor.

Nunc vero optime quadrant verba Prudentii Scotum increpantis haecce: Te solum omnium acutissimum Galliae transmisit Hibernia, ut, quae nullus absque te scire poterat, tuis eruditionibus obtineret. Nec jam offendere potest, quod Guilelmus Malmesburiensis testatur, in codice versionis se legisse, Joannem Scotum Heruligenam nominari. Eruligena enim nihil aliud est, nisi Erinigena, id est, oriundus ex insula Erin, quae est fere versio latina vocabuli Ierugena. Eruligena autem et Erinigena scriptura codicum vix differunt, in quibus uli et ini satis accurate conveniunt.

§ 18. Alia est quaestio, quae haud minus virorum doctorum ingenia exercuit, de libro Joannis Scoti, quem de SS. Eucharistia scripsisse fertur. Ex scriptoribus aequalibus librum peculiarem Joannis Scoti de Eucharistia nullus commemorat. Hincmarus enim non nisi errorem perstringit: quod sacramentum altaris non verum corpus et verus sanguis sit Domini, sed tantum memoria veri corporis et sanguinis ejus, eumque satis aperte Joanni Scotigenae imputat. Pariter Adrevaldus monachus Floriacensis seculi IX suum quem de corpore et sanguine Domini librum condidit, contra ineptias Joannis Scoti inscripsit. Gerbertus seu quisquis fuit anonymus ille Cellotianus, qui seculo X de controversia Paschasiana scripsit, ceteros fere omnes, qui eo tempore libros de corpore et sanguine Domini ediderunt, enumerat, nostrum Joannem Scotum praetermittit. Primus demum Berengarius Turonensis Joannis Scoti de Eucharistia librum, unde ipse Berengarius pessimum errorem suum hauserat, in hominum notitiam produxit. Postea sub nomine Joannis Scoti in multis synodis damnatus est liber, conscissus, et igni adjudicatus. Quid igitur? Num synodi in Joanne Scoto damnarunt, quod ipsius reapse non erat?

[Col. XXI] Verum res ita se habere videtur. In Berengarii libro de sacra coena, qui prodiit hoc titulo: Berengarii Turonensis de sacra coena adversus Lanfrancum liber posterior e codice Guelferbytano primum ediderunt A. F. et F. Th. Vischer Berolini 1834, p. 37 haec leguntur verba: «De Joanne autem cur conscissus fuerit, te ipsum quibusdam narrantem causam conscissionis audivi, quia in quodam scripti sui loco posuisset, ea, quae in altari consecrantur, esse figuram, signum, pignus corporis et sanguinis Domini. » Haec omnia quadrant in librum de corpore et sanguine Domini, qui sub nomine Ratramni saepissime editus est. Ibi enim sub finem eadem vocabula identidem occurrunt. Accedit quod Ascelini verba ex illo libro Joannis Scoti petita haec: specie geruntur ista, non, veritate, in illo Ratramni libro ad verbum leguntur. Sane potuit fieri, ut duo scriptores, inter quos magna intercederet ingeniorum similitudo, illis praesertim temporibus, etiam in eadem vocabula et integrum enuntiatum casu inciderent fortuito; at reapse id factum esse in his, de quibus agimus, verbis tam absimile est veri, ut ampliore demonstratione supersedeamus. Neque profecto ista verba veritati ita congruunt, ut, quod opprobrio verti potuerit scriptori, nihil contineant.

Itaque vix dubium esse videtur, Berengarium usum esse libro Ratramni de corpore et sanguine Domini, eumque Ratramni librum in synodis damnatum, concissum, concrematum esse. Ratramni autem illum librum esse testantur codices, e quibus evolvi olim Lobbiensem, nunc Domini Vergauwen Gandavensis, seculi X, quem descripsit Mabillon AA. SS. ord. sancti Bened. Tom. VI, praef. Nro 83. 129. 130, Heidelbergensem 8. XX. seculi XI, qui olim pertinuit ad abbatiam Salem, a Mabillonio laudatum in itinerario Analecta Paris. 1733 fol. p. 14, 17, et duos codices Gottwicenses n ^o 58 et 312. Qui ad unum omnes Ratramno librum inscribunt, Lobbiensis quidem ille his verbis:

INCIPIT LIBER RATRANI DE CORP ET SANG DNI.

At qui factum est, inquies, ut in illo certamine Berengariano nemo extiterit, qui librum ad verum ipsius auctorem Ratramnum referret? Qui factum est, ut synodi verum auctorem non deprehenderint?

Quibus quaestionibus occurro quaestionibus hisce, quae non minus apte fiunt. Si libro Joannis Scoti utebatur Berengarius, qui factum est, ut vel ipse vel schola ipsius nunquam ad persimilem Ratramni librum, errori suo maximopere faventem, provocaverit? Qui factum est, ut omnino in tota ista controversia libri Ratramniani nulla usquam mentio fieret? Synodi quidem de libro judicarunt, non de auctore. Ratramni autem liber tam intricato ac singulari dicendi genere utitur, ut viri docti eum Joanni Scoto tribui facile paterentur. Neque tamen unquam apud veteres duo libri de SS. Eucharistia, Joannis Scoti et Ratramni, ab uno eodemque scriptore laudantur.

Jam vero si recte dubitatur, Joannem Scotum peculiarem librum de SS. Eucharistia scripsisse; ubinam ipse errores suos atque ineptias de sanctissimo corporis et sanguinis Domini sacramento sparsit?

Sparsit in commentario in S. Evangelium secundum Joannem, qui capite VI, 11, ubi de SS. Eucharistia loqui coeperat, in codice desinit. Sparsit, opinor, in Expositionibus Ierarchiae ecclesiasticae Pseudo-Dionysii Areopagitae, in quibus ipsi uberius de SS. Eucharistiae sacramento erat disputandum. Expositionum enim Ierarchiae caelestis a nobis editarum capite primo quum in Paschasianos impetum fecisset, vix dubium est, quin postea ad Dionysii de SS. Eucharistia doctrinam accedens, copiosissime suam sententiam aperuerit. [Col. XXII] Quare illas pariter expositiones rescissas deletasque esse, ideoque in codicibus jam desiderari suspicor.

His igitur scriptis uberius prolatos Joannis Scoti de corpore et sanguine Domini errores Hincmarus perstringit, his scriptis quae continebantur, ineptias Adrevaldus monachus refutavit. Postea autem, quum Berengarius Turonensis in librum Ratramni incidisset, eum Joannis Scoti esse, et sibi et aliis persuasit. Hic autem liber etsi errores Berengarianos non aperte profert, tamen incertae, quae ei insunt, ambiguaeque definitiones ita se habent, ut cum Berengarianae, tum Calvinisticae de corpore et sanguine Domini haereseos quasi matrix recte possit vocari.

Neque vero loci duo commentarii in S. Evangelium sec. Joan., quos M. F. Ravaisson citat (cf. § 9) , ejusmodi sunt, qui Joannis Scoti doctrinae de SS. Eucharistia, novam lucem affundant. Nam Scoti verba: et spiritualiter eum (Salvatorem vel agnum mysticum) immolamus, et intellectualiter mente, non dente comedimus, etsi veritatem totam non exprimere videantur, reapse tamen veritatis limites non migrant. Imo Scotus immolari Christum profitetur: quomodo vero immoletur, si realiter praesens non sit? Immolatur autem spiritualiter et realiter, comeditur intellectualiter et realiter, mente et ore, non dente. Is igitur locus persimilis est ejus, qui in Expositionibus in Ierarchiam caelestem infra col. 140 occurrit. Idem fere de altero loco hocce valet: spiritualis homo . . . jam non solum negat Christum carnem esse, quam jam in spiritum versam esse intelligit, verum etiam ipsum depellit rationabilem animum esse. Ut enim caro ipsius exaltata est et mutata in animam rationabilem, ita rationabilis ipsius anima in intellectum et subjecta est et versa. Quomodocunque de his placitis sentis, tamen Christum jam esse corpore destitutum, et humanam naturam integram non amplius habere, ex iis non sequitur: sed Joannes Scotus id potissimum agere videtur, ut, quum sit adversarius Paschasii, corpus naturale et corpus glorificatum probe discernat.

Noli autem mirari, quod fragmentum de SS. Eucharistia a M. F. Ravaisson e codice Abrincatensi editum Rapports cet. p. 372 sqq., et a Tallandier Scot Erigène cet. p. 325 denuo typis mandatum, in hac editione omnino negleximus. De quo Ravaisson haec verba facit: C'est peut-être un fragment de Bérenger de Tours, peut-être de Scot Erigène dont le «de corpore Domini» est perdu. At virum cl. spes fefellit. Nam est fragmentum libri Ratramniani centies typis repetiti, quo fere medio ad verbum exstat. Id quod editores cl. prorsus fugisse videtur.

§ 19. Jam tertio loco id expendendum restat, quod non minus est difficile expeditu, qualis Joannem Scotum inter et Byzantinos ejus temporis necessitudo exstiterit. Hoc quidem sub nullam dubitationem cadit, Joannem Scotum in libro de divisione Naturae de processione S. Spiritus magis fere Graecorum adstipulari doctrinae, quam Latinorum. Neque non ubique Graecorum sapientiam laudibus extollit. Semper suam cum graecis literis familiaritatem in scriptis suis prae se fert, et quasi a Graecis omnis omnino sapientia petenda sit, horum laudem ubique praeconiis amplissimis praedicat.

Quum igitur Joannes Scotus apud Carolum Calvum auctoritate sua plurimum polleret, quid, si Photius, quid si Byzantini, qui eo tempore schisma moliebantur, aulicum Graecorum amantissimum et praepotentem, in suas partes trahere conati sint? Etsi quidem de hac re certi nil constet, hoc tamen satis compertum est, Joannem Scotum, si non reapse, tamen inclinatione mentis a Photii partibus stetisse. Quod versus pessimi argumenti, [Col. XXIII] quos versioni operum S. Dionysii subiunxit, apertissime produnt. Sunt enim tales:

Hos versus, sine scriptoris nomine editos in opp. Bedae ed. Basil. a. 1563 T., p. 538. ed. Colon. T. I, p. 449, re vera Joannis Scoti esse, auctores sunt codices veteres Monacensis Othlonis, duo Vindobonenses, et Fürstenfeldensis, supra laudati. Quibus quidem omnibus ad calcem versionis illud carmen additum est. Neque id te movere debet, quod legis, vulgus ab extremis distractum partibus orbis, servorum servos, Romae dominari. Quibus vix dubium est, quin intelligantur Saraceni, qui eo tempore saepius ferrum flammamque Romae minitabantur. Vide Muratori, Annali d'Italia, T. V.

Si autem Joannes Scotus is fuit, id quod jam vix dubitari posse videtur, qui Graecis sanctae apostolicae sedi reluctantibus in aula Regia Parisiensi faveret, quid mirum, quod Nicolaus P. I regi opprobrio vertit, quod libri S. Dionysii ab Joanne Scoto in latinum sermonem conversi sine approbatione apostolica in vulgus emissi sint, postulatque, ut ille Joannes, qui non sane sapere in quibusdam frequenti rumore dicatur, Romae repraesentetur, aut certe a Studio Parisiensi, cujus capital olim fuisse perhibeatur, removeatur, ne cum tritico sacri eloquii grana zizaniae et lolii miscere dignoscatur, et panem quaerentibus venenum porrigat. Quid Nicolaus hisce literis suis profecerit, memoriae non proditur.

Neque hoc loco praetermittendum esse videtur, ea, quae de longis itineribus Joannis Scoti per Graeciam et Orientem susceptis fabulati sunt nonnulli, argumentis, quae quidem firma sint, probari nullis. Ac Labbeus quidem in praefatione ad Glossaria recte observat, Joannem Scotum ac ceteros ejus aevi in graecis literis magistellos hac in lingua non adeo versatos fuisse, ut in Franciam Carolinis temporibus migrasse Athenas existimandum sit, id, quod cum rudia carmina graeca Joannis Scoti, tum ipsius versiones, quibus se in Graecis merum verborum mancipium prodit, satis comprobant. Ceterum ipse graecarum literarum inter aequales peritissimus habebatur, nec dubitaverim, quin noster intelligendus sit Joannes, de quo in Psilotro ad noxios quosque humores extrinsecus desiccandos, et pilos qui aisplicent extirpandos codicis 2940, 4 ^o , seculi XI, bibliothecae civitatis Abrincatum, haec exstant: «Non solum autem, ut superius dictum est, pilos delet, verum etiam noxium humorum impetum reprimit, quo et frequenter Pardulus utebatur episcopus, et Fregus grammaticus, qui et dicebat: Quicunque hoc tertio usus fuerit in Martio, non opus ei febrium molestiam timere in anno. Graeci quoque sapientes, ut audivi a Joanne, hoc maxime utuntur medicamine. Nec aliquando fortassis alteram pro desiccandis humoribus curavit accipere potionem ». M. F. Ravaisson Rapports cet. p. 132.

§ 20. De parentibus et cognatis Joannis Scoti nihil compertum est, nisi ei fratrem fuisse Aldelmum. Quem indicat codex S. Germani, 1108, olim 442, fol. 42, 1, ubi in fronte membranae, quae tabula dominicali tegitur, manus forte seculi IX ad marginem adscripsit [Col. XXIV] haecce: Frater Johannis Scotti Aldelmus fecit istam paginam || . . . literam tene anno Domini || DCCC ^o XCVI ^o ; sequenti anno tenebrae || XII literarum ab M. F. Z. || et sic dein || ceps || incipit || salt . . . || ubi XIII ^a || linea || accip. || . . ur. || Codicem laudat Cousin, Ouvrages inédits d'Abélard, append., p. 622.

§ 21. Nuper D ^r J. B. Weiss in libro: Geschichte Alfreds des Grossen Schaffhausen 1852, auctor sententiae fuit, Joannem Scotum ab Alfredo rege vocatum e Gallia in Angliam venisse, et a. 891 Malmesburii mortuum esse. Nititur argumentatio ejus duobus chronicis, Petriburgensi Angliae, Thuano Franciae. Illud edd. Joseph Sparke, Historiae Anglicanae scriptores varii e codd. mss. nunc primum editi 1723, et Giles Londinii 1845. Ubi ad a. 891 haec exstant: Normanni Wormaciae episcopum occidunt. Joannes Scotus monachus Malmesburii obiit, confossus, ut dicitur, graphiis puerorum, quorum magister erat. Chronicon bibliothecae Thuanae (Du Chesne Scriptt., Tom. III, p. 359. Bouquet Scriptt., Tom. VII, p. 253) haec profert: Rogatu Elfredi Joannes Scotus rediit a Francia, ubi erat cum Carolo Calvo. Sed horum chronicorum quae sit auctoritas, expendendum erat. Chronicon Thuanum in hoc loco Guilelmo Malmesburiensi inniti, quis non suspicetur! Chronici autem Petriburgensis locum ex eodem fonte fluxisse, jam fabula de graphiis puerorum, verbis ut dicitur additis, haud obscure indicatur. Denique quo jure ille contendere possit, locum Assueri de Joanne Ealdsaxone supposititium esse, sane non assequor. Nam posito, ut locus Assueri, qui incipit « a quodam tempore », genuinus non sit, tamen ejus narrationi de Joanne Ealdsaxone primo Aethelingiae abbate, quae paulo ante praecedit, fides non est abroganda. Joannes vero ab Alfredo rege una cum Grimbaldo in Angliam vocatus, quin sit idem hic Ealdsaxo Aethelingiae abbas, vix dubitandum erit. Fortasse scrutationibus accuratis in Anglia continget, ut inveniantur nova momenta, quibus haec quaestio de Joannis Scoti in Angliam reditu ad liquidum perducatur.

§ 22. Joannis Scoti libri, qui supersunt, quo ordine scripti sint et in lucem editi, vix potest definiri. Hoc solum constat, «Expositiones Ierarchiae caelestis» post libros «de divisione Naturae» compositos esse, ad quos respiciunt. Libros «de divisione Naturae» Wulfado dedicatos esse, e fine eorum ad fidem codicis S. Germani a nobis recognito colligitur. Wulfadus ecclesiae Remensis oeconomus interfuit concilio Carisiacensi contra Gotescalcum habito a 849. Ab Ebbone ordinatus in concilio Suessionensi a. 853 gradu privatur. Deinde a Carolo Calvo arcessitus, in aula Regia Carolomannum, regis filium, instituit. Ubi amicitiam cum Joanne Scoto iniisse videtur. Nicolaus P. I. a. 865 clericos ab Ebbone ordinatos in pristinos gradus restituit. Paulo post Wulfadus Caroli Calvi favore archiepiscopatum Bituricensem adeptus est. Obiit a. 876. De quo vide Mabillon. Annal. Tom. III et hist. littéraire de la France, Tom. V, p. 477. Tempus, quo Joannis Scoti «liber de Praedestinatione» compositus sit, facile colligitur. Pariter carmen I infra impressum bellum inter Carolum Calvum et Ludovicum Germaniae regem conflatum respicit. Cetera Joannis Scoti scripta quando composita sint, non compertum habetur.

Catalogis veterum de libris Joannis Scoti scriptorum si fides habenda est, plurima ejus scripta desiderantur, aut deperdita, aut in bibliothecis delitescentia. Ex catalogis igitur eos, qui inter testimonia Thomae Gale infra impressa non recensentur, hoc loco adscribere lubet.

Vincentius Bellovacensis († 1264) in Speculo historiali lib. XXV cap. 42, hoc titulo: De imperio Caroli Calvi et scriptis Joannis Scoti, tradidit haecce: Hoc tempore claruit Joannes [Col. XXV] Scotus, vir perspicacis ingenii et mellitae facundiae. Qui dudum concrepantibus undique bellorum fragoribus in Franciam ad Carolum Calvum transierat. Cujus rogatu Ierarchiam Dionysii Areopagitae de Graeco in Latinum verbum e verbo transtulit. Composuit etiam librum, quod peri fision merismu, id est, de Naturae divisione titulavit, propter quaestiones solvendas bene utilem, si tamen ei in aliquibus ignoscatur, in quibus a Latinorum tramite deviavit, dum in Graecos acriter oculos intendit. Hic succedentibus annis munificentia Alfredi allectus venit in Angliam, et apud monasterium Malmesberiense a pueris, quos docebat, graphiis, ut fertur, perforatus, et martyr aestimatus est. Hujus epitaphium hoc fuit:

Trithemius († 1516) inter duos Joannes Scotos, e quibus unus Bedae discipulus fuerit diserte distinguit, deceptus, ut opinor, loco Vincentii Bellovacensis, qui l. l. lib. XXIV omnia miscuit scribens: Fueruntque Parisiis fundatores hujus Studii quattuor monachi, Bedae discipuli, scilicet Rabanus et Alcuinus, Claudius et Joannes Scotus. Quae verba quomodocunque intelligis, veritati non conveniunt. Trithemius igitur in libro de Scriptt. Eccles. ed. Francofurt. 1601, p. 252, haec refert: Joannes Scotus monachus ordinis S. Benedicti, Bedae monachi et doctoris clarissimi quondam auditor atque discipulus, collega Albini, veniens cum eo de Britannia in Galliam, apud Carolum Imperatorem Magnum in pretio fuit. Qui cum esset vir in omnibus scripturis doctissimus, edidit claro sermone clarissima opuscula, de quibus ista feruntur: In Evangelium Matthaei lib. III. De officiis humanis lib. I. De divisione Naturae lib. I. Alia quoque multa composuit, quae ad notitiam meam non venerunt. Claruit sub temporibus Caroli Magni Imperatoris anno Domini 800. Deinde ibid. p. 254 haec addit: Joannes, dictus Erigena, monachus, in divinis Scripturis doctus, et in disciplina secularium disciplinarum eruditissimus, graeco et latino ad plenum instructus eloquio, ingenio subtilis, sermone compositus, jubente Carolo, filio Ludowici, fratre Lotharii Imperatoris. transtulit in Latinum: transtulit in Latinum: Ierarchiam et libros Dionysii lib. IV. Scripsit super eisdem lib. IV. Et quaedam alia. Claruit sub Lothario Imperatore anno Domini 850. Pariter in libro de viris illustribus ordinis S. Benedicti lib. II cap. 27 hoc titulo: De Joanne Scoto haec tradit: Joannes Scotus monachus, in Anglia auditor venerabilis Bedae presbyteri, socius et collega domini Alcuini jam dicti, vir in divinis Scripturis doctissimus, et in secularibus literis magnifice instructus, scripsit non contemnendae lectionis opuscula, de quibus ad meam notitiam pauca pervenerunt: In Evangelium Matth. lib. IV. De officiis humanis lib. I: et multa alia. Claruit anno Domini 780 sub Carolo. Quibus l. l. lib. III, cap. 212 hoc indice: De [Col. XXVI] S. Joanne Scoto martyre haec subjunxit: Joannes Scotus, monachus Malbesberiensis in Anglia, vir doctus et religiosae conversationis, cujus etiam in secundo volumine fecimus mentionem, apud Carolum Calvum Imperatorem magno in pretio fuit. Qui tandem martyrio coronatus a morte transivit ad vitam. Confossus enim graphiis puerorum, quos docebat, nescio quo instigante, post mortem multis claruit signis. Legi autem in quadam scriptura, quod fuerit episcopus Mykelenburgensis sub Bremensi. Ejus natale colitur 4 Idus Novembris. Claruit anno Domini 880 sub Carolo Calvo, et vixit adhuc multis annis post eum. Alii volunt, quod claruerit sub Henrico quarto anno Domini 1060. Sed prior opinio mihi videtur chronicis consentanea et ideo verior. Nisi forte duo fuissent. uno martyrii genere diversis temporibus interempti.

Joannes Baleus († circa 1560), qui pariter duos Joannes Scotos discernit, in libro, cui titulus: Illustrium majoris Britanniae scriptorum summarium 1548, fol. 57 haec tradit: Joannes Mailrosius, cognomine et natione Scotus, Alcuini collega, et venerabilis Bedae cum eo quondam discipulus, atque dum Cantabrigiae bonas literas profiteretur, frequens auditor extitit. Is cum esset utriusque linguae, latinae et graecae, peritissimus, quod de ipso historici fere omnes unanimi testimonio referunt, adjuncto sibi Claudio Clemente pari doctrina praedito cum mercatoribus Anglis Oceanum mare trajecit, Parisiumque pervenit. Ubi cum inter ceteros in publicum prodiisset forum, nec quicquam patria praeter bonas disciplinas exportasset, se sapientiam profiteri, eamque habere venalem cum socio conclamabat. Quod audiens rex Carolus cognomento Magnus, provisis necessariis, eos illico retinuit, ut confluentes ad ipsos undique nobilium Francorum adolescentes liberaliter erudirent. Frequens inde advenientium illuc conventus effecit, ut Parisii statim percelebre esset auditorium. Sanxit Carolus provocante Alcuino, ut deinceps illic esset generale bonarum artium studium, et ut Claudius in eo praeposituram gereret, Joannes vero Papiam concederet, ut et illic quoque gymnasio initia poneret. Composuit iste eleganti sermone rogantibus discipulis clarissima opuscula, praecipue haec: In Evangelium Matthaei lib. III. De officiis humanis lib. I. De officiis divinis lib. I. De divisione Naturae lib. I. De germanis juxta Irenicum lib. I. Commentarios Scripturarum lib. I. Homilias eruditas lib. I. Nec dubito, quin his longe plura condiderit. In libro suo de Naturae divisione solvendis quaestionibus est utilis, sed Papistis plurimum Antonino teste displicuit, quod Graecis adversus eorum insyncera dogmata in plerisque consentiat. Divi Augustini monasterio Carolus hunc Ticini seu Papiae praefecit anno nostrae redemptionis 792, in quo et senem obiisse tandem nonnulli credunt, Scotis dominante Solvathio rege. Satis claret ex dictis, Alcuinum et Joannem inter Anglos ita fuisse doctissimos. Deinde fol. 64 de nostro Joanne Scoto narrat haecce: Joannes Patricius, alias Erigena, Britannus natione seu Guallus Anglicus, in Menevia Demetarum urbe, sive ad sanctum Davidem, ex patricio genitore natus, a plerisque scriptoribus philosophus, ab aliis vero, sed perperam, Scotus cognominatur. Dum Anglos Daci rapinis et bellis infestarent, ac omnia illic tumultibus essent plena, longam peregrinationem Athenas usque suscipiens, quam plures annos literis graecis, chaldaicis et arabicis insudavit. Omnia enim visitavit philosophorum loca et studia, imo et ipsum oraculum solis, quod Aesculapius sibi construxerat. In quo abstinentissimo cuidam humillimus servivit, ut sub eo omnis philosophiae investigaret secreta. Inveniens tandem, quod tam longissimo labore quaesiverat, in Italiam et Galliam est reversus. Ubi ob incredibilem eruditionem Carolo Calvo, et post eum Ludovico Balbo acceptus, Dionysii Areopagitae libros de caelesti Ierarchia, ex Constantinopoli tunc missos, latinos fecit anno Domini 858. [Col. XXVII] Profectus aliquando post in Britanniam Meneviensi in monasterio, quod ad Davidis fanum dicitur, se monachum fecit in ultimis Gualliae finibus. Nec poterat in eo diu latere, sed inde vocatus ab Alfredo Anglorum rege, tam sibi, quam suis liberis adhibitus est praeceptor. Unde et ipso adhortante praeter alia studiorum suorum monumenta e Graeco transtulit in tres linguas chaldaicam, arabicam et latinam Aristotelis moralia de secretis secretorum seu recto regimine principum, opus exquisitissimum. Hoc viro eximio seu geniali quodam sidere adornabat Alfredus academiam suam Oxoniae tunc inchoatam. Erat ille primus, qui illic publice bonas artes profitebatur. Joannes iste, subtilitate ingenii peracutus, quaedam nostrae religionis accuratissime disputata conscripsit, praesertim: De immaculatis mysteriis lib. I. De fide contra barbaros lib. I. De corpore et sanguine Domini lib. I. Pro instituendis nobilium filiis lib. I. Versiones Dionysii lib. I. Moralia Aristotelis lib. IX [Non reliqui locum nec templum]. In Ierarchiam commentarios lib. IV. In theologiam mysticam lib. I. Paraphrasticos tomos tib. I. Epistolas ad diversos lib. I. Dogmata philosophorum lib. I. Et adhuc alia. In libro de Eucharistia fidem suam ex Scripturis fatebatur, hoc ipsum sentiens et docens, quod ex bibliis et Augustino didicerat, et quod sciverat in Galliis Bertramum presbyterum tradidisse, Qui liber in Vercellensi synodo a Leone IX pontifice Romano postea damnatur, quod eorum adversetur quaestui. In Malmesberiensi coenobio tandem, quo recreationis gratia se contulerat, inter legendum a quibusdam discipulis pugionibus interimebatur anno Christi 884, fortassis non sine monachorum impulsu, quamvis eum inter Ecclesiae martyres postea numeraverint. Decipiuntur fere omnes historiarum scriptores, qui istum cum praecedente Joanne illo Scoto Mailrosio unum fuisse fatentur, tam vicinitate temporum, quam nominum ac doctrinarum paritate occaecati. Videbit vigilans Argus, seu oculatus lector, non satis convenire, quod audiverit Bedam, et hucusque aetatem protenderit, nisi annos centum et LXX ad minus ei concesserit.

