121

[Col. 0011C] Hincmarus Rhemensis archiepiscopus, de Praedestinatione, ad Carolum regem, cap. 5.

Ratramnus nihilominus, monasterii Corbeiae monachus, libellos duos, quos nobis examinandos dedistis, ea intentione elaboratos porrexit, ut ostendat quatenus sicut electi a Deo praedestinantur ad vitam, ita et reprobi a Deo praedestinantur ad mortem.

Sigibertus, Gemblacensis monachus, de Scriptoribus ecclesiasticis, cap. 95.

Bertramus scripsit librum de Corpore et Sanguine Domini; et ad Carolum, librum de Praedestinatione.

Joannes Trithemius, abbas Spanhemensis, de Scriptoribus ecclesiasticis.

Bertramus, presbyter et monachus, in divinis Scripturis [Col. 0012C] valde peritus, et in libris saecularium disciplinarum egregie doctus, ingenio subtilis et clarus eloquio, nec minus vita quam doctrina insignis, scripsit multa praeclara opuscula, de quibus ad meam notitiam pauca pervenerunt. Ad Carolum regem, fratrem Lotharii imperatoris, scripsit commendabile opus.

De Praedestinatione I.

De Corpore et Sanguine Domini lib. I.

Claruit temporibus Lotharii imperatoris, anno 830.

Idem Trithemius in Chronico Hirsaugiensi.

Bertramus monachus, in omni litteratura doctissimus, scripsit ad Carolum regem de Praedestinatione. Item de Corpore et Sanguine Domini, cum aliis multis quae ad notitiam nostrae lectionis non venerunt.

[Col. 0013A] Domino glorioso atque praecellentissimo principi CAROLO RATRAMNUS.

Cum virtus et sapientia regiam majestatem illustrent, virtus videlicet qua adversarios expugnet, sapientia qua reipublicae corpus omne disponat, magnificentiam vestram haec duo clarius attollunt, quod coelestis sapientiae secreta perquiritis et religionis amore flagratis. Haec enim vos prioribus comparant principibus, qui virtutum potentia hostium colla subegerunt, et sapientiae fulgore et religionis honore amici Dei facti sunt: David dicimus et Salomonem, Ezechiam, et Josiam, quibus sicut fuit studium circa divinae sapientiae mysteria detineri, ita eorum fama et immortalis existit, et stipendiis aeternae beatitudinis ornata refulget. Quorum imitatores [Col. 0013B] effecti, admirabili prudentia reipublicae vestrae statum disponitis, et potenti virtute hostium vires subigitis; et ineffabili religionis amore coelestium sapientiam secretorum disquiritis, et quemadmodum catholicae fidei status inviolabilis perseveret, omni vigilantia elaboratis. Hoc autem studium et haec virtutum insignia non tanquam peregrina et laborum studiis comparata vobis adsunt, sed veluti naturalia: siquidem gloriosae memoriae Augusti pater et avus, et virtutum armis, et sapientiae decore, et religionis sublimitate adeo effulserunt, ut virtutum magnificentia et priores ante se reges incomparabiles sibi monstrarent, et posteris imitationis exempla relinquerent; a quibus ut originem sanguinis ducitis, ita utriusque parentis et virtutem et religionem possidetis. [Col. 0013C] Sed si altius volumus nobilitatis vestrae progeniem speculari, videmus originis vestrae stemmata saecularis potentiae gloriam semper religionis honore decorasse. Unde constat vos non solum regali dignitate insignitatem habere, sed et sanctae stirpis propagine religionis studium possidere. Cujus quoque religionis amore humilitati nostrae majestas vestra [Col. 0014A] jungere dignata est, ut de nuper exorta quaestione, sed olim jam a sanctis Patribus determinata, collecta ex sanctorum libris capitula vobis dirigerem, quibus qualiter de ea sentirent manifestius vobis eluceret. Cum enim universa caute disquiritis et diligenter disponitis, tum quoque in hac quaestione, cujus profunditas multos caligare facit, studiose valde et modeste inceditis, ut sanctorum sententias ex ea cognoscentes, quid postea prudentiam vestram agere oporteat deliberetis. Ego autem, cupiens parere magnitudinis vestrae imperio, colligere studui ex catholicorum doctorum sententiis, quae pro brevitate sui occupationibus vestris non fiant onerosae, et pro sententiarum plenitudine rei veritatem non abscondant. Et quia hujus quaestionis, id est de praedestinatione, [Col. 0014B] profundum valde mysterium est, statui prius de divina dispositione sanctorum Patrum proferena testimonia dicere, deinde ad praedestinationis narrationem venire: ut cum probatum fuerit universa quae geruntur in mundo divinae dispensationis secretis moderari, facilior intelligentiae via pareat ad praedestinationis manifestationem. In quo opere sicut magnitudinis vestrae jussionem exsequi cupimus, ita clementiam exoramus ut eorum quae dixerimus et probator sitis et judex: et si quid bene dictum fuerit, vestra sententia confirmetur; si quid vero aliter vobis visum fuerit, per vos redarguatur, nobisque correctionis vestrae sententia propter pietatis vestrae clementiam non abscondatur, nec ad multorum conspectum veniat, nisi sapientia vestra comprobaverit [Col. 0014C] recte dicta esse quae protulerimus. Et quod haec postulare praesumimus, non temerariae praesumptioni deputet magnitudo vestra, sed humilitati et verecundiae, quae non solum pro erratis timent publice discuti, verum etiam in bene dictis verentur publicari.

[Col. 0013C] Sed jam ad propositum veniamus. Nemo quisquis bene credit in Deum, dubitat praesentia illius coelum terramque contineri, mundumque providentia divina regi; et sicut nihil latet sapientiam ejus, ita dispositio [Col. 0013D] illius universa moderatur et regit. Sicut enim nulla est creatura occulta in conspectu illius, ita et actiones hominum et cogitationes novit, quia, secundum Scripturae divinae auctoritatem: «Nulla est creatura invisibilis in conspectu illius; sed omnia [Col. 0014C] nuda sunt et aperta oculis ejus: et qui omnia novit, disponit universa (Hebr. IV) .» Unde liber Sapientiae loquitur: «In manu enim illius et nos, et sermones nostri, et omnis sapientia, et operum scientia, et [Col. 0014D] disciplina: ipse enim dedit mihi omnium quae sunt scientiam veram, ut sciam dispositionem orbis terrarum, et virtutem elementorum; initium et consummationem et medietatem temporum, vicissitudinum permutationes, et consummationes temporum, [Col. 0015A] morum mutationes, et divisiones temporum: anni cursus et stellarum dispositiones, vim ventorum et cogitationes hominum, differentiam arborum et virtutes radicum; et quaecunque sunt absconsa et impraevisa didici: omnium enim artifex docuit me sapientia (Sap. VII) .» Haec dici non de aliquo mortali manifestum est, nisi de solo mediatore Dei et hominum, qui ex eo quod virtus et sapientia Dei Patris est, ex eo autem quod homo factus est, accepit universorum scientiam et intelligentiam; quia secundum Evangelii protestationem plenus gratia et veritate consistens, sicut ex eo quod homo factus est, corpore circumscriptus fuit, ita ex eo quod Verbum caro factum est, omnia quaecunque sunt absconsa et impraevisa novit, et omnia prospicit, et capit omnes [Col. 0015B] spiritus intelligibiles, et sicut novit omnia cum Patre, ita disponit universa cum illo. De ipsa autem sapientia subsequenter in eodem libro scribitur ita prosequendo: «Attingit autem ubique propter suam munditiam (Ibid.) ;» item: «Attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII) .» Qui ergo omnia novit, et omnia concludit, continet atque disponit, praeterita, praesentia et futura nequaquam eum latent, sicut et superius ait, quia dederit homini, ut cognosceret «initium et medietatem et consummationem temporum.» Si enim hoc homo ex dono Dei promeruit, quanto magis ille, qui haec tribuit cognoscit: ergo quia novit et praeterita, et praesentia, et futura, dispensat illa atque disponit; et qui novit «cogitationes hominum,» [Col. 0015C] ipse utique disponit eas non solum bonas, verum etiam et malas. Quamvis enim pravae cogitationes hominum non sint a Deo, non tamen ejus cogitationem effugiunt, aut voluntatis ejus dispositionem transgrediuntur; unde bonarum cogitationum et auctor est et ordinator, malarum vero ordinator tantum, non vero auctor, quia «attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter.» Sicut ergo haec, ita etiam et electorum numerum et reproborum cognovit, et sicut universorum ordinator est, sic etiam et eorum: nec tantum horum acta quae gerunt in praesenti vita, sed et fines eorum et novit et disponit. Qualiter autem de singulis agat, non novo consilio, nec nova cogitatione concipit, sed in aeternitate dispositiones suae universa quemadmodum [Col. 0015D] geruntur per successiones temporum disposita sunt; quia, sicut ait Apostolus, «apud Deum non est ulla commutatio, nec vicissitudinis obumbratio.» Sicut enim aeternus est, ita et aeternaliter omnia novit; et sicut omnia comprehendit, ita scientiae suae lumine quaecunque sunt, et fuerunt, et futura sunt, uno intuitu contuetur. Et sicut nihil novi est apud illum, ita in aeterna dispositione consistunt immobiliter fixa qualiter creaturarum ordo per successiones temporum agatur: in qua sempiternitatis dispositione et electorum finem et reproborum cognovit, et de singulis quid agendum sit sempiterno consilio immutabiliter determinatum est. Haec autem sempiterni consilii dispositio praedestinatio est operum Dei, qua praedestinatione [Col. 0016A] et electos disponit ad regnum, et reprobos ad poenas.

De qua dispositione Dei B. Augustinus in libro de libero Arbitrio loquitur (cap. 20) , demonstrans quod universorum voluntates, non solum bonas, sed et malas, quocunque voluerit inclinat, et ejus dispositioni serviunt, ita dicens: Scriptura divina, si diligenter inspiciatur, ostendit non solas bonas hominum voluntates, quas ipse facit ex malis, et a se factas bonas ad actus bonos et ad aeternam dirigit vitam, verum etiam illas quae conservant saeculi creaturam, ita esse in Dei potestate, ut eas quo voluerit, quando voluerit, faciat inclinari, vel ad beneficia quibusdam praestanda, vel ad poenas quibusdam ingerendas, sicut ipse judicat, occultissimo quidem [Col. 0016B] judicio, sed sine ulla dubitatione justissimo. Nam invenimus aliqua peccata etiam poenas esse aliorum peccatorum, sicut «sunt vasa irae,» quae dicit Apostolus, «perfecta in perditionem (Rom. IX, 22) ;» sicut est induratio Pharaonis, cujus et causa dicitur «ad ostendendam in illo virtutem Dei (Exod. VII, 3) ;» sicut est fuga Israelitarum a facie hostium de civitate Hai (Jos. VII, 4, 5) : in animo enim factus est timor ut fugerent; et hoc factum est ut vindicaretur peccatum eo modo quo vindicandum fuerat. Unde dixit Dominus ad Jesum Nave: «Non poterunt filii Israel subsistere ante faciem inimicorum suorum (Ibid., 12) .» Quid est «non poterunt subsistere?» Quare non subsistebant per liberum arbitrium, sed per timorem turbata voluntate fugiebant, nisi quia [Col. 0016C] Deus dominatur et voluntatibus hominum, et quos vult in formidinem convertit iratus? Nunquid non hostes Israelitarum adversus populum Dei, quem ducebat Jesus Nave, sua voluntate pugnarunt? Et tamen dicit Scriptura, «quia per Dominum factum est confortari cor eorum, ut obviam irent ad bellum contra Israel, ut exterminarentur (Jos. XII, 20) .» Nunquid non sua voluntate homo improbus filius Gemini maledicebat regi David? Et tamen quid ait David plenus vera et alta sapientia? quid ait illi qui maledicentem percutere voluit? «Quid mihi, inquit, et vobis, filii Sarviae? Dimittite eum ut maledicat, quia Dominus dixit illi maledicere David; et quis dicet ei: Quare fecisti sic?» (II Reg. XVI, 10.) Deinde Scriptura divina plenam sententiam regis velut ab [Col. 0016D] alio initio repetendo commendans: «Et dixit, inquit, David ad Abizai et ad omnes pueros ejus: Ecce filius meus, qui exivit de utero meo, quaerit animam meam, et adhuc modo [ al., quanto magis nunc] filius Gemini. Sinite illum ut maledicat, quoniam dixit illi Deus, ut videat Dominus humilitatem meam, et retribuat mihi bona pro maledicto ejus in die isto (Ibid., 11, 12) .» Quomodo dixerit Dominus homini huic maledicere David, quis sapiens et intelliget? Non enim jubendo dixit Deus, ubi obedientia laudaretur; sed quod ejus voluntatem proprio suo vitio malam in hoc peccatum judicio suo justo et occulto inclinavit, ideo dictum est, «dixit ei Dominus.» Nam si jubenti obtemperasset Deo, laudandus [Col. 0017A] potius quam puniendus esset, sicut, ex hoc peccatum [ al., peccato] postea novimus esse punitum. Nec causa tacita est cur ei Dominus isto modo dixerit maledicere David; hoc est cor ejus malum in hoc peccatum miserit vel dimiserit: «ut videat, inquit, Dominus humilitatem meam, et retribuat mihi bona pro maledicto ejus in die isto.» Ecce quomodo probatur Deum uti cordibus et malorum ad laudem atque adjumentum bonorum. Sic usus est Juda tradente Christum; sic usus est Judaeis crucifigentibus Christum. Et quanta inde bona praestitit populis credituris! Qui et ipso diabolo utitur pessimo, sed optime, ad exercendam et probandam fidem et pietatem bonorum, non sibi, qui omnia scit antequam fiant, sed nobis, quibus erat necessarium ut eo modo [Col. 0017B] ageretur nobiscum. Nunquid non sua voluntate Absalom elegit consilium quod sibi oberat? Et tamen ideo fecit, quia exaudierat Dominus ejus patrem orantem ut hoc fieret. Propter quod ait Scriptura: «Et Dominus mandavit dissipare consilium Achitophel bonum, ut inducat Dominus super Absalom mala omnia (II Reg. XVII, 14) .» «Bonum consilium» dixit, quod ad tempus proderat causae, quia pro ipso erat contra patrem ejus, contra quem rebellaverat, ut eum posset opprimere, nisi Dominus consilium dissipasset quod dederat Achitophel, agendo in corde Absalom, ut tale consilium repudiaret, et aliud quod ei non expediebat eligeret (Ibid., 21) . Quis non ista divina judicia contremiscat, quibus agit Deus etiam in cordibus malorum hominum quidquid vult, [Col. 0017C] reddens eis tamen secundum merita eorum? Roboam, filius Salomonis, respuit consilium salubre seniorum quod ei dederant, ne cum populo dure ageret, et verbis coaevorum suorum potius acquievit, respondendo minaciter quibus leniter debuit (III Reg. XII, 6 seq.) . Unde hoc nisi propria voluntate? Sed hinc ab eo recesserunt decem tribus Israel, et alium regem sibi constituerunt Jeroboam, ut irati Dei voluntas fieret, quod etiam futurum esse praedixerat. Quid enim Scriptura dicit? «Non audivit rex plebem, quoniam erat conversio a Domino, ut statueret verbum suum quod locutus est in manu Ahiae Silonitae de Jeroboam filio Nabath (Ibid., 159) .» Nempe sic factum illud est per hominis voluntatem, ut tamen «conversio» esset «a Domino.» Legite libros [Col. 0017D] Paralipomenon, et invenietis in secundo libro scriptum: «et suscitavit Dominus super Joram spiritum Philistiim et Arabum, qui finitimi erant Aethiopibus: et ascenderunt in terram Juda, et dissipaverunt eam, et ceperunt omnem substantiam quae in domo regis inventa est (II Par. XXI, 16, 17) .» Hic ostenditur Deum suscitare hostes eis terris vastandis quas tali poena judicat dignas. Nunquid tamen Philistiim et Arabes in terram Judaeam dissipandam sine sua voluntate venerunt, aut sic venerunt sua voluntate, ut mendaciter scriptum sit quod «Dominus» ad hoc faciendum eorum «spiritum suscitavit?» Imo utrumque verum est, quia et sua voluntate venerunt, et tamen spiritum eorum Dominus suscitavit. Quod etiam sic dici potest, [Col. 0018A] eorum spiritum Dominus suscitavit, et tamen sua voluntate venerunt. Agit enim omnia potens in cordibus hominum etiam motum voluntatis illorum, ut per eos agat quod per eos agere ipse voluerit, qui omnino injuste aliquid velle non novit. Quid est quod homo Dei dixit ad Amaziam regem: «Non veniat tecum exercitus Israel: non est enim Dominus cum Israel et omnibus filiis Ephrem: quoniam si putaveris obtinere te in illis, in fugam convertet te Deus ante inimicos, quoniam est virtus Deo vel adjuvare vel in fugam vertere?» (II Par. XXV, 7, 8.) Quomodo virtus Dei alios adjuvat in bello dando eis fiduciam, alios immisso timore vertit in fugam, nisi quia ille «qui in coelo et in terra omnia quaecunque voluit fecit (Psal. CXXXIV, 6) ,» etiam in hominum cordibus [Col. 0018B] operatur. Legimus quid dixerit Joas, rex Israel, mittens nuntium ad Amaziam regem volentem pugnare cum illo. Nam post aliqua dixit: «Nunc sede in domo tua. Quid provocas in te malum, et cades tu et Judas tecum?» (IV Reg. XIV, 9, 10.) Deinde Scriptura subjunxit: «Et non audivit Amazias, quoniam a Deo erat ut traderetur in malum [ al., in manus ejus] (II Par. XV, 19, 20) , quoniam quaesierunt deos Edon.» Ecce Deus volens idololatriae peccatum vindicare, hoc operatus est in ejus corde, cui utique juste irascebatur, ut admonitionem salubrem non audiret, sed ea contempta iret in bellum, ubi cum suo exercitu caderet. Per Ezechielem prophetam dicit Deus: «Et propheta si erraverit, et locutus fuerit, ego Dominus seduxi prophetam illum, et extendam manum [Col. 0018C] meam super eum, et exterminabo eum de medio populi mei Israel (Ezech. XIV, 9) .» In libro Esther scriptum est quod mulier ex populo Israel in terra captivitatis facta erat uxor alienigenae regis Assueri: ergo in ejus libro scriptum est (cap. III, IV) quod cum haberet necessitatem interveniendi pro populo suo, quem rex ubicunque in regno ejus esset, jusserat trucidari, oravit ad Dominum: cogebat enim eam magna necessitas, ut praeter jussum regis et praeter ordinem suum ad illum auderet intrare, et vide quid Scriptura dicat: «Et intuitus est eam tanquam taurus in impetu indignationis suae, et timuit regina, et conversus est color ejus per dissolutionem, et inclinavit se super caput delicatae suae, quae praecedebat eam. Et convertit Deus, et transtulit [Col. 0018D] indignationem ejus in lenitatem (Esther V, sec. LXX) .» Scriptum est et in Proverbiis Salomonis: «Sicut impetus aquae, sic cor regis in manu Dei; quocunque voluerit declinabit illud (Prov. XXI, 1) .» Et in psalmo CIV legitur dictum de Aegyptiis quid fecerit eis Deus: «Et convertit cor eorum ut odirent populum ejus, et dolum facerent in servos ejus (Psal. CIV, 25) .» In litteris etiam apostolicis vide quae scripta sunt in Epistola Pauli apostoli ad Romanos: «Propterea tradidit illos Deus in desideria cordis eorum in immunditiam.» Item paulo post: «Propter hoc tradidit illos Deus in passiones ignominiae.» Item paulo post: «Sicut non probaverunt habere Deum in notitia, tradidit illos Deus in reprobam [Col. 0019A] mentem, ut faciant quae non conveniunt (Rom. I, 24, 26, 28) .» Et ad Thessalonisences in Epistola secunda ait de quibusdam: «Pro eo quod dilectionem veritatis non receperunt, ut salvi fierent, ideo mittet illis Deus operationem erroris, ut credant mendacio, et judicentur omnes qui non crediderunt veritati, sed consenserunt iniquitati (II Thess. II, 10, 11) .» His et talibus testimoniis divinorum eloquiorum, quae omnia commemorare nimis longum, satis, quantum existimo, manifestatur operari Deum in cordibus hominum ad inclinandas eorum voluntates quocunque voluerit, sive ad bona pro sua misericordia, sive ad mala pro meritis eorum, judicio utique suo aliquando aperto, aliquando occulto, semper tamen justo. Fixum enim debet esse et immobile [Col. 0019B] in corde vestro quia «non est iniquitas apud Deum (Rom. IX, 14) .» Ac per hoc quando legitis in litteris veritatis a Deo seduci homines, aut obtundi vel obdurari corda eorum, nolite dubitare praecessisse mala merita eorum, ut juste ista paterentur, ne incurratis illud proverbium Salomonis: «Insipientia viri violat vias ejus, Deum autem causatur in corde suo (Prov. XIX, 3, sec. LXX) .»

His beati Augustini verbis manifestissime docemur cogitationes hominum et actus divinae obtemperare dispositioni, quamvis ipsi homines hoc nolint, nec eorum intentio ejus voluntati et imperio velit obedire. De hac dispositione divina beatus Gregorius in libro Moralium XXIX (cap. ult.) ita loquitur: [Ordinem coeli nosse est supernarum dispositionum occultas praedestinationes [Col. 0019C] videre; rationem vero ejus in terram ponere, est ante humana corda talium secretorum causas aperire. Rationem videlicet coeli in terra ponere, est supernorum judiciorum mysteria vel considerando discutere, vel loquendo manifestare. Quod utique facere in hac vita positus nullus potest. Ut enim a parvis ad majora veniamus, quis intelligat quae esse ratio secretorum potest, quod saepe vir justus a judicio non solum non vindicatus, sed etiam punitus redeat; et iniquus ejus adversarius non solum non punitus sed etiam victor abscedat? Quis intelligat cur vivit alius insidians mortibus proximorum, et moritur alius qui profuturus esset vitae multorum? Alius culmen potestatis assequitur, qui non nisi laedere studet, alius tantummodo laesos defendere [Col. 0019D] concupiscit, et tamen ipse oppressus jacet. Alius vero vacare appetit, et innumeris negotiis implicatur: alius negotiis implicari desiderat, et coactus vacat. Alius male inchoans usque ad vitae suae terminum ad pejora protrahitur: alius bene incipiens per longitudinem temporum proficit ad augmenta meritorum. Atque econtra alius male vivens diu reservatur, ut corrigatur: alius vero bene quidem videtur vivere, sed in hac vita eo usque durat quoad perversa prorumpat. Alius in errore infidelitatis natus, in errore deficit: alius in catholicae fidei rectitudine genitus, in catholicae fidei rectitudine consummatur. Econtra vero alius catholicae matris ventre editus, juxta vitae terminum erroris voragine [Col. 0020A] devoratur: alius autem vitam suam in catholica pietate consummat, qui ortus in perfidia, cum lacte matris hauserat virus erroris. Alius celsitudinem bene vivendi appetere et volet et valet: alius nec volet nec valet: alius volet et non valet: alius valet et non volet. Quis ergo ista judiciorum coelestia secreta discutiat? Quis intelligat discretam lancem aequitatis occultae? Ad cognoscendos quippe istos judiciorum secretorum sinus nullus ascendit. Dicatur ergo homini ut se nescire cognoscat; nescientem vero se cognoscat, ut timeat: timeat, ut humilietur; humilietur, ne praesumat in se; non praesumat in se, ut Conditoris sui auxilium requirat; et qui in se fidens mortuus est, auctoris sui appetens adjutorium vivat. Audiat itaque vir justus jam [Col. 0020B] quidem se sciens, sed adhuc quae supra se sunt nesciens: «Nunquid nosti ordinem coeli, et pones rationem ejus in terra?» (Job XXXVIII, 33.) Id est nunquid occultos ordines judiciorum coelestium comprehendis, aut aperire humanis auribus sufficis? Beatus igitur Job de judiciorum incomprehensibilium investigatione requiritur, ac si ei aperte diceretur: Cuncta quae pateris tanto tolerare patientius debes, quanto, secretorum coelestium ignarus, cur haec pateris nescis.]

De qua occulta secretorum judiciorum dispensatione loquens (cap. 29) monstrat Judaicum populum repulsum et gentilem susceptum, ita dicens: «[In similitudinem lapidis aquae durantur (Job XXXVIII, 30) .» Aquas enim populos accipi jam saepius edocuisse me [Col. 0020C] memini. In lapide vero pro ipsa duritia aliquando gentiles populi designantur. Ipsi quippe lapides coluerunt, et de eis per Prophetam dictum est: «Similes illis fiant qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis (Psal. XIII, 8) .» Unde Joannes Judaeos aspiciens se de stemmate generationis extollere, et gentiles praevidens ad Abrahae prolem fidei cognatione transire, ait: «Ne velitis dicere inter vos: Patrem habemus Abraham. Dico enim vobis quia potens est Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae (Matth. III, 9) ;» lapides utique duros perfidia gentiles vocans. Quia ergo primum Judaea Deo credidit, gentilitate omni in perfidiae suae obstinatione remanente, postmodum vero ad fidem corda gentilium mollita sunt, et Judaeorum infidelitas obdurata, [Col. 0020D] bene dictum est, «in similitudinem lapidis aquae indurantur.» Ac si diceret: Illa mollia et penetrabilia fidei corda Judaeorum in insensibilitate vertuntur gentium. Cum enim misericors Deus gentes traxit, iratus Judaeam repulit. Actumque est ut sicut dudum, ad percipiendam fidem gentilitas fuerat obdurata, ita postmodum ad fidem gentilitate suscepta, Judaeae populus perfidiae torpore duresceret. Unde Paulus apostolus eisdem gentibus dicit: «Sicut aliquando vos non credidistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti estis propter illorum incredulitatem: ita et isti non crediderunt in vestra misericordia, ut et ipsi misericordiam consequantur. Conclusit enim, Deus omnia in incredulitate, ut omnium misereatur [Col. 0021A] (Rom. XI, 30-32) .» Quam sententiam suam primo quidem de vocatione Judaeorum et repulsione gentium, postmodum vero de vocatione gentium et repulsione Judaeorum, subtiliter pensans, seque occulta Dei judicia comprehendere non posse considerans, exclamando subjunxit: «O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus!» (Ibid., 33.) Unde hic quoque cum de Judaeorum perfidia Dominus diceret: «In similitudinem lapidis aquae durantur,» ut de repulsione eorum occulta esse sua judicia demonstraret, apte subdidit: «Et superficies abyssi constringitur (Job XXXVIII, 30) ,» quia superjecto quodam ignorantiae nostrae velamine, incomprehensibilitas divini judicii humanae [Col. 0021B] mentis oculo nullatenus penetratur. Scriptum quippe est: «Judicia tua abyssus multa (Psal. XXXV, 7) .» Nemo ergo perscrutari appetat cur cum alius repellitur, alius eligatur; vel cur cum alius eligitur, alius repellatur: quia superficies abyssi constringitur, et, attestante Paulo, «inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus.]»

Item in eodem libro (cap. 9) de eadem dispositione cum tractaret sententiam beati Job qua dicitur ei a Domino: «Indica mihi si nosti omnia: in qua via habitet lux, et tenebrarum quis locus sit (Job XXXVIII, 18, 19) .» [Ac si dicatur ei: Si plenam te habere scientiam suspicaris, dic vel in cujus corde ea, quae nunc deest, innocentia veniat, vel in cujus corde ea, quae nunc est, malitia perseveret. «In qua [Col. 0021C] via habitet lux,» id est cujus mentem veniens justitia impleat. «Et tenebrarum quis locus sit,» id est in quo iniquitas caeca perduret. «Ut ducas unumquodque ad terminos suos,» id est, ut dijudices si vel is qui nunc iniquus cernitur, in iniquitate vitam finiat; vel is qui justus cernitur, extremitatem vitae suae cum justitiae perfectione concludat. «Et intelligas semitas domus ejus,» id est consideres atque discernas vel cui bona actio perseverans aeternam mansionem praestet in regno, vel quem usque ad terminum suum actio prava constringens in aeternum damnet supplicium. Domus quippe pro mansione ponitur, semita pro actione. Semita igitur ad domum ducit, quia actio ad mansionem pertrahit. Sed quis hominum ista discussus dicat? quis ista [Col. 0021D] saltem imperterritus audiat? Multos enim videmus quotidie qui justitiae luce resplendent, et tamen ad finem suum nequitiae obscuritate tenebrantur. Et multos cernimus peccatorum tenebris obvolutos, et tamen juxta vitae suae terminum repente reddi luce justitiae liberos. Multos etiam novimus semel inventam viam justitiae illibate usque ad obitum tenuisse, et plerosque conspeximus usque ad exitum coepta semel crimina sine cessatione cumulasse. Quis vero inter ista occultorum judiciorum nubilas mentis suae radium mittat, ut aliqua consideratione discernat vel quis perduret in malo, vel quis perseveret in bono, vel quis ab infimis convertatur ad summa, vel quis a summis revertatur ab infima? Latent haec [Col. 0022A] sensus hominum nec quidquam de cujuslibet fine cognoscitur, quia divinorum judiciorum abyssus humanae mentis oculo nullatenus penetratur. Vidimus namque quod illa Deo aversa gentilitas justitiae luce perfusa est, et Judaea dudum dilecta perfidiae est nocte caecata. Scimus etiam quod latro de patibulo transivit ad regnum, Judas de apostolatus gloria est lapsus in tartarum. Rursumque quia sortes aliquando quae coeperint non mutantur, et latronem novimus alium pervenisse ad supplicium, et apostolos scimus percepisse propositum quod desideraverant Regnum. Quis ergo discutiat in qua via habitet lux et tenebrarum quis locus sit, ut ducat unumquodque ad terminos suos, et intelligat semitas domus ejus? Video Paulum ex illa persecutionis saevitia [Col. 0022B] ad gratiam apostolatus vocatum (Act. IX, 1) , et tamen sic inter judicia occulta formidat, ut reprobari se etiam postquam vocatus est timeat. Ait enim: «Castigo corpus meum et servituti subjicio: ne forte aliis praedicans ipse reprobus efficiar (I Cor. IX, 27) .» Et rursum: «Ego me non arbitror comprehendisse; unum autem quae retro oblitus, in ea quae sunt priora extendens me, ad destinatum sequor, ad palmam supernae vocationis Dei in Christo Jesu. Sequor autem si comprehendam, in quo et comprehensus sum (Phil. III, 13, 14) .» Et certe jam de illo voce Dominica dictum fuerat: «Vas electionis mihi est (Act. IX, 15) ,» et tamen adhuc castigans corpus suum metuit ne reprobetur. Vae miseris nobis, qui de electione nostra nullam adhuc Dei vocem cognovimus, [Col. 0022C] et jam in otio quasi de securitate torpemus.]

Quid enim his occultorum judiciorum abditis sanctus Gregorius nos edocet, nisi quod uniuscujusque actus et finis divina moderatione disponitur, et humanas quidem mentes erroris nubila confundunt, ne vel de se, vel de aliis scire possint quid apud se in judiciis secretis agatur: cum tamen scire omnimodo debent coelesti dispensatione omnia geri, et singulorum actus ad finem, quo coelestis sapientia judicaverit, perduci. Item in libro XXX (cap. 5) , sumens testimonium psalmi XLI: «Ingrediar in locum tabernaculi admirabilis usque ad domum Dei, in voce exsultationis, et confessionis sonus epulantis.» [Qui igitur intus voce exsultationis et confessionis ac sonum [Col. 0022D] civitatis epulantis audierat, quid illum aliud nisi coeli concentus excitavit? Qui tamen concentus reprobis dormit, quia eorum cordibus nequaquam per vocem compunctionis innotescit. Non enim considerare illam desiderabilem supernorum civium frequentiam student, nullo ardoris radio illa solemnitatis internae festa conspiciunt, nulla in intimis contemplationis penna sublevantur. Solis namque visibilibus serviunt, et idcirco nihil supernae suavitatis intrinsecus audiunt: quia eos, sicut et superius diximus, in aure cordis curarum saecularium surdi tumultus premunt.] Quia igitur occulti dispensatione judicii quod aliis aperitur, aliis clauditur, quod aliis detegitur, aliis occultatur, dicitur [Col. 0023A] recte: «Quis narrabit coelorum narrationem, et concentum coeli quis dormire faciet?» (Job XXXVIII, 37.) Quod haec vox exsultationis et confessionis aliorum cordibus insonet, aliorum vero abscondatur, occulti dispensatione judicii manifestat fieri demonstrans universa supernis dispositionibus moderari. Item in eodem libro (cap. 6) : «Quando fundebatur pulvis in terra et glebae compingebantur.» Ac si diceret: Cum primo [ al., tunc primum] vocatione et discretione manifesta, secreta spiritalia et non sine misericordia aliis aperui, et non sine justitia aliis clausi, cum alios respuerem et alios intra Ecclesiam concordia charitatis adunarem. Et hic quod alii respuuntur, et alii recipiuntur, divini docet esse dispensationem judicii. Item in lib. XXXII sub Behemoth [Col. 0023B] persona de adversario hominum loquens, ejus saevitiam divina docet moderatione frenari, ne amplius noceat quam superna dispositio permittit, ita dicens: «Qui fecit eum, applicavit gladium ejus (Job XL, 14) .» Gladius quippe Behemoth istius ipsa nocendi malitia est. Sed ab eo a quo bonus per naturam factus est, ejus gladius applicatur, quia ejus malitia divina dispensatione restringitur, ne ferire tantum mentes hominum quantum appetit permittatur. Quod ergo hostis noster et multum potest, et minus percutit, ejus gladium pietas Conditoris astringit, ut replicatus intra ejus conscientiam lateat, et ultra quam desuper juste disponitur sese in mortes hominum ejus malitia non extendat. Quod igitur ad multa fortiter praevalet, hoc de principio [Col. 0023C] magnae conditionis potest; quod vero a quibusdam vincitur, ejus nimirum gladius ab auctore replicatur. Iste namque Behemoth, quia «principium viarum Dei est,» cum contra sanctum virum licentiam tentationis accepit, gentes movit, greges abstulit, ignem de coelo deposuit, perturbato aere ventos excitavit, domum concutiens subruit, convivantes filios exstinxit, uxoris mentem in dolo pravae persuasionis exercuit, mariti carnem inflictis vulneribus confodit; sed ejus gladius a Conditore replicatur, cum dicitur: «Animam illius serva (Job II, 6) .» Qui replicato gladio quantae infirmitatis sit, Evangelio attestante describitur: quia nec manere in obsesso homine potuit, nec rursus invadere bruta animalia non jussus praesumpsit dicens: «Si ejicis nos, mitte nos in [Col. 0023D] gregem porcorum (Matth. VIII, 31) .» Malitiae quippe ejus gladius quam sit replicatus ostenditur, cui si potestas suae malitiae non praebetur, grassari nec in porcos valet. Quando ergo iste sua sponte nocere factis ad Dei imaginem hominibus audeat, de quo nimirum constat quod non jussus contingere nec porcos praesumat. Item in lib. XXXIII (cap. 13) , qualiter antiqui hostis nequitia nequaquam a divino judicio discordando discrepet, demonstrat, cum sententiam tractaret quae dicit de eo: «Nunquid feriet tecum pactum, et accipies eum servum sempiternum?» (Job XL, 23.) Subaudis ut ego. Sed valde solerter intuendum est quod pactum cum Domino Leviathan iste feriat, ut sempiternus ab eo servus habeatur. [Col. 0024A] In pacto namque discordantium partium voluntas impletur, ut ad votum suum quaeque perveniat et jurgia desiderato fine concludat. Antiquus itaque hostis a sinceritate divinae innocentiae malitiae suae succensus face discordat, sed ab ejus judicio etiam discordando non discrepat. Nam viros justos semper malevole tentare appetit, sed tamen Dominus hoc vel misericorditer fieri vel juste permittit. Haec ipsa ergo tentationis licentia pactum vocatur, in qua et desiderium tentatoris agitur, et tamen per eam miro modo voluntas justi dispensatoris completur. Erudiendos enim electos suos Dominus saepe tentatori subjicit, sicut post paradisi claustra, post tertii coeli secreta, ne revelationum magnitudine Paulus extolli potuisset, ei Satanae angelus datus est (II Cor. XII, 7) . Sed, ut praefati sumus, ipsa hac tentatione disponitur ut qui elati perire poterant, humiliati a perditione serventur. Secreto ergo dispensationis ordine, unde saevire permittitur iniquitas diaboli, inde pie perficitur benignitas Dei. Et bene ex hoc pacto quod cum Domino ferire dicitur, servus accipi perhibetur, quia inde obtemperat nutibus supernae gratiae unde exercet iram nequissimae voluntatis suae. Servus ergo ex pacto est, qui dum voluntatem suam implere permittitur, a superni consilii voluntate ligatur, ut electos Dei, sicut dictum est, volens tentet, in tentando nesciens probet.

Quid ergo hac sententia docemur, nisi quod antiqui hostis tentamenta, dum nocere sanctis properant, unde eis nocere callidus hostis appetit, inde [Col. 0024C] disponente superna gratia eorum merita multiplicat? Secreto ergo dispensationis ordine et saevire permittitur diabolus, et tamen ex ejus accepta potestate dum fideles probantur, benignitas Dei commendatur, et inde servit invitus, unde malitiose nititur opprimere Dei servos. Quoniam potestas inimici nihil valet, nisi quantum superna potestas concesserit. Unde voluntas inimici est iniqua: sed dum servit superni judicis dispositioni, justa comprobatur. Item in libro XII (cap. 2) . Nulla quae in hoc mundo hominibus fiunt, absque omnipotentis Dei consilio occulto veniunt. Nam cuncta Deus secutura praesciens, ante saecula decrevit qualiter per saecula disponantur. Statutum quippe jam homini est vel quantum hunc mundi prosperitas sequatur, vel quantum adversitas [Col. 0024D] feriat, ne electos ejus aut immoderata prosperitas elevet, aut nimia adversitas gravet. Statutum quoque est quantum in ipsa vita mortali temporaliter vivatur. Nam etsi annos quindecim Ezechiae regi ad vitam addidit omnipotens Deus (IV Reg. XX, 1) , cum eum mori permisit, tunc eum praescivit esse moriturum. Qua in re quaestio oritur, quomodo ei per prophetam dicatur: «Dispone domui tuae, quia morieris tu, et non vives;» cui cum mortis sententia dicta est, protinus ad ejus lacrymas est vita addita. Sed per prophetam Dominus dixit quo tempore mori ipse merebatur; per largitatem vero misericordiae illo eum tempore ad mortem distulit, quod ante saecula ipse praescivit. Nec propheta igitur [Col. 0025A] fallax, quia tempus mortis innotuit, quo vir ille mori merebatur: nec Dominica statuta convulsa sunt, quia, ut ex largitate Dei anni vitae crescerent, hoc quoque ante saecula praefixum fuit; atque spatium vitae quod inopinate foris est additum, sine augmento praescientiae fuit intus statutum. Bene ergo dicitur: «Constituisti terminos ejus, qui praeteriri non poterunt.» Quod tamen intelligi etiam juxta spiritum valet, quia nonnunquam in virtutibus proficere conamur, et quaedam dona percipimus, a quibusdam vero repulsi in imis jacemus. Nemo enim est qui tantum virtutes apprehendat quantum desiderat, quia omnipotens Deus, interiora discernens, ipsis spiritalibus profectibus modum ponit: ut ex hoc homo quod apprehendere conatur, et non valet, in illis se [Col. 0025B] non elevet quae valet. Unde ille quoque egregius praedicator, qui raptus ad tertium coelum fuerat, paradisi arcana penetraverat, esse post revelationem tranquillus atque intentatus non valebat (II Cor. XII, 1) . Sed quia omnipotens Deus terminos constituit homini, qui praeteriri non poterunt, et elevavit hunc ad cognoscendum sublimia, et reduxit iterum ad infirma toleranda, ut modi sui mensuras aspiciens dum securitatem comprehendere conaretur et non posset, ne per elationem extra se iret, per humilitatem cogeretur intra suos semper terminos redire. Quibus verbis beatus Gregorius non solum in his quae secundum corpus homines patiuntur, divinam dispensationem moderatricem ostendit, verum etiam in spiritalibus profectibus divinae dispositionis [Col. 0025C] mensuram esse demonstrat: ut universa quae sive secundum corpus, sive secundum animam aguntur, divinae moderationis constituta nequaquam transgredi comprobentur. Item in eodem libro (cap. 52) . Praefixi dies singulis ab interna Dei praescientia, nec augeri possunt nec minui, nisi contingat ut ita praesciantur, ut aut cum optimis operibus longiores sint, aut cum pessimis breviores. Sicut Ezechias augmentum dierum meruit impensione lacrymarum (IV Reg. XX, 6) ; et sicut de perversis scriptum est: «Indisciplinatis obviat mors (Prov. XXIX, 1) .» Sed saepe iniquus, quamvis in occulta Dei praescientia longa vitae ejus tempora non sint praedestinata, ipse tamen quia carnaliter vivere appetit, longos animo dies proponit. Et quia ad illud tempus pervenire non [Col. 0025D] valet quod exspectat, quasi antequam dies illius impleantur perit. Et hic dum dies humanae vitae docet ex divina praedestinatione definitos, monstrat actus humanae vitae divina dispensatione deservire. Item in libro XVI (cap. 10) , cum tractaret sententiam qua de iniquis dicitur: «Qui sublati sunt ante tempus suum, et fluvius subvertit fundamenta eorum (Job XXII, 16) ,» haec subsecutus est: Cum tempus vitae a divina praescientia nobis sit procul dubio praefixum, quaerendum valde est qua ratione nunc dicit quod iniqui ex praesenti saeculo ante tempus proprium subtrahantur. Omnipotens enim Deus, etsi plerumque mutat sententiam, consilium nunquam. Eo ergo tempore ex hac vita quisque [Col. 0026A] subtrahitur, quo ex divina potentia ante tempora praescitur. Sed sciendum quia creans et ordinans nos omnipotens Deus, juxta singulorum merita disponit et terminum: ut vel malus ille breviter vivat, ne multis bene agentibus noceat, vel bonus iste diutius in hac vita subsistat, ut multis boni operis adjutor existat; vel rursum malus longius differatur in vita, ut prava adhuc opera augeat, ex quorum tentatione purgati justi verius vivant, vel bonus citius subtrahatur, ne, si hic diu vixerit, ejus innocentiam malitia corrumpat. Sciendum tamen quia benignitas Dei est peccatoribus spatium poenitentiae largiri; sed quia accepta tempora non ad fructum poenitentiae, ad usum vero iniquitatis vertunt, quod a divina misericordia mereri poterant, amittunt. Quamvis [Col. 0026B] omnipotens Deus illud tempus uniuscujusque ad mortem praesciat quo ejus vita terminatur, nec alio in tempore quisquam mori potuit, nisi ipso quo moritur. Nam si Ezechiae anni additi ad vitam quindecim memorantur, tempus quidem vitae crevit ab illo termino quo mori ipse merebatur. Nam divina dispositio ejus tempus tunc praesciit, quod hunc postmodum ex praesenti vita subtraxit. Cum ergo ita sit, quid est quod dicitur, «quia iniqui sublati sunt ante tempus suum?» Nisi quod omnes qui praesentem vitam diligunt, longiora sibi ejusdem vitae spatia promittunt. Sed cum eos mors superveniens a praesenti vita subtrahit, eorum vitae spatia, quae sibi longiora quasi in cogitatione tendere consueverant, intercidit. Item in eodem libro (cap. 37, 38) , cum tractaret [Col. 0026C] sententiam beati Job dicentis: «Et nemo avertere potest cogitationem ejus (Job XXIII, 13) ,» haec subjungit: [Sicut enim immutabilis naturae est, ita immutabilis voluntatis. Cogitationem quippe ejus nullus avertit, quia nemo resistere occultis ejus judiciis praevalet. Nam etsi fuerunt quidam qui deprecationibus suis ejus cogitationem avertisse viderentur, ita fuit ejus interna cogitatio, ut sententiam illius avertere deprecando potuissent, et ab ipso acceperunt quod agerent apud ipsum. Dicat ergo: «Et nemo avertere potest cogitationem ejus,» quia semel fixa judicia mutari nequaquam possunt: Unde scriptum est: «Praeceptum posuit, et non praeteribit (Psal. CXLVIII, 6) ;» et rursum: «Coelum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Luc. XXI, 33) ;» et rursum: «Non enim cogitationes meae sicut cogitationes vestrae, neque viae meae, vestrae (Isa. LV, 8) .» Cum ergo exterius mutari videtur sententia, interius consilium non mutatur, quia de unaquaque re immutabiliter intus constituitur, quidquid foras mutabiliter agitur. Sequitur: «Et anima ejus quodcunque voluit, fecit.» Cum sit cunctis corporibus exterior, cunctis mentibus interior Deus, ea ipsa vis ejus, qua omnia penetrat, cuncta disponit, anima illius appellatur. Cujus videlicet voluntati nec illa obsistunt quae contra voluntatem illius fieri videntur, quia hoc nonnunquam permittit fieri etiam quod non praecipit, ut per hoc illud certius impleatur quod jubet. Apostatae quippe angeli perversa voluntas [Col. 0027A] est, sed tamen adeo mirabiliter ordinatur, ut ipsae quoque ejus insidiae utilitati bonorum serviant, quos purgant dum tentant. Sic itaque ejus anima quodcunque voluit hoc fecit, ut inde quoque voluntatem suam impleat, unde voluntati illius repugnare videbatur.]

In omnibus istis sententiis beati Gregorii, interni dispositio secreti mirabiliter insinuatur, ut quaecunque agi videntur in tempore circa electos, ejus aeternitatis consilio apud eum definita consistant: non solum actiones sanctae, quas ejus munere percipiunt electi, sed et tentamenta adversarii, quibus electi probantur, divinae dispositionis moderamine diriguntur, ut adversus sanctos non aliud possint hostis insidiae quam quod decrevit sententia Dominatoris. [Col. 0027B] Et quanquam pravae cogitationes et iniqua tentamenta sive hominum, sive daemonum, multa velint facere contra voluntatem Dei, ex eis semper tamen voluntas illius completur: quia etsi voluntates perversae ex iniquitate veniant rationalis creaturae a Deo apostatantis, actiones tamen serviunt coelesti dispositioni; quia, sicut ait beatus Gregorius: [Anima ejus quodcunque voluit hoc fecit, quoniam inde voluntatem suam implet, unde putatur ejus voluntati repugnari.] Quod adeo verum esse idem sanctus Gregorius confirmat: ut quaecunque sancti viri orando merentur obtinere, in praedestinatione ante fuisse dicat Divinitatis ut haec orando perciperent. Nec alia possunt a Deo precibus promereri, nisi quae Divinitatis consilio fuerint praedestinata ut obtinerentur. [Col. 0027C] In Dialogo namque suo (cap. 8) ita ait: [Obtinere nequaquam possunt, nimirum sancti, quae praedestinata non fuerint; sed ea quae sancti viri orando efficiunt, ita praedestinata sunt ut precibus obtineantur. Nam ipsa quoque perennis regni praedestinatio, ita est ab omnipotente Deo disposita, ut ad hoc electi ex labore perveniant, quatenus postulando mereantur accipere quod eis omnipotens Deus ante saecula disposuit donare.]

De hac iterum dispensatione divinorum operum Prosper in libro de Vocatione gentium (Lib. I, cap. 15) ita loquitur: [Multa enim sunt in dispensatione divinorum operum, quorum causis latentibus soli monstrantur effectus, ut cum pateat quod geritur, non pateat cur geratur, negotio in medium deducto, [Col. 0027D] et in occultum ratione subducta, ut in eadem re et de inscrutabilibus praesumptio comprimatur et de manifestis falsitas refutetur. Neque enim si nescio cur ille Graecus creetur, hic barbarus; iste in divitiis, ille in egestate nascatur; hunc valida proceri corporis pulchritudo sublimet, illum debilium membrorum exilitas contracta deformet; iste a catholicis editus in veritatis cunabulis nutriatur, ille haereticorum progenies cum ipso lacte matris hauriat virus erroris; si denique mille alias differentias in habitu corporum, in qualitatibus animorum, in conditione temporum, in more regionum dijudicare non possum, ideo quod omnium horum Deus sit conditor atque ordinator ignoro; qui utique singulorum hominum [Col. 0028A] ita et corpora creavit et spiritus, ut praeter illam secuturam ex uniuscujusque studio voluntariam diversitatem ipsa conditionis exordio dissimillima numerositate variaret. Turbarent autem nos et in diversum distraherent multae vaniloquorum opiniones, qui de incognoscibilibus definire inconvenientia praesumpserunt, et has originales inaequalitates fatis, quae nulla sunt, et sideribus deputarunt, nisi certissima notitia teneremus Deum creatorem de elementis originalibus, prout vult, vas unumquodque formare, et unam naturam animarum, unam naturam corporum placitis sibi temperare mensuris. Quae utique opera Dei humanae intelligentiae non subtraherentur, si innotescere debuissent, et manifestaretur cur ita quidque fieret, nisi quod ita fieret scire [Col. 0028B] sufficeret. Dicit Dominus ad Moysen: «Quis dedit os homini, et quis fecit mutum et non audientem, videntem et caecum? Nonne ego Dominus Deus (Exod. IV, 11) .» Et per Isaiam: «Nonne ecce ego fecundam et sterilem feci? dixit Deus (Isa. LXVI, 9) .» In libro Ecclesiastico legitur: «Bona et mala, vita et mors, paupertas et honestas a Deo sunt (Eccli. XI, 14) .» Et Job dicit: «Abundant tabernacula praedonum, et audacter provocant Deum, cum ipse dederit omnia in manibus eorum (Job XII, 6) .» Et idem de omnium rerum humanarum profectu et defectu disputans, omnesque mutationes ad Dei judicia referens: «Apud ipsum est,» inquit, «sapientia et fortitudo: ipse habet consilium et intelligentiam: si destruxerit, nemo est qui aedificet; [Col. 0028C] si incluserit hominem, nullus est qui aperiat; si continuerit aquas, omnia siccabuntur; si emiserit eas, subvertent terram. Apud ipsum est fortitudo, et sapientia: ipse novit et decipientem et eum qui decipitur: adducit consiliarios in stultum finem et judices in stuporem. Balteum regum dissolvit, et praecingit fune renes eorum (Ibid., 13-18) .» «Ducit sacerdotes inglorios, et optimates supplantat: commutans labium veracium, et doctrinam senum auferens; effundens despectionem super principes, et eos qui oppressi fuerant relevans: qui revelat profunda de tenebris et producit in lucem umbram mortis: qui multiplicat gentes, et perdet eas, et subversas in integrum restituet: qui immutat cor principum terrae, et decipit eos, ut frustra incedant [Col. 0028D] per invium: palpabunt quasi in tenebris, et non in luce, et errare eos faciet quasi ebrios (Ibid., 19-25) .» Et iterum idem dicens voluntatem Dei irritam esse non posse: «Ipse enim, inquit, solus est et nemo avertere potest cogitationem ejus; et anima ejus quodcunque voluerit, hoc fiet.»]