Post Balaeum apostatam audi Leslaeum episcopum Rossensem († 1593), constantia ac fidei sinceritate illustrem. Qui in libro cui titulus: De origine, moribus et rebus gestis Scotorum lib. X, Rom. 1578, p. 188 de Joanne Scoto haec scripsit: Plurimum ornamenti contulit nationi nostrae Joannes Scotus, vir divinarum rerum scientissimus, qui post multos annos Athenis in graecis literis consumptos a Ludovico Romanorum Imperatore accersitur in Galliam, ac praeter alia studiorum monumenta, jubente ipso Ludovico Augusto, Ierarchiam D. Dionysii fecit latinam. Exstat opus insigne Commentariis Hugonis a S. Victore Theologi illustratum. Brevi post missus a Carolo tertio in Angliam legatus ad Alfredum Anglorum regem, optimo principi gratulaturus, quod post partam adversus Danos victoriam pacem cum Scotis ac Francis inierit, ob eximiam eruditionem ex legato Alfredo factus est hospes, regiisque liberis adhibitus praeceptor. Verum postea in Malmesburiensi coenobio divinas humanasque literas frequenti auditorio profitentem, quidam corruptissimi adolescentes, quorum insolentiam morumque pravitatem acrius arguebat, ipsum pugionibus confossum interemerunt, quem inter Christi martyres summi pontificis autoritate rex numerari, et eidem insigne monumentum in eodem coenobio erigi pie curavit.

§ 23. Haec igitur testimonia, qualiacunque sunt, adjicienda nobis visa sunt. Errores in Joannis Scoti libris, qui supersunt, sparsi aut scriptis Pseudo-Dionysii nituntur, aut ex similibus Neoplatonicorum libris, quorum aliquam copiam bibliothecae Parisienses ipsi suppeditasse videntur, hausti sunt. Nonnunquam vero Originis quoque falsas opiniones citat. Dei ne graecis Patribus SS. Gregorios Nyssenum et Nazianzenum, et S. Basilium, ex [Col. XXVIII] latinis Augustinum et Ambrosium in defensionem placitorum suorum affert. Nec defuerunt theologi aequales, qui sana SS. Patrum doctrina imbuti, philosophicam, quam ille jactitabat, in quaestionibus theologicis solvendis rationem, indoli literarum theologicarum ejus aevi omnino repugnantem, fortiter et magna cum eruditione impugnarent. In quorum numero Prudentium Tricassinum et Florum Lugdunensem fuisse, e controversia de Praedestinatione compertum est. Ceterum Joannes Scotus ipse se prodit virum sublimis ingenii, rari acuminis, multiplicis doctrinae, mirae in dicendo facilitatis. In veteribus laudat Ciceronem, Virgilium, Horatium, Plinium, Boethium, alios. Dolendum est, quod animi dotibus, quibus excelluit, parum in fructum Ecclesiae usus est.

De Joanne Scoto uberius disputant Oudin in commentariis de Scriptoribus ecclesiasticis V. Erigena, et Histoire littéraire de la France Tom. IV. V. Libri peculares de Joanne Scoto hi nominandi sunt: Peder Hjort, Johan Scotus Erigena oder von dem Ursprung einer christlichen Philosophie und ihrem heiligen Beruf Copenhagen 1823. Franz Anton Staudenmaier Joannes Scotus Erigena und die Wissenschaft seiner Zeit. Erster Theil Francfurt a. M. 1834. M. Saint-René Taillandier Scot Erigène et la philosophie scholastique Strasbourg, Paris. 1843. Nic. Möller Joannes Scotus Erigena und seine Irrthümer Mainz 1844. De Joanne Scoto Erigena commentatio Bonnae 1845. Atque novissimam nanc commentationem latine scriptam huic editioni praemittendam curavimus.

§ 24. Superest, ut moneam, codices, quos adhibui, in fronte singulorum librorum indicatos esse. Abbreviaturae, quibus usus sum, vulgares sunt. In iis libris, quos primum edidi, codicum manum religiose secutus, in variis lectionibus etiam puncta supra aut infra adscripsi, quae sunt signa liturae. In hac re enim magis religiosus, quam negligens esse volui. Plagulas sedecim priores Parisiis correxi; ceteras Bonnam transmissas semel tantum perlegere potui. Quod si menda typothetica hic illic occurrant in hoc opere laboris et aerumnae plenissimo, benevole excusare velis

Et haec quidem, lector benevole, quae dicerem habui. E quibus si quid tibi probabile videtur,

Bonnae XI. Cal. Octobris MDCCCLII.

Sancti Dionysii Areopagitae ⁜ 2 primus liber, qui [Col. 0126C] inscribitur de caelesti ierarchia, XV capitulorum serie contexitur, quorum primi titulus est: Quoniam [Col. 0127A] omnis divina illuminatio secundum bonitatem varie in ea, quae praevisa sunt, proveniens, hoc est, quoniam divinae bonitatis omnis illuminatio, quae multipliciter in ea, quae praevisa sunt, facienda procedit, manet simpla in seipsa ⁜ 1 , et, dum diffunditur universaliter in ea ⁜ 2 , quae sunt, ut sint, quia nulla alia est rerum omnium sensibilium et intelligibilium subsistentia praeter divinae bonitatis illuminationem et diffusionem, non desinit esse in se ipsa simplex et inexhausta. Est enim fons non deficiens, et in omnia, quae sunt, infinita numerositate profluens. Et non solum in omnia manat et provenit, ut subsistant, verum etiam ⁜ 3 universa, quae ex ipsa, et in ipsa, et per ipsam subsistunt, in unam ineffabilem harmoniam ⁜ 4 coaptat, ita ut in universitate multiplex [Col. 0127B] sit ⁜ 5 per infinitam multiplicationem, et in ipsa omnia unum sint per incomprehensibilem adunationem. Et hoc est quod ait: manet simpla et non hoc solum, sed unificat illuminata, hoc est, per suam illuminationem et processionem facta. Totus itaque titulus est primi capituli: Quoniam omnis divina illuminatio, secundum bonitatem varie in provisa ⁜ 6 proveniens, manet simpla, et non hoc solum, sed unificat illuminata.

§ 1. Ipsum vero capitulum ex sententia Jacobi apostoli orditur: Omne datum optimum, vel ut expressius de verbo in verbum transferatur: omnis datio optima, et omne donum perfectum desursum est, descendens a patre luminum. Quae apostolica sententia divinam dationem ex divina donatione mirabili discernit [Col. 0127C] differentia, optimam quidem dationem universalis creaturae substitutioni distribuens, perfectam vero donationem divinae gratiae largitati; quoniam omne, quod est, duobus modis divinam participat bonitatem, quorum primus in conditione naturae est, alter in distributione gratiae perspicitur. Nihil quippe est in universali creatura, quod his duobus careat. Subsistit enim omne, quod est, ac divinae gratiae juxta convenientem sibi analogiam particeps est. Et notandum, quod non simpliciter est dictum: Omnis datio optima et omne donum perfectum. Primordialiter quippe in omnibus, quae sunt, praecedit datum ⁜ 7 naturale substitutum, cui subsequenter ⁜ 8 distribuitur perfectae donationis augmentum. Et ut scias dationis et donationis manifestissimam discretionem, intuere, [Col. 0127D] quod ait: Omnis datio optima, hoc est, omnis creaturae substitutio valde bona; sicut scriptum est: «Et vidit Deus, et ecce omnia bona valde». Quoniam vero nullius substitutio perfecta sit, nisi ad Creatorem convertatur, sequitur: et omne donum perfectum. Praecedit itaque optima naturae substitutio, cui ad perfectionem additur ad Creatorem conversio. Et [Col. 0128A] ne mireris, quod diximus, nullam substitutam creaturam, nisi convertatur ad Creatorem, perfectam fieri posse. Vera siquidem docet ratio, omnia, quae sunt, ad causam suam, ex qua, et per quam, et in qua subsistunt, ut perficiantur, respicere. Intellectualia quidem et rationalia immediate ⁜ 9 per se, intellectu vero et ratione carentia quadam medietate rationabilium et intelligibilium interposita, ad unum universitatis principium convertuntur. Omnis itaque datio optima, et omnis donatio perfecta, desursum est, id est, desursum descendit; a quo, nisi a fonte ineffabili omnium bonorum, a Patre luminum? Quocunque enim seu sensu corporeo ⁜ 10 internuntiante, seu puro intellectu investigante, in universitate condita ad liquidum percipitur atque cognoscitur in [Col. 0128B] substitutionibus naturae et perfectionibus gratiae, non aliunde nisi a Patre luminum procedit. Pater autem luminum est Pater caelestis, lumen primum atque intimum, a quo lumen verum, Verbum suum, per quod facta sunt omnia, et ⁜ 11 in quo substituta sunt omnia, unigenitus Filius suus nascitur, a quo, Patre dico, coessentiale sibi Verboque suo lumen procedit ⁜ 12 Spiritus sanctus, spiritus Patris et Filii, in quo et per quem donationes gratiarum distribuuntur in omnia. Et haec est trina lux, et trina bonitas, tres substantiae in una essentia, Pater et Filius et Spiritus sanctus, unus Deus, una bonitas, unum lumen diffusum in omnia, quae sunt, ut essentialiter subsistant, splendens in omnibus, quae sunt, ut in amorem et cogitationem pulchritudinis ⁜ 13 suae [Col. 0128C] convertantur omnia, supereminens omnia, quae sunt, ut perfectionis suae plenitudine fruantur omnia, et in ipso omnia unum sint. A Patre itaque luminum omnia lumina descendunt.

Sed fortasse quis dixerit: Quomodo omnia, quae sunt, lumina sunt? Quamvis enim universitas rerum omnium ⁜ 14 a Patre per Filium et Spiritum sanctum condita sit, Pater quippe vult, Filius facit, cooperatur Spiritus sanctus, proprie tamen et specialiter de intellectualibus et rationalibus condita lumina a Patre luminum per genitum lumen perque lumen procedens oportet praedicari, cetera vero plus illuminari, quam lumina esse, credenda sunt! Sed huic consulta ratione facile possumus respondere. Et primo quidem dicendum: si Pater luminum per se [Col. 0128D] ipsum lux est, neque enim Pater luminum esset, si in se ipso lux non subsisteret, omnia, quae fecit, in sapientia sua fecit, quae et ipsa lux est ⁜ 15 , quoniam coessentialis Patri luminum est: numquid aliter existimandum nisi ut ⁜ 16 omnia, quae Pater lux in sapientia, coessentiali sibi luce condidit, lumina condita credantur et intelligantur? Pater autem suae sapientiae Pater est. Igitur omnium, quae in sua [Col. 0129A] sapientia fecit, ipse Pater esse necesse est, scilicet Patrem. Quod etiam ipse Dominus evidenter astruit dicens: «Confiteor tibi, Domine Pater caeli et terrae». Est et alia ratio, quae luculenter edocet, omnino creaturam visibilem et invisibilem lumen esse conditum a Patre luminum. Si enim summa bonitas, quae Deus est, omnia, quae voluit, propterea fecit, ut, quoniam per seipsam invisibilis et inaccessibilis lux est, omnem sensum et intellectum superans, per ea, quae ab ipsa ⁜ 1 facta sunt, veluti per quasdam lucubrationes ⁜ 2 in notitiam intellectualis et rationalis creaturae possit descendere, quod etiam Apostolus edocet, ait enim: «Invisibilia ejus a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur»: quid mirum, si omne, quod inaccessibilem [Col. 0129B] lucem quodam modo ⁜ 3 , ut accessibilis sit, puris intellectibus introducit, lumen illuminans animos, et in cognitionem Creatoris sui eos revocans, nulla ratione obstante intelligatur? Verbi gratia, ex ⁜ 4 intimis naturae ordinibus paradigma sumamus. Lapis iste vel hoc lignum mihi ⁜ 5 lumen est; et si quaeris, quomodo, ratio me admonet ⁜ 6 , ut tibi respondeam, hunc vel hunc lapidem consideranti ⁜ 7 multa mihi occurrunt, quae animum meum illuminant. Eum quippe animadverto subsistere bonum et pulchrum, secundum propriam analogiam esse, genere specieque per differentiam a ceteris rerum generibus et speciebus segregari, numero suo, quo unum aliquid fit ⁜ 8 , contineri, ordinem suum non excedere, locum suum juxta sui ponderis qualitatem petere. Haec horumque [Col. 0129C] similia dum in hoc lapide cerno, lumina mihi fiunt, hoc est, me illuminant. Cogitare enim incipio, unde ei talia sunt, et intueor, quod nullius creaturae sive visibilis sive invisibilis participatione naturaliter haec ei insunt, ac mox ratione duce super omnia in causam omnium introducor, ex qua omnibus locus et ordo, numerus et species genusque, bonitas et pulchritudo ⁜ 9 et essentia, ceteraque data et dona distribuuntur. Similiter de omni creatura, a summo ⁜ 10 usque ad deorsum, hoc est, ab intellectuali usque ad corpus, ad laudem Creatoris referentibus eam et se ipsos, et Deum suum studiose quaerentibus, et in omnibus, quae sunt, eum invenire ardentibus, et super omnia, quae sunt, eum laudare diligentibus lux introductiva est, suis rationibus consideratis, liquidoque mentis [Col. 0129D] contuitu perspicuis. Hinc est, quod universalis hujus mundi fabrica maximum lumen fit, ex multis partibus veluti ex multis lucernis compactum, ad intelligibilium rerum puras species revelandas et contuendas mentis acie, divina gratia et rationis ope in corde fidelium sapientum cooperantibus.

[Col. 0130A] Pulchre igitur theologus Deum Patrem luminum patrem appellat, quoniam ab ipso sunt omnia, in quibus et per quae omnibus se manifestat, et in luce suae sapientiae luminis conformia unificat et facit. Beatus autem Dionysius Athenarum episcopus de caelesti ierarchia, hoc est, de caelesti episcopatu supermundalium virtutum, in quibus maxime et principaliter post primordiales causas pater luminum data sua optima et dona sua perfecta et multiplicat in infinitum, et in se ipsum revocat in unum, volens scribere praefata theologica, theoriam orsus est, quam subsequenter explanat, dicens: Sed et omnis Patre moto manifestationis uminum processio, in nos optime ac large proveniens, iterum ut unifica virtus nos replet, et convertit ad congregantis Patris ⁜ 11 unitatem et deificam simplicitatem. [Col. 0130B] Quoniam beatum Jacobum de processione et multiplicatione divinorum luminum per data naturae et dona gratiae solummodo videbat dixisse, de adunatione vero eorum, inque fontem suum restitutione siluisse, merito hanc sententiam subnectit. Ac si diceret: Non solum data et dona divina, quae post angelicas substantias in humanis mentibus adhuc mortali carne gravatis maxime fiunt, desursum sunt a patre luminum descendentia, verum etiam omnis processio divinae illuminationis, quae ineffabili paterno motu in nos copiosissime et multipliciter provenit, iterum ipsa congruenter, dum sit virtus nos unificans atque restituens, sua gratia implet et convertit ad ipsum Patrem, qui ad se congregat, quae a se procedunt, et in se unificat diversa, et deificat [Col. 0130C] sibi conformia, et simplicat ⁜ 12 veluti in infinitam numerositatem multiplicata. Qua ⁜ 13 autem ratione πατροκίνητος , id est, pater motus a Graecis dicatur, non incongrue quaeritur. Quomodo enim immutabilis movetur, vel a quo movetur, vel in quid ⁜ 14 et ad quid movetur, non infructuose a sapientibus investigatur. Movet igitur seipsum non localiter, non temporaliter, sed ⁜ 15 superessentialiter super loca et tempora movetur a seipso. Nulla siquidem causa praecedit, quae ipsum moveat, cum sit ipse prima unaque causa omnium motuum. Ipse est motus et status, motus stabilis et status mobilis. Quo argumento, dic quaeso, approbas immobilem Patrem moveri? Ex nomine argumentor. Si quaeris nomen illud, audi. In utraque lingua, graeca videlicet latinaque, Pater [Col. 0130D] vocatur; et graece quidem componitur πατήρ , hoc est, πάντα τηρῶν ⁜ 16 , id est, omnia servans. Non ⁜ 17 tibi videtur recte moveri, ut custodiat omnia, qui servat et salvat omnia, quae in unigenito suo fecit? Audi etiam illud: Pater et Deus vocatur, hoc est, Θεός ⁜ 18 , currens, nomen a verbo θέω ⁜ 19 , quod idem curro, [Col. 0131A] derivatum ⁜ 1 . Currit ⁜ 2 enim per omnia, implens et substantificans omnia. Et quis et qualis ⁜ 3 est ejus motus? Verbum suum motus suus est, sermo suus motus ejus est, de quo Psalmista ait: «Velociter currit sermo ejus», et ipse sermo de se ipso: «Et sermo, inquit, quem audistis, non est meus, sed mittentis me Patris». Audi et alium motum Patris, coeessentialem sibi et Filio suo, qui motus procedens dicitur Spiritus veritatis, quem mittit Pater in nomine Filii sui. Summa itaque Trinitas trinus immobilis motus est: Pater movetur gignendo Filium suum, in quo et per quem fecit omnia; Filius movetur faciens quae vult Pater; Spiritus movetur cooperans Filio et Patris voluntati.

De motu summae bonitatis ad servanda, facienda, [Col. 0131B] perficienda omnia, ipse Dionysius copiose disserit. Sed notandum, quod in hac periodo ⁜ 4 , sicut et in ceteris ac paene omnibus, simplicia verba pro ⁜ 5 in Graeco compositis ⁜ 6 propter faciliorem introitum difficillimorum intellectuum transtulimus, pro φωτοφανείας ⁜ 7 , hoc est, luminum apparitionis, illuminationis solummodo ponentes, et pro ἀγαθοδότως ⁜ 8 , quod est adverbialiter optime ⁜ 9 , dative, affatim, vel bene ac large. Illud etiam, quod diximus nos replet, quoniam ex ambiguo Graeco, quod est ἀναπλᾷν ⁜ 10 , translatum est, potest et sic transferri: nos complicat, ut sit sersus: Quemadmodum divinae illuminationis processio copiose nos multiplicat in infinitatem, iterum complicat et unificat et restituit in simplicem congregantis et deificantis nos Patris unitatem. [Col. 0131C] Hoc autem dico, quoniam fere tota beati Dionysii per omnes hos libros intentio est ⁜ 11 de infinita numerositate multiplicationis subsistentis per se summi boni in omnia, quae per se ⁜ 12 ipsa nec essent, nec bona subsisterent, nisi participatione ipsius essentiae bonitatisque essent, et bona essent, deque ipsius multiformis numerositatis iterum reductione redituque in ipsum summum bonum, in quo numerositas infinita finem ponit et unum est. Et hoc apostolico perhibet testimonio dicens: Etenim ex ipso omnia et in ipsum, ut divinum ait verbum. Ac si diceret: Propterea divina virtus colligit nos et complicat ad congregantis Patris unitatem et deificam simplicitatem ⁜ 13 , ut sancta apostolica testatur sententia.

[Col. 0131D] § 2. Sequitur: Ergo Jesum invocantes paternum lumen, quod est verum de lumine ⁜ 14 , quod illuminat omnem hominem venientem in mundum, per quem ad pricipale lumen, Patrem, accessum habuimus in sacratissimorum eloquiorum a Patre traditas illuminationes, [Col. 0132A] quantum possibile est, respiciemus. Jam nunc incipit de caelestibus ierarchiis, hoc est, episcopatibus tractare. Et est ordo verborum: Nonne ergo respiciemus, quantum possibile est, in sacratissimorum eloquiorum a Patre traditas illuminationes, invocantes Jesum? Sensus autem talis est: Quoniam ex ipso Patre omnia veniunt, et in ipsum redeunt, nonne nos, qui invocamus Jesum, qui est ⁜ 15 paternum lumen, lumen videlicet de lumine, et verum lumen de vero lumine, qui illuminat omnem hominem venientem in mundum, in ipso et per ipsum restauratum ⁜ 16 , per quem, Jesum ⁜ 17 scilicet, ad principale lumen, quod Pater est, accessum habuimus, (inaccessibilis enim erat nobis illa incomprehensibilis lux Patris, priusquam incarnaretur et homo fieret [Col. 0132B] lux ab eo genita, quae est Christus; ipso autem humanato, et in nostra natura facto, accessum habemus ad invisibilem Patrem; nam dum intelligimus Christi humanitatem, profecto cognoscimus, quantum datur nobis cognoscere, ipsius et Patris et Spiritus utriusque abditam ⁜ 18 divinitatem: hinc est, quod ipse ait: «Philippe, qui me videt, et Patrem meum videt», hoc est: qui me verum Deum et hominem intelligit, ipse Patrem meum in me intelligit, quia ego in Patre et Pater in me et ego et Pater unum sumus) in sanctissimorum eloquiorum a Patre traditas illuminationes, hoc est, in divinas visiones, quas Pater nobis tradidit in sacris ⁜ 19 Scripturis, quantum possibile est adhuc carne circumscriptis, respiciemus? Aut, ut expressius in Graeco legitur ἀνανεύσωμεν ⁜ 20 , hoc est, [Col. 0132C] nutum interiorum ⁜ 21 cordis oculorum erigemus ⁜ 22 ?

Hoc autem dicit, quoniam ex visionibus propheticis, quas Graeci θεοφανίας ⁜ 23 appellant, id est divinas apparitiones, caelestium virtutum ordinationes et dispositiones, quas ierarchias vocat, maxime humanis mentibus in quibusdam ex sensibilibus rebus conformationibus similibus vel dissimilibus introductae sunt. Et hoc est quod subjunxit: et ab ipsis symbolice ⁜ 24 nobis et anagogice manifestatas caelestium animorum ierarchias, quantum potentes sumus, inspiciemus, hoc est, per ipsas divinorum eloquiorum illuminationes, in mentibus propheticis a Deo traditas, non per se ipsas, verum per symbola, hoc est, per signa sensibilibus rebus similia, aliquando ei pura, aliquando dissimilia et confusa, et per anagogen, [Col. 0132D] hoc est, per ascensionem mentis in divina mysteria ⁜ 25 contemplabimur, quantum nobis sinitur, manifestatas caelestium intellectuum dispositiones. Et quoniam principium et fons est totius illuminationis invisibilium substantiarum, sive prius in theologorum [Col. 0133A] visionibus, sive posterius in spiritualium virorum mentibus, quibus datum est divina nosse arcana ⁜ 1 , pater luminum, a quo omnia proveniunt et in quem omnia recurrunt, propterea subjunxit: et principalem et superprincipalem divini Patris claritatem, quae angelorum nobis in figuratis symbolis manifestat beatissimas ierarchias, immaterialibus ⁜ 2 et non trementibus mentis oculis recipientes, iterum ex ipsa in simplum suum ⁜ 3 restituimur ⁜ 4 radium. Intuere, quemadmodum processionem divinae illuminationis a Deo Patre in nos, et iterum ex ipsa processione claritatis et multiplicatione ⁜ 5 nostram restitutionem in simplum ipsius procedentis lucis radium per singulas edocet periodos ⁜ 6 . Est autem hujus ⁜ 7 periodi verborum ordinatio: et restituimur [Col. 0133B] iterum, ex ipsa videlicet multiplici datione, in simplum ipsius radium, dum recipimus ⁜ 8 immaterialibus et non trementibus mentis oculis, sed spiritualibus et infirmis simul ⁜ 9 theoriae obtutibus, principalem et superprincipalem, hoc est, plusquam principalem divini Patris claritatem, id est, ex divino Patre datam illuminationem, quae angelorum nobis in figuratis symbolis, hoc est, per formas significativas, beatissimas manifestat ierarchias. Ac si plane diceret: Dum principalem, et plusquam principalem ex divina procedentem claritate ⁜ 10 intellectuali visu et vacillantis animi contuitu percipimus, per quam nobis beatissimae angelorum ierarchiae per quaedam symbola manifestantur, iterum per ipsam in simplum suum radium restauramur. Et notandum, quod [Col. 0133C] hic quoque, sicut superius, simplicia pro compositis transtulimus verba. Pro eo enim, quod est θεαρχικοῦ πατρός ⁜ 11 , divini Patris, et ⁜ 12 φωτοδοσίαν , claritatem posuimus. Nam θεαρχικός ⁜ 13 ad purum transferri non potest, nisi per periphrasin ⁜ 14 ; dicitur enim θεαρχικός ⁜ 15 Pater, quia totius Deitatis principium est, Filii per generationem ⁜ 16 , Spiritus sancti per processionem. Φωτοδοσία ⁜ 17 , vero est luminum datio, quae specialiter ad Patrem retertur, qui omnium luminum dator est. Pro eo itaque, quod potest per ambitum transferri sic: et principalem et plusquam principalem luminum dationem a Patre, qui in Deitate principium est, facilius nobis visum ⁜ 18 , quamvis virtute verborum longius, ponere: et principalem et superprincipalem divini Patris claritatem [Col. 0133D] ⁜ 19 , ea ratione ducti, qua saepe invenimus apud [Col. 0134A] ipsos Graecos pro compositis simplicia. Ipsi quippe pro θεαρχικῷ ⁜ 20 Patre θεῖον πατέρα ⁜ 21 , id est divinum Patrem, et pro φωτοδοσία λαμπρίαν ⁜ 22 , id est claritatem, frequentissime ponunt ⁜ 23 . Quis est autem radius ille simplex paternae claritatis, in cujus conspectu ⁜ 24 ab ipsa claritate immaterialibus et non titubantibus mentis oculis intellecta reponimus, merito quaeritur. Et mihi quaerenti nihil probabilius occurrit ad credendum et intelligendum, quam Dei Patris Verbum ⁜ 25 , quod instar radii ab inaccessibili et invisibili sole, id est Patre, in universitatem sensibilis et intelligibilis creaturae, et maxime ac principaliter in angelicos et humanos intellectus diffunditur, implens omnia, perficiens imperfecta, penetrans obstrusa, illuminans mysteria, formans [Col. 0134B] visiones in interioribus sensibus theologorum, aperiens intellectus eas visiones quaerere et intelligere volentium, et seipsum secundum analogiam uniuscujusque omnibus in se intuentibus manifestans. Quod ex consequentia praesentis capituli facillime quis potest approbare. Nam sequitur: Etenim neque ipse usquam unquam a propria singulari sua unitate deseritur, hoc est, ipsa patris luminum claritas ⁜ 26 pure a nobis ac firmiter intellecta in simplum suum radium nos restituit, quoniam ipse radius nullo loco, nullo tempore, a propria et singulari sua unitate, id est simplicitate, relinquitur. Quid ⁜ 27 enim simplicius Verbo Dei, dum per seipsum in Patre suo super omnia cogitatur, quantum se sinit cogitari? Quid eodem multiplicius, dum super omnia, quae in ipso [Col. 0134C] et per ipsum facta sunt, expanditur, intellectibusque sapere valentium numerose distribuitur? Et ne existimes, quod aliud sit claritas Patris, aliud radius Patris. Claritas Patris ⁜ 28 , radius Patris, Filius suus est, qui Patrem clarificavit mundo, qui super omnia uniformis est ⁜ 29 , et forma omnium ⁜ 30 , et in omnibus multiformis est, et multiformitas omnium, et maxime in angelicis et humanis mentibus. Et hoc aperte declarat dicens: Ad anagogicam vero et unificam eorum, quae provisa sunt ⁜ 31 , contemperantiam optime et pulchre multiplicatur et provenit, manetque intra se in incommutabili similitudine uniformiter fixus, et in se, quantum fas est, respicientes proportionaliter in se extendit ⁜ 32 et unificat secundum simplicem sui unitatem, hoc est: divinus radius, quamvis propriam [Col. 0134D] simplicitatem et singularem unitatem suam non [Col. 0135A] deserat, pulchre tamen multiplicatur et procedit in ea, quae provisa ⁜ 1 sunt, ad eorum anagogicam et unificam contemperantiam, coadunationem illam videlicet, quae sursum ducit ⁜ 2 et unificat omnia. Non enim omnia subsisterent, neque, ac veluti quis dixerit: qua ratione et cur simplex multiplicatur? ad principium suum, quod sursum est, Patrem omnium dico, redirent, si non radius ille ineffabilis diffunderetur in omnia, ut subsisterent omnia, et in ipso unum efficerent ⁜ 3 , suoque copularentur initio. Et dum pulchre multiplicatur et in omnia procedit, manet in seipso, movetur incommutabilis, sui simul uniformis fixus, et eos, qui in se, quantum fas est, hoc est, quantum licet eisque conceditur, respiciunt, juxta illorum propriam analogiam [Col. 0135B] in se ipsum extendit, hoc est, ad se ipsum erigit et unificat eos ad similitudinem suae simplicis unitatis. Sed quia ipse radius, per se ipsum incomprehensibilis, invisibilis, inaccessibilis est omni creaturae, siquidem sensus omnes omnesque superat intellectus, non potuit omnibus, in quibus multiplicatur, apparere, nisi per quaedam velamina nobis connaturalia, quibus sese adhuc in hac carne constitutis quoquomodo manifestare voluit. Sequitur: Et enim neque possibile est, aliter nobis lucere divinum radium, nisi varietate sacrorum velaminum anagogice circumvelatum, et his ⁜ 4 , quae secundum nos sunt, per providentiam paternam connaturaliter et proprie praeparatum. Ac si diceret: Paterna providentia, et ineffabile divini amoris erga salutem et reductionem ⁜ 5 nostram [Col. 0135C] ad ea, quae peccando deseruimus, studium, invisibilem ⁜ 6 per se ipsum radium variis ac ⁜ 7 sacris velaminibus juxta rationes anagogae circumvelavit, et ex his, quae connaturalia nobis sunt et propria, et ut comprehensibilis nobis esset, qui aliter comprehendi non potest, modum quendam apparitionis praeparavit. De quibus velaminibus et in hoc libro, qui est de caelesti ierarchia, et in sequenti, qui scribitur de ecclesiastica ierarchia, nec non et in tertio de divinis nominibus affluenter tractatur. Sed si quaeris, pauca de pluribus propter praesentis periodi reserationem praegustabimus. In ⁜ 8 hoc itaque libro velamina, quibus divinus circumvelatur radius, et per paternam providentiam propter nos praeparatur, propheticae ⁜ 9 visiones sunt, quae per angelicas virtutes in similitudinem [Col. 0135D] rerum sensibilium, infirmitati nostrae adhuc sensibus corporeis succumbenti ⁜ 10 naturaliter congruentium, in theologorum memoria conformatae sunt, ad eruditionem nostram, et ab infantilitate [Col. 0136A] nostra, qua rebus sensibilibus adhaeremus, reductionem per intelligibiles aetates, quibus per actionem et scientiam rationalis anima crescit, donec occurramus in virum perfectum, hoc est, in plenissimam Christi, qui est finis perfectionis nostrae, contemplationem, et in ipso et cum ipso perfectissimam adunationem. Itaque ⁜ 11 et ipsa summa ac sancta Trinitas, et ⁜ 12 specialiter ipse Filius, omnesque caelestes virtutes in quibusdam similitudinibus divinis apparuere prophetis, in humana videlicet effigie, in leonina, vitulina, aquilina, equina ⁜ 13 , diversi coloris, ignea, nebulosa, electrina, fluviali, rotali, celeriter currenti, ceterisque ⁜ 14 similiter figuratis symbolis formantur. In ⁜ 15 sequenti autem libro per sacramenta visibilia et corporalia Veteris Novique Testamenti idem Dei radius, [Col. 0136B] Verbum, caelestesque virtutes propter nos conformari docentur. Verbi gratia, in tabernaculo ⁜ 16 erat arca ⁜ 17 testamenti in figura Dei Verbi propter nos incarnati; erant duo Cherubim ⁜ 18 circa arcam hinc inde volitantes ⁜ 19 in similitudine ⁜ 20 supercaelestium substantiarum, quae circa Dominum Jesum Christum aeterno et intelligibili volatu circumvolant. Similiter iterum in templo eadem arca Cherubimque erant in eodem typo, ceteraque legalia symbola. In Novo ⁜ 21 vero ⁜ 22 sacramenta baptismatis, altaris, calicis, vini, panis, sacerdotum, et mystici chrismatis, ceteraque, quae in figura Christi ponuntur, de quibus tractare nunc et longum est et superfluum, quoniam in secundo copiosissime actitantur. In eo ⁜ 23 vero, qui est de divinis nominibus, peripetesmata ⁜ 24 radii sunt [Col. 0136C] principales causae, verbi gratia bonitas, essentia, vita, sapientia, veritas, virtus, et similia. Et ut breviter dicam, omnes species visibilis et invisibilis creaturae, omnesque allegoriae, sive in factis, sive in dictis, per omnem sanctam utriusque Testamenti Scripturam, velamina paterni radii sunt, et ipse radius secundum carnem suam suimet secundum Deitatem maximum velamen est nobisque connaturale.