Item Salvianus episcopus in libro tertio ( sub. init. ) de Gubernatione Dei omnia quae in mundo geruntur, cura et gubernaculo et judicio Dei moderari talibus verbis protestatur. [Quaeritur itaque si totum quod in hoc mundo est, cura et gubernaculo et judicio Dei agitur, cur melior multo sit barbarorum conditio, quam nostra? cur inter nos quoque ipsos sors bonorum durior quam malorum; cur probi jaceant, [Col. 0029A] improbi convalescant; cur iniquis vel maxime potestatibus universa succumbunt? Possim quidem rationabiliter et satis constanter dicere, Nescio: secretum enim consilium Divinitatis ignoro. Sufficit mihi ad causae hujus probationem dicti coelestis oraculum, Deus a se, ut libellis superioribus probavimus, omnia dicit aspici, omnia regi, omnia judicari. Si scire vis quid tenendum sit, habes litteras sacras. Perfecta ratio est hoc tenere quod legeris. Qua causa autem Deus haec de quibus loquimur, ita faciat, nolo a me requiras: homo sum, non intelligo; secreta Dei investigare non audeo, et ideo etiam attentare formido: quia ex hoc ipsum genus quasi sacrilegae temeritatis est, si plus scire cupias quam sinaris. Sufficiat tibi quod Deus a se agi ac dispensari [Col. 0029B] cuncta testatur. Quid me interrogas, quare alter sit major, alter minor; alter miser, alter beatus; alter fortis, alter infirmus? Qua causa quidem haec Deus faciat non intelligo, sed ad plenissimam rationem abunde sufficit quod a Deo agi ista demonstro. Sicut enim plus est Deus quam omnis humana ratio, sic plus mihi debet esse quam ratio, quod a Deo agi cuncta cognosco. Nihil ergo in hac re opus est novum aliquid audire, satis sit pro universis rationibus auctor Deus. Nec licet ut de his quae divino aguntur arbitrio aliud dicas justum, aliud injustum; quia quidquid a Deo agi vides atque convinceris, necesse est plus quam justum esse fatearis. Nec ergo de gubernaculo Dei atque judicio expeditissime ac fortissime dici possunt: neque enim necesse est ut argumentis [Col. 0029C] a me probetur quod hoc ipso quia a Deo dicitur, comprobatur. Itaque cum legimus dictum a Deo quia aspiciat jugiter omnem terram, hoc ipso probamus quod aspicit, quia aspicere se dicit. Cum legimus quod regat cuncta quae fecit, hoc ipso approbamus quod regit, quia se regere testatur. Cum legimus quod praesenti judicio universa dispenset, hoc ipso evidens est quod judicat, quia se judicare confirmat. Alia enim omnia, id est humana dicta, argumentis ac testibus egent; Dei autem sermo ipse sibi testis est: quia necesse est quidquid incorrupta veritas loquitur, incorruptum sit testimonium veritatis.]

Multis igitur catholicorum doctorum sententiis credimus approbatum mundum, et universa quae aguntur in mundo, divina dispensatione regi, et [Col. 0029D] judiciorum ejus statera appendi, et secundum voluntatis ejus consilium moderari. Quod si ita est, imo quia ita est, quis negare potest et electorum et reproborum finem a Deo nosci, et quod de singulis eorum agendum sit, divino jam examine determinatum haberi? Sicut enim novit opera singulorum, id est electorum et reproborum, sic quoque nec numerum eorum ignorat. Quapropter is qui singulorum actus intuetur, qui finem aspicit universorum, qui novit quid singulis retribuat, jam apud se praedestinatum habet quid ex eis sit acturus, et qui in fine gloria regni donentur, vel qui poenarum supplicio ferientur. Ut autem haec manifestioria fiant, de praedestinatione sanctorum quaedam subjicere [Col. 0030A] placuit, quae brevitati sufficiant et divinam gratiam commendent, et praedestinationis consilium non abscondant. Quod fides donum Dei sit, et nullus pereat praedestinatorum, beatus Augustinus in expositione Evangelii Joannis (Tract. LXXII) ita confirmat: [«Credendi, inquit, in eum qui justificat impium, deputatur fides ejus ad justitiam (Rom. IV, 5) .» In hoc opere faciamus opera Christi, quia et ipsum credere in Christo, opus est Christi. Hoc operatur in nobis, non utique sine nobis. Audi ergo jam et intellige: «Qui credit in me, opera quae ego facio et ipse faciet (Joan. XIV, 12) ?» Prius ego facio, deinde ipse faciet; quia facio ut faciat. Quae opera, nisi ut ex impio justus fiat? Et majora horum faciet. Quorum, obsecro? Nunquidnam omnium operum Christi majora [Col. 0030B] facit, qui cum timore et tremore suam ipsius salutem operatur; quod utique in illo, sed non sine illo Christus operatur? (Philip. II, 12.) Prorsus majus hoc esse dixerim, quam est coelum et terra, et quaecunque cernuntur in coelo et in terra. Coelum enim et terra transibunt: praedestinatorum autem, id est eorum quos praescit, salus et justificatio permanebunt. In illis tantum opera Dei, in his autem est etiam imago Dei.] Item quod opera sanctorum donum Dei sit, sic idem doctor in eodem libro (Tract. LXXXI) confirmat: «Sicut palmes non potest ferre fructum a semetipso, nisi manserit in vite: sic nec vos, nisi in me manseritis (Joan. XV, 4) .» Magna gratiae commendatio, fratres mei: corda instruit humilium, ora obstruit superborum. Ecce cui si audent respondeant, [Col. 0030C] qui «ignorantes Dei justitiam, et suam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti (Rom. X, 3) .» Ecce cui respondeant sibi placentes, et ad bona opera facienda Deum sibi necessarium non putantes. Nonne huic resistunt veritati homines mente corrupti, et reprobi circa fidem, qui respondent, et loquuntur iniquitatem, dicentes: A Deo habemus, quod homines sumus, a nobis ipsis autem quod justi sumus. Quid dicitis? quid vos ipsos decipitis? non assertores sed praecipitatores liberi arbitrii, ex alto elationis, per inania praesumptionis in profunda submersionis. Nempe vox vestra est, quod homo ex semetipso facit justitiam: hoc est altum elationis vestrae; sed veritas contradicit: «Palmes non potest ferre fructum a semetipso, nisi manserit [Col. 0030D] in vite (Joan. XV, 4) .» Ite nunc per abrupta, et non habentes ubi figamini, ventosa loquacitate jactamini. Haec sunt inania praesumptionis vestrae, sed quid vos sequatur videte, et si est in vobis ullus sensus, horrete. Qui enim a semetipso se fructum existimat ferre, in vite non est; qui in vite non est, in Christo non est; qui in Christo non est, Christianus non est. Haec sunt profunda submersionis vestrae. Etiam atque etiam considerate quid adhuc Veritas adjungat, et dicat: «Ego sum, inquit, vitis, vos palmites; qui manet in me, et ego in eo, hic fert fructum multum: quia sine me nihil potestis facere (Ibid., 5) .» Ne quisquam putaret, saltem parvum aliquem fructum posse a semetipso palmitem ferre, cum dixisset. [Col. 0031A] «Hic fert fructum multum, non ait, quia sine me parum potestis facere, sed nihil potestis facere.» Sive ergo parum, sive multum, sine illo fieri non potest, sine quo nihil fieri potest. Si ergo nihil fieri potest boni sine gratia Dei, omne opus bonum referendum est ad gratiam Dei. Item quod nos non eligimus Christum, sed Christus nos primus elegit, et cum essemus mali de malis effecit bonos, in eodem libro (Tract. LXXXVI) doctor praefatus nos instruit: «Non vos me elegistis, inquit, sed ego elegi vos (Joan. XV, 16) .» [Haec est illa ineffabilis gratia. Quid enim eramus quando Christum nondum elegeramus, et ideo non diligebamus? Nam qui eum non elegit, quomodo diligit? Nunquid jam in nobis erat, quod in psalmo canitur: «Elegi abjectus esse in domo Domini mei magis, quam habitare [Col. 0031B] in tabernaculis peccatorum?» (Psal. LXXXIII, 11.) Non utique. Quid ergo eramus, nisi iniqui et perditi? Neque enim jam credideramus in eum, ut eligeret nos. Nam si jam credentes elegit, electos elegit. Cur ergo diceret: «Non vos me elegistis,» nisi quia: «Misericordia ejus praevenit nos?» (Psal. XVIII, 11.) Hic certe vacat vana illorum ratiocinatio, qui praescientiam Dei defendunt contra gratiam Dei, et ideo dicunt nos electos ante mundi constitutionem (Eph. I, 4) , quia praescivit nos Deus futuros bonos, non seipsum nos facturum bonos. Non hoc dicit, qui dicit, «Non vos me elegistis;» quoniam si propterea nos elegisset, quia bonos futuros esse praesciverat, simul etiam praescisset quod eum nos fuissemus prius electuri. Non [Col. 0031C] enim aliter esse possemus boni: nisi forte dicendus est bonus, qui non eligit bonum. Quid ergo eligit in non bonis; non enim electi sunt, quia boni fuerunt, qui boni non essent nisi electi essent: «Alioquin gratia jam non est gratia (Rom. XI, 6) ,» si praecessisse contendimus merita. Haec quippe electio gratia est, de qua dicit Apostolus (Rom. XI, 5, 6) : «Sic ergo et in hoc tempore reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt.» Unde subjungit. «Si autem gratia, jam non ex operibus, alioquin gratia jam non est gratia.» Audi, ingrate, audi: «Non vos me elegistis, sed ego vos elegi (Joan. XV, 16) .» Non est ut dicas, ideo electus sum, quia jam credebam. Si enim credebas in eum, jam elegeras eum. Sed audi: «Non vos me elegistis.» Non est ut dicas: Antequam [Col. 0031D] crederem jam bona operabar, ideo electus sum. Quid enim est boni operis ante fidem? cum dicat Apostolus: «Omne quod non est ex fide, peccatum est (Rom. XIV, 23) .» Quid ergo dicturi sumus audiendo: «Non vos me elegistis,» nisi quia mali eramus, et electi sumus, ut boni per gratiam nos eligentis essemus. Non est enim gratia, si praecesserant merita: est autem gratia. Haec igitur non invenit, sed efficit merita. Et videte, charissimi, quemadmodum non eligat bonos, sed quos eligit faciat bonos. «Ego, inquit, elegi vos et posui vos ut eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat (Joan. XV, 16) .» Nonne iste est fructus, de quo jam dixerat: «Sine me nihil potestis facere?» (Ibid., 5.) Elegit ergo [Col. 0032A] et posuit, ut eamus et fructum afferamus. Nullum itaque fructum unde nos elegit habebamus. «Ut eatis, inquit, et fructum afferatis.» Imus ut afferamus, et ipse est via qua imus, in qua nos posuit, ut eamus. Proinde misericordia ejus in omnibus praevenit nos. Si in omnibus, profecto non solum in factis, verum ut et fidem habeamus, et ut voluntatem boni ejus misericordia praeveniente consequamur. Nec cogitare enim bonum, nec velle, nec credere, nisi misericordia praeveniente possumus; quia in omnibus misericordia Dei praevenit nos.] Item quia de mundo damnato eligitur mundus qui salvatur, sic idem doctor in eodem libro (Tract. LXXXVII) astruit: «Si de mundo, inquit, essetis, mundus quod suum erat diligeret (Joan. XV, 19) .» Universae utique hoc dicit [Col. 0032B] Ecclesiae, quam plerumque etiam ipsam mundi nomine appellat; sicut est illud: «Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) .» Itemque illud: «Non venit filius hominis ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum (Joan. III, 17) .» Et in Epistola sua Joannes ait: «Advocatum habemus ad Patrem Jesum Christum justum, et ipse propitiator est peccatorum nostrorum, non tantum nostrorum, sed etiam totius mundi (Joan. II, 1, 2) .» Totus ergo mundus Ecclesia est, et totus mundus odit Ecclesiam. Mundus igitur odit mundum, inimicus reconciliatum, damnatus salvatum, inquinatus mundatum: sed iste mundus, quem Deus in Christo reconciliat sibi, et qui per Christum salvatur, et cui per Christum peccatum omne donatur, de mundo [Col. 0032C] electus est inimico, damnato, contaminato. Ex ea quippe massa quae tota in Adam periit, fiunt «vasa misericordiae,» in quibus est mundus pertinens ad reconciliationem: quem mundus odit, ex eadem massa pertinens ad «vasa irae, quae perfecta sunt ad perditionem (Rom. IX, 22, 23) .» Denique cum dixisset, «Si de mundo essetis, mundus quod suum erat diligeret,» continuo subjecit: «Quia vero de mundo non estis, sed ego elegi vos de mundo; propterea odit vos mundus.» Ergo et ipsi inde erant, unde ut non essent, electi sunt inde, non meritis suis, quorum nulla praecesserant bona opera, non natura, quae tota fuerat per liberum arbitrium in ipsa radice vitiata: sed gratuita, hoc est vera gratia. Qui enim de mundo mundum elegit, fecit quod eligeret, non invenit; [Col. 0032D] quia, «reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt. Si autem, inquit, gratia, jam non ex operibus, alioquin gratia jam non est gratia (Rom. XI, 5, 6) .» Hic monstratur et eos qui non salvantur in perditionis massa relinqui, et eos qui salvantur, de ipsa perditionis massa liberari, non suo merito, sed gratia Christi; quia si consideretur meritum, tales fuerunt qui salvantur quales et illi qui salute indigni habentur. Omnes enim erant «filii irae;» sed qui salvantur fiunt de filiis irae, filii gratiae. Item in eodem libro (Tract. CIV) , cum loqueretur de eo quod ait Filius ad Patrem: «Pater, venit hora, clarifica Filium tuum (Joan. XVII, 1) ,» hoc interponitur: Quapropter hoc quod ait, «Pater, venit hora, clarifica [Col. 0033A] Filium tuum,» ostendit omne tempus, et quid quando faceret, vel fieri sineret, ab illo esse dispositum, qui tempori subditus non est, quoniam quae futura fuerant per singula tempora in Dei sapientia causas efficientes habent, in qua nulla sunt tempora. Quibus verbis docemur quidquid fieri diversis temporibus videmus, vel certe facienda sunt, in Dei praedestinatione causas, cur fiant haberi, et secundum quod ipse qui ordinator est temporum disponit, universa fieri. Unde etiam et in consequentibus ait (Tract. eod.) : Qui enim certis et immutabilibus causis omnia futura praedestinavit, quod facturus est fecit. Nam et per prophetam de illo dictum est: «Qui fecit quae futura sunt (Isa. XLV, 11) .» Si ergo omnia quae facturus est Deus, in praedestinatione jam fecit, [Col. 0033B] profecto quibus largiturus est regnum, in praedestinatione jam dedit; et quos judicaturus ad poenam, in praedestinatione jam judicavit.

Item quod electi secundum Dei propositum praedestinati, et vocati sunt, idem doctor in libro de gratia et correptione (cap. 6 et 7) sic loquitur: [Quid est etiam quod in apostolorum Actibus legimus: «Audientes autem gentes gavisae sunt, et exceperunt verbum Domini, et crediderunt quotquot erant praeordinati in vitam aeternam (Act. XIII, 48) .» Quis operatus est eos in vitam aeternam, nisi qui vasa misericordiae operatus est eos? qui et «elegit illos in Filio suo ante constitutionem mundi (Ephes. I, 4) » per electionem gratiae. «Si autem gratia, jam non ex operibus, alioquin gratia jam non est gratia [Col. 0033C] (Rom. XI, 6) .» Non enim sic sunt vocati, ut non essent electi; propter quod dictum est: «Multi enim vocati, pauci vero electi (Matth. XX, 16) .» Sed quoniam secundum propositum vocati sunt, profecto et electi sunt per electionem, ut dictum est, gratiae, non praecedentium meritorum suorum; quia gratia illis est omne meritum. De talibus dicit Apostolus: «Scimus quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum his, qui secundum propositum vocati sunt: quoniam quos ante praescivit, et praedestinavit conformes imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus: quos autem praedestinavit, illos et vocavit; quos autem vocavit, ipsos et justificavit; quos autem justificavit, ipsos et glorificavit (Rom. VIII, 28-30) .» Ex istis nullus perit, [Col. 0033D] quia omnes electi sunt. Electi sunt autem, quia secundum propositum vocati sunt: propositum autem non suum, sed Dei.] Item quod nullus electorum qui praedestinati sunt, perire potest, et de Juda, quod electus in apostolatus honorem per judicium, vel ad effundendum sanguinem Christi, cum loqueretur praefatus doctor in eodem libro (cap. 7) de capitulo apostoli, in quo ait: «Quos autem praedestinavit, illos et vocavit,» ita subjunxit: [Eos itaque vult intelligi, quos «secundum propositum vocavit,» ne putentur in eis aliqui esse vocati, et non electi, propter illam Dominicam sententiam: «Multi vocati, pauci electi (Matth. XX, 16) .» Quicunque enim electi, sine dubio etiam vocati: non autem quicunque vocati, [Col. 0034A] consequenter electi. Illi ergo electi, ut saepe dictum est, qui secundum propositum vocati, qui etiam praedestinati atque praesciti. Horum si quisquam perit, fallitur Deus; sed nemo eorum perit, quia non fallitur Deus. Horum si quisquam perit, vitio humano vincitur Deus: sed nemo eorum perit, quia nulla re vincitur Deus. Electi enim sunt ad regnandum cum Christo, non quomodo electus Judas ad opus cui congruebat. Ab illo quippe electus est, qui novit bene uti etiam malis, ut et per opus ejus damnabile, illud propter quod ipse venerat, opus venerabile compleretur. Cum itaque audimus: «Nonne ego vos duodecim elegi, et unus ex vobis diabolus est (Joan. VI, 71) , illos debemus intelligere electos per misericordiam, illum per judicium; illos ad obtinendum [Col. 0034B] regnum suum, illum ad fundendum sanguinem suum.] Et in hac sententia duplicem ostendit electionem, quod alii scilicet eligantur non permansuri in operibus justitiae, de quibus dicitur: «Multi vocati;» alii vero sic eliguntur, ut permaneant, de quibus ait Apostolus: «Quos praedestinavit, illos et vocavit (Rom. VIII, 29) .» Ex istis autem nullus perire potest: nam et Judam dicit electum, sed non ad regnum, sed ad apostolatus honorem. Quod autem illum dicit electum ad fundendum sanguinem suum, propter illum occultae praedestinationis ordinem dicit, qua universorum actus, id est bonorum et malorum, occulto judicio disponit. Quia etsi bona opera, et cogitationes bonae a Deo sunt tantum, malae autem cogitationes ex concupiscentia rationalis creaturae, [Col. 0034C] sicut et mala opera ex mala concupiscentia, non autem a Deo. Attamen divinae dispositionis ordine moderantur: quia in hac republica, quae est universus mundus, omnipotens Deus, sicut et rector, ita et dispositor est, et omnia quae fiunt, illius dispositioni serviunt. Nam quamvis multa fiant, quae contra illius voluntatem fieri videantur, unde tamen illius voluntati repugnare videntur, inde etiam ejus dispositioni serviunt. Item quod qui pereunt, de numero electorum non sunt, in eodem libro (cap. 7) sic docemur: [Horum, inquit, fides quae per dilectionem operatur, profecto aut omnino non deficit, aut si qui sint quorum deficit, reparatur antequam ista vita finiatur, et deleta quae intercucurrerat iniquitate, usque in finem perseverantiae deputatur. Qui vero perseveraturi [Col. 0034D] non sunt, ac sic a fide Christiana et conversatione lapsuri sunt, ut tales eos vitae hujus finis inveniat, procul dubio nec illo tempore, quo bene pieque vivunt, in istorum numero computandi sunt. Non enim sunt a massa illa perditionis praescientia Dei et praedestinatione discreti, et ideo nec secundum propositum vocati, ac per hoc nec electi, sed in eis vocati sunt, de quibus dictum est (Matth. XX, 16) : «Multi vocati, et non in eis de quibus dictum est, pauci vero electi.» Et tamen qui eos neget electos cum credunt, et baptizantur, et secundum Deum vivunt? Plane dicuntur electi a nescientibus quid futuri sunt, non ab illo qui eos novit non habere perseverantiam quae ad beatam vitam perducit [Col. 0035A] electos, scitque illos ita stare, ut praescierit esse casuros (Ibid., c. 8) . Hic si a me quaeratur, cur eis Deus perseverantiam non dederit, qui eam, qua Christiane viverent, dilectionem dedit, me ignorare respondeo. Non enim arroganter, sed agnoscens modulum meum, audio dicentem Apostolum: «O homo, tu quis es, qui respondeas Deo?» (Rom. IX, 20.) Et: «O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus!» (Rom. XI, 33.) Quantum itaque nobis judicia sua manifestare dignatur, gratias agamus: quantum vero abscondere, non adversus ejus consilium murmuremus.] Et hic geminam electionem exponens, alios sic dicit electos, alios vero ad tempus electos, sed non usque in finem permansuros. Quare [Col. 0035B] autem illi sic eligantur, et isti sic, sicut ignoratur a nobis, ita nec discutiendum. Item quod filiis infidelium dat Deus perseverantiam, et filiis infidelium non dat, inscrutabilia esse judicia Dei idem doctor ostendit in eodem libro (cap. 8) dicens: [Mirandum est quidem, multumque mirandum, quod filiis suis quibusdam Deus, quos regeneravit in Christo, quibus fidem, spem, dilectionem dedit, non dat perseverantiam, cum filiis alienis scelera tanta dimittat, atque impertita gratia suos faciat filios. Quis hoc non miretur? quis hoc non vehementissime stupeat? Sed etiam illud non minus mirum est, et tamen verum atque ita manifestum, ut nec ipsi inimici gratiae Dei, quomodo id negent valeant invenire, quod filios quosdam amicorum suorum, hoc est regeneratorum, [Col. 0035C] bonorumque fidelium, sine baptismo hinc parvulos exeuntes, quibus utique si vellet, hujus lavacri gratiam procuraret, in cujus potestate sunt omnia, alienat a regno suo, quo parentes mittit illorum, et quosdam filios inimicorum suorum facit in manus Christianorum venire, et per hoc lavacrum introducit in regnum, a quo eorum parentes alieni sunt: cum et illis malum, et istis bonum meritum nullum sit parvulis ex eorum propria voluntate. Certe haec judicia Dei, quoniam justa et alta sunt, nec vituperari possunt, nec penetrari. In his est et illud de perseverantia; de qua nunc dubitantes disputamus; de utrisque igitur exclamemus: «O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam inscrutabilia sunt judicia ejus!» (Rom. XI, 33.) ] Item quod qui pereunt non erant de numero filiorum; in eodem libro (cap. 9) . [Cum ergo filii Dei dicunt de his qui perseverantiam non habuerunt: «Ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis;» et addunt: «Quod si fuissent ex nobis, permansissent utique nobiscum (I Joan. II, 19) ,» quid aliud dicunt nisi non erant filii etiam quando erant in professione et nomine filiorum?] Item quod praedestinati, etsi nondum renati, jam tamen filii Dei sunt, et perire non possunt, in eodem libro. [Quicunque ergo in Dei providentissima dispositione praesciti, praedestinati, vocati, justificati, glorificati sunt, non dico etiam nondum renati, sed etiam nondum nati, jam filii Dei sunt et omnino perire non possunt. Hi [Col. 0036A] vero venient ad Christum, quia ita veniunt quomodo ipse dicit: «Omne quod dat mihi Pater, ad me veniet; et eum qui venit ad me, non ejiciam foras (Joan. VI, 37.) » Et paulo post: «Haec est, inquit, voluntas ejus qui misit me, Patris, ut omne quod dedit mihi Pater, non perdam ex eo (Ibid., 39) .» Ab illo ergo datur etiam perseverantia in bono usque in finem. Neque enim datur, nisi eis qui non peribunt, quoniam qui non perseverant, peribunt. Talibus Deum «diligentibus omnia cooperantur in bonum:» usque adeo prorsus omnia, ut etiam si qui eorum deviant et exorbitant, etiam hoc ipsum eis faciat proficere in bonum, quia humiliores redeunt atque doctiores: discunt enim in ipsa via justa cum tremore se exsultare debere, non sibi arrogando tanquam [Col. 0036B] de sua virtute fiduciam permanendi.] Item quod qui sic cadunt ut pereant, de praedestinatorum numero non fuerint, in eodem libro (cap. 12) , cum Joannis apostoli sententia tractaretur dicentis: «Est peccatum ad mortem non pro illo dico ut roget quis (I Joan. V, 16) ,» haec verba beatus Augustinus subjungit: [De quo peccato, quoniam non expressum est, possunt multa et diversa sentiri. Ego autem id esse peccatum fidem, quae per dilectionem operatur, deserere usque ad mortem; huic peccato ultra non serviunt non prima conditione, sicut ille, liberi, sed per secundum Adam Dei gratia liberati, et ista liberatione habentes liberum arbitrium, quo serviunt Deo, non quo captiventur a diabolo; «liberati enim a peccato servi facti sunt justitiae (Rom. VI, 18) ,» [Col. 0036C] in qua stabunt usque in finem, donante sibi perseverantiam illo qui «eos praescivit et praedestinavit, et secundum propositum vocavit et justificavit,» quoniam illa, quae de his promisit, etiam futura jam fecit. Cui promittenti «credidit Abraham, et deputatum est illi ad justitiam; dedit «enim» gloriam Deo plenissime credens,» sicut scriptum est, «quia quae promisit potens est et facere (Rom. IV, 3, 20, 21) .» Ipse ergo bonos illos facit, ut bona faciant. Neque enim eos propterea promisit Abrahae, quia praescivit a se ipsos futuros bonos. Nam si ita est, non suum, sed eorum est quod promisit; non autem sic «credidit Abraham, sed non est infirmatus in fide, dans gloriam Deo, plenissime credens quia quae promisit, potens est facere.» Non ait, quae praescivit, potens [Col. 0036D] est promittere, aut, quae praedixit, potens est ostendere, aut, quae promisit, potens est praescire. Ipse igitur eos facit perseverare in bono, qui fecit bonos; qui autem cadunt et pereunt, in praedestinatorum numero non fuerunt. Quamvis ergo de omnibus regeneratis et pie viventibus loqueretur Apostolus dicens: «Tu quis es, qui judicas alienum servum? suo domino stat aut cadit,» continuo tamen respexit ad praedestinatos et ait: «Stabit autem,» et ne hoc sibi arrogarent: «Potens est enim Deus, inquit, statuere eos (Rom. XIV, 4) .» Ipse itaque dat perseverantiam, qui statuere potest eos qui stant, ut perseverantissime stent, vel restituere qui ceciderant: «Dominus enim erigit elisos (Psal. CXLV, 8) .»] [Col. 0037A] Item quod certus est numerus praedestinatorum, in eodem libro, cum de his loqueretur qui perseverantiam a Deo acceperunt, ut perire non possint, haec inter, locutus est. [Haec de his loquor qui praedestinati sunt in regnum Dei, quorum ita certus est numerus, ut nec addatur quisquam nec minuatur ex eis: non de his qui cum annuntiasset et locutus esset, «multiplicati sunt super numerum (Psal. XXXIX, 6) :» ipsi enim vocati dici possunt, non autem «electi, quia non secundum propositum vocati.»]

Item quod omnis qui audit a Patre venit ad Christum, in libro de Praedestinatione (cap. 8) praefatus ita loquitur doctor: «Omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me (Joan. VI, 45) .» Quid est «omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me?» [Col. 0037B] nisi nullus est qui audiat a Patre, et discat, et non veniat ad me. Si enim «omnis qui audivit a Patre et didicit, venit,» profecto omnis qui non venit, non audivit a Patre, et non didicit; nam si audisset et didicisset, veniret. Neque enim ullus audivit, et didicit, et non venit. Sed «omnis,» ut ait Veritas, «qui audivit a Patre et didicit, venit.» Item quod divina gratia a nullo duro corde respuatur, paulo infra: [Multos videmus venire ad Filium, quia multos credere videmus in Christum; sed ubi et quomodo a Patre hoc audierint et didicerint, non videmus. Nimium gratia ista secreta est, gratiam vero esse quis ambigat? Haec itaque gratia, quae occulte humanis cordibus divina largitate tribuitur, a nullo duro corde respuitur: ideo quippe tribuitur, ut cordis [Col. 0037C] duritia primitus auferatur. Quando ergo Pater intus auditur et docet ut veniatur ad Filium, «aufert cor lapideum, et dat cor carneum,» sicut propheta praedicante promisit (Ezech. XI, 19) . Sic quippe facit «filios promissionis, et vasa misericordiae quae praeparavit in gloriam.» Cur ergo non omnes docet, ut veniant ad Christum, nisi quia omnes quos docet, misericordia docet: quos autem non docet, judicio non docet; quoniam «cujus vult miseretur et quem vult obdurat (Rom. IX, 18) ;» sed miseretur bona tribuens, obdurat digna retribuens.] Item quod quoscunque vult docere Pater, veniant ad Christum, in eodem libro (cap. 8) : [Cur autem non omnes doceat aperuit Apostolus quantum aperiendum judicavit: «Quia volens ostendere iram, et demonstrare potentiam [Col. 0037D] suam, attulit in multa patientia vasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, et ut notas faciat divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam (Rom. IX, 22, 23) .» Hinc est quod «verbum crucis pereuntibus stultitia est, his autem qui salvi fiunt, virtus Dei est (I Cor. I, 18) .» Hos omnes docet venire ad Christum Deus; hos enim «omnes vult salvos fieri, et in agnitionem veritatis venire (I Tim. II, 4) .» Nam etsi illos quibus «stultitia est verbum crucis,» ut ad Christum venirent docere voluisset, procul dubio venirent et ipsi. Non enim fallit aut fallitur, qui ait: «Omnis qui audivit a Patre, et didicit, venit ad me (Joan. VI, 45) .» Absit ergo ut quisquam non veniat, qui a Patre audivit [Col. 0038A] et didicit. Quare, inquiunt, non omnes docet? Si dixerimus quia nolunt discere, quos non docet, respondebitur nobis, et ubi est quod ei dicitur: «Deus, tu convertens vivificabis nos?» (Psal. LXXXIV, 7.) Aut si non facit volentes ex nolentibus Deus, ut quid orat Ecclesia secundum praeceptum Domini (Matth. V, 44) , pro persecutoribus suis?] Item quod aliis detur fides qua salvantur, et aliis non detur, non esse discutiendum, in eodem libro (cap. 9) : fides igitur et inchoata et perfecta donum Dei est: [Et hoc donum quibusdam dari, quibusdam non dari, omnino non dubitet, qui non vult manifestissimis sacris litteris repugnare. Cur autem non omnibus detur fidelem movere non debet, qui credit «ex uno omnes esse in condemnationem» sine dubitatione [Col. 0038B] justissimam: ita ut nulla Dei esset justa reprehensio, etiamsi nullus inde liberaretur. Unde constat magnam esse gratiam, quod plurimi liberantur, et quid sibi deberetur in eis qui non liberantur, agnoscunt, ut «qui gloriatur» non in suis meritis, quae paria videt esse damnatis, sed «in Domino glorietur (I Cor. I, 31) .» Cur autem istum potius quam illum liberet, «inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus (Rom. XI, 33) .» Melius enim et hic audimus aut dicimus: «O homo, tu quis es qui respondeas Deo?» (Rom. IX, 20) quam dicere audemus, quasi noverimus, quod occultum esse voluit, qui tamen aliquid injustum velle non potuit.] Item argumentum de parvulis, adversus eos qui gratiam repellunt, in eodem libro (cap. 12) : [Sed omnis [Col. 0038C] haec ratio, qua defendimus gratiam Dei per Jesum Christum Dominum nostrum vere esse gratiam, id est non secundum merita nostra dari, quamvis evidentissime divinorum eloquiorum testimoniis asseratur, tamen apud eos, qui nisi aliquid sibi assignent quod priores dent, ut retribuatur eis, ab omni studio pietatis reprimi se putant, laborat aliquanto in aetate majorum jam utentium voluntatis arbitrio; sed ubi venitur ad parvulos, et ad ipsum Mediatorem Dei et hominum, hominem Jesum Christum, omnis deficit praecedentium gratiam Dei humanorum assertio meritorum. Quia nec illi ullis bonis praecedentibus meritis, cum et ipse sit homo, liberator factus est hominum.]

Item cur aliis concedatur ut ex hac vita auferantur, [Col. 0038D] cum justi sunt; alii tandiu retineantur donec corruant, quod nemo judicium Dei comprehendere possit, in eodem libro (cap. 14) : [De hac quippe vita legitur in libro Job: «Nunquid non tentatio est vita humana super terram?» (Job VII, 1.) Sed quare aliis concedatur ut ex hujus vitae periculis dum justi sunt auferantur, alii vero justi donec a justitia cadant, in eisdem periculis vita productiore teneantur? «Quis agnovit sensum Domini?» (Rom. XI, 34.) Et tamen hinc intelligi datur etiam illis justis qui bonos piosque mores usque ad senectutis maturitatem et diem vitae hujus ultimum servant, non in suis meritis, sed in Domino esse gloriandum, quoniam qui vitae brevitate rapuit justum, «ne malitia mutaret intellectum [Col. 0039A] ejus (Sap. IV, 11) ,» ipse in quantacunque vitae longitudine custodit justum, «ne malitia mutet intellectum ejus.» Cur autem hic tenuerit casurum istum, quem priusquam caderet hinc posset auferre, justissima omnino, sed «inscrutabilia sunt judicia ejus.»] De gratia vero et praedestinatione unum sufficit exemplum Salvatoris, de quo in eodem libro (cap. 15) ita scribitur: [Est etiam praeclarissimum lumen praedestinationis et gratiae ipse Salvator, ipse Mediator Dei et hominum homo Christus Jesus: qui ut hoc esset, quibus tandem suis vel operum vel fidei praecedentibus meritis natura humana quae in illo est comparavit? Respondeatur, quaeso? ille homo, ut a Verbo Patri coaeterno in unitatem personae assumptus, Filius Dei unigenitus esset, unde hoc meruit? [Col. 0039B] Quod ejus bonum qualecunque praecessit? Quid egit ante? quid credidit? quid praeivit, ut ad hanc ineffabilem excellentiam perveniret? Nonne faciente ac suscipiente Verbo, ipse homo, ex quo coepit esse, Filius Dei unicus esse coepit? Nonne Filium Dei unicum femina illa gratia plena concepit? Nonne de Spiritu sancto et Virgine Maria Dei Filius unicus natus est, non carnis cupidine, sed singulari Dei munere? Nunquid metuendum fuit ne accedente aetate homo ille libero peccaret arbitrio? Aut ideo in illo non libera voluntas erat; ac non tanto magis erat, quanto magis servire peccato non poterat? Nempe ista omnia singulariter admiranda, et alia, si qua ejus propria verissime dici possunt, singulariter in illo accepit humana, hoc est nostra natura, [Col. 0039C] nullis suis praecedentibus meritis. Respondeat hic homo Deo, si audet, et dicat: Cur non et ego? Et si audierit: «O homo, tu quis es qui respondeas Deo?» nec sic cohibeat, sed augeat impudentiam, et dicat: Quomodo audio, «Tu quis es, o homo?» Cum sim quod audio, id est homo, quod est et ille de quo ago, cur non sim quod et ille? At enim gratia ille talis ac tantus est. Cur diversa est gratia, ubi natura communis est? Certe «non est acceptio personarum apud Deum (Col. III, 25) .» Quis, non dico Christianus, sed insanus haec dicat? Appareat itaque nobis in nostro capite ipse fons gratiae, unde secundum uniuscujusque mensuram semper cuncta ejus membra diffundit. Ea gratia fit ab initio fidei suae homo quicunque Christianus, qua gratia homo ille [Col. 0039D] ab initio suo factus est Christus: de ipso Spiritu et hic renatus est, de quo ille est natus; eodem Spiritu fit in nobis remissio peccatorum quo Spiritu factum est ut nullum haberet ille peccatum. Haec se Deus facturum esse profecto praescivit. Ipsa est igitur praedestinatio sanctorum, quae in Sancto sanctorum maxime claruit, quam negare quis potest recte intelligentium eloquia Veritatis? Nam et ipsum Dominum gloriae, inquantum homo facto factus est Dei Filius, praedestinatum esse didicimus. Clamat doctor gentium in capite Epistolarum suarum: «Paulus servus Jesu Christi vocatus apostolus, segregatus in Evangelium Dei; quod ante promiserat per prophetas suos in Scripturis [Col. 0040A] sanctis de Filio suo qui factus est ei ex semine David secundum carnem; qui praedestinatus est Filius Dei in virtute secundum Spiritum santificationis ex resurrectione mortuorum (Rom. I, 1-4) .» Praedestinatus est ergo Jesus, ut qui futurus erat secundum carnem filius David, esset tamen in virtute Filius Dei secundum Spiritum sanctificationis, quia natus est de Spiritu sancto ex virgine Maria. Ipsa est illa ineffabiliter facta hominis a Deo verbo susceptio singularis, ut Filius Dei et filius hominis simul, et filius hominis propter susceptum hominem, et Filius Dei propter suscipientem unigenitum Deum veraciter et proprie diceretur; ne non trinitas, sed quaternitas crederetur. Praedestinata est ista naturae humanae tanta et tam celsa et summa subvectio, ut quo attolleretur [Col. 0040B] altius non haberet: sicut pro nobis ipsa divinitas quousque se deponeret humilius, non habuit, quam suscepta natura hominis cum infirmitate carnis, «usque ad mortem crucis.» Sicut ergo praedestinatus est unus ille, ut caput nostrum esset, ita multi praedestinati sumus, ut membra ejus essemus. Humana hic merita conticescant, quae perierunt per Adam; et regnet quae regnat «Dei gratia per Jesum Christum Dominum nostrum,» unicum Dei Filium, unum Dominum. Quisquis in capite nostro praecedentia merita singularis illius generationis invenerit, ipse in nobis membris ejus praecedentia merita multiplicatae regenerationis inquirat. Neque enim Christo retributa est illa generatio, sed tributa, ut alienus ab omni obligatione peccati de Spiritu et [Col. 0040C] Virgine nasceretur. Sic et nobis, ut «ex aqua et Spiritu renasceremur» non retributum est pro aliquo merito, sed gratis tributum; et si nos lavacrum regenerationis fides duxit, non ideo putare debemus priores nos dedisse aliquid, ut retribueretur nobis regeneratio salutaris: ille quippe nos fecit credere in Christum, qui nobis fecit, in quem credimus, Christum; ille facit in hominibus principium fidei et perfectionem in Jesum, qui fecit hominem «principem fidei et perfectorem Jesum.» Sic enim est appellatus, ut scitis, in Epistola quae est ad Hebraeos (Hebr. XII, 2) , vocat enim Deus praedestinatos multos filios suos, ut eos faciat membra praedestinati unici Filii sui.] Item infra (cap. 16 in fin.) : [Ad hanc vocationem qui pertinent, «omnes sunt docibiles Dei [Col. 0040D] (Isa. LIV, 13) ,» nec potest eorum quisquam dicere: Credidi, ut sic vocarer: praevenit eum quippe misericordia Dei, quia sic est vocatus ut crederet. «Omnes enim docibiles Dei» veniunt ad Filium, quoniam audierunt et didicerunt a Patre per Filium, qui evidentissime dicit: «Omnis qui audivit a Patre, et didicit, venit ad me (Joan. VI, 45, 39) .» Istorum autem nemo perit, «quia omne quod dedit ei Pater, non perdit ex eo quidquam.» Quisquis ergo inde est, omnino non perit, nec erant inde qui perierunt, propter quod dictum est: «Ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis. Nam si fuissent ex nobis, mansissent utique nobiscum (I Joan. II, 19) .» Intelligamus ergo vocationem qua fiunt electi, non qui eliguntur [Col. 0041A] quia crediderunt, sed qui eliguntur ut credant; hanc enim et Dominus ipse satis aperit ubi dicit: «Non vos me elegistis, sed ego vos elegi (Joan. XV, 16) .» Nam si propterea electi erant quia crediderant, ipsi eum prius utique elegerant credendo in eum, ut eligi mererentur: aufert autem hoc omnino, qui dicit: «Non vos me elegistis, sed ego vos elegi.» Et ipsi quidem procul dubio elegerunt eum, quando crediderunt in eum; unde non ob aliud dicit: «Non vos me elegistis, sed ego vos elegi,» nisi quia non elegerunt ut eligeret eos, sed ut eligerent eum elegit eos, quia misericordia ejus praevenit eos secundum gratiam, non secundum debitum. Elegit ergo eos de mundo, cum hic ageret carnem [ al., in carne], sed jam electos in seipso ante mundi constitutionem: [Col. 0041B] haec est immobilis veritas praedestinationis et gratiae.]

Sicut enim ex his quae breviter de beati Augustini libris collegimus, intelligi datur omnia sanctorum facta, dicta et cogitationes rectae, quibus coelestis regni beatitudinem mereantur accipere, non a semetipsis habent, sed gratia superni muneris acceperunt, cumque liberum voluntatis humanae sit arbitrium, infirmum tamen et invalidum est ad opus justitiae, si non per Dei gratiam validum fiat et forte, quae Dei gratia non solum subsequitur nos, ut bona quae [Col. 0042A] novimus possimus operari, verum etiam praevenit in omnibus faciens in nobis et voluntatem qua velimus ut possimus facere bonum, et tribuens fidem qua non solum credamus in Deum, verum etiam per quam quaecunque postulaverimus, impetremus a Deo: id est et principium fidei, et plenitudinem ejus nobis donans: sed et omnia opera recta, ut possimus facere gratia largiente possibilitatem accipimus faciendi. Haec cum ex superioribus sententiis satis manifesta fiant, tum quoque ex sanctorum Patrum dictis, quorum hic testimonia propter brevitatem omisimus ponere, satis patescunt. Jam vero de praedestinatione sanctorum ita posita testimonia incunctanter loquuntur, ut omnium praedestinatorum numerum definitum esse doceant, et neminem eorum posse [Col. 0042B] perire. Quae cum ita sint, jam videndum est utrum mali praedestinati sint ad poenam: sed cum ex praedestinatione sanctorum hoc facile possit colligi, quia si illorum certa est praedestinatio, et nemo potest perire electorum, sequitur ut etiam reproborum definita procul dubio sit praedestinatio: neque enim Dei dispositio, quae sanctorum numerum ita constituit ut nemo ex eis perire possit, non etiam de reprobis aliquid judicavit; sed quid ex hoc sanctorum dicta loquantur sequenti libello monstrabitur ⁜ a .

[Col. 0041C] Superiore libello, rex religiose, qua valui brevitate sanctorum dicta decerpens, aperui, pro qualitate ingenii nostri, quod omnia divinis agantur dispensationibus; et licet iniquorum pravae sint voluntates et actiones perversae, nequaquam tamen effugere possunt divinorum dispensationem judiciorum: sed unde Deo adversantur, inde illius voluntati serviunt. Hinc quoque manifestum, quantum credimus, elicuit quia non solum quae sunt, sed et quae futura sunt dispensat coelestis sapientia, et unumquodque ad suam finem perducit, non solum bonos, verum etiam malos, secundum quod ante saecula aeternaliter disposuit, moderatur et agit; et sicut non est nova cogitatio apud Deum, ita nec novum consilium, et quid de singulis agatur, in aeterna sapientia illius dispositum est et immutabiliter determinatum. Ostendimus [Col. 0041D] etiam praedestinationem sanctorum divina gratia regi, nec electorum numerum aut posse minui aut vacillari: sed sicut ante saecula electi sunt, ita eorum electio inconvulsa manebit, quae omnia non [Col. 0042C] nostris verbis, sed sanctorum dictis monstravimus. Superest nunc ut de praedestinatione iniquorum, juxta quod magnificentia vestra dignata est nobis injungere, sanctorum dicta exempla colligamus: ubi etiam de sanctorum praedestinatione pariter loquemur. Quae cum fuerint a nobis explicita, breviter aperire conabimur quemadmodum cum Deus malos praedestinatos habeat ad poenam, non tamen auctor sit malorum, nec sit voluntatis ejus perditio impiorum: «Qui omnes homines vult salvare, et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II, 4) .» Obsecramus autem celsitudinem majestatis vestrae, ut si quid in litteris nostris quod vobis displicuerit, inveneritis, misericorditer corrigatis, nobisque corrigenda significare non dedignemini: vel si quis deprehensor exstiterit earum, detur nobis defensionis locus, ut [Col. 0042D] vel acquiescamus juste reprehendenti, vel confirmemus quae vera fuerint dicta, vestramque pietatem circa humilitatem nostram semper mereamur habere propitiam.

[Col. 0043A] Antequam de malorum praedestinatione loquamur, quid sit praedestinatio, beati Augustini dictis doceamus. Ait enim Augustinus ⁜ a libro de Praedestinatione: [Praedestinatio quippe a praemittendo ( al., praevidendo) et praeveniendo vel praeordinando futurum aliquid dicitur.] Quibus verbis ostendit quod praemissio et praeordinatio, sive praeventio, praedestinatio sit, et in verbis differre, sensu vero non discrepare. Et Fulgentius in libro de Praedestinatione ita ait (Fulgent. ad Monimum de gemina Praedest., l. I, cap. 20) : [Neque enim est alia Dei praedestinatio, nisi futurorum operum ejus aeterna praeparatio.] Et hic praeparationem praedestinationem nominavit: proinde sive praeparationem sive praedestinationem in sanctorum dictis positum invenerimus, unum [Col. 0043B] idemque significari docemur. Et de praedestinatione ita venerabilis doctor Augustinus in Expositione evangelii Joannis (tract. XIV) dicit: [«Qui de coelo venit supra omnes est; et quod vidit et audivit hoc testatur; testimonium ejus nemo accepit.» Si nemo, ut quid venit? Quorumdam ergo nemo. Est quidam populus praeparatus ad iram Dei, damnandus cum diabolo: horum nemo accepit testimonium Christi. Nam si omnino nemo, nullus homo. Quid est quod sequitur? «Qui accepit testimonium ejus, signavit quia Deus verax est.» Certe ergo non nemo, si tu ipse dicis: «Qui accepit testimonium ejus, signavit quia Deus verax est.» Responderet ergo fortasse interrogatus Joannes, et diceret: Novi quid dixerim, Nemo. Est enim quidam populus natus ad iram [Col. 0043C] Dei, et ad hoc praecognitus. Qui sint enim credituri, et qui non sint credituri, novit Deus; qui sint perseveraturi in eo quod crediderunt, et qui sint lapsuri novit Deus: et numerati sunt Deo omnes futuri in vitam aeternam; et novit jam populum illum distinctum. Et si ipse novit, et prophetis dedit nosse per Spiritum suum, dedit et Joanni. Cum enim superius multis testimoniis monstratum sit sanctorum esse praedestinationem, et nunc dicitur: quidam populus praeparatus ad iram Dei damnandus cum diabolo, et praeparatio praedestinatio sit, sicut superius patefactum est, monstratur esse gemina praedestinatio, id est et eorum qui numerati sunt Deo, et pertinent ad vitam aeternam, et eorum qui praeparati sunt ad iram Dei damnandi cum diabolo. [Item in eodem [Col. 0043D] (tract. XLVIII) : [«Sed vos non creditis, quia non estis ex ovibus meis (Joan. X, 26) .» Jam supra didicistis quae sint oves: estote oves. Oves credendo sunt, oves pastorem sequendo sunt, oves Redemptorem [Col. 0044A] non contemnendo sunt, oves per ostium intrando sunt, oves exeundo et pascua inveniendo sunt, oves aeterna vita perfruendo sunt. Quomodo ergo istis dixit: «Non estis ex ovibus meis?» Quia videbat eos ad sempiternum interitum praedestinatos, non ad vitam aeternam sui sanguinis pretio comparatos]. Item inferius: «Vitam aeternam dabo eis,» id est ovibus meis, «et non peribunt in aeternum.» Subaudis, tanquam eis dixerit: Vos peribitis in aeternum, quia non estis ex ovibus meis. «Non rapiet eas quisquam de manu mea.» Intentius accipite: «Pater meus quod dedit mihi majus est omnibus.» Quid potest lupus, quid potest fur et latro? Non perdunt nisi ad interitum praedestinatos. De illis autem ovibus de quibus dicit Apostolus: «Novit [Col. 0044B] Dominus qui sunt ejus (II Tim. II, 19) ;» et: «Quos praescivit, ipsos et praedestinavit; quos autem praedestinavit, ipsos et vocavit: quos autem vocavit, illos et justificavit; quos autem justificavit, illos et glorificavit (Rom. VIII, 29, 30) :» de ovibus istis nec lupus rapit, nec fur tollit, nec latro interficit. Securus est de numero earum, qui pro eis novit quod dedit. Et hoc est quod ait: «Non rapiet eas quisquam de manu mea;» et item ad Patrem: «Pater meus quod dedit mihi majus omnibus est (Joan. XI, 28, 29) .»

Et hic et superius dum qui non sunt ex ovibus Christi, ad interitum dicit praeparatos, ostendit geminam esse praedestinationem; quia et sancti praedestinati sunt ad vitam, et qui in peccatis suis perseveraturi sunt, ad interitum. Item in eodem (tract. XLV) : [Si catholici fideles erant, oves erant; si oves erant, quomodo vocem alieni audire potuerunt? cum Dominus dicat: «Non audierunt eos oves (Joan. X, 8) .» Audistis, fratres, altitudinem quaestionis? Dico ergo: «Novit Dominus qui sunt ejus (II Tim. II, 19) ,» novit praescitos, praedestinatos: de illo quippe dicitur: «Quos autem praescivit, et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus: quos autem praedestinavit, ipsos et vocavit; et quos vocavit ipsos et justificavit? quos autem justificavit, ipsos et glorificavit. Si Deus pro nobis, quis contra nos?» Adde adhuc: «Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum, quomodo non et cum illo omnia nobis donavit?» (Rom. VIII, 29-32.) Sed [Col. 0044D] quibus «nobis?» Praescitis, praedestinatis, justificatis et glorificatis. De quibus sequitur: «Quis accusabit adversus electos Dei (Ibid., 33) .» «Novit ergo Dominus qui sunt ejus;» ipsi sunt oves. Aliquando [Col. 0045A] se ipsas nesciunt, sed pastor novit eas, secundum istam praedestinationem, secundum istam Dei praescientiam, secundum electionem ovium ante constitutionem mundi. Nam et hoc dicit Apostolus: «Sicut elegit nos in ipso ante constitutionem mundi (Eph. I, 4) .» Secundum istam ergo praescientiam Dei et praedestinationem, quam multae oves foris et quam multi lupi intus, et quam multae oves intus et multi lupi foris! Quid est quod dixi, quam multae oves foris? Quam multi modo luxuriantur, casti futuri; quam multi blasphemant Christum, credituri in Christum; quam multi se inebriant, sobrii futuri; quam multi rapiunt res alienas, donaturi suas. Verumtamen modo alienam vocem audiunt, alienos sequuntur. Item quam multi intus laudant, blasphematuri; [Col. 0045B] casti sunt, fornicaturi; sobrii sunt, se vino postea sepulturi; stant casuri, non sunt oves. De praedestinatis enim loquimur; de his loquimur, quos «novit Dominus qui sunt ejus (II Tim. II, 19) ;» et tamen ipsi quandiu recte sapiunt, Christi vocem audiunt. Ecce audiunt ipsi, non audiunt illi, et tamen secundum praedestinationem non oves isti, et oves illi. Adhuc manet quaestio, quae mihi interim nunc videtur ita posse dissolvi. Est aliqua vox, est, inquam, aliqua vox pastoris, in qua oves non audiunt alienos, in qua non oves non audiunt Christum. Quae est ista vox? «Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 22) .» Hanc vocem non negligit proprius, non audit alienus: nam et ille hoc ei praedicat, ut perseveret apud ipsum usque in finem, [Col. 0045C] et non apud Deum perseverando, non audit hanc vocem: venit ad Christum, audivit alia et alia verba, illa et illa omnia, vera sana omnia, inter quae omnia est et illa vox: «Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit.» Istam qui audierit ovis est. Sed audiebat illam nescio quis et desipuit, refriguit, audivit alienam: si praedestinatus est, ad tempus erravit, in aeternum non periit; redit ut audiat quod neglexit, faciat quod audivit. Si enim de his est qui praedestinati sunt, et errorem ipsius Deus praescivit, et conversionem futuram; si aberravit, redit, ut audivit vocem illam pastoris, et sequatur dicentem: «Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit.» Bona vox, fratres, vera, pastoralis ipsa est: «Vox salutis in tabernaculis justorum (Ps. XI, 15) .» Nam [Col. 0045D] facile est audire Christum, facile est laudare Evangelium, facile est acclamare disputatori; perseverare usque in finem, hoc est ovium vocem pastoris audientium. Tentatio accidit, persevera usque in finem. Usque in quem finem perseverabis? Quousque finias viam. Quandiu enim non audis Christum, adversarius tuus est in ista via, hoc est in ista mortali vita. Sed quid dicit? «Concorda cum adversario tuo cito, dum es cum eo in via (Matth. V, 25) .» Audisti, credidisti, concordasti. Si adversabaris concorda. Si tibi praestitum est concordare, noli ulterius litigare. Quando enim finiatur via nescis, sed tamen scit ille. Si ovis es, et si perseveraveris usque in finem, salvus eris: ac per hoc istam [Col. 0046A] vocem non contemnunt sui, non audiunt alieni.] Et hic cum dicit secundum praedestinationem non oves istos, et oves illos, ostendit geminam esse praedestinationem. Item in eodem (tract. XLII) . [Quod vero sequitur: «Propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis (Joan. VIII, 47) ,» eis dictum est qui non solum peccato vitiosi erant, nam hoc malum commune erat omnibus, sed etiam praecogniti quod non fuerant credituri ea fide, qua sola possent a peccatorum obligatione liberari. Quapropter praesciebat illos, quibus talia dicebat, in eo permansuros, quod ex diabolo erant, id est in suis peccatis atque impietate morituros, in qua ei similes erant, nec venturos ad regenerationem, in qua essent filii Dei, hoc est ex Deo nati, a quo erant homines creati. Secundum [Col. 0046B] hanc praedestinationem locutus est Dominus, non quod aliquem hominem invenerit, qui vel secundum regenerationem jam esset ex Deo, vel secundum naturam jam non esset ex Deo.] Et hic dum secundum praedestinationem dicit locutum esse Dominum, ut aliqui essent ex Deo, alii non ex Deo, geminam ostendit praedestinationem. Item in eodem (tract. CX) , cum de mundo fideli et infideli loqueretur sic ait: [Isti autem omnes, quid est nisi mundus? Non hostilis utique, sed fidelis. Nam ecce, qui dixerat: «Non pro mundo rogo (Joan. XVII, 9) ,» pro mundo rogat ut credat, quoniam est mundus de quo scriptum est: «Ne cum mundo damnemus (I Cor. XI, 32) .» Pro isto mundo non rogat: neque enim quo sit praedestinatus, ignorat. Et est mundus de quo scriptum [Col. 0046C] est: «Non venit filius hominis ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum (Joan. III, 17) .» Unde et Apostolus: «Deus, inquit, erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) .»] Cum enim dicit quia non ignorat quo sit praedestinatus mundus, pro quo non rogat, manifeste demonstrat praedestinationem reproborum. Et quia est praedestinatio electorum et reproborum, gemina esse monstratur praedestinatio. Item in eodem (ibid.) : [Quandiu enim credimus quod non videmus, nondum sumus ita consummati quemadmodum erimus, cum meruerimus videre quod credimus. Rectissime igitur ibi, «ut credat mundus; hic, ut cognoscat mundus:» tamen et ibi et hic «quia tu me misisti (Joan. XVII, 21) ,» ut noverimus quantum pertinet ad Patris et [Col. 0046D] Filii insuperabilem charitatem, hoc nos modo credere quod tendimus credendo cognoscere. Si autem diceret, ut cognoscant quia tu me misisti, tantumdem valeret quantum hoc quod ait, «ut cognoscat mundus.» Ipsi sunt enim mundus, non permanens inimicus, qualis est mundus damnationi praedestinatus, sed ex inimico amicus effectus, propter quem «Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) .» Ideo dixi: «Ego in eis, et tu in me;» tanquam diceret: «Ego in eis» ad quos misisti me; «et tu in me,» mundum reconcilians tibi per me. Propterea sequitur etiam illud quod ait: «Et dilexisti eos, sicut et me dilexisti (Ibid., 23) .» In Filio quippe Pater nos diligit, quia «in ipso nos elegit ante mundi constitutionem].» [Col. 0047A] Et hic dicens mundum damnationi praedestinatum, geminam ostendit praedestinationem. Item in eodem (tract. XI) : [Quomodo ergo non erimus cum Christo ubi est, quando in Patre cum illo erimus, in quo est. Neque hinc Apostolus nobis quamvis nondum rem tenentibus, sed tamen spem gerentibus tacuit: ait enim: «Si resurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextra Dei sedens; quae sursum sunt sapite, non quae super terram: mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Col. III, 1-3) .» Ecce interim per fidem ac spem vita nostra ubi Christus est, cum illo est, quia cum Christo in Deo est. Ecce velut jam factum est quod oravit ut fieret dicens: «Volo ut ubi ego sum, et illi sint mecum [Col. 0047B] (Joan. XVII, 24) .» Sed nunc per fidem, quando autem fiet per speciem? «Cum Christus, inquit, apparuerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum illo in gloria (Col. III, 4) .» Tunc apparebimus quod tunc erimus, quia tunc apparebit non inaniter nos id credidisse ac sperasse antequam essemus facti, et cui Filius cum dixisset: «Ut videant claritatem meam, quam dedisti mihi,» continuo subjunxit «quia dilexisti me ante mundi constitutionem:» in illo enim dilexit nos ante mundi constitutionem, et tunc praedestinavit, quod in fine futurum est mundi. «Pater,» inquit, «juste, mundus te non cognovit» quia justus es, ideo te non cognovit: mundus quippe ille damnationi praedestinatus merito non cognovit; mundus vero, quem per Christum reconciliavit, non merito, [Col. 0047C] sed gratia cognovit. Quid est enim eum cognoscere, nisi vita aeterna? quam mundo damnato utique non dedit, reconciliato dedit. Propterea utique «mundus non cognovit,» quia justus es, meritis ejus, ut non cognosceret, tribuisti, et propterea mundus reconciliatus cognovit, quia misericors es, et ut cognosceret non ei merito, sed gratia subvenisti.] Et hic mundum damnationi praedestinatum dicens, geminam praedestinationem ostendit, quoniam praedestinationem eorum qui salvantur superius posita exempla satis superque demonstrant. Item in libro Enchiridion (cap. 100) : [Haec sunt «magna opera Domini exquisita in omnes voluntates ejus (Psal. CX, 2) ,» et tam sapienter exquisita, ut cum angelica et humana creatura peccasset, id est non quod ille, sed quod [Col. 0047D] voluit ipsa fecisset, etiam per eamdem creaturae voluntatem, qua factum est quod Creator noluit, impleret ipse quod voluit, bene utens et malis, tanquam summe bonus, ad eorum damnationem quos juste praedestinavit ad poenam, et ad eorum salutem quos benigne praedestinavit ad gratiam.]

Item in libro quarto de Natura et Origine animae ad Vincentium Victorem (lib. IV, cap. 11) : [Absit enim hoc volens diluere, ut dicam, quae ipse dixisti: Quod anima per carnem meruerit, inquinari, et esse peccatrix, nullum habens ante peccatum, quo recte id meruisse dicatur: et, Quod etiam sine baptismo originalia peccata solvantur: et, Quod regnum quoque coelorum non baptizatis in fine tribuatur. Haec [Col. 0048A] atque hujusmodi venena fidei, nisi dicere timerem, fortasse de hac re definire aliquid non timerem. Quanto melius igitur non separatim de anima disputo, et affirmo quod nescio, sed quod apertissime Apostolum video docuisse (Rom. V, 18) , simpliciter teneo: «Ex uno homine omnes homines ire in condemnationem» qui nascuntur ex Adam, nisi ita renascantur in Christo, sicut instituit ut renascantur, antequam corpore moriantur, quos praedestinavit ad aeternam vitam misericordissimus gratiae largitor: qui est et illis quos praedestinavit ad mortem aeternam justissimus supplicii retributor.] In his duobus testimoniis manifestissime monstrat geminam venerabilis Augustinus praedestinationem.

Item in libro secundo de Baptismo parvulorum: [Col. 0048B] [Ut autem innotescat quod latebat, et suave fiat quod non delectabat, gratia Dei est, qua adjuvat hominum voluntates: qua ut non adjuventur in ipsis itidem causa est, non in Deo, sive damnandi praedestinati sunt propter iniquitatem superbiae; sive contra ipsam superbiam judicandi et eruditi filii sint misericordiae. Unde Jeremias cum dixisset: «Scio, Domine, quia non est in homine vita ejus, nec viri est ut ambulet, et dirigat gressus suos,» continuo subjungit: «Corripe me, Domine; verumtamen in judicio, et non in furore tuo (Jer. X, 23, 24) .» Tanquam diceret: Scio ad correptionem meam pertinere, quod minus abs te adjuvor, ut perfecte dirigantur gressus mei: verumtamen hoc ipsum noli sic mecum agere, tanquam in furore quo iniquos damnare [Col. 0048C] statuisti; sed tanquam in judicio, quo doces tuos non superbire. Unde alibi dicitur: «Et judicia tua adjuvabant me (Psal. XVIII, 175) .» Nullius proinde humanae culpae in Deum referas causam: vitiorum namque omnium humanorum causa superbia est.] Hac sententia ostendit venerabilis Augustinus malos propter iniquitatem superbiae damnationi praedestinatos, non autem ad peccatum: quoniam peccatum non est ex Deo. Neque enim auctor mali est Deus, poenae vero redditio ex Deo est. Quia justum est ut qui Deo per humilitatem subdi noluit, propter superbiam coelesti ultione feriatur. Unde praedestinatio Dei ad poenam est, quam subituri sunt mali, qui perseverabunt in iniquitate: non autem ad peccatum; quia Deus auctor mali non est, neque [Col. 0048D] placet Deo iniquitas, et eorum quae operatur Deus praedestinator est; videlicet, vel bonorum quae redditurus est sanctis, vel poenarum, quas iniquis puniendis illaturus est. At vero malorum sicut non est auctor, ita nec praedestinator. Non enim peccatum ex Deo est, sed ex diabolo. Atque propterea suorum operum quae vel misericorditer respicit, vel juste punit, praedestinator est: eorum autem quae non agit, sicut vindex est, ita praedestinator non est. Item in libro decimo quinto de Civitate Dei: [Arbitror nos satis jam fecisse magnis et difficillimis quaestionibus de initio vel de fine mundi, vel animae, vel ipsius generis humani: quod in duo genera distribuimus; unus eorum qui secundum hominem, alterum [Col. 0049A] eorum qui secundum Deum vivunt, quas etiam mystice appellamus civitates duas, hoc est duas societates hominum, quarum una est, quae praedestinata est in aeternum regnare cum Deo, altera aeternum supplicium subire cum diabolo.] Item in libro novissimo de Civitate Dei cum de bonis, quae largitur malis Deus, loqueretur, ait: [Quid igitur dabit eis quod praedestinavit ad vitam, qui haec etiam dedit eis quos praedestinavit ad mortem.] Item in expositione psalmi noni, sumens testimonium ex Evangelio: «[Qui autem non credit,» inquit, «jam judicatus est (Joan. III, 18) :» id est, isto occulto judicio jam praeparatus est ad illud manifestum.] Item inferius: [Non in toto corde confitetur Domino, qui de providentia ejus in aliquo dubitat. Sed quia jam [Col. 0049B] cernit occulta sapientia Dei, quantum sit invisibile praemium ejus qui dicit: «Gaudemus in tribulationibus (Rom. V, 3) ,» et quemadmodum omnes cruciatus, qui corporaliter inferuntur, aut exerceant conversos ad Deum, aut ut convertantur admoneant, aut juste damnationi ultimae praeparent obduratos, et sic omnia ad divinae providentiae regimen referantur, quae stulti quasi casu, et temere, et nulla divina administratione fieri putant.] In his omnibus testimoniis praedestinati ostenduntur mali ad poenam, sed non praedestinati ad peccatum: quoniam eorum, quae facturus est Deus, praedestinator est; quae vero non fecit, nec facturus est, ea non praedestinat. Quia autem judicaturus est mundum, et impios justo supplicio pro iniquitatibus suis damnaturus, propterea [Col. 0049C] reos praedestinavit ad poenam, et poenam praedestinavit illis: ad peccatum autem non eos praedestinavit; quoniam non est Deus auctor iniquitatis, quoniam sicut justitia ex Deo est, et omne opus bonum; ita iniquitas, et omne opus pravum ex diabolo. Unde et sanctus Augustinus hoc ipsum insinuans ait paulo superius: [Nullius proinde culpae humanae in Deum referendam causam: vitiorum namque omnium humanorum causa superbia est.] Et Cassiodorus cum dicit peccatores in praedestinatione repulsos eos qui damnandi sunt in judicio, ostendit propter iniquitatem damnandos, quae praedestinata a Deo non est; damnandi vero ipsi praedestinati sunt; quia justum est ut poena inferatur eis qui noluerunt obedire praeceptis justitiae. Item in libro de [Col. 0049D] Perfectione justitiae (c. 13) : [«Deus de coelo respexit super filios hominum, ut videat si est intelligens aut requirens Deum (Psal. XIII) .» Hoc ergo «bonum» quod est requirere Deum, «non erat qui faceret, non erat usque ad unum (Ibid.) ,» sed in eo genere hominum quod praedestinatum est ad interitum; super hos enim respexit Dei praescientia, protulitque sententiam.] Quod sanctus Augustinus in hac sententia malos dicit ad interitum praedestinatos, ne hoc (interitum) peccatum intelligamus, sed peccati vindictam quae in se reddenda est peccatoribus, beatus Fulgentius in libro ad Monimum discipulum suum (lib. I, c. 6) satis manifeste demonstrat. In quo libro et praedestinationem malorum [Col. 0050A] docet ad supplicium, et quia Deus ad iniquitatem nullum praedestinat, verissima ratione insinuat; de quo libro pauca excipere volui, et huic operi inserere. Ait enim:

[Quod ergo ante gehennam mali pereunt, non est divini operis, sed humani: quod autem in gehenna perituri sunt, hoc facit Dei aequitas, cui nulla placet peccantis iniquitas. «Qui» enim «diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X, 6) .» Et dicit Joannes quia «Omnis qui facit peccatum, et iniquitatem facit, et peccatum est iniquitas (I Joan. III, 4) .» Et Deus per prophetam dicit quia «Anima, quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII, 4) .» De Filio autem Dei Joannes dicit: «Scimus quia ille apparuit, ut peccata tolleret, et peccatum in eo non est [Col. 0050B] (I Joan. III, 5) .» Sicut ergo peccatum in eo non est, ita peccatum ex eo non est: quod autem ex eo non est, opus ejus utique non est. Quod autem nunquam est in opere ejus, nunquam fuit in praedestinatione ejus. Non ergo praedestinati sunt mali ad hoc quod male operantur, a concupiscentia substracti et illecti, sed ad hoc quod juste patiuntur inviti. Praedestinationis enim nomine non aliqua voluntatis humanae coactitia necessitas exprimitur, sed misericors et justa futuri divini operis sempiterna dispositio praedicatur. «Deo» autem «misericordiam, et judicium (Psal. C, 1) » cantat Ecclesia, cujus hoc opus est in homine, ut occulto voluntatis suae, non tamen injusto consilio, aut gratuitam misericordiam praeroget misero, aut debitam justitiam rependat injusto. Imo [Col. 0050C] aut misericorditer debitori donet quod si vellet juste posset exigere: aut juste cum usuris quod suum est exigat, et iniquo debitori quod debetur iniquitatibus reddat. Ac sic ut istum prorsus indignum misericordia praeveniat, aut illum ita dignum inveniat. Ipse etenim donat gratis indigno gratiam, qua justificatus impius illuminetur munere bonae voluntatis, et facultate bonae cooperationis; ut praeveniente misericordia bonum velle incipiat et subsequente misericordia bonum quod vult facere valeat. Utrumque autem praedestinando Deus, et praeparavit in illa incommutabili voluntate, in qua sic futurum effectum hominis renovandi disposuit, ut ejus voluntas in opere novo nova esse non possit (cap. 8) . Donat etiam gratiam digno in retributionem mercedis [Col. 0050D] aeternae, ut scilicet sive cum impium pie justificat justus, quia de ipso Apostolus dicit: «Ut sit ipse justus et justificans eum, qui ex fide est Jesu (Rom. III, 26) ;» seu cum justum juste glorificat pius, «quia quos justificavit, illos et glorificavit (Rom. VIII, 30) ,» eadem sit operatio gratiae quae meritum hominis bonum, et initiat ad justitiam, et consummat ad gloriam: primo in homine inchoans voluntatem bonam, deinde eamdem voluntatem adjuvans inchoatam, ut eadem voluntas et divino dono bona sit, et divino adjutorio malam superare concupiscentiam possit; et Deo perficiente talis postmodum ipsa voluntas sit, ut malam concupiscentiam habere non possit; ac sic in praesenti vita gratiae adjutorio infirmitati [Col. 0051A] non cedat, in futura autem gratiae beneficio infirmitatem non habeat; et nunc recreetur continuo juvamine medicanunis: tunc vero fruatur aeterna plenitudine sanitatis. Haec autem Deus, sicut in praedestinatione semper habuit, sic per gratiam sicut praedestinaverat facit. Praedestinationis itaque ipsius insinuatur agnitio, cum dicit Scriptura: «Et praeparatur voluntas a Domino (Prov. VIII, juxta LXX) .» Non autem ob aliud praeparata dicitur, nisi quia danda praedicitur. A quo enim praeparatur per bonitatem sempiternam, ab ipso datur per indebitam gratiam.] In hac sententia quid Deus praedestinat, et quid non praedestinat probabili ratione discernit, quia demonstrat peccatum non esse in praedestinatione Dei, sed poenam peccati. At vero beata merita [Col. 0051B] sanctorum et remunerationem utraque in praedestinatione Dei esse fatetur, quia utraque a Deo sunt. Non enim aliquid boni habent sancti, nisi a Deo, et remuneratio pro bonis, quae gesserunt electi, a Deo est, propterea utraque a Deo sunt praedestinata. Item in sequentibus (cap. 12) : [Ideo ergo in promissis Dei nulla est falsitas, quia in faciendis nulla Omnipotenti est difficultas, et propterea ibi nunquam deest voluntatis effectus; quia voluntas ipsa non aliud invenitur esse quam virtus. Quidquid autem vult potest, qui quantum vult tantum potest. Propterea de illo solo digne dicitur: «Omnia quaecunque voluit fecit (Psal. CXIII et CXXXIV) .» Et iterum: «Subest enim tibi, cum voles, posse (Sap. XII, 18) .» Ideo diximus tantam ibi esse virtutem voluntatis, [Col. 0051C] quanta et voluntas ipsa virtutis: quia cui semper subest, cum volet, posse, non aliud est in illo velle, quam posse (cap. 13) . Quia ergo Deus nulla necessitate compellitur, ut aliquid nolens permittat, nullius utique adversitatis impeditur obstaculo, quo id quod promisit, aut minus quam vult, aut tardius faciat. Proinde potuit, sicut voluit, praedestinare quosdam ad gloriam, quosdam ad poenam. Sed quos praedestinavit ad gloriam, praedestinavit ad justitiam: quos autem praedestinavit ad poenam, non praedestinavit ad culpam.] Item paulo inferius: [In sanetisigitur coronat Deus justitiam, quam eis gratis ipse tribuit, gratis servavit, gratisque perfecit. Iniquos autem condemnavit pro impietate vel injustitia, quam in eis ipse non fecit. In illis enim opera sua [Col. 0051D] glorificat; in istis autem opera non sua condemnat. Hoc itaque praedestinavit Deus, quod erat ipse facturus, aut quod fuerat largiturus. Illud vero nullatenus praedestinavit, quod sive per gratiam, seu per justitiam facturus ipse non fuit.] Item in eodem (cap. 23) : [Fidelibus congruit credere et fateri Deum bonum, et justum praescisse quidem peccatores homines, quia nihil eum latere potuit futurorum (neque enim vel futura essent, si in ejus praescientia non fuissent, non tamen praedestinasse quemlibet hominem ad peccatum; quia si ad peccatum aliquod Deus hominem praedestinaret, pro peccatis hominem non puniret. Dei enim praedestinatione aut peccatorum praeparata est pia remissio, aut peccatorum justa [Col. 0052A] punitio. Nunquam igitur Deus ad hoc hominem potuit praedestinare, quod ipse disposuerat, et praecepto prohibere, et misericordia diluere, et justitia punire. Iniquos itaque, quos praescivit Deus hanc vitam in peccato terminaturos, praedestinavit supplicio interminabili puniendos: in quos sicut culpanda non est praescientia humanae iniquitatis, ita praedestinatio justissimae laudanda est ultionis; ut agnosceretur non ab eo praedestinatum hominem ad qualecunque peccatum, quem praedestinavit peccati merito puniendum (cap. 24) . Deus itaque omnia hominum opera, sive bona sive mala praescivit, quia eum latere nihil potuit, sed sola bona praedestinavit, quae se in filiis gratiae facturum esse praescivit: mala vero futura opera illorum quos non praedestinavit ad regnum, [Col. 0052B] sed ad interitum praescivit potentissima deitate, et ordinavit provida bonitate: et quia praescius fuit, quod eadem mala non solum ipse facturus non esset, sed nec homo in quantum ei humiliter adhaesisset, in eo nobis insuperabilem potentiam praescientiae suae magis ostendit, quia nec in malis praedestinationem justitiae suae vacare permisit. Ostensurus itaque Deus quid reddendum praesciverit, quid donandum, praedestinavit illos ad supplicium, quos a se praescivit malae voluntatis vitio discessuros; et praedestinavit ad regnum, quos ad se praescivit misericordiae praevenientis auxilio redituros, et in se misericordiae subsequentis auxilio esse mansuros. In istis misericordiam custodiens, in illis justitiam tenens: istis quod promisit pie tribuens, illis nihilominus [Col. 0052C] quod praedixit juste retribuens. Sic autem Deus non omnia promisit quae praedixit, quamvis praedixerit omnia quae promisit sicut non omnia praedestinavit quae praescivit, quamvis omnia praedestinata praesciverit. Praescivit enim hominum voluntates bonas et malas: praedestinavit autem non malas, sed bonas solas. Et licet in ejus praedestinatione non fuerit, ut malitiam voluntati humanae dedisset, fuit tamen in ejus praedestinatione, quid humanae voluntatis malitiae reddidisset propter hoc quia, sicut Psalmista testatur, «Misericors est Dominus et justus (Psal. CXIV, 5) ,» praedestinavit justos ad gloriam, iniquos ad poenam. Justificandis ergo atque glorificandis praedestinatum misericordiae suae opus praedixit pariter, et promisit. Iniquis autem [Col. 0052D] praedestinatum justitiae suae opus praedixit tantummodo, non promisit.] Item in eodem (cap. 26) : [In sanctis igitur perfecturus est Dominus, quod ut essent boni, gratis dedit. Quod autem daturum se praescivit, in aeterna bonitatis dispositione praedestinavit. Ipsa est enim praedestinatio Dei, sempiterna scilicet dispositio futuri operis Dei. Porro autem in iniquis puniturus est, quod ut essent mali non dedit; nec eos ad iniquitatem aliquam praedestinavit; quia ut inique vellent, hoc eis daturus ipse non fuit. Et quia malae voluntatis perseverans iniquitas inulta remanere non debuit, tales ad interitum praedestinavit, quia talibus justae punitionis supplicium praeparavit. Quod utique manifesto Dominus ipse sermone [Col. 0053A] perdocuit, in eo quod a se ostendit paratum non solum regnum ubi laetentur boni, sed et ignem aeternum ubi crucientur mali. Bonis etenim dicturus est: «Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est a constitutione mundi (Matth. XXXV, 34) .» Malis autem dicturus est: «Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Ibid., 41) .» Ecce ad quod Deus iniquos et impios praedestinavit, id est ad supplicium justum, non aliquod opus injustum; ad poenam, non ad culpam; ad punitionem, non ad transgressionem; ad interitum, quem ira justi Judicis peccantibus reddidit; non ad interitum, quo in se iram Dei peccantium iniquitas provocavit. Quod beati Apostoli praedicatio manifestat, qui malos, quos [Col. 0053B] in aeternum damnaturus est Deus, «vasa» vocat «irae,» non culpae. Ait enim: «Quod si volens Deus, ostendere iram, et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia vasa irae aptata in interitum ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam (Rom. IX, 22, 23) .»]

In hac extrema sententia notandum quod de Evangelio sumens testimonium, ait praedestinatos malos in ignem aeternum, eo quod dicturus est Dominus in judicio, non solum bonis, ut percipiant regnum sibi paratum a constitutione mundi, verum quod malis dicturus est: «Ite, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus;» ex hoc enim approbat quod iniquos et impios Dominus praedestinaverit ad supplicium, eo quod illis dicturus [Col. 0053C] est: «Ite in ignem aeternum.» Unde ⁜ a qui volunt dicere quod poena praedestinata sit injustis, non injusti praedestinati sunt ad poenam, viderint qualiter hujus auctoris dicta intelligant: cui enim paratur poena, is nimirum praeparatur ad poenam. Item in eodem (cap. 26) : [Vasis vero irae nunquam Deus redderet interitum, si non spontaneum inveniretur homo habere peccatum: quia nec Deus peccanti homini juste inferret iram, si homo ex praedestinatione Dei cecidisset in culpam: sed quia causam iniquitatis suae ex propria homo habuit voluntate, propterea beatus Paulus «sustinuisse» asserit Deum «in multa patientia vasa irae aptata in interitum (Rom. IX, 21) .» Haec igitur ira ideo talibus vasis interitum reddidit, quia in eis meritum voluntariae iniquitatis [Col. 0053D] invenit. Quomodo autem peccati servo iram justus Dominus intulisset, si servus ex praedestinatione Domini peccasset? In hoc itaque ista vasa Deus aptavit, in quo praedestinavit, hoc est in interitum: illum utique interitum quem Paulus malis repente superventurum denuntiat dicens: «Cum enim dixerint, Pax et securitas, tunc repentinus eis superveniet interitus (I Thess. V, 3) .» Quod si Deus tales in peccatum praedestinaret, non eos Apostolus «vasa irae» mallet nominare, sed culpae; nec in interitum talia vasa, sed in peccatum dicerentur aptata. Nunc autem ideo «vasa irae» dicuntur, ut ostendatur in talibus ex Dei praedestinatione hoc [Col. 0054A] non esse quod est male ab eis admissum, sed quod est talibus bene redditum (cap. 27) . Bene quippe malis interitus a Deo redditur, quamvis sit malus interitus eis qui nunc juste deseruntur et postmodum juste torquebuntur. In talibus enim judicium suum Deus desertione inchoat, cruciatione consummat; nam et hoc tempore, quo discedentes malos deserit, Deus non operatur in eis quod ei displicet, sed operatur per eos quod ei placet, postmodum eis redditurus quod ab ejus justitia merentur. Recipient enim, non pro eo quod Deus bene usus est eorum operibus malis, sed pro eo quod ipsi male abusi sunt Dei operibus bonis. Tales itaque Deus aptavit in interitum punitionis, quem peccatori justus judex praedestinatione justa decrevit, non in peccatum, quod [Col. 0054B] homo non ex praedestinatione divina, sed ex voluntate sua male concupiscendo coepit et male operando perfecit. «Concupiscentia» enim «concipiens peperit peccatum, peccatum vero consummatum genuit [ al., generat] mortem (Jac. I, 15) .» Non ergo iniqui praedestinati sunt ad mortem animae primam, sed praedestinati sunt ad secundam, id est «ad stagnum ignis et sulphuris,» de quo beatus Joannes dicit: «Et diabolus qui seducebat eos missus est in stagnum ignis et sulphuris (Apoc. XX, 9) ;» et alio loco: «Et mors et infernus missi sunt in stagnum ignis (Ibid., 15) .» Haec mors secunda est «stagnum ignis;» et qui non est inventus in libro vitae scriptus, «missus est in stagnum ignis.» Rursus dicit: «Dubiis autem et infidelibus, contaminatis, et homicidis, et impudicis, [Col. 0054C] et veneficis et idolis servientibus, et omnibus mendacibus, pars eorum in stagno ardenti et sulphure, quod est mors secunda (Apoc. XXI, 8) .» Illam secundam nuncupat mortem quae sequitur ex sententia judicis, non illam quae praecessit in mala concupiscentia peccatoris.]

Per omnia doctor iste iniquos praeordinatos esse ad poenalem vitam iniquitatibus suis dogmatizat: ad peccatum vero non esse praeordinatos, quoniam iniquitas Deo non placet, nec eorum est praedestinator, quorum non est auctor. Sed cum scierit hominem peccaturum, et in peccatis permansurum, praedestinavit eum ad poenas quas juste esset passurus, nec haec praedestinatio compulit eum ad peccatum, aut certe ex necessitate ad poenas: quoniam, [Col. 0054D] sicut ipse testatur «qui omnia novit,» novit etiam et singulorum facta, novit et fines singulorum, et ex eo quod in eis vidit et cognovit, ex eo etiam et praedestinavit quid de singulis esset acturus. Sicut enim praescientia ejus neminem compellit ad peccatum, cum utique praescierit singulorum ante saecula aeterna peccata, ita quoque et praedestinatio ejus neminem compellit ad poenam, licet et antequam nascatur aliquis, praedestinatus sit, si permansurus est in iniquitate, ad poenam. Ex eo enim quod praescivit singulos quid essent acturi ex eo et praedestinavit aeternitate consilii sui quid esset de singulis facturus. Item Cassiodorus in expositione psalmi CVIII, cum [Col. 0055A] tractaret versiculum eum qui dicit: «Fiant nati ejus in interitum, in generatione una deleatur nomen ejus,» haec subjunxit: [Eosdemque natos dicit, quos superius pupillos ait. Et quoniam solent aliqui peccatorum genus propagare longinquum, ipsam quoque spem illis prosperitatis abscidit, ne quo se bono pessimae mentes consolarentur sive magis una generatio illa dicenda est, quando nascimur in peccatis; et ideo petit ut ad secundam, id est ad regenerationem, non perveniant: qui tamen in praedestinatione repulsi sunt ut in prima peccatorum suorum faece dispereant, ne secundae nativitatis beneficio laqueum mortis evadant.] Sed haec et illis similia dicuntur de illis qui in Domini judicatione damnandi sunt, et hic per praedestinationem [Col. 0055B] repulsos dixit, quos in aeternam damnationem in judicio mittendos pronuntiat: vidit enim malos perseveraturos Deus in malo, et ideo apud aeternam praescientiam suam talibus praedestinavit poenam. Non ideo tamen compelluntur ad poenam quia non ex eo quod praedestinati sunt judicantur, sed ex eo quod peccatores praesciti sunt, ad poenas praedestinati cognoscuntur: sicut enim nemo potest imputare Deo quod peccat, ita quoque quod pro peccatis puniendus sit. Peccat enim propria voluntate delinquens, puniendus autem est justo judicio judicantis: et sicut peccati causa non ex Dei praescientia descendit, quia nullus idcirco peccat quia Deus eum peccaturum praescierit, sed idcirco quia magis propriae concupiscentiae obedit quam praecepto prohibentis Dei a peccato: [Col. 0055C] ita quoque nullus idcirco ad poenam vadit, quia hoc in Dei praedestinatione ante fuerat: ex eo enim quod praescitus est in peccatis permansurus, et sine poenitentiae fructu vitam praesentem terminaturus, ex eo deputatus est ad poenam. Et sicut causa peccati concupiscentia est, qua magis obeditur voluntati carnis quam praecepto divino, ita poenae deputationis causa est peccati perpetratio, et postea pro peccato nulla digna satisfactio. Hinc sanctus Isidorus Hispalensis episcopus, vitae meritis et sapientiae lumine praeclarus, catholicorum sequens doctrinam magistrorum, in libro secundo Sententiarum (cap. 6) geminam fore praedestinationem tam sensuum quam verborum attestatione docet, dicens: [Gemina est praedestinatio, sive electorum ad requiem, sive [Col. 0055D] reproborum ad mortem. Utraque divino agitur judicio, ut semper electos superna et interiora sequi faciat, semperque reprobos, ut infima et exteriora delectent, deserendo permittat. Sicut ignorat homo terminum lucis et tenebrarum, vel utriusque rei quis finis sit, ita plenius nescit quis ante suum finem luce justitiae praeveniatur, vel quis peccatorum tenebris usque in suum terminum obscuretur, aut quis post lapsum tenebrarum conversus resurgat ad lucem. Cuncta haec Deo patent, hominem vero latent: quamvis justorum conversatio in hac vita probabilis sit, incertum tamen hominibus esse, ad quem sint finem praedestinati, sed omnia reservari futuro examini. Mira dispositio est supernae distributionis, per quam [Col. 0056A] hic justus amplius justificatur, implius amplius sordidatur. Malus ad bonum aliquando convertitur, bonus ad malum aliquando reflectitur; vult quis esse bonus et non valet; vult alter esse malus, et non permittitur interire, datur ei qui vult, esse bonus: alius nec vult, nec datur ei, ut sit bonus: iste nascitur in errore et moritur; ille in bono quo coepit usque in finem perdurat. Tandiu iste stat quousque cadat; ille male diu vivendo, in fine salvatur, respectusque convertitur; vult prodesse in bono justus nec praevalet, vult nocere malus et valet. Iste vult Deo vacare, et saeculo impeditur: ille in negotiis implicari cupit nec perficit. Dominatur malus bono, bonus damnatur pro impio, impius honoratur pro justo; et in hac tanta obscuritate non valet homo divinam [Col. 0056B] perscrutari dispositionem et occultum praedestinationis perpendere ordinem.]

Quibus verbis non solum quod sit electorum numerus praemio coronandus, et reproborum multitudo poena in judicio ferienda, divinae praedestinationis ordine dispositum fore clarissime demonstrat, verum utriusque ordinis, id est tam electorum quam reproborum, vita quo cursu quove tramite volubilis mundi tempora pertranseat, sicut superni moderaminis legem non egreditur, ita coelestis dispositione secreti docet esse praedestinatum. Utrorumque de fine, videlicet electorum seu reproborum, loquens ait: [Gemina est praedestinatio, sive electorum ad requiem, sive reproborum ad mortem.] Haec autem praedestinatio quemadmodum in singulis operetur [Col. 0056C] sequenti sententia monstrat. [Utraque, inquiens, divino agitur judicio, ut semper electos superna et interiora sequi faciat, semper reprobos, ut infima et exteriora delectent, deserendo permittat.] Docet enim quod praedestinationis ordo coelestis discrimine judicii liberetur, et electos divini amoris flamma, succendens, interiora, id est spiritalia et superna, id est coelestia, concupiscere semper faciat et sequi: at reprobos justo quidem judicio, mortalibus tamen occulto, dum desiderio supernae patriae non irradiat, atque eos invisibilis boni amore extorres derelinquit, non interiora, sed exteriora, non superna, sed infima, hoc est non spiritalia sed corporalia, non coelestia sed terrena bona diligere se quique permittit. Non enim veritatis quisquam bonum; vel amare potest, [Col. 0056D] vel assequi, nisi veritatis luce commonitus ipsa protestante veritate. «Nemo venit ad me, nisi Pater attraxerit eum (Joan. VI, 44) ;» et alibi: «Nemo novit Patrem nisi Filius, et cui voluerit, Filius revelare (Matth. XI, 27) ;» attrahi autem ad Christum quid est nisi ut in eum credatur et credendo sequatur. Sic quoque per Filium revelari Patrem non est aliud nisi fidei oculis Patrem videre, et dilectionis obsequio venerari; quem vero Pater trahat ad Christum, et cui Filius revelet Patrem, non humano, verum divino censetur judicio. Et in hac quidem mortalitate nulli cognitum quis ita trahatur ad Christum, vel cui sic Filius revelet Patrem, ut sit de numero electorum. Hinc beatus Isidorus prosequitur, dicens [Col. 0057A] [Sicut ignorat homo terminum lucis et tenebrarum, vel utriusque rei quis finis sit: ita plenius nescit quis ante suum finem luce justitiae praeveniatur, vel quis peccatorum tenebris usque in suum terminum obscuretur, aut quis post lapsum tenebrarum, conversus resurgat ad lucem.] Terminum lucis et tenebrarum ignorat homo, quoniam nescit in quo justitiae lux usque ad terminum vitae, quasi usque ad finem diei perseverabit; neque cognovit in quo iniquitatis tenebrae tanquam noctis umbrae perpetuo debeant permanere. Quis enim sit de numero electorum, aut quis habeatur de sorte reproborum Deo quidem manifestum habetur, humanae vero scientiae penitus est absconsum. Quod hujus auctoris sententia declarat cum ait. [Cuncta haec Deo patent, [Col. 0057B] hominem vero latent.] Deinde quoque inculcans divinae praedestinationis secretum infert. [Quamvis justorum conversatio in hac vita probabilis sit, incertum est tamen hominibus ad quem finem sint praedestinati, sed omnia reservari futuro examini.] Siquidem quanquam probabilis vitae cursu videantur justi contendere, quid tamen divino dispositionis secreto eorum de fine decernatur, illius solummodo sapientiae manifestum est, cujus amplitudinem scientiae nihil potest latere. At vero mortalitatis hujus hominem tenebras patientem tantae profunditatis abyssus nequaquam illustrat, verum densissimae noctis caligine involvuntur omnia, donec venturi lumen judicii singulorum facta quo fine sudaverint innotescat. Tuncque sanctorum vita quae probabili cursu hujus [Col. 0057C] in mundi volubilitate videtur dirigere, manifestabitur utrum quod egisse videbatur bonum, amore saeculi an amore coelestis patriae peregerit: divinae tamen dicit praedestinationis examine dispositum, quem sint singuli finem sortituri; hoc est qui coelestis patriae beatitudinem percepturi, quique perennis miseriae calamitatem subituri sint. Unde secundo in loco geminae praedestinationis intimat secretum dum dicit: [Sanctos quamvis in hac vita probabiliter conversentur, incertum tamen esse ad quem sint finem praedestinati.] Dicendo namque incertum esse ad quem sint finem praedestinati, ostendit non omnes homines ad unum consummationis contendere finem: verum alios sui laboris finem aeternae praemium remunerationis assecuturos, alios vero perpetuae [Col. 0057D] damnationis tormenta adepturos: qui vero illum, quive ad istum pertineant finem, in hac mortalitatis caligine nulla veritatis manifestatione comprehenditur; supernae tamen dispensationis examine, praedestinatum fore doctor iste testatur. Cujus sententiae Dominus ad Job loquens consentire videtur dicens: «Dic mihi si nosti omnia: per quam viam spargitur lux, et tenebrarum quis locus sit; ut ducas unumquodque ad terminos suos (Job XXXVIII, 18-20) .» Lucis nomine sanctorum vitam, tenebrarum vero nuncupatione reproborum designat, quia videlicet Deo, cui manifesta sunt omnia, certissime claret quos lux supernae gratiae usque in vitae terminum illustrabit, et quos infidelitatis tenebrae ante [Col. 0058A] mortis exitum non relinquent. Bene autem ait, «per quam viam spargitur lux, et tenebrarum quis locus sit.» Lux enim divinae visitationis non uno, verum multiplici modo electorum corda perfundit, alios isto, alios illo clarificans munere, atque istos ab utero matris, illos a pueritiae tempore, hos autem a juventutis fervore, nonnullos vero in senectutis processu de peccatorum tenebris ad lucem justitiae convertit. Igitur quoniam diverso gratiarum munere supernus Judex electos magnificat, diversisque aetatis temporibus ad veritatis viam evocat, merito dicitur, «per quam viam spargitur lux:» id est, lux coelestis gratiae mentes electorum illuminans, qua via, id est quo supernae dispositionis ordine dispertiatur, non humanae mentis infirmitas comprehendit, sed [Col. 0058B] coelestis judicii secreta noverunt. Similiter quoque «quis locus sit tenebrarum,» id est, in quorum cordibus vel incredulitatis umbrae vel actionis perversae debeant usque in finem tenebrae perseverare, humanae quidem scientiae non patet, divinae vero sapientiae notum est. Hinc etiam infertur: «ut ducas unumquodque ad terminos suos.» Ad terminos suos unumquodque ducitur, quando qui finis meritorum gratia suorum singulos maneat, unicuique confertur, ut istum pro bene gestorum certamine studiorum gloria condecoret; illum vero pro male factorum intentione laborum poena coerceat, quatenus illum sui cursus finem accipiat, quem certaminis sui proposito petebat, ut videlicet qui pro laboris sui studio coelestis patriae quaesivit retributionem, [Col. 0058C] accipiat in munere quod expetivit certamine: qui vero terrena pro coelestibus, caduca pro manentibus appetivit, non aeternae beatitudinis praemium, quod non concupivit, verum sempiternae damnationis poenam inveniet, pro qua laboravit; quoniam quamvis invitus ad eam perveniat, nec licet male operans poenas in fine, sed gloriam concupiscat, quando tamen aeternae praemia vitae non est accepturus, pro qua non laboravit, poenas capiat damnationis aeternas: quisquis enim sempiterni boni fiet expers, perpetui compos mali efficitur. Qui sint autem, vel haec vel illa percepturi, ille tantum novit, «qui ducit unumquodque ad terminos suos.» Solus etenim singulorum terminos novit, qui cordis intentionem uniuscujusque cognovit, atque quo sit in [Col. 0058D] proposito mentis perseveraturus non ignorat. Isque «unumquemque ad terminos suos perducit»: quia illum singulis retributionis daturus est terminum, ad quem mentis intentio suam direxit actionem. Sic ergo verum esse convincitur, quod sanctus Isidorus dicit quia: [Quamvis justorum conversatio in hac vita probabilis sit, incertum tamen hominibus esse ad quem sint finem praedestinati, sed omnia reservari futuro examini.] Hinc etiam subjungens, ait: [Mira dispositio est supernae distributionis, per quam hic justus amplius justificatur, impius amplius sordidatur,] et quae sequuntur. Superius de fine singulorum superna praedestinatione disposito disputavit, nunc jam docere incipit, quod tam electorum quam [Col. 0059A] reproborum vita divinae dispositionis ordine dirigatur in hujus curriculo temporis. Et quemadmodum singulorum actiones in hac vita Conditor disponat sempiterno providentiae suae consilio, praedestinatum habet. Etsi enim actiones humanae novae sunt quia temporales, divinae tamen dispositionis consilium non est novum, quia aeternum. Ait autem: [Mira est itaque dispositio supernae distributionis, per quam hic justus amplius justificatur, et impius amplius sordidatur.] Unde scribitur in Apocalypsi: «Justus justificetur adhuc, et qui in sordibus est, sordescat adhuc (Apoc. XXII, 11) .» Malus ad bonum aliquando convertitur, bonus ad malum aliquando reflectitur. Et Apostolus: «Ergo cujus vult Deus miseretur, et quem vult indurat (Rom. IX, 18) .» [Vult quis esse [Col. 0059B] bonus, et non valet: vult alter esse malus, et non permittitur interire.] Et Scriptura sancta dicit: «Considera opera Domini, quia nemo potest corrigere quem ille despexerit (Eccle. VII, 14) .» [Datur ei qui vult esse bonus; alius nec vult, nec ei datur ut sit bonus.] Apostolus quoque: «An non habet potestatem figulus luti ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam (Rom. IX, 21) .» [Iste nascitur in errore et moritur, ille in bono quo coepit usque in finem perdurat.] Et de Sapientia psallitur: «Quae aperis, et nemo aperit (Apoc. III, 7) .» [Tandiu stat iste, quousque cadat; ille diu male vivendo in fine salvatur, respectusque convertitur.] Et Dominus per Moysen: «Ego occidam et vivificabo, percutiam et ego salvabo, [Col. 0059C] et non est qui de manu mea possit eruere (Deut. XXXII, 39) .» [Vult prodesse justus in bono, nec praevalet, vult nocere malus et valet: iste vult Deo vacare et saeculo impeditur; ille negotiis implicari cupit, nec perficit. Dominatur malus bono, bonus damnatur pro impio, impius honoratur pro justo.] Ecclesiastes quoque: «Est malum, quod vidi sub sole quasi per errorem egrediens a facie principis: positum stultum in dignitate sublimi, et divites sedere deorsum; vidi servos in equis, et principes ambulantes quasi servos super terram (Eccle. X, 5-7) .» Item: «Vidi sub sole in loco judicii impietatem, et in loco justitiae iniquitatem (Eccle. III, 16) .» Annae quoque prophetia: «Dominus mortificat et vivificat, deducit ad inferos et reducit. Dominus pauperem [Col. 0059D] facit et ditat, humiliat et sublimat (I Reg. II, 6) .» Cumque haec omnia divino fieri judicio nemo catholicorum dubitare debeat, causa cur ita gerantur soli Deo nota est, quae tamen non potest esse nisi justa, est enim ab illo, cujus dispositio non potest esse injusta. Et quoniam humana nequit scientia comprehendi, merito sic hujus sententiae finem beatus Isidorus terminat dicens: [Et in hac tanta obscuritate non valet homo divinam perscrutari dispositionem, et occultum praedestinationis perpendere ordinem.] Ecce praefatus doctor manifeste nos docuit fines tam electorum, quam reproborum praedestinatos a Deo, et non solum fines, verum etiam quis in bono quo coepit usque in finem perseveret, quisque malum, quod [Col. 0060A] coepit, usque in vitae terminum non relinquat, vel quis quove tempore de malo ad bonum convertatur: seu quis quandoque de bono ad malum reflectatur, divinae dicit praedestinationis ordine disponi. Nec solum ista, verum etiam cursum vitae humanae divinae legis moderatione testatur contineri: cujus quoque dictis sacrarum paginas Scripturarum cernimus attestari. Quae cum ita sint negare geminam fore praedestinationem nescio qua fronte possimus. Quod si quis auctoris hujus sententiam repudiat, videat quemadmodum Scripturae sanctae contradicat, cujus testimonia condemnare hujus doctoris sensibus omnino cognoscimus. Nisi forte dicat aliquis a Deo mundum non regi. Quod quia catholicorum nemo negare praesumit, claret quia divina dispositione [Col. 0060B] non solum praesentia, verum etiam praeterita reguntur, et futura. Quod cum ita sit nullus fidelium dubitat in Deo nihil mutabile, nihilque variabile fieri: quod cum certissime credatur, sequitur, uti nec novum consilium nec novam dispositionem, nec novum apud Deum ordinem esse sentiamus. Quare sequitur, ut universa, quae per varia temporum curricula judicat Deus, aut disponit aut ordinat in creatura sua, semper in aeternitate consilii sui, sic judicata, disposita, ordinata fuerunt, quemadmodum in temporibus ab ipso judicantur, disponuntur, ordinantur. Finis autem tam malorum, quam bonorum, ad divinam respicit dispositionem; humanae quoque cursus vitae divinae dispositionis judicium nequaquam fugit: utraque igitur sempiterni dispositione consilii [Col. 0060C] praedestinata sunt. Cumque non idem, verum distinctus sit finis electorum, seu reproborum, quemadmodum etiam vitae cursus eorum, sequitur, ut divinae praedestinationis ordo, quo finis bonorum malorumque dirimitur, non idem sit, sed diversus. Quemadmodum doctoris istius sententia docemur dicentis: Gemina est praedestinatio, etc. Satis igitur doctorum auctoritate catholicorum instructi sumus geminam esse praedestinationem. Verum ne ista fortassis alicui minus sufficiant, addamus etiam aliquid ex libris istius ipsius auctoris, quos nosse cupientibus satisfiat, et acquiescere nolentes testimoniorum copia superentur. In libro itaque Differentiarum, dum divinae gratiae infusionem ab humani distingueret arbitrii libertate, sic ait (Isidor., lib. II, diff. XXXII, 115-119, 122) :

[Inter gratiae divinae infusionem, et humani arbitrii voluntatem hoc interest: arbitrium est voluntas liberae potestatis, quae per se sponte vel bona vel mala appetere potest. Gratia autem est divinae misericordiae gratuitum donum, per quod et bonae voluntatis initium, et operis promeremur effectum. Divina quippe gratia praevenitur homo ut bonus sit, nec humanum arbitrium Dei gratiam antecedit, sed ipsa gratia Dei nolentem hominem praevenit, ut etiam bene velit. Nam pondere carnis homo sic agitur, ut sit ad peccatum facilis, ad poenitendum tardus. Habet de se unde corruat, et non habet unde surgat, nisi gratia Conditoris, ut erigatur, manum jacenti extendat. [Col. 0061A] Denique homini per Dei gratiam liberum restauratur arbitrium, quod primus homo perdiderat: nam ille habuit inchoandi boni liberum arbitrium, quod tamen Dei adjutorio perficeretur. Nos vero et inchoationem liberi arbitrii, et perfectionem de Dei sumimus gratia, quia et incipere et perficere bonum de ipso habemus, a quo et gratiae donum datum, et liberum arbitrium in nobis est restauratum. Dei ergo est bonum quod agimus, propter gratiam praevenientem et subsequentem: nostrum vero, propter obsequentem liberi arbitrii voluntatem. Nam si Dei non est, cur illi gratias agimus? Et si nostrum non est, cur retributionem bonorum operum exspectamus? Proinde ergo in eo quod gratia Dei praevenimur, Dei est: in eo vero quod ad bene operandum [Col. 0061B] praevenientem gratiam sequimur, nostrum est. Nemo autem Domini gratiam meritis antecedit, ut tenere eum quasi debitorem possit: sed miro modo aequus omnibus Conditor, alios praedestinando praeelegit, alios vero in suis pravis moribus justo judicio dereliquit. Unde verissimum est gratiae munus non ex humana virtute, vel ex merito arbitrii consequi, sed sola divinae pietatis bonitate largiri. Quidam enim gratissimae misericordiae ejus praevenientis dono salvantur, effecti «vasa misericordiae;» quidam vero reprobati, ad poenamque praedestinati damnantur, effecti «vasa irae.» Quod exemplo de «Esau et Jacob» necdum natis colligitur, qui dum essent una conceptione vel partu editi, parique nexu originalis peccati astricti, alterum tamen eorum ad se misericordiae [Col. 0061C] divinae praeveniens bonitas gratuita gratia traxit; alterum quadam justitiae severitate odio habitum in massa perditionis relictum damnavit. Sicut et per prophetam idem Dominus loquitur dicens: «Jacob dilexi, Esau autem odio habui (Mal. I; Rom. IX) .» Unde consequens est nullis praevenientibus meritis conferri gratiam, sed sola vocatione divina? Neque quemquam salvari sive damnari, eligi vel reprobari, nisi ex proposito praedestinantis Dei, qui justus est in reprobatis, misericors in electis: «Universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XXIV, 10) .» Omne autem donum gratiae non omnibus ad integrum datur, sed singulis dona singula dividuntur scilicet, ut quasi corporis membra singula officia habeant, et alter indulgeat alteri [ al., [Col. 0061D] indigeat altero], quod non habet alter. Proinde omnium fiant communia dum fiunt sibimet membra invicem necessaria.] Totius capituli textum ponere libuit, ne quis nobis calumniam intorqueret, si partem excerpere, partem vero voluissemus omittere, tanquam corrumpentibus auctorum sententias, et ad nostrae seriem adinventionis detorquentibus. Cujus quoque calumniae denotationem vitare volentes supra positorum sententias auctorum, Augustini videlicet et reliquorum longiori circulo, ac pene superfluo adnotare maluimus; deligentes potius superflui de loquacitate videri, quam reprehensionis crimen de sententiarum violatione contrahere. Si quis tamen hujus sententiae voluerit diligentius verba sensumque [Col. 0062A] perpendere, fortassis ad praesentis causam negotii nihil in ea superfluum nos posuisse judicabit. Commendatur enim in ea quid humano arbitrio, quid divinae gratiae debeamus assignare, quodque ejusdem gratiae donum non hominis merito, verum superni muneris benignitate conferatur, cuique largiatur, cuique negetur, divini moderaminis sit aequitate dispositum. Sic ergo commendans causam, qua vel electi justificantur, vel reprobi deseruntur: praedestinationis ordinem docet esse diversum, non simplicem; ut autem quae diximus manifestata fiant, totius texti capitulum breviter expendamus.