§ 3. Sequitur: Propter quod et sanctissimam nostram ierarchiam τελετάρχις ⁜ 25 sacrorum positio caelestium ierarchiarum supermundana imitatione dignam judicans, et dictas immateriales ierarchias materialibus figuris et formalibus ⁜ 26 compositionibus varificans tradidit. Ordo verborum ⁜ 27 : Propter quod tradidit τελετάρχις sacrorum positio, hoc est, teletarchicum ⁜ 28 sacerdotium, [Col. 0136D] et sanctissimam nostram ierarchiam judicans dignam supermundana imitatione caelestium ierarchiarum, et varificans dictas immateriales ierarchias materialibus figuris et formalibus ⁜ 29 compositionibus. [Col. 0137A] Et est sensus hujusmodi: Quoniam Paterna providentia simplicem suum radium per connaturalia nobis velamina multiplicat, ut nos merito peccati originalis dispersos in pristinam naturae nostrae simplicitatem, in qua facti sumus ad imaginem ⁜ 1 divinae unitatis, revocaret, propterea etiam sanctissimam nostram ierarchiam, hoc est, sanctissimum ecclesiasticum episcopatum, ipsa τελετάρχις ⁜ 2 sacrorum positio, quae graece dicitur τελετάρχις ἱεροθεσία hoc est τελετάρχη ⁜ 3 sacerdotium, tradidit et constituit, quoniam indicavit, eam, nostram dico ierarchiam, dignam esse supermundana similitudine caelestium episcopatuum, ut Ecclesia, quae adhuc in peregrinatione est hujus vitae, sparsim per loca et ⁜ 4 tempora, variatim ⁜ 5 per diversa mysteria, multiplex in doctrinis, composita in symbolis caelestium virtutum, [Col. 0137B] in quibus nulla diversitas est, unitatem et aequalitatem possit ascendere, et praedictas ierarchias, id est caelestes essentias, dum ⁜ 6 sint naturaliter immateriales, super omnia loca et tempora, super omnes materiales figuras et formas et compositiones, per materiales figuras et formas et compositiones ad similitudinem nostrae ierarchiae, quae adhuc in terris est, varificavit, hoc est, in diversis visionibus et symbolis et allegoriis multiplicavit, et nostrae infirmitati conformavit, quoniam earum simplicitas et inintelligibilis unitas per se ipsam lucere nobis impossibile ⁜ 7 erat ⁜ 8 . Τελετάρχις autem ⁜ 9 ἱεροθεσία , hoc est τελετάρχη ⁜ 10 sacerdotium, est summa sanctaque Trinitas, prima omnium ierarchiarum ierarchia, ex [Col. 0137C] qua omnes ierarchiae in caelo et in terra et factae et ordinatae et traditae sunt. Cur autem summa Trinitas tali nomine, quod est τελετηάρχις ⁜ 11 ( τελετή ⁜ 12 autem ⁜ 13 a Graecis dicitur hostia purgativa omnium peccatorum, per quam de homine efficitur Deus), ac per hoc sancta Trinitas dicitur ⁜ 14 unus Deus? Quoniam causa et principium est totius nostrae purgationis et deificationis, pulchre et rationabiliter τελετάρχις ⁜ 15 vocatur, hoc est τελετωάρχη ⁜ 16 , principium scilicet purgationum et finis. Siquidem ἀρχή ⁜ 17 apud Graecos et principium significat et finem. Causa quippe substitutionis nostrae secundum naturam eadem est causa et sanctificationis nostrae et perfectionis secundum gratiam. Simili ratione eadem [Col. 0138A] summa Trinitas ἶεροθεσία quasi ἱερῶν θεσία , hoc est sacrorum positio, convenienter ⁜ 18 dicitur, quoniam ipsa ⁜ 19 est omnium sacrorum mysteriorum, quibus ⁜ 20 nostra rationabilis natura eruditur in doctrina, purgatur in actione, illuminatur scientia, deificationis virtute perficitur, primum et immobile firmamentum. Ac ⁜ 21 veluti quis interrogarit ⁜ 22 , cur caelestes substantiae, quas nulla sensibilis forma seu figura circumscribit, nulla partium compositio conjungit, per diversas formas figurasque et compositiones, sive intrinsecus visionibus propheticis, sive extrinsecus sensibus corporeis variantur et multiplicantur, subjunxit dicens: ut proportionabiliter ⁜ 23 nobis ipsis a sacratissimis formationibus in simplas et non figuratas ascendamus altitudines et similitudines. Hoc est: [Col. 0138B] propterea ad similitudinem nostram caelestes ierarchiae in sacratissimis varificantur formationibus, ut per eas sanctissimas imagines valeamus ascendere in simplam omnique imaginatione carentem caelestium virtutum similitudinem, ut ⁜ 24 per omnia in omnibus aequales eis efficiamur. Et hoc etiam ⁜ 25 ratio subnexa insinuat. Ait enim: Quoniam impossibile est nostro animo ad immaterialem ascendere caelestium ierarchiarum et ⁜ 26 imitationem et contemplationem, nisi ea, quae secundum ipsum est, materiali manuductione utatur. Ac si diceret: Nam non potest noster animus, densissimis diversorum dilectorum ⁜ 27 errorum, falsarum cogitationum, materialium phantasmatum ⁜ 28 caliginibus undique septus deceptusque, ad immaterialem civium caelestium imitationem, hoc [Col. 0138C] est, similitudinem secundum naturam, et contemplationem summae omnium causae per theologicam gratiam exaltari, nisi prius introductione materialium rerum, ut ad hoc perveniat, utatur. Denique quid sit ⁜ 29 ipsa materialis manuductio ⁜ 30 , qua humanus animus ad angelicae naturae et gratiae altitudinem ut uniformem aequalitatem ⁜ 31 sublevetur, consequenter subjungit, dicens: Visibiles quidem ⁜ 32 formas invisibilis pulchritudinis imaginationes arbitrans, hoc est, dum arbitratur et incunctanter judicat, visibiles formas, sive quas in natura rerum, sive quas in sanctissimis divinae Scripturae sacramentis contemplatur, nec propter se ipsas factas, nec propter se ipsas appetendas seu ⁜ 33 nobis promulgatas, sed invisibilis [Col. 0139A] pulchritudinis imaginationes esse, per quas divina Providentia in ipsam puram et invisibilem pulchritudinem ipsius veritatis, quam amat, et ad quam tendit omne quod amat sive sciens sive nesciens ⁜ 1 , humanos animos revocat. Similiter et de ceteris, quae sequuntur, intelligendum ⁜ 2 . Et sensibiles suavitates figuras invisibilis distributionis, a superioribus subditur: arbitrans. Sensibiles suavitates dicit corporeos odores, quos olfaciendi sensus recipit in figuram invisibilis distributionis, ut, quemadmodum ⁜ 3 per exteriorem sensum narium suaves seu insuaves discernimus odorum qualitates, ita in interiori sensu intelligibilem virtutum distributionem per singulas species discretionis virtute discernamus, easque diligentissimo rationis contuitu ab oppositis vitiis, aut eas falsa imaginatione imitari ⁜ 4 conantibus [Col. 0139B] segregemus. Hinc ⁜ 5 est, quod et sanctissimum chrismatis sacramentum, thuris etiam fumigatio, in typo intimae virtutum suavitatis et virtutum dividicationis ⁜ 6 a sacerdotibus conficiuntur ecclesiae. Et immaterialis luculentiae imaginem materialia lumina, subaudis similiter a superioribus: arbitrans. In hoc loco pro φωτοδοσίας ⁜ 7 , id est luminum dationis ⁜ 8 , luculentiae ⁜ 9 posuimus. Materialia ⁜ 10 lumina, sive quae naturaliter ⁜ 11 in caelestibus spatiis ordinata sunt, sive quae in terris humano artificio efficiuntur, imagines sunt intelligibilium luminum, super omnia ipsius verae lucis, quae illuminat omnem hominem venientem in mundum, quae semper et inextinguibiliter in angelicis et in ⁜ 12 humanis intellectibus ardet. Sequitur: Et secundum intellectum contemplativae plenitudinis [Col. 0139C] pervias sacras disciplinas; hic quoque subaudis ⁜ 13 arbitrans; imagines esse ⁜ 14 subaudi arbitrans. Septem disciplinas, quas philosophi liberales appellant, intelligibilis contemplativae ⁜ 15 plenitudinis, qua Deus et creatura purissime cognoscitur, significationes esse astruit. Ipsas autem sacras disciplinas διεξοδικάς ⁜ 16 nominat, hoc est pervias, quoniam intelligentibus eas perviae sunt et planae, vel quoniam quaedam viae sunt, per quas ingredimur rerum scientiam. Διεξοδικάς ⁜ 17 item ⁜ 18 disciplinas notiore ⁜ 19 interpretatione decursativas possumus accipere. Ut enim multae aquae ex diversis fontibus in unius fluminis alveum confluunt atque decurrunt, ita naturales et liberales disciplinae in una eademque internae contemplationis [Col. 0139D] significatione ⁜ 20 adunantur quam summus [Col. 0140A] fons totius sapientiae, qui est Christus, undique per diversas theologiae speculationes insinuat. Et fortassis hoc est, quod per Psalmistam de beato viro dicitur: «Et erit tanquam lignum, quod plantatum est secus decursus aquarum», hoc est, sicut Christus erit, in cujus significationem typicam omnes naturales artes, intra quarum terminos tota divina concluditur Scriptura, concurrunt. Nulla enim sacra Scriptura est, quae regulis liberalium careat diciplinarum. Et adunati ad divina et ordinati habitus earum, quae hic sunt, dispositionum ordines. Hoc est: omnes ordines dispositionum, quas vel ex natura vel ex sapientum hominum rationabili inventione ⁜ 21 et operatione in rebus sensibilibus praesentis hujus vitae humanus animus considerat, imagines esse arbitrandi sunt adunatae et ordinatae [Col. 0140B] habitudinis spiritualis, qua humana anima incommutabiliter divinis adhaeret virtutibus. Sequitur: Et Jesu ⁜ 22 participationis ⁜ 23 ipsam divinissimae eucharistiae assumptionem. Intuere ⁜ 24 , quam pulchre, quam expresse asserit, visibilem hanc eucharistiam, quam quotidie ⁜ 25 sacerdotes Ecclesiae in altari conficiunt ex sensibili materia panis et vini, quamque confectam et sanctificatam corporaliter accipiunt, typicam ⁜ 26 esse similitudinem spiritualis participationis ⁜ 27 Jesu, quem ⁜ 28 fideliter solo intellectu gustamus, hoc est, intelligimus, inque ⁜ 29 nostrae naturae interiora viscera sumimus, ad nostram salutem, et spirituale incrementum, et ineffabilem deificationem. Oportet ergo, inquit, humanum animum, ex sensibilibus rebus in caelestium virtutum similitudinem et aequalitatem [Col. 0140C] ascendentem arbitrari, divinissimam eucharistiam visibilem, in Ecclesia conformatam ⁜ 30 , maxime typum esse participationis ipsius, qua et nunc participamus Jesum per fidem, et in futuro participabimus per speciem, eique adunabimur per caritatem. Quid ergo ad hanc magni theologi Dionysii praeclarissimam tubam respondent, qui visibilem eucharistiam nil aliud significare praeter se ipsam volunt asserere, dum clarissime praefata tuba ⁜ 31 clamat, non illa sacramenta visibilia colenda, neque pro veritate amplexanda, quia significativa veritatis sunt, neque propter se ipsa inventa, quoniam in ipsis intelligentiae finis ⁜ 32 non est, sed propter incomprehensibilem ⁜ 33 veritatis virtutem, qua ⁜ 34 Christus est in [Col. 0140D] unitate humanae divinaeque ⁜ 35 suae substantiae [Col. 0141A] ultra omne, quod sensu sentitur corporeo, super omne, quod virtute percipitur intelligentiae, Deus invisibilis, in utraque sua ⁜ 1 natura ⁜ a . Et quaecunque alia caelestibus quidem essentiis supermundane, nobis vero symbolice tradita sunt. Ac brevi sententia beatus Dionysius docet nos, incunctanter non solum humanos animos adhuc in carne detentos per sensibilia symbola, verum etiam angelicos intellectus omni carnali gravitate absolutos per invisibiles significationes, quas theologia theophanias nominat, ipsam veritatem cognoscere, quoniam per se ipsam nulli creaturae seu rationali seu intelligibili comprehensibilis ⁜ 2 est, super ⁜ 3 omnem sensum et intellectum exaltata ⁜ 4 , omni visibili et invisibili creatura remota. Ideo supermundane, inquit, hoc est, super [Col. 0141B] omnes sensibiles hujus mundi species caelestibus essentiis apparere veritatem, nobis vero per sensibilia symbola. Neque enim etiam angeli cognoscunt per ⁜ 5 se ⁜ 6 , quid Deus, vel quid sit ⁜ 7 veritas; hoc enim ab omni creatura remotum est; sed solummodo cognoscunt se esse, et veritatem superessentialiter esse, et ab ipsa omnia procedere. Propter hanc ergo nostram ⁜ 8 conrationobilem ⁜ 9 θέωσιν ⁜ 10 misericors perfectionis principium et caelestes ierarchias nobis manifestans, et conministrum earum perficiens ⁜ 11 , ierarchiam nostram ⁜ 12 ad virtutem nostram similitudine deiformis suae sanctificationis sensibilibus ⁜ 13 imaginibus supercaelestes descripsit intellectus in sacroscriptis eloquiorum compositionibus, quatenus ⁜ 14 nos reduceret per ⁜ 15 sensibilia in intellectualia, et ex sacre figuratis symbolis in simplas caelestium ierarchiarum [Col. 0141C] summitates. Ἀνακεφαλαίωσις ⁜ 16 est totius capituli, quae levissimam exigit explanationem, quoniam in praedictis est exposita. Breviter ergo possumus intelligere sic: Propter hanc nostrae naturae conrationabilem et coaequalem angelicae naturae θέωσιν ⁜ 17 , hoc est deificationem, misericors et clementissimum perfectionis principium (nam φιλανθρωπίαν ⁜ 18 quidam vertunt in misericordiam, quidam in humanitatem, [Col. 0142A] hoc est, humanitatis amorem, quidam in clementiam; φιλάνθρωπος ⁜ 19 autem misericors, vel humanus, vel clemens Deus est, et ipse est τελεταρχία ⁜ 20 , hoc est perfectae purgationis initium) caelestes nobis ierarchias manifestat, et consortem ⁜ 21 illarum nostram ἱεραρχίαν ⁜ 22 perficit juxta possibilitatem naturae nostrae virtutis per similitudinem angelicis substantiis deiformis suae ⁜ 23 sanctificationis, qua nos sanctificat, et per sensibiles formas divinos descripsit intellectus divinorum eloquiorum typicis configurationibus, ut nos reduceret per ea, quae sensibus succumbunt, in ea, quae intellectu solo considerantur ⁜ 24 , et per symbola ⁜ 25 figurata in simplam caelestium virtutum excelsitudinem subveheret.

Ipsa igitur sancta Trinitas nostra θέωσις est ⁜ 26 , [Col. 0142B] hoc est deificatio; deificat ⁜ 27 enim nostram naturam, reducendo eam per sensibilia symbola in altitudinem angelicae ⁜ 28 naturae, et deificans eam in his, qui ⁜ 29 ultra omnia in ipsum Deum transeunt. Ipsa est nostra τελεταρχία , hoc est, perfectissimae nostrae purgationis et sanctificationis exordium; ipsa est prima et summa ierarchia. Nullus enim in caelo vel in terra, hoc est, in illa publica civitate, quae sub cultu unius veri Dei ex rationabili et intelligibili, hoc est, ex humana et angelica natura constituitur, ordo ⁜ 30 , cujus ratio non praecedat in ipsa, et ab ipsa ⁜ 31 non procedat a summo usque deorsum, vel in ipsam non revocetur a deorsum usque ad sursum. Ipsa nobis manifestat virtutes in figuris ac formis nostrae infirmitati congruentibus, ut per eas veluti per quosdam gradus, [Col. 0142C] quos in divinis ⁜ 32 instruxit eloquiis, facta dico patriarcharum ⁜ 33 , evangelicas parabolas. omnesque virtutes, quas Dominus in carne peregit, visibilia sacramenta novae legis, quae ab ipso Domino et inchoata et sanctificata sunt, et sanctis apostolis frequentata, et celebrata, et aucta, conscendamus actionis et scientiae gressibus, divina gratia nos ducente, adjuvante, cooperante, donec perveniamus [Col. 0143A] aequaliter cum angelis in simplicissimam puramque incommutabilis veritatis speculationem. Sed fortassis prolixius, quam res exigit, primum capitulum exposuimus; quanta tamen in sequentibus aperiat, studiosus lector, ni fallor, inveniet. Explicit tractatus de primo capitulo ⁜ 1 . Incipit de secundo.

Secundi capituli ἐπίγραμμα ⁜ 2 est: Quoniam pulchre divina et caelestia etiam per dissimilia symbola manifestantur. Divina, inquit, et caelestia, hoc est, caelestes virtutes, [quas] ⁜ 3 theologi in tres dividunt ierarchias, sicut in processu praesentis operis declarabitur, pulchre per symbola, quamvis eis ⁜ 4 dissimilia sint, manifestantur nobis et significantur. [Col. 0143B] Nulla siquidem sensibilis species est, quae omnino intelligibilium similitudinem assequatur. Longe ⁜ 5 enim a se discrepant, et penitus dissimilia sunt, quae sensu corporeo extrinsecus, vel quae ⁜ 6 phantastice interius apparent, ut sunt visiones sive sompniantium, seu mentis excessum, quem Graeci ἔκστασιν ⁜ 7 vocant, patientium in spiritu, et ea ⁜ 8 quae puro et intimo mentis contuitu, nulla phantasia seu sensibili specie interposita, per se ipsa intelliguntur. At vero quoniam noster animus, ut superiori capitulo dictum est, ad ipsam intimam ⁜ 9 intelligibilium rerum speculationem non continuo, nulla mediante intercapedine, potest ascendere, pulchre divina Providentia dissimilia symbola interposuit, similia quidem nobis adhuc corporeis sensibus [Col. 0143C] detentis, dissimilia vero puris intellectibus, ad quorum contemplationem per illa noster ducitur intellectus.

§ 1. Oportet igitur, ut aestimo, primum exponere, quam quidem esse speculationem omnis ierarchiae aestimamus. Hoc est: ordo rerum exigit, ut arbitror, priusquam ad expositionem ⁜ 10 dissimilium symbolorum, per quae ad puram caelestium virtutum visionem animus introducitur, veniamus ⁜ 11 , primum explanare, qualem speculationem, id est, qualem definitionem judicamus esse omnis ierarchiae, id est universalis ierarchiae. Est enim generalis ierarchia, quam ⁜ 12 generaliter oportet definiri, quoniam subdividitur in multas ierarchias, quae veluti species ipsius sunt, suasque speciales definitiones ab laudatoribus. Et ⁜ 13 quid unaquaeque, species generalis [Col. 0143D] ierarchiae, divinis suis profuit ⁜ 14 laudatoribus ⁜ 15 , hoc est, qualem et quantam pulchritudinem contulit his, qui per eam et in ea divinas laudes frequentant [Col. 0144A] ⁜ 16 actione et scientia. Deinde caelestes ierarchias laudare secundum ipsarum in eloquiis manifestationem, subaudis a superioribus: oportet. Ac si diceret: Post generalis ierarchiae, ejusque formarum et specierum, et utilitatis uniuscujusque earum divinis laudatoribus, hoc est his, qui divina canunt interiore et exteriore laude, speculationem consequenter oportet caelestes ierarchias laudare, glorificare videlicet et praedicare, juxta sua in ⁜ 17 divinis eloquiis symbola, per quae, quamvis dissimilia sint, nobis manifestantur. Consequenterque ⁜ 18 his dicere, qualibus divinis formationibus caelestes figurant ordines eloquiorum sacrae descriptiones ⁜ 19 . Dum haec, inquit, quae praediximus, consequenti naturalique ordine fuerint considerata, oportet dicere, [Col. 0144B] quales divinas formationes sanctorum eloquiorum sacrae descriptiones ⁜ 20 , hoc est, sancta formarum assimilatio ad caelestes ordines significandos figurant atque conformant, utrum absolutae sint et a se invicem naturalibus differentiis discretae, ut est hominis effigies, seu leonis, seu aquilae, an diversis naturalium rerum imaginibus una quaedam mixta et composita imaginatio sit ⁜ 21 , ut rota in rota, mixta quoque quatuor animalia, sibi invicem in singulis connexa. Sequitur: et ad qualem oportet ascendere per formas veritatem ⁜ 22 , velut ⁜ 23 expressius transferri potest: per figmenta in non figmentum. Consequens est, inquit, dicere, ad qualem et quam puram et sinceram intelligibilium rerum veritatem omni figmento carentem oportet nos claro mentis [Col. 0144C] contuitu ascendere. Et qua ratione debemus tam alte ascendere? Sequitur: ut non et nos eodem modo velut multis ⁜ 24 immunde existimemus caelestes et deiformes animos multipedes esse quosdam, et multorum vultuum, et ad boum pecudalitatem, aut ad leonum bestialem imaginationem formatos ⁜ 25 , et ad aquilarum curvo rostro speciem, aut ad volatilium tripertitam alarum commotionem effiguratos. Ea ratio est, inquit, quae nos admonet ⁜ 26 , ultra omnes propheticas visiones et formationes mentis contuitu supervolitare, ne et nos eodem modo, sicut et multi carnaliter spiritualia cogitantes, et ultra ea, quae sensu corporeo percipiunt, nihil ⁜ 27 esse immundis suis cogitationibus ⁜ 28 putantes, existimemus, similes illis facti, caelestes et deiformes angelicarum virtutum [Col. 0144D] animos, quosdam quidem multos pedes naturaliter habere, dum membrorum compage corporalium omnino carent, quosdam vero multas species simul [Col. 0145A] commixtas, cum omni specie visibili, sive discreta, sive confusa absoluti sint, quosdam in effigie boum irrationabilium, quosdam in imagine ferocium leonum, quosdam in specie aquilarum, quarum naturale proprium est rostri curvatura, quosdam sex alas habere volatiles, quarum triformis distributio est, et una quidem in duas vultum animalis velantes ⁜ 1 , altera in duas ejusdem animalis pedes tegentes, tertia in duas sursum semper expansis pennis volitantes. Haec enim sunt dissimilia symbola in propheticis visionibus, in ⁜ 2 eorum prophetarum spiritu administratione angelica plasmata, ad nostram eruditionem et introductionem ad purissimas caelestium essentiarum in semetipsis, remota omni phantastica ⁜ 3 plasmatione, cognitiones ⁜ 4 . Quae ⁜ 5 prophetica figmenta si quis incaute [Col. 0145B] cogitaverit, ita ut in eis ⁜ 6 finem cognitionis suae ⁜ 7 constituat, et non ultra ea ascendat in contemplationem rerum intelligibilium, quarum illa imagines sunt, non solum ipsius animus non purgatur et exercitatur, verum etiam turpissime polluitur et stultissime opprimitur. In quibus autem prophetarum tales visiones leguntur, superfluum est inserere, quoniam omnibus sacrae ⁜ 8 Scripturae peritis luce clarius occurrunt. Sequitur: Et rotas quasdam ⁜ 9 igneas super caelum imaginemus, ⁜ 10 et thronos materiales Divinitati ad recubitum necessarios, et equos quosdam multicolores, et armiferos archistrategos ⁜ 11 , et quaecunque alia ex eloquiis nobis sacre et formabiliter in varietate manifestativorum symbolorum tradita sunt. In omnibus hujus ⁜ 12 periodi colis ⁜ 13 , [Col. 0145C] dum sit tetracolon, a superioribus aperitur intellectus sic: Et ut non imaginemus ⁜ 14 , rotas igneas super caelum, hoc est, in supercaelestibus essentiis, ubi ⁜ 15 nullus ignis sensibilis est, et ut non imaginemus ⁜ 16 ibidem thronos materiales, hoc est, sedes ex corporali materia fabricatas, ad recubitum Divinitati necessarios, velut expressius transfertur opportunos ⁜ 17 vel coaptatos, et ut non imaginemus ⁜ 18 in spiritualibus naturis armiferos archistrategos, hoc est, armigeros duces principum exercitus. Ἀρχιστρατηγός ⁜ 19 enim dicitur quasi ἀρχῶν τοῦ στρατοῦ ἡγεμών ⁜ 20 , quod est, principum exercitus dux. Quo nomine significantur caelestis exercitus principum duces. Non igitur solummodo principes caelestis militiae sunt, sed etiam ipsorum principum duces. Ne igitur [Col. 0145D] talis imaginatio tam inanis et proterva nostris subrepserit intellectibus, super omnia visibilia, veritati rerum intelligibilium dissimilia symbola, ne pro [Col. 0146A] ipsis intellectibus, quorum symbola sunt, quasi ipsa sint, accipiantur, oportet ascendere, fictaque ex veris segregare. Sequitur: Etenim valde artificialiter ⁜ 21 theologia factitiis sacris formationibus in non figuratis intellectibus usa est, nostrum, ut dictum est, animum relevans, et ipsi propria et connaturali reductione providens, et ad ipsum reformans anagogicas sacras Scripturas. Siquidem, inquit, multum artificiose theologia, illa videlicet virtus ⁜ 22 , quae naturaliter humanis inest mentibus ad divinas rationes quaerendas, investigandas, contemplandas, amandas, factitiis, hoc est, fictis sanctis imaginationibus, ad significandos divinos intellectus, qui omni figura et forma scripta et sensibili carent, usa est, tali namque arte ⁜ 23 fictarum imaginum animum nostrum [Col. 0146B] relevans, velut expressius transferri potest, animo nostro consulens, ipsique animo propria et connaturali reductione, quae videlicet ingeniose in imaginibus rerum sensibilium formatur, quae nobis adhuc in carne constitutis connaturales propter delicta nostra ⁜ 24 sunt, providens, ad ipsum, hoc est, ad ipsius animi reductionem, sanctas Scripturas anagogicas, sursum scilicet animum ducentes, conformavit. Ac si aperte diceret: Quemadmodum ars poetica per fictas fabulas allegoricasque similitudines moralem doctrinam seu physicam componit ⁜ 25 ad humanorum animorum exercitationem, hoc enim proprium est heroicorum poetarum, qui virorum fortium facta et mores figurate laudant: ita theologica veluti quaedam poetria sanctam Scripturam [Col. 0146C] fictis imaginationibus ad consultum nostri animi et reductionem corporalibus sensibus exterioribus, veluti ex quadam imperfecta pueritia, in rerum intelligibilium perfectam cognitionem, tanquam in quandam ⁜ 26 interioris ⁜ 27 hominis grandaevitatem conformat. Non enim ⁜ 28 humanus animus propter divinam Scripturam factus est, cujus nullo modo indigeret, si non peccaret; sed propter humanum animum sancta Scriptura in diversis symbolis atque doctrinis contexta ⁜ 29 scilicet est, ut per ipsius introductionem rationabilis nostra natura, quae prevaricando ex contemplatione veritatis lapsa est, iterum in pristinam purae contemplationis reduceretur altitudinem.