[Inter gratiae, inquit, divinae infusionem, et humani arbitrii voluntatem hoc interest. Arbitrium est voluntas liberae potestatis, quae per se sponte, [Col. 0062B] vel bona vel mala appetere potest: gratia autem est divinae misericordiae gratuitum donum, per quod et bonae voluntatis initium et operis promeremur effectum.] Haec dicens insinuat, quod liberi sit arbitrii, ut propriae voluntatis intentionem, vel ad bona eligenda, vel ad mala reprobanda dirigat, ut autem vel bonae voluntatis exordium, vel rectae operationis obtineat effectum, non suis viribus, verum coelestis gratiae dono consequatur. Nam quod bonae voluntatis inchoationem habere nequeamus, nisi superni gratia largitoris, Apostolus testis est, qui ait: «Quid habes quod non accepisti?» (I Cor. IV, 7.) Si ergo nil habemus nisi quod superno concessum munere nobis fuerit, nec bonae voluntatis quantulumcunque valemus adipisci arbitrii viribus humani, si non divini muneris [Col. 0062C] de fonte nobis emanaverit: quod autem aliquid boni sine divina gratia nequeamus efficere, ipsius ore Veritatis instruimur ita loquentis: «Sine me nihil potestis facere (Joan. XV, 5) .» Jam vero, quod divina gratia praeveniamur, et ad bene volendum, et ad recte agendum sequenti beatus Isidorus lectione testatur dicens: [Divina quippe gratia praevenitur homo, ut bonus sit, nec humanum arbitrium Dei gratiam antecedit, sed ipsa gratia Dei nolentem hominem praevenit, ut etiam bene velit.] Cum enim malus esset, arbitrii sui voluntatem ad malum committendo divina clementer eum gratia respexit, et voluntatis bonae principium inspirando, desiderium malitiae ad bonitatis amorem convertit, ut qui malus fuerat diligendo, agendoque malum, bonus fieret [Col. 0062D] amando, gerendoque bonum. Hanc praeventionis gratiam commendans Scriptura dicit: «Quis prior dedit ei, et retribuetur illi? quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia (Rom. XI, 35, 36) .» Annectitur autem causa, quae vires hominis ad bene agendum efficit imbecillas, nisi divini muneris fuerit auxilio roboratus; dicit itaque: [Nam pondere carnis homo sic agitur, ut sit ad peccandum facilis, ad poenitendum tardus. Habet de se unde corruat, et non habet unde surgat, nisi gratia Conditoris, ut erigatur, manum jacenti porrigat.] Pontus itaque carnis quid est, nisi corruptela peccati? Hanc itaque corruptelam incidit, quando post ligni vetiti gustum aperti sunt ei oculi, et nuditatis suae squalorem [Col. 0063A] aspexit; apertio denique illa oculorum, concupiscentia carnalium exstitit passionum, et inde se nudum obstupuit, quo se virtutum veste spoliatum erubuit: nec jam in calore superni amoris consistens, verum ad carnalis concupiscentiae desiderium corruens, divinae visitationis alloquium ad auram audit post meridiem. Hoc itaque pondere peccati, videlicet concupiscentia carnalium passionum, agitur homo, ut sit ad peccandum facilis, ad poenitendum autem tardus: quia ex quo cordis oculos ad delectationem peccati aperuit, ex eo clausos ad amorem justitiae tenuit, et postquam virtutis vestem amisit, infirmitatis nuditatem accepit. Qua de re cum per cordis caecitatem nequit bonum conspicere, per infirmitatis autem debilitatem, quae recta sunt non valet operari, [Col. 0063B] constat profecto juxta sancti hujus sententiam: Quod mortalitas nostra habet de se unde corruat, et non habet unde surgat. Et bene de se quod infirmitatis est homo habere dicitur: quoniam et caecitatis damnum, et infirmitatis penuriam de se suscepit, quando superni luminis praesidium, quo sapientiae lumen, et salutis virtutem consequebatur, per inobedientiam superbus amisit: neque suis viribus adipisci jam valet, quod culpae suae meritis perdidit, nisi gratia, Conditoris misericordiae suae manu, et cordis caecitatem removeat, et virtutis incolumitatem tribuat, quatenus ei justitiae lumen refulgeat, et ei quam cernit, justitiae per virtutis gressum inhaerere possit. Quod autem protoplasto liberi vires arbitrii successerint ante transgressionis ruinam, insinuat [Col. 0063C] cum subjungit: [Denique homini per Dei gratiam liberum restauratur arbitrium, quod primus homo perdiderat. Nam ille habuit boni inchoandi liberum arbitrium, quod tamen Dei adjutorio perficeretur: nos vero et inchoationem liberi arbitrii, et perfectionem de Dei sumimus gratia; quia et incipere, et perficere bonum de ipso habemus, a quo et gratiae donum datum, et liberum arbitrium in nobis est restauratum.] Docemur itaque ante divinae gratiae perceptionem longe nos jacere infra primi hominis conditionem. Ille denique talis conditus fuerat, ut liberi arbitrii potestate justitiae bonum, et velle posset, et operari, nos vero caremus utroque: nec enim vel velle, vel facere bonum adjacet nobis, nisi divini muneris largitate fuerit praestitum. Manemus [Col. 0063D] itaque in ejusdem sorte conditionis, in quam lapsus ille decidit post transgressionem: ut enim illi priusquam peccasset, et inchoatio, et consummatio boni per liberi facultatem patebat arbitrii; ita post delicti reatum, nec incipere, nec perficere bonum illi possibile mansit. Infirmitatis siquidem propriae culpa premebatur ad lapsum, qui noluit rectitudinis statum servare ante reatum. Nos quoque illius de radice germinis propagati, cum delicti contagio traximus infirmitatis conditionem, ut nec bonum inchoare per voluntatis bonae possimus desiderium, nec illud exsequi per sanctae devotionis obsequium. Qua de re, ut ad utrumque reddemur idonei liberi vires arbitrii, quas in [Col. 0064A] parente primo perdidimus, divini muneris gratia nobis restituuntur, ut et incipere, et perficere bonum per Dei gratiam jam valeamus, qui prius inefficaces per infirmitatis debilitatem ad ista reddebamur: unde bonum quod agimus nostrum pariter divinique muneris esse subsequenter erudimur. Dicit itaque: [Dei ergo est bonum quod agimus, propter gratiam praevenientem et subsequentem: nostrum autem, propter obsequentem liberi arbitrii facultatem [ al., voluntatem]. Nam si, Dei non est, cur illi gratias agimus? et si nostrum non est, cur retributionem bonarum operum exspectamus?] Claret itaque bonum quod agunt sancti, nec sic divinae gratiae deputari, ut liberi arbitrii facultas auferatur, aut sic libero deputandum arbitrio, ut divinae gratiae munus [Col. 0064B] abdicemus, quorum alterum humani laboris meritum tollit, alterum autem gratiae donum denegat: utrumque blasphemum, utrumque catholico dogmati claret esse contrarium. Quapropter ut et divinae gratiae munus confiteamur, et humani meriti praemium non negemus secundum doctoris hujus eruditionem bonum quod gerimus, et Dei esse dicamus, et nostrum; Dei propter gratiam praevenientem et subsequentem. Nostrum propter arbitrii libertatem obsequentem. Proinde igitur sicut idem doctor ait: [In eo quod gratia praevenimur Dei est: in eo vero, quod ad bene operandum praevenientem gratiam sequimur, nostrum est: nemo autem Dei gratiam meritis antecedit, ut tenere eum quasi debitorem possit.] Si nemo Domini gratiam antecedit, nec in aliquo bono quisquam [Col. 0064C] opere debitorem eum tenere potest, sequitur ut omne opus bonum, et omnis recta voluntas Dei gratia praeveniente conferantur homini: quae si Dei gratia tribuuntur, constat omnes malos esse antequam gratiae dono corrigantur: si autem omnes sunt mali antequam gratia praeveniente de malis boni efficiantur, nullus est bonus, nisi quem gratia fecerit bonum. Et si nullus bonus est, nisi quem bonum gratia praestat, ut aliquis bonus sit gratia praevenitur: ut autem aliquis non bonus efficiatur, eadem gratia deseritur, quibus autem donum gratiae tribuat, et quibus abscondat in illius est judicio, cujus et donum. Unde et sequitur: [Sed miro modo aequus omnibus Conditor, alios praedestinando praeelegit, alios vero in suis pravis moribus justo judicio derelinquit.] [Col. 0064D] Haec est igitur gemina praedestinatio superni judicii librata discrimine, videlicet ut eis gratiae munus divinitus largiatur, quos aeternitatis suae consilio coelestis auctor ad hoc disposuit: eis vero muneris hujus donum abscondat, quos dispositio superni judicis in suis relinquere pravitatibus decrevit. Etenim dum unusquisque (sicut superiora testantur) non sui merito, sed divina gratia ad bonum de malo convertitur, ille tantummodo gratia praevenitur, quem coeleste judicium statuit praeveniendum. Ille vero hujus extorris gratiae deseritur, quem supernus arbiter decrevit non praeveniendum. Hinc quoque subjungitur: [Unde verissimum est gratiae munus non ex humana virtute, vel ex merito arbitrii, sed solius divinae [Col. 0065A] bonitatis pietate largiri.] Etenim cum constet omne genus humanum in radice suae originis fuisse damnatum sicut omnes ab uno parente nascimur, sic omnes in uno homine mortis sententia multati sumus: qui vero ab ea liberantur, divinae pietatis bonitate liberantur; qui autem ab ea non liberantur, in ea qua damnati sunt sententia dimittuntur. Nec habent non liberati quod de damnationis suae poena querantur: quoniam hoc eis redditur, quod juste merentur. Habent vero liberati unde gratias ereptori suo solvant, quoniam similis et hos poena contineret, si divinae pietatis bonitas eis non subvenisset. Ergo cui gratiae munus impertiatur, et cui non tribuatur divinae dispositionis judicio ponderatur. Quapropter apparet geminae praedestinationis [Col. 0065B] esse censuram, quoniam alter eorum ordo est, qui per gratiam liberantur, et alter eorum qui sub damnationis suae sententia deseruntur. Sequitur autem: [Quidam enim gratissimae misericordiae ejus praevenientis auxilio salvantur, effecti «vasa misericordiae:» quidam vero reprobi ad poenam praedestinati damnantur, effecti «vasa irae.»] Qui salvantur gratiae dono salvantur; qui autem a salute remanent alieni, non fuere de numero ad salutem praedestinatorum. Illi denique divini muneris dignatione sunt facti «vasa misericordiae;» isti vero sententia justae damnationis effecti «vasa irae:» utrique itaque praedestinati; quia et illi, qui salute digni efficiuntur, ex praedestinationis proposito «vasa misericordiae» effecti sunt, et isti, qui salute redduntur indigni, similiter [Col. 0065C] ex praedestinationis proposito effecti sunt «vasa irae.» Siquidem sicut proposuit divina censura, quos gratiae suae dono justificaret, sic quoque proposuit quos ab hujus gratiae munere vacuos relinqueret. Cujus praedestinationis geminum doctor iste commendans propositum, de electorum salute sic intulit: [Quidam enim gratissimo misericordiae ejus praevenientis auxilio salvantur, effecti «vasa misericordiae.» Ecce unius praedestinationis propositum, quod commendans Apostolus ait: «Quos praescivit, hos et praedestinavit (Rom. VIII, 29) .» At vero de reproborum damnatione doctor Isidorus ita dicit: Quidam vero reprobati ad poenam praedestinati damnantur, effecti «vasa irae,» nihilominus aliud ostendens praedestinationis propositum. Doctoris ergo [Col. 0065D] istius institutione cognoscimus manifeste geminam praedestinationem, quam etiam sub exemplo duorum geminorum confirmans subintulit: Quod de Esau et Jacob necdum natis colligitur, qui dum essent una conceptione et partu editi, parique nexu peccati originalis astricti, alterum tamen eorum ad se misericordiae divinae praeveniens bonitas gratuita gratia traxit, alterum quadam justitiae severitate odio habitum in massa perditionis relictum damnavit; sic et per prophetam idem Dominus loquitur dicens: «Jacob dilexi, Esau autem odio habui.»] Ostendit itaque doctor catholicus utrumque fratrem pari lege nascendi simili conditione peccati fuisse devinctos, alterum eorum coelestis gratiae munere salvatum, alterum [Col. 0066A] vero justitiae severitate in massa perditionis derelictum; alterum Deo dilectum fuisse, alterum autem a dilectionis gratia procul repulsum. Nec tamen aliquid aut hunc, aut illum egisse, unde vel ille diligi, vel hic odio haberi meruisset. Sed in utroque divinae dispositionis judicium diversam meritorum sortem exhibuit, ut Jacob videlicet eligeret, Esau vero reprobaret. Quod de duobus geminis divina auctoritate docemur Deum fecisse, hoc quoque de universo generis humani corpore divinam agere dispositionem dubitare nequaquam debemus. Neque enim dispensationis suae gubernationem, qua mundum regit universum, infra duorum hominum angustias coarctavit. Verum in paucis nos erudire coelestis prudentia voluit, quid de universis sentire [Col. 0066B] debemus. Unde coeleste oraculum matri in utero habenti, et super eisdem parvulis sciscitanti ait: «Duae gentes in utero tuo sunt, et duo populi ex utero tuo egredientur (Gen. XXV, 23) , id est figura sive prophetia duorum populorum: neque enim illi duo populi poterant appellari, sed appellati sunt nomine, quod gerebant mysterio; videlicet dicti sunt duo populi, quoniam totius humani generis figuram gerebant, in duas sortes tanquam in duos populos distributi, unam videlicet electorum, quae sub Jacob, alteram reproborum quae sub Esau specie figurabatur. Qui duo populi duabus quoque civitatibus per sanctarum paginas Scripturarum, Jerusalem videlicet ac Babylon, significantur. Igitur quemadmodum duorum geminorum videmus alterum [Col. 0066C] quidem electionis gratia dilectum alterum vero severitate justitiae odio habitum: sic nimirum intelligendum est electionis populum gratia divina salvatum, reproborum autem multitudinem coelestis justitiae severitate damnatam, atque in divinae dispositionis judicio definitum quem gratia salvet, aut quem justitia damnet. Hinc quoque beatus Isidorus infert: [Unde consequens est nullis praevenientibus meritis conferri gratiam, sed sola vocatione divina, neque quemquam salvari sive damnari, nisi ex proposito praedestinantis Dei, qui justus est in reprobatis, misericors in electis: «Universae viae Domini misericordia, et veritas (Psal. XXIV, 10) .]» Si enim Jacob justificatus quidem est, nullis tamen praecedentibus meritis, sed sola vocatione [Col. 0066D] divina, consequens est ut omnes electi nullis praecedentibus meritis, sed sola vocatione divina justificentur, ut quod in uno accepimus factum, hoc in universo electorum numero cognoscamus agi. Dumque dicit unumquemque salvari sive reprobari, eligi vel reprobari ex proposito praedestinantis Dei, docet manifeste geminae praedestinationis arcanum. Neque enim novi conceptione consilii, aut hunc salvat, illum damnat, aut hunc eligit, illum reprobat: verum ita de singulis per temporum momenta decrevit; sicut in aeternitatis suae consilio ante omnia tempora praedestinavit, sicut et de eo Scriptura dicit: «Qui fecit quae futura sunt (Isa. XLV, 11 sec. LXX) :» id est omnia quae diversitate labentium temporum a [Col. 0067A] Domino fiunt, in praedestinatione divinitatis facta semper fuerunt. Habent quidem opera Dei secundum status sui creationem nova principia, verum secundum Creatoris dispositionem nunquam esse cessarunt, ut quanquam in substantiae suae specie ex tempore coepissent existere, nunquam tamen aeterna sapientia temporalem sumpserunt inchoationem. Et quia bonorum electio, malorumque reprobatio, in divinae consistit dispositionis consilio, sicut universa priusquam fiant facta sunt a Deo, sic nimirum et haec quemadmodum in efficientia per singulos temporaliter actitantur, apud Dominum semper effecta manserunt. Quis namque ad electionis gratiam ex tempore fuerit assumendus, semper in divinae sapientiae dispositione mansit assumptus, quisque vero [Col. 0067B] ab hac salutari gratia reprobus ad damnationis pertinet sortem, semper in divinae dispositionis judicio reprobus exstitit, ita quisquis aeternae beatitudinis haereditatem est accepturus, semper eam in divinae praedestinationis arcano possedit: et quisquis aeternarum poenas flammarum est sortiturus, in coelestis judicii praedestinatione semper ad eas exstitit deputatus et sicut aeternitatis consilium nunquam valet infirmari: sic omnis electorum numerus salvabitur, neque eorum aliquis poterit perire. Sic quoque universus reproborum coetus damnabitur, nec quisquam eorum salutis aeternae particeps efficietur. Haec est igitur geminae praedestinationis dispositio, quam beatus Isidorus manifesta satis catholicaque ratione commendat. Nemo tamen dicat idcirco reprobos ad [Col. 0067C] peccatum praedestinatos, quia praedestinati sunt ad poenas. Ea namque quae facturus est Deus praedestinavit, non illa quae puniturus. Facturus quidem est judicium, electis vitam, reprobis vero poenas est redditurus. Hac quemadmodum in operis exhibitione facienda sunt, sic jam in aeterna dispositione facta sunt: quoniam apud Deum, nec novum consilium, nec nova dispositio, nec nova ratio potest esse. Nihil enim accidens Deo est: at vero peccati sicut Deus auctor non est, sic quoque nec praedestinator: non enim quod malum est ab illo potest oriri, qui summum bonum existit. Peccatum autem malum esse quis ignorat? Non igitur a Deo qui summe bonus est descendit. Unde quod non pertinet ad ejus operationem, non respicit ad [Col. 0067D] illius praedestinationem. Homo autem bonus malusve sit, divini est operis: non quidem quod malus est, bonum enim illum Deus fecit, sed quod omnis creatura opus est Dei. Quapropter bonus sit, malus sit homo, disponitur a Deo. Et quid de singulis vel in praesenti vita, vel in futuro judicio fiat, suae praedestinationis consilio definitum tenet. Praedestinavit igitur Deus hominem ad illud, quod facturus est de eo, non ad illud, quod puniturus fuerat in eo. Aestimamus quod non paucis ecclesiasticorum doctorum sententiis monstratum sit malos ad poenam praedestinatos, non tamen ad peccatum. Siquidem ex eo quod praescivit Deus eos peccatores futuros et in suis peccatis perseveraturos, praedestinavit, [Col. 0068A] id est praeordinavit, eos ad supplicium, quae tamen praeordinatio, sive praedestinatio, non eos necessitate quadam constringit, vel impellit ad poenam: quamvis necesse sit fieri, quod. Deus praedestinavit, nec possit mutari, quod disposuit, nec aliter contingat, quam ordinavit. Cum enim omnia novit, et nihil eum possit latere, disponit de omnibus secundum voluntatis suae consilium justo judicio, quamvis mortalibus absconso: ut autem unusquisque ad poenas deputetur sempiternas, non est ex iniquitate judicantis, sed ex justitia decernentis. Tales enim novit eos quos ad poenas disposuit, ut digni essent, de quibus sic disponeretur: propria enim voluntate deliquerunt; et cognoscentes viam veritatis, noluerunt sequi: elegerunt enim iniquitatem, et hanc secuti [Col. 0068B] sunt; et quia veritatem respuerunt, merito eos debita poena comprehendet: quoniam vero non possunt latere Deum omnia comprehendentem, praeterita et futura, tanquam praesentia contuentem, qui novit opera ipsorum, disposuit et debitum judicium de operibus eorum: non tamen ex eo quod apud se dispositum est, judicat aliquem; sed ex eo, quod unusquisque operatur. Et quamvis in occultis Dei judiciis singulorum vel merita vel poena maneant, tunc judicatur unusquisque quando vel pro bene gestis recepturus est praemium, vel pro pravis operibus tormentum. Sicut enim Dei praescientia neminem compellit ad peccatum, ita et occulta secretorum ejus (in quibus quaecunque facturus est jam praedestinavit) neminem condemnant, neminem remunerant. [Col. 0068C] Sed unusquisque proprio actu, vel remuneratur, vel condemnatur. Et licet haec supradicta satis doceant doctorum testimonia, nullum ad peccatum praedestinatum, cum tamen constet reprobos ad poenam praedestinatos, conabimur tamen id manifestius approbare; quamvis supra positi doctores satis manifeste id doceant, qui dicunt Deum ad peccatum neminem praedestinasse. Quandoquidem illa praedestinaverit, quae sit ipse facturus, id est opera sua in aeternitatis consilio disposuerit, de quo scribitur, quod «fecerit ea quae facturus est (Isa. XLV, 11 sec. LXX) ,» id est quae per intervalla temporum a Deo facienda sunt, in praedestinationis consilio jam facta sunt. At vero peccata quia non sunt a Deo, id est non sunt opus Dei, sed rationalis creaturae a Deo apostatantis, non sunt in praedestinatione [Col. 0068D] Dei. Damnator est enim eorum, non auctor; quorum autem auctor non est, nec praedestinator est. Porro quoniam electos suos immortalitatis gloria est muneraturus, et reprobos aeterna poena puniturus, haec praedestinavit, id est et praemia quae donaturus est sanctis, et supplicia quae pro pravis operibus redditurus est impiis. Si quidem poenae, quas subituri sunt reprobi, quamvis illis videantur malae, qui torquentur; bonae tamen sunt quia justae, et omne quod justum est bonum est.

Hinc beatus Augustinus in libro Retractationum (cap. 9) : [Malorum, inquit, poena, quae a Deo est, malum est quidem malis, sed in bonis Dei operibus est; quoniam justum est, ut mali puniantur, et utique [Col. 0069A] bonum est omne, quod justum est.] Sunt igitur supplicia poenarum, quae mali Deo judicante subeunt opera Dei et propterea praedestinata, non autem peccata inter opera Dei reputanda, ac per hoc nec praedestinata sunt a Deo, nec qui peccant ex praedestinatione peccant; sed propria concupiscentia abstracti et dejecti. Et quidem mali ad poenas cum sint praedestinati non tamen praedestinati sunt ad peccatum, supra nominatorum doctorum sententiis satis patefactum est. Ut vero clarius hoc eliquescat, placet ex hoc adhuc aliquid disputare. Sed quoniam nonnulli fortassis cum audiunt iniquos ad poenam praedestinatos, arbitrantur quaedam necessitate ad eam trahi, nec ab hac necessitate aliquo modo posse mutari, non inconveniens nobis videtur manifestius id patefieri, ut [Col. 0069B] et praedestinatio malorum ad poenam doceatur, nec tamen ideo ad eam perveniant, quia praedestinati sunt, sed causa perventionis ex culpa sit delinquentis, non ex necessitate praedestinantis. Sicut enim iniqui, quia praedestinati sunt ad poenam, non idcirco praedestinati sunt ad peccatum: unusquisque enim propria concupiscentia victus trahitur ad peccandum; ita et qui peccant, propterea quia peccatores praesciti sunt, nec pro peccatis poenitentiam gessuri, idcirco ad poenam praedestinati sunt. Quod ex subjectis forsitan, clarius elucescet. Scriptura sacra docente cognovimus, quod is qui nunc perditorum princeps est angelorum a principio in paradiso Dei positus, inter coelestis militiae principatus plenus sapientia, et perfectus decore constiterit, [Col. 0069C] juxta quod propheta de eo loquitur dicens: «Tu signaculum similitudinis plenus sapientia, et perfectus decore, in deliciis paradisi Dei fuisti, omnis lapis pretiosus operimentum tuum (Ezech. XVIII, 12) .» Nunquid cum in conditionis suae principio talis in paradiso manebat, qualem prophetalis sermo describit, Deus qui omnia novit priusquam fiant, eum propter superbiam ab hac beatitudine casurum nesciebat? Aut scientia Dei compulit eum ad ruinam? Non utique, sed quae res impulerit eum ad ruinam sacra lectio non tacet, quae dicit: «In medio lapidum ignitorum ambulasti perfectus in viis tuis a die conditionis tuae, donec inventa est iniquitas in te. In multitudine negotiationis tuae repleta sunt interiora tua iniquitate, et peccasti (Ibid., 14) .]» Ecce unde [Col. 0069D] cecidit. Non enim ideo conditus est ut caderet, nec idcirco coelestibus praelatus agminibus, ut superbiret; nec propterea perfectus in viis suis est a die conditionis suae, ut ad iniquitatem declinaret, et adversus sui Conditoris benignitatem superbia tumidus extolleretur. Ille tamen qui novit omnia, et cui nihil est praeteritum, nihilque futurum, sed universa praesenti contemplatur intuitu, noverat illum ita casurum; nec tunc tantum novit quando cecidit, aut quando interiora sua replevit iniquitate, sed antequam illum crearet, haec cognoscebat; nec tamen cognitio Dei compulit eum ad ruinam, sed iniquitas ejus. Deinde sermo prophetalis prosequitur: «Et ejeci te de monte Dei, et perdidi te, o Cherub, protegens [Col. 0070A] de medio lapidum ignitorum (Ibid., 16) .» Causa quoque ejectionis, et perditionis ejus subnectitur: «Elevatum est cor tuum in decore tuo, perdidisti sapientiam tuam in decore tuo (Ibid., 17) ;» id est, non ego te ad perditionem compuli, sed tu tibi causa perditionis fuisti, qui propter superbiam adversus auctorem intumuisti, et sapientiam quam tibi tribui perdidisti; dum per eam noluisti timore sancto subditus fieri Conditori: sed considerans celsitudinis tuae gloriam, unde subjectus esse despexisti, inde celsitudinem amisisti, atque idcirco, «in terram projeci te, ante faciem regum dedi te. In multitudine iniquitatum tuarum, et iniquitate negotiationis tuae polluisti sanctificationem tuam. Producam ergo ignem de medio tui, qui comedat te, et dabo te in [Col. 0070B] cinerem super terram in conspectu omnium videntium te. Omnes qui viderunt te in gentibus, obstupescent super te. Nihil factus es, et non eris in perpetuum (Ibid., 18, 19) .» Ecce poena superbientis angeli, ut de paradiso in terram projectus sit, et pro sanctificatione pollutionem commutaverit, pro decore cinerem, pro sapientiae lumine combustionis ignem, ut ad nihilum redactus nihil sit in perpetuum. Audivimus enim quia post praevaricationem superbientis angeli, data sit ultionis sententia, sed nunquid postquam angelus peccavit, tunc primum cogitavit Omnipotens quam inferret ei poenam peccanti? Si hoc est, non erit verum quod ait Apostolus, quod «apud Deum nulla sit commutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I, 17) .» Ubi namque [Col. 0070C] cogitatio, quae prius non erat oritur, prior mentis status, commutatur. Nec potest de uno ad alterum non transferri animus, quem cogitationis varietas confundit: sed talia sentire de incommutabili summa impietas est. Quapropter quia nulla commutatio apud Deum est, nulia est nova cogitatio, et si nulla nova cogitatio, nullum novum consilium, si nullum novum consilium nulla nova definitio, nullum novum judicium. Et quidem judicia Dei tunc nova videntur, quando ab interni dispositione secreti foras procedunt, sed in aeternitatis consilio nunquam sunt nova, quia quaecunque per intervalla temporum a Deo noviter fiunt, in divinitatis aeternitate semper facta fuerunt. Quapropter etsi culpam superbientis angeli post transgressionem [Col. 0070D] vindicta secuta est, in divinitatis tamen cognitione semper fuit, quoniam sicut antequam peccaret, scivit. Deus eum peccatum, ita quoque poenam, quam peccanti redditurus erat, in aeternitatis consilio definitam semper habuit. Sed sicut praescientia Dei non compulit diabolum ad praevaricationem, sic nec praeordinatio poenae traxit eum ad ruinam. Bonus enim conditus, suo vitio malus factus est, et malitiae reatum ultrix poena comprehendit. Primi quoque parentes humani generis sine contagio peccati ante serpentis colloquium in paradiso degebant. Nunquid vero Deus antequam peccarent peccaturos nesciebat? Nec tamen haec Dei praescientia illos compulit ad peccatum, sed causa peccati fuit eis astuti hostis [Col. 0071A] callida persuasio, et divini praecepti praevaricatio. Non enim ideo peccaverunt, quia praescivit Deus eos peccaturos, sed ideo quia dati praecepti neglexerunt esse servatores, et praevaricationis reatum praesens poenae subsecuta est, ut inobedientiae culpa mortis sententia plecteretur. Non tunc tamen primum, quando peccavit homo, excogitavit Deus, qua delinquentem ultione feriret, neque tunc quando dans obedientiae praeceptum, simul et ultionem comminatus est dicens: «In quacunque die comederitis ex eo,» id est de ligno experientiae boni et mali, «morte moriemini (Gen. II, 17) .» Sed sicut ejus scientiae nihil novi potest contingere, ita nec judicio. Ut enim scivit a principio hominem peccaturum: sic et a principio novit quemadmodum peccantem puniret, quoniam [Col. 0071B] apud Deum, sicut non est nova cogitatio, sic nec novum consilium, et sicut non novum consilium, ita nec novum judicium. Apud quem enim nulla est commutatio, nulla vicissitudo, uniformis est sapientia, et sempiterna deliberatio: qua de re sicut antequam peccaret homo, noverat eum peccaturum; sic antequam puniret illum, decreverat poenam, qua fuerat puniendus. Nec tamen propterea, quia Deus decreverat hominem puniendum, idcirco punitus est, sed propterea quia peccavit. Sicut non idcirco deliquit, quia Deus illum peccaturum praescivit, sed quia serpentis persuasionem magis, quam Dei praeceptum audivit. Consurgit Cain adversus Abel fratrem suum, et invidiae livore caecatus innocentem persequitur, fraternae caedis cruore terram contaminat? Quod [Col. 0071C] scelus nequaquam Deum latuit. Parricida redarguitur, fusi sanguinis clamor convincit negantem: Nunquid autem Deus tunc Cain primo noverat parricidam, quando fratrem enecavit? Si hoc conceditur, sequitur ut aliquid ignoret Deus quod per temporis intervalla discat: sed nihil potest discere Deus, quod prius ignorabat. Omnia namque novit praesentia, praeterita, et futura. Igitur quid erat Cain adversus fratrem acturus, nunquam ignoravit: si nunquam ignoravit, semper scivit. Nunquid autem, quia quod scit Deus futurum esse sine dubio futurum erit, nec averti aut immutari potest, idcirco scientia Dei compulit Cain ad necem fraternam? Quis hoc impius dixerit? Quae res enim impulerit eum ad tanti sceleris patrationem: Geneseos lectio nequaquam [Col. 0071D] silet, quae docet Dominum respexisse ad Abel, et ad munera ejus, ad Cain vero et ad munera ejus non respexisse (Gen. IV, 4) . Hinc parricidalis immanitas odiorum fomenta coacervans, nec divina castigatione compescitur, sed coepti furoris insania fraterna caede completur. Non igitur Dei praescientia compulsus est Cain ad parricidium, sed invidiae malignitate, aut furoris insania, qui fratris gloriam videre non potuit, ferre nequivit, exstinguere molitus est. At coelestis ultio tam ferale scelus non impunitum reliquit, «vagus et profugus super terram» agitur, et patricidalis iniquitas ultionis septenariae verberibus expiatur. Num vero postquam tanti facinoris piaculum est admissum, tunc primum deliberavit [Col. 0072A] Deus qualiter impius parricida puniretur, et recente delicto commissio impulit eum in novi consilii meditationem ut quemadmodum adhuc inexcogitatum scelus confudit orbem, sic Deum inexcogitatae prius poenae deliberatio permoveret; quod quia prudentis aures non recipiunt constat quia sicut praescierit Deus malitiam Cain futuram, sic quoque quemadmodum puniretur, apud se definitum habuit. Nec tamen idcirco ille punitus est, quia in praedestinatione sua Deus eum decreverat puniendum, sed quia ipse admiserit, ut puniretur. Non enim ex praedestinatione Deus aliquem condemnat, sicut ex praescientia neminem peccare compellit; sed peccat unusquisque propria cupiditate illectus, et quia peccavit, supernae ultionis vindicta feritur. Completur [Col. 0072B] orbis multitudine hominum, et cum generis multiplicatione crescit numerositas vitiorum, videns Deus humani cordis malitiam ad malum de die in diem deterius ruere, et iniquitatis cumulum in pejus semper assurgere, atque cordis humani intentione omni tempore ad vitiorum profunda descendere, nec ad boni aliquem vel meditationem, vel studium manus extendere, sed malignitatum gurgitem praecipitanter expetere, «poenituit eum (dicente Scriptura) quod hominem fecerit (Gen. VI, 6) :» utque tanta malorum pernicie mundum expiaret, arcam, in qua servaretur saeculo semen, fabricari jubet, mundo diluvium indicit, terram universam aquarum moles obruit, montium cacumina vastitas abyssi cooperuit, atque per totum orbem oceani gurges esse sese diffudit, et quidquid [Col. 0072C] sub coelo fuerat, pelagus superduxit. Quid plura? «A reptili usque ad volucrem ab homine usque ad pecudem universa» delentur: solus Noe cum domo sua arcae beneficio salvatur, et iis tantum, quae arcae sinus continuerat, salvatis, quidquid viventium extra fuerat uno diluvio deletur. Hoc ita fuisse gestum Scripturae veritas protestatur. Nunquid tamen cogitare debemus, quod impiorum profanatio tunc primum Deo nota facta fuerit, quando ipsi peccaverunt? Cum de illo scriptum sit, quod «noverit omnia priusquam fiant (Dan. XIII, 42) ,» et Psalmista proclamet: «Intellexisti cogitationes meas a longe (Ps. CXXXVIII, 3) ?» Si cogitationes a longe non solum cognoscit, verum etiam intelligit; humanorum actuum seriem antequam fiant sine dubio a longe cognoscit, [Col. 0072D] qua de re eorum, quos spumante diluvio perdidit, ante novit opera, quam facta sint: non tamen propter ejus notitiam, qua gesturos illos talia qualia gesserunt a longe cognovit, sed propter suae malignitatis adinventiones, ea fecerunt pro quibus perire meruerunt. Nam si considerentur facta illorum, et Dei praescientia: non facta eorum ex Dei praescientia descenderunt, sed infra divinam scientiam, quae universa comprehendit, etiam illa fuerunt. Causam vero et originem non ex illa sumpserunt, sed humani cordis praesumptione, non enim de fonte bonitatis, nisi bonitas manare potest; nec vitium aliquando de virtute sumpsit originem. Itaque sicut delicta, quibus offenderunt intra latitudinem divinae [Col. 0073A] scientiae conclusa fuerunt: sic quoque et poena, qua judicati sunt, non postquam peccavere aeternitatis consilio concepta est, sed sicut Dei scientiam nunquam eorum facta latuerunt, sic nec poenae modus, qua talia gesta damnarentur, divini praedestinationem judicii aliquando praeterivit. Verum quemadmodum aeterna fuit illorum scelerum scientia, ita et definita in secretis coelestibus poenae sententia: et sicut praescientia veritatis non eos impulit ad nequitiam, ita nec praedestinatio coegit ad poenam. Denique concupiscentiae malum traxit eos ad culpam, culpa misit ad poenam. Porro Divinitas quemadmodum omni scientiae sapientia sua novit omnia, sic universitatis consilio disponit universa, et quae facturus est in tempore, in aeternitatis consilio jam [Col. 0073B] praedestinati consistunt. Proinde quoque supplicium, quo tunc illi mulctati sunt, in aeterna praedestinatione jam decretum manebat; illi vero tunc dediti sunt poenae, quando scelerum immanitas poena dignos esse patefecit. Sic itaque nec praescientia eos compulit ad reatum, nec praedestinatio traxit ad poenam. At tunc Pentapolin coelestibus flammis aestuantem in medium deducamus, et causam perditionis, et vindictae qualitatem inspiciamus. Cum enim omnium turpitudine vitiorum detinerentur, nec esset facinus quo non vexarentur: erant enim superbia tumidi, ventris ingluvie turgidi, luxuriae foeditate corrupti, otiositatis veterno gravati, inhumanitatis feritate duri, hospitalitatis benignitate alieni, tantorum scelerum tumultus aera supra volat, nubes scindit, coelum irrumpit, [Col. 0073C] et usque ad solium divinae majestatis procurrit: hinc ex persona superni judicis Geneseos lectio dicit: «Clamor Sodomorum venit ad me, descendam et videbo: utrum clamorem, qui venit ad me opere compleverint, an non est ita, ut sciam» (Gen. XVIII, 20, 21) . Nunquid is quem nihil latet, et de quo scribitur quod omnia nuda et aperta sint oculis ejus, et non est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus (Hebr. IV, 13) , nesciebat opera Sodomitarum? et paucorum hominum non videbat actus, cujus oculus contemplatur bonos et malos. Sed dissimulat scire quod non vult videre, et mavult ignorare quod optat non punire. Quam sit autem pronus ad veniam, et difficilis ad ultionem ostenditur, cum propter decem justos vult multis millibus parcere peccatorum [Col. 0073D] (Gen. XVIII, 32) . Quid multa? ubi universos uno impetu cernit ad malum, nec in tanta multitudine aliquis invenitur, qui de malo quaerat ad bonum reverti, coelestis flammas cunctos inoluit, et scelere pares par vindicta consumit. Si facta reorum considerentur, quid justius, quam talium scelera puniri: si clementiam judicis respiciamus, quid misericordius, quam tales nolle feriri? En videmus iniquitatem reorum scelere suo coelum fatigare, superni regis secretum irrumpere, et tamen misericordiam judicis vindictam differre, occasionem qua parcat inquirere. Sed mentis oculos jam ad Dei praescientiam referamus, et videamus quod Sodomitarum scelera, non solum postquam facta, verum priusquam facta [Col. 0074A] fuerint, Deus cognoverit, et ultionis vindictam in praedestinationis suae judicio antequam eos comprehenderet, dispositam habuerit? sed carnis desideriis inservientes Sodomitae, ad tanta scelera proruperunt, ut eorum merito coelesti igne conflagrarent. Fons igitur et origo tantorum scelerum voluptas carnis exstitit; at vero peccatorum moles vindictae sententiam extorsit. Nec praedestinationi ergo ascribendum est quod periere, nec praescienti quod peccavere. Aegyptus Dei populum jugo dominationis premit, labore servitutis affligit, liberorum interfectione percellit: Moyses mittitur, ut populus Dei dimittatur (Exod. VIII et seq.) . Pharao induratur, ut multis plagis Aegyptus feriatur; novissime primogenita Aegyptiorum occiduntur, et tandem Israel dimittitur. [Col. 0074B] Rursus Aegyptios poenitentia invadit, Israelem dimissum insequitur, pristinae servituti subjicere properat; demum divina mirabilia innovantur, mare Rubrum dividitur in similitudine murorum, dextra laevaque pelagus suspenditur, nudatur tellus in mediis fluctibus, et sicco pede Israeliticae plebis multitudo per patentem maris alveum incedit; Aegyptios insequentes undarum vortices obruunt, fluctus invadit, pelagus absorbet, fit mirabile inter pios impiosque discrimen: istos abyssus liberat, illos demergit: istos placito gressu in littus exponit, illos vorago profundi mersos retentat. Sic Omnipotentis misericordia pios liberat, et censura judicis impios damnat. Haec si libeat diligentius intueri, videbimus et Israelitarum afflictionem et liberationem, et Aegyptiorum crudelitatem, [Col. 0074C] et condemnationem, et in praescientia divina olim fuisse, et qualiter de utroque populo ageretur praedestinatum esse. Ad Abraham Deus loquitur: «Scito praenoscens, quod peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua, et subjicient servituti, et affligent quadringentis annis: verumtamen gentem, cui servierint ego judicabo, et post hoc egredientur cum magna substantia (Gen. XV) .» Nondum nati erant, et adhuc in lumbis Abrahae consistebant, et jam servituri praedicuntur, jam liberandi promittuntur, jam Aegyptus judicanda comminatur. Ad Moysen quoque, cum mitteret eum Deus Aegyptum, sic loquitur: «Ingredieris tu, et seniores Israel ad regem Aegypti; et dices ad eum: Dominus Deus Hebraeorum vocavit nos, ibimus viam trium [Col. 0074D] dierum per solitudinem, ut immolemus Domino Deo nostro. Sed ego scio quod non dimittet vos rex Aegypti, nisi per manum validam: extendam enim manum meam, et percutiam Aegyptum in cunctis mirabilibus meis, quae facturus sum in medio eorum, et post haec dimittet vos (Exod. IX et seq.) .» Nonne manifeste docemur qualiter punirentur Aegyptii dispositum, id est praedestinatum fuisse? An aliud est quod ait: «Percutiam Aegyptum in cunctis mirabilibus meis, quae facturus sum in medio eorum?» Ostenditur enim in praedestinatione divina fuisse, quibus et quot plagis feriretur Aegyptus, et quando dimitteret Israelem; quid est enim quod ait: «Ego indurabo cor Pharaonis, et induratum est [Col. 0075A] cor Pharaonis:» nisi quod non prius emolliretur ad dimittendum Dei populum, donec plagis omnibus feriretur Aegyptus, quibus divina censura disposuerat eam feriendam. Unde cum novem plagis fuisset Aegyptus attrita, nec adhuc cor Pharaonis emollitum, ait Dominus ad Moysen: «Adhuc una plaga percutiam Aegyptum, et tunc dimittet vos Pharao.» Ergo in divini dispositione judicii praedestinatus fuerat numerus, et modus plagarum quibus Aegyptus attrita est, et obduratio cordis Pharaonis mox emollita est, cum decretus ultionis modus completus est. Et quod novissime in mari Rubro Pharao cum exercitu suo perierit, et Israel illaesus transierit, sicut magni continet mysterium sacramenti, ita constat divinae dispensationis secreto gestum, ut illi perirent, [Col. 0075B] illi salvarentur. Cum ergo liquet, quod in praescientia Dei, sicut afflictio Israelitarum, et crudelitas Aegyptiorum constiterit: ita quoque et istorum liberatio, et illorum perditio in praedestinationis judicio semper fuerit. Non tamen crudelitas Aegyptiorum divinae praescientiae tribuenda est, sicut nec condemnatio praedestinationis occultae secreto. Praescivit enim Deus quales futuri forent Aegyptii, id est crudelitatem eorum semper notam habuit, non tamen crudeles effecit. Quamvis Psalmista de eis testetur: quod «Converterit cor eorum ( id est Aegyptiorum) Deus, ut odirent populum ejus, et dolum facerent in servos ejus (Psal. CIV, 25) .» Non tamen eos Deus aut dolosos fecit, aut malignitatis odio inflammavit: sed cum tales essent qui et odio saevirent, [Col. 0075C] et dolo deciperent, per eos populum suum flagellare disposuit, ut qui per prospera Deum reliquerat, flagellis admonitus ad Deum confugeret. Praescivit igitur Deus Aegyptiorum crudelitatem, non eam fecit; nec ideo tales effecti sunt, quia tales futuri esse praesciti sunt; sua denique nequitia, non Dei praescientia mali effecti sunt, et ideo praedestinati occulta dispositione judicii ad poenam qua puniti sunt. Nam quod non ex praedestinatione damnantur impii, sed ex sua iniquitate testatur sacra Scriptura, quae de Amorrhaeis ad Abraham dictum quod «semen ejus peregrinum futurum esset in terra aliena quadringentis annis,» post haec intulit: Generatione autem quarta revertentur huc: necdum enim completae sunt iniquitates Amorrhaeorum usque ad [Col. 0075D] praesens tempus (Gen. XV, 16) . Quibus verbis ostenditur tunc iniquitates eorum ad summum malignitatis perventuras, quando semen Abraham de servitutis jugo liberari, et ad terram perduci, et gentes Amorrhaeorum deleri mererentur. Ut quod nationes illae, quae prius terram repromissionis obtinuerant, deletae sunt, non divinae praedestinationis, sed suae malignitatis fuisse monstretur. Itaque nemo ex divinae praedestinationis censura condemnatur, quamvis perseveraturos in peccatis justitia judicis decreverit damnandos: sed unusquisque tunc condemnatur, quando damnari peccatorum merito censetur. Longum erit, et modum brevitatis excederet, si voluerimus seriem divinarum Scripturarum percurrere, [Col. 0076A] et ex omnibus divinorum judiciorum gestis praescientiam, et praedestinationem Dei comprobare. Et quod nec praescientia compellat ad peccatum, nec praedestinatio ad poenam. Et fortassis non sit necessarium, cum et quae supra diximus forte sufficiant, et pietas fidei, sicut Deum nihil ignorare credit, sic ejus praescientia neminem impelli ad peccatum. Cumque divinae dispositionis judicio confiteatur omnia regi, neminem tamen ex praedestinatione damnandum recipiat, quamvis praedestinatos malos ad poenam non ignoret. Praedestinati enim sunt mali ad poenam; quoniam quaecunque facturus est Deus in aeternitatis dispositione, jam praedestinatum habet: judicaturus enim est impios, et poena sempiterna damnaturus. Et quia hoc inter opera Dei computatur, negari non potest [Col. 0076B] praedestinatum: nisi forte judicium, quo judicandus est mundus, aliquis dicat opus Dei non esse Quod cum nemo fidelium abnuat, negari quoque non potest a Deo in praedestinatione dispositum, quemadmodum de singulis judicet: ut enim non est in Deo nova scientia, sic quoque nec nova dispositio. Simplex etenim natura divinitatis, sicut nihil recipit mutabile, sic nihil compositum. Unde in Deo scientia et dispositio non variantur, ut alio tempore Deus sciat, et alio disponat; sed simul scit, simul etiam disponit, quanquam nonnulla sciat, quae non disponat, sicut sunt peccata: neque enim ad dispositionem illius pertinent, quae ipse non facit, quamvis qui peccant, divinae potestatis judicium non evadant, et unde pravitatis suae nequitiam exercent, inde occulto [Col. 0076C] Dei judicio deserviant. Itaque non est in Deo scientia sine dispositione, nec dispositio sine scientia. Alioquin si scientia inest ei sine dispositione, ut alio tempore sciat et alio disponat, jam non erit simplicis naturae Deus, jam non erit incommutabilis; ubi namque intervalla temporum succedunt, mutabilitas inest; et in Deo temporis erit intervallum si non simul scit, simul etiam disponit, ut antecedat scientia, et postea sequatur dispositio. Quod cum simplicis naturae ratio non admittat, sequitur, ut cum scientia Dei, pariter sit et dispositio: qua de re quos scit in finem in malo perseveraturos, dispositum habet quid sit de eis acturus. Non tamen idcirco puniendi sunt quia sic dispositi sunt, sed idcirco quod in malo perseveraturi sunt. Sed Antichristum [Col. 0076D] in medium devocemus, de quo nemo fidelium dubitat, quod et praescitus est malus futurus, et divino judicio praedestinatus ad poenam, et ex eo cognoscamus, quod nec praescientia Dei compellat ad culpam, nec praedestinatio trahat ad poenam, et quod de capite dixerimus, de corpore illius intelligamus. Sicut enim caput electorum Christus, sic Antichristus caput est reproborum: et sic corpus Christi omnes sancti, ita corpus Antichristi omnes iniqui. Ille certe homo perditionis nondum natus et tamen jam ejus malitia ab omnibus praescitur, jam ad interitum praedestinatus esse non ignoratur, de quo Apostolus ad Thessalonicenses scribens ait (II Thess. II) : «Ne quis vos seducat ullo modo, quoniam nisi [Col. 0077A] venerit discessio primum, et revelatus fuerit homo peccati, filius perditionis: qui adversatur, et extollitur supra omne quod dicitur Deus; aut colitur, ita ut in templo Dei sedeat, ostendens se tanquam sit Deus.» Et paulo post: «Quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui eum: cujus est adventus secundum operationem Satanae in omni virtute, signis, et prodigiis mendacibus, et in omni seductione iniquitatis, his qui pereunt, eo quod charitatem veritatis non receperunt, ut salvi fierent? et ideo mittet illis Deus operationem erroris, ut credant mendacio; ut judicentur omnes qui non crediderunt veritati, sed consenserunt iniquitati.» His Apostoli verbis, et malitia demonstratur Antichristi, et perditio, et non [Col. 0077B] solum ejus, verum etiam illorum qui de sorte illius erunt. Cum enim appellatur homo peccati, et filius perditionis, cum extollentia ejus tanta esse denuntiatur, ut supra Deum elevetur, et se pro Deo coli velit, manifeste malignitatis ejus nequitia describitur. Cum vero adventu Salvatoris eum interficiendum atque destruendum praedicat, damnationem illius manifeste designat. Rursum cum signis, et prodigiis ejus mendacibus multos credituros insinuat, et eos judicandos esse denuntiat, et peccatum, et poenam eorum manifestat; qua de re cum de Antichristo talia dicat Apostolus, nonne demonstrat quod iniquitas ejus jam praescita sit, et praedestinatus ipse ad poenam sit? homo denique erit anima rationali, et carne consistens, de prima parente, unde et omnes [Col. 0077C] homines ducens originem; itaque Apostolus eum et hominem, et filium perditionis appellans, cujus erit conditionis insinuat. Et quanquam vas diaboli futurum sit, tamen hoc erit, quod sunt caeteri, de Adam nativitatis exordium trabentes. Cum ita sit, sicut nondum natus existit: ita necdum aliquid vel boni, vel mali fecit; jam tamen praedestinatum eum ad poenam esse Apostolus testis est. Nunquid tamen propterea quia praescitus est malus futurus, ideo malus erit: aut quia praedestinatus ad poenam jam nunc est, idcirco damnandus erit? quod si dicat aliquis quia vas diaboli erit, et per eum Satanas malitiae suae poenam exercebit, idcirco cum eo jam damnationi deputatus habetur; si homo ille a diabolo creatus esset, vel ipse diabolus esset, jure hoc diceretur; at [Col. 0077D] vero cum Dei creatura erit, cum de eodem parente, quo cuncti nascuntur homines, nascetur, cum Dei manibus, et plasmatus, et factus erit, cum homo purus erit anima rationali et carne subsistens, cur diabolo tanta potestas de eo dabitur, ut vas ejus acceptissimum habeatur? Nonne hic cum Apostolo dicendum est: «O homo, tu quis es, qui respondeas Deo? Annon habet potestatem figulus luti de eodem luto aliud quidem vas fingere in honorem et aliud in contumeliam (Rom. IX, 20) ?» Et: «O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! Quam inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus: quis cognovit sensum Domini, aut quis prior dedit ei, et retribuetur ei? (Rom. XI, 33, 34.) » Quamvis omnium [Col. 0078A] operum ejus nequeamus rationes comprehendere, scimus quod non injuste aliquid facit, qui est fons justitiae. Redeamus igitur ad superiora. Cum ergo homo ille iniquitatis jam praescitus sit malus futurus, et praedestinatus habeatur ad poenam, nunquid propter hanc praescientiam malus erit, aut propterea peribit, quia perditioni deputatus est? Quod si ita est, non erit ejus culpae malignitas illius, unde nec merito damnabitur: sed absit ut Deus alicui sit causa quo malus fiat, aut aliquem damnet qui non damnari mereatur; cum scriptum sit: «Universa opera Domini misericordia, et veritas (Psal. XXIV, 10) .» Sua igitur culpa damnatur, quisquis a Judice veritatis damnatur. Quapropter homo ille iniquitatis non idcirco iniquus erit, quia talis futurus esse praescitus [Col. 0078B] est, sed sua voluntate delinquens malignabitur: sicut non ideo poenis gehennae traditur cruciandus, qui jam praedestinatus ad poenas est, sed propter suarum pondus iniquitatum, propter quas etiam nunc praedestinatus est ad mortem: nisi forte dicat aliquis eum non praedestinatum ad interitum. Cum dicat Apostolus «eum spiritu oris sui Dominum Jesum interfecturum, et adventus sui praesentia destructurum (II Thes. II, 8) .» Et Joannes in Apocalypsi sua sub figura bestiae de illo loquens: «Bestia,» inquit, «quam vidistis, fuit et non est, et ascensura est de abysso, et in interitum ibit, et mirabuntur inhabitantes terram, quorum non sunt nomina scripta in libro vitae a constitutione mundi (Apoc. XVII, 8) .» Ubi notandum quia non solum in interitum bestiam [Col. 0078C] ire significat, verum etiam illos quorum non sunt nomina scripta in libro vitae a constitutione mundi. Ex quo apparet ad interitum ire, qui non sunt de numero electorum. De numero electorum non sunt, qui non sunt scripti in libro vitae; illi enim perire non possunt. Peribunt autem, qui non sunt illic scripti ab initio saeculi. Quod si ab initio saeculi scripti non sunt in libro vitae, ad vitam non pertinent: et idcirco ad mortis poenam deputati sunt. Item de eadem bestia in eodem libro: «Et bestia quae erat, et non est, et ipsa octava est, et de septem est, et in interitum vadit (Ibid., 11) .» Sub specie bestiae Antichristum designans, et eum ad interitum praedestinatum insinuans. Igitur cum praedestinatus sit ad interitum, non propterea interibit quia praedestinatus [Col. 0078D] est ad hoc, sed propter nequitiam suam, propter quam praedestinatus esse cognoscitur perditioni. Sicut igitur ille praescitus est malignus futurus, et praedestinatus ad interitum, nec tamen propter Dei praescientiam, sive praedestinationem, vel malignus erit, vel interibit, sed propria voluntate fiet malus, et propter multitudinem malignitatum suarum peribit; sic nimirum omnes reprobi, cum sint praesciti mali, et praedestinati ad poenam, non tamen propter Dei praescientiam mali effecti sunt, aut efficientur: sed propter quod libero voluntatis arbitrio malignitatem operati sunt. Ita quoque non idcirco, quia praedestinati sunt ad poenam torquebuntur; sed quia fecerunt talia, pro quibus [Col. 0079A] poenam subire merebantur. Nam de quibus ait Apostolus quod «quia veritatem non receperunt, ut salvi fierent, ideo mittet illis Deus operationem erroris, ut credant mendacio; ut judicentur omnes, qui non crediderunt veritati; sed consenserunt iniquitati (II Thess. II) .» Nonne hos omnes et praescitos esse constat malos futuros, et non ignorari, quod ad sortem pertineant damnatorum? Quod si ad damnatorum sortem pertinent, nonne ad eam deputati sunt? et si ad illam deputati sunt, nonne etiam praedestinati sunt? Non tamen idcirco quia praedestinati propterea damnandi, sicut non propterea mali futuri sunt, quia hoc eos futuros praescientiam Dei non latet. Damnabuntur enim propter malitiam suam, non propter Dei praedestinationem. Quemadmodum [Col. 0079B] mali futuri sunt propterea quod hoc esse propriae voluntatis arbitrio elegerunt: non propter divinam praescientiam. Quod si praescientiam malorum, non autem praedestinationem quisquam esse contenderit, eo quod quidquid praedestinatum est, necesse est ut fiat; hoc etiam et de praescientia sentiendum est. Quidquid enim praescit Deus, futurum sine dubio erit, nec aliter erit quemadmodum praescitum est, quoniam si vera est, praescientia est, si vero non est vera, non est praescientia. Qua de re quidquid Deus praescit faciendum erit sine dubio, et sic erit quemadmodum praescitur. Quem namque praescit de numero electorum esse, is erit sine dubio electus: quem vero praescit de numero reproborum, erit sine dubio reprobus. Quapropter quoniam et [Col. 0079C] hos et illos jam scit, et ab initio saeculi praescivit, illi erunt electi, quos electos esse praescivit, et illi reprobi, quos similiter reprobos esse praescivit, et noti sunt Deo, et hi et illi. Qua de re si praedestinatio propterea refugienda est, quia quidquid praedestinatum est immutabile est, refugienda praescientia est, quia quidquid praescitum est immutabile est. Quod si praescientia omniscientem Dei cognitionem insinuat, non autem aliquem ad peccatum cogit, et praedestinatio operum divinorum praeordinationem et praeparationem significat, nullum autem ad poenas impellit, non est cur praescientia recipiatur, et praedestinatio abdicetur. Sicut enim pium atque religiosum est de Deo credi, quod «novit omnia priusquam fiant (Dan. XIII, 42) :» sic pium et religiosum [Col. 0080A] est de Deo sentire quod «fecit quae futura sunt (Isa. XLV, 11) :» et: «Magna opera Domini, exquisita in omnes voluntates ejus» (Psal. CX, 2) ; et Psalmista: «Semel locutus est Deus (Psal. LXI, 12) .» Et beatus Job: «Semel loquitur Deus, et secundo id ipsum non repetit (Job XXXIII, 14) .» At sanctorum sententia est catholicorum, praedestinationem esse operum Dei aeternam dispositionem, unde quia quaecunque facturus est Deus, in aeterno judicii sui consilio jam dispositum habet: sequitur ut opera Dei universa sint praedestinata. Quapropter cum dicitur de malis, quia ad poenas praedestinati sunt; hoc dicitur: quia Deus secreto judiciorum suorum sacramento dispositum habet, quid de his facturus sit. Non est igitur divinae dispensationi repugnans, [Col. 0080B] si mali dicuntur esse praedestinati ad poenam, quoniam praedestinatio est operum Dei, in quibus operibus Dei etiam judicium dispositum quo judicandi sunt reprobi. Egimus igitur, ut potuimus, quemadmodum praedestinatio qua dicuntur iniqui ad poenas deputati non necessitate aliqua constringat eos ad poenam: sed tali locutione exprimi divinorum operum ordinationem. Et quia superius ostendimus sanctorum dicta, quibus mali praedestinati dicuntur ad poenas, quisquis praedestinationem malorum abnegat, non nobis, sed illis quorum sequimur auctoritatem contradicit. Ne nos in culpam ideo trahamur, si sanctorum auctoritatem sequimur. Si enim quod illi dicunt catholicum est, nec repugnans rectae fidei: nos quoque non a catholicae fidei rectitudine [Col. 0080C] discrepare judicemur, si hoc dicimus et sentiamus, quod illi dixerunt et senserunt; illorum enim doctrina fides ecclesiastica munitur; et nos, qui intra sinum Ecclesiae continemur, de illorum institutione imbuimur, nec aliud sentire praesumimus, nisi quod illi nos instituerunt, nec alio ire, nisi quo ducunt; nec dicere aliud, nisi quod illi dicunt. His ita obsecramus magnitudinis vestrae pietatem, ut haec scripta, si sapientiae vestrae non displicuerint, penes vos habeantur, nec in publicum proferantur, donec hujus quaestionis controversia diligenter ab omnibus fuerit eventilata, et quid tenendum ab omnibus, sit comprobatum. Quod si displicuerit libellus iste, per vos obsecramus ut corrigatur, et nobis quae correcta fuerint non abscondantur.