[Col. 0146D] § 2. Sequitur: Si cui autem videtur, sacras quidem recipi compositiones tanquam simplicium in seipsis ignotorumque nobis et incontemplabilium subsistentium, [Col. 0147A] inconvenientes vero aestimat sanctorum intellectuum in eloquiis sacras descriptiones. Postquam reprehendit eos, qui divina symbola divinasque imaginationes, quibus sancta Scriptura propter nos confecta est, carnaliter ac turpiter accipiunt, arbitrantes ipsa symbola ipsasque imaginationes neque ⁜ 1 imaginationes esse nec symbola, sed ipsas supercaelestes virtutes per seipsas, in suis propriis naturalibusque formis, quae a conditore omnium factae sunt, in spiritibus apparuisse propheticis, ita ut nullum in ipsis apparitionibus mysticum et allegoricum inquiratur, sed veluti nuda quaedam et simplex historia rerum naturaliter factarum, convertit se perspicax magister et agit adversus eos, qui non negant, sed plane arbitrantur, sanctas compositas formationes [Col. 0147B] divinae Scripturae in figura simplicium substantiarum, quae per seipsas ⁜ 2 incognitae et incontemplabiles nobis sunt, recipiendas et intelligendas esse, inconvenientes autem arbitrantur tales descriptiones sanctorum intellectuum in sanctis eloquiis fieri. Aiunt enim: Non oportebat theologos, hoc est, divinos prophetas tam inhonestas et confusas longissimeque ⁜ 3 distantes sanctorum ⁜ 4 intellectuum veritate sacris litteris commendare descriptiones; proprie siquidem descriptio dicitur formarum imaginatio simillima his, quorum descriptio est; nec sic in spiritibus eorum apparere debere ⁜ 5 ; et ad hoc ducuntur, ut per descriptiones divinae Scripturae non sanctos [arbitrentur] ⁜ 6 intellectus accipiendos, verum etiam quosdam humani animi rationabiles motus, [Col. 0147C] si descriptiones honestae sint, quosdam vero irrationabiles, si turpes atque confusae, de motibus ⁜ 7 nostris omnia interpretari conantes. Si itaque, inquit, alicui videtur, multos in uno ⁜ 8 conformans, sacras compositiones non propter se ipsas recipi debere, sed propter quaedam simplicia nobisque incognita et invisibilia, sanctis autem intellectibus omnino non convenire, adhuc dicens: Et omne, sic dicere, durum hoc angelicorum nominum theatrum. Hoc est: Et si eidem videtur de sacris compositionibus sic dicendum: omne hoc angelicorum nominum theatrum durum et inconveniens est sanctis intellectibus, et plus theatrica et monstruosa figmenta, quam supercaelestium essentiarum significativa judicanda sunt. Angelicorum autem nominum dicit, [Col. 0147D] hoc est, angelicarum imaginum nominibus praetitulatur. Et debuisse, ait, theologos ad corpoream facturam ⁜ 9 universaliter incorporalium venientes, propriis et, quantum possibile ⁜ 10 , cognatis ⁜ 11 reformare et manifestare figurationibus ex apud nos pretiosissimis et immaterialibus quomodo et supereminentibus essentiis. [Col. 0148A] Et si ille, inquit, qui sanctae Scripturae imaginationes sanctis intellectibus angelicis inconvenientes esse existimat, theologos, perfectos videlicet, dum ex altitudine divinae contemplationis descendunt ad corpoream facturam, corporibus ⁜ 12 videlicet similem, universaliter incorporalium, hoc est, omnino incorporalium virtutum, volentes in quibusdam similitudinibus rerum sensibilium, quod sensum superat, significare, debuisse ea, incorporalia scilicet, propriis et, quantum possibile eis theologis esset, cognatis ⁜ 13 , hoc est connaturalibus figurationibus formare ⁜ 14 . Vacat ⁜ 15 enim re in hoc loco, et pro formare reformare posuit. Formare quidem prius, in spiritibus suis, in quibus primordialiter veluti visibiles angelicarum virtutum species administratione [Col. 0148B] ⁜ 16 divini nutus figurantur; posterius vero manifestare, divinis videlicet scriptis ad nostrum animum erudiendum mundare. Non ex vilibus materialium rerum formis, verbi gratia, hominis, leonis, ceterorumque speciebus animalium, quae de terrena humilique hac ⁜ 16* fragili materia condita sunt, non ex his, inquam, theologi debuissent incorporalium similitudines facere. Ipsis ⁜ 17 siquidem prophetis deputat visiones, quas angeli in spiritibus eorum describunt, sed ex his, quae nos existimamus pretiosissima ac veluti immaterialia, ex aetherea videlicet igneaque natura, atque caelesti, quae supercaelestibus substantiis proxima atque vicina est in tantum, ut non immerito spiritus vocitetur, quoniam incorporalibus non incongrue spiritibus similis est. Quomodo [Col. 0148C] et supereminentibus ⁜ 18 essentiis, velut expressius transfertur, quomodo et supereminentium essentiarum, eo scilicet modo, quo supereminentium essentiarum imagines fieri oportet. Propterea sequitur: Et non caelestibus et deiformibus simplicitatibus terrenas novissimas circumpositas multiformitates. Ac si diceret, non debere theologos caelestibus terrenas, et deiformibus vilissimas totiusque creaturae ⁜ 19 extremas, et simplicibus compositas assimilare multiformitates. Debuerant ⁜ 20 enim caelestes per caelestia, deiformes per summas hujus mundi naturas, simplicitates simplicium per simplicia elementa significare. Hoc quidem et nostrum sublimius futurum ⁜ 21 esset. Veluti diceret: Si hoc theologi fecissent, id est, si ex sublimibus hujus mundi naturis sublimes [Col. 0148D] imaginarent intellectus, futurum esset profecto, nostrum animum sublimius in cognitionem rerum intelligibilium exaltari. Et supermundanas manifestationes non deduceret in inconvenientes ⁜ 22 dissimilitudines, velut expressius potest transferri: in obscuras dissimilitudines. Hoc est: non solum esset futurum, [Col. 0149A] sublimius animum nostrum ascendere, insuper etiam supermundanas manifestationes, hoc est, supermundanarum virtutum imaginationes non deduceret in incongruas et tenebrosas dissimilitudines. Sequitur: Hoc etiam in divinas illegitime non injuriam faceret virtutes. Hoc ipsum, inquit, quod dixi debere theologos describere, non faceret ⁜ 1 injuste divinarum virtutum injuriam. Quae enim major injuria est, quam ut quis caelestes terrenis, divinos mortalibus, simplices compositis imaginibus signet ⁜ 2 intellectus. Et aeque nostrum non seduceret ⁜ 3 animum in ⁜ 4 immundas ⁜ 5 sese inserentem compositiones. Ac si diceret: et idipsum similiter non deciperet nostrum animum, qui promptus est se ipsum inserere in immundas compositiones. Immundas autem dicit compositiones, [Col. 0149B] aut quia ex animalium terrenorum similitudine fiunt, aut quia mixtim ex diversis formis diversorum animalium componuntur, vel certe quia ex immundis in ⁜ 6 lege et ad vescendum prohibitis bestiis, ut sunt leones et equi, imaginantur. Et fortassis etiam existimabuntur supercaelestia leoninis quibusdam et equinis multitudinibus repleri ⁜ 7 , et mugitiva laudum oratione, et volatili angelorum principatu, et animalibus aliis, et materiis ignobilioribus, tanquam ad inconsequens et ignobile et passibile reclusa describendo per omnia deformes ⁜ 8 clare manifestativorum eloquiorum similitudines. Hoc est ⁜ 9 : fortassis etiam, quod gravius est, ab his, qui terrena solummodo sapiunt, et caelestia penitus ignorant, existimabuntur theologi supercaelestia non imaginibus, [Col. 0149C] sed veris leonibus, veraque equorum multitudine replere, et mugientium boum ὑμνολογίας ⁜ 10 , pro quo transtulimus laudem oratione; est enim hymnologia ⁜ 11 ὕμνων λογία , hoc est, laudum oratio vel laudatoria oratio, quasi in supercaelestibus sint boves, qui naturali mugitu Deum laudare possint, ac veluti ibi sint principatus angelorum, volatilium naturaliter formis circumscriptorum, animaliaque ⁜ 12 alia diversigena; ignobiles quoque materiae, quae de terra nascuntur, fortassis existimabuntur habitare supercaelestia, quod valde abominabile ⁜ 13 est ab homine cogitari; tanquam ad id, quod incongruum est caelestibus habitatoribus, et ad id, quod ignobile ⁜ 14 et passibile est, vile videlicet et mortale, reclusa, hoc est, patefacta ⁜ 15 sint ⁜ 16 supercaelestium virtutum habitacula; [Col. 0149D] describendo, id est, dum theologi describunt, per omnia deformes ⁜ 17 vel ut expressius transfertur per omnia dissimiles, similitudines in manifestativis [Col. 0150A] ⁜ 18 clare eloquiis, hoc est, in divinis eloquiis, in quibus clare et aperte non ipsi per se supercaelestes intellectus, sed eorum similitudines manifestantur. Ac per hoc, ne talia carnales animos deciperent, non debuere theologi per tam viles vilium rerum imagines in visionibus suis caelestes virtutes figurare.

Hactenus ex persona reprehendentis theologos in divinis descriptionibus. Nunc autem convincit eum magister dicens: Sed veritatis, ut existimo, inquisitio ostendit, eloquiorum sacratissimam sapientiam in animorum caelestium formationibus ⁜ 19 utrumque valde providisse, ita ut neque in divinas, sic forsitan diceret quis, injuriam faceret virtutes, neque ⁜ 20 nos in viles passibiliter infigeret imaginum humilitates. Ac si diceret: Non ita est, ut tu falso, quicunque es, [Col. 0150B] prophetizas ⁜ 21 . Reprehendis visiones, sed, sicut existimo, et non fallor, veritatis inquisitio et inventio apertissime ostendit, sacratissimam sapientiam ⁜ 22 divinorum eloquiorum, dum caelestium virtutum formas describit, haec duo bene providisse, ita ut neque ⁜ 23 in divinas, sic forsitan dixerit quis, sicut ego dico et omnis, quicunque recte intelligit, contumeliam faceret virtutes, neque animum nostrum passibiliter detineret in visibilibus humilibusque divinarum imaginum descriptionibus. Siquidem in quantum viles ex vilibus, humiles ex humilibus terrenisque animalibus imagines divinarum virtutum mystice finguntur, in tantum ipsae virtutes et laudantur et exaltantur. Nulla enim major laus est ea, quae ⁜ 24 ex contrariorum comparatione assumitur, [Col. 0150C] vel certe divina per angelos administratio in visionibus propheticis non in materiales terrenasque species, sed earum caelestes et spirituales rationes contemplata est ⁜ 25 . Saepe enim videmus in ⁜ 26 vilioribus animalium, fructuum, herbarum speciebus, quam in pulchrioribus majorem virtutem sapientes laudare. Quid enim vilius est grano sinapeos, aut quid pretiosius virtute illius, quandoquidem et catholicae fidei nec non et ipsi Christo ⁜ 27 comparatur, ut evangelica ⁜ 28 docet parabola! Quibus autem causis informes intellectus et carentes omni figura per formas atque figuras ad nos erudiendos imaginantur, consequenter subjungitur: Quia ⁜ 29 quidem ⁜ 30 enim, inquit, pulchre procuratae sunt informium formae et figurae carentium figuris, non unam causam diceret ⁜ 31 [Col. 0150D] quis esse nostram analogiam, non valentem immediate ⁜ 32 in invisibiles extendi contemplationes, et desiderantem proprias et connaturales reductiones, quae [Col. 0151A] possibiles nobis formationes praetendunt informium supernaturaliumque ⁜ 1 speculationum ⁜ 2 . Ac si diceret: Nemo recte intelligentium dixerit, unam singularemque procuratarum ⁜ 3 formarum et figurarum ⁜ 4 informium intellectuum, carentiumque figuris causam esse, nostram videlicet proportionem adhuc infirmam et mortalem, ac per hoc non valentem absque aliqua medietate interposita ad invisibiles divinorum animorum ascendere contemplationes. Semper desiderat ⁜ 5 proprias et connaturales sibi sensibilium imaginum manuductiones, quae cum sint possibiles nobis ad cognitionem, praetendunt, hoc est, prius nobis ostendunt formationes, imagines profecto, informium, carentium videlicet forma, supernaturaliumque cogitationibusque ⁜ 6 gravatarum [Col. 0151B] ⁜ 7 speculationum ⁜ 8 , divinorum scilicet animorum, quos non immerito speculationes appellat, quia non aliter nisi gnostica ⁜ 9 summae contemplationis virtute intelligi possunt. Non igitur haec sola causa est propheticarum imaginationum; nam et altera non inferior, fortassis autem et superior causa adducitur, quam subsequenter connectit, dicens: Sed quia et hoc mysticis eloquiis est decentissimum, per incomprehensibilia divina aenigmata occultare, et ⁜ 10 inviam multis ponere sacram abditamque supermundanorum intellectuum veritatem. Est, inquit, altera causa sanctarum in Scripturis divinis descriptionum ⁜ 11 decentissima convenientissimaque ⁜ 12 divinorum eloquiorum mysteriis. Et ea est, sacram secretamque veritatem supermundanorum spirituum [Col. 0151C] occultare, inviamque multis ponere per incomprehensibilia et divina aenigmata, hoc est, per difficillimas et inaccessibiles divinas obscuritates his, qui indigni sunt pura caelestium virtutum cognitione.

Est igitur honestissima causa obscuritatis incomprehensibilium divinae Scripturae formationum, occultam facere inviamque multis pollutis animis arcanam ⁜ 13 angelicorum animorum veritatem. Et cur hoc? Audi quod sequitur: Est enim non omnis sacer, neque omnium, ut eloquia aiunt, scientia. Veluti aperte diceret: Propterea decebat mystica eloquia veritatem supermundanorum ⁜ 14 intellectuum per aenigmata occultare, inviamque abditamque ponere, quia non omnis humanus animus ⁜ 15 purus [Col. 0151D] et sanctificatus est, veritatisque contemplatione [Col. 0152A] dignus; corrumpitur quippe multis delictis fallacibusque cogitationibus. Neque omnibus, ut divinae perhibent Scripturae ⁜ 16 , conceditur summa scientia. Et non hoc divinae bonitatis imputatur largitati, sed pollutae mentis tarditati ac malevolentiae ⁜ 17 , sicut scriptum ⁜ 18 est: «in malivolam animam non intrat sapientia». Solis igitur puris sanctificatisque animis aperta et pervia est divinorum intellectuum veritas, etiam per mysticarum imaginum aenigmaticam descriptionem in visionibus prophetarum. Et fortassis hoc est, quod divinus ait Apostolus, «nunc videmus per speculum et aenigmate ⁜ 19 , tunc autem videbimus facie ad faciem».

Postquam autem convictos repulsosque habet et ⁜ 20 eos, qui immunda sua cogitatione decepti [Col. 0152B] caelestes virtutes sensibilibus terrenorum animalium formis circumscriptas ⁜ 21 putant, et nil aliud significativum in spiritibus theologorum apparuisse, praeter ipsas per se ipsas, eosque ⁜ 22 , qui significativas ⁜ 23 imagines rerum invisibilium nobisque incomprehensibilium, in spiritibus prophetarum descriptas ⁜ 24 , non solum non negant, verum etiam incunctanter recipiunt, eas tamen angelicis intellectibus inconvenientes esse approbant: convertit sermonem, et agit iterum contra eum, qui existimat deformes causas ⁜ 25 divinarum imaginum descriptionis, et ait: Si autem deformes imaginum descriptionis causas aestimaverit quis, dehonestari dicens referri sit turpes formationes deiformibus et sanctissimis dispositionibus ⁜ 26 , sufficit ad eum dicere. Si quis, inquit [Col. 0152C] ⁜ 27 , aestimaverit causas deformes, qualescunque sint irrationabiles rationabilis animi motus, descriptionis imaginum in sancta Scriptura ⁜ 28 , et dehonestari dicit deiformes et sanctissimos angelorum ordines, si eis turpes tales formationes mysticarum visionum referantur, sat est adversus perniciosam ipsius opinionem respondere: quomodo duplex est sanctae manifestationis modus, unus quidem ⁜ 29 quasi ⁜ 30 consequens, propter similes provenientium sacrarum figurarum imagines, alter vero propter dissimiles formarum facturas in omnino inconsequens et indecorum formatus. Duo, inquit, modi sunt, quibus sanctae manifestationes sanctorum angelorum in divina Scriptura per imagines fiunt, quorum unus est, qui spiritualium substantiarum [Col. 0152D] intelligibiliumque virtutum, quibus rationalis anima [Col. 0153A] decoretur, ⁜ 1 absolutis quibusdam convenientibusque ⁜ 2 imaginationibus ⁜ 3 formatur, ut est in Propheta: «Vidi Dominum sedentem super solium», et in Apocalypsi: «Mulier amicta sole, et luna sub pedibus ejus». Haec quippe humanis rationibus spiritualiumque animae ornamentorum similitudinibus assumpta sunt. Alter vero, qui bestiarum ferocium superbarumque ⁜ 4 , ut leonis et equi, seu turpium, ut ursi et vermis, seu, quod longissime putatur distare, insanientium hominum, ut David in porta Geth, aut temulentorum, ut Noe et Loth, aut furibundorum, ut ⁜ 5 saepissime legitur: «Iratus est Dominus», et «exarsit furor ejus», ceterorumque horum similium configurationibus fingitur. Huc etiam accedit formarum confusio, dum in una eademque imagine species ⁜ 6 [Col. 0153B] humana, vitulina, aquilina monstruose miscetur, quod omnino absolutis naturalibusque formis contrarium perspicitur. Et prioris quidem modi paradigmata subjungit dicens:

§ 3. Itaque colendam superessentialis θεαρχίας ⁜ 7 beatitudinem manifestativorum eloquiorum mysticae traditiones aliquando quidem ut rationem et intellectum et essentiam laudant, divinam rationalitatem et sapientiam ejus declarantes, et vere existentem subsistentiam, et eorum quae sunt subsistentiae causam veram ⁜ 8 , et quasi lumen eam reformant, et vitam vocant. Colenda, inquit, et adoranda beatitudo θεαρχίας ⁜ 9 , hoc est, summae Deitatis, quae superat omnes essentias, in traditionibus mysticis divinorum eloquiorum, quae intelligibiles virtutes [Col. 0153C] quibusdam figurationibus manifestant, saepe quidem laudatur in figura rationis ⁜ 10 et intellectus et essentiae, dum superat omnem rationem et sapientiam, quam in hoc loco intellectum nominat. Omnis quidem intellectus, qui veritatem intelligit, sapientia est. Essentia dicitur, et quasi lumen formatur, subsistens, et plus quam existentia et substantia, quoniam eorum, quae sunt, subsistentiae vera et incommutabilis ⁜ 11 causa est. Essentia dicitur, et quasi lumen formatur, et veluti vita vocatur, dum sit super omne lumen et super omnem vitam totius luminis et vitae fons inexhaustus. Et hae sunt mirabiles et supermateriales formae ipsius principalis Deitatis, et supercaelestium virtutum quae circa eam sunt. Quod consequenter adjungit dicens: Tantis mirabilibus reformationibus [Col. 0153D] gloriosioribus quidem existentibus, et materiales formationes excellere quoquo modo probatis, deficientibus et sic thearchica ⁜ 12 ad veritatem similitudine. Tales sunt, inquit, tantae, et tam magnae mirabiles formae, quae gloriosiores existunt, omnesque materiales formationes et imaginationes superare et [Col. 0154A] excellere qualicunque modo probantur, hoc est, laudantur, deficiunt tamen, etiamsi ⁜ 13 sic excellentes et supermateriales sint, divina ⁜ 14 similitudine, hoc est, divinam similitudinem ipsius non attingunt, dum veritas consulitur. Et hoc est quod sequitur: Est enim super omnem essentiam et vitam, nullo quidem ipsam ⁜ 15 lumine caracterizante, hoc est, figurante, seu formante, omnique ratione et intellectu similitudine ipsius incomparabiliter derelictis; id est, dum omnis ratio et intellectus similitudine ipsius alienatur. Nulla siquidem ratio vel intellectus est, qui ⁜ 16 similitudinem ipsius, quoniam incomparabilis est, possit attingere. Deseritur enim et vilescit omnis creatura visibilis et invisibilis, dum comparatur summae et supernaturali naturae, quae super omnia est.