[Col. 0081A] De Ratramno haec monet Acherius in sua Praefatione: «Ratramni, aliis Bertramni, Corbeiensis monachi presbyteri, Opusculum, De eo quod Christus de Virgine natus est, tot saeculis in Anglia tenebris obsitum, in Galliam demum non absque industria redux effeci. Ansam praebuit Usserius Armachanus, qui suae Ratramnum labe haereseos ut aspergeret, insibilat, ipsum panis substantiam Eucharistiae sacramento in corpus Filii Dei transmutari, duobus quos de eo sacramento libris conscripsit, nequaquam admittere: perperamque id Usserius suadere conatur, in Gottescalci Hist. cap. II, hunc in modum: Inter Opuscula ejus (Ratramni) quae ad Trithemii notitiam non pervenerunt, unum est de Nativitate Christi, in quo eamdem quam in libro de Corpore et [Col. 0081B] Sanguine Domini tradit, doctrinam propugnat. De anima alterum, etc.

«Quam porro a vero aberret haec assertio, probat ipsummet opusculum, cui erroris hujusce ne verbuli quidem aut apicis vestigium inest. Imo vero illi ipsi perduellium antesignani Magdeburgenses centuria IX, cap. de Doctrina, col. 212, paucis Usserium refellunt: Transsubstantiationis habet semina Bertramnus, utitur enim vocabulis commutationis, et conversionis. Et cap. 6 de Caeremoniis et Ritibus [Col. 0082A] Ecclesiae, col. 243: Bertramnus, lib. de Corpore et Sanguine ostendit corpus Domini et sanguinem super altare seu mensam poni, et inde populo distribui, etc.

«Ratramnum docte luculenterque ab omni naevo asseruere Sextus Senensis, praef. bibliothecae sanctae, cardinalis Peronius, ac praeses Mauguinus: ille lib. II. Euch., capp. 1 et 2; iste vero historicae et chronicae Dissertationis cap. 37, litteris ac fama floruisse Ratramnum Ludovici Pii et Caroli Calvi tempestate, fidem faciunt quas protulit elucubrationes.»

Hactenus Acherium exscripsimus. Nunc lectorem monemus, ita scriptum esse de partu Virginis a Ratramno et ab ejus abbate Ratberto, ut neuter alterius [Col. 0082B] opusculum legisse videatur; nec enim verisimile est, si legissent, utrumque eadem testimonia prolaturum fuisse, suam ut quisque sententiam probaret, nec ullam curam adhibiturum fuisse, ut ea testimonia perversum in intellectum detorta esse ab adversario demonstraret. Hoc etiam non omittendum est, priorem editionem collatam esse cum veteri codice Dallei a D. Edm. Martene, qui varias lectiones nobis communicavit.

[Col. 0081C] Si uno sub magistro Christo omnes Christiani censemur, si uno coelesti Patre universi credentes gloriamur, si unius Spiritus foedere in unius charitatis compage solidamur, non est quod me a tua dignatione sejunctum verear, quominus religioni tuae familiaria scripta procudam. Non enim vel sanguinis propinquitas tanta est quanta Spiritus. Terrena scilicet propago inferior multo est quam divina, nec officia temporalis obsequelae tantam pariunt gratiam dilectionis quantam divinis ignis generat [Col. 0082C] charitatem. Perinde cesset hic vel facies invisa, vel nomen ignotum, vel familiaritatis comparatio nulla, ubi in copulae socialis devinctionem tanta, tam magna tamque necessaria conveniunt jura societatum. Non igitur velut alienum refutes, quem superna conditio tibi fratrem conciliavit propinquum. Cum haec ita se habeant, obsecro reverentiam tuam ut ad suggestionem parvitatis nostrae respondere non graveris.

Fama est, et quorumdam non contemnenda cognovimus relatione, quod per Germaniae partes serpens antiquus perfidiae novae venena diffundat, et catholicam super nativitate Salvatoris fidem, nescio qua fraudis subtilitate subvertere molitur; dogmatizans Christi infantiam per virginalis januam vulvae, humanae nativitatis verum non habuisse ortum, sed monstruose de secreto ventris incerto tramite luminis in auras exisse, quod non est nasci, sed erumpi. Quod enim vias uteri nascendo non est secutum, sed quacunque versum tanquam per parietem domus erupit, non jure natum esse, sed violenter egressum. [Col. 0083B] Jam ergo nec vere natus Christus, nec vere genuit Maria. At vero fides habet catholica Jesum natum ex Maria Virgine. Quod Angelus ad eam missus signatis ennuntiat verbis: «Ecce, inquiens, concipies in utero, et paries filium (Luc. I, 31) .» Vide quam evidenter sectam depulit nefandam. Non ait: Concipies filium, et egredietur tuo de utero, sed, «concipies et paries,» utrumque referens ad Mariam, ut virginitate ⁜ a inviolata et conciperet tanquam femina, et pareret tanquam mater, ne genitrix divinitatis de conceptu fieret gloriosa, et de partu redderetur inhonora. Alterum velut ad suum penderet officium, alterum ad illius qui concipiebatur effectum: ita nec ipsa mater diceretur integra, nec Salvatoris nativitas ex matre perfecta. Quamvis etiam [Col. 0083C] ad Mariam directus angelus si sic foret locutus, non propterea necessario cogeret intellectum, quo nativitas de matre Christi extraordinaria crederetur. Qui enim de femina virgine concipi delegit, nonnisi nasci de femina virgine credi facile quivisset, quoniam de sexu fragiliori humanitatis qui delegit exortum, nequaquam humanae nativitatis modum, salva virginitatis integritate, contemneret.

Inconveniens nempe Divinitatis erat consilio, ut in virgineo corpore uterum, quo conciperetur, quo formaretur, quo novem mensium dilatione portaretur eligeret, et uteri viam, qua de virginea procederet aula, repudiaret. Aut aliam igitur viam, qua feminae parientes partus suos emittant jure nativitatis praeter solemnem parturitionis viam, talia [Col. 0083D] quicunque garriunt, edoceant, aut eum habuisse de utero virginis exitum, Christum, quem lex monstrat naturae, praeter integritatis violatum pudorem, necesse esse confiteantur. Viperae priusquam parturitionis ad tempus perveniant catuli, traditur quod maturam naturae completionem non exspectantes, corrosis matris lateribus, exeunt cum genitricis interitu. Est quoque vulgaris opinio mustelam ore concipere, aure partum effundere. Forsitan quisquis humanae viam nativitatis denegas Christo, aut viperinam [Col. 0084A] maternis exitiosam conceptibus concedis, aut mustelinam fabulosis effictam commentis. Ut maluerit potius hominum Redemptor de Virgine conceptus, vel serpentinam naturae contrariam, vel pecualem confictam nativitatem suscipere quam humanam. Isto itaque modo, jam quidquid libuerit poterit excogitari, vel undecunque, vel per quodcunque placuerit natum fuisse Christum blasphemari, ut non sit virgineus partus Verbum caro factum, sed prodigialis egressus.

Sed, quaeso, cur refugis ascribere Christo naturalem [Col. 0084B] virginalis portae progressum? Propterea, inquis, quoniam si uteri portam exivit, non est Virginis integritas intemerata. Equidem per quemcunque fuerit locum egressus, consequenter secundum tuam sententiam integritas est violata. Si enim Salvatoris ortus viam naturae necessario fuerat corrupturus, necessario quoque quacunque exivit, sive per latus, sive per ventrem, sive per renes, sive per superiores inferioresve corporis partes, non absque integritatis damno processit. Absit vero catholicis sensibus, ut nativitas, per quam restaurata fuerunt ⁜ b corrupta, quod corruperit integra credatur. Intellige tandem vecors praesumptio, quoniam si per quamcunque virginei corporis partem ortus Salvatoris potuit fieri sine damno integritatis, consequenter et hoc potuit per [Col. 0084C] januam vulvae. Quod si hanc fuerat violaturus, nihilominus quacunque est egressus, violavit. At catholica fides de Virgine Salvatoris matre confitetur, quod virgo fuerit ante partum, virgo in partu, virgo post partum. Utrumque vides credi, utrumque confiteri, et matris virginitatem, et infantis exortum.

Propter namque inviolatam pudoris aulam, virginitatem praedicat et ante partum, et in partu, et post partum: et propter verae nativitatis exortum, verum parientis partum confitetur. Quid enim virgo ante partum, ni impraegnata virginitas? Quid est virgo in partu, ni pariens virgo? Et quid virgo post partum, nisi virgo perseverans post partum? Ubi ergo virgo pariens, si partus negatur? [Negatur] porro [Col. 0084D] cum praedicatur virginitas non peperisse, non peperit autem si partus aliter quam per naturae januam processit. Siquidem jam talis ortus non virgini est partus, sed proprius videlicet ipsius infantis egressus. Obmutescat igitur hujusce commentum falsitatis, et catholica fides inconcussa teneatur, quae et vere natum de matre confitetur Christum, et vere Virginem Mariam concepisse, peperisse, et post partum, id est post editum filium, credit, praedicat et veneratur permansisse virginem.

Dicis turpe fuisse Dei Filio per vulvam processisse. Turpe hoc aut de natura aut de peccato. Sed per naturam nihil turpe; testatur enim Geneseos lectio quod omnis creatura bona. Quod bonum, et honestum est; quodque honestum est, non turpe. Igitur omnis creatura secundum quod creata est, nequaquam turpis. Igitur et mulieris vulva non turpis, sed honesta; siquidem partes omnes creaturae honestae. Non ergo nascituro Christo semita vulvae [Col. 0085B] declinanda, velut turpe aliquod, imo suscipienda tanquam nativitatis ministra. Quomodo namque matricem, qua conceptus formaretur, non contempsit, ita nec vulvam, qua formatus exciperetur, repudiavit.

Porro tu sensus corporis interrogans, aestimas eas uteri partes indecoras. Noli sensibus fallentibus, id est corporeis, de rerum veritate assentiri, mentis judicium disquire, et deprehendes fore pulchra quae videntur turpia. Nulla denique creaturae pars, aut membrum, ni pulchrum est; redditur autem indecens, cum inordinatus et illicitus eum motus deturpaverit. Etenim ante praevaricationem Adam et Eva non erubescebant, utpote motum inordinatum suis in membris nullum sentientes; ast ubi praevaricati [Col. 0085C] sunt, erubescere coeperunt. Non quidem propterea membra, quae nunc peccati culpa pudenda vocamus; siquidem et priusquam deliquerint, super eis non confundebantur. Ubi vero inhonestus accessit motus genitalibus ante pudicis, sed de peccato jam non pudicis, secuta confusio est, non propter turpitudinem honestarum corporis partium, sed propter turpes irrationabilis motus passionis. In quo autem per sancti Spiritus Ignem, vel in hoc corpore caduco, vel in futura vita jam per resurrectionem incorruptibili, fuerit iste passibilis motus ad naturae dignissimam redactus musicam, infirmitate depulsa, nihil habebunt membra naturae quod sit confusionis, quod turpitudinis, quod inhonesti.

Interea vero lex quae est in membris nostris donec [Col. 0085D] repugnat legi mentis, et captivat nos in legem peccati, et erubescimus et confundimur. Sed non propter hanc legem peccati dominantem in membris nostris opus fuit Salvatori declinare viam nativitatis lege constitutam; quandoquidem Spiritus sanctus, qui Virginis uterum, quo Dei Filius incarnaretur, ab omni contagio sanctificavit, ipse quoque et vulvam qua nasceretur purgavit. Nisi forte credibile videatur, quod eum locum divino conceptu reddiderit dignum, qui magis libidinis aestu succenditur, et quem minoris flammae temperamentum pertentat, mundare nequiverit. Quod enim mulieribus in umbilico, cui matrix subjacet, libido dominetur, verbis Scripturae sanctae didicimus. Tibi autem non propter legem peccati, [Col. 0086A] sed propter deformitatem naturae, genitale membrum videtur inhonestum. Cur hoc? Quoniam sensum carnis in rebus cognoscendis percunctaris, quem nemo sapiens de veri perceptione secutus est. Non mirum si falleris, qui falsitatis auctore perdoceris. Eum denique sequuntur omnes, qui verisimilia pro veris, id est, corruptibilia pro aeternis amplectuntur. Revoca magis oculos a temporalibus, quae docet Ecclesiastes non tantum vanitatem, verum vanitates vanitatum; et disce veri perceptionem de sensibus veri participantibus. Quod cum feceris, nihil in naturis turpe praeter inordinatos motus videbis, quos non de creantis sapientia, sed de peccati culpa contraxere, et deinceps non indignam judicabis Incarnatione Verbi ad nascendum virgineam [Col. 0086B] vulvam. Equidem pervidebis nihil dignius Creatoris humanitate, quam suae dispositionem fabricae comprobare. Ut sicut approbavit uterum quo conciperetur, ita non approbarit uteri januam sui natalis abrogatione; ne quam constituit nascendi viam, suae refutaret humanationis egressu.

Ista ducas cum impia, novum quiddam moliris, ut Salvatori quo nasceretur nihil fuisse clausum clames, quod Conditori nil creaturarum queat obsistere: verum quidquid subsistit, sit ei apertum et permeabile. Ita plane si sentis, prudentissime sentis. Hac vero regula cum nativitatis Christi primordia mancipare disponis, quod ad potentiam spectat, clarissime dogmatizas. Quod autem ad corporis proprietatem suscepti, et nativitatis pertinet humanae, [Col. 0086C] a veritatis calle longissime recedis. Virtuti siquidem voluntatis Christi nihil est clausum, nihil non penetrabile. Humanitas autem quae suscepta est, sicut intra sinus matricis collecta est, ita quandiu mansit illic, ventris exteriora non experta [est]. At vero mox virginei thalamum reliquit secreti, et foris exstitit, et intus esse cessavit. Hac loci quid alternatione monstravit, nisi quod quamvis secundum divinitatis proprietatem sit ubique, juxta corporis circonscriptionem localis exstitit? Igitur quod locale est, sicut ubique non est semper, sed tunc ad alium migrat, cum locum deseruit primum; ita etiam cum transitum facit, non simul dextrum ac sinistrum tenet, quemadmodum simul ante et retro non graditur, nec supra pariter et deorsum. Certe [Col. 0086D] et Salvator sicut alio tempore fuit in utero secundum corpus, et alio foris, ita in egrediendo quamvis egressionis voluntati nil fuerit clausum, unam tamen tenuit egressionis viam, non per omnes corporis, in quo formatus fuerat, partes exivit.

Constitue certe quam volueris corporis partem ortui Salvatoris. Non enim per omne corpus egressus est, quamvis voluntati ejus ad egressum nulla corporis pars fuerit clausa. Nec illocaliter egressus, hoc est enim incorporeae proprium naturae, longe vero a corporea remotum. Constitue certe quam delegeris partem. Vulvam renuis, umbilicum attribue; vel, si malueris, honestius quodcunque corporis ostium: ac si ostia quae dedit natura displicent, [Col. 0087A] dissice ⁜ a ventrem, nuda costas, spinam rumpe, vel quemadmodum nescio qui stultissimi delirant, aperi ascellam, et ita de monte umbroso et condenso nativitatem contestare Salvatoris. Num igitur talis janua dominatoris ortu digna probabitur, quam stultorum opinio ementitur, et quam Creatoris sapientia naturae dedit conceptibili, dispuetur? An certe Bragmanorum sequemur opinionem, ut quemadmodum illi sectae suae auctorem Bubdam per virginis latus narrant exortum, ita nos Christum fuisse praedicemus? Vel magis sic nascitur Dei sapientia de Virginis cerebro, quomodo Minerva de Jovis vertice, tanquam Liber pater de femore? Ut Christicolam de Virginis partu non solemnis natura, vel auctoritas sacrae lectionis, sed superstitio gentilis et [Col. 0087B] commenta perdoceant fabulosa.

Sed jam nunc testimonia procedant in medium divina, et ex eis ortum discamus Salvatoris, ne fabulis decipiamur vanis et falsis opinionibus eludamur. Isaias vates, ortus hujus arcanum retexens, «Dabit Dominus, inquit, ipse vobis signum. Ecce virgo concipiet et pariet filium (Isa. VII, 14) .» Virginem confitetur concepturam, Virginem parituram, et hoc a Domino signum fore dandum, quod utrumque mirabiliter sit factura virgo, non quod praeter viam naturae partus sit exiturus. Quod si esset futurum, oportuerat hoc prophetico nuntiari [Col. 0087C] mysterio, quemadmodum virgineus nuntiatus est conceptus et partus. Nec enim talis editio minus divinae operationis proferret insigne, quando naturae viam in alios transposuisset fines. Nunc autem virilem segregans operam, et integritatis insinuans donum, hoc docet a Domino signum, quod editura sit virgo Salvatorem. Non enim praeter naturam novum parturiendi designat iter virgini matri, sed a natura datum cum incorruptionis palma nativitatis dedicat sublimitate.

Non puto necessarium, nec brevitas concedit, ut de toto Scripturarum corpore subjiciantur exempla quibus fiat manifestum parere et generare mulieribus non nisi legitimo ventris orificio concedi; ut illud: «Mulier quae concepto semine peperit masculinum [Col. 0087D] (Lev. XII, 2) .» Item: «Sanctifica mihi omne primogenitum quod aperit vulvam in filiis Israel (Exod. XIII, 1) .» Si enim mulier aliter quam per vulvam, id est os uteri, generat, jam non omne primogenitum sanctificatur Domino; sed quoniam hoc stultum dicere, non virgo genuit, nisi per vulvam; et ipsius verbi vis significatioque manifeste dat intelligentiae argumentum: ut enim videre ad oculos, audire ad aures, olfacere ad nares, gustare ad fauces, ita parere refertur ad vulvam. Alioquin si pro arbitrio [Col. 0088A] singulorum licet intellectus verborum variari, erunt universa confusa, et parere concipereque de viris etiam suscipietur. Cur non certe haec verborum officia de viris praedicentur, si partus Salvatoris non viam tenuit uteri, sed exivit quacunque. Habes, et superbis, patrocinium poetarum figmentum, ut et concepit vir et peperit. Quod, quia Christianus es, et eloquiis instructus veritatis, non dubito, repellis. Qua de re legitimum naturae cursum vocibus praedicatum consuetis, non opinione nova pervertas, sed vera et usitata receptes interpretatione. Et cum legeris, audieris, pronuntiaveris, vel Virginem peperisse Christum, vel natum de Virgine Christum, illico tibi semita naturae janua vulvae occurrat. Sicque te non error per devia ducet, sed verus intellectus in tramite [Col. 0088B] recto tenebit. Ne autem argumentis haec videamur tantum comprobare, testimoniis disce vera de ortu Salvatoris quae asserimus esse.

Idem propheta Isaias: «Et accessi ad prophetissam, et concepit et peperit filium: et dixit Dominus ad me: Voca nomen ejus: Accelera spolia detrahere, festina praedari (Isa. VIII, 3) ⁜ b .» Adverte partum virginis prophetali signatum ministerio. Propheta accessit ad prophetissam, quia Spiritus sanctus venit ad Mariam: concepit illa, et peperit filium, magis Spiritus sancti dono, quam sementivo virili. Quemadmodum Sara et sterilitate infecunda, et senio jam frigida, ut mater virgo de Spiritu sancto et impraegnanda et generata prophetaretur. Et conceptus ergo et partus in prophetissa processit ut haeresis [Col. 0088C] futura damnaretur, asserens Mariam concepisse, nec ut feminam generasse. Sed prophetissa non in altero fallit, in altero verum praefigurat; quoniam genitrix Salvatoris et virgo de Spiritu sancto concepit, et sicut femina salvo pudore generavit.

Item alibi: «Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum; aperiatur terra, et germinet Salvatorem (Isa. XV, 8) .» Admirabili sane brevitate propheticus sermo, et annuntiationem angeli et prophetarum vaticinia, et conceptum virginis, et modum generationis exposuit. Ortum denique Christi et angelus insinuat, nec prophetae tacent, et uterus virginis aperitur ad sobolem, et pudoris claustrum germinat Salvatorem, ut in apertione videas conceptum virginis, in germine intelligas partum pudoris; ut enim germen [Col. 0088D] venam servat natalem, nec alieno semine concretum, sed genitricis est propriae sementivum, juxta quod Genesis testatur de arboribus et herbis loquens: «Cujus semen sit, inquiens, in semetipso (Gen. I, 11) :» sic virgo Maria non de virili, sed de proprio semine concepit, et genitali rivo exposuit conceptum. Propterea virga Aaron aperitur in germen, erumpit in flores, qui foliis dilatatis formantur in amygdalas, ut insinuetur coagulum seminis, concretio conceptus, expositio partus. Et quemadmodum virga [Col. 0089A] Aaron protulit telluris absque subministratione et humoris irrigatione, nativas tamen per semitas, germen, flores et fructum; sic mater virgo non de voluptatis rivo, nec de maritali commercio, genitalem tamen per semitam genuit carnem Verbum factum.

Jeremias, quoque hunc sacrum Virginis partum praesagiens, ait: «Creabit Dominus novum super terram: femina circumdabit virum (Jer. XXXI, 22) .» Discerne quid novum dixerit creatum iri, scilicet quod femineo tantum semine sancti Spiritus per ministerium, matricis in gremio habitus configuretur [Col. 0089B] virilis. Et quoniam nascendo talis conceptus uteri semitas non praeteriret, qui cursus nativitatis cunctis datur mortalibus, merito illud siluit, in quo praeter inviolatum pudorem sub nascendi lege nihil afferret novi.

Ezechiel quoque: «Et converti me ad viam portae sanctuarii exterioris, quae respiciebat ad orientem; et erat clausa: et dixit Dominus ad me: Porta haec clausa erit, non aperietur, et vir non transiet per eam, quoniam Dominus Deus Israel ingressus est per eam; eritque clausa principi. Per viam vestibuli portae ingredietur, et per viam ejus egredietur (Ezech. XXXIV, 3) .» Aestimo quod hic locus omnem solvat hujus nodum quaestionis. Etenim portam quam describit propheta majores intellexerunt Virginem Mariam, [Col. 0089C] quae bene monstratur clausa, quia virgo semper manet intacta, et vir non transiet per eam. Intende diligenter cui negatur transitus, et qua negatur. Negatur prorsus viro, qui poterat violare, et ab eo removetur, quod poterat per coitum corrumpi. Nemo enim removet ingressum, quia ratio naturae nec viam admittit, nec transitum, qua de re quando dicitur: «Vir non transiet per eam,» non de latere, nec de cerebro, nec de femore dicitur, quoniam transitus conjugalis ad alias refertur corporis partes, quibus natura ad coitum viam praebuit et transitum. Quoniam vero qua virilis removetur transitus, illac Dominus Deus Israel est ingressus, subsequens sermo demonstrat, dicendo: «Dominus Deus Israel ingressus est per eam.» Utque omne demat ambiguum, [Col. 0089D] subjicit: «Per viam vestibuli portae ingredietur, et per viam ejus egredietur.» Nolit jam de via Salvatoris, quam nascendo secutus est, haeresis nova dubitare. En tibi propheta tanquam sub oculos metaphorice muliebris vulvae et vestibulum et viam ponit. «Ingressus est» denique «Dominus Deus Israel per viam vestibuli hujus portae,» quia per incarnationis mysterium virginale introivit gremium; et per viam hujus portae egressus est, quoniam humanitate suscepta in domum mundi per incontaminatam exiit vulvam. Non igitur nescio quem Dei Filio de utero matris confingas egressum. Spiritus sanctus te doceat veritatem, qui et thalamum tanto dignum sponso sanctificavit et portam. Sed quid in [Col. 0090A] difficilioribus et mysticis locis immoramur? ad aperta veniamus, et de domorum claustris, id est secretorum figuris ad portarum latitudinem migremus, quatenus vestigia sponsi, et emissiones sponsae, sub divo contemplemur.

In lege omne primogenitum sanctificatum erat Domino, significans eum qui solus sanctus et sine peccato natus est. Sic enim super hoc habes scriptum: «Sanctificate mihi omne primogenitum quod aperit vulvam in Israel (Exod. XIII, 1) .» Item: «Cumque introduxerit te Dominus in terram Chananaei, sicut juravit tibi et patribus tuis; et dederit eam tibi, separabis omne quod aperit vulvam Domino (Ibid., 11, 12) .» Item: «Nam cum induratus esset Pharao, et nollet nos dimittere, occidit [Col. 0090B] Dominus omne primogenitum in terra Aegypti. Idcirco immola Domino omne quod aperit vulvam masculini sexus, et omnia primogenita filiorum meorum redime (Ibid., 13-15) .» Nota quod primogeniti sunt qui vulvam nascendo primi aperiunt, ut consequenter accipias hoc esse nasci de femina, quod est oriendo vulvam exire. In catalogo praeceptorum: «Primogenitum filiorum dabis mihi (Exod. XXII, 29) .» Alibi: «Omne quod aperit vulvam generis masculini meum erit (Exod. XIII, 2) .» In Levitico: «Mulier si suscepto semine peperit masculum,» et reliqua (Lev. XII, 1) . Item: «Sin autem feminam peperit (Ibid., v. 5) ,» etc.; et generare et parere docet feminas, non aliud esse quam per vulvam emittere partum. In Numeris: «Meum est omne [Col. 0090C] primogenitum ex quo percussi primogenitos in terra Aegypti. Sanctifica mihi quidquid primum nascitur in Israel (Num. III, 13) .» Et superius: «Ego tuli Levitas a filiis Israel pro primogenito, qui aperit vulvam in filiis Israel (Ibid., 12) .» Et in sequentibus: «Numera primogenitos sexus masculini de filiis Israel a mense uno (Ibid., 40) .» Et supra: «Tollesque Levitas mihi pro primogenito filiorum Israel (Ibid., 41) .» Et infra: «Pro primogenitis quae aperiunt omnem vulvam in Israel accepi eos (Num. VIII, 16) ;» nimirum Levitas. Mea sunt omnia primogenita filiorum Israel. Alibi: «Quidquid primum erumpit e vulva cunctae carnis quam offerunt Domino, sive de hominibus, sive de pecoribus fuerit, tui juris erit (Num. XVIII, 15) .» Ergo omnis [Col. 0090D] partus, tam hominum quam jumentorum, per vulvam erumpit. Qua de re omnis de femina nascens per vulvam egreditur. Non ergo nobis incertam generent quaestionem verba quae, consuetudine sua et usu Scripturarum certam suae significationis subministrant notionem; ut enim ambulare de pedis officio, sic parere de vulvae ministerio praedicamus. Non igitur confundat dubietas quod intellectus manifesti significatio declarat. Ut autem sine viae directione non pervenitur ad limitem destinatum, sic nisi per verborum significantiam veram, locutionis veritas non aperitur. Partum igitur aut natum, vel si quo alio nomine talis actio nominatur, feminarum, docti et naturae veritate, et consuetudine nascendi, et [Col. 0091A] auctoritate Scripturarum, non aliud praeter verba significatarum rerum de rebus significatis intelligamus, ne procul a veritate evagemur, dum veritatis signa vel non cognoscimus, vel prava interpretatione pervertere molimur. Secundum datam regulam Evangeliorum super Salvatoris nativitate dicta contemplemur.

In Matthaeo sic scriptum legimus: «Angelus Domini apparuit Joseph in somnis dicens: Joseph fili David: noli timere accipere Mariam conjugem tuam, quod enim in ea natum est, de Spiritu sancto est. Pariet autem filium, et vocabis ejus nomen Jesum. Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum: hoc autem totum factum est, ut adimpleretur quod dictum est per prophetam dicentem: Ecce [Col. 0091B] in utero habebit et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel, quod interpretatur nobiscum Deus. Exsurgens autem Joseph a somno, fecit sicut ei praecepit angelus Domini: et non cognoscebat eam donec peperit filium suum primogenitum, et vocavit nomen ejus Jesum (Matth. I, 20 et seq.) .» Cum ergo natus esset Jesus in Bethlehem Judae, toties nativitas praedicata Salvatoris, toties narratus Virginis partus, virginitas perdocetur, virilis removetur amplexus, non tamen vulvae transitus abnegatur. Verum et evangelistae dictis, et prophetae vaticinio Salvatoris ortus per vulvam exstitisse monstratur; quoniam non parit femina, nisi per vulvam, non exit infans, nisi per uteri januam.

Lucas taliter super hac loquitur nativitate: «Ingressus [Col. 0091C] angelus ad Mariam dixit: Ave, gratia plena, Dominus tecum, benedicta tu inter mulieres. Quae cum audisset turbata est, et cogitabat qualis esset ista salutatio, et ait angelus ei: Ne timeas, Maria, invenisti gratiam apud Dominum. Ecce concipies et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum.» Et infra: «Dixit autem Maria ad angelum: Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco? Et respondens angelus dixit ei: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi. Ideoque et quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei (Luc. I, 28 et seq.) .» Si nondum vel naturae solemnitate, vel exemplo nascentium quid sit parere acquiescis, saltem missus ad Zachariam angelus ex [Col. 0091D] ipso Evangelio te instruat. Ait autem illi angelus: «Ne timeas, Zacharia, quoniam audita est deprecatio tua; et uxor tua Elisabeth pariet tibi filium (Luc. I, 13) .» Unum verbum super utroque promittitur partu, et quomodo non idem ventris ostium significatur? Dispar conceptionis ordo, non dispar est lex nascendi, quoniam Joannes de semine viri, Jesus de Spiritu sancto concipitur; et ille per portam per quam transivit vir, exponitur, iste per intemeratam pudoris aulam generatur: ambo tamen pariuntur, quoniam uterque per vulvae januam excipitur. Attestatur etiam nostrae orationi evangelista, quando ait: «Ideo quod nascetur ex te sanctum.» Memento quid de primogenitis, id est qui aperiunt vulvam, legifer mandaverit, et intelligas sanctum primogenitum [Col. 0092A] vocari, et primogenitum qui aperit vulvam quare et Jesus cum sanctum Domino dicitur, et primogenitus appellatur. Et si primogenitus, utique vulvam aperuit, non ut clausam corrumperet, sed ut per eam suae nativitatis ostium aperiret, sicut et in Ezechiel porta et clausa describitur, et tamen Domino Israeli narratur aperta, non quod liminis sui fores dimoverit ad ejus egressum, sed quod sic clausa patuerit dominanti.

Idem evangelista rursus: «Factum est autem cum essent ibi, impleti sunt dies ut pareret, et peperit filium suum primogenitum (Luc. II, 6) .» Et de Elisabeth fere eadem scribuntur: «Elisabeth autem impletum est tempus pariendi, et peperit filium (Luc. I, 57) .» Sicut utriusque feminae tempus ut pareret [Col. 0092B] assignatur, sic ambobus nascentibus infantibus eodem verbo idem ventris ostium monstratur. Et deinceps: «Postquam impleti sunt dies purgationis Mariae secundum legem Moysi, tulerunt Jesum in Jerusalem ut sisterent eum Domino, sicut scriptum in lege Domini: Quia omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur (Luc. II, 22) .» Si tibi minus satisfecerant verba quibus genuisse Maria perdocetur, ut propterea aliunde quam per vulvam de Virginis aula processisse Jesum garrias, quoniam honestiori sermone pudendum mulieris fuerat obvelandum, tandem verbis evangelistae acquiescens, disce non translato, sed suo proprio vocabulo os feminei ventris insinuatum, atque per illud Salvatorem nascendi subisse progressum. Nam si [Col. 0092C] fuit aliud Mariam peperisse quam masculinum ejus vulvam aperuisse, non secundum legis praeceptum sisti Domino, nec sanctum Domino debuerat vocari: «Quoniam omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur (Ibid., 23) .» Nunc vero et peperit eum Maria virgo, et per vulvam ejus egressus est Salvator, et tanquam primogenitus adaperuit eam, non quo violaret integritatem uteri, sed quo ventris palatium vacuaret; unde et mater, quanquam non suscepto semine genuerit, quia vero illi masculus adaperuerit vulvam, secundum legem et purgationis dies implet, et hostiam ad templum cum puero Domino sistendo, defert.

Verum quoniam breviter ista de divinae auctoritatis collegimus libris, quibus Salvatoris ortum per intemeratae vulvam Virginis doceremus, libet etiam majorum traditionibus firmare sententiam nostram, quatenus multitudine testium et adversarius confutetur, et fideles uberius instruantur. Locos tamen in medium deducemus, et eorum ipsorum testimonia pauca, ut propositae modum brevitatis custodiamus. Alioquin si unius eorum, ne dicam omnium, super hoc dicta in unum conferre voluerimus, multorum corpus voluminum conficiemus. Ambrosius coelestis tuba, specimen sanctitatis, fidei robur inexpugnabile, dum de humano Salvatoris [Col. 0093A] exortu tractaret (in Luc. l. XI, c. 2) , ita fatus est: «An mediocribus signis Deus probatur, quod angeli ministrant, quod magi adorant, quod martyres confitentur? Ex utero funditur, sed coruscat e coelo: terreno in diversorio jacet, sed coelesti lumine viget. Nupta peperit, sed virgo concepit. Nupta concepit, sed virgo generavit.» Quam subtiliter inviolati pudoris edocet secretum, quam magnifice virginem describit, et matrem nuptam praedicat et intactam! Fusum narrat ex utero Christum, ut eum per naturae viam sentias processisse, nec aestimes peregrinos ortus sui exitus requisisse, quem vena uteri naturali fluxu emisit in lucem. Quod ut clarius commendaret, adjecit, nuptam peperisse, sed virginem concepisse, et nuptam concepisse, sed virginem peperisse; ut in [Col. 0093B] conceptu virginis et partu removeas virile consortium. Animadvertis autem membra suis a natura ministeriis deputata, ut conceptus ad matricem, partus ad orificium referatur. Quibus denique membris mulier nupta concipit et parit, eisdem virginem et fecundatam credas et enixam.

Rursus in sequentibus. «Omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur.» «Verbis enim legis promittebatur Virginis partus. Et vere sanctus, quia immaculatus. Denique ipsum esse qui lege signetur, in eumdem modum ab angelo repetita verba declarant: «Quia quod nascetur,» inquit, «sanctum, vocabitur Filius Dei.» Non enim virilis coitus vulvae virginalis secreta reseravit, sed immaculatum semen inviolabili utero Spiritus sanctus [Col. 0093C] effudit. Solus enim per omnia ex natis de femina sanctus Dominus Jesus, qui terrenae contagia corruptelae immaculati partus nativitate non senserit, et coelesti majestate depulerit. Nam si litteram sequamur, quomodo sanctus omnis masculus, cum multos sceleratissimos fuisse non lateat? Nunquid sanctus Achab? Nunquid sancti pseudoprophetae, quos ad Eliae preces ultor coelestis injuriae ignis absumpsit? Sed ille sanctus, per quem figuram ⁜ a mysterii pia legis divinae praescripta signabant. Et quod solus sanctae Ecclesiae virginis ad generandos populos Dei immaculatae fecunditatis aperiret genitale secretum. Hic ergo solus aperuit sibi vulvam. Nec mirum: qui enim dixerat per prophetam: «Priusquam te formarem in utero, novi te, et in vulva matris sanctificavi [Col. 0093D] te (Jer. I) .» Qui ergo vulvam sanctificavit alienam, ut nasceretur propheta, hic est qui aperuit matris suae vulvam, ut immaculatus exiret. (S. Ambros., l. II in Luc., c. 2; S. Aug., l. II de Peccat. orig., c. 40, et lib. I cont. Jul., c. 2.)

Orator insignis hac oratione primo antiquae legis explanans edictum, dogmatizat sanctum legale unius veri sancti mysterium signasse, qui saeculi sub fine natus de Virgine, terrenae contagia corruptelae immaculati partus novitate non senserit, sic aperiens [Col. 0094A] virginalem vulvam nascendo, ut tamen eam relinqueret clausam non violando. Alioquin si non illum Scriptura significavit, quae de masculis sancivit ut habeantur sancti, ostendit verum non esse decretum multorum pravitas masculorum. Sed lex Domini immaculata et testimonium fidele. Qua de re quaerendus est intellectus qui possit aptari merito veritati; ubi sanctus ille solus repetitur, qui sine peccato conceptus, sine delicto genitus, sanctae Ecclesiae virginis ad generandos populos Dei immaculatae fecunditatis aperuit genitale secretum. [ ⁜ b Quo mystico dicto testatur, matris virginis quod immaculatae fecunditatis aperuit genitale secretum.] Non enim hoc genus narrationis ad Ecclesiam per mysterium coaptaret, nisi rei veritate de virginalis vulvae reseratione factum [Col. 0094B] fuisse docere voluisset. Quem sequentia comprobant intellectum; ait enim: Hic ergo solus aperuit sibi vulvam. Quid amplius requiris, quando signatis attestatur quod dicimus verbis? Et aperuit enim, et vulvam dixit, quo nihil per figuram reputes dictum. Igitur manifesta confirmat sententia, quod olim vetus Scriptura loquebatur: «Omne scilicet masculinum quod aperiret vulvam, sanctum Domino vocari,» ut non moderno sed antiquissimo discas tempore signatum fuisse, non solum quod de Virgine nasceretur Jesus, verum quod per intemerati pudoris vulvam nasceretur.

Utque nativitas ista impolluta de inviolato, non coinquinata de corrupto egressu putaretur, docet sub exemplo adhuc in vulva sanctificati prophetae. [Col. 0094C] Subjungit autem: Qui enim dixerat ad prophetam: «Priusquam te formarem in utero, novi te, et in vulva matris sanctificavi te;» qui ergo vulvam sanctificavit alienam, ut nasceretur propheta, hic est qui aperuit matris suae vulvam, ut immaculatus exiret. Cessent jam verba nostra, ubi tanti doctoris verbis instruimur quid de Salvatoris ortu sentire debeamus. Non enim explicare debemus quid dixerit, cum potius involvere quam manifestius aperire queamus: nisi forte quis adeo rudis exstiterit, ut vulvam fore pudendum mulieris ignoret.

Procedat sed in conspectum Augustinus, fluvius [Col. 0094D] eloquentiae, prescrutator secretorum, occultorum revelator, propugnator Ecclesiae, haereticorum debellator; et quid super Salvatoris sentiat exortu palam profiteatur. In sermone de Natali Domini, dum de modestia Virginis, et mirabili Salvatoris conceptu declamaret, sic ait: «Pronuntiato per angelum partu coepit Verbum formari, conceptione colligitur in homine Deus, et eum sustinet venter cui parvus fuerat mundus, et intra breve virginei corporis spatium pro nobis est incarnata majestas; fecunda viscera [Col. 0095A] Verbo auctore tenduntur; completisque novem mensibus venter coelestem hominem fudit: natum Dominum publicat angelicus sermo.» Diligenti descriptione quam brevissime prosecutus est, et principia conceptus, et constructionem soliditatis, et augmentum corporis. Mensium quoque spatium quo intra secreta ventris infantilis coaluit successus, inde progressus in auras, et in nativitatem Dei angelica conclamatio. Vide profecto quoniam et conceptum dicitur, et concretum, et fusum, id est non per peregrinam irruptionem egressum, sed per vestibulum ventris virginalis fusum.

Item in alio sermone super eadem nativitate: «Natus ergo Dominus noster ex carne quidem, sed non ex corruptione carnali: natus ut homo, sed non [Col. 0095B] genitus ut homo. Ita suscepit carnem, ut servaret majestatis honorem; et sic segregavit puritatem nativitatis suae a colluvione concretionis humanae. Peregit quidem in ortu suo plenam hominis dispensationem, sed Dei tamen non deseruit dignitatem.» Vides a docto viro et divinitatem Filii Dei, et humanae nativitatis ordinem designari. Dicit enim eum natum ex carne, scilicet de membris et humanitate virginis, lege quidem carnis, sed praeter corruptionem carnis; utque manifestius quid dicitur animadvertas, ait: «Natus ut homo, sed non genitus ut homo.» Cerne quam plenissime nativitatis Christi mysterium reseravit: Ait namque: «Natus ut homo, sed non genitus ut homo.» Quid est, natus ut homo? Quia per vulvam, per quam nascitur omnis [Col. 0095C] homo, de virginis utero egressus est. Et quid est non genitus ut homo? Quoniam non de semine viri, sed de Spiritu sancto est incarnatus. Fac ut non fuerit egressus per ostium ventris, non erit verum quod natus fuerit ut homo: sed natus est ut homo, igitur per ventris ostium, id est vulvam, natus est.

Hilarius, vir virtutum omnium atque ornamentorum, et sicut vita ita etiam eloquentia insignis, in libro Fidei secundo (de Trinitate lib. II, sub med.) : «Unus unigenitus Deus in corpusculi humani formam sanctae Virginis utero insertus accrescit. Qui omnia continet, et intra quem et per quem cuncta sunt, humani partus lege profertur.» Docet eum et corporis habitum ex Virgine et intra Virginem induisse, et de more nativitatis humanae, virginalis [Col. 0095D] vulvae penetrasse secreta. Commutatis siquidem verbis idem quod Pater Augustinus protestatur: ille namque quod natus sit ut homo testificatur; at iste quod humani partus lege prolatus est, intonuit. Quatenus uterque dum Salvatoris processum de Virgine consona Scripturis sacris voce profitentur, et veritas doceatur, et falsitas subruatur.

Ut autem nullus adversario locus relinquatur contradictionis, procedat in medium Gregorius, speculum sanctitatis, eloquium lacteum, regula morum, et Dominici partus genituram verbis doceat veritatis. [Col. 0096A] In homilia 26, dum propositam solveret quaestionem, quod corpus Dominicum et verum fuit, et clausis januis ad discipulos introivit, tali sub exemplo comprobavit. «Illud enim corpus Domini introivit ad discipulos januis clausis, quod videlicet ad humanos oculos per nativitatem suam clauso exiit utero.» Dicitur quod quemadmodum Dominus Jesus Christus post resurrectionis gloriam cum corporis veritate diversorium discipulorum, non per parietem, nec per postica, sed per januam, non tamen reseratam, ingressus est, ita de matris alvo procedens, non aliunde, sed per vulvam, clausam tamen, exivit. Dicis forte clausis ad discipulos januis Dominum introisse, non tamen per locum januarum, sed per quamcunque penetrasse partem. Primo quid ad divinum miraculum [Col. 0096B] spectat clausis ostiis aliunde ingressum? Aut quid dignum evangelistae commendatione, inde introisse Dominatorem, per quod quislibet ingressum sibi poterat reperire mortalium? Aut Omnipotenti si nihil esse clausum quiret ad introitum, cur non idem super januarum aditu suscipiatur, ut et illis clausis, attamen suo adventui reseratis ad discipulos foret ingressus? Sed quid respondebis de sepulcro, quandoquidem non solum clauso, verum etiam obsignato illo, corpus redivivum reposuit sub auras? An dices quod tantae subtilitatis corpus illud substiterit Jesu, ut tenuius ventis, exilius aere nequiverit tumuli parietibus coerceri? Sed quanquam sit impium ista sentire de Salvatoris corpore, cum post resurrectionem dixerit ad discipulos: «Palpate et videte quia spiritus [Col. 0096C] carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere:» et natura non patitur ut et ossium et carnis soliditate duratum sit crassum; et subtilitatis exilitate deductum sit tenue: nec catholica fides naturae corporis aut qualitati ascribit quod clausum exierit sepulcrum, quod obseratis foribus penetraverit ad discipulos, sed Divinitatis potentiae et resurrectionis gloriae. Alioquin non erit jam miraculum Deitatis commendans insigne, quod naturae ratione tenebitur astrictum. Attamen concedimus et ista, quamvis impia, quamvis contra fidem. Nunquid non idem de januis confiteberis clausis? Velis, nolis, hoc laqueo illigaberis. Ergo exivit clauso sepulcro, et ingressus foribus obseratis. Tantumdem igitur licet invitus, licet resultans, concedis virginali vulvae, nec infirmior, [Col. 0096D] nec inhumanior superni numinis proles exstitit circa maternae claustra vulvae, ut et clausam relinqueret, et per eam transiret, quemadmodum tumuli sui signa, et discipulorum domus ostium vel exivit, vel introivit, nec transeundo patefecit.