[Col. 0154B] Sequitur secundus formationis modus, qui omnino inconsequens et indecorus, hoc est, inconveniens divinis virtutibus et deformis esse videtur. Aliquando vero dissimilibus manifestationibus ab ipsis eloquiis supermundane laudatur, eam invisibilem, et infinitam, incomprehensibilemque vocantibus, et ea ⁜ 17 , ex quibus, non quid est, sed quid non est, significatur. Secundus, inquit, modus divinarum manifestationum, quibus in divinis Scripturis superessentialis Divinitas supra omnem mundum ⁜ 18 laudatur ⁜ 19 , duplex est. Aut enim per dissimiles formas et inconvenientes longissimeque ab ipsa, ut praediximus, distantes imaginatur ⁜ 20 , aut per ea, ex quibus non quid est, sed quid non est, significatur, innuitur, dum invisibilis et infinita et incomprehensibilis vocatur. Siquidem dum summam [Col. 0154C] Deitatem et bonitatem invisibilem et infinitam et incomprehensibilem divina vocat Scriptura, non quid ipsa est significat; non enim invisibilitas et infinitas et incomprehensibilitas essentia ipsius est, sed, quid non est, ostendit. Non est enim visibilis, neque finita, neque comprehensibilis. Et quoniam duplex ⁜ 21 divinae significationis ratio est: aut enim affirmative significatur ⁜ 22 , verbi gratia, dum de ipsa praedicatur: essentia est, seu bonitas, seu vita, seu sapientia, seu veritas, ceteraque similium virtutum ⁜ 23 nomina, quae divinae altitudini atque subsistentiae convenientissima esse videntur; aut negative, ut cum ⁜ 24 dicitur invisibilis, infinita, incomprehensibilis, invia, et investigabilis, ceteraque, quae de ipsa per negationem pronuntiantur. Propterea subjecit ⁜ 25 : Hoc enim, ut [Col. 0154D] aestimo, potentius est in ipsa. Aestimo, inquit, hanc rationem, quae est negativa, potentiorem et convenientiorem in ipsa, hoc est, in ipsius summae deitatis significatione, dum a nobis colitur et adoratur. Validius quippe et propinquius veritas ineffabilis et divina existentia negative, quam affirmative insinuatur. Et [Col. 0155A] hoc est quod sequitur: quoniam quidem, ut occulta et sacerdotalis traditio subintroduxit, non esse secundum quid eorum, quae sunt, eam vere dicimus, ignoramus autem superessentialem ipsius et invisibilem et ineffabilem infinalitatem ⁜ 1 . Ac si diceret: Propterea negativa ratio in divinis significationibus praeponitur affirmativae, quoniam vere dicimus ipsam Deitatem, quae supereminet omnia, non esse aliquid eorum quae sunt, et ignoramus, quid ipsa sit ipsius superessentialitas et invisibilitas et ineffabilitas et infinalitas; non autem vere dicimus, dum aliquid eorum, quae sunt, esse ⁜ 2 eam affirmamus. Nulla siquidem essentia est, nullaque bonitas, quia superessentialis est, et plus quam bonitas, et super omne, quod dicitur et intelligitur, [Col. 0155B] exaltata est. Et propterea subjungit: Si igitur depulsiones ⁜ 3 in divinis verae, intentiones ⁜ 4 vero incompactae, obscuritati arcanorum ⁜ 5 magis apta est per dissimiles reformationes manifestatio. Si, inquit, depulsiones, hoc est negationes, quas Graeci ἀποφάσεις ⁜ 6 vocant, in divinis significationibus verae sunt ⁜ 7 , non autem intentiones, affirmationes videlicet, quas καταφάσεις ⁜ 8 dicunt, eisdem divinis significationibus compactae et convenientes sunt. Vere enim negatur Deus aliquid eorum, quae sunt, non autem vere aliquid eorum praedicatur esse, quoniam super omnia superessentialiter ab omnibus removetur. Profecto obscuritati arcanorum, hoc est, ineffabilium multo aptior ⁜ 9 est per dissimiles formationes, quam ⁜ 10 per similes ⁜ 11 manifestatio ⁜ 12 . Ac si [Col. 0155C] diceret: Si vera est negatio in divinis rebus, non autem vera sed metaphorica affirmatio ⁜ 13 ; vere enim dicitur Deus invisibilis, non autem visibilis vere ac proprie dicitur, similiter infinitus, incomprehensibilis vere de eo praedicatur, finitus vero et comprehensibilis non proprie, sed modo quodam loquendi: quid mirum, si naturalibus simplicibusque formis longe dissimiles, mixtae, confusae, deformesque plus ad divina et ineffabilia valeant significanda, quam absolutae, et ⁜ 14 simplices, omnique confusione carentes naturalium formarum imaginationes. Et ut planius dicam, plus intelligo Deum, dum audio de ipso praedicantem: essentia non est, bonitas non est, quoniam superessentialis est, et plus quam bonus, quam dum audio: essentia est, bonitas est. [Col. 0155D] Hoc enim Deum inter omnia connumerat, illud autem super omnia ipsum exaltat. Eadem ratione dum in sanctis visionibus sanctorum prophetarum lego humanam effigiem pulchram, absolutam, omnimodisque [Col. 0156A] naturalem in significatione ipsius, qui super omnem formam et figuram in seipso absque forma subsistit et figura, plus possum decipi, ut existimem, Deum, ipsum incircumscriptum, humana ⁜ 15 effigie circumscribi, et invisibilem et ineffabilem [videri], ⁜ 16 ac de eo aliquid ⁜ 17 fari. Dum vero in eisdem visionibus pennati hominis ac volitantis imaginem invenio in significatione caelestium virtutum seu ipsius Divinitatis, veluti celeri volatu omnia penetrantis, non facile fallor, quoniam in natura rerum visibilium pennatum hominem et volitantem nec vidi, nec legi, nec audivi. Est enim monstruosum et omnino ab humana natura ⁜ 18 alienum. Nam et poetica figmenta in falsissima fabula de volatu Daedali non ausa sunt ⁜ 19 fingere plumas et alas de corpore ipsius [Col. 0156B] hominis naturaliter crevisse; incredibile enim esset et deforme. Ac per hoc citius adducor ad negandum, tali imagine omnino divinas virtutes ipsumque Deum circumscribi et deformiter formari; omne siquidem, quod contra naturam est, turpe atque ⁜ 20 deforme est; quam ad consequendum, tales figuras naturaliter in caelestibus esse. Et continuo nulla mora interstante ⁜ 21 perspicio, illas imaginationes divinae Scripturae significativas esse naturalium rerum, simplicium quidem, omnique forma atque figura sensibili circumscriptaque carentium, non autem ipsas naturas, quae istis significationibus ad purgandas nostras terrenas cogitationes intimantur. Sicut itaque negatio affirmationi praeponitur in significationibus ⁜ 22 , ita inconvenientes atque deformes species [Col. 0156C] formosis convenientibusque praeponuntur imaginationibus manifestationibusque divinarum rerum, seu sensus corporeos, ut sunt angelicae virtutes, seu omnem intellectum, ut est ipsa Divinitas, ineffabiliter superantium. Et quod de effigie volatilis ⁜ 23 hominis diximus, ipsum de leone vituloque pennoso, item de aquila humana vultu configurata, ceterisque confusis figuris, seu in eodem genere superfluis, ut animalia illa senas alas habentia, est intelligendum. Ut enim haec omnia naturales abnegant formas, ita caelestes virtutes his omnibus ⁜ 24 speciebus carere manifestissime insinuant. Sequitur: Et nunc itaque non turpes, velut expresse transfertur postremae ⁜ 25 , replent caelestes ornatus eloquiorum sacrae descriptiones, dissimilibus eos formarum facturis manifestantes, [Col. 0156D] et per has ostendentes materialibus ⁜ 26 simul omnibus supermundalium excellentias. Breviter concludit, quae hactenus ⁜ 27 praedixit, convincens eos, qui carnaliter divina cogitant, existimantes [Col. 0157A] ea sensibilibus formis, sive absolutis, modumque naturae non excedentibus, sive confusis, sive superfluis, ut superius dictum est, circumscribi, similiter et eos, qui imagines quidem significativas esse recipiunt, angelicae tamen et supereminentis naturae dignitate indignas arbitrantur, deridens, nec non et eos, qui spiritualium imaginationum causas turpes et irrationabiles autumant, refutans. Et hoc est quod ait: Et nunc itaque, jam videlicet, considerata veritate divinaque sapientia consulta, non replent, ut insipientes existimant ⁜ 1 , materialibus sacrae descriptiones, sanctae scilicet imaginationes, sanctorum eloquiorum caelestes ornatus, dum eos dissimilibus sibi formis manifestant, et per eas, dissimiles videlicet ⁜ 2 formas, super omnes simul materiales [Col. 0157B] species supermundalium virtutum altitudines ostendunt. Hac autem controversia finita, ad laudem dissimilium similitudinum convertit sermonem et ait: Quia vero et nostrum animum reducunt magis dissimiles, velut significantius transfertur obscurae, similitudines ⁜ 3 , non aestimo quemquam bene sapientum contradicere. Non arbitror, inquit, ullum eorum ⁜ 4 , qui sapiunt, contradicere ⁜ 5 mihi dicenti, dissimiles vel obscuras ⁜ 6 similitudines magis quam similes et apertas animum nostrum reducere in veram caelestium virtutum contemplationem. Quod etiam ratione subnexa suadet dicens: In quidem enim pretiosioribus sacris formationibus consequens est seduci auriformes quasdam aestimantes ⁜ 7 esse caelestes essentias, et quosdam viros fulgureos, decora indulos [Col. 0157C] vestimenta, candide et ignee innocueque resplendentes, et ⁜ 8 quibuscunque aliis similibus imaginatis formis theologia caelestes figuravit intellectus. In pretiosis, inquit, hoc est, pulchris naturaeque similibus sanctis imaginationibus facillime possunt seduci, qui existimant, caelestes substantias aureas habere formas, et quosdam viros luculentos ibi esse, qui pulchra induti sunt vestimenta, quique ⁜ 9 candido colore et igneo, innocue tamen resplendent ⁜ 10 , aliasque similes imaginatas formas humanorum corporum configurationibus similes habitare caelestia fingunt, spiritualium et invisibilium virtutum intelligibiles naturaliter substitutiones nec recte cogitare, nec pure cognoscere valentes, et, quod est miserabilius ⁜ 11 , vix in humana multitudine paucissimus [Col. 0157D] sapientum numerus invenitur, qui tali errore seduci non possit, falsa pro veris approbare respuens. Sequitur: Quod quidem ne paterentur, qui nihil visibilibus bonis ⁜ 12 altius intelligunt, sancta theologorum restitutiva ⁜ 13 sapientia, et ⁜ 14 ad indecoras [Col. 0158A] similitudines mirabiliter descendit. Ne illud, inquit, simplices imprudentesque fidelium animae paterentur, hoc est, incircumscriptos ⁜ 15 spiritus caelestium virtutum aureis quibusdam formis pulchrisque humani corporis, membrorum, armorum circumscriptos, pretiosissimaque vestimenta indutos, falsis suis phantasiis deceptae, occasiones etiam ex ⁜ 16 propheticis visionibus accipientes, existimarent, seque ipsas seducerent, abominabiliaque idola, longe divinis intellectibus remota, in suis cogitationibus ⁜ 17 fingerent, sapientissima theologia, humanae insipientiae consulens, etiam ad deformium formarum dissimiles imaginationes descendit, quas nec natura visibilium rerum ⁜ 18 recipit, nec invisibilium sublimitas omnino sibi convenire permittit. Ac si aperte [Col. 0158B] ipsa sancta theologia clamaret: quemadmodum tales deformes inhonestaeque imaginationes ⁜ 19 , quas naturalis simplicitas respuit, et pulchritudo deridet caelestium intellectuum ⁜ 20 , ineffabili sinceritate et incomprehensibili uniformitate ⁜ 21 refelluntur, quamvis in figuris eorum tenebrosissimis apparuerunt: ita, et non aliter, formosissimae imagines illae ⁜ 22 , quae humanae dignitati putantur congruere, ab eorundem intellectuum ⁜ 23 purissima incircumscriptaque subsistentia universaliter removentur. Has siquidem omnes sacras figurationes divinae Scripturae ⁜ 24 significativas esse, non autem substantivas ⁜ 25 , verissima veritatis speculatio acclamat. Non concedens ⁜ 26 materiale nostrum in turpibus imaginibus manens requiescere. Non concedens, inquit, theologia, [Col. 0158C] materiale nostrum, hoc est, nostrum ⁜ 27 animum rebus materialibus promptissimum se inserere, in turpibus imaginibus manendo ⁜ 28 requiescere, inque eis finem cogitationis ponere, ad obscuras indecorasque similitudines pervenit. In Graeco ⁜ 29 scriptum est: προσύλον ἡμῶν , id est, materiale nostrum, omne videlicet, quod in nostra anima ad similitudinem materialis nostri ⁜ 30 corporis facillime inclinatur, inque amorem rerum visibilium irrationabiliter flectitur. Purgans vero sursum versus animam, et suggerens deformitate compositionum, tanquam neque justo neque ⁜ 31 vero probante esse, neque ⁜ 32 valde materialibus, quia sic turpibus similia secundum veritatem sunt supercaelestia et divina spectacula ⁜ 33 . Hoc facit, inquit, provida theologia, purgans sursum versus animam, [Col. 0158D] hoc est, superiorem partem animae rationalis, quae pars animus seu intellectus a sapientibus nominatur, ab omni falsorum phantasmatum contagione ⁜ 34 mundans. Pro eo quod transtulimus «sursum versus animam», in Graeco scribitur « ἀνωφερὲς τῆς ψυχῆς », hoc est: quod sursum fertur in anima. Mens quippe, quae nostrae naturae sublimissima pars est, sursum semper ad spiritualia naturali ⁜ 1 appetitu fertur. Hinc ⁜ 2 ait Apostolus: «mente servio legi Dei, carne autem legi peccati»; ideoque ipsa pars nostra ⁜ 3 divinae theologiae administratione purgatur, ut purgata in caelestium virtutum, ipsiusque causae omnium contemplationem apta fiat atque instructa. Et suggerens, velut proprie transfertur subpungens ⁜ 4 seu substimulans mentem, ipsa theologia per deformitatem compositionum, hoc est, per deformes imaginationum mixturas. Et hoc suggerit menti, quia, sicut insipientibus ⁜ 5 videtur, divina ⁜ 6 spectacula et supercaelestia similia sunt ⁜ 7 secundum veritatem turpibus imaginationibus. Neque [Col. 0159B] justum neque verum hoc est, neque ulla justitia neque ulla veritas approbat, neque valde res ipsae materiales fiunt incircumscriptibilium ⁜ 8 spirituum ⁜ 9 , similes ⁜ 10 sibi esse supercaelestes essentias approbant, magis autem suis speciebus respuunt. Naturaliter quippe materialia omnia in spiritualia transferri appetunt, spiritualia vero ad materialium humilem vilissimamque extremitatem inclinari nolunt, quoniam impossibile est. Possibile est namque inferiora ad superiora ascendere, descendere vero superiora ad inferiora naturali transmutatione, impossibile est. Et si quis dixerit: videtur ⁜ 11 itaque beatus Dionysius angelicas virtutes omnino carere ⁜ 12 corporibus praedictis rationibus [dicere] ⁜ 13 . Cui breviter est ⁜ 14 respondendum. Terrena materialiaque ⁜ 15 [Col. 0159C] corpora mortalia, corruptibilia, membrorum ⁜ 16 compositionibus distincta, sensibilibus ⁜ 17 formis localibusque spatiis circumscripta, temporibus mutabilia, seu horum omnium imagines, sive ⁜ 18 interius in phantasiis ⁜ 19 memoriae, sive exterius in sensuum impressione ⁜ 20 , divinos animos habere penitus denegat. Spiritualia autem corpora simplicia, nullis formarum sensibilium ⁜ 21 lineamentis ⁜ 22 coartata ⁜ 23 , ipsis divinis animis simillima et convenientissima possidere eos non solum non denegat, verum etiam affirmat. In quibus, caelestibus videlicet subtilissimisque suis corporibus, humanis obtutibus saepe visibiliter apparuere, ut Abraham et Tobiae, transmutantes invisibiles et incircumscriptas suorum spiritualium corporum qualitates in quascunque formas [Col. 0159D] visibiles, in quibus hominibus se manifestare velint.

Hactenus de provida erga purgationem nostri animi [Col. 0160A] theologia per descensionem ad humillimas et confusas inhonestasque materialium rerum conformationes ⁜ 24 , quibus divini animi significantur. Nunc vero tractare incipit, quod non sine ratione divina theologia similitudines rerum invisibilium ex omni visibili creatura sumpserit. Propterea sequitur: Sed itaque et hoc intelligere oportet, nihil eorum, quae sunt, esse universaliter boni participatione privatum, siquidem, ut eloquiorum veritas ⁜ 25 ait, omnia bona valde. Oportet nos, inquit, ⁜ 26 intelligere, quod nulla creatura est, quae omnino juxta suam analogiam participatione summi boni privetur. Ait enim Scriptura: «et vidit Deus, et ecce omnia bona valde». Et ⁜ 27 si ita est, quid mirum, si in rebus materialibus speculationis intelligibilium occasio sumatur, ut, quoniam [Col. 0160B] omnia summum bonum participant, ex similitudine inferiorum bonorum ad cognitionem sublimium humanus animus possit ascendere? Et hoc est quod sequitur:

§ 4. Est ergo ex omnibus intelligere bonas speculationes, et invisibilibus et intellectualibus ex materiis ⁜ 28 reformare dictas dissimiles ⁜ 29 similitudines, altero modo intellectualibus habentibus, quae sensibilibus aliter distributa sunt. Si, inquit, omnia summi boni participantia sunt, oportet profecto ex omnibus intelligere, hoc est, in omnibus materialibus conspicari bonas immaterialium ⁜ 30 contemplationes, et ex materiis sensibilibus formare praedictas dissimiles similitudines, ut per eas invisibiles et intellectuales intelligantur virtutes, dum non eodem, sed altero [Col. 0160C] modo intelligibilium virtus et sensibilium natura perspicitur. Quod consequenter subnectit dicens: Et enim furor irrationabilibus quidem ex passibili motu inest, et omni irrationabilitate est repletus furibundus eorum motus; sed in intellectualibus altero modo oportet irascibile intelligere. Furor, inquit, et ira bestiis ratione carentibus ex passibili, naturali tamen motu, vel, sicut in Graeco scribitur, ἐξ ἐμπαθοῦς ὁρμῆς , ex passibili impetu vel cupiditate, insita sunt, irrationabilisque eorum motus plenus est irae atque furoris, ut in leonibus ceterisque feris ferocibus, quarum furibunda rabies vix domari potest. Non tamen in eis tales motus reprehenduntur, quoniam naturales sunt, et sine quibus naturae proprietas ipsarum bestiarum perfecta esse non potest; [Col. 0160D] mitis enim leo leo non est; sed dum talis impetus furoris et irae sive de Deo, sive de intellectuali, sive rationali ⁜ 31 sapientia, tamen creatura, praedicatur, [Col. 0161A] altera ratione, quam in bestiis perspicitur, oportet intelligi. Propterea sequitur: Declarans, ut aestimo, eorum virilem rationabilitatem ⁜ 1 et immitem quietem in divinis et immutabilibus fundamentis. Furor itaque et ira, dum de intellectualibus leguntur naturis, non ferocem impetum, sed quadam similitudine virilem fortemque rationabilitatem, et immitem ⁜ 2 , hoc est irreprehensibilem ⁜ 3 , quietem ⁜ 4 in divinis ac semper manentibus essentiis, declarat ⁜ 5 , ut ⁜ 6 quadam pulcherrima metaphora furor in bestia, irrationabilis videlicet motus, rationabilis vigor et ⁜ 7 fortitudo in natura intelligibili accipitur, et bestialis ⁜ 8 ira irreprehensibilem ⁜ 9 quietem divini animi in divinis collocationibus, quae semper et incommutabiliter manent. Est igitur furor irrationabilis rationabilis [Col. 0161B] fortitudinis imago ⁜ 10 ; est ira ⁜ 11 feralisque impetus ⁜ 12 intelligibilium animorum in divina ⁜ 13 severitate inque immutabili amore justitiae immitis irreprehensibilisque ⁜ 14 absque ulla adulatione perpetuae quietudinis symbolum. Videsne quomodo inferiora bona, quae ex participatione summi boni ⁜ 15 proveniunt, primaque ⁜ 16 bona, summoque bono proxima imaginantur ⁜ 17 ? Et ne mireris ⁜ 18 , quod beatus magister ἀμείλικτον ἕξιν , hoc est, immitem quietem in divinis et immutabilibus fundamentis dixerit. Immitis ⁜ 19 enim quies est severa et inflexibilis in amore caelestium virtutum incommutabilisque possessio. Nec resistit, quod ait Dominus: «Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram». Necesse est enim, eos, qui mites sunt in malo, hoc est, totius malitiae [Col. 0161C] expertes, immites fieri in bono, in bonarum videlicet virtutum ⁜ 20 severa diligentique custodia, earumque zelo laudabili ira commotos, adversus ⁜ 21 omnia vitia ⁜ 22 pugnare non desinentes, ⁜ 23 vigilique semper animo, ne aliquo praevaleant, in pace virtutum, quas custodiunt, quiescentes. Hinc apostolus dicit ⁜ 24 : «Irascimini et nolite peccare». Et alibi de furore spirituali atque superbia ⁜ 25 laudabili praecipit: «Quae sursum sunt sapite, non quae super terram». Sequitur: Eodem modo concupiscentiam quidem esse dicimus in irrationabilibus inconsultam quandam et materialem ex naturali motu aut consuetudine in mutabilibus ⁜ 26 incontinenter ingenitam ⁜ 27 passibilitatem, et irrationabilem corporalis voluptatis ⁜ 28 continuitatem, simul omne animal compellentis [Col. 0161D] in secundum sensum concupiscibile. Brevem quaerit [Col. 0162A] explanationem. Ait enim: Simili modo, hoc est, quemadmodum de furore, ista, quae ⁜ 29 diximus, de concupiscentia quoque irrationabilium animalium dicere debemus. Nihil aliud quippe est concupiscentia irrationabilium, nisi inconsulta, absque rationabili videlicet consilio, et materialis ingenita passibilitas, quae ex naturali motu seu frequenti ⁜ 30 consuetudine, sine ulla continentia, in rerum mutabilium impatienti amore ⁜ 31 nascitur, et irrationabilis corporeae libidinis assiduitas, quae omne animal cogit in illud concupiscibile, quod est secundum sensum, prono impetu ruere. Cum vero dissimiles similitudines intellectualibus circumponentes, concupiscentiam eis conformemus ⁜ 32 , amorem divinum ipsam intelligere oportet super rationem et intellectum immaterialitatis, [Col. 0162B] et inflexibile, et non indigens desiderium superessentialiter castae et impassibilis contemplationis, et ad illam puram et sublimissimam claritatem, et invisibilem et formicam pulchritudinem aeternae vere et invisibilis societatis. Et potentiam excipit quidem ⁜ 33 in sufficienti ⁜ 34 , et inconversibili, et a nullo affligi valente per inconfusam et immutabilem divinae pulchritudinis amorem et universalem revocationem, in id, quod vere est appetendum. Dum vero, inquit, ⁜ 35 dissimiles similitudines ex materialium rerum rationeque carentium ⁜ 36 naturalibus ⁜ 37 circa intellectuales, veluti quaedam vestimenta, ponimus virtutes, et concupiscentiam eis circumformamus, non irrationabilem motum, sed amorem divinum per ipsam concupiscentiam intelligere debemus. Quid divinus amor? [Col. 0162C] Est laudabilis concupiscentia ipsius immaterialitatis, quae superat omnem rationem et intellectum. Eandem quoque concupiscentiam in figura inflexibilis et non indigentis, hoc est, non ex inopia rerum temporalium nascentis desiderii superessentialis et castae et impassibilis contemplationis, et aeternae veraciter et invisibilis adunationis ad illam puram et excelsissimam luculentiam et invisibilem pulchritudinem, ex qua omnis forma et pulchritudo ⁜ 38 facta est, accipere nos oportet. Et ipsa spiritualis concupiscentia potentiam, vel ut ⁜ 39 significantius ex ambiguo Graeco, quod est τὸ ἀκρατές ⁜ 40 , potest transferri, puritatem suscipit in sufficienti, hoc est forti, strenuo, robusto, et inconversibili ⁜ 41 , in eo videlicet, quod sufficiens est strenuumque atque robustum, [Col. 0162D] inconversibili ⁜ 42 quoque, et in eo, quod a [Col. 0163A] nullo ⁜ 1 affligi potest. ⁜ 2 His enim omnibus nominibus divinam virtutem significat, ut arbitror, quae sufficientem ⁜ 3 ., strenuam, robustamque et inconversibilem potentiam desiderantibus se largitur, quae videlicet potentia vel puritas a nulla alia virtute sibi opposita vel affligi vel vinci valet. Et hoc totum datur propter inconfusum et liquidum et immutabilem divinae pulchritudinis amorem, et propter catholicam reductionem in id, quod vere est appetendum, summum videlicet bonum, quod appetit omne quod amare potest.

Postquam vero de similitudinibus ⁜ 4 longe dissimillimis, quae ex naturalibus motibus irrationabilium bestiarum ad rationabiles ⁜ 5 intelligibilium animorum virtutes significandas sancta introducit theologia, [Col. 0163B] tractatum est, quid ipsa irrationabilitas rationabilium et insensualitas sensu carentium in ipsis rebus, quibus naturaliter insunt, potest definiri, quid in divinis conformat intellectibus, aptissime subjungit et ait: Sed et ipsam irrationabilitatem et insensualitatem in quidem irrationabilibus animalibus, aut inanimatis ⁜ 6 materiis, defectum rationis et sensus proprie vocamus; in animatis ⁜ 7 autem immaterialibus et intellectualibus essentiis, sancte et decenter supereminens earum, ut supermundalium, confitemur ⁜ 8 nostra transitoria et corporali ratione, et materiali alienato incorporalibus ⁜ 9 animis sensu. Ipsa, inquit, irrationabilitas irrationabilium animalium defectus rationis est; insensualitas vero carentium anima sensuali ⁜ 10 materiarum, defectus sensus est ⁜ 11 [Col. 0163C] et proprie dicitur. Dum ⁜ 12 autem irrationabilitas et insensualitas de immaterialibus ⁜ 13 et intellectualibus praedicatur essentiis, insensualitas quidem de immaterialibus, de intellectualibus vero ⁜ 14 irrationabilitas ⁜ 15 , pulchre et religiose confitemur significari, quod in ipsis supermundalibus supereminet, hoc est, contemplationis earum virtus, quae omnem sensum nostrum nostramque rationem supergreditur, dum nostra transitoria et corporalis ratio, hoc est, adhuc mortali corpore gravata, et materialis sensus longissime ab incorporalibus ⁜ 16 animis alienantur. Hac ⁜ 17 forma locutionis Apostolus ⁜ 18 utitur, dicens: «Stultum Dei sapientius est hominibus», supereminentiam divinae sapientiae in figura stultitiae laudans. Dum ergo lego vel ⁜ 19 audio, intellectuales essentias [Col. 0163D] in formis irrationabilium animalium, vel in similitudine rerum materialium, anima et sensu carentium, apparuisse vel significatas fuisse, non defectum [Col. 0164A] rationis et sensus, sed supereminentiam earum, qua nostram rationem nostrumque sensum exsuperant, oportet me accipere. Non enim adhuc ratione et sensu comprehendimus altitudinem naturae supercaelestium, donec perveniamus in eorum aequalitatem. Est itaque non dissonas reformare caelestibus formas ⁜ 20 , et ex vilibus materiae partibus, quoniam et ipsa ex vere bono subsistentiam possidens, per omnem sui materialem dispositionem resonantias quasdam intellectualis pulchritudinis habet. Et possibile est per ⁜ 21 eas reduci ad ⁜ 22 immateriales primas formas, dissimiliter, ut dictum est, similitudinibus acceptis, et eisdem non similiter, compacte autem et ⁜ 23 pulchre intellectualibusque ⁜ 24 et sensibilibus proprietatibus definitis. Notandum, quod ex ⁜ 25 abundantia [Col. 0164B] graecae locutionis saepe praepositiones ponuntur, et nullum augent intellectum. Et maxime hae tres: re, et, ad; ἀνά, καί, πρός_ κατά similiter, quae in diversas vertitur translationes. Quas praepositiones videlicet propter diligentiam interpretationis noluimus ⁜ 26 praeterire, praesertim cum curiosus lector perspiciet, ubi necessariae sunt, et ubi superabundant ⁜ 27 . Est itaque, inquit, hoc est oportet, formare formas non dissonas, sed convenientes caelestibus significandis essentiis, etiam ⁜ 28 ex vilibus partibus terrenae mortalisque materiae; nec sine ratione, quoniam et ipsa materia ex summo bono, quod solum vere est, substantiam possidet in omnibus suis materialibus ordinibus, et habet resonantias quasdam, hoc est, resultationes intellectualis pulchritudinis. [Col. 0164C] Resonantias autem dico vel resultationes, quas graece ⁜ 29 ἀπηχήματα ⁜ 30 vocant, rerum intelligibilium imaginationes. Sicut enim imago vocis in rupe quadam seu aliqua concavitate, vel sicut imago corporis ex speculo ⁜ 31 resultat, ita intellectualis pulchritudinis caelestium virtutum imaginationes ex omni terrena vilissimaque materia respondent. Ideoque possibile est, nostrum animum reduci per resonantias ad immateriales primas formas, quas Graeci ἀρχετυπίας ⁜ 32 appellant, quarum resultantes imagines sunt, ita tamen, ut dissimiliter ipsae similitudines accipiantur in materialibus, unde resultant, et in immaterialibus, ⁜ 33 quibus resultant. Aliter enim furor in leone diffinitur, aliter in angelo. Et eisdem similitudinibus non eodem modo [Col. 0164D] consideratis ⁜ 34 , sed juxta differentias materialium rerum et altitudines immaterialium. Compacte autem et pulchre proprietas definitur ⁜ 35 uniuscujusque in [Col. 0165A] intellectualibus virtutibus et sensibilibus materiis. Verbi gratia, irrationabilitas defectus rationis est in animalibus ratione carentibus, in caelestibus vero essentiis supereminentia rationis et superrationabilitas, qua superant omnem rationem nostram et sensum. Sequitur:

§ 5. Haec mysticos theologos inveniemus ⁜ 1 non solum caelestium dispositionum ⁜ 2 declarationibus mirabiliter circumformantes, sed et ipsis aliquando thearchicis manifestationibus. Haec, inquit, quae diximus de caelestium formationibus ex materiae partibus assumptis, non solum invenimus divinos theologos caelestibus declarandis mirabili modo circumformare, verum etiam aliquando in ipsis divinis, id est, in ipsius summae ac sanctae deitatis manifestationibus [Col. 0165B] accipere, ut eisdem dissimilibus, hoc est, longe distantibus similitudinibus et ipsae caelestes essentiae, et ipsarum summa et universalis omnium, quae sunt, causa significetur. Propterea triplicem modum divinae imaginationis subjungit dicens: et aliquando quidem ipsam, videlicet Deitatem, ex luminibus pretiosis laudant, ut ⁜ 3 solem justitiae, ut ⁜ 4 stellam matutinam in animum sancte orientem, et ut ⁜ 5 lumen incircumvelate et intellectualiter resplendens. Haec ⁜ 6 sunt pretiosissimae et sublimissimae hujus mundi partes. Aliquando vero ex mediis, hoc est mundi partibus, ut ignem innocue splendentem, ut aquam vitalis plenitudinis datricem, et, symbolice dicendum, ⁜ 7 in ventrem ⁜ 8 subeuntem fluminaque redundantem inmensurabiliter refluentia. Animadverte, [Col. 0165C] quam pulchre et breviter singula exponit. Siquidem ⁜ 9 sol iste visibilis, ipsius solis invisibilis justitiae imago est, et stella matutina ⁜ 10 mox in animo fidelium orientis sanctae illuminationis per fidem. Prima siquidem rationabilis animae ad creatorem redeuntis illuminatio est donum fidei, quod per sacramenta baptismatis et datur et significatur. Ideoque non incongrue fides summae et coessentialis Trinitatis, quae primitus in anima fidelium surgit et apparet, sub symbolo luciferae stellae a sanctis theologis innuitur, quam stellam mysticam clara sequitur aurora, splendor videlicet actionis et scientiae in spe robustissima futurae beatitudinis, deinde sol, clarissima profecto species summae ac sanctae Theophaniae relucet, et ferventissima virtus divinae caritatis [Col. 0165D] in his, qui ipsam veritatem et contemplantur et diligunt, ineffabilis gratiae ardore incensi, pulchritudine allecti. Et hoc est quod ait: ut lumen incircumvelate et intellectualiter resplendens. Dum enim clarissima fidei stella in matutinis, hoc est ⁜ 11 , [Col. 0166A] in primordiis conversionis humanae animae ⁜ 12 ad Deum suum incipit oriri, subindeque pulcherrimus splendor practicae, id est, actionis virtutum, aureusque rubet fulgor physicae, naturalis scilicet scientiae omnium rerum, quae post Deum sunt, et hoc tantum in spe futurae gloriae peragitur, et super haec omnia post maximum interioris hominis luminare, hoc est, post eximiam divinae Theologiae luculentiam, quae sola divina, omnem intellectum superantia ⁜ 13 , gnostica virtute flagrantissimae caritatis considerat: quid sequitur, nisi ipsius veritatis incircumvelatum lumen, hoc est, omni velamine sensibilium figurarum carens, et per se ⁜ 14 ipsum in divinis mentibus altitudine ⁜ 15 intellectualis contemplationis refulgens ⁜ 16 ? Et intuere has tres imaginationes [Col. 0166B] divinae sapientiae ex sublimissimis materialis hujus mundi partibus introductas, solem videlicet, et luciferum, aethereumque lumen, quod ubique ⁜ 17 semper splendet, nullaque ⁜ 18 tenebrarum caligine obumbratur, nullo ⁜ 19 terrenorum corporum seu aliqua mole circumscriptorum obstaculo impeditur, sed liberum ubique purissimumque diffunditur. Ex mediis autem mundi partibus, hoc est, ex aere humidoque elemento duas similitudines Theologus suscepit ⁜ 20 , ignem plane et aquam. In superioribus namque aeris partibus, qui ⁜ 21 aethereis spatiis adjungitur, flammas innocuas esse physici affirmant. Innocuae ⁜ 22 vero propterea sunt, quia nullam corpulentiam, in qua ardeant, inibi reperiunt ⁜ 23 , quoniam tenuissimus spiritus in sublimitate aeris hujus circumlabitur. [Col. 0166C] Qui ignis, ut arbitror, ipsum imaginat, qui de seipso ait: «Ego sum ignis consumens». Summa siquidem ac sancta Trinitas Deus unus humanos animos, in quibus habitat, in se ipsum convertit atque consumit, non ut eis noceat, sed ut in eis solus appareat, non ut consumat eorum substantiam, sed ut perficiat eorum beatitudinem. Aqua etiam vitalis est plenitudo internae sapientiae, quae, dum primo occulte et invisibiliter in abdita rationalis animae, velut in quendam ventrem subit, ineffabili meatu veluti ⁜ 24 in aperta flumina virtutum et inmensurabilia divinorum dogmatum fluenta redundat. Hinc est quod Dominus ait: «qui credit in me», sicut dicit Scriptura, «flumina de ventre ejus fluent aquae vivae». Sequitur: aliquando autem ex novissimis, [Col. 0166D] ut unguentum suave, ut lapidem angularem. Sed et bestialem ipsi formam circumponunt, et leonis ei et pantheris ⁜ 25 speciem ⁜ 26 coaptant, et pardalin eam ⁜ 27 vestiunt et ursam saevientem. Post mediarum mundi partium imaginationes consequenter novissimarum [Col. 0167A] paradigmata subduntur. Novissimae autem mundi partes sunt, quae terrenae molis constituuntur ⁜ 1 constitutione ⁜ 2 . Quae, quamvis in natura visibilium novissimum atque veluti vilissimum obtinent ⁜ 3 locum, virtute tamen divinarum rerum significationis non sunt novissima, sed excelsa et incomprehensibilia, et maxime utriusque ⁜ 4 naturae unigeniti filii Dei domini et salvatoris nostri Jesu Christi significativa. Unguentum ⁜ 5 itaque suave Christus est, in cujus imagine sub figura Ecclesiae ait theologia: «dum esset rex in accubitu suo, nardus in ea dedit odorem suum». Lege mysticam feminam, quae paulo ante passionem fudit alabastrum ⁜ 6 in capite Domini, et impleta est domus odore, hoc est, totus mundus suavissima doctrina passionis Domini et resurrectionis [Col. 0167B] ceterarumque virtutum, quae propter nos peregit, repletus est. Hoc mysticum unguentum in consecratione crismatis catholica componit Ecclesia. Lapis ⁜ 7 angularis Christus est, quem Judaei perfidi respuunt, sed angularis nobis factus est. In ipso enim conjungitur Ecclesia ex Judaea et gentibus collecta. In ipso rationalis et intellectualis, angelica videlicet et humana natura unum facta est. Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum. In ipso divinitas et humanitas, verbum et caro, una substantia in duabus ⁜ 8 naturis effecta ⁜ 9 . Et quis idoneus est, angulositatem ⁜ 10 Christi digne explanare? dum praeter ⁜ 11 quod diximus de adunatione circumcisionis et praeputii caelestium item terrestriumque, hoc est, [Col. 0167C] intellectualis et rationalis creaturae in unam divinam ac summam civitatem, nec non deitatis et humanitatis in ipso, quintuplex ipsius angularitatis a sanctis Patribus traditur modus. Ipse siquidem in seipso utrumque sexum, masculinum videlicet et femininum, in simplicitatem divinae imaginis, secundum quam factus est homo, coadunavit. «In Christo enim», ait ⁜ 12 Apostolus, «non est masculus neque ⁜ 13 femina». In ipso orbis terrarum et paradisus per resurrectionis suae gratiam unus efficitur paradisus. In ipso generaliter terra et caelum per similitudinem humanae et angelicae vitae unum efficitur caelum. In ipso corporalis et spiritualis creatura per adunationem substantiae una fit spiritualis creatura, dum inferiora ubique transeunt in [Col. 0167D] superiora. In ipso omnis creatura Creatori copulatur in re ⁜ 14 ipsa per speciem. Videsne quinquepartitum angularem ⁜ 15 Christi modum, de quibus singulis [Col. 0168A] in libris περὶ φύσεων ⁜ 16 latius tractavimus. Ipse est leo de tribu Juda, qui vincit mundum ipsiusque principem. In forma quippe leonis fortitudo Christi exprimitur, et furor irrationabilis, quo adversantes nobis iniquas potestates, omniaque virtutibus opposita contemnit ⁜ 17 penitusque interimit. Mysticus quoque pantheri ⁜ 18 est. Pantheri quippe dicitur quasi panther, hoc est bestialissimus; ferocissima enim omnium bestiarum est. Quae figura dupliciter in Christo intelligitur: aut enim e contrario accipitur, ut per nimiam ipsius bestiae ferocitatem ineffabilis divinae pietatis clementia et mansuetudo, qua vult ⁜ 19 omnes homines salvos fieri et in agnitionem veritatis venire, significetur, aut ⁜ 20 per metaphoram saevissimae bestiae zelus divinae bonitatis, [Col. 0168B] quo ⁜ 21 devorat ⁜ 22 et consumit omnes ferales et irrationabiles nostrae naturae motus, imaginatur ⁜ 23 . In eadem figura et pardalis ursaque saeviens introducitur. Rationabilis quippe et plus quam rationabilis divinae bonitatis amor irrationabiles et plus quam irrationabiles nostrae naturae motus semper appetit delere, ipsamque naturam liberam, omnique ferali suo impetu ereptam in seipsam ineffabilibus divinorum alimentorum morsibus consumere. Sequitur: Addam vero et quod omnium ⁜ 24 vilius esse et magis significare visum est, quia et vermis specie ipsam seipsam circumformantem divini sapientes tradiderunt. Addam, inquit, praedictis imaginationibus illud symbolum, quod omnium ⁜ 25 vilius ⁜ 26 esse visum est, et magis significare, vel ut ⁜ 27 expressius [Col. 0168C] transfertur, magis obscurum vel ⁜ 28 dissimile. Divini siquidem sapientes, id est theologi, tradiderunt, ipsam sapientiam in specie vermis seipsam formasse, eo loco fortassis, ubi per prophetam ⁜ 29 loquitur: «Ego sum vermis et non homo». Hoc enim intelligitur de Christo, qui de virili semine non est natus, sed sicut vermis de simplici natura terrae, ita ipse ex visceribus perpetuae virginis et incontaminatae carnem assumpsit. Nihil ⁜ 30 itaque in natura rerum materialium vilius verme, qui de simplici limo ⁜ 31 concipitur, et tamen per ipsum incarnatio Dei Verbi, quae superat omnem sensum et intellectum, imaginatur. «Generationem ejus quis enarrabit»? Potest et sic intelligi: Ego sum vermis et non homo, hoc est, ego ⁜ 32 sum vermis, et non homo vermis ⁜ 33 . [Col. 0168D] Ac si diceret: Ego, qui plus quam homo sum, secreta penetro ⁜ 34 totius naturae, sicut vermis viscera terrae, quod nullus alius humanae naturae particeps [Col. 0169A] potest agere. Cui sensui arridet, quod in alio psalmo scriptum est: «et substantia mea in inferioribus terrae», hoc est, et substantia mea ⁜ 1 , quae per seipsam sapientia ⁜ 2 est, in inferioribus terrae, hoc est, in intimis naturae conditae sinibus ⁜ 3 subsistit. Esse enim omnium est, superesse Divinitatis. Vermis itaque, qui abdita totius creaturae penetrat, sapientia patris est, quae dum est ⁜ 4 homo, omnem superat humanitatem. Audi Apostolum de se ipso loquentem: «Paulus apostolus, non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum, et Deum patrem, qui suscitavit eum a mortuis». Nonne ipse est mysticus ille vermis, in cujus imagine quingentesimo ⁜ 5 semper anno transacto de cinere arabicae avis, phoenicis ⁜ 6 dico, proprii sui pectoris [Col. 0169B] flamma consumptae, vermis nascitur, et ad pristinam viriditatem revocatur? Christus siquidem ardore passionis, quam sponte sua susceperat, consumptus est, et descendit ad inferos mirabilis vermis. Sed mox post triduum reversus est, suique apostoli, qui eum in cruce ardentem viderant, in spirituali corpore resurgentem conspexere, virtutumque pennis volantem, ad Patremque suum ascendentem mirati sunt.

Sequitur: Sic omnes theosophi et occulta ⁜ 7 inspiratione prophetae sanctis incontaminatis distinguunt sancta sanctorum, et dissimilem sanctam figurationem honorant, ut ⁜ 8 neque divina immundis tractabilia sint, neque mirabilium agalmatum studiosi contemplatores tanquam veris remaneant figuris. Et [Col. 0169C] divina honorificant veris negationibus, et ad novissima compactarum resonantiarum diversis similitudinibus. Tali modo, inquit ⁜ 9 , figurarum omnes theologi, quos nunc theosophos, hoc est, divina sapientes appellat, et omnes prophetae occulta ⁜ 10 sancti Spiritus inspiratione formati distinguunt sancta sanctorum a sanctis incontaminatis ⁜ 11 . Ac si aperte diceret: A sanctis et incontaminatis dissimilium imaginationum symbolis, quae non immerito incontaminata dicuntur, quoniam divino spiritu in mentibus theologorum et prophetarum descripta sunt, sancta sanctorum, id est, intellectuales essentiae ipsaque Divinitas discernuntur per theologos ineffabili summae sapientiae administratione, ita ut et illa symbola sancta et immaculata ab his, qui intelligunt, [Col. 0169D] quae per ea significantur, honorabiliter venerentur, et sancta sanctorum, quorum imagines sunt ⁜ 12 , ab eis longe segregentur intellectuali discretione. Divina itaque symbola sancta sunt ⁜ 13 , res vero, quarum symbola sunt, sancta ⁜ 14 sanctorum, hoc est, [Col. 0170A] sancti intellectus sanctorum. Et dissimilem sanctam figuram honorant, hoc est, sancta illa divinarum rerum figuratio, quamvis longe dissimilis sit ipsis intellectibus per eam significatis, honoratur a sanctis theosophis atque ⁜ 15 prophetis. Dum enim eas res, quae significantur, pure intelligunt, ipsas prius honorant, quoniam divinae et supermundanae sunt. Consequenter etiam earum figurationes ⁜ 16 , sive ex superioribus materialis creaturae partibus, sive mediis, sive novissimis translatas, non immerito venerantur, intellectualique distinctione et discretione res ipsas suis figurationibus segregant, nec figuras pro veris intellectibus, nec veros intellectus pro figuris approbant, sed omnibus remota omni confusione suas definitiones et cognitiones distribuunt. [Col. 0170B] Ac ⁜ 17 , veluti quis interrogaret, cur sancta dissimilia symbola ⁜ 18 sanctorum intellectuum a theologis et figurantur et honorificantur?—rationalius ⁜ 19 quippe videretur, similia symbola sanctis intellectibus configurari, quam dissimilia—redditur causa dissimilium significationum. Et ⁜ 20 hoc, inquit, quod quaeris, repertum est, ut neque divina tractabilia sint, hoc est, ut neque divini intellectus pervii et patefacti fierent immundis, pollutis videlicet hominibus, delictorum impietatisque vel certe superbiae sordibus contaminatis, quibus nec sensibilia divinarum rerum licet videre sacramenta, quanto magis tractare; quoniam, dum divina sacramenta ⁜ 21 conspiciunt, veluti puerilia et ludibria et nullius spiritualis ⁜ 22 intellectus significativa contemnunt. Et notandum, [Col. 0170C] quod in eo loco, quo transtulimus tractabilia, in Graeco scriptum est εὐχείρωτα, quod nos possumus dicere facilia, ut talis sensus sit: Propterea divini sapientes sacramenta divinarum rerum dissimilia ipsis rebus, obscura, mixta ⁜ 23 , ex materialibus assumpta conformant, ne divina mysteria facilia fierent ad intelligendum immundis animis indignisque cognitione veritatis. Et haec una ⁜ 24 causa dissimilitudinis sanctarum imaginum. Altera vero est, quam subsequenter ⁜ 25 adjungit dicens: Neque mirabilium agalmatum studiosi contemplatores tanquam veris remaneant figuris ⁜ 26 . Ad hoc etiam obscurae et dissimiles imaginationes factae sunt; hoc est, neque ⁜ 27 finem suae speculationis ponant, qui studiose mirabilia agalmata, divinas scilicet imaginationes [Col. 0170D] contemplantur, in ipsis figuris, putantes eas veras esse et non figurativas, neque ultra eas virtutem intimae contemplationis erigere volentes. Talis siquidem error multos ⁜ 28 ac paene omnes invasit et adhuc invadit, existimantes, sensibilia sacramenta [Col. 0171A] nil altius significare praeter seipsa; ac per hoc approbantes falsa pro veris et seipsos fallunt et simpliciores decipiunt, remanentes in figuris, in earum vero mysticum intellectum mentis aciem infigere negligentes. De talibus ait apostolus: «Littera occidit, spiritus autem vivificat». Omnem quippe, qui nihil ultra quod sentit, existimat esse, littera occidit, quoniam spiritum, id est ipsius litterae intellectum, neque valet neque valet neque vult attingere. Ubi notandum, quod beatus apostolus non illam solummodo litteram [dicit] ⁜ 1 , quae ⁜ 2 imago vocis est, sed generaliter omnes mysticas figuras, sive in dictis, sive in factis, sive in rerum sensibilium imaginationibus descriptas in totius divinae Scripturae serie, per quas veritas rerum spiritualium et [Col. 0171B] supermundalium arcana ad exercitationem humani animi, et a terrenis ad caelestia subvectionem significantur ⁜ 3 . Agalma autem, ex quo singulari nominativo pluraliter agalmata flectitur, multipliciter etiam ab ipsis Graecis intelligitur. Agalma ⁜ 4 enim dicunt omnem expressam ⁜ 5 imaginem, quae intuentibus laetitiam efficit. Agalma quoque dicunt idolum ⁜ 6 vel simulacrum ⁜ 7 , ipsi, cujus imago ⁜ 8 , similitudo est ⁜ 9 , simillimum. Agalma quippe dicitur quasi ἄγαν ἅλμα ⁜ 10 , hoc est, valde excelsum. Et divina itaque ⁜ 11 honorificant mysteria sancti theologi veris negationibus, hoc est, per negationes, quae vere de divinis praedicantur. Ut enim praedictum est, in divinis significationibus verae ⁜ 12 sunt negationes ⁜ 13 , affirmationes vero metaphoricae, ac veluti exstrinsecus [Col. 0171C] acquisitae, aut omnino incompactae, hoc est, non propriae. Et non solum per negationes veras divina honorificant, verum etiam per diversas similitudines, vel ut ⁜ 14 transfertur, per alienas similitudines ⁜ 15 compactarum resonantiarum, hoc est, consonantium imaginationum ad novissima, ad materialium videlicet et corporalium rerum formas et species. Ut enim superius confectum est ⁜ 16 , sicut plus divina honorificari, hoc est, expressius significari per veras negationes, quam per translatas affirmationes possunt: ita plus et significantius eadem divina per alienas similitudines novissimarumque materialium rerum imaginationes, quam per pulchras caelestium rationabiliumque rerum formas mentibus humanis insinuantur. Quemadmodum namque [Col. 0171D] de Deo praedicat ⁜ 17 , qui dicit, invisibilis est, incomprehensibilis est ⁜ 18 , non est substantia, non est essentia, nihil est eorum, quae sunt; superat enim [Col. 0172A] omne, quod dicitur et intelligitur; ita non proprie, sed translative de eo ⁜ 19 quis dicit, essentia est, substantia est, bonitas est, veritas est, ceteraque horum similia. Ac per hoc sicut ipsum magis honorat, qui negat eum ⁜ 20 esse quid, quam qui eum affirmat quid esse, ita plus eum significat ⁜ 21 atque honorat, qui figuram bestialem ipsi circumdat, quam qui ⁜ 22 in humana effigie auro gemmisque decora, preciosaque induta vestimenta, caelestibusve splendidissimis corporibus circumscripta, ipsum imaginat. Putat enim eum sic subsistere; non autem decipitur, dum de ipso bestiales turpesve confusasve formas tradat ⁜ 23 ; naturali enim ingenio veraque ratione ductus omnino eum sic esse fiducialiter ⁜ 24 negat.

Sequitur: Nihil ergo ⁜ 25 inconsequens, si et caelestes [Col. 0172B] essentias ex inconvenientibus dissimilibus similitudinibus reformant secundum dictas causas. Non irrationabiliter, inquit, secundum praedictas causas, neque inconsequenter ⁜ 26 sancti theologi caelestes essentias per inconvenientes, ut ⁜ 27 significantius transfertur, per obscuras dissimilesque conformant similitudines. Hactenus de expositione sanctarum imaginationum supermundanorum intellectuum. Deinceps apologia est, cur in hanc inquisitionem venerit ⁜ 28 . Sic igitur defensionem suam aggreditur. Non enim fortassis aeque non ⁜ 29 nos in quaestionem quidem ex indigentia, in anagogen quoque per diligentem divinorum scrutationem veniremus. Non fortassis, inquit; nam causalis conjunctio, quae est enim, vacat ⁜ 30 ; veniremus ⁜ 31 , et aeque ⁜ 32 non [Col. 0172C] veniremus nos in hanc quaestionem de mysticis sanctae Scripturae imaginationibus ex indigentia, hoc est, ex inopia intelligentiae; non enim nos latebat mysticus sanctarum figurationum intellectus; neque in anagogen, hoc est, in sensum ad superiora ducentem per diligentem divinorum symbolorum scrutationem veniremus, nisi deformitas nos ⁜ 33 extorqueret manifestatoriae angelorum reformationis, non sinens nostrum animum remanere in dissimilibus formarum facturis, sed luctantem negare materiales passibilitates, et assuescentem pure extendi per visibilia in supermundanas altitudines. Ac si diceret: In hujus quaestionis, quae de divinis symbolis est, diligentem investigationem ⁜ 34 non descenderemus, si non deformitas ac veluti turpitudo formationum, [Col. 0172D] quae angelicas virtutes in divinis Scripturis manifestant, nos ⁜ 35 veluti invitos cogeret ⁜ 36 et extorqueret. Quae deformitas non sinit nostrum animum remanere [Col. 0173A] in dissimilibus divinorum intellectuum formationibus; hoc autem dicit condescens his, qui carnaliter divina accipiunt symbola; sed sinit nostrum animum luctari adversus falsas phantasias vana cogitantium ⁜ 1 , et negare materiales passibilitates ⁜ 2 spiritualibus carnaliter inesse substantiis, et assuescentem, hoc est, discentem nostrum animum sinit pure extendi, in incontaminata videlicet subvehi, per visibilia sacramenta in supermundanas divinorum intellectuum excelsitudines. Et hoc breviter concludit dicens: Tanta quidem a nobis dicta sunt propter materiales et inconvenientes divinorum eloquiorum angelicarum imaginum descriptiones. Post vero apologiam sequentis operis brevis sequitur divisio. Ait enim: Deinde autem segregari oportet, quid ⁜ 3 ipsam [Col. 0173B] quidem esse ⁜ 4 ierarchiam aestimamus, quidve ipsa ierarchia ⁜ 5 prosit ierarchiam sortientibus. Hoc est: oportet nos de cetero segregare ⁜ 6 , certis scilicet terminis definire, quid ipsam generalem ierarchiam, id est, pontificatum arbitramur ⁜ 7 esse, quidve ipsam, generalem videlicet ⁜ 8 ierarchiam, sortientibus prodest unaquaeque specialis ierarchia. Tota siquidem hujus operis intentio est de generali pontificatu deque ejus formis tractare. Sequitur oratio: Dux vero sit sermonis ⁜ 9 Christus, siquidem mihi fas ⁜ 10 dicere, meus, totius ierarchiae ⁜ 11 manifestationis inspiratio. Dux, inquit, sermonis mei, si licet mihi dicere, Christus meus, a quo incipit et inspiratur tota pontificalis configuratio. In fine vero totius capituli Timotheum ⁜ 12 , episcopum Ephesi, vel certe omnes, [Col. 0173C] qui hunc sermonem lecturi forent, alloquitur inquiens: Tu vero, o puer, secundum sanctam nostrae sacerdotalis traditionis legislationem ipse sancte et decenter ausculta mirabiliter dictorum divinus in Deo et in doctrina factus, et secreto animi, quae sancta sunt, circumtegens, ex immunda multitudine tanquam unformia custodi; non enim fas ⁜ 13 , ut eloquia aiunt, in porcos projicere invisibilium margaritarum inconfusum et luciformem beneficumque ⁜ 14 ornatum. His verbis hortatur ⁜ 15 omnes ministros divinorum sacramentorum, sicut sacerdotalis promulgatio tradit, ut ipsi sancte et honeste divinis auscultent dictis ⁜ 16 , divini in Deo et in divina doctrina perfecti, et ut ⁜ 17 in secretis animi sancta mysteria circumtegant, et ex immunda carnaliter cogitantium spiritualiaque ⁜ 18 [Col. 0173D] penitus ignorantium multitudine, quae indigna est [Col. 0174A] ⁜ 19 non solum visibilium sacramentorum, verum etiam ⁜ 20 eorum intelligentia, custodiant mysteria. Quae uniformia sunt; unum enim significant, in quo ⁜ 21 omnia unum sunt. Prohibet enim divina Scriptura invisibiles margaritas divinorum intellectuum in porcos, hoc est, in superbos immundosque homines projicere, earumque, margaritarum dico, distinctum, luculentum ⁜ 22 beneficumque, hoc est, amantes et intelligentes se benefacientem et deificantem ornatum.