Beda, presbyter Anglorum, Christi membrum non reprobum, de hac quaestione non dissimilem superioribus profert sententiam in Commentario Lucae (in cap. II) , dum de Salvatoris nativitate et partu virginis loqueretur, sic ait: «Quod autem Filium suum primogenitum Maria peperisse describitur, non juxta Helvidium nobis accipiendum est, alios quoque filios eam procreasse, quasi nequeat primogenitus dici, nisi qui habeat fratres, sicut non unigenitus, [Col. 0097A] nisi qui caret fratribus, solet appellari: quia et testimonium legis, et aperta ratio declarat omnes unigenitos, etiam primogenitos, non autem omnes primogenitos etiam unigenitos posse vocari. Hoc est non solum primogenitum post quem alii, sed omnes antequam nullus e vulva processerit. Denique quia omne masculinum quod aperit vulvam, sanctum Domino vocari praecipitur, sive fratres sequantur, sive non sequantur, quod primum de vulva nascitur, primogeniti est jure consecrandum.» His verbis et virginitatem defendit Mariae, et humani partus lege Salvatoris insinuat ortum. Nam dum primogenitus et unigenitus perdocetur, fratres eum habere potuisse monstratur, quod nequaquam poterat esse verum, si Christus humana natus non fuerit lege. [Col. 0097B] Nec enim merito tunc vel primogenitus, vel unigenitus diceretur, quia non genitus, genitus autem, est nativitatis humanae lege prolatus. Qua de re Christus non est natus sicut homo, nec si genuisset Maria praeter Christum, potuisset Christus primogenitus vocari; quoniam non esset genitus, sed adversus jura naturae vel ejectus, vel egressus. Nunc vero et legis auctoritate, et Evangelii veritate hic doctor instructus dogmatizat Jesum primogenitum sacrae Virginis, quoniam et primus et solus natus est ex ea humani partus jure; quoniam nascendo aperuit vulvam, non ut violaverit uteri pudorem, verum quo per signatam et intemeratam procederet januam, de secreto ventris ad humanos oculos. Et idcirco quod primus de vulva natus est, primogeniti jure consecratur. [Col. 0097C] Nescio quid amplius ad hujus quaestionis comprobationem congerere sit necessarium testes. Tot enim et tam magnae auctoritatis viri, non solum cuilibet sufficere catholico possunt, verum quemvis haereticum, et fidei gravitate, et sapientiae lumine conterere queunt.

Ne autem sibi quidquam commentum novitatis deesse queratur, jam nunc ipsa Virginis pudenda nudo nomine dicta, et per ea genitum Salvatorem in medium constituamus. Hieronymus, sacrae legis interpres, omnium peritissimus disciplinarum, fidei turris inconcussa, sapientiae lampade splendidissimus, [Col. 0097D] eloquio facundissimus, Latini, Graeci Hebraeique sermonis doctissimus, in libello adversus Helvidium, constituens primo ipsius Helvidii super hac re dicta, postea suam sententiam profert, qua bene ab haeretico insinuata confirmat. Sic enim legitur: «Nunquid non quotidie Dei manibus parvuli finguntur in ventribus, ut merito erubescere debeamus Mariam nupsisse post partum? Quod si hoc illis turpe videtur, superest ut non credamus ⁜ a etiam Deum per genitalia Virginis natum. Turpius est enim juxta eos Deum per Virginis pudenda genitum, quam Virginem [Col. 0098A] viro suo nupsisse post partum.» Hactenus haereticus de nuptu Virginis post partum nefandissima latrat. Sed de generatione Filii Dei per hominem verissima narrat, quod sequens oratio doctoris nostri declarat manifeste. Talis enim est: «Junge, si libet alias naturae contumelias, novem mensibus uterum insolescentem, fastidia, partum, sanguinem, pannos. Ipse tibi describatur infans tegmine membranarum solito convolutus: ingerantur dura praesepia, vagitus parvuli, octavi diei circumcisio, tempus purgationis, ut probetur immundus, non erubescimus, non silemus. Quanto sunt humiliora quae pro me passus est, tanto illi plus debeo. Et cum omnia replicaveris, nihil cruce contumeliosius proferes, quam profitemur, et credimus, et in qua de [Col. 0098B] hostibus triumphamus. Sed ut haec quae scripta sunt, non negamus, ita ea quae non sunt scripta, renuimus: natum Deum esse de Virgine credimus, quia legimus: Mariam nupsisse post partum non credimus, quia non legimus.»

Distinctione prudenti vir doctissimus quae fuerant ab adversario male ingesta removit, et quae catholice prolata suscepit; quae vere dicta confirmavit, et quae ore blasphemo jaculata redarguit. Per genitalia Virginis natum esse Deum confessus est: post partum nupsisse Mariam reprobavit: quod genitalia et pudenda in injuriam sacri partus deprompserit, exsecratus est; quod Verbum caro factum per secretam ventris januam exire non repudiaverit, approbavit. Inde est quod et alias naturae depositiones [Col. 0098C] annexuit, novem mensibus uterum insolescentem, fastidia, partum, sanguinem, pannos, infantem tegmine membranarum solito convolutum, dura praesepia, vagitus, circumcisionem, tempus purgationis, novissime crucis contumeliam; haec universa tanquam catholicus amplexatur, suscipit, veneratur. Quanto namque humiliora pro electis passus est Creator, tanto plus illi debent hac oratione doctoris egregii considerare, quia non pauca dinumerat, quae parvulus nequiverit sustinere, si non humani partus lege natus est, ut partum, sanguinem, pannos, membranarum convolutionem, vagitus. Universa haec et genitalis virginei secretum, et humanae nativitatis legem protestantur.

Pariter quoque disce Spiritum sanctum hanc sacrosanctum [Col. 0098D] qui protestatus est ortum, et sanctos doctosque homines, qui eum postea verbis scriptisque suis commendavere populis, magis illum voluisse sermonis honestioris insinuare circuitu, quam simplicis eloquii servando proprietatem, aliquid quod offenderet audientes, in medium proferre: decebat enim tantam rem non humilibus, sed magnis, non sordidis, sed honestis exponere verbis, ut illud: «Orietur stella ex Jacob, et consurget homo de Israel, et exiet virga de radice Jesse, et flos de radice ejus descendet. Rorate, coeli, desuper, et nubes [Col. 0099A] pluant justum; aperiatur terra, et germinet Salvatorem (Num. XXIV, 17; Isa. I et XLV, 8) .» Neque enim defuere Spiritui sancto verba, quibus genitale virgineum valuerit aperire, sed rem praeclaram atque magnificam praeclaris magnificisque delegit figuris edocere. Accessit tamen et propius, et legitimis propriisque decoris adaperuit sermonibus: propterea Propheta: «Ecce virgo concipiet in utero, et pariet filium (Isa. VII, 14) .» Et: «Puer natus est nobis; filius datus est nobis.» Et angelus ad Mariam: «Ecce concipies et paries filium (Luc. I, 31) ,» et multa horum similia: in omnibus istis et naturalibus et decentibus Christi nativitas commendatur verbis.

Vitatur tamen suo vocabulo pars illa membrorum [Col. 0099B] qua partus egreditur, commemorari, utpote nec honestum, nec necessarium. Alioquin quando nomina ponuntur officiorum et verba, quis non et ea membra quibus illa peragantur officia, statim intelligit? Si quidem et videre per oculos, et audire per aures, et ambulare per pedes intelligimus, nec quando de aliquo praedicatur, ut vidit, audivit, ambulavit, ponuntur pariter oculi, aures, pedes, nisi distinctionis et intelligentiae gratia, nec sic nos significata verborum advertimus, ut non partem, etiam membra illa sine quibus talia ministeria non explicantur, sentiamus. Qua de re quod superfluum et turpe erat super sacri partus actu refugit enuntiare oraculum coeleste, refugerunt et sancti homines. Porro quod plenum significationis et commodationis modestiam [Col. 0099C] habebat, exposuere. Nec tamen et hoc usquequaque vitarunt, sive propter futuros veritatis inimicos, sive propter tollendae dubietatis occasionem. Inde est quod ait Lucas evangelista: «Postquam impleti sunt dies purgationis Mariae secundum legem Moysi, tulerunt Jesum in Jerusalem ut sisterent eum Domino, sicut scriptum est in lege Domini: Quia omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur (Luc. II, 22) .» Nec mirum si noluerint graves et reverendi doctores talia super gloriosissimae nativitatis contumeliam referre, qualia nec vulgus super cujuslibet pauperculae partu non erubescit confiteri.

Ergo et iste doctor insignis, cujus hic testimonium protulimus, cum recepisset ab inimico veritatis [Col. 0099D] testimonium veritatis super divina generatione, indignatur tamen verborum injurias in Virginis contumelias, quod illis verbis quanquam naturalibus, quanquam propriis, humilibus tamen minusque modestis virginis narraverit partum.

Amplius ergo jam non est quid requiras, quando nil superat de sancto partu quid discutias: siquidem [Col. 0100A] pervenimus jam ad genitalia Virginis, transivimus ad pudenda puerperae, ut cui non dabat intelligentiam conceptus, partus, generatio, nativitas, apertio vulvae, tandem doceant pudenda, erudiant genitalia; non dederint intellectum naturalia et honesta, dent saltem turpia et figurata. Quoniam tantum docti sunt nostri secretorum pervestigatores, ut potius obscuris et alienis, quam claris et propriis assentiantur significationibus.

Verum poetarum jam suffragia convocemus, ut omnis eloquentia testimonium ferat veritati. Prudentius, vir liberalium studiorum non ignarus, in Apotheosi dum de injuriis quas passa est vita mundi pro libertate mundi disputaret, atque ab eis inviolabilem naturam, id est divinam, segregaret, easque [Col. 0100B] passibili ⁜ a substantiae, id est humanae, assignaret, sic ait:

Non disconvenit superiori, imo aliis verbis hoc idem designat; nam gemina periodo eamdem sententiam commendans, et virginitatis praedicat integritatem, et humano de more nativitatis indicat expositionem, et Salvatorem conceptum divinitus narrat, et naturalis semitae vena germinatum; utque clarius eliqueret quod loquebatur, attestatur Mariam portam exstitisse Ezechieliticam, per quam virilis nullus est introitus, vel exitus; solus vero omnipotens, cui nihil est clausum, per eam transit, ut qui concipi decrevit ex Virgine, humani partus lege de ea nasceretur.

Post omnes Athanasius Alexandrinus veniat, ut [Col. 0100D] qui dote virtutum, constantia probatae fidei, sapientiae doctrina, perseverantia confessionis, solus, ut ita dixerim, Arianae perfidiae subvertit multitudinem numerosam, et vexillum verae credulitatis propugnator gerens invictus Ecclesiae restauravit murum, roboravit statum; nostrae quoque disputationis confirmator assistat, et erroris sectam valenter evertat. Ad Epitectum adversus eos agens qui unius substantiae Verbum et corpus quod assumpsit pro nostra redemptione dogmatizabant, cum fides teneat Christiana duas substantias, divinam scilicet humanamque [Col. 0101A] in Christo conjunctas, ut in una persona utraque natura suam possideat distinctionem; sic infit inter reliqua: «Propterea ergo necessaria Maria, ut ex ipsa corpus assumeret, et ut suum pro nobis corpus offerret; et hanc Isaias prophetizans ostendit, dicens: Ecce Virgo. Gabriel autem mittitur ad ipsam non transitorie virginem, sed ad virginem desponsatam viro, ut sponso ostenderet Mariam vere hominem fuisse. Et partus meminit Scriptura, et dicitur: Involvit puerum. Et: Beata sunt ubera quae suxit. Et, oblatum est sacrificium, quoniam aperuit qui natus est vulvam. Haec autem omnia parturientis virginis erant indicia, et Gabriel certissime evangelizavit ipse dicens non transitorie, quod nasceretur ex te; ut non de foris inditum ei corpus [Col. 0101B] videretur, sed, ex te; ut ex ipsa, naturaliter quod natum est, esse manifeste credatur; et hoc natura demonstrante, quia impossibile est virginem lac proferre, et impossibile est lacte nutriri corpus et pannis involvi non ante naturaliter natum.»

Orthodoxae fidei constantissimus, quem Dominus posuerat in civitatem munitam, in murum aeneum, et in columnam ferream regibus Judae, principibus ejus et omni populo terrae, non aliter de Virginis partu aut sentire potuit, aut effari, quam sentit et praedicat Ecclesia, quae est domus aedificata super solidissimam petram, columna et firmamentum veritatis; propter quod cum enumeret plura quibus approbat incarnatum natum Christum de Virgine, ut etiam novam depellat haeresim, dicitur quoniam qui [Col. 0101C] natus est aperuit vulvam. Hancque verae confessionis doctrinam magis ac magis inculcans, inferius annectit: «Impossibile esset virginem lac proferre, et impossibile esset lacte nutriri corpus, et pannis involvi, non ante naturaliter natum.» Quid amplius vultis, novae et inauditae praeteritis saeculis haereseos, vel auctores, vel defensores? En consistit adversum cuneum vestrum Athanasius ille, qui olim contra perfidiam Arianam dimicavit. Illo certamine divinitatem Verbi defendit, hoc agone humanitatem propugnat. Tunc nativitatis quae est de Patre veritati contradicebatur, nunc nativitatis quae est de matre veritati resistitur. Hostes illi confligebant non esse natum Filium de substantia Patris, sed ex nihilo factum, isti oppugnant non naturaliter ortum Christum [Col. 0101D] de matris utero, sed prodigialiter exceptum. Ubique Christo contradicitur, ubique mundi liberatio maledictorum linguis injuriatur, sed propugnator doctus vincere, nesciens cedere, non de se tamen praesumens, sed in ipso pro quo pugnat confidens, accedat, et catervam superbia tumidam, vanitate subnixam, veritatis mucrone concidat.

Intorques pars adversa telum, et jactas: Non est natus Deus per naturam mulieris. Opponit fidei scutum vir fidelis, et refert gladium verbi Dei. «Oblatum [Col. 0102A] est sacrificium, quoniam qui natus est, aperuit vulvam.» Quid stupes falsitatis commentum? Non mucrone stimulatus, sed validissimo telo percussus es; oblatum est sacrificium, non vales negare; qua de re et apertam vulvam cogeris confiteri. Quod si aperuit vulvam, natus est per naturam mulieris sanguineam. Veternosus anguis quo convertis aciem? quo lubricum captas caput objectare? An adhuc conaris in vulnus et insibilas ore trisulco; si aperuit vulvam, corrupit? Sed os pestiferum obice Danielitico jam nunc oppiletur, ut squamosus draco per partes disjectus cesset dementare Chaldaeos. «Isaias propheta: Ecce Virgo: et Gabriel mittitur non transitorie ad virginem, sed ad virginem desponsatam viro,» et post, partum, post, involutionem parvuli, [Col. 0102B] post, lactationem, post, oblatum, quoniam aperuit qui natus est vulvam, inclamat. Haec omnia parturientis virginis erant indicia. Ergo virgo parit, non corrumpitur, virgini matri nascens Deus aperuit vulvam, nec violavit pudoris sigillum.

Nec ad haec forsitan penitus conquiescis, sed audes rursus confractam concisamque in ictus manum moliri: Deo nascituro nihil fuit clausum, sed voluntas ut exstitit nascendi, affluit mox egressus, nec moras passus est nativitatis, cui sine processu factus est ortus. Et hanc perfidiae calumniam sic elidit defensor fidei, non quo Divinitatis subroget potentiae quidquam, sed quo humanae nativitatis homini Deo contestetur veritatem; ut ex ipsa, naturaliter quod natum est, esse manifeste credatur. Igitur naturaliter [Col. 0102C] natum esse Deum hominem factum praedicat, ut per naturae vulvam humani partus lege processisse cognoscas. Inde quoque docet haud aliter Virginem lege naturae potuisse lac proferre, vel lacte nutrire corpus; vel consequenter pannis involvere non ante naturaliter natum.

Ergo omnifariam, adversario devicto, teneamus vera fide, confiteamur ore veridico, Verbum carnem factum per ministerium vulvae naturaliter natum, et secundum rationis consequentiam, et secundum divinarum testimonia Scripturarum, et secundum doctorum non contemnendam auctoritatem: satis abundeque, ut aestimo, monstratum est, Dominum Salvatorem de Virgine sicut hominem natum, non ut integritatem violaret, illa nativitas, quia Maria virgo [Col. 0102D] fuit ante partum, virgo in partu, virgo mansit et post partum. Sed ut qui de virgine corpus assumpsit, et intra gremium virginale concrevit, per aulam quoque virgineam naturaliter nasceretur. Quod si alicui ista non suffecerint, vel tarditate sensus, vel contradicendi studio, non deerit unde utrique subveniatur. Si tamen et vulnus aperire suum maluerint, et contentionis perniciem non amare. Lusimus haec de more studentium: quae si quis contemnet, exercitia nobis nostra complacebunt.

Verum etiam mox dicetur jampridem a plenariis synodis universaque Ecclesia damnatus et igni addictus, proxime vero superiore aetate ab illustrissimis doctissimisque antistitibus Sanctesio Ebroicensi, et Perronio cardinali, archiepiscopo Senonensi, apertam docere haeresim deprehensus.

RESPONSIO.

Revera non diffitemur librum sub titulo de Corpore et Sanguine Domini damnatum fuisse in concilio Vercellensi sub Leone IX, et crematum Romae sub Nicolao II, anno 1055; sed prorsus abnuimus Ratramnum aut Paschasium hujusce libri auctorem fuisse: quippe cum constet apud omnes hunc librum [Col. 0181D] combustum Joannis Scoti nomen, nemine reclamante, praesetulisse, sub eoque nomine in gratiam suorum errorum a sectatoribus Berengarii prolatum fuisse. De caetero cardinalis Perronius et Sanctesius opinioni communi scriptorum suae aetatis frena permiserunt, qui nimium vanis Protestantium hominum sermonibus se permittentes, ejusmodi librum temere nimiopere erroribus Calvinistarum propitium sibi persuaserunt. Sed haec nihilominus obstant justae istius libri defensioni ac patrocinio; quippe cum ipse dissertator epistolam sancti Chrysostomi ad Caesarium monachum tuendam recipiat, quam cardinalis Perronius opus supposititium a Petro Vermillo martyre, haeretico Florentino, fabricatum in gratiam Calvinismi existimat, sicut librum Ratramni ab Oecolampadio fictum putaverat ipse Perronius et Sixtus Senensis: quod perspectum habere facile est ex tractatu de Eucharistia Perronii, pag. 381-383, et Bibliotheca Sixti Senensis. De reliquo in eo [Col. 0182A] differre dissertatorem a defensoribus Ratramni silentio non praetermittendum est, quod ipse primus in orbe Christiano doctrinam hujus epistolae ad Caesarium monachum defenderat et fetum inter omnes eruditos in spurii et nothi suspicione positum, ingenuitatis jure donet ac sancto Chrysostomo Latine non Graece loquenti vindicet et non leviter reluctanti adjudicet. Cum e contra plures scriptores ecclesiastici, scientia et pietate jure illustres, libri Ratramni de Corpore et Sanguine Domini Ὁρθοδόξιαν sustinuerint et ante et post cardinalem Perronium; quales fuerunt Joannes Fischerus, illustrissimus Christi martyr; Sigebertus, abbas Gemblacensis saeculo XII; Joannes. Trithemius Spanhemiensis XV; doctores Lovanienses post concilium Tridentinum; Jacobus Gretzerus; Antonius Possevinus; Gilbertus Mauguinus; Godefridus Hermannus, doctor socius Sorbonicus sub nomine Hieronymi ab Angelo Forti; Jacobus Samboevius, sacrae theologiae in Sorbona professor [Col. 0182B] regius; domnus Joannes Mabillonius, doctissimus monachus sancti Benedicti, et infiniti alii theologi Parisienses qui, in thesibus suis, innocentiam et integritatem Ratramni ante et post editionem Latino-Gallicam cum praefatione et notis quam procuravimus anno 1686 fortissimum praesidium attulerunt. Inter quos honoris causa nominare non metuam clarissimum Petrum Berthe, socium Sorbonicum, nostrae Sorbonae jam peritissimum bibliothecarium, Academiae Parisiensis rectorem amplissimum, in ea thesi quam minorem ordinariam nuncupavere majores nostri, dicata et inscripta Ludovico Magno nomine Academiae Parisiensis; cui praefuit et subscripsit pro sua praesidis et actus moderatoris amplitudine illustrissimus ac reverendissimus Franciscus de Harlay, archiepiscopus Parisiensis, regiorum ordinum commendator, Sorbonae provisor, Regiae Navarrae director ac superior, die 20 Septembris, anno 1685, in qua haec verba columna 6 exscripta [Col. 0182C] sunt: «Unde nec Anastasius Sinaita, nec Damascenus inter Graecos, nec Paschasius, aut ejus verbotenus hostis, in suo quod exstat opere, Ratramnus in Latinis aliquid novaverunt, sed fidem ut fortiter defenderunt, ita penitus intaminatam servarunt.» Jam vero quid restat nisi ut ipsum dissertatorem secum ipse componam, et admirabilitatem ejus accommodem sive admirationem compescam. Enimvero cum adeo libenter auctoritati cardinalis Perronii obtemperandum esse reputet de libro Ratramni, eidem refragatur vehementer et repugnat de haeresi Stercoranistarum, sententiamque nostram de figmento hujusce haeresis, postposita fama et eminentia Perronii, affatim amplectitur pag. 171 suae dissertationis.

Quae huc usque diximus personam Ratramni et auctorem libri de Corpore et Sanguine Domini generatim spectant. Jam vero doctrinam hujusce libri expendere et ab omni haeresis suspicione liberare nobis incumbit adeoque ab omni contumelia vindicare.

[Col. 0182D] I. Ratramnus, inquit dissertator pag. 174 editionis primae, lin. 8, non quid Ecclesia doceat, sed quid ipse privatim sentiat, aperire se tum in praefatione tum in calce ejus libri significat.

RESPONSIO.

Imo vero: nam cum jusserit imperator sententiam suam scribere de corpore et sanguine Domini in Eucharistia, palam profitetur se nihil ex proprio praedio velle assumere, sed semper vestigiis sanctorum Patrum inhaerere, et antiquorum seu majorum sulcos diductos non declinare, uti intelligitur his verbis num. 5 descriptis, quae nec commentario nec amplificata explicatione indigent: «Quid ex hoc sentiam aperire tentabo, non proprio fretus ingenio, sed vestigia Patrum prosequendo.» Et num. 102, in calce: «Imperio vestrae magnitudinis parere cupientes, praesumpsi parvus de rebus de non minimis disputare, [Col. 0183A] non sequentes aestimationis nostrae praesumptionem, sed majorum intuentes auctoritatem.»

II. Ex eo quod num. 30 multis adversari se fateatur Ratramnus, contendit dissertator contra doctrinam Ecclesiae disputasse.

RESPONSIO.

Esto, id fateatur Ratramnus, sed multitudo adversariorum coalescebat ex iis qui nullam esse figuram, sed omnia in aperto patefieri in Eucharistia defendebant: quae sententia prorsus erronea est, Paschasio et Ratramno aequabiliter repugnans, et omnibus antiquis Ecclesiae doctoribus adversa. Id abundanter patet ex his num. 32 verbis: «Hic jam illa suboritur quaestio, quam plurimi proponentes loquuntur non in figura, sed in veritate, id est manifeste fieri: ista dicentes sanctorum scriptis Patrum contraire comprobantur.» Sed quid tum? Nunquid non Paschasius multos se habere fatetur adversarios, non secus ac Ratramnus? quod intelligimus ex his [Col. 0183B] verbis epistolae ad Frudgardum pag. 1625: «Tamen ad intelligentiam hujus mysterii plures commovi;» et initio hujus epistolae, pag. 1619: Quaeris enim de re ex qua multi dubitant. In eadem epistola conceptis verbis Ratramno assentitur Paschasius, pagina scilicet 1620, litt. E, in qua textum Ratramni ex hoc numero 32 exscripsisse videtur: «Et ideo si qui dicit hanc carnem et hunc sanguinem sic ipsa esse absque mysterio et sacramento, nec in figura ex parte sumendum, ut illi tunc carnales carnaliter sapientes, totum dissipat.» Adeoque difficile intelligitur quid conducibile sit dissertatori ex hoc numero 52, ut Ratramnum adversari Ecclesiae Catholicae demonstret.

III. Eam ob rem sic continenti sermone pergit dissertator, pag. 175: Primum igitur, inquit de Ratramno, num. 8, figuram a veritate distinguit eatenus quod in figura aliud intelligitur quam dicitur. Quocirca nec vitis Christus nec palmites apostoli, etsi in sacris paginis id nomen habent: et quando Christus [Col. 0183C] dicitur natus passusve, vere passus ac vere natus intelligitur, hoc, inquit, veritas est in narratione, id est nuda et aperta vocum significatione. Cum negat ibidem et passim in toto opere, praesertim num. 32, id quod est in altari esse corpus Christi in veritate, ac solum ait esse in mysterii figura, negat esse hujus vocis corpus Christi nudam et apertam significationem: negat intelligi debere quod dicitur vult eo duntaxat quod videtis corpus significari.

RESPONSIO.

Non tanto verborum circuitu opus est nec ex calibe oleum exprimere ad perspiciendum quid per figuram et veritatem intelligat Ratramnus. Mentem enim aperit clarissime num. 7 et 8: «Figura, inquit, est obumbratio quaedam quibusdam velaminibus ostendens; verbi gratia; verbum volentes dicere, panem nuncupamus, sicut in Oratione Dominica panem quotidianum nobis expostulamus. Veritas vero (num. 8) est rei manifesta demonstratio, [Col. 0183D] nullis tenebrarum imaginibus obvelata, sed puris et apertis, utque planius eloquamur, naturalibus significationibus insinuata, utpote cum dicitur Christus natus de Virgine, passus, crucifixus, mortuus et sepultus.» Adeoque necesse est cum ait num. 32 et aliis quosdam sibi persuadere corpus Christi in Eucharistia esse, non in figura, sed in veritate, eos spectare homines qui in Eucharistia nullam obumbrationem, nullum velum, nullam figuram esse credebant, sed omnia manifesta et clara patere. Non enim eo devolvebatur quaestio quam discutiebat Ratramnus, utrum corpus Christi revera seu realiter, ut loquuntur theologi, in Eucharistia existeret, vel solummodo in figura seu figurate esset; de hoc dogmate quippe nemini homini dubium subolebat: sed quaerebatur an manifeste et clare oculis subjiceretur et divideretur sine velo, sine tropo, sine figura, sine obumbratione, vel an occultum et celatum, sub umbris seu figuris verum corpus existens in oculos [Col. 0184A] incurreret. Eccam quaestionem Carolum Calvum proposuisse Ratramno examinandam intelligimus ex num. 5: «Quod in Ecclesia ore fidelium sumitur corpus et sanguis Christi, quaerit vestrae magnitudinis excellentia in mysterio fiat an in veritate, id est utrum secreti aliquid contineat quod oculis solummodo fidei pateat ac sine cujuscunque velatione mysterii hoc aspectus intueatur corporis exterius quod mentis visus aspiciat interius, ut totum quod agitur in manifestationis luce clarescat.» Itaque cum Ratramnus passim negat corpus Christi in Eucharistia esse in veritate, non propterea praesentiam realem pernegat, sed solummodo praesentiam visibilem et in sensus humanos incurrentem, scilicet claram, perspicuam, nullis tegetibus seu lodicibus, velis aut figuris involutam. In eo non est a mente et sententia S. Paschasii alienus. Enimvero quemadmodum inquit Ratramnus num. 49: «Secundum invisibilem substantiam, id est divini potentiam [Col. 0184B] Verbi, vere corpus et sanguis Christi existunt.» Num. 77: «Exterius igitur quod apparet, non est ipsa res, sed imago rei; mente vero quod sentitur et intelligitur, veritas rei.» Num. 15: «Negare corpus esse Christi nec fas est, non solum dicere verum, etiam cogitare.» Et num. 30: «Tunc intelligetis quod non, sicut infideles arbitrantur, carnem meam a credentibus comedendam, sed vere per mysterium panem et vinum in corporis et sanguinis mei conversa substantiam, a credentibus sumenda.» Ita Paschasius docet in hoc sacramento figuram et veritatem permanere iisdem fere verbis lib. de Corpore et Sanguine Domini cap. 4. pag. 1564: «Veritas ergo est dum corpus Christi virtute Spiritus in verbo ipsius ex panis vinique substantia efficitur; figura vero dum sacerdos quasi aliud exterius gerens ob recordationem sacrae passionis ad aram, quod semel gestum est, quotidie immolat Agnum. Sed si veraciter inspicimus, jure simul veritas et figura dicitur: ut sit figura vel character [Col. 0184C] veritatis quod exterius sentitur: veritas vero, quidquid de hoc mysterio interius recte intelligitur aut creditur?» Igitur Paschasii et Ratramni non fuerunt diversae repugnantesque sententiae, nec inter se depraeliati sunt. Etsi enim Paschasius crediderit aliquam esse in Eucharistia figuram, nihilominus catholicus est: quin fuerit etiam Ratramnus dubium non est; nunquam enim dixit corpus Christi solum in figura esse in Eucharistia, uti ei affinxit dissertator pag. 175; nam hanc vocem SOLUM excogitavit dissertator, et in integrae et eruditae lucubrationis sulcis a Ratramno diductis nullibi occurrit.

IV. Negat igitur vere dici posse, hoc quod videtis in altari Dei, vere est corpus Christi quod natum est ex Virgine; quod expresse negat num. 50, 59 et 101.

RESPONSIO.

Etiamsi unica sit substantia in Eucharistia scilicet, [Col. 0184D] ut inquit Ratramnus num. 16, non sint duarum existentiae rerum inter se diversarum, verumtamen non potest dici ipsum corpus Christi in Eucharistia videri seu sensui oculorum subjici. Hoc vero Paschasius atque omnes catholici fatentur. Etiamsi igitur rotunde negaret Ratramnus videri corpus Christi in Eucharistia, nulli reprehensioni obnoxius effieret. Enimvero hoc quod videtur in Eucharistia est visibile; corpus autem Christi verum quod revera est in Eucharistia sub speciebus visibilibus non est in se visui subjectum: ergo hoc quod videtur in Eucharistia non est corpus Christi; quippe cum hoc quod est visibile, nec in sensus potest incurrere, non sit corpus Christi, sed velum, umbra, lodix et figura quae contegit et occulit corpus Christi. Sciunt omnes corpus Christi in sacramento captum sensuum et oculorum superare, quia corpus est spirituale et totum spirituale est, inquit Paschasius; sed solam dimensionem, albedinem, saporem et odorem sensibus [Col. 0185A] percipi, nisi forte sententiae recentium quorumdam philosophorum placeat, quam amplissime tractavit R. Pater Magnan ⁜ a ex ordine Minimorum S. Francisci de Paula, qui existimavit Deum per concursum quem praebuit pani ante consecrationem, eamdem post in oculos exercere motionem seu facere impressionem quam panis et vinum faciebant ante consecrationem; vel clarissimus D. Rohault, philosophus Cartesianus, in libro vernacule scripto in quo docet, corpus Christi, cum integrum occupet locum quem occupabat corpus panis, eadem superficie circumdatum seu eadem περιφέρεια seu circumferentia terminatum, debere eodem prorsus modo afficere oculos quo panis ante consecrationem afficiebat. Si res ita se haberet, dubio procul haec albedo et rotunditas quae videntur essent hoc corpus Christi quod videretur et in oculos incurreret; sed ejusmodi opinio non delectat, ni fallor, dissertatorem, imo subtilitas alia quaedam scholastica ipsi arridet, scilicet sibi persuadet cum [Col. 0185B] revera hoc quod est, seu latet et occulitur in sacramento sit corpus Christi verum, seu potius sit ipsa substantia corporis Christi, hoc pariter quod videtur esse corpus ipsum Christi. Sed respondere facile est substantiam corporis Christi esse revera in Eucharistia, sed non propterea oculis nostris ac sensibus obnoxiam effieri: quoniam mirabili modo et naturae viribus superiori, his delitescit, nec ullatenus sensibus percipi potest. De reliquo jam inquirendum superest qua ratione Ratramnus expresse negaverit num. 50, 52 et 101 corpus quod est in altari esse corpus ipsum quod natum est ex Virgine. Nego ac pernego Ratramnum in his numeris unquam negasse corpus quod in Eucharistia latet esse corpus ex Virgine natum, passum et sepultum.

Sed rotunde fateri necesse est magnam constituere differentiam habita diversa ratione inter idem corpus quatenus in Ecclesia celebratum per mysterium, [Col. 0185C] et proprium corpus seu proprietatibus corporeis affectum quod ex Virgine Maria natum, cruci affixum, sepultum, postea mirabiliter revixit, et in coelos ascendit. Haec intelligere non arduum est ex num. 88 in quo sic fatur: «Quapropter corpus et sanguis quod in Ecclesia geritur differt ab illo corpore et sanguine quod in Christi corpore cum glorificatum cognoscitur: et hoc corpus pignus est et species, illud vero est ipsa veritas.» Num. 89: «Videmus itaque multa differentia separari mysterium corporis et sanguinis Christi quod nunc a fidelibus sumitur in Ecclesia, et illud quod natum ex Maria Virgine, quod passum, quod sepultum, quod resurrexit, quod in coelos ascendit, quod ad dexteram Patris sedet.» Num. 97: «Evidentissime monstratum est quod panis qui corpus Christi, et calix qui sanguis Christi appellatur, figura sit quia mysterium, et quod non parva differentia sit inter corpus quod per mysterium existit et corpus quod passum est et [Col. 0185D] sepultum resurrexit.» Ecca verba debebat specie quadam rationis ex scriptis Ratramni exscribere dissertator: ex quibus potuisset, non violatis legibus ratiocinationis dialecticae, comprobare Ratramnum non credidisse corpus quod in Ecclesia celebratur idipsum esse quod in utero Virginis efformatum, cruci affixum, et sepultum postea revixit. Hoc igitur in mentem dissertatoris jam intromittere nos juvat, atque ejus intelligentiae subjicere hanc ejusdem corporis differentiam, inviolata et integra permanente de praesentia veri corporis et sanguinis Christi in Eucharistia Ecclesiae catholicae fide. Nemini homini dubitandi locus relictus est quin Lanfrancus, archiepiscopus Cantuariensis, fortissimus Berengarii adversarius, cujus instigatione sua sphalmata ejuravit [Col. 0186A] suosque libros igne absumpsit coram Nicolao secundo papa anno 1059 fuerit verus et maximus fidei catholicae defensor adeoque fide praeditus extra omnem suspicionem posita. At vero sic fatur in Dialogo adversus Berengarium de Eucharistia: «Vere dici posse et ipsum corpus quod de Virgine sumptum est, et tamen non ipsum quidem quantum ad essentiam veraeque naturae proprietatem atque virtutem: non autem si spectes panis vinique speciem.» Si ejusmodi verba apud Ratramnum invenirentur, dissertatorem usque ad articulorum fragorem commoverent. Sat est Ratramno aliquod discrimen inter corpus et corpus attulisse; nunquam dixit nec esse ipsum corpus quod de Maria sumptum est. Sed ad mentem Ratramni congruentius adhuc loqui videtur beatus Algerus, egregius fidei defensor adversus Berengarium, l. I de Eucharistia, cap. 17: «Dupliciter, inquit, sanguis Christi et caro intelligitur: vel spiritualis illa atque divina, de qua ipse ait: Caro mea vere est cibus et sanguis meus vere est potus; vel caro [Col. 0186B] illa quae crucifixa est et sanguis qui militis effusus est lancea; quod non dixisse quantum ad duplicem ejus substantiam credendus est, sed quantum ad duplicem ejus substantiae formam quae nunc in humana panis et vini intelligitur forma.» Et paulo inferius eodem capite: «Species et similitudo illarum rerum sunt nomina quae ante fuerunt, panis scilicet et vini, non corporis Christi. Corpus vero et sanguis Christi vocantur nuncupative eo locutionis modo quo res significans solet rei significatae vocabulo nuncupari.» Et cap. 18: Et de sacramento quidem panis et vini quod significet et sit nuncupative corpus Christi superius dictum est. Quod vero verum corpus Christi invisibile post resurrectionem sit sacramentum visibilis corporis Christi in passione suiipsius, testatur Augustinus in libro Sententiarum Prosperi: «Caro ejus est quam forma panis opertam in sacramento accipimus, et sanguis ejus quem sub vini specie et sapore potamus, caro videlicet carnis et sanguis sanguinis [Col. 0186C] sacramentum.» Igitur minime consequitur Ratramnum non sibi persuasisse corpus ex Virgine sumptum in Eucharistia non existere, quamvis differentiam constituerit inter illud corpus quod de Maria sumptum est, et idipsum quod in Ecclesia celebratur; quippe cum conceptis verbis doceat substantiam panis et vini esse conversam in corpus et sanguinem Christi, nefas esse non solum negare, verum etiam cogitare non esse corpus Christi; dicatque corpus nominari et existere ut supra ostendimus. Eadem prorsus habentur apud Yvonem Carnotensem in epistola ad Finardum, et antea apud Rabanum Maurum in epistola ad Heribaldum Altissiodorensem, quam publici juris fecit doctissimus Baluzius, et quam ab omni aut haeresis aut erroris suspicione fortiter vindicavit rever. Pater Christianus Lupus ordinis S. Augustini, sacrae Theologiae professor in Academia Lovaniensi, in dissertatione dedita opera ad explicationem testimoniorum quorumdam S. Patrum spectantium ad haeresim Berengarii, relata [Col. 0186D] tomo V suarum notarum ad Concilia, pag. 317, impresso Bruxellis anno Christi 1672.

V. Num. 10: Claret, inquit dissertator, quia panis ille vinumque figurate Christi corpus et sanguis existit.

RESPONSIO.

Quis dubitat aliqua dicendi et scribendi ratione seu genere panem et vinum figurate corpus et sanguinem Christi existere? Paschasius, Lanfrancus, Guitmondus et omnes antiqui et recentiores viri catholici ultro fatentur, dummodo revera corpus Christi interius et sub speciebus contineri recognoscatur. Hoc vero conceptis verbis docet Ratramnus num. 9: «Exterius quidem panis quod ante fuerat forma praetenditur, color ostenditur, sapor accipitur: ast interius longe aliud multo pretiosius multoque [Col. 0187A] excellentius intimatur.» Et num. 10: «Vinum quoque quod sacerdotali consecratione Christi sanguis efficitur, sacramentum aliud superficietenus ostendit, aliud interius continet.»

VI. Et num. 19, inquit dissertator, pag. 291, edit. Amstelod., linea 18, in colum. exter: Non sunt idem quod creduntur. Quae sententia, si praecise ac sola spectetur, tametsi probabilem habere potest intellectum, cum eo tamen consilio proferatur ut catholicae huic voci adversetur, Hoc quod videtur in altari est corpus Christi, pestifera est haeresis.

RESPONSIO.

Unde dissertator accepit et ex quibus Ratramni verbis intellexit eo consilio scripsisse non sunt idem quod cernuntur et quod creduntur, ut catholicae huic voci adversaretur, Hoc quod videtur in altari est corpus Christi, nihil enim aliud vult Ratramnus nisi corpus Christi quod revera sub speciebus latet et existit in altari non incurrere in oculos, sive non [Col. 0187B] esse oculorum sensu subjectum sive visibile. Quod rotunde fatentur, praeter quosdam recentiores philosophos, omnes Theologi, imo omnes homines nec mente nec oculis capti. Sed res exemplo faciliter confici potest; verbi gratia, si horum verborum loco non sunt idem quod cernuntur et quod creduntur, dixisset Ratramnus, non sunt idem quod corrumpuntur et quod creduntur, non sunt idem quod in secessum mittuntur et quod creduntur, non sunt idem quod franguntur et quod creduntur: objectare neutiquam auderet dissertator has propositiones, tametsi probabilem habere possint intellectum si praecise et solae spectentur, cum eo consilio proferantur ut catholicis his vocibus adversentur: Hoc quod frangitur in altari est corpus Christi; hoc quod in secessum mittitur est corpus Christi. Hoc quod in altari corrumpitur . . . . . Pestifera est haeresis, quoniam corpus Christi non potest corrumpi, nec in secessum mitti, nec frangi. At vero Ratramnus nihil aliud vult nisi corpus [Col. 0187C] Christi, quod esse revera in Eucharistia creditur, non cernatur, sicut species quae franguntur corrumpuntur et in secessum mittuntur, non sunt idipsum corpus Christi, quod creditur sub his speciebus latere et existere. Ex his abundanter patet quam supervacaneum sit in tot nubes subtilitatum et aequivocationum distillare cerebrum, ad stabiliendam hanc propositionem catholicam: Hoc quod videtur in altari est corpus Christi, cui contraria sit manifeste haeretica; quippe cum nihil aliud hac propositione significari intelligatur quam haec: Hoc quod frangitur in altari est corpus Christi, in qua particula HOC non significat proprium et naturale corpus Christi sub speciebus latens et reconditum, sed corpus nuncupativum, ut loquitur beatus Algerus, corpus in figura quod proprium et naturale occulit ipsum, quod oculis nostris Ἄφαντον ἐγένετο sit invisibile.

VII. (Pag. 291.) Sed quod caput est docet idem [Col. 0187D] apertissime num. 15 non esse aliquid in veritate, esse idem atque non esse tale secundum propriam essentiam.

RESPONSIO

Nihil est magis hac cogitatione dissertatoris a veritate alienum; haec enim verba non esse aliquid in veritate neutiquam significant non esse tale secundum propriam essentiam; sed fateri necesse esse mutationem in Eucharistia peractam non in iis quae exterius videntur, seu manifesta apparent, contigisse, sed in iis quae interius nec in sensus exteriores incurrunt. Hac enim arte demonstrat Ratramnus alia esse quae cernuntur et quae creduntur, seu alia interius existere, alia manifesta exterius videri. «Fatebuntur,» inquit Ratramnus, «igitur necesse est aut mutata esse secundum aliud quam secundum corpus, ac per hoc non esse hoc quod in veritate videtur, [Col. 0188A] sed aliud quod non esse secundum propriam essentiam cernuntur.» Ex his enim intelligimus Ratramnum non repudiasse transsubstantiationem, quippe cum haec assumat ad concludendum eos qui nollent recognoscere in terris mutationem esse factam in Eucharistia, neutiquam vero in iis quae exterius manifesta sunt, ad angustias constringi negandi corpus Christi in sacramento existere, quod non sine crimine dici aut cogitari potest. «Aut si, inquit, profiteri noluerint, compelluntur negare corpus esse sanguinem Christi: quod nefas est non solum dicere, verum etiam cogitare.» Ego vero fateor libenter me nihil intellexisse unquam fidei catholicae convenientius quam necesse esse recognoscere peractam in sacramento Eucharistiae mutationem in sensus humanos minime incurrentem, vel negare corpus Christi revera in hoc sacramento consistere, quod nefas sit non solum dicere, verum etiam cogitare.

VIII. (Ibid.) Sic num. 18 mysterium proprietati, [Col. 0188B] hoc est propriae rerum essentiae, opponit. Cum negat igitur corpus Christi in mensa Dominica existere in veritate, negat in propria essentia existere.

RESPONSIO.

Neutiquam opponit eo loci proprietatem mysterio, cum econtra haec esse sociabilia demonstret et comprobet exemplo baptismi, in quo aqua permanens in sua proprietate naturali interius occulit virtutem sanctitatis et immortalitatis. Hoc quippe argumento probat species Eucharisticas in sua proprietate naturali consistentes, veluti tegetes ac paropides, Christi corpus sanctum et immortale recondere. «Igitur,» inquit Ratramnus, «in proprietate humor corruptibilis, in mysterio vero virtus salutaris.» Conclusionem supervacaneam ex eo loco assumpsit dissertator. Cum negat, inquit, igitur corpus Christi in mensa Dominica existere in veritate, negat in propria essentia existere; quippe cum per veritatem solitariam [Col. 0188C] rei manifestationem seu externam patefactionem intelligat, quae omnem figurae aut obumbrationis societatem perimit, neutiquam vero essentiam propriam rerum, quae figurarum societatem non respuit. Quae cum ita sint, etiamsi darem, absit tamen ut concederem, Ratramnum negare Corpus Christi esse in Eucharistia in veritate, nihil aliud negaret nisi dictum corpus non esse aut palpabile ac prorsus sine figura quacunque et obumbratione consistere. Incogitabile enim est dicere voluisse corpus non existere, de quo ait numero 96, conceptis verbis, corpus Christi nominatur et existit. Et fatetur interius fieri mutationem quam exterius sensus non percipiunt, corporisque existentiam in Eucharistia sine grandi piaculo negari non posse.

IX. (Pag. edit. Amstel. 291; Edit. vero Parisiensis primae pag. 175.) Hanc unam Joanni Scoto, scilicet Ratramno, placuisse acceptionem elocutionis IN VERITATE, imo et catholicis omnibus intelliget cordatus [Col. 0188D] quisque, qui meminerit damnatum esse Berengarium quod pariter asserebat in figura et in sacramento totum fieri nihil IN VERITATE; cum praesertim Berengarii quasi susceptus ac deliciosus Joannes Scotus exstiterit. In hanc rem prodidit dissertator fragmentum Gualterii, prioris S. Victoris, relatum tomo III Analectorum sacrorum doctissimi Mabillonii, pag. 450.

RESPONSIO.

Bene ac sapienter damnatus est Berengarius; quippe cum per vocem IN VERITATE intelligeret in propria rei natura seu essentia: adeoque sibi persuaderet in sacramento totum fieri in figura, nihil in re et essentia corporis Christi. Sed absurdum est inducere Berengarium interpretem Ratramni ducentis ante annis jam dudum defuncti; cum ipse Ratramnus testificatur et palam significat se per hanc vocem IN VERITATE intelligere rei manifestationem externam [Col. 0189A] nam patefactionem, omnibus figuris et obumbrationibus vacuam et prorsus repugnantem, quemadmodum supra ex num. 5 comprobavimus.

X. Substantiam deinde vini conspici, ait Ratramnus num. 10, inquit dissertator pag. 176 edit. primae Paris. Claudii Muguet anno 1699, sive 291, num. 176, tmemate 11, edit. Amstelodamensis anni 1709, de Lorme, qua aetate catholici aperte profitebantur substantiam panis in substantiam corporis Christi converti, ut Haymo Halberstatensis superius laudatus pag. 99; et hoc quod videmus in altari, aiebant esse non panis substantiam, sed corpus ipsum natum ex Virgine.

RESPONSIO.

Minime dicit Ratramnus substantiam vini conspici; si enim hoc tantummodo diceret, subjicere videretur post consecrationem fore substantiae vini permutationem. Sed ait nihil aliud conspici in superficie quam substantiam vini: «Quid enim aliud [Col. 0189B] in superficie quam substantia vini conspicitur.» Et observat ac docet vinum effectum sacramentum sanguinis Christi per consecrationem, aliud in superficie exterius ostendere, et aliud interius continere: «Quod sacerdotali consecratione Christi sanguinis efficitur sacramentum, aliud superficietenus ostendit, aliud interius continet.» Et ut nemini dubium suboleat quin aliud intelligat quam substantiam vini hac superficie circumseptam et exteriori specie, conceptis verbis ait num. superiori videri formam panis qui ante fuerat (adeoque amplius non est), colorem ostendi, saporem percipi, sed interius aliquid multo pretiosius contineri et excellentius quia divinum; non ait simplicem esse virtutem sanctificationis, sed ipsum corpus Christi Domini quod neque oculis, neque gustu nec ullo sensu percipi potest, sed oculis mentis fidelis conspicitur et comeditur. «Exterius,» inquit, «panis est quod ante fuerat» (ergo jam post consecrationem non est) «forma praetenditur, [Col. 0189C] color ostenditur, sapor accipitur; ast interius longe aliud multo pretiosius multoque excellentius intimatur, quia coeleste, quia divinum, id est Christi corpus, ostenditur, quod non sensibus carnis, sed animi fidelis contuitu vel aspicitur vel comeditur.» Haec cumulanda sunt accessionibus eorum quae dicit num. 30: «Sed vere per mysterium panem et vinum in corporis et sanguinis mei conversa substantiam a credentibus sumenda.» Ego vero prorsus nescio quibus verbis ac sermonibus Ecclesiae fides et suasio significari possit, nisi ex his clarissime intelligatur. De reliquo Haymo Halberstatensis non dicit, hoc quod videmus in altari est corpus ipsum natum de Virgine, sed potius hoc quod credimus in altari est corpus ipsum natum de Virgine. Sciebat enim hoc quod videmus esse visibile, neutiquam vero invisibile, quale est corpus Christi verum in Eucharistia reconditum. Quippe sic fatur Haymo conceptis verbis tomo XII Spicilegii Dacheriani: «Commutat [Col. 0189D] ergo invisibilis sacerdos suas visibiles creaturas in substantiam suae carnis secreta potestate. In quo quidem Christi corpore et sanguine propter sumentium horrorem sapor panis et vini remanet, et figura in substantiam, natura in corpus Christi et sanguinem conversa: sed aliud renuntiavit sensus carnis, aliud renuntiat fides mentis.» Porro haec non differunt ab his quae decernunt Anastasius Sinaita libro XII anagogicarum Contemplationum in Hexaemeron: Οὐ περὶ τῆς ὁρωμένος αὐτοῦ σαρκὸς καὶ αἱμάτος λέγει· et ante ipsum S. Dionysius cap. III Hierarchiae, pag. 286, quos citamus in praefatione: Ἀλλὰ, ὁ θειοτάτη καὶ ἱερὰ τελετὴ, τὰ περικειμένα σοι συμβολικῶς ἀμφιέσματα τῶν αἶνιγμάτων ἀποκαλυψαμένη τηλαυγῶς ἡμῖν ἀναδείχθητι, καὶ τὰς νοερὰς ἡμῶν ὅψεις ἡμῶν ἑνιαίου καὶ ἀπερικαλύπτου φωτὸς ἀποπλήρωσον. Sed tuo, divinissimum sacramentum, circumposita tibi symbolice aenigmatum operimenta revelans, liquido [Col. 0190A] nobis manifesteris, mentalesque nostros oblutus singulari et aperta luce adimpleto.

XI. (pag. 291, tmemate III, sub num, 176, edit. Amstelod., 1709.) Nullam autem ut mutationem substantiae factam probet num. 12, ad judicium provocat oculorum ac sensuum, SPECIEM CREATURAE PERMANSISSE ait; et num. 14, speciem et formam nihil habere in se permutatum, hoc est propriam essentiam: aut si cui ita magis arridet, formam externam, quam illa natio indivulsam a substantia credidit.

RESPONSIO.

Utinam nihil ex verbis Ratramni resecaret dissertator, ex eo enim numero 12 intelligeret clarissime stabilitam ab ipso Ratramno mutationem substantiae panis in substantiam corporis Christi; quippe non ait simpliciter, speciem creaturae permansisse, sed exterius speciem creaturae quae ante fuerat cognosci permansisse. Quoniam secundum veritatem, id est exteriorem manifestationem, species creaturae quae [Col. 0190B] fuerat ante permansisse cognoscitur; quod verissimum et valde catholicum est: cum dubio procul species panis et vini quae ante fuerant, adeoque post consecrationem non sunt, permaneant. Quapropter nihil mutationis videri aut recognosci potest ope et ministerio sensuum. Hic quoque non iste transitus factus esse cognoscitur. Nam ut ipse ait eodem numero 12, in isto sacramento, si tantum in veritatis simplicitate consideratur (id est in eo quod exterius apparet et sensibus percipitur), et non aliud credatur quam quod aspicitur, nulla permutatio facta cognoscitur. Non ait, Nulla permutatio facta esse convincitur aut demonstratur, sed nulla cognoscitur, scilicet ministerio sensuum et oculorum aspicitur. Sed si aliud credatur quam aspicitur sensibus, permutatio facta est, ut ait numero 30: Sed vere per mysterium panem et vinum in corporis sanguinisque mei conversa substantiam, a credentibus sumenda.

Insuper etiam haec verba, ex numero 14, a dissertatore [Col. 0190C] prolata, speciem et formam nihil habere in se permutatum, trunca sunt et detorta: quippe cum his significare videatur Ratramnus per speciem materiam et formam substantialem panis et vini nullam sustinere mutationem, cum econtra si verba haec integra et sincere proferantur sensum prorsus adversum sonent: scilicet secundum speciem et formam creaturae seu rerum visibilium exterius et quae in sensus incurrunt panem et vinum quae antea fuerant nihil habere in se permutatum: quod verissimum est. «Secundum speciem namque creaturae formamque rerum, utrumque, id est panis et vinum, nihil habent in se permutatum; et si nihil mutationis pertulerint, nihil aliud existunt quam quod prius fuere.» Continenti sermone obfirmato pectore probat necesse esse fateri revera mutationem esse factam interius, quae quidem exterius minime videtur aut sensibus percipitur: «Corporaliter namque nihil in eis cernitur esse permutatum (num. 15);» [Col. 0190D] et bene quidem non dicit nihil esse permutatum, sed nihil cernitur sensibus esse permutatum; alias enim cogerentur negare corpus esse Christi quod non solum dicere, verum etiam cogitare nefas est. Aut si non profiteri voluerint, compelluntur negare corpus esse sanguinemque Christi, quod nefas non solum dicere, verum etiam cogitare. Beatus Algerus, vir maxime catholicus, et fortissimus Berengarii adversarius, sua aetate eadem dixit, uti ex capite 17 primi libri de Eucharistiae Sacramento intelligimus. «Hanc duplicitatem non substantiae, inquit, sed formae, sancti notaverunt quoties de corpore Christi ipsum non ipsum dixerunt, ut ipsum secundum substantiam, non ipsum sit secundum formam.» Et cap. 18: «Ut sicut immolatio imaginaria figurate vocatur mors, crucifixio Christi, et sint forma panis et vini, figurate vocatur corpus Christi: sic sacramentum fidei, scilicet baptisma figurate vocatur [Col. 0191A] fides. Notandum quod in altera harum similitudinem coelestem panem, qui vere Christi caro est, non communi sed suo quasi proprio modo corpus Christi vocari dixit, quia scilicet corpus illud non corporale, sed spirituale et divinum prae omnibus singulariter vidit: in altera autem sacramentum corporis Christi, id est formam panis, absolute secundum quemdam modum corpus Christi dixit, quia communi figura non existentium quod dicuntur illud dici corpus Christi notavit. Quod autem invisibile corpus Christi sacramentum visibilis corporis Christi dixit, intelligibiliter tantum per exteriorem aliquam actionem, et non sensualiter accipiendum est.»

XII. Quo sensu dictum ab illo est, scilicet Ratramno, num. 56, intellige quod non in specie, sed in virtute corpus et sanguis Christi existant quae cernuntur. Quod est catholicorum effatum impetere agentium utique hoc quod cernitur est corpus Christi verum.

[Col. 0191B] RESPONSIO.

Ex hoc apophthegmate catholicorum hominum non intelligendum est sensu percipi substantiam corporis Christi: hoc enim luce palam falsum est, sed videri ac oculis conspici vela, umbras, quibus contegitur verum Christi corpus. Adeoque sensus hujus axiomatis: «Hoc quod cernitur est corpus Christi, hoc est scilicet substantia quae sub his velaminibus sensibilibus revera existit invisibiliter, est ipsum verum corpus Christi.» Quamobrem jure merito dicit Ratramnus: «Intellige quod non in specie, sed in virtute corpus et sanguis Christi existunt quae cernuntur.» Revera enim ibi existere corpus Christi credimus, et cum credamus, necessario consectaneo non videmus. Si enim videremus, diceremus videmus et non diceremus credimus esse verum corpus et sanguinem Christi: «Corpus quidem Christi sanguinemque fideliter credis; sed si [Col. 0191C] perspiceres quia quod credis nondum vides: nam si diceres, Video, non diceres, Credo corpus sanguinemque esse Christi.» Ex hac virtute potentiae qua Christus in hoc mysterio exornatur contendit venerandam esse hanc potentiam qua quidquid vult creat, et creatum quomodo vult et quando vult in id quod antea non fuerat permutat: «Unde dicit ordinem naturae non hic intuendum, sed Christi potentiam venerandam, quae quidquid vult, quomodo vult in quodcunque vult et creat quod non erat et creatum permutat in id quod antea non fuerat.»

XIII. Nolebant utique catholici, inquit dissertator, pag. 291, tmemate 176, edit. Amstelodam.; Parisiensis vero pag. 176, tmemate 4, quidquam fidem, quae interius in animo latet, in mysterio operari. Quod videretur in altari Dei aiebant Christi corpus esse: substantiam creaturarum immutatam esse, salva specie pro ea speciei acceptione quam cap. 4 diximus: nec jam esse symbola post consecrationem quod antea fuissent. Interius quidem commutationem fieri, sed in [Col. 0191D] symbolis priusquam in credentium animis. His capitibus totidem ille maxime adversaria hoc uno loco tradit Ratramnus, scilicet num. 54: Dicant qui nihil hic volunt secundum interius latentem virtutem accipere, sed totum quod apparet, visibiliter aestimare, secundum quid hic sit commutatio facta. Nam secundum creaturarum substantiam, quod fuerunt ante consecrationem hoc et postea consistunt. Panis et vinum prius exstitere: in qua etiam specie jam consecrata permanere videntur. Est ergo interius commutatum Spiritus sancti potenti virtute, quod fides aspicit, animam pascit, aeternae vitae substantiam subministrat.

RESPONSIO.

Non potis est ex his Ratramni verbis colligere quinque propositiones contrarias quinque aliis quas prodidit dissertator. 1 ^o Nolebant utique catholici [Col. 0192A] quidquam fidem, quae interius animo latet, in mysterio operari. Utinam, dicit Ratramnus, fidem quae interius in animo latet aliquid in mysterio operari? Ubi contrarium quintae fabricabit, huic scilicet: Interius quidem commutationem fieri, sed non in symbolis priusquam in animis; e contra toto opere demonstrat hanc mutationem esse objectum fidei, adeoque ei ante vertere. Revera ait num. 11: «Quod si secundum quosdam figurate nihil accipiatur, sed totum in veritate conspiciatur, nihil hic fides operatur.» Sed haec nihil aliud significant nisi nihil esse fidei reputandum si nihil occultum; sed omnia exterius et interius manifestata et retecta sunt, nec dicendum esse credo sed video, uti Ratramnus observat numero 54. Nam si videres diceres video, non diceres credo corpus sanguinemque esse Christi. Quid in his verbis redolet haeresim? Quid a fide catholica alienum erumpit? Quid hic significat, fidem quae interius latet aliquid in hoc mysterio operari, nisi operari in mysterio significet operari circa objectum [Col. 0192B] mysterii? quippe cum fides suum opus efficiat in contemplatione hujus mysterii sub speciebus panis et vini verum Christi corpus et sanguinem celata et occulta negotia consistere credendo et suadendo per mirabilem substantiae panis et vini conversionem, uti Ratramnum docere observavimus ex num. 49 et 30. «At vero secundum invisibilem substantiam, id est divini potentiam verbi, vere corpus et sanguis Christi existunt . . . . . . sed vere per mysterium panem et vinum in corporis et sanguinis conversa substantiam, a fidelibus sumenda.» Utcunque res sint, nunquam Ratramnus dixit, «fidem quae interius latet quidquam in hoc mysterio operari;» sed tantum, «fides nihil hic operatur si secundum quosdam figurate nihil hic accipiatur, sed totum in veritate conspiciatur.» Quod verissimum est et plane catholicum, cum in Eucharistia sit figura et veritas; et aequabiliter falsum sit dicere aut totum figuratum esse aut nihil figuratum.

[Col. 0192C] Jam vero inquirendum restat quid Ratramnus his verbis significare velit: «Nam secundum creaturarum substantiam quod fuerunt ante consecrationem, hoc et postea consistunt. Panis et vinum prius existere in qua etiam specie jam permanere videntur,» at vero defendo per creaturarum substantiam neutiquam intelligere ens per se subsistens, ut Peripatetici loquuntur, sed externas substantiae affectiones et qualitates quae antea fuit et jam non est, ex quibus tamen superesse nec permanere videtur, et uti significant haec verba: Panis et vinum prius existere in qua etiam specie jam permanere videntur. Enimvero haec vox species apud Ratramnum non rem, sed rei paropidem et obumbrationem significat ac similitudinem, ut apud Horatium libro II, satyra 2: Ducit te species, video. De caetero, postpositis exemplis quibus probare possem antiquos scriptores ecclesiasticos per substantiam significasse rei affectiones, qualitates rerum, non res ipsas, quorum specimen [Col. 0192D] dedi in praefatione editionis Latinae Ratramni, quam prae manibus habes, dubium nullum superest quin Ratramnus ejusmodi affectus animae significare voluerit, non animam ipsam his verbis: «Ergo quod interius commutatum Spiritus sancti potenti virtute quod fides aspicit, animam pascit, aeternae vitae substantiam subministrat.» Substantia enim aeternae vitae non est ipsa per se subsistens anima, sed beatitudo ipsa, seu incommutabilis vitae tota simul et perfecta possessio.

XIV. Num. 4, Eucharistiam cum baptismo confert. Num. 17, 18 et 19, pag. 292, edit. Amstelodamensis et Parisiensis, pag. 176, anno 1699, in baptismo, inquit, duo sunt quod exterius abluit elementum: et quod interius purgat virtus sanctificationis sive fides illius qui abluitur. Itaque in specie sive in proprietate nihil est praeter aquam: in mysterio sive in credentis intelligentia virtus sanabilis.

[Col. 0193A] RESPONSIO.

Rotunde fateor Ratramnum comparare Eucharistiam cum baptismo; at per Eucharistiam non solum intelligit panem et vinum, verum etiam ipsam Eucharistiam totam et in integro, scilicet verum corpus et verum sanguinem Christi, sub speciebus panis et vini. Hanc esse intelligentiam Ratramni necesse est: quippe cum veram substantiarum mutationem recognoscat, non duas existentias asserat, et grande nefas reputet cogitare ibi non esse corpus Christi quod nominatur et existit. Jam vero si eo sensu intellectam Eucharistiam cum baptismo conferat, quid mali falsi ei exprobrari potest? Nam sicut virtus sanctificationis ad elementum aquae aggregatur in baptismo, multo magis virtus immortalitatis et sanctificationis ad verum Christi corpus sub speciebus occultum accedit, quae nobis immortalitatem et aeternae vitae substantiam administrat. Enimvero nisi cum fide et charitate ad hoc mysterium accedamus, ipsa caro Christi occulta non prodest [Col. 0193B] quidquam: spiritus est qui vivificat: sicut aqua nihil attinet si virtute sanctificationis careat, id est nisi adultus sacro initiatus baptismate credat et sibi persuadeat hac virtute sanctificationis vitam aeternam comparari posse. Non igitur solum mirabile est quod corpus Christi in Eucharistia existat, sed quod ibi ad nostram sanctificationem consistat. In ore iniquorum et bonorum aequabiliter permanet. Sed adversus malos alimentum mortis, et erga bonos alimentum vitae vita bonis morsque malis ⁜ a . Caeterum ejusmodi comparatio nec nova nec insolens est; ea usi sunt fortissimi praesentiae corporis et transsubstantiationis defensores, uti intelligimus ex epistola Paschasii ad Frudgardum pag. 1621, litt. B, et capite 3 tractatus de corpore et sanguine Domini, pag. 1562. Eamdem prodidit comparationem beatus Algerus, capite 10, lib. II, et 8 lib. III, et existimat, quod videtur speciem habere corporalem quod intelligitur fructum habere spiritualem, non secus ac [Col. 0193C] Ratramnus num. 19. Secundum enim «quod cernuntur corpus pascunt corruptibile ipsa corruptibilia; secundum vero quod creduntur, animas pascunt in aeternum victuras ipsa immortalia.»

XV. (Pag. 292 edit. Amstel.; edit. Paris., pag. 177, lin. 2) . Num. 4 et num. 19. In baptismo, inquit Ratramnus sive foederis antiqui sive novi, duo sunt: aqua quae cernitur et spiritualis potentia quae creditur interius; ex utroque mysterium fit dum cognoscitur quid symbolum significet. Ubi non Eucharistiam modo perinde ac salutaris lavacri undam fieri mysticam ait, quoniam viso symbolo mens aliud intelligit quod videt, ex qua fidei intelligentia mysterium dicatur et fiat; verum etiam sacramenta novae legis in parem sensum devolvit in quo sunt sacramenta antiqui foederis. Quod et de veteribus sacrificiis cum novo componit, rursum confirmat num. 91, sicut illa figuram habuere futurorum, sic et hoc sacrificium figura sit praeteritorum.

[Col. 0193D] RESPONSIO.

Nihil de Eucharistia dicit Ratramnus eo num. 21, nec in sequentibus ait ex fidei intelligentia mysterium diei et fieri; sed observat mysterium quod exsurgit ex corpore et sanguine Christi panis et vini speciebus involutis, et adjuncta virtute sanctificationis, in gratiam fidelium digne recipiendum, fieri objectum fidei: quod quidem non solum Eucharistiae, verum etiam omnibus veteris et novae legis sacramentis aequabiliter convenit. Nec vero singulare est Eucharistiae quod virtus sanctificationis adjungatur pani et vino, quemadmodum aquae in baptismo, sed adjiciatur, cum addatur vero corpori Christi sub speciebus seu figuris recondito et latenti. Hanc esse mentem Ratramni non dubitandum est, cum dicat [Col. 0194A] continenti sermone num. 24 sanguinem a populo Judaico epotum in deserto fuisse figuram sanguinis ex utero Virginis assumpti et in ligno crucis effusi, non solum ut eo redimeremur, verum etiam potaremur: «Ut intelligeremus, inquit, in deserto in spirituali petra constitisse et sui sanguinis undam populo praebuisse, qui postea corpus de Virgine sumptum et pro salute credentium in cruce suspensum, nostris saeculis exhibuit, et ex eo sanguinis undam effudit quo non solum redimeremur, verum etiam potaremur.» Nam utcunque res sint, si sanguis a Christo pro nobis ex crucis palo effusus ut redimeremur verus est sanguis Christi ex Virgine matre assumptus, ille sanguis nobis propinatus et similiter effusus ut potaremur, verus sit et idem ipse necesse est, «quo non solum redimeremur, verum etiam potaremur.» Eo loco Ratramni ὀρθοδοξίαν confirmare, imo demonstrare facile est. Nam si ab omnibus superstitionis Calvinianae ministris quaeramus [Col. 0194B] nunquid non sanguis in cruce ad nostram redemptionem effusus sit verus Christi ex Virgine Maria matre assumptus: respondebunt omnes dubio procul, verum ac proprium sanguinem existere. Si vero eadem quaestio fiat de sanguine a Christo fuso ut eo potaremur, non eumdem esse sanguinem respondebunt, sed in figura tantum verum sanguinem repraesentare, seu in figura porrigere haeretico sensu referent. Verum si de eadem quaestione interrogaremus Ratramnum, catholico sensu e contra respondebit. «Christum in deserto in spirituali petra constitisse, et sui sanguinis undam populo praebuisse, qui postea corpus de Virgine sumptum et pro salute credentium in cruce suspensum nostris saeculis exhibuit, et ex eo sanguinis undam effudit quo non solum redimeremur, verum etiam potaremur.» Ergo ex mente Ratramni, sicut redimimur vero sanguine Christi ex corpore de Virgine assumpto, eodem ipso prorsus vero sanguine potamur. Respondebit insuper Ratramnus eo sanguine nos redimi et potari cujus [Col. 0194C] figura fuit in manna, mari Rubro et petra deserti; qui cum jam delitescat sub velis et figuris seu speciebus vini et panis, ibique revera existat, nostrae fidei atque intelligentiae spiritualis objectum evadit, nec defuit, mirabili veritatis et figurae societate, fieri figura mannae, maris Rubri et petrae deserti praeteritorum, quemadmodum manna, mare Rubrum et petra deserti figuram habuere futurorum. «Sicut illa, inquit num. 91 figuram habuere futurorum, sic et hoc sacrificium figura fit praeteritorum.»

XVI. (Pag. 292, num. 177.) « Non ergo carnem meam, » inquit Ratramnus num. 30, « vel sanguinem meum vobis corporaliter comedendum vel bibendum per partes distributum distribuendumve putetis, cum post resurrectionem visuri sitis me coelos ascensurum cum integri corporis sive sanguinis plenitudine.» Quis vero e catholicis somniavit carnem Christi scindendam in frusta? Plane nemo.

RESPONSIO.

[Col. 0194D] Adversarios Ratramni fuisse catholicos valde credibile et valde probabile est; et cum praesertim eos fideles appellet num. 11, ab omni haeresis suspicione immunes fuisse abundanter significat: «Dum enim quidam fidelium corporis sanguinisque Christi, quod in Ecclesia quotidie celebratur, dicunt quod nulla sub figura, nulla sub revelatione fiat,» quis enim per quosdam fidelium homines haeresi inquinatos significari sibi persuadeat? At vero illi adversarii credebant revera videri seu conspici in Eucharistia corpus Christi verum, eo habitu et forma quibus revera consistebat, nullis involutum figuris aut mysterii obumbrationibus, «quod nulla sub figura, nulla sub obumbratione fiat.» Ejusmodi adversarii, utcunque poterant, fetidam consecutionem repudiabant, [Col. 0195A] et ab ea se defendebant, qua irretiti tenebantur et convincebantur credere corpus Christi scilicet corrumpi et spiritus calorisque naturalis appulsu et opera velut alimentum exagitari, et madefactum humoribus in pectore et ventriculo sumentium dissolvi: etiamsi non dubitarent verum esse corpus sanguinemque Christi. Abbas Abbaudus, incertae aetatis auctor, in eamdem ivit sententiam de fractione corporis Christi: hunc secutus est Walterius, prior S. Victoris Parisiensis, quorum fragmenta publici juris fecit doctissimus Mabillonius Analectorum sacrorum tomo IV; plurimique scriptores catholici ante et post aetatem sive post retractationem Berengarii uti observat idem Mabillonius in suis ad Tractatum Abbaudi notis de fractione corporis Christi. Utcunque res sit, non existebat ulla secta hominum sibi persuadentium carnem Christi et Dei unquam posse in secessum mitti. Nec enim memoria exciderat hominum Christianorum quod refertur Exodi cap. XXXII, versu 20: Cum Moyses arripiens vitulum [Col. 0195B] quem fecerant Israelitae combussit et contrivit usque ad pulverem quem sparsit in aquam et dedit ex ea potum filiis Israel. De quo haec scripsit carmine non prorsus contemnendo Petrus Rhemensis, scriptor antiquus, de Riga dictus, in Aurora sua, quam haberi in bibliotheca Cottoniana testificatur Joannes Seldenus de Diis Syris, syntagmate 2, de vitulo aureo, et in bibliotheca capituli ecclesiae metropolitanae Rhemensis ipse vidi.

XVII. (Ibid. pag. 292.) Sed illud voluit veterator (hoc sale placet dissertatori defricare Ratramnum) intelligi nec cerni in ara, nec comedi, nec frangi corpus Christi, sublatoque in coelos corpore, non exstare amplius istud in terris.

RESPONSIO.

Si corpus Christi post ascensionem in coelos neutiquam in terris permansisse sibi persuasisset Ratramnus, [Col. 0195C] nunquam dixisset num. 99: «Iste panis et calix qui corpus Christi nominatur et existit.» Nec num. 24, de sanguine in arbore crucis effuso, «quo non solum redimeremur, verum etiam potaremur.» Nusquam etiam occurrisset lectoribus, ne anticipata opinione fallerentur de verbis propriis quibus usus est; nec admonuisset his quae habentur num. 101: «Nec ideo quoniam ista dicimus putetur in mysterio sacramenti corpus Domini vel sanguinem ipsius non a fidelibus sumi, quando fides non quod oculus videt, sed quod credit accipit.» Fides autem non corpus in figura, sed verum in Eucharistia latere credit, adeoque non falsum aut figuratum ante percipit. Neutiquam etiam dixisset num. 10: «Vinum quoque quo sacerdotali consecratione Christi sanguinis sacramentum efficitur, aliud superficietenus ostendit, aliud interius continet.» Quid enim praeter vinum interius continet, nisi in locum vini Christi sanguis reponatur. Insuper quid necesse erat numero 30 dicere: «sed vere per mysterium panem [Col. 0195D] et vinum in corporis et sanguinis conversa substantiam a fidelibus sumenda,» si doctrinae Ecclesiae catholicae de transsubstantiatione abnuisset? Nec tricari oportet de voce per mysterium, quae nihil aliud significat nisi verum Christi corpus et sanguinem sub speciebus panis et vini absconditum permanere. Nam revera nihil aliud vult eo loci Ratramnus quam quod ipse dixerat num. 28, scilicet, «Christum antequam pateretur panis substantiam et vini creaturam convertere potuisse in proprium corpus quod passurum erat, et in suum sanguinem, qui post fundendus erat.»

XVIII. « Nusquam enim esse » (inquit dissertator pag. 177 editionis Parisiensis et 292 edition. Amstelodam.) « nisi ubi palpabile sit, » quod iterum repetit num. 89, colligitque exinde num. 17, « ubi corpus non cernatur oculis, nec manifestum sit, ibi omnino non esse. »

[Col. 0196A] RESPONSIO.

Haec nullibi incurrunt in oculos apud Ratramnum, nec credibile est hominem qui de potestate mentis non excesserit, adeo sibi contrarium esse. Nam passim dicit seu intelligitur dicere, corpus Christi in quo mortem passus est, in Eucharistia existere, uti pluribus jam locis ostendimus, quos repetere supervacaneum videretur. Nec enim numeris 89 et 97 colligit ubi corpus Christi non cernatur oculis, nec manifestum sit, ibi omnino non esse. Tantummodo observat differentiam intercedere inter mysterium corporis quod celebratur in Ecclesia, et proprium corpus Christi in quo passus et mortuus est: in eoque consistere quod in mysterio sub figuris corpus sit velatum et non palpabile, corpus vero quod passum et sepultum, manifestum sit et palpabile. Interim non ait duas esse existentias rerum, imo vero conceptis verbis docet «non quod duarum sint existentiae rerum inter se diversarum, corporis videlicet et spiritus: verum una eademque res, [Col. 0196B] secundum aliud, species panis et vini consistit; secundum aliud, corpus est et sanguis Christi.» (Num. 16.) .

XIX. (Pag. 292. Amstelodam.) Illam Domini vocem Spiritus est qui vivificat num. 31 sic interpretatur ut de spirituali credentium opera, hoc est fide, accipiat, quae vivificat, quae facit mysterium, absque qua fide et operatione mysteria tantum corpus pascant, nec mysteria quidem, sed substantiae panis et vini.

RESPONSIO.

Revera necesse esse defendit Ratramnus eos qui percipiunt Eucharistiam habere fidem. Insuper Paschasius et omnes viri catholici postulant, ad mentem S. Pauli: Probet autem seipsum homo, et sic de illo pane edat, et de calice bibat. Qui manducat et bibit indigne, reus erit corporis et sanguinis, non dijudicans corpus Domini (I Cor XI, 29) .

Nec aliud sibi vult Ratramnus dum explicans, num. [Col. 0196C] 31, haec verba: Spiritus est qui vivificat, ait: «In hoc itaque mysterio corporis et sanguinis spiritualis est operatio quae vitam praestat, sine cujus operatione mysteria nihil prosunt.» Revera enim haec mysteria non solum nihil prosunt, verum etiam intertrimentum afferunt et mortem, si absque fide et charitate recipiantur. Nec enim alia mente theologi docent Eucharistiam esse sacramentum vivorum, non mortuorum. Verum haec omnia non significant solam operam spiritualem vivificare et facere mysterium. Nunquam sic locutus est Ratramnus num. 31, imo vero contrarium docuit his verbis: «Carnem dicit quidquam non prodesse, illo modo sicut infideles intelligebant; alioquin vitam praebet, sicut a fidelibus per mysterium sumitur. Et hoc quare? Ipse manifestat cum dicit: Spiritus est qui vivificat. In hoc itaque mysterio corporis et sanguinis spiritualis est operatio, quae vitam praestat, sine cujus operatione mysteria illa nihil prosunt, quoniam corpus [Col. 0196D] quidem pascere possunt, sed animam pascere non possunt.» Quis vero ex his intelligat solam fidem recipientis operari mysterium, et non perspectam habeat Christianam et catholicam veritatem, scilicet carnem et sanguinem Christi in Eucharistia animae vitam tribuere, scilicet gratiam, digne recipientibus hoc sacramentum, rite paratis hominibus, atque expeditis et idoneis, seu fide et charitate ac virtute poenitentiae exornatis?

XX. Mysterium, ait Ratramnus, inquit dissertator (pag., 292 edit. Amstelod.) , agi spiritualiter, quia fidei spiritus illud peragit: fides ea pascit, laetificat, vivificat interius, cum quod exterius est, carnem alit. Nam haec pura putaque Sacramentariorum oratio est.

RESPONSIO.

Libenter percontarer a dissertatore qua ratione mysterium effieri posse sibi persuadeat nisi spiritualiter. [Col. 0197A] Quasi vero hoc significet operatione fidei fieri mysteria, non virtute Spiritus sancti, qua mysteria nostrae fidei objecta evadant. Consentanee Ratramno loquitur Paschasius cap. 5 libri de Corpore et Sanguine Domini: «Christus ergo cibus est angelorum, et sacramentum hoc vere caro ipsius et sanguis, quam spiritualiter manducat et bibit homo. Ac per hoc unde vivunt angeli, vivit et homo, quia totum spirituale est et divinum in eo quod percipit homo.» Et in fine ejusdem capitis. «Bibimus quoque et nos spiritualiter ac comedimus spiritualem Christi carnem, in qua vita aeterna esse creditur. Alioquin sapere secundum carnem mors est, et tamen veram Christi carnem spiritualiter percipere, vita aeterna est.»

Observat continenti sermone, cap. 6, hanc carnem Christi spiritualem spectare bonos, neutiquam malos: «Ecce inquit omnes indifferenter quam saepe sacramenta altaris percipiunt plane, sed alius carnem Christi spiritualiter manducat et sanguinem bibit, alius [Col. 0197B] vero non; quamvis buccellam de manu sacerdotis videatur percipere. Et quid accipit, cum una sit consecratio, si corpus et sanguinem non accipit? Vere, quia reus accipit indigne, sicut apostolus Paulus ait: Judicium sibi manducat et bibit, non probans se prius, nec judicans corpus Domini (I Cor. XI, 29) . Ecce quid manducat peccator et quid bibit. Non utique sibi carnem utiliter et sanguinem, sed judicium. Et quare? Quia non se probat, nec dijudicat corpus Domini. Cogitat enim infidelis quod digna et sancta indignus possit accipere, non aliud quidem attendens, nisi quod videt, neque intelligens nisi quod sentitur.»

In eamdem rem, ait Ratramnus post S. Isidorum Hispalensem. «Hic etiam idem doctor dicit: Sacramentum est in aliqua celebratione, cum res gesta ita sit, ut aliquid significare intelligatur, quod sancte accipiendum est.» In ea sacramenti definitione convenit cum Paschasio, capite 3 libri de Corpore et [Col. 0197C] Sanguine Domini: «Sacramentum igitur est quidquid in aliqua celebratione divina nobis quasi pignus salutis traditur, cum res gesta visibilis longe aliud invisibile intus operatur, quod sancte accipiendum est.»

Beatus Algerus, adversarius Berengarii fortissimus, Ratramni et Paschasii vestigia insequitur libri II de Eucharistia capite 1: «In illo sacramento Christus est quoniam corpus est Christi: non ergo corporalis esca, sed spiritualis est. Si ergo spiritualis et non corporalis, quomodo corporali secessui obnoxia?» Ejusdem capitis continenti sermone probat non frangi jejunium, quod corporale est, alimento spirituali Eucharistiae: «Sed absit a cordibus fidelium ut in diebus jejuniorum quotacunque hora missae celebrentur, solvi credant jejunium; quia cum non sit corporalis, sed spiritualis esca, corporalis, per escam spiritualem non solvitur abstinentia.» Dubitandi igitur locus non relinquitur mysterium [Col. 0197D] spirituale agi. Ratramnus vero nihilominus animo intendit quam quod ori ejus inducit dissertator, quia fidei spiritus illud peragit: «Fides ea pascit, laetificat, vivificat interius, dum quod est, carnem alit.» Nam tantum abest ut fides omnia interius faciat, cum ea potius tanquam objectum suae suasionis supponat. Haec est solitaria mens Ratramni et omnium catholicorum.

XXI. (Pag. 292, num, 178, in margin.) Negat apertissime num. 52 quod ore sumitur in altari, «aeternitatem posse praestare, vitam enim quae in mysterio continetur, esse a Verbi potentia invisibili quae fidem operatur in nobis; in hac fide esse efficientiam ac virtutem corporis Dominici. »

RESPONSIO.

Dilucide patet falsum esse haec tria apud Ratramnum numero 52 occurrere.

1 ^o Recognoscit aperte, explicans verba S. Ambrosii, [Col. 0198A] panem vitae qui de coelo descendit, a nobis recipi in altari; nam conceptis verbis loquitur de alimento spirituali quo fideles in Ecclesia nutriuntur, escam quam fideles accipiunt in Ecclesia, et docet panem et vinum non solum posse, verum etiam dare nobis vitam aeternam. Iste panis vivus qui de coelo descendit, vitae aeternae substantiam subministrat. Dicit quod in Eucharistia sensibus obnoxium aut palpabile est, tantummodo alere posse corpus, animam vero nullatenus. Quod adeo verum est, ut inter omnes catholicos extra omnem dubitandi aleam positum sit. Hoc argumenti genere comprobat eos vehementer allucinari qui nullam in Eucharistia figuram esse sibi persuadebant, sed omnia in aperta et edita manifestatione consistere.

2 ^o Neutiquam dixit Ratramnus vitam quae in mysterio continetur; esse a verbi potentia invisibili, quae fidem operatur. Excidit a memoria dissertatoris quod exprobraverit Ratramno mysterium agi spiritualiter, [Col. 0198B] quia fidei spiritus illud peragit. Enim vero si Ratramnus dixit fidem efficere mysterium, quo jure dicere potest vitam, quae in mysterio est, operari seu efficere fidem? In quamcunque partem se dederit dissertator, haud facile sese ab hoc laqueo expediet. Nam si mens Ratramni sit fidem efficere mysterium, perperam ei exprobatur mysterium efficere fidem: caeterum longe abfuit ab ejusmodi subtilitatibus; quippe cum affatim recognoscat virtute Spiritus Dei effieri mysterium Eucharistiae, quod est fidei nostrae seu suasionis Christianorum objectum credibile. Nihil hac Ratramni doctrina sapientius aut magis orthodoxum proferri potest.

3 ^o Consectaneum ex his necessarium est non docuisse, in hac fide efficientiam, ac virtutem corporis Christi. Cum e contra defendat in hoc pane esse vitam non in oculos incurrentem, sed sola fide recognitum, hunc panem de coelo descendisse et existere; de quo dictum est eum qui comederit ex hoc pane fore immortalem. «Est ergo in illo pane vita, quae [Col. 0198C] non apparet oculis corporeis, sed fidei contuetur aspectu: qui etiam panis vivus qui descendit de coelo, existit; et de quo vere dicitur: Quicunque hunc manducaverit, non morietur in aeternum; et qui est corpus Christi.» Quis sibi persuadeat ex his intelligi in hac fide esse efficientiam ac virtutem corporis Christi? Nam quemadmodum oculi, dum dicuntur videre colores et lucem, non dicitur in visu consistere efficaciam colorum et lucis: dicere fidem respicere seu credere in mysterio corpus Christi, fidei contuetur aspectu, non est dicere in hac fide consistere efficaciam et virtutem corporis Christi. Sed vereor ne in hac causa sit ὐπερ νικᾶν ἐπιφθώνον nimis vincere invidiosum (Socrates, Histor. Eccl. lib. III, lit. M., cap. 18, pag. 633) .

XXII. Corporaliter cum negat esse Christum in altari (inquit dissertator pag. 178 editionis Paris., et pag. 292, num. 178, edit. Amstelod., et pag. 178, edit. 1 Paris.) , ac spiritualiter ait intelligi oportere, [Col. 0198D] quam utrique illi voci subesse notionem ac potestatem velit, ipse aperit eum num. 76: sicut in mysterio, inquit, panis ille corpus accipitur, sic etiam in mysterio membra populi credentis in Christum intimantur: et sicut non corporaliter, sed spiritualiter panis ille credentium corpus dicitur: sic quoque Christi corpus non corporaliter, sed spiritualiter necesse est intelligatur.

RESPONSIO.

Cum eo consilio scripserit Ratramnus ut inesse aliquam in Eucharistia figuram comprobaret, melius argumenti genus proferre non poterat eo quod ex corpore et sanguine populi fidelis assumit; quippe aquae cum vino permistione in calice designatur. Sicut enim aquae permistione Christo populus in figura adunatur, et populi sanguis in figura significatur: ita per species panis et vini in figura corpus et sanguis Christi intimantur. Nam revera quatenus vela sunt et paropides corporis Christi, ejus figurae [Col. 0199A] et adumbrationes existimantur, quibus intuentium oculos et sensus verum corpus praesens fallit. Visus, tactus, gustus in te fallitur, sed auditu solo tute creditur. Quippe species istae Christi corpus nuncupative appellantur ab Algero, quia corpus Christi proprium occulunt et circumscribunt. His ita constitutis, comparationem corporis populi cum corpore Christi in Eucharistia facile intellectum iri ab omnibus non dubito. Nihil enim aliud vult Ratramnus nisi corpus Christi nuncupative populi est figura corporis et sanguinis populi. Sed haec non impediunt quominus verum corpus sub speciebus delitescere credatur: licet corpus et sanguis populi in figura tantummodo intelligatur, nam Paschasius, praesentiae et transsubstantiationis veri corporis Christi in Ecclesia defensor invictissimus, eamdem comparationem instituit; dixitque corpus populi sicut corpus Christi figurate in Eucharistia consistere, quamvis de praesentia reali corporis Christi sub speciebus revera recondi minime dubitaverit. Quippe sic fatur [Col. 0199B] capite 11 libri de Corpore et Sanguine Domini: «Et ideo recte provisum est, quia simul cum sanguine aqua fluxit, ut in hoc mysterio veri sanguinis aqua admisceatur, quatenus et nos in illo simus, ut per hoc salutis sacramentum divinis obtutibus illi couniti mystice offeramur. Nam si vinum sine aqua offeratur, sanguis Christi incipit esse sine nobis; si autem aqua sola, jam plebs videtur esse sine Christo. Quando autem utrumque miscetur et conjungitur, tunc recte mysterium Ecclesiae spiritualiter perficitur.» Et infra eodem capite: «Exsultent ergo fideles dum se intelligunt ad tantam unitatem Christi sociatos per gratiam, et ad tantam flagrantiam charitatis provectos; et ideo quam bene in hoc mysterio nostra figura per aquam admittitur, ut unusquisque in illo Christi sanguine susceptum se intelligat et in melius transmutatum. Unde licet prius mystice vinum et aqua commisceantur, post consecrationem tamen non nisi sanguis bibitur, quia in illo prius ex [Col. 0199C] aqua baptismatis suscepti rursus eum quo idie esuriendo et sitiendo potamus:» Et inferius. «Propterea non inconvenienter etiam ob hoc idem aqua consecratur, non quod aqua permaneat, sed vertitur in sanguinem ut significet quid fides percipiat.»

Ex his intelligere facile est quam supervacanea sit conclusio a dissertatore assumpta ex his Ratramni verbis: «Hoc est enim, inquit dissertator, perspicue et sine ambage dicere neutrum esse corpus in sanctificato pane corporaliter, hoc est secundum substantiam, sed tantum intellectu fidei spiritualis.» Quippe ejusmodi conclusionem ex Paschasii verbis similibus, si non iisdem, assumere non potis est. Quid ergo eam ex Ratramno deducet, cui praesertim ad praecavendum intelligendi solertia non defuit, ne figmentum ex Calvini cerebro ortum continuis temporibus ei ascriberetur, uti patet numero 101: «Nec vero quoniam ista dicimus, putetur in mysterio sacramenti corpus Domini vel sanguinem ipsius non a fidelibus sumi, quando fides non quod oculus videt, [Col. 0199D] sed quod credit accipit.» Non magis ad rem prodidit dissertator locum Ratramni ex numero 75 his verbis conceptum: «At videmus in aqua nihil esse conversum, consequenter ergo et in vino nihil corporaliter ostensum. Accipitur spiritualiter quidquid in aqua de populi corpore significatur, accipitur ergo necesse est spiritualiter quidquid in vino de Christi sanguine intimatur.» Haec enim nihil aliud significant nisi in speciebus vini sensibus non percipi sanguinem Christi, et ejusmodi species esse corpus Christi spiritualiter et nuncupative, sicut in aquae permistione non percipitur sanguis populi, sed aqua nuncupative tantum et spiritualiter est sanguis populi. Nihil enim vetat ita se rem habere quamvis corpus Christi verum lateat in Eucharistia, corpus vero populi insit in figura tantum. Nec enim necesse est comparationem in integro fieri, ut probet [Col. 0200A] quod potissimum animo intendit Ratramnus, scilicet aliquam in Eucharistia esse figuram, nec omnia aperta et edita patefactione declarari.

Hucusque satis explicuisse videmur ea quae dissertator in libro Ratramni a fide catholica abhorrentia, haeresis crimine accusat et carpit vehementer. Jam vero quae magis operta et fucata denuntiat inquiramus, et Ratramni insontis et intaminati, recuperatoria, ut jurisconsulti vocant, actione persequamur.

XXIII. Contendit dissertator (Pag. 292, num. seu tmemate 179, num. 1, editionis primae Paris., pag. 179) Ratramnum sive auctorem libri de Corpore et Sanguine Domini adeo implicare quaestionem ut vix a peritis dignoscatur. Exquirendum enim ait numero 5: Quod in Ecclesia ore fidelium sumitur corpus et sanguis, in mysterio fiat an in veritate, id est utrum aliquid secreti contineat quod oculis solummodo fidei pateat. An sine cujusquam velatione mysterii hoc aspectus intueatur corporis exterius, quod mentis visus [Col. 0200B] aspiciat interius: ut totum quod agitur in manifestationis luce clarescat: et utrum ipsum corpus quod de Maria natum est, et passum, mortuum, ac sepultum, quodque resurgens et ad coelos ascendens ad dexteram Patris consideat.

RESPONSIO.

Difficile est intelligere quid in hac quaestionis propositione obscurum aut intricatum videatur. Cum dubitandi locus non sit tempore Ratramni extitisse fideles qui omnia edita et aperta esse in mysterio Eucharistiae sibi persuaderent: corpusque et sanguinem Christi nulla sub figura aut obumbratione collocari crederent; uti prospectum habemus ex numero 11 dicti libri de Corpore et Sanguine Domini: «Dum enim quidam fidelium sacramentum corporis sanguinisque Christi quod in Ecclesia celebratur, dicunt quod nulla sub figura, nulla sub obumbratione fiat, sed ipsius veritatis nuda manifestatione peragatur; [Col. 0200C] quidam vero testentur quod haec sub mysterii figura contineantur, et aliud sit quod corporis sensibus appareat, aliud quod fides aspiciat: non parva diversitas inter eos dignoscitur.» Insuper non sine injuria potest hujus obscuritatis et implicationis in proposita quaestione accusari Ratramnus: non enim ipse fuit auctor propositae quaestionis, sed imperator Carolus Calvus, cujus jussu inquirendam ac discutiendam recepit, uti intelligimus ex verbis numero 5, quae dedita opera praetermisit dissertator. Non enim ait Ratramnus: Quaeritur quod in Ecclesia ore fidelium sumitur corpus et sanguis Christi, an in mysterio fiat, an in veritate, etc.; sed: Quod in Ecclesia ore fidelium sumitur corpus et sanguis Christi, QUAERIT VESTRAE MAGNITUDINIS EXCELLENTIA IN MYSTERIO FIAT AN IN VERITATE. Absit igitur ut Ratramnus implicatae quaestionis propositae accusetur. Ista enim contumelia in ipsum imperatorem refundenda est. His verbis significatum quaerit vestrae magnitudinis [Col. 0200D] excellentia, neutiquam etiam hujusce quaestionis auctor intelligit per secretum quod interius in animo geritur cujusque fidelis: mysterii velatio, symbolum quod quisque intuitus, secum in animo credit verbo Dei de Christi corpore; nec vult ullatenus inquirere an sit tantum figura et signum, quod cum fide intuentis conjunctum mysterii nomen habet; et sit panis corpus Christi per cogitationem tantum, an vero in veritate, ac reipsa sit ut ante fidei mentisque operationem dici vere possit hoc quod aspicitur vere corpus esse natum de Virgine. Quippe solum examinavit et inquisivit Ratramnus an hoc sacramentum esset omnis figurae expers et vacuum, probavitque in eo aliquam esse figuram cum veritate sociabilem et conjunctam, ad mentem Paschasii, et semper interius ac secretum Eucharistiae fallens oculos hominum reputavit objectum et prospectum fidei minime effectum. Incogitabile semper ei visum corpus Christi [Col. 0201A] tanquam figmentum rationis respicere. Imo vero per se subsistere non dubitavit, tanquam revera consistens objectum, circa quod ratio, fides et intellectus versentur. Nullibi etiam Ratramnus admonet mysterium ex duobus fieri: ex symbolis tanquam signis, et fide credentis, quae mysterium perficit, dum credit, quod per vim Ratramno affingit dissertator, pag. 179, edit. Paris., 292 Amstelodamensis, num. 179, omisso loco, quia nullus est ex quo exscripsit. Verumtamen sic pergit continenti sermone, tmemate 11.

XXIV. Similis doli plenum est quod ait Ratramnus num. 9: «Mysterium dici non potest in quo nihil est abditum, nihil a corporalibus sensibus remotum, nihil aliquo velamine contectum. At ille panis qui per sacerdotis ministerium Christi corpus conficitur, aliud exterius humanis sensibus exponit, et aliud interius fidelium mentibus clamat . . . . . quia coeleste, quia divinum, id est corpus Christi ostenditur, quod non sensibus carnis, sed animi fidelis contuitu vel aspicitur, [Col. 0201B] vel accipitur, vel conceditur.» Fefellere viros doctos hae voces INTERIUS et EXTERIUS. Neque enim aliud interius, quod occurrit adhuc num. 10 et 21 aliisque locis, sic accipit iste ut significet, in ipsis symbolis. Sed in credentium animis a quibus peragi mysterium arbitratur, negat dici mysterium, nisi ubi a symbolis veluti mens commonita, aliud credit quam oculus intuetur: ex utroque enim mysterium fieri, ex symbolo et fide credentis.

RESPONSIO.

Non facile est in his verbis animadvertere dolum aut industriam Ratramni. Enimvero si revera explicat eo loci clare et aperte, omnibus ambagibus postpositis, quid ex his verbis interius et exterius intelligat, et bona fide significet quid intra vel extra mysterium nostrae fidei objectum est; nec ullatenus insinuet aut influat in mentes lectorum ejusmodi mysterium in animis credentium effieri, ejus verba [Col. 0201C] omni dolo ac fraude carere valde probabile est. Porro jam ex verbis num. 9 intelligere et assequi sensum ejus faciliter possumus, quae praetermittere, ne dicam expungere, dissertator non timuit. «EXTERIUS quidem panis quod ante fuerat forma praetenditur, color ostenditur, sapor accipitur. Ast INTERIUS longe aliud multo pretiosius, multoque excellentius intimatur, quia coeleste, quia divinum, id est Christi corpus ostenditur quod non sensibus carnis,» etc. Quis enim mentis compos sibi persuadeat aut intelligat ex ejusmodi sermone fidem operari corpus Christi, nec nisi vi cogitationis mentis in Eucharistia consistere? Quis dolus aut fraus in ejusmodi verborum constructione et congruitate, et quid significare potuit Ratramnus nisi visum, tactum, gustum in hoc mysterio falli? sed auditu solo tute credi. Si qua igitur astutia sit, dissertatoris est, qui haec verba callide praetermisit; vis vero leonis sive Ratramni, de fide catholica mentem suam [Col. 0201D] nervose et dilucide exponentis. Cautae revera sunt vulpes, sed cautiores sunt qui capiunt vulpes.

XXV. Non dicit, scilicet Ratramnus, INTERIUS, inquit dissertator (pag. 180 edit. Parisiensis, et Amstelod. fol. 292, num. seu tmemate 180) , mutari symbola, sed INTERIUS, hoc est intimae menti corpus Domini a symbolis intimari, sive significari, ubi animus fidelis aspicit, accipit, concedit, quod cum ille disserit callide, negat dici posse aspectus corporis Christum intuetur, os Christum manducat.

RESPONSIO.

In his verbis tria dilucide et liquido falsa sunt.

1 ^o Falsum est Ratramnum non dicere interius mutari symbola, cum conceptis verbis dicat numero 9: PANIS QUOD ANTE FUERAT. Nam si revera fuit ante panis, jam non est amplius, adeoque mutatio facta est interius, nam exterius nulla apparet. Insuper nunquid non dicit Ratramnus numero 30: «Vere [Col. 0202A] per mysterium panem et vinum in corporis et sanguinis Christi conversa substantiam, a credentibus sumenda?»

2 ^o Neutiquam etiam dicit Ratramnus intimae menti a symbolis corpus significari; quippe cum conceptis verbis dicat panem et vinum, cum aliud sint quam ante fuere, mutationem accepisse, ex hoc negari non posse, et praesertim continuo sermone probet, mutationem factam non esse in iis quae in prospectu nostro sunt nec exterius apparent, panemque et vinum aliud esse quam videntur per manifestationem exteriorem, vel negandum, quod sine scelere dici aut cogitari non potest, ex mente Ratramni, num. 15, corpus et sanguinem Christi in Eucharistia existere: «Fatebuntur igitur necesse est mutata esse secundum aliud quam secundum corpus, aut per hoc non esse quod in veritate videntur, sed aliud quod non esse secundum propriam essentiam cernuntur, aut si hoc profiteri noluerint, compelluntur negare corpus esse sanguinemque Christi, [Col. 0202B] quod nefas est non solum dicere, verum etiam cogitare.»

3 ^o Falso affingit dissertator Ratramno callide negasse quod aspectus corporis Christum intuetur, et os Christum manducat. Nam prudenter et simpliciter negat sacrum Christi corpus, quod in Ecclesia celebratur esse visibile et palpabile cum sensu, more obsoniorum frustatim conscidi ac dentibus conteri: sed cum Paschasio libenter fatetur substantiam corporis et sanguinis Christi in oculos minime incurrentem revera occultam ac tegetibus specierum panis et vini visibilem, involutam, non subjectam sensibus seu invisibilem existere.

XXVI. Verum confiteri quod catholici ultro fecere, nihil horum pseudo-Ratramno placet, inquit dissertator (pag. 180, editionis Parisiensis, et 293 edit. Amstelod.) ; hoc vero probat quinque propositionibus efformatis, debita opera Ratramno repugnare eique vehementer displicere defendit. 1. Panis consecratus [Col. 0202C] est vere corpus Christi quod natum de Virgine. Fuit, inquit, ex pseudo-Ratramni mente nullam figuram in ea voce CORPUS CHRISTI agnoscere, figurate nihil ibi accipere, totum in veritate; et, ut ait num. 14, in veritatis simplicitate conspici sponte fateri: totum corporaliter opinari.

2. Aiebant nimirum ultro catholici: Hoc quod conspicimus, vere corpus est Christi.

3. Anathema ei qui dixerit fidem mysterium operari; quippe, inquit dissertator, ante fidem consecratio per os sacerdotis Dei, Deus ipse mysterium in symbolis operatur.

4. Nihil spirituale in illo mysterio geritur, nihil abditi, nihil secreti.

5. Non accipimus quod fides efficiat, sed quod effectum verbo Dei et ore sacerdotis fides cogitat et credit.

RESPONSIO.

Prima propositio nusquam repugnat Ratramno, [Col. 0202D] qui cum Paschasio et omnibus catholicis in Eucharistia figuram et veritatem reperiri confessus est. Revera negavit corpus nuncupativum, sive species visibiles panis et vini, esse de Maria Virgine prognatum. Sed nunquam verum ipsum corpus nuncupative, seu speciebus et velis occultum, ex Mariae purissimo sanguine efformatum vere fuisse dubitavit. Prima parte libri probavit in Eucharistia esse corpus Christi cum aliqua figura sub velis et adumbratione specierum panis et vini: in secunda vero, has species quae corpus Christi nuncupativum appellari debent, et sicut velum et conopaeum veri corporis occulti, non esse corpus de Maria Virgine natum, mortuum et sepultum fatetur, seu potius differre ostendit a vero corpore Christi, quod necessaria consecutione sibi persuadebant adversarii Ratramni cum nullam in Eucharistia figuram, nullum velum, sed ipsum corpus Christi de Maria natum editum et manifestum conspici defenderent. Quales sunt hodie [Col. 0203A] quidam recentiores philosophi, et fuit olim Abbaudus abbas et Walterius, prior sancti Victoris Parisiensis, et plures alii post retractationem Berengarii hujus rectractationis verbis nimis ad litteram intellectis forte delusi. Secunda etiam propositio, Ratramni menti faciliter accommodari posse videtur, si ex his verbis hoc quod conspicimus vere corpus est Christi, intelligamus substantiam sub velis eucharisticis seu speciebus ὁρωμέναις, visibilibus, occultum esse verum corpus Christi: haec est enim vera sententia Ratramni, Paschasii, Lantranci et Ecclesiae catholicae. Sed si intelligamus hanc substantiam occultam esse palpabilem et sensibus percipi posse, est contraria Ratramno, et est sententia adversariorum, quam passim opusculo quod defendimus fregit et totis viribus confutavit.

Tertiae propositionis anathemati subscribere non abnuit Ratramnus, cum corpus Christi praesens in Eucharistia spectet tanquam fidei objectum, minime vero effectum, uti supra observavimus. Rotunde [Col. 0203B] fatetur numero 11 fidem operari, sed cum ait propterea operari seu efficere corpus Christi, cui praesenti assensum praestat: quemadmodum artifex non efficit materiam, sed expolit circa materiam, ita fides operatur non Trinitatem, incarnationem, Eucharistiam, sed circa haec mysteria operatur eis credendo, assentiendo, seu intellectum captivando in obsequium fidei, non efficiendo et vi credulitatis efformando.

Quartae propositioni prorsus repugnant omnes fideles. Jure merito ait Ratramnus nihil a fide effectum iri, si nihil secreti et abditi in hoc mysterio reperiretur. Nihil quippe credendum superesset ubi omnia aperta et edita manifestatione innotescerent. Paschasius ultra Ratramnum procedit vehementer, dum ait in epistola ad Frudgardum et totum spirituale est. Si vero dissertator per haec verba spirituale, abditum, secretum, significare velit quod pendeat ab intelligentia mysterium censeatur effieri et sit, alienior [Col. 0203C] a sensu Ratramni esse non potest, et ab eo nullum locum prolatum iri his verbis conceptum et explicatum secure confidimus.