§ 1. Est quidem ierarchia secundum me ordo divinus [Col. 0174B] et scientia ⁜ 23 et actio deiformi, quantum possibile, simulata, juxta inditas et divinitus illuminationes proportionaliter in Dei similitudinem ascendens. A definitione ierarchiae capitulum inchoat. Est, inquit, ierarchia secundum me, hoc est: quantum mihi videtur, ierarchia est ordo divinus et scientia et actio. Tribus itaque partibus definitionem ierarchiae concludit. In omni siquidem divino pontificatu haec tria considerari necesse est: quo ordine, qua dignitate quis constituitur et perficit et perficitur, quantum in notitia, hoc est, in scientia et disciplina divinarum rerum et illuminatur et illuminat, et quatenus in actione mandatorum proficit et purgatur et purgat. Ac per hoc perfectus animi habitus in ordine, cognitio vero rerum spiritualium in scientia, divinorum [Col. 0174C] vero mandatorum custodia in actione perficitur. In hoc enim trigono universalis Ecclesiae sive in caelo sive in terra plenitudo formatur. Hinc est, quod summi boni, a quo haec tria procedunt, confessio trina est. Hinc etiam ⁜ 24 , quod ⁜ 25 rationabilis creaturae ad Deum suum conversio triformis est; fide siquidem et spe et caritate reformatur, inque naturalem sui dignitatem et gratiam revertitur. Et notandum ⁜ 26 , quod theologus mutatione definitionis ierarchiae usus est. Ipsa ⁜ 27 siquidem definitio directim ⁜ 28 currere ⁜ 29 videtur sic: Ierarchia est ⁜ 30 actio et scientia et divinus ordo. Praecedit enim in ascensionibus virtutum actio divinorum mandatorum, per quam purgatur interior animi oculus sive rationalis ⁜ 31 sive intellectualis ⁜ 32 creaturae, ut intimos summi boni radios [Col. 0174D] in omnia diffusos valeat sustinere, omni vana [Col. 0175A] phantasia omnique vitiorum caligine liber et absolutus. Deinde scientiae aspectus sequitur, qui omnia, quae post Deum sunt, naturali motu appetit intueri, omneque, quod viribus intelligentiae potest inspicere, ad laudem Creatoris referre. Hinc in ordinem suum, perfectissimum dico divinae contemplationis habitum, subjectus juxta donatam sibi gratiam unusquisque ascendit, hoc est, in ipsum Deum, cui similis erit, et in quo incommutabiliter stabit. Et hoc est, quod sequitur: deiformi quantum possibile simulata, id est, similis et ⁜ 1 ipsa ierarchia omnesque participes ejus deiformi, formae omnium scilicet, quae Deus est, quantum possibile creaturae Creatoris similitudinem participare; inque ipsam ascendens ⁜ 2 proportionaliter ⁜ 3 et congruenter juxta inditas [Col. 0175B] ei divinitus illuminationes, sive per naturam rationis et intellectus dignitatem ⁜ 4 , sive per gratiam, quae participantes se supra naturales illuminationes in ipsum Deum sublevat. Post definitionem vero ierarchiae laus summae bonitatis sequitur, cujus similitudinem omnis appetit ierarchia: Divina pulchritudo, ut simpla, ut optima, τελεταρχικά ⁜ 5 pura quidem est universaliter omni ⁜ 6 dissimilitudine, distributiva vero secundum dignitatem uniuscujuscunque proprii luminis ⁜ 7 , et perfectiva in sacrificio divinissimo secundum ad seipsam perfectorum compacte immutabilem formationem. Pura, inquit, est et omnino omni ⁜ 8 dissimilitudine munda et absoluta divina pulchritudo, nec immerito, quia simpla est, quia optima, quia perfectionum et illuminationum principalis. Nam et [Col. 0175C] ipsa simplex et optima divina pulchritudo ⁜ 9 , cui adhaerere ⁜ 10 similisque ei fieri omnis ⁜ 11 vita purgata naturali appetit desiderio, non aliam ob causam τελεταρχική ⁜ 12 a sanctis theologis meruit vocari, quam ⁜ 13 quod τελετὴ ἀρχῆς ⁜ 14 sit, hoc est, hostia principalis et purgativa rationalis et intellectualis creaturae. Purgat ⁜ 15 enim caelestes animos ab ignorantia summi boni ipsoque superbo et irrationabili motu, quo apostatae spiritus in aeternum praecipitati ⁜ 16 sunt tormentum. Purgat humanos animos ab omni nebulosa caligine, qua impeditur oculus mentis, quem philosophi rationem dicunt, ne veritatem possit conspicari, ejusque pulchritudine delectari. Purgat ab omni reatu mortis, postremo ab ipsa morte purgat aeterna. Non enim purgationis initium est Domini [Col. 0175D] nostri Jesu Christi humanitas, quamvis ipsa pro purgatione totius mundi sancta et unica hostia immolata [Col. 0176A] sit, sicut scriptum est: «Sanguis Christi filii ejus, Patris videlicet, mundat nos ab omni delicto», sed ipsius divinitas, nec non et Patris et Spiritus sancti, unius Dei, totius purgationis et illuminationis et perfectionis est principium; non quod illa hostia, id est divinitas ulli ⁜ 17 superiori se immolaretur, quia supra se nihil est, sed quod eo modo loquendi, quo causa per factum ⁜ 18 significatur, hostia dicitur, ac per hoc, quoniam ipsa causa et principium purgationis est ⁜ 19 , non incongrue purgatio dicitur et hostia, cum plus quam hostia sit. Hinc ipse Dionysius in negationibus mysticae theologiae ait: «Neque hostia est», volens de ea praedicare ⁜ 20 , plus quam hostiam esse, et hostiarum principium. Quare subjunxit: distributiva vero ⁜ 21 , ipsa videlicet divina . . . . . . . . . [Col. 0176B] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . [ Periodo media praecisa est expositio, neque ipse textus codicum vel spatium vel signum omnino prodit, quibus indicetur, deesse hoc loco quidquam. Etenim in codicibus post ipsa videlicet divina eadem linea legis continuo: luminum dationis acceptivum cet., tanquam haec essent ejusdem periodi verba, quum reapse jam ad septimum Capitulum pertineant, ita ut expositionum haud exigua pars, abhinc scilicet usque ad Capitulum VII fere medium desideretur. ]

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . luminum dationis acceptivum, vel sicut planius transfertur, superexcelsissimae illuminationis acceptivum, hoc est, capax. Habent siquidem gnosticam virtutem, id est, scientiae habitum; habent deividam [Col. 0176C] ⁜ 22 , Deum videlicet considerantem speculationem, et superexcelsissimae illuminationis capacitatem; habent tereticam, hoc est, contemplativam scientiam praeoperatricis virtutis divinae decorositatis; habent plenitudinem sapientificae traditionis, doctrinae scilicet, quae capaces sui animos sapientes efficit ⁜ 23 ; habent communicationem abundanter ⁜ 24 ad secunda, hoc est, ad assequentes ⁜ 25 ordines, fusioni datae sapientiae, vel planius transfertur, fusione donatae sapientiae, ut sit sensus: Sequentibus se ordinibus communicant fusioni, hoc est, ad fusionem vel in fusione donatae eis primo sapientiae, et per eos sequentibus se diffusae ⁜ 26 . Prius siquidem ipsa summa sapientia, quae Deus est, in eos diffunditur ⁜ 27 immediate; deinde per eos in inferiores [Col. 0176D] fusio illa defluit instar fluminis deorsum salientis. Post explanationem nominationum Seraphim et Cherubim [Col. 0177A] ⁜ 1 significationem ⁜ 2 Thronorum vocabuli exponendam consequenter ingreditur. Ipsa autem altissimarum et compactarum sedium omni ⁜ 3 diligenter exaltari ignominia subjectionis, et ad summum supermundane sursum ferens, et ex omni extremitate ineffabiliter in sublimissimum, et circa vere excelsum totis virtutibus incommutabiliter et stabiliter collocatum, et divini superadventus in omni impassibilitate et immaterialitate acceptivum et deiferum et famulariter in divinas susceptiones apertum. In hac sententia patet ⁜ 4 , quaedam excelsissimarum et sublevatarum sedium omni diligenter extolli circumcalcationis vel deambulationis minoratione, et sursum supermundane ferens, et omni ab ⁜ 5 extremitate inflexibiliter sursum positum, et circa vere excelsissimum [Col. 0177B] universalibus virtutibus immobiliter et ponderose fundatum, et divini superadventus in impassibilitate omni et immaterialitate acceptivum et deiferum et famulariter in divinas susceptiones suggestum. Ipsa, inquit ⁜ 6 —superioribus similiter subauditur: nominatio altissimarum et compactarum vel sublevatarum sedium; ex ambiguo enim graeco transfertur: ἐπηρμένων, quod, utrum a verbo ἐπάρω ⁜ 7 , id est compango vel aduno, an a verbo ἐπαίρω ⁜ 8 , id est sustollo ⁜ 9 derivatur ⁜ 10 , dubium est—docet hoc diligenter. Quid docet? Exaltari plane eas sedes, vel extolli ab omni ignominia, vilitate scilicet subjectionis, vel expressius translatum, ab omni circumcalcationis seu deambulationis minoratione. Et est sensus: Thronorum nominatio docet, excelsissimas [Col. 0177C] divinas sedes diligenter exaltari ab omni ignominia subditae multorum pedibus infimitatis ⁜ 11 , et ab omni loco humili, qui circumcalcantium et deambulantium plantis teritur et minoratur, hoc est, humiliatur et supponitur. Ut ergo altissime a communi omnibus planitie, quae veluti ignominiose undique calcatur et deambulatur, inedita atque sublimia exaltantur, ita Thronorum similiumque sui ordo, in quibus sedet regnans et judicans omnia Divinitas, superexaltatus est et a communi omnibus humilitate remotus, id est, omni materiali creatura humilique. Et hoc apertissime Thronorum nominatio docet. Docet etiam eorum virtutem, quae eos supra mundum in summum bonum subvehit, et ab omni extremitate corporalis creaturae, quae veluti in comparatione [Col. 0177D] intelligibilium rerum vilis humilisque videtur, in sublimissimum ineffabiliter sublevat, Deum videlicet, qui sublimissimus est, et cujus participatione ipsi Throni sublimes sunt. Docet illud collocatum, vel fundatum, hoc est collocationem et fundamentum [Col. 0178A] totis virtutibus incommutabiliter et stabiliter ac ponderose circa vere excelsum, summum videlicet bonum, quod sicut vere bonum, ita etiam vere excelsum est. Nec non acceptivum docet, hoc est, acceptionem divini desuper adventus absque passibilitate et materialitate, sed in omni impassibili immaterialitate. Superant namque omnem passibilem materiem. Deiferum quoque docet, hoc est, deigeram eorum virtutem. Deum namque sufferunt et subvehunt famulariter, hoc est, obedienter laudant ipsum sufferre et subvehere omnia. Non enim suffertur, sed suffert; nec subvehitur, sed subvehit; neque sedet in aliquo, qui ⁜ 12 in se sedere, hoc est, quiescere facit omnia. Docet apertum, vel sicut planius transfertur, suggestum, hoc est, sedile [Col. 0178B] in divinas susceptiones. Sunt enim sublimissimi suggesti ⁜ 13 , alta videlicet sedilia, in divinas susceptiones, in divinorum plane intellectuum receptiones parati atque aperti, repandique et ⁜ 14 ad divinam sessionem habiles.

§ 2. Haec quidem nominum ipsorum, quantum ad nos, declaratio. Haec est, inquit, quantum nobis videtur, et a nobis intelligitur, expositio nominum trium ipsorum primae ierarchiae ordinum. Dicendum vero, quam ierarchiam eorum aestimamus. Sed dicere, ait, oportet nos, quam ierarchiam, hoc est, qualem ierarchiam eorum arbitramur ⁜ 15 esse. Omnis quidem eorum ierarchiae speculationem Deum imitanti ⁜ 16 deiformitate dependentem inflexibiliter esse, et dividi omnem ierarchicam actionem in participationem [Col. 0178C] sacram et traditionem purgationis purae et divini luminis et perfectivae scientiae, sufficienter jam a nobis dictum esse arbitror. Omnis, inquit, hoc est, universalis ierarchiae speculationem, definitionem plane, Deum imitanti ⁜ 17 deiformitate dependentem, id est, quae desuper ⁜ 18 pendet, originemque ducit ex similitudine ⁜ 19 divinae formositatis (superius, siquidem in tertio Capitulo, universalem ierarchiam definivit dicens: Ierarchia est ad Deum, quantum possibile, similitudo et unitas) inflexibiliter esse, id est incommutabiliter, sufficienter jam a nobis dictum arbitror. Arbitror etiam ⁜ 20 sufficienter dictum, dividi omnem ierarchicam actionem, vel sicut planius transfertur negotiationem, in participationem sacram ipsius principalis omnium [Col. 0178D] ierarchiae, quae est Divinitas, et traditionem, per superiora inferioribus, purgationis purae, nulla dissimilitudine intermixta, et in divini luminis, ⁜ 21 similiter participationem et traditionem, et in perfectivae scientiae, eodem modo participationem et traditionem [Col. 0179A] ⁜ 1 ; quoniam in praefato tertio Capitulo ⁜ 2 hunc triplicem totius ierarchiae praedixit modum, purgationem videlicet, et illuminationem, et perfectionem. Primo enim purgat participantes se, deinde illuminat divinorum intellectuum scientia, postremo perficit in ipsius scientiae incommutabili habitu. Nunc autem dicere digne prosequamur ⁜ 3 excelsissimos intellectus, quomodo jam secundum eos ierarchia ab eloquiis manifestatur. Ac si diceret: quoniam superius totius ierarchiae et definitio et divisio sufficienter a nobis dicta est, nunc prosequamur ⁜ 4 digne dicere excelsissimos divinos intellectus, principales scilicet primae ierarchiae ordines; hoc est, quaeramus, quomodo ierarchia, quae secundum eos est, quae scilicet in eos constituitur, in sanctis manifestatur [Col. 0179B] eloquiis. Primis essentiis, quae post substantificam earum thearchiam collocatae ⁜ 5 [sunt] ⁜ 6 et veluti in, vestibulis ipsius ordinatae, omnem invisibilem et visibilem superexcellentes factam virtutem, propriam aestimandum est esse et omnino aequiformem ierarchiam. Ordo verborum: Aestimandum est, ⁜ 7 judicandum plane, propriam et omnino aequiformem, aequalem scilicet in ordinibus suis, ierarchiam esse ⁜ 8 substitutam in primis caelestibus essentiis, quae post substantificam earum thearchiam, divinitatem profecto, collocatae sunt, ac veluti in vestibulis ipsius, proximis videlicet ipsi ordinibus, ordinatae, superexcellentes omnem invisibilem et visibilem factam virtutem. Primae siquidem caelestes essentiae in prima ierarchia ⁜ 9 collocatae et [Col. 0179C] ordinatae omnes factas supereminent virtutes. Puras igitur eas aestimandum, non ut immundis maculis et inquinationibus liberatas, neque ut ⁜ 10 materialibus receptas phantasiis, sed ut omni subjectione mundas, et altiores, et omni superfirmato templo secundum excellentissimam castitatem, omnibus deiformibus virtutibus supercollocatas. Jam de laude qualitatum ⁜ 11 primae ierarchiae copiosius incipit tractare. Puras igitur, inquit, hoc est, omni dissimilitudine mundas, eas, primas videlicet essentias caelestium ierarchiarum, existimandum, vel sicut planius transfertur, dicendum, non ⁜ 12 ut immundis maculis et inquinationibus liberatas. Ac si aperte diceret: Non sicut nos homines mortales ab immundis maculis delictorum et inquinationibus totius nostrae immunditiae [Col. 0179D] divina gratia nostram purgationem operante et cooperante liberamur, ipsae liberantur. Neque sicut nos, materialibus ⁜ 13 phantasiis, hoc est, falsis materialium rerum vanique imaginationibus, quibus maxime carnalis anima, carnaliter plane vivens, in [Col. 0180A] rerum temporalium cupidine ⁜ 14 opprimitur, diversorumque errorum anfractibus seducitur, et quod omnium perniciosissimum est, ab amore et cognitione veritatis elongatur, divina gratia nos revocante recipimur, ipsae recipiuntur ⁜ 15 . Nunquam enim delictorum sordibus contaminatae, nunquam materialibus phantasiis vel oppressae vel depravatae, vel a contemplatione summi boni repulsae sunt ⁜ 16 . Sed ut omni subjectione, vel sicut expressius transferri potest, minoratione, hoc est ab omni materialium, mortalium, localium, temporaliumve rerum contemptibili in comparatione ⁜ 17 caelestium essentiarum immaterialium, immortalium, omni locali et temporali motu carentium vilitate et extremitate, mundas et altiores, ceteris videlicet caelestibus [Col. 0180B] essentiis. Et hoc est quod sequitur: Omni superfirmato templo, vel ut ⁜ 18 simpliciter transfertur, omni superfirmato sacro ⁜ 19 : nam ἱερός omne sacrum Graeci vocant, et maxime templum, supercollocatas omnibus deiformosissimis virtutibus. Omni superfirmato templo, omni ⁜ 20 perfecto ⁜ 21 , mundo ⁜ 22 et incontaminato spiritui, in quo Deus et habitat et colitur, supercollocantur. Sequitur: Et proprio per se motu et eodem motu secundum diligentis Deum inconversibile ordinis inflexibiliter ⁜ 23 receptas. A superioribus subauditur: est ⁜ 24 aestimandum vel ducendum ⁜ 25 , receptas esse, primas videlicet essentias, inflexibiliter ⁜ 26 , flecti ⁜ 27 enim non potest, veluti circulari motu seu sphaerico ⁜ 28 revolutae, proprio per se motu, qui ex semetipsis est, quoniam per se moventur, [Col. 0180C] et eodem motu; est enim uniformis motus eorum, quoniam verissime de eo praedicatur motus stabilis et status mobilis. Et hoc est quod sequitur: Secundum inconversibile ⁜ 29 diligentis Deum ordinis. Omnis siquidem ordo Deum diligens inconversibili ⁜ 30 , hoc est, nullo modo variabili motu, sed semper uniformi circa Deum volvitur. Quod autem ait: proprio per se motu, diligenti indiget inquisitione. Si enim a Deo omnia moventur, ut ⁜ 31 vera docet ratio, quomodo caelestes essentiae, et maxime primordiales, circa Deum proprio per se motu moveri dicuntur? Nam si quis dixerit: omnis creatura a summo usque deorsum suum proprium possidet motum, naturalem videlicet, quaeretur ab eo, quid igitur magni est, si in laude caelestis et excellentissimi ponatur Throni, [Col. 0180D] quod non minus pertinet ad laudem vermiculi, si unaquaeque creatura suum habet naturaliter motum? Sed fortassis in hac quaestione non irrationabiliter est dicendum: omne quod a superiori se creatura non movetur, sed ab ipsa sola causa omnium [Col. 0181A] immediate principium sui motus accipit, a nullo moveri non immerito dicitur, quoniam causa motus sui superessentialis est, et superat omne, quod est, et ⁜ 1 quod non est. Ceteri vero universitatis conditae ordines, quamvis in una causa omnium motus sui principium constituant, non tamen immediate ab ipso, sed gradatim per superiores semper inferiores et moventur et administrantur. Pulchre igitur excellentissimi caelestium essentiarum ordines αὐτοκινητοί, hoc est, per se moti et sunt et nominantur, quoniam per seipsos seipsos movent, et a seipsis moventur. A nullo enim superiori se moventur, nisi ab ipso Deo, qui nullius proprie principium motus est, quoniam omnium generale est; quod autem omnium generale est, nullius proprium [Col. 0181B] est. Hac ratione non solum primordiales omnium rerum causae αὐτοκινητοί, verum etiam excellentissimi ⁜ 2 caelestes ordines nuncupantur. Humana quoque anima a philosophis αὐτοκινητός, hoc est, per seipsam mota ⁜ 3 non irrationabiliter nominatur, quia nulla creatura propinquior est Deo, et, si non peccaret, per nullum superiorem se ordinem administraretur, quoniam nullus superior illa fieret ordo, quemadmodum non erit, quando ⁜ 4 in pristinam naturae suae revocabitur dignitatem. Et in subjecta contumeliam omnino nescientes. Hoc est, quamvis in sublimitate universalis creaturae post Deum constitutaesint, omnino tamen in ea, quae sibi subjecta sunt, contumeliam, vel sicut planius transfertur, contemptum facere nesciunt. Et non hoc solum, verum [Col. 0181C] etiam in amorem et cognitionem communis Creatoris subditos sibi ordines admonent ⁜ 5 et revocant. Quod consequenter subjungit: Sed incasualem ut et intransmutabilem habentes propriae deiformis specialitatis purissimam collocationem. Hoc est, non solum contemptum in subjecta sibi nesciunt, verum etiam habent incasualem, ut et intransmutabilem, purissimam collocationem propriae deiformis specialitatis. Purissimam quippe collocationem, fundamentum ⁜ 6 plane habent incasualem, quod nunquam ruit, et merito, quia intransmutabilis est; nescit enim moveri. Et ⁜ 7 quae est ⁜ 8 illa collocatio? quod fundamentum? Propria plane deiformis specialitas, quam omnis appetit creatura, sive sciens quid appetat, sive nesciens, omnino casu et transmutabilitate [Col. 0181D] caret, nulli creaturae a se conditae incuriam seu contemptum infert. Ita excellentes essentiae, ipsi formae simillimae atque proximae, omnino illam sequentes et imitantes, in incommutabili naturae suae statu et pulchritudine divini principalis ⁜ 9 exempli ⁜ 10 , quam absque ulla dissimilitudine sequuntur, [Col. 0182A] ineffabili erga sibi subjectos ⁜ 11 pietate et caritate moventur, nullum eorum perire aut in aliquo contempni sinentes. Contemplativasque iterum sensibilium symbolorum, aut intellectualium speculationis. A superioribus subauditur: aestimandum quoque, eas contemplativas esse sensibilium symbolorum aut intellectualium, ut subaudiatur similiter symbolorum, speculationis. Quae sententia dupliciter ⁜ 12 potest intelligi, ut sensus sit ⁜ 13 : sensibilium symbolorum aut intelligibilium contemplativae sunt speculationis, hoc est occultae intelligentiae. Ut enim intellectualium, ita etiam sensibilium symbolorum contemplantur intellectum. Sensibilia autem symbola sunt, quorum intellectum caelestes virtutes contemplantur, veteris legis sacramenta, [Col. 0182B] verbi gratia tabernaculum, et omnia, quae in eo fieri Dominus praecepit, deinde visiones prophetarum in variis formulis atque figuris, postremo ecclesiastica Novi Testamenti mysteria, quorum omnium intimum lumen sancti angeli clare ⁜ 14 perspiciunt. Quae sint vero intelligibilia symbola, non facile nobis occurrit, nisi forte dicamus, ipsas theophanias, in quibus est ⁜ 15 species veritatis per se omni intellectui invisibilis ⁜ 16 , modo quodam nobis adhuc incognito intellectualia ⁜ 17 symbola, hoc est, materialium rerum similitudine carentia ipsis esse, ita ut in ipsis theophaniis, hoc est, divinis apparitionibus, quas intellectuali oculo contemplantur, intimos divinos intellectus perspiciant, quemadmodum nos per sensibilia symbola, quantum datur nobis [Col. 0182C] intelligere, quaedam divina occulta mysteria ⁜ 18 cognoscere jubemur. Potest et sic intelligi: Contemplativas sensibilium symbolorum esse excellentes essentiae existimandae sunt, aut contemplativas speculationis, hoc est, cognitionis intellectualium qualiumcunque rerum. Non enim cogimur subaudire in utroque: symbolorum, sed absolute solummodo: contemplativas intellectualium, ut, quodcunque cuilibet probabilius videatur, subaudiat, sive rerum, sive arcanorum, sive virtutum, sive hujusmodi similia. Sed quemadmodum caelestes essentiae, cum ⁜ 19 sint omnino incorporales, sensibilia contemplantur symbola, non parva indiget indagine, nisi forte dicamus, eas spiritualium corporum habitudinem indui, ut sensibilia per sensus cognoscant: vel certe credendum [Col. 0182D] est, eas non solum intellectualia, verum etiam sensibilia absque ullo corporalium sensuum adminiculo cernere posse, sicut Elisaeus ⁜ 20 Naaman Syrum se in Jordane lavantem spirituali oculo vidit. Neque ⁜ 21 ut varietate sacrae Scripturae theoriae in divinum reductas, sed ut omnis immaterialis scientiae [Col. 0183A] ⁜ 1 altioris luminis repletas, et formificae et principalis pulchritudinis et ⁜ 2 superessentialis et ter lucentis contemplationis, quantum fas, refertas ⁜ 3 . Neque, inquit, aestimandum ⁜ 4 contemplativas esse eas sensibilium symbolorum et intellectualium rerum speculationis, altae plane intelligentiae, ut ⁜ 5 reductas, hoc est, quasi reductas in Deum ex varietate theoriae sacrae Scripturae. Non enim, sicut nostra mens, quae praevaricando divinos deseruit intellectus, ad eosdem iterum per varietatem et multiformitatem sacrae Scripturae contemplationis reducitur, ita principales essentiae primae ierarchiae in Deum reducuntur; sed sicut satiatas omni immateriali scientia altioris, divinioris videlicet, luminis et refertas, quantum fas est, hoc est, quantum licet [Col. 0183B] creaturae, formificae et principalis pulchritudinis et ⁜ 6 superessentialis et ter lucentis ⁜ 7 contemplatione. Plenae siquidem sunt supermundana scientia luminis, quod superat omne ⁜ 8 lumen, et causalis pulchritudinis, quae formificat omnia, ut ⁜ 9 superessentialis contemplatione. Ideo autem dicitur caelestium essentiarum ceteras supereminentium ierarchia plena contemplatione, superessentialis ⁜ 10 , et ter lucens, vel ter apparens, vel ut simpliciter transfertur, triluce, quoniam ante alias inferiores essentias superessentialitatem totius universitatis causam immediate conspicatur. Quae etiam triluca non immerito dicitur, quoniam ter lucet; siquidem in tribus substantiis unius ejusdemque essentiae clarissime rutilat se quaerentibus pie et intelligentibus vere; [Col. 0183C] lucet enim in Patre, a quo omnia; lucet in Verbo, per quod omnia; lucet in dono ⁜ 11 , quo beata sunt omnia. Et notandum quod, ubi transtulimus pulchritudinis, ibi in Graeco κάλλους ⁜ 12 , quod potest transferri et formae et pulchritudinis. Nec distat sensus. Nam divina bonitas, sicut formifica ⁜ 13 , ita et pulchrifica est omnium. Communicatione autem Jesu similiter digne factas, vel ut ⁜ 14 simpliciter transfertur: Jesu autem communione similiter dignas; a superioribus suppletur: aestimandum dignas ⁜ 15 esse communione, participatione scilicet Jesu. Similiter autem dixit, ut intelligamus, aut sicut praefatis virtutibus, ita et Jesu communione dignas, aut quia tres ordines primae ierarchiae similiter, hoc est, aequaliter communicatione Jesu digni facti sunt. Non in imaginibus [Col. 0183D] sacre factis formative figurant deificam similitudinem, sed ut vere ipsi approximantes in prima participatione scientiae ⁜ 16 deificorum ⁜ 17 ejus luminum. Non in imaginibus, inquit, sacre factis, hoc est, non in symbolis sicut nos divinitus ⁜ 18 plasmatis, formative, [Col. 0184A] in aliqua plane forma, figurant, vel ut expressius transfertur, reformant deificam in seipsis similitudinem. Non siquidem adhuc veluti parvuli in symbolis sanctisque figmentis divinam similitudinem, qua nunc in fide deificamur ⁜ 19 , et in specie deificabimur, in ⁜ 20 nobis formamur ⁜ 21 , sed ut vere, hoc est, absque ullo figmento ipsi, videlicet Jesu, approximantes in prima participatione sunt scientiae deificorum ⁜ 22 ejus luminum, hoc est, deificantium se ejus, Jesu plane, illuminationum. Nulla quippe imaginatio, nullum sacramentum vel figmentum formatum inter eas est medium et ipsum Jesum Christum, cui proximae sunt. Et quia Deo simile ipsis subjectissime donatum est; semper superius verbum repetitur: est aestimandum ⁜ 23 , quia Deo [Col. 0184B] simile ipsis donatum est, hoc est, Dei similitudo donata est subjectissime, proxima ⁜ 24 videlicet subjectione, siquidem, dum omnia Deo subjecta sunt, subjectissimum, hoc est, proximum subjectum sibi est trinus primae ierarchiae ordo. Et communicant hujusmodi, ut possibile, in praeoperatrice virtute deificis ipsius et humanis virtutibus. Quoniam, inquit, divina similitudo ipsis donata est, veluti proximo subjecto, propterea etiam communicant hujusmodi ordines ⁜ 25 , quantum eis datur, in praeoperatrice, quae in eis praeoperatur, virtute deificis et humanis, id est, clementibus seu humanitatem diligentibus ejus virtutibus, cum ⁜ 26 cooperatrices sint et administratrices nostrae salutis et deificationis. Perfectas autem similiter, non ut sacra varietate analyticam ⁜ 27 [Col. 0184C] scientiam illuminatas, sed ut primae et supereminentis deificationis ⁜ 28 repletas, secundum excelsissimam, quantum in angelis, divinorum operum scientiam. Aestimandum similiter; hoc est, prioribus beneficiis aequaliter perfectas esse, non quasi illuminatas, sicut nos, sancta symbolorum varietate in analytica scientia vel disciplina ⁜ 29 . Utrumque enim significat ἐπιστήμην ; nam et in scientiam et in disciplinam vertitur. Noster quippe animus ipsa disciplina, quae a Graecis dicitur ἀναλυτική, per sacram symbolorum varietatem illuminatus, in altitudinem supernae deificationis reducitur. Duae quippe partes sunt dialecticae disciplinae, quarum una διαιρετική, altera ἀναλυτική nuncupatur. Et διαιρετικὴ quidem divisionis vim possidet; dividit namque maximorum [Col. 0184D] generum unitatem a summo usque deorsum, donec ad individuas species perveniat, inque iis divisionis terminum ponat; ἀναλυτική vero ex adverso sibi positae partis divisiones ab individuis sursum versus incipiens, perque eosdem gradus, quibus illa descendit, [Col. 0185A] ascendens, cumvolvit et colligit, easdemque in unitatem maximorum generum reducit; ideoque reductiva dicitur seu reditiva ⁜ 1 . Ac per hoc rationalis anima, poenam praevaricationis suae luens, in multiplices multiformesque temporalium rerum appetitus veluti quadam diaeretica vi ⁜ 2 partita ⁜ 3 est et scissa, donec partitionis suae in amore rerum corporalium terminum posuerit ⁜ 4 , infra quem prodire non potuit. Sed iterum Creatoris sui gratia praeventa, salvata, adjuta, revocata, quibusdam gradibus analyticis in seipsam recolligitur, ac deinde ⁜ 5 in unitatem Creatoris sui, quam peccando sciderat, in deificationis virtute restauratur. Non ita est in caelestibus essentiis, praesertimque eminentibus, quae nunquam Creatoris sui unitatem disruperant [Col. 0185B] ⁜ 6 . Non enim eas ἀναλυτικῇ ⁜ 7 , id est, reductiva sive reditiva ⁜ 8 scientia reduci aestimandum, sed veluti prima et superexcellenti deificatione repletas juxta eminentissimam divinorum operum scientiam, quantum angelis datur, eas debemus honorificare, quoniam immediate ab ipsa divina virtute et illuminantur et perficiuntur. Et hoc est quod sequitur: Non enim per alias sanctas essentias, sed ab ipsa thearchia ⁜ 9 sanctificatae, in ipsam immediate extenduntur, omni supereminenti virtute et ordine, et ad castissimam omnino fortitudinem collocantur, et ad immaterialitatem et invisibilem pulchritudinem, quantum fas, in contemplationem adducuntur, et divinorum operum scibiles rationes, ut primae et circa Deum essentiae, flectuntur, et ab ipso perfectionis principe [Col. 0185C] excelsissime sanctificatae sunt. Nullius expositionis indiget haec sententia; in quibusdam tamen anceps haec ⁜ 10 interpretatio est. Quippe, ubi transtulimus: ad castissimam omnino fortitudinem, ibi potest etiam transferri: ad castissimam inflexibilitatem; ἀῤῥεπές ⁜ 11 enim in Graeco est ⁜ 12 scriptum, quod ⁜ 13 et fortitudinem et inflexibilitatem significat. Nec tamen differt sensus, quoniam vera fortitudo a nullo flecti potest. Similiter ubi invisibilem pulchritudinem, ibi intelligibilem decorem potest quis ponere ⁜ 14 , in eodemque ⁜ 15 tamen intellectu. Nam invisibilis pulchritudo nil aliud est, quam intelligibilis decor; siquidem εὐπρέπεια ⁜ 16 et in pulchritudinem vertitur et decorem. Ubi quantum fas, ibi potest dici quantum licet, vel quantum lex, vel quantum justum. Ex uno [Col. 0185D] enim Graeco vertuntur θεμιτόν in uno intellectu; omne quippe fas et licet, et lex est, et justum est. Item ubi: et circa Deum essentiae flectuntur, pro flectuntur potest transferri ⁜ 17 perficiuntur, vel docentur, vel initiantur, vel imbuuntur. Haec quippe [Col. 0186A] omnia ab uno graeco verbo veniunt, quod est μυοῦμαι ⁜ 18 , cujus tertia persona pluralis est μυοῦνται ⁜ 19 , et in tot praefatas interpretationes verti ⁜ 20 potest, quae nuic loco conveniunt; nam μυοῦνται ⁜ 21 , dum vertitur in oculos cohibent, huic sententiae convenire non video. Ubi posuimus: sanctificatae sunt, ibi et sacrificatae et immolatae in eodem tamen sensu possumus ⁜ 22 ponere. Perfectionis autem princeps est, quae graece τελεταρχὶα vocatur, ipsa Divinitas, quae sibimet excelsissime, hoc est, in summitate universitatis ordines primae ierarchiae sanctificat, sacrificat, immolat.