Quinta propositio mentem Ratramni disertis verbis explicat. Quid est enim verbo Dei effici, nisi per potentiam vim verbi divini? ut ait num. 49: «Corpus et sanguis Christi quae fidelium ore in Ecclesia percipiuntur, figurae sunt secundum speciem visibilem. At vero secundum invisibilem substantiam, id est divini potentiam Verbi, vere corpus et sanguis Christi existunt.»

An potest una cum veritate figura melius recognosci, et corporis Christi in Eucharistia existentia vi verbi fortius demonstrari? Verumtamen hunc locum alterius accessione cumulare nihil vetat. Ex numero 44: «Confitemur quod in sacramento corporis et sanguinis Domini quidquid exterius sumitur, ad corporis refectionem aptatur; Verbum autem Dei, qui est panis invisibilis invisibiliter in illo existens sacramento, [Col. 0203D] invisibiliter participatione sui fidelium mentes pascit.»

XXVII. At videtur negare, inquit dissertator, pag. 180, solummodo num. 10 secundum id quod videtur carnis speciem in illo pane cognosci. Quis istud autem adeo amens fuit ut existimaret aut crederet?

RESPONSIO.

Sciebat Ratramnus id neminem hominem negare posse, quin de potestate mentis excesserit, adeoque hac arte probabat necesse esse aliquam in mysterio Eucharistiae recognoscere figuram. Num. 10: «Haec ita esse dum nemo negare potest, claret quia panis ille vinumque figurate Christi corpus et sanguis existit.» Nihilominus tamen quis dubitat scripsisse Ratramnum adversus ejusmodi sententiae patronos et defensores, ut patet num. 5 saepius jam laudato? Quis catholicos plerosque adversarios Berengarii ab ea opinione alieniores fuisse existimet? Quis Abbaudum abbatem [Col. 0204A] aut Walterium, priorem sancti Victoris Parisiensis, hanc opinionem tuendam recepisse neget? Quis denique recentiores philosophos, ac praesertim Patrem Magnan, virum nulla unquam censurae catholicae nota vexatum, ex ordine Minimorum provinciae Tolosanae professorem theologum meritissimum, dedita opera scripsisse appendicem ad philosophiam sacram contra Theophilum Rainaudum Jesuitam, ut probaret Deum per suum concursum, deficiente substantia panis post consecrationem, eamdem oculis nostris et sensibus facere impressionem quam panis et vinum ante consecrationem, nesciat? Adeoque in specie panis corpus ipsum Christi sine figura et obumbratione conspici.

XXVIII. Inquit dissertator paginae 293, num. 180, IV (pag. 293 edit. Amstelod.) : Sed in ea ille Ratramnus scilicet haeresi fuit, ubi carnis species non sit, ibi carnem non esse; quo de errore Paschasius egit in epistola ad Frudgardum.

[Col. 0204B] RESPONSIO.

Qui fieri potest ut homo ea haeresi inquinatus ut nullam carnem Christi credat ubi species carnis non sunt, conceptis verbis apertissime explicet quid sit interius et exterius Eucharistiae, doceatque exterius praeter species panis et vini nihil sensibus percipi, interius vero ipsum corpus et sanguinem Christi revera existere? Quis enim haec non intelligat ex his Ratramni verbis, num. 10: «Quid enim aliud in superficie quam substantia vini conspicitur? . . . At interius si consideres, jam non liquor vini, sed liquor sanguinis Christi?» Ego vero ex his obfirmato pectore argumentum assumo ad probandum Paschasium adversus Ratramnum non scripsisse cum scripsit adversus eos qui nullam carnem existimabant existere sine speciebus et apparentiis carnis.

XXIX. Hoc plane intellectu (inquit dissertator pag. 181 editionis Paris., 293 Amst.) pseudo-Ratramnus (sic placet verum deformare) num. 88: «In specie, [Col. 0204C] inquit, geruntur ista, non in veritate; id est per similitudinem, non per ipsius rei manifestationem.» Ponit enim pro certo exploratoque, id quod est falsissimum, non posse esse Christi corpus usquam nisi alterutro modo: hoc est aut per conspicuam manifestationem, aut per similitudinem duntaxat seu figuram; species enim cum veritati opponitur, mera similitudo, mera figura intelligitur.

RESPONSIO.

Non dicit Ratramnus eo loci in specie ista geri, non in veritate, id est per similitudinem aut per ipsius rei manifestationem; sed hunc sensum exprimi et significari hac oratione Ecclesiae: Perficiant in nobis, Domine, quaesumus, tua sacramenta quod continent, ut quae nunc specie gerimus, rerum veritate capiamus; et quidem jure merito. Nam in hac oratione species et figura non repugnant nec opponuntur veritati corporis Christi in se, seu substantiae verae corporis, sed manifestationi et declarationi apertae et omnibus [Col. 0204D] involucris solutae et expedita. Quamobrem explicans hanc vocem Ratramnus, non in veritate prudenter ait, id est non per ipsius rei manifestationem. Neutiquam etiam ait, pro certo exploratoque non posse esse Christi corpus nisi per conspicuam manifestationem aut per similitudinem seu figuram. Econtra ex hac oratione Ecclesiae assumit argumentum ad comprobandum corpus Christi in Eucharistia absconditum sub figuris et umbris, scilicet speciebus panis et vini: quippe cum ea rogatione petatur ut corpus Christi, quod sub specie panis et vini geritur, manifesta visione non secus ac revera est in coelo conspiciatur. Beatus Algerus, ille omnibus adnotus Berengarii adversarius, eamdem orationem prodidit ad mentem et sententiam Ratramni tuendam lib. I de Eucharistia, capite 5, circa medium editionis Antuerp. anni 1536. Postulat quippe sacerdos, inquit, ut Christi corpus, quod sub specie panis et vini nunc geritur, manifesta visione sicut revera est quandoque [Col. 0205A] capiatur. Jam vero quis nisi pipulo differri velit, affinget beato Algero suasionem hujusmodi, scilicet pro explorato non posse esse Christi corpus uspiam nisi alterutro modo ac per conspicuam manifestationem, aut per similitudinem duntaxat seu figuram.

XXX. Postquam dissertator, pag. 181 edit. Paris. et 293 edit. Amstel., non dubitavit quin Ratramnus docuerit mutationem panis et vini num. 15, plusquam potest enititur probare ipsum Ratramnum ficte et simulate esse locutum, nec aliud intelligere per corpus in Eucharistia quam figuratum et per mentis cogitationem existens; citatque verba assumpta ex num. 16: At quia confitentur corpus et sanguinem Dei, hoc non esse potuisse nisi facta in melius commutatione, neque ista commutatio corporaliter sed spiritualiter facta sit, necesse et jam ut figurate facta esse dicatur, quoniam sub velamento corporei panis corporeique vini spirituale corpus Christi spiritualisque sanguis existit.

RESPONSIO.

[Col. 0205B] Ex his intelligimus Ratramnum probasse mutationem factam esse in figura, non corporaliter seu modo sensibus humanis accommodato. Sed quis propterea sibi persuadeat corpus Christi solummodo in figura existimasse? Ratio propter quam recognoscit figuram aliquam in hoc mysterio decretoria est et ab omnibus viris catholicis recepta. «Quoniam scilicet sub velamento corporei panis corporeique vini spirituale corpus Christi spiritualisque sanguis existit.» Sed haec non significant solitaria mentis cogitatione symbolis excitata corpus et sanguinem Christi in sacramento existere. Cum Paschasius dicat in epistola ad Frudgardum et totum spirituale est. Homo fallax et insidiosus audiet. Eadem contumelia explebitur beatus Algerus quia sic fatur lib. I de Eucharistia, cap. 5, ad mentem Ratramni: «Quod videtur speciem habet corporalem, quod intelligitur fructum habet et spiritualem; quia igitur aliud est corporale quod videtur, aliud spirituale quod intelligitur, [Col. 0205C] aliud ergo est sacramentum quam res sacramenti,» et lib. II, cap. 30: «Quod videtur, speciem habet corporalem; quod intelligitur, fructum habet spiritualem.»

XXXI. Fatetur dissertator pag. 181 et 182, § 6, editionis Paris., et edit. Amstelod. 293, § 6, seu num. 6, usum esse Ratramnum voce conversionis num. 24, 25 et 27; sed ut dissimulationis et fraudis convincat, profert comparationem, quam iis numeris prodidit, mannae cum Eucharistia: probatque ibidem subjicere Ratramnum conversionem factam fuisse mannae in corpus Christi, non secus ac panis et vini in carnem et sanguinem solet effieri. Sed cum haec opinio, quae praesentiam corporis et sanguinis in manna defendit, falsa sit, insolens, et ab omnibus derelicta, parem sortem habere debere opinionem Ratramni de praesentia corporis Christi et sanguinis in Eucharistia dissertator contendit.

[Col. 0205D] RESPONSIO.

Nihil apud Patres et doctores Ecclesiae magis tritum et vulgare est ejusmodi comparatione mannae et Eucharistiae, cujus similitudo justa et aequa est maxime. Enimvero sicut manna erat figura futuram Eucharistiam repraesentans, Eucharistia est etiam figura manna praeteritum exhibens. Attamen ex his non consequitur Patres Eucharistiam tanquam solitariam figuram respexisse, aut revera corpus Christi praesens in sacramento non reputasse nec credidisse. Dissertator est magister in Israel, nec ignorat quam facile hanc fuisse fidem Patrum demonstrarem si cupidius adversus eos instaret propter hanc comparationem, et eos ita ut Ratramnum sive auctorem de Corpore et Sanguine Domini exciperet. Intelligeret enim, cum infinitis locis praesentiam corporis Christi veram in sacramento docuerint, ex hac comparatione nullum eis accidere posse intertrimentum. [Col. 0206A] At vero percontarer ab eo perlibenter cur hoc jus erga Ratramnum violet et hanc aequitatis rationem non habeat; quippe cum pluribus locis suam de hac praesentia fidem testificari non destiterit a nobis antea prolatis, et praesertim num. 24, in quo de Christo mentione facta, ait: «Qui postea corpus de Virgine sumptum et pro salute credentium in cruce suspensum nostris saeculis exhibuit et per sanguinis undam effudit, quo non solum redimeremur, verum etiam potaremur.» Igitur extra omnem suspicionem et contentionem positum est Ratramnum sibi persuasisse homines aequabiliter vero Christi sanguine effuso redemptos et potatos fuisse. «Quo non solum redimeremur, verum etiam potaremur.» Astute cavit dissertator ne unquam ejusmodi verba proferret, eaque a continentibus scriptis suis quasi fabulam secrevit semper et praetermisit.

XXXII. Quid quod ipse negat disertis verbis num. 62: «Manna istud, inquit Ratramnus, quod comederunt, et aquam quam biberunt, corporea fuisse nemo dubitat.» [Col. 0206B] Quo loco perinde ac in Eucharistia corporeum contendit esse quod editur atque in manna fuit.

RESPONSIO.

Quaero jam a dissertatore an sibi fingat aliquid comedi corporaliter sensim et cum sensu in perceptione sacramenti ore corporeo, nisi quod sensibus accommodatum et obnoxium est? Vultne persuadere nobis ipsum verum corpus Christi comedi ad modum obsoniorum consuetorum, dentibus frustatim discerpi ac partitim deglutiri? Haec opinio a nemine homine arcte teneri aut accurate defendi potest. Quid ergo illi incommodat in his Ratramni verbis? Nunquid non species sacramentales solitariae corporaliter comeduntur seu dentibus conteruntur, et partitim per canalem laryngis in thoracem sensim et cum sensu sicut manna demittuntur? An aliam doctrinam explicant Paschasius, Algerus et omnes generatim et generaliter homines Christiani et Catholici [Col. 0206C] viri?

XXXIII. Quare num. 26, inquit dissertator, pag. 293 edit. Amstelod., in utroque symbolo Christum duntaxat innui docet, qui credentium pascat animos; dissimulatque, vel negat precise potius, eo verbo callidus veterator, in altero Christum innui solum, in altero etiam contineri; cujus rei nullum in toto opere vel tenue vestigium est. Negat et malorum dentibus primi, cum bonorum solummodo animos pascat.

RESPONSIO.

Minime docet Ratramnus num. 26, in utroque symbolo Christum duntaxat innui. Revera ait, in utroque Christus innuitur. Sed hae voces duntaxat et solummodo in cerebro dissertatoris, anticipatis opinionibus adversus Ratramnum occupato et vaporato, inventum habuerunt, quae nullibi in opere Ratramni occurrunt. Si eis usus fuisset, sibi ipsi contrarius existeret. Nam ait numero 9: «Exterius quidem panis quod ante fuerat forma praetenditur, color ostenditur, [Col. 0206D] sapor accipitur; ast interius longe aliud multo pretiosius multoque excellentius intimatur, quia coeleste, quia divinum, id est Christi corpus, ostenditur, quod non sensibus carnis, sed animi fidelis contuitu vel aspicitur, vel accipitur, vel comeditur.» Et num. 10: «Vinum quoque quod sacerdotali consecratione Christi sanguis efficitur, sacramentum aliud superficie tenus ostendit, aliud interius continet.» Quis adeo mente captus ut sibi fingat his verbis Christum in altero negari? Sicut dum ait continenti scripto: «At interius si consideres, jam non liquor vini, sed liquor sanguinis Christi credentium mentibus. . . sapit dum gustatur.» Et num. 43: «Unde sanguis et corpus Christi dicuntur quia non quod exterius videntur divino Spiritu operante facta sunt, accipiuntur. Et quia longe aliud per potentiam invisibilem existunt quam visibiliter appareant.» Quid fidei catholicae congruentius excogitari potest? [Col. 0207A] Cujus rei, inquit dissertator, toto in opere vel tenue vestigium appareat? Quo jure sibi fingit Ratramnum negare corpus Christi malorum dentibus premi, cum bonorum solummodo animas pascat? An vult dicere bonorum et malorum aequabiliter animas pascere et aperte haeresis contumelia inquinari? An nescit dijudicandum corpus Domini, sancte accipiendum, esse vitam bonis mortemque malis? Et qui indigne recepit, reum esse corporis et sanguinis Domini? Quid attineat tantam in recipienda Eucharistia adhibere praeparationem et cum tanta gratiae et animi provisione accedere ad altare Dei, si aequabiliter animas bonorum et malorum pascat; vel si sit negare revera corpus Christi quoad substantiam a malis recipi, cum bonorum solummodo pastus et vita, malorum mors et interitus dicitur.

XXXIV. Numero denique 28 similis apparet improbitas ac versutia, nam verbis catholicis utitur quo etiam fidem spirare videatur, cum tamen adjuncta eadem mannae et aquae similitudine genuinum illarum vocum sensum [Col. 0207B] evertat. «Sicut ergo, inquit, paulo antequam pateretur, panis substantiam et vini creaturam convertere potuit in proprium corpus quod passurum erat, et in suum sanguinem qui post fundendus exstabat: sic etiam in deserto manna et aquam de petra in suam carnem et sanguinem convertere praevaluit.» An non huic sententiae subscribet ultro Calvinus?

RESPONSIO.

Cum eo animo non scriberet Ratramnus ut praesentiam veram corporis Christi in Eucharistia probaret, cui nemo ea aetate repugnabat, sed solum in ea aliquam reperiri figuram, quam pernegabant adversarii, qui omnia in edita et aperta manifestatione exterius clarescere contendebant sine ulla figura aut adumbratione: mirum non est Ratramnum ad probandam conversionem simpliciter figuratam assumpsisse argumentum ex conversione vera et una figurata Eucharistiae. Hoc est enim consilium et animus [Col. 0207C] Ratramni, cui voluisse subscribere Calvinum vehementer dubito. Enimvero, utcunque res sit, hac ratiocinatione utitur: Scilicet cum dubio procul Christus Dominus potuerit substantiam panis in proprium corpus convertere et substantiam vini in sanguinem qui pro salute hominum continenti tempore fundendus erat, praevaluisse etiam figurata conversione in deserto manna in proprium corpus et aquam petrae in sanguinem transferre. At vero quis a Calvino haec sibi propitia inventum iri reputabit? Caeterum, licet opinionem quae veram praesentiam et existentiam corporis et sanguinis Christi in manna et petra deserti defendit falsam reputare non pertimescam, non adeo tamen incredibile aut incogitabile est placuisse Ratramno. Quippe cum Joannes Duns Scotus, in IV, distinctione 10, quaest. 4, corollaria duo addat ab ejusmodi opinione non alieniora: quorum in primo defendit ante incarnationem Verbi divini potuisse aeque Eucharistiam fuisse sicut et [Col. 0207D] nunc, et hoc quantum ad significationem et quantum ad rem significatam et contentam. Et in secundo docet post incarnationem posse desinere corpus Christi subesse naturali, et tamen Eucharistiam vere remanere, et quantum ad veritatem signi, et quantum ad veritatem signati et contenti. Quippe cum existentia sub modo naturali non sit de essentia existentiae sub modo sacramentali, nec sit ejus causa, adeoque ista non dependeat ab illa, quia nihil dependet ab aliquo quod nec est de essentia ejus nec ejus causa: enim vero si ejusmodi opinamenta Scoti orthodoxa videntur et in Ecclesia catholica tolerabilia, quid mirum aut insolens in Ratramno videbitur quod dixerit num. 28, conceptis verbis: «Sicut ergo paulo antequam pateretur, panis substantiam et vini creaturam convertere potuit in proprium corpus quod passurum erat, et in suum sanguinem qui post fundendus exstabat: sic etiam in deserto manna et aquam de petra in suum sanguinem convertere praevaluit.» [Col. 0208A] Si enim, ut sibi fingit dissertator Harduinus, Ratramni sententiae subscribere non renuat Calvinus, Scoti placitis annuere quo jure recusabit? Et si revera in hoc negotio schola Scotistarum tuendam veritatem recipit, quis falsi aut mendacii Ratramnum accusabit? Imo vero quis ex his non intelligat, ut observavi in notis nihil falsum visum esse Ratramno in mysterio transsubstantiationis αδὸνατον et absurdum, quippe cum in manna et aqua de petra deserti incarnationem, sicut Scotus Eucharistiam, consistere potuisse et quantum ad significationem, et quantum ad rem significatam et contentam, crediderit. Haec quidem adversus Calvinianae superstitionis ministrum proferre e schola Scotistarum quibusdam videbitur supervacaneum, qui opinamenta Joannis Scoti subtilitates Scoti cum Francisco Rabelesio appellare solent; sed meminerit lector me scribere adversus Jesuitam Harduinum, apud quem schola Scotistica rationabilis et theologica semper visa est, [Col. 0208B] ad cujus instar Molinisticam fundare et erigere ab ortu fere suo moliantur.

XXXV. At ait num. 30, inquit dissertator, pag. 293 edit. Paris., et 293 edit. Amstel., num. 7, vere per mysterium panem et vinum in corporis et sanguinis converti substantiam, a credentibus sumenda. Quam ingeniosa haeresis ad fallendas mentes mortalium! Cur ergo cavit ita diligenter ne sumi ore diceret corporis Christi substantiam? Cur sumenda scripsit non sumendam, nisi panem, aut vinum haud immutate corporaliter intellexit?

RESPONSIO.

Arduum est intelligere astutiam ingeniosae haeresis ad fallendas mentes hominum ex his verbis: Vere per mysterium panis et vinum in corporis et sanguinis convertantur substantiam. Si tantummodo diceret Ratramnus per mysterium converti, relinqueretur aliquis suspicioni locus; sed si insuper dicat per mysterium vere conversionem fieri, qua suspicione aut [Col. 0208C] intricatione ejusmodi propositio laborare potest? Quid enim praesefert doctrina Ecclesiae catholicae in mysterio transsubstantiationis, nisi vere per mysterium panem et vinum in carnem et sanguinem Christi converti, non figurate tantum, ut superstitionis Calvinianae patroni morose et pertinaciter defendunt? Ad mentem Ratramni conceptis verbis locutus est Paschasius, cujus fidem in suspicione non ponit dissertator, lib. de Corpore et Sanguine Christi, capite 4: «Ita per eumdem ex substantia panis ac vini mystice idem Christi corpus et sanguis consecretur.» Et capite 11: «Quis nescit vere quod corpus et sanguis sit Domini secundum veritatem, licet in sacramento accipiatur per fidem?» 2 ^o Quo jure tam efflictim postulat dissertator causam propter quam Ratramnus tam diligenter cavit ne diceret sumi ore corporis Christi substantiam? Nunquid non fatetur numero 5 de hoc corpore totam quaestionem et disputationem institutam fuisse, scilicet de corpore [Col. 0208D] Christi quod fideles ore percipiunt? De hoc corpore consilium et sententiam Ratramni Carolum Calvum postulasse: «Quod in Ecclesia ore fidelium sumitur corpus et sanguis Christi, quaerit vestrae magnitudinis excellentia in mysterio fiat an in veritate.» Quodnam praesidium sibi comparare poterat Ratramnus ex astute et callide celata voce quae in expositionem propositae quaestionis necessario erat ingressa? Non video etiam quid attineat Ratramnum dixisse sumenda, vel sumendam, cum in eumdem sensum semper recidant. Manuscriptus codex Lobiensis habet sumenda, alii aequales vel suppares habent sumendam. Explicet igitur nobis dissertator quam uberes fructus percipiat ex stillato in has tricas et subtilitates cerebro?

XXXVI. Eudem vis verbo TRANSPONENDI ab eo affingitur num. 42. «Panis qui offertur, inquit, in corpus Christi, dum sanctificatur, transponitur: sicut et vinum, cum ex vite defluxerit, divini tamen santificatione [Col. 0209A] mysterii, efficitur sanguis Christi, non quidem visibilis, sed invisibiliter, operante Spiritu Dei, in animis utique sacerdotis aut plebis, in quibus fides mysterium contemplatur et contemplando efficit.» Nam dum visibiliter solum id fieri, negare videtur. Vafrities ea est hominis improbi, corpus esse posse qui neget, ut ex Paschasio antea audivimus, nisi quod palpabile et visibile sit, atque adeo ubi tale non sit, ibi nullum esse omnino.

RESPONSIO.

Ecce quod probandum incumbit dissertatori, scilicet sibi persuasisse Ratramnum hanc conversionem in solitaria mente credentis hominis fieri, et non esse applicatae fidei objectum, sed effectum. Hoc autem est prorsus ἀδύνατον. Eamdem fallaciam ascribere poterit Paschasio, qui ait cap. 3 libri de Corpore et Sanguine Domini, pag. 1560: «Quod sensibilis res intelligibiliter, virtute Dei per Verbum Christi in carnem ipsius et sanguinem transfertur.» Transferri [Col. 0209B] enim et transponi synonyma sunt et idem prorsus significant. Supervacaneum est etiam dicere fraude mala negari a Ratramno hoc fieri modo sensibus accommodato, qui neget corpus esse posse nisi quod palpabile et visibile sit. Idem enim prorsus dixit Paschasius capite 5 libri de Corpore et Sanguine Domini: «Christus ergo cibus est angelorum, et sacramentum hoc VERE CARO IPSIUS ET SANGUIS, quam spiritualiter manducat et bibit homo. Ac per hoc unde vivunt angeli vivet et homo, quia totum spirituale est et divinum in eo quod percipit homo.» Et in fine ejusdem capitis: «Bibimus quoque et nos spiritualiter ac comedimus spiritualem Christi carnem, in qua vita aeterna esse creditur: alioquin sapere secundum carnem mors est, et tamen veram Christi carnem spiritualiter percipere vita aeterna est.»

XXXVII. Pergit in eadem fraude num. 42. «Unde sanguis et corpus Christi dicuntur, inquit, quia non quod exterius videntur, sed quod interius in animis [Col. 0209C] credentium, divino Spiritu fidei operante, facta sunt, accipiuntur. Et quia longe aliud per potentiam invisibilem existunt quam visibiliter apparent, per potentiam verbi nimirum, quod fidem in animis nostris creat et ingenerat, quod Verbum dum creditur vim habet corporis et sanguinis Christi ut pascat animam et vivificet. »

RESPONSIO.

Nihil deest interpretationibus ac sensibus quos Ratramni verbis inducit dissertator, praeter vim argumenti certi cujus ope defendi ac sustentari possint. Hoc vero faciliter feliciterque procederet, si haec verba, in animis credentium et spiritu fidei, textui Ratramni perperam assuta, in autographo, non in cerebro dissertatoris, inventum haberent. Sed cum in officina dissertatoris fabricata sint, eadem potuit textui Paschasii jure falsarii inserere, eumque haeresis et cavillorum Ratramni criminari; ut ex subjectis verbis Paschasii, quibus adjuncta reperies, [Col. 0209D] lectori intelligere facile est, excerptis ex capite 4 libri de Corpore et Sanguine Domini. «Sed quia Christum vorari fas dentibus non est, voluit in animis credentium hunc panem et vinum vere carnem suam et sanguinem consecratione SPIRITUS FIDEI sancti potentialiter creari.» An ovum erit ovo similius?

XXXVIII. Rursum num. 42 (pagina 294 edit. Amstelod., Paris. 184) , « Quid isthinc perdocemur, nisi quod corpus et sanguis Domini propterea mysteria dicuntur quod secretam et reconditam habeant dispositionem, id est aliud sint quod exterius innuant, et aliud quod invisibiliter operentur. » Haec assumit dissertator ex Ratramno ut ei ascribat opinionem qua credat mysteria interius fieri per fidem invisibiliter agentem in mente credentium.

RESPONSIO.

Hoc incumbit probandum dissertatori, sed in tantulo [Col. 0210A] labore perperam sudat. Quid enim juvat affingere Ratramno quod Paschasio eadem conceptis verbis referenti adhibere non potis est? Quippe sic fatur Paschasius libri de Corpore et Sanguine Domini capite 3: «Sed mysterium dictum est eo quod secretam et reconditam in se habeat dispositionem. Est autem sacramentum in Scripturis divinis ubicunque sacer Spiritus in iisdem interius aliquid efficaciter loquendo operatur. Sed sacramento Scripturarum eruditi, divinitus introrsus pascimur, et pasti ad operationem et disciplinam Christi erudimur.» Et in fine hujus capitis: «Unde nec mirum si Spiritus sanctus, qui hominem Christum in utero Virginis sine semine creavit, etiam ipse panis et vini substantiam carnem Christi et sanguinem invisibili quotidie potentia per sacramenti sui sanctificationem operatur, quamvis nec visu exterius nec gustu saporis comprehendatur. Sed quia spiritualia sunt fide et intellectu pro certo, sicut Veritas praedixit, plenissime sumuntur.» Si ista apud Ratramnum occurrerent corpus et sanguinem [Col. 0210B] Christi quia spiritualia sunt fide, et intellectu sumuntur, non parceret dissertator, sed internecionem faceret.

XXXIX. Fraudes, inquit ibidem dissertator Harduinus (edit. primae Paris., pag. 184 et secundae Amstelod., pag. 294, num. 184, tmemate VIII) , hominis reliquas percurramus num. 56: «Nunc autem quia fides totum quidquid illud totum aspicit, et oculis carnis nihil apprehendit: intellige quod non in specie sed in virtute corpus et sanguis Christi existant QUAE CREDUNTUR [In editione ultima Amstelod., cernuntur]. Unde dixit Ambrosius ordinem naturae non hic intuendum, sed Christi potentiam venerandam: quae quidquid vult quomodo vult, in quodcunque vult, et creat quod non erat, et creatum permutat in id quod antea fuerat. » At vero cum transsubstantiatio magis conceptis verbis quam iis, non quidem Ratramni sed S. Ambrosii ex libro De iis qui mysteriis initiantur, explicari non possit, placuit dissertatori haec verba [Col. 0210C] cumulare accessionibus hujusce glossematis, nempe in credentium animis, in quibus Verbi divini potentia fidem corporis et sanguinis Christi creat Spiritus sancti potenti virtute, ut ait num. 54, nam sic ille intelligit. Concoquere non potest dici a quoquam quod videmus in altari est verum corpus Christi. Ait esse corpus non in specie, sive in proprietate, hoc est in propria essentia, sed in virtute; quam illius ac similium vocem recte Paschasius corripit in caput XXVI sancti Matthaei. «Unde miror, inquit, quid vetuit nunc quidam dicere non in re esse veritatem carnis Christi vel sanguinis, sed in sacramento: virtutem quamdam carnis, et non carnem: virtutem fore sanguinis et non sanguinem: figuram et non veritatem, umbram et non corpus. Haec virtus signi tantum est, quoniam symbola corpus et sanguinem animo repraesentant. »

RESPONSIO.

Horribiles assumit ex his locis dissertator conclusiones; et revera dubitandi locus non relinquitur, si [Col. 0210D] adamussim rectae rationis deducantur explicationes quae his bene conveniant ac fidae sint, quin Ratramnus, sive auctor libri de Corpore et Sanguine Domini, ad quem tuendum hanc lucubrationem scripsimus haeresim Calvinianam arcte teneat. Enimvero nec castigatius nec elegantius ejusmodi haeresis exprimi aut enuntiari potest quam his vocibus: Intellige quod non in specie, sed in virtute corpus et sanguis Christi existant quae CREDUNTUR. Nam utcunque res sint «si corpus et sanguis quae creduntur in Eucharistia, in virtute existunt et non in specie, sumpto nomine pro essentia et proprietate naturae,» eccam videmus puram et puram haeresim Calvinisticam. Sed nescio quo casu sibi ipsi dissertator oculos infeliciter effodit quos ad num. 56, applicuit in quo haec voces QUAE CREDUNTUR neutiquam incurrunt, sed econtra hae QUAE CERNUNTUR, quae sensum valde diversum et catholicum significant. Revera enim quod [Col. 0211A] conspicitur in Eucharistia albedo est, rotunditas, extensio denique, objecta visibilia et humanis sensibus faciliter accommodata, quae quidem non sunt species et apparitiones corporis Christi et sanguinis, sed panis et vini, quae ante fuerant, et quae Deus in corpus et sanguinem suum permutavit, ut inquit Ratramnus ex sancti Ambrosii libro De iis qui mysteriis initiantur, cap. 9: creatum permutat in id quod antea non fuerat. Absit tamen ut dissertatorem, virum aliunde pium nec humillimi ingenii, tam fetidae interpolationis aut corruptionis accusare velim, ut inter haereticos veteratores infelicem Ratramnum relegaret. Cum praesertim, ut inter eosdem benigne exciperet, Petrus Allix, superstitionis Calvinianae minister, in Galliae nostrae templo Charentonio, ad artes tam incultas ac pinguem Minervam confugere noluerit; uti perspectum habere facile est ex editione Latino-Gallica anno 1672 cura ejus facta Rhotomagi apud LUCAS, et editione Anglico-Latina alterius hominis diversae patris Londini [Col. 0211B] facta anno 1686, in quibus suarum superstitionum quantumvis sint morosi ac pertinaces defensores ministri, vocem CREDUNTUR in locum vocis CERNUNTUR reponere non ausi sunt. Sed quam supervacaneum et turpe sit ejusmodi interpolatione textum Ratramni deformare, probant affatim et passim sparsa in hoc libro dogmata contraria: «Non ergo sunt idem quod cernuntur et quod creduntur; secundum enim quod cernuntur, corpus pascunt corruptibile, ipsa corruptibilia; secundum vero quod creduntur, animos pascunt in aeternum victuros, ipsa immortalia.» Jam ergo applicata voluntate relegat Ratramnum dissertator et videat apertis oculis numero 56 non creduntur sed cernuntur. Tum vero continenti tempore in prospectu habeat jucundissimum spectaculum confestim ruentis praesidii ac rimis undique dehiscentis interpretationum, inductionum ac glossematum quae ex hoc loco perperam diduxit. Quae cum ita sint, nusquam verum esse [Col. 0211C] potest: 1 ^o mutationem quae in Eucharistia fit in credentium animis existere, in quibus verbi divini potentia fidem corporis et sanguinis Christi creat Spiritus sancti potenti virtute. Ejusmodi enim creatio fidei nullum habet in opere Ratramni vestigium. 2 ^o Neutiquam opponit Ratramnus eo loci his verbis non specie sed virtute, essentiam seu proprietatem naturalem corporis Christi, virtuti; sed solummodo speciem exteriorem; quae revera in Eucharistia non apparet nec oculis subjicitur. Cum e contra dicat cum Paschasio num. 49: «Corpus et sanguis Christi quae fidelium ore in Ecclesia percipiuntur figurae sunt secundum speciem visibilem; at vero secundum invisibilem substantiam, id est divini potentiam Verbi, vere corpus et sanguis Christi existunt.» Quis homo sanae mentis compos, sinceritatem fidei Ratramni ex his verbis in suspicione ponat? Ex quibus palam intelligere facile est per vocem speciei non significasse naturam aut proprietatem, sed speciem [Col. 0211D] et manifestationem exteriorem. Supervacaneum igitur est sibi fingere Paschasium adversus Ratramnum scripsisse in suo ad sanctum Matthaeum Commentario in cap. XXVI, et Ratramnum num. 56 aliud intellexisse per speciem quam manifestationem exteriorem, dum ait: «Non specie carnem, sed sacramento; hoc vero quo nunc similitudinem illius in mysterio continet, non sit specie caro, sed sacramento.» Nam continenti sermone explicat mentem et abundanter testificatur se per speciem intellexisse patefactionem exteriorem panis et vini sub qua, id est in sacramento, verum corpus et sanguis Christi existere docet. «Siquidem, inquit, in specie panis est, in sacramento verum corpus Christi, sicut ipse clamat: Hoc est corpus meum.» Porro sic stantibus Ratramni rebus, quam perperam exclamat dissertator Ratramnum «cum larvis luctari,» et ait. «Quis Christi corpus esse aspectabile in ara dixit? An Patrum testimoniis id somnium confutandum [Col. 0212A] fuit?» Nam facile responderi posset in hanc ipsum ivisse sententiam, quippe cum infinitis locis repetat hoc quod videtur esse corpus Christi, nonne est aspectabile? Videturne nisi quod est visibile, et fierine potest ut videatur quod videri non potest: Sed esto dissertatoris ratio ab hac opinione sensibus propriis perculsa abhorreat, dubium non est adversarios quos confutat Ratramnus sibi persuasisse nullam subsistere in Eucharistia figuram aut umbram, sed omnia manifesta et aperta esse: quos secuti sunt Abbaudus abbas, Walterius, prior sancti Victoris Parisiensis, et nostra aetate recentiores philosophi, qui quidem omnes fidem ac religionem catholicam professi paulo alieniores placitis Aristotelicae philosophiae, de accidentibus nulli subjecto inhaerentibus nullam cogitationem habuerunt.

XL. Cur dicit num. 5, 49 et 96, alibique hoc quod supra mensam Dominicam positum est, quod celebratur et conservatur in altari, quod ore sumitur fidelium, esse verum Christi corpus tantum in mysterio [Col. 0212B] seu figura?

RESPONSIO.

Nunquam Ratramnus dixit num. 5, 49, 96, nec alibi, corpus Jesu Christi quod ore fidelium sumitur esse verum Christi corpus tantum in mysterio seu figura. Haec propositio, ut scholae loquuntur, implicaret in terminis: Incogitabile est verum corpus quod sit in figura et mysterio tantum, esset enim verum et non verum corpus.

XLI. Et vero Erigerus, sive Anonymus Cellotianus, duas solummodo factiones exstitisse; similiter et Paschasius et Ratramnus ait: «Dicentibus quibusdam, inquit, idem esse quod sumitur de altari quod et illud quod natum est ex Virgine: aliis autem negantibus et dicentibus aliud esse. »

RESPONSIO.

Ex verbis Anonymi Cellotiani jus mihi vindico ut [Col. 0212C] omnes intelligant tam varias hominum fidelium discrepantesque sententias de causa Eucharistiae non reputari factiones, hoc est diversas partes veritati fidei repugnantes. Observat Ratramnus num. 11 totam hanc controversiam esse inter fideles exortam. Sed, utcunque res sit, cum Anonymus Cellotianus scriptor sit humillimi ingenii et nullius meriti, cujus testimonio solitario nititur persuasio eorum qui Ratramnum et Paschasium inter se depraeliatos fuisse sibi fingunt, tota haec controversia faciliter dirimi potest ex lectione accurata librorum Ratramni, Paschasii et Anonymi Cellotiani, ex quibus perspectum habebit lector istum Anonymum nec Ratramni mentem nec Paschasii assecutum esse. Enimvero cum Anonymus non animadverterit Ratramnum nunquam negare corpus de Maria natum Virgine in Eucharistia reperiri, sed solum a corpore quod celebratur in Ecclesia differre, scilicet a corpore nuncupativo sub quo occulitur et latet verum corpus: cum etiam Ratramnus neget solum illud [Col. 0212D] corpus nuncupativum esse de Maria natum, iste Anonymus sibi persuasit Paschasium, qui asserit verum corpus de Maria natum esse in Eucharistia, et Ratramnum, qui negat corpus nuncupativum esse de Maria natum, sibi invicem esse contrarios: cum revera, posita distinctione corporis nuncupativi et veri, seu corporis veri occulti sub umbra corporis figurati, faciliter conciliari et ad concordiam adduci possint. Quod ait dissertator Ratramnum demulcendi gratia fideles aequabiliter appellasse utriusque opinionis patronos, sive asserentes omnia esse aperta et manifesta, sive aliquam esse figuram in sacramento corporis quod ore fidelium in Ecclesia sumitur; nihil magis a sensu communi hominum alienum esse videtur: quippe cum jussu imperatoris consulentis respondere teneretur, et inter haereticos recensere quos ex eorum numero cooptari, ex omnium catholicorum suffragio, si revera negabant praesentiam [Col. 0213A] corporis Christi in Eucharistia veram et realem, necesse erat.

XLII. Primum est quod mysterii vocabulo praepostere abutatur: num. enim 73, 74 et 98 panem consecratum esse mysterium docet, tum corporis in quo Christus est natus, tum corporis Ecclesiae, quod maxime abhorrere a vero multis documentis evicimus.

RESPONSIO.

Nec in his numeris nec alibi Ratramnus docet panem consecratum esse mysterium, sed figuram et velum quod contegit et occulit corpus Christi. Idem docuit Paschasius infinitis locis, speciatim cap. 4 libri de Corpore et Sanguine Domini Halmo Halberstatensis, quem adversus hunc Ratramni locum profert dissertator, nihil ei contrarium aut repugnans dicit, imo vero valde propitius est in tractatu de Corpore et Sanguine Domini, quem publici juris fecit doctissimus monachus domnus Lucas d'Acherius tomo XII Spicilegii, pag. 28, in quo haec verba, quae [Col. 0213B] sensum Ratramni mirifice explicant, legi possunt. «In quo quidem Christi corpore et sanguine propter sumentium horrorem sapor panis et vini remanent et figura, substantiarum natura in corpus Christi et sanguinem omnino conversa. Sed aliud renuntiant sensus carnis, aliud renuntiat fides mentis: sensus carnis nihil aliud renuntiare possunt quam sentiunt, intellectus autem mentis et fides veram Christi carnem et sanguinem renuntiat et confitetur.»

XLIII. Nec vero patrocinantur pseudo-Ratramni errori orationes ecclesiasticae duae quas ille recitat num. 85 et 88.

RESPONSIO.

De his orationibus Ecclesiae jam diximus supra ad explicationem epistolae Ascelini ad Berengarium; non alio consilio eas prodidit Ratramnus nisi ut opinionem eorum frangeret qui sibi persuaserant omnia esse aperta et in prospectu sensuum et oculorum in Eucharistia, nullis umbris aut figuris obvelata: [Col. 0213C] quippe cum his rogationibus peteretur a Deo, ut quod in imagine contingimus, sacramenti manifesta aut manifestata participatione sumamus, ut quae nunc specie gerimus, rerum veritate capiamus, id est manifestatione, haec enim vox manifestatio stylo Ratramni voce veritatis significatur, ut supra et in praefatione demonstravimus. Sic ad manifestationem significandam voce veritatis usus est beatus Algerus lib. I de Eucharistia, cap. 5: «Unde, inquit, etiam in fine cujusdam missae oratur et dicitur:» Perficiant in nobis, Domine, quaesumus, sacramenta tua quod continent, ut quod nunc specie gerimus, rerum veritate capiamus. Postulat quippe sacerdos ut corpus Christi, quod sub specie panis et vini nunc geritur, manifesta visione, sicut revera est, quandoque capiatur; de qua visione docuimus in Evangelio secundum Joannem: Qui diligit me, diligetur a Patre meo, et diligam eum et manifestabo ei meipsum. Et de hoc eodem sacramento legitur in passione [Col. 0213D] beati Dionysii, quia dum sacrum mysterium celebraret in carcere, apparuit ei Dominus, dansque illi sancta dixit: Accipe hoc, chare meus, quod mox complebo tibi una cum Patre meo. Ac si diceret: Quod tibi dono, do in viatico: non mutabo in praemio ut dem aliud, sed idipsum complebo meipsum manifestans, etc. Observavi in praefatione has praeces a Graecis ad Latinos fuisse traductas, uti intelligimus ex verbis sancti Dionysii quae superius prodidimus in responsione ad objectionem 10; at vero orationes ejusmodi sic explicatae nulli errori possunt patrocinari: adeoque omnis haeresis contumelia Ratramnum immunem ac purum recognoscere necesse est. Verumtamen vehementer allucinatum fuisse probare nititur dissertator, auctoritate sancti Augustini, qui tractatu XXVII in Joannem manifestam participationem interpretatur usque ad spiritus participationem. Sed quid tum? cum constet has orationes diu post sanctum Augustinum [Col. 0214A] factas fuisse, tempore pontificatus Gelasii aut sancti Gregorii Magni, in quorum sacramentariis codicibus reperiuntur, nullibi vero in operibus sancti Augustini? Haec adeo imbecilla sunt, ut responsione non egeant. Non optabiliorem habet dissertator exitum ex interpretatione quam alteri huic orationi inducit. Perficiant in nobis, Domine, quaesumus, tua sacramenta quod continent: ut quae nunc specie gerimus, rerum veritate capiamus. Contendit enim obfirmato pectore sensum hujus orationis non differre a sensu alterius his verbis conceptae tempore Paschasii: Spiritum nobis tuae charitatis infunde, ut quos sacramentis Paschalibus satiasti, tua facias pietate concordes. Non difficile magis probaret hymnum Te Deum laudamus habere eumdem sensum cum psalmo De profundis CIX.

XLIV. Dissert. pag. 295, edit. Amstelod. et 188, edit. Paris. Perversa haec mysterii acceptio, Pseudo-Ratramnum transfert in eam sententiam, ut passim affirmet corpus Christi, quod est in altari, magno distare [Col. 0214B] intervallo ab eo in quo Christus natus est: quantum inter signum rei, scilicet, et rem significatam debet discrimen interesse.

RESPONSIO.

Nec vanum nec perversam interpretationem voci mysterii inducit Ratramnus: aperte et clare sensum suum explicat numero 9, cui addere vel detrahere quidquam horribile est et pertimescendum. «Si nulla sub figura mysterium illud peragitur, tum mysterium non recte vocitatur. Quoniam mysterium dici non potest in quo nihil est abditum, nihil a corporalibus sensibus remotum, nihil aliquo velamine contectum.» Quis in his veritatis amplissima vestigia non perspiciat? Quis haec convenire Eucharistiae dubitet? in qua fides et intellectus objectum habent corpus et sanguinem Christi absconditum, sensus vero solitarias species panis et vini susperstites perspiciunt, ut eodem numero 9 ait Ratramnus. De reliquo nihil officit legibus rectae rationis aut Christianae religionis [Col. 0214C] differentiam recognoscere inter corpus Christi velatum et idem corpus editum et manifestum, corpus circumscriptive locatum ut philosophi loquuntur, et idem corpus spirituale et definitive positum. Haec differentia substantiam corporis non spectat, sed varios existendi modos. Quid vetat multam agnoscere discrepantiam inter corpora nostra viva et eadem post resurrectionem rediviva? Nunquid non apostoli summam agnoverunt differentiam inter corpus Christi gloriosum et splendidum die transfigurationis et idem corpus die transfigurationis et mortis lacerum et truncum. Nihil obstat igitur admittere discrimen et intervallum maximum inter corpus Christi natum de Virgine, passum et cruci affixum, factum spectaculum mundo et hominibus, et idem corpus velatum, absconditum figuris et umbris involutum in Eucharistia, impalpabile et nullis sensibus obnoxium. Beatus Algerus, Berengarii adversarius, dixit hoc corpus esse IPSUM ET NON IPSUM: [Col. 0214D] idem Lanfrancus, Cantuariensis archiepiscopus. Insuper omittere non debemus secundum Algerum duplicis generis corpus Christi consistens in sacramento Eucharistiae, scilicet nuncupativum, quod speciebus panis et vini umbris et figuris constat; alterum verum et proprium de Maria Virgine assumptum, sub nuncupativo occultum et delitescens, oculos ac sensus hominum fallens. De quibus ait Ratramnus: « Non quod duarum sint existentiae rerum; » et quidem rotunde et verissime, cum ipse doceat num. 30 panem et vinum in corporis et sanguinis Christi conversa substantiam, et dicat num. 28: «Non enim putamus ullum fidelium dubitare panem illum fuisse corpus Christi effectum, quod discipulis donans dicit: Hoc est corpus meum quod pro vobis datur; sed neque calicem dubitare sanguinem Christi continere de quo ibidem ait: Hic est calix, etc.» Respondebit fortasse dissertator haec omnia non significare corpus de Maria Virgine natum, [Col. 0215A] mortuum et sepultum. Sed ejusmodi objectionem retaliare non difficile est, cum ipse Ratramnus dicat sanguinem pro salute effusum esse a fidelibus epotum, quo non solum redimeremur, verum etiam potaremur, ut supra observavimus ex numero 24.

XLV. Pag. 295, edit. Amstel. et 198 Parisiensis. At Pseudo-Ratramnus corpus quod per mysterium existit, hoc est quod existit in intellectu fidei post admonitionem figurae, symboli vel mysterii, quod false putat corpus divinum ac spirituale et invisibile ab Hieronymo indicatum: hoc, inquam, corpus a corporali et proprio sive humano Christi corpore discriminat et secernit recte, sed illud impie quod proprio corpori esse locum in altari negat.

RESPONSIO.

Neutiquam sibi finxit Ratramnus corpus Christi in Eucharistia existere per mentem sive per operationem intellectus. Ejusmodi chimera seu ens rationis [Col. 0215B] nunquam ei in animum incurrit; ab eo igitur corpore plantastico verum ac naturale non discriminat aut secernit, sed potius a corpore nuncupativo, ut ait Algerus, quod verum et proprium occulit et operculat. Minime etiam negat Ratramnus verum proprium corpus Christi in Eucharistia existere, de quo ait num. 49. «Quod corpus et sanguis Christi, quae fidelium ore in Ecclesia percipiuntur, figurae sunt secundum speciem visibilem; at vero secundum invisibilem substantiam, id est divini potentiam Verbi, vere corpus et sanguis Christi existunt.» At si vere existunt, non existunt per mentem. Existere enim per mentem est ficte et plantastice existere; quemadmodum

Insuper non negat Ratramnus impie, ut ei affingit dissertator, proprio corpori esse locum in altari. Qui cum conceptis verbis doceat num. 24, «corpus [Col. 0215C] de Virgine sumptum et pro salute credentium in cruce suspensum nostris saeculis exhibuit, et ex eo sanguinis undam effudit, quo non solum redimeremur, verum etiam potaremur.» Enim vero cum redempti non simus sanguine ficto aut commentitio, sed vero, non potamur ficto vel imaginario sanguine, sed vero, scilicet eodem pro redemptione generis humani effuso. Si per proprium corpus intelligatur corpus suis proprietatibus, pondere, dimensionibus, affectibus palpabile et sensibus accommodatum, revera locum non habet in altari ejusmodi corpus. Sed si per proprium intelligatur verum, spirituale, a captu sensuum alienum, tam credidit Ratramnus verum corpus Christi de Virgine natum in Eucharistia reperiri, quam fideles omnes credant corpora quibus tum utimur eadem fore rediviva, et gloriosa, et spiritualia post resurrectionem.

XLVI. In eo aberrat Ratramnus, inquit dissertator pag. 187 edit. Paris., 295 edit. Amstelod., quod et [Col. 0215D] sacramentum esse symbola arbitretur integra et mutationis omnis expertia, rem cujus sunt sacramenta ipsum esse corpus in quo Christus natus.

RESPONSIO.

Nullam ait Ratramnus conspici mutationem exteriorem in speciebus eucharisticis sive in symbolis panis et vini: et quidem jure merito; sed apertissime docet panis et vini substantiam in corpus et sanguinem Jesu Christi mutari, num. 15 et 30, in quibus ait: «Panem et vinum in corporis et sanguinis conversa substantiam a credentibus sumenda,» quod ipsi Centuriatores Magdeburgenses recognovere. At vero quod ait, «rem sacramenti ipsum esse corpus in quo Christus natus est,» idem dixit beatus Algerus lib. IV. Eucharistiae, cap. 5: «Conficitur autem sacrificium duobus, sacramento et re sacramenti, id est Christi corpore;» et infra: «Aliud est ergo sacramentum quam res sacramenti, [Col. 0216A] id est corpus Christi.» Quis tamen in eo aberrare Algerum dicat?

XLVII. (Pag. 295 edit. Amstelod., 189 edit. Paris.) . Connexum cum hoc priore erroris capite alterum est, quo omne mysterium peragi fide censet: et ut proxime citato loco dixit, panem qui corpus Christi figurate et in mysterio dicitur ore fidelium accipi ut sit mysterium, hoc est, ut fides signum istud esse intelligat corporis Christi.

RESPONSIO.

Nunquam censuit omne mysterium peragi fide, nec ex libris ejus tam pravum dogma intelligi potest. Mysterium, secundum Ratramnum, est objectum fidei nostrae, quia interius continet quod sensuum exteriorum vires superat. Nusquam etiam dixit corpus figurate dicitur accipi ut sit mysterium: ad id probandum conceptis verbis ex lucubratione Ratramni excerptis, non nisi contemptim dissertator [Col. 0216B] provocari potest.

XLVIII. (Pag. 295 edit. Amstelod., 189 Paris.) . Num. 44, sacramentum sive mysterium constare ait ex duobus, et pane visibili et verbo Dei. De Christi corpore quod eo pane intimatur, intellectu creditur, sic mysterium intellectu et fide peragi.

RESPONSIO.

Ut falsi convincam dissertatorem, exscribenda sunt verba num. 44, ex quibus contrarium intelligitur faciliter. «Confitemur quod in sacramento corporis et sanguinis Domini quidquid exterius sumitur, ad corporis refectionem aptatur; verbum autem Dei, qui est panis invisibilis invisibiliter in illo existens sacramento, invisibiliter participatione sui fidelium mentes vivificando pascit.» An ex his aliud intelligi potest quam Verbum Dei Christum Dominum panem invisibilem a fidelibus perceptum in sacramento Eucharistiae? Hoc dixit clarissime Paschasius libro de Corpore et Sanguine Domini, [Col. 0216C] cap. 8. «O homo, disce aliud gustare quam quod ore carnis sentitur; aliud videre quam quod oculis istis carnis monstratur: disce quia Deus spiritus illocaliter ubique est, intellige quia spiritualia haec sicut nec localiter, sic utique nec carnaliter ante conspectum divinae majestatis in sublime feruntur.» Et antea cap. 5: «Bibimus quoque et nos spiritualiter et comedimus spiritualem Christi carnem, in qua vita aeterna esse creditur.» Et cap. 6: «Porro illud fidei sacramentum jure veritas appellatur. Veritas ergo est dum corpus Christi et sanguis