§ 3. Hoc ergo theologi aperte declarant, suppositas quidem caelestium essentiarum dispositiones a ⁜ 23 superfirmatis ordinate erudiri deificas scientias; [Col. 0186B] omnium vero altiores ab ipsa thearchia, quantum fas, doctrinas illuminari. Declarant, inquit, apertissime theologi, prophetae videlicet in visionibus suis hoc, quod in caelestium essentiarum dispositionibus, ordinationibus plane, suppositi ⁜ 24 ordines a superfirmatis, hoc est, excelsioribus ordinata lege erudiuntur in deificis scientiis, in divinorum scilicet intellectuum multiplicibus disciplinis, quae eos deificant: altiores vero omnium, tres scilicet primae ierarchiae ordines, qui ceteras caelestes essentias dignitate praecellunt, ab ipsa Divinitate, quantum divina sinit lex, in doctrinis ineffabilibus illuminantur. Ipsa siquidem Divinitas proximos sibi ordines docet, ipsi autem inferiores erudiunt, ac sic ⁜ 25 gradatim usque ad novissimum ornatum per superiores [Col. 0186C] in inferiores divina descendit doctrina. Quasdam enim earum introducunt a prioribus sacre eruditas, Dominum esse caelestium virtutum, et regem gloriae in caelos humanitus receptum. Exemplo approbat quod dixit. Introducunt enim, inquit, ipsi theologi in visionibus suis quasdam eruditas essentias a prioribus. Et in quo eruditae sunt? In eo plane, quod Dominus caelestium virtutum, et rex gloriae in ipsa humanitate, quam ex nobis propter nos acceperat, in caelos assumptus est, hoc est, quod humanitas Domini nostri Jesu Christi, qui est Dominus virtutum et rex gloriae, in suam divinitatem, quam caelos appellant, post resurrectionem exaltata sit, et quod utriusque naturae, divinae videlicet atque humanae, proprietatibus incommutabiliter ex unitate substantiae permanentibus, [Col. 0186D] quemadmodum Verbum caro factum est, ita caro Verbum facta totus Deus in totis suis naturis. Et ne mireris, divinitatem Christi pluraliter caelos vocari. Si enim ipse multiplex et infinita sapientia Patris est, dum sit una et individua, et si [Col. 0187A] ipsa, Christi videlicet divinitas, una et singularis domus est Patris, et tamen in ipsa multae mansiones sunt, quid expedit, si eadem credatur et intelligatur caelum et caeli? Caelum quidem propter supersubstantialitatis suae excellentiam; caeli vero propter sapientiae suae multiplicem infinitatem, quoniam sapientiae ejus non est numerus. Quaedam vero caelestes virtutes a superioribus semper discunt, quomodo Jesus Dominus est ⁜ 1 caelestium virtutum et rex gloriae, et quomodo humanitas ipsius in divinitatem assumpta est, non ut assumptionis ipsius ⁜ 2 modum intelligant; superat quippe omnem intellectum; sed ut ipsam assumptionem supernaturaliter et ineffabiliter esse factam cognoscant. Quasdam vero apud ipsum Jesum Christum [Col. 0187B] ⁜ 3 quaerentes, et pro nobis suae divinae actionis scientiam discentes, et eas Jesum ⁜ 4 in medietate ⁜ 5 docentem et praelargiens eis manifestantem suam humanam benignitatem. Introducunt quoque, inquit, theologi quasdam, hoc est, excellentissimas caelestes essentias, apud ipsum Jesum immediate semper esse, quaerentes et discentes ab ipso suae pro nobis divinae actionis, hoc est, incarnationis, et passionis, et resurrectionis, et assumptionis in caelum scientiam. Et introducunt ipsum Jesum docentem eas immediate et manifestantem iis ⁜ 6 , praelargiens, hoc est, prius quam ceteris largiens, vel sicut etiam potest interpretari, praelargientem ⁜ 7 suam humanam, hoc est clementem erga salutem humani generis benignitatem. Ego enim, inquit, disputo justitiam [Col. 0187C] et judicium Salutaris. Sententia sanctae Scripturae approbat, quod Dominus Jesus proximas sibi caelestes essentias semper doceat. Ego, inquit, Jesus videlicet, disputo justitiam et judicium Salutaris, mei profecto, qui ⁜ 8 caelestium et terrestrium salus sum, et pax, et redemptio. Quae enim major justitia est, quam ut ⁜ 9 Creator creaturam, quam ad imaginem suam fecerat, ab erroribus suis revocet similemque sui restituat; quid majus judicium, quam ut puniat in creatura, quod non fecit, liberet, quod fecit. Hinc Psalmista ait: «Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine»: misericordiam videlicet liberando naturam, judicium vero puniendo delictum. Miror autem, quia et caelestium essentiarum primae, [Col. 0187D] et tantum simul omnes supereminent thearchicis illuminationibus ut mediate quaestiones reverenter ⁜ 10 appetunt. Ordo verborum: Miror, quia appetunt ut mediate quaestiones reverenter primae caelestium essentiarum, et supereminent tantum simul omnes thearchicis illuminationibus. Et est sensus: Miror, [Col. 0188A] inquit, cum ⁜ 11 sancti theologi primas caelestes essentias ab ipso immediate doceri introducunt, quia ipse, dum in tantum, quantum praediximus, ceteras omnes simul in divinis illuminationibus supereminent ut mediate, hoc est, veluti superiore natura interposita, quaestiones reverenter appetunt, id est timide, quod graece dicitur εὐλαβῶς, desiderant. Εὐλαβεία enim est cum amore timiditas vel verecundia. Et enim non inde interrogant, hoc est, et enim non ipsum Jesum immediate interrogant, quare tui ⁜ 12 rubra vestimenta? vel sicut in melioribus exemplaribus invenitur, quare tui ⁜ 13 coccinea vestimenta? Apud seipsas ⁜ 14 vero deliberant ante interrogare, vel simpliciter transfertur, apud se ipsas cunctantur ⁜ 15 vel haesitant ⁜ 16 ante dicere. Potest et sic intelligi: [Col. 0188B] et enim non inde interrogant, et enim ne inde, ab ipso videlicet Jesu, interrogant. Siquidem praedixit, ut mediate, id est quasi mediate, non autem omnino mediate; nulla quippe creatura inter ipsas et Jesum altior est, ut praefatis rationibus inconcusse definitum ⁜ 17 . Cur autem quasi mediate, non autem penitus immediate, vel penitus mediate interrogant? Rationem reddit: apud se ipsas vero deliberant interrogare, velut planius transfertur, dicere; deliberant quippe altitudine mysteriorum expavefacti, utrum interrogarent ⁜ 18 necne. Et ipsa ⁜ 19 deliberatio veluti ⁜ 20 quaedam medietas a theologis vocatur. Ideoque neque medietas est, neque ⁜ 21 immedietas. Mihi autem videtur non aliunde hanc deliberationem excellentium essentiarum theologos [Col. 0188C] intellexisse, nisi ex ipsa visione, quae describit, duo Cherubim ⁜ 22 se invicem intueri et quasi consiliari, quod etiam iste magister in sequentibus voluisse videtur. Ostendentes quidem, quia discunt, et deificae scientiae ⁜ 23 appetunt, hoc est, per hanc deliberationem ostendunt, quia discunt, et deificam scientiam, quae se ⁜ 24 deificat, ab ⁜ 25 Jesu petunt. Non autem praesilientes per ⁜ 26 divinam processionem inditam illuminationem; hoc est, non ita petunt divinam scientiam, ut praeoccupent inditam sibi illuminationem per divinam processionem ⁜ 27 . Nihil enim petunt, nisi prius processione divini luminis cognoscant, utrum petant, et quid, et quomodo petere eos oportet. Et hoc est quod dicit ⁜ 28 : non praesilientes inditam illuminationem [Col. 0188D] divinae processionis. Non ⁜ 29 ergo prima caelestium intellectuum ierarchia ⁜ 30 , ab ipsa τελεταρχία sanctificata, quo in eam immediate extenditur ⁜ 31 , sanctissima purgatione multo lumine anteperfectae consummationis, proportionaliter eam implens, purgatur, et illuminatur, et perficitur. Ordo verborum: Nonne [Col. 0189A] ergo purgatur, et illuminatur, et perficitur prima caelestium intellectuum ierarchia, ab ipsa τελεταρχία, hoc est, ab ipsa Divinitate, quae hostiarum princeps est principium ⁜ 1 , sanctificata seu, ut commodius transfertur, quamvis inusitatius, pontificata; et ⁜ 2 subauditur: Eo modo, quo in eam ⁜ 3 immediate extenditur sanctissima purgatione; multo lumine, in multo lumine, vel infinito lumine, vel magno valde lumine, vel purissimo lumine, haec enim omnia ab uno graeco vertuntur ἀπλέτου ; ante perfectae consummationis, quod etiam potest interpretari, anteperfectae consummativae vel perfectivae theletarchiae; plane proportionaliter eam, ierarchiam scilicet, implens; suo siquidem infinito lumine theletarchia primam implet ierarchiam. Omni quidem ⁜ 4 minoratione [Col. 0189B] pura, primi vero luminis ⁜ 5 plena, et primo datam cognitionem et scientiam participans perfecta. Pura, inquit, omni minoratione, hoc est, omni subjectione absoluta ⁜ 6 ; nulli enim creaturae ordine et dignitate subjicitur; plena autem primi luminis, divini videlicet, et perfecta; primo datam cognitionem et scientiam participans, hoc est, dum participat ex primo data cognitione et scientia, sive, ut commodius transferendum, primo datae cognitionis et scientiae participans. Comprehendens autem et ⁜ 7 hoc dixerim fortassis non immerito, quia et purgatio est, et illuminatio, et perfectio divinae scientiae assumptio. Tanquam si quis interrogarit, quae sit ipsa purgatio, et illuminatio, et perfectio, respondet dicens; comprehendens, hoc est, breviter colligens: Et non immerito [Col. 0189C] dixerim, quia assumptis divinae scientiae ⁜ 8 purgatio est, et illuminatio, et perfectio. Una enim eademque divina scientia assumpta sumptores suos et purgat, et illuminat, et perficit. Ubi autem posuimus: Non immerito, ibi in Graeco οὐκ ἀπεικότως, quod commode ac proprie transfertur «non indecore», seu «non indecenter». Et iterum veluti interrogaretur, quid divinae scientiae assumptio purgat? quid illuminat? quid perficit? et in quo? et quomodo? confestim explanat: Ignorantia ⁜ 9 quidem utpote purgans, secundum ordinem indita scientia perfectiorum doctrinarum, illuminans autem ipsa divina cognitione, per quam et purgat non prius contemplantem, quam manifestat per altiorem illuminationem, et perficiens iterum ipso lumine, secundum habitum scientia lucidissimum [Col. 0189D] doctrinarum. Purgat, inquit, utpote, hoc est, verbi gratia ab ignorantia per inditam ordinate scientiam perfectiorum doctrinarum, hoc est, per insitam in primo ordine caelestium essentiarum, de quo sermo est, perfectiorum doctrinarum scientiam. Perfectiores ⁜ 10 enim primae ierarchiae, quam ceteris, [Col. 0190A] divinorum intellectuum doctrinae inditae sunt, perfectiorque earum scientia ⁜ 11 . Discis quippe semper ab ipsa Deitate divina mysteria, quae eam latent. Illuminat autem ipsa divina cognitione, hoc est, eadem divina scientia, per quam et purgat non prius contemplantem, primam videlicet ierarchiam, quae non contemplatur, nisi prius purgatur; quam manifestat, hoc est, quam ierarchiam declarat ipsa scilicet divina cognitio, per altiorem quam ceteris datur illuminationem, et perficiens iterum, quasi tertio gradu, eodem lumine scientia, hoc est, in scientia lucidissimarum doctrinarum, quae est secundum habitum. Purgat itaque primitus divinae scientiae assumptio primam ierarchiam per inditam scientiam perfectioris doctrinae. Deinde illuminat eam, quae, [Col. 0190B] prius ⁜ 12 , quam purgetur, non contemplatur, per declarationem altioris illuminationis divinorum arcanorum. Tertio eam ⁜ 13 eadem illuminatione in habitu incommutabili apertissimarum perficit doctrinarum. Aliud enim ⁜ 14 purgare ab ignorantia, aliud illuminare per disciplinam, aliud perficere animum in habitu inconcusso scientiae intellectarum purgatissime rerum divinarum.

§ 4. Ipsa ergo est, quantum ad nostram scientiam, prima caelestium essentiarum dispositio, in circuitu Dei et circa Deum immediate stans, et simpliciter et incessanter circumiens aeternam ejus scientiam, secundum excellentissimam, quantum in angelis, semper mobilem collocationem. Ipsa est ⁜ 15 , inquit, quantum nostrae scientiae, humanae videlicet ⁜ 16 , datur cognoscere, prima caelestium essentiarum [Col. 0190C] dispositio ⁜ 17 , id est, primus ornatus in circuitu ⁜ 18 Dei et circa Deum, generaliter plane ⁜ 19 , sicut et ceterae essentiae, in circuitu Dei, specialiter vero circa Deum; immediate quidem, nulla creatura interposita; nam et duodecim tribus Israel in circuitu tabernaculi testimonii undique castra metabantur, longius tamen, circa vero tabernaculum immediate et proxime summi sacerdotes et levitae; stans, stat quippe ipsa; et simpliciter, hoc est universaliter, et incessanter circumiens ⁜ 20 , sive, si volueris transferre, incomprehensibiliter ambiens aeternam ejus scientiam. Stat ergo et, dum stat, universaliter et incessanter vel incomprehensibiliter circumit ⁜ 21 vel ambit aeternam Dei scientiam. Stat quidem, quia uniformiter in eodem permanet, ambit vero et circumit ⁜ 22 [Col. 0190D] universaliter, quia ⁜ 23 nihil est in divinis abditis, quod non inquirat: spiritus enim scrutatur etiam profunda Dei; et incessanter, quia semper movetur; incomprehensibiliter vero, quoniam nec a se ⁜ 24 ipsa ⁜ 25 , nec ab inferioribus comprehenditur, quomodo vel qualiter aeternam Dei scientiam ambit vel circumit. [Col. 0191A] Ambit autem aeternam scientiam, non ut exterius eam ⁜ 1 circumscribat, sed ut interius eam lustret. Quaenam creatura sit, quae aeternam sui Creatoris scientiam ambire possit, quae omnia intra se ⁜ 2 continet atque coartat? Secundum excellentissimam, quantum angelis conceditur, semper mobilem collocationem; semper quippe collocatio ejus, hoc est, status mobilis est, et motus collocabilis uniformiter, videlicet stabilis. Quid mirum, dum et hujus sensibilis sphaerae ⁜ 3 stabilis motus sit, quoniam uniformiter movetur, et status mobilis, quoniam semper movetur ⁜ 4 ! Multas quidem et beatas videns pure contemplationes, simplos ⁜ 5 vero et immediate fulgores illuminata, et divino alimento repleta. Multas, inquit, et beatas theorias prima ierarchia pure videt. Ipsa [Col. 0191B] quidem divina sapientia, quam clare conspicatur, multiplex est et beata. Quoniam vero ipsa multiplex sapientia simpla est et individua, propterea simplices suos fulgores in primam primitus diffundit ierarchiam, quibus illa illuminatur, ac veluti divino alimento, sive, ut planius transfertur, divina laetitia satiata repletur. Multa quidem primo data fusione, sola vero domestica et unifica divinae refectionis unitate; multaque communione Dei et cooperatione digna effecta ad eam, ut possibile, similitudine bonarum habitudinum et actionum. Verborum constructio talis est: Digna effecta est multa primo ante alias ierarchias fusione sapientiae, sola vero, hoc est singulari, domestica, proxima plane, et unifica divinae refectionis unitate; non enim omnis unitas unifica est, [Col. 0191C] sed sola divina; multaque communione Dei et cooperatione digna facta. Eum quippe primo omnium communicat, hoc est participat, eique ⁜ 6 cooperatur in administratione universitatis infra se conditae. Quomodo communicat et cooperatur? In similitudine, videlicet ad eam, communionem plane, et cooperatione bonarum habitudinum et actionum, quantum potest fieri. In similitudine itaque bonarum habitudinum, hoc est virtutum, virtus enim est habitus rationalis aut intellectualis animi, et in similitudine bonarum actionum communicat Deo, eique cooperatur. Multaque divinorum superposite cognoscens, et divinae scientiae et cognitionis in participatione, secundum quod fas est, facta. Factaque est secundum quod fas, hoc est ⁜ 7 , licet, est ⁜ 8 justum ⁜ 9 , [Col. 0191D] in participatione divinae scientiae et cognitionis, cognoscens, dum cognoscit, supereminenter multa ⁜ 10 divinorum, subauditur intellectuum. Sequitur: Propterea et laudes ipsius theologia his, qui in terra ⁜ 11 sunt, tradidit, in quibus mirabiliter manifestatur [Col. 0192A] excelsissimae ipsius illuminationis eminentia. Laudes ipsius dicit, quibus Deum glorificat theologia, hominibus tradidit ⁜ 12 . Alii quidem enim ejus, sensibiliter dicere ⁜ 13 , hoc est, alii quidem participes ejus, primae videlicet ierarchiae, sensibiliter dicere ⁜ 14 a ⁜ 15 theologis traduntur, tanquam vox aquarum reboant: Benedicta gloria Domini ex loco suo ⁜ 16 . Alii vero illam valde laudabilem et piissimam reclamant theologiam: Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus Deus ⁜ 17 Sabaoth, plena est omnis terra gloriae ejus. Ubi posuimus piissimam, ibi etiam honorabilissimam, vel valde adorandam ⁜ 18 potest interpretari. Quod autem dicit, sensibiliter eos dicere ⁜ 19 , non facile patet, utrum veluti per quaedam spiritualia corpora ⁜ 20 sibi connaturaliter adjuncta, in quibus etiam humanis visibus [Col. 0192B] apparuisse divina tradit historia, praefatas laudes corporeis sensibus sensibili voce coaptatas hymnizant ⁜ 21 , an quia propheticis visionibus ita apparuere veluti sensibiles, in similitudine videlicet sensibilium vocum prolatae. Verumtamen quoquomodo sint, ab excelsissimis primae ierarchiae essentiis eas fieri theologus iste testatur. Ait enim: Has autem excelsissimas caelestium animorum hymnologias jam quidem in his quae sunt de divinis laudibus, quantum possibile, aperuimus, et dictum est de his in illis, quantum ad nos, sufficienter; ex quibus in admonitionem sufficit dicere tantum secundum praesens tempus. Ex hac sententia possumus cognoscere, de divinis laudibus ipsum scripsisse, quoniam in libro de divinis nominibus ex amatoriis hymnis sancti Jerothei quaedam [Col. 0192C] introduxit, in quibus de praedictis laudibus nihil tractatur. Ubi posuimus admonitionem ⁜ 22 , ibi ὑπόμνησιν in Graeco, hoc est, admonitionem vel recordationem. Sufficit, inquit, haec pauca ex divinis laudibus ad praesens tempus in admonitionem vel recordationem dicere. Quia theologicam ⁜ 23 scientiam ipsa prima dispositio ⁜ 24 , quantum fas, illuminata est a thearchica bonitate, hoc est, quia prima ierarchia illuminata est in theologicam scientiam ab ipsa divina bonitate. Et ne mireris constructionem: illuminata theologicam scientiam; est enim rata, dicimus quippe illuminor ⁜ 25 a te artem, doceo te disciplinam Qua tanquam deiformis ierarchia et aliis quidem eandem deinde tradidit; hoc est: ex qua divina bonitate, vel ut planius transfertur, ex eadem divina bonitate; [Col. 0192D] tanquam deiformis; quemadmodum quippe divina bonitas conformat omnia, ita et ipsa prima ierarchia ceterarum sequentium se deiformis est, hoc est, eas sicut Deus format; et aliis quidem eandem deinde tradidit, id est, eandem divinam bonitatem, qua [Col. 0193A] primo illuminatur, aliis deinde, sequentibus videlicet se, distribuit. Illud per brevitatem dicere subintroducens, hoc est, illud breviter dicere subintroducit ipsa ierarchia, ipsam ⁜ 1 piissimam et plus quam laudabilem et laudabilissimam thearchiam fas est benedictam ⁜ 2 esse a theodochis ⁜ 3 , quantum possibile ⁜ 4 , cognosci et laudari, intellectibus; ipsi enim sunt tanquam deiformes divini loci thearchicae, ut eloquia aiunt, quietis. Hoc est, inquit, quod breviter subintroducit prima ierarchia, quod fas est et lex et justum. Ipsam piissimam, vel honorabilissimam, vel valde adorandam, et superlaudabilem et laudabilissimam Divinitatem fas est benedictam ⁜ 5 esse a theodochis intellectibus, ex recipientibus videlicet Deum intellectibus. Ipsi enim intellectus, qui Deum recipiunt, [Col. 0193B] tanquam deiformes divini loci sunt divinae quietis, ut sancta testantur eloquia. In ipsis siquidem Deus quiescit. Theodochos autem dicitur quasi θεοῦ δοχός, hoc est, Dei receptor. Quo nomine omnis purus animus sive humanus sive angelicus potest vocari. In ipsis enim duobus Deus quiescit. Et quia monas est et ⁜ 6 unitas, tres substantialiter. Hoc quoque subintroducit ⁜ 7 sequentibus se ierarchiis prima ierarchia caelestis, quod thearchia, id est Divinitas, monas ⁜ 8 , hoc est unitas; tres substantialiter, Divinitas quippe unitas est in essentia, trinitas in substantiis. Inter monada autem et enada, quamvis apud nos unam habeant interpretationem, monas enim dicitur unitas, similiter enas unitas, talis differentia videtur interesse, quod monas sit proprie ipsa unitas, [Col. 0193C] ex qua omnes numeri procedunt, principium quippe et causa est totius numerositatis, enas ⁜ 9 vero est ipsa unitas substantiarum sive in superessentiali ⁜ 10 essentia, quae Deus est, sive in generibus, sive in formis, et simpliciter in omnibus, quae unam eandemque participant essentiam. Divina itaque bonitas monas est, quoniam principium et causa est omnium quae sunt, enas ⁜ 11 autem, quoniam unitas est ⁜ 12 in tribus substantiis, et tres substantiae in unitate essentiae. A supercaelestibus essentiis usque ad novissima ⁜ 13 terrae extendens bonitatem suam in omnia quae sunt providentiam. Hoc item prima ierarchia in laudem Divinitatis subintroducit, quod a sublimissimis caelestibus essentiis usque ad novissima terrae intendit bonitatem suam, videlicet in omnia, quae sunt, [Col. 0193D] providentiam. Et nemo arbitretur, me per ignorantiam transtulisse: extendens, pro graeco participio [Col. 0194A] feminino διεῖσα, quod nascitur a verbo διειμι, hoc est pervenio ⁜ 14 vel penetro; hoc enim propter facilitatem intelligentiae feci ⁜ 15 . Sed si quis proprietatem interpretationis sequi voluerit, pro extendens potest dicere pervenire ⁜ 16 vel penetrare faciens, ut talis sit sensus: A supercaelestibus essentiis usque ad novissima terrae bonitatem suam, hoc est providentiam, omnia, quae sunt, penetrare facit. Tanquam omnis essentiae superprincipale principium et causa, omnia superessentialiter immensurabili continentia circumligans. Non inmerito, inquit, providentia ejus extenditur in omnia, vel penetrat omnia. Est enim omnis essentiae superessentiale principium, et omnia superessentiabiliter immensurabili continentia circumligat. Ubi similiter, ut facilius intelligeretur, [Col. 0194B] circumligans transtuli pro graeco participio περιδεδραγμένη, quod proprie interpretatur palmo vel pugno comprehendens. Finit capitulum septimum. Incipit octavum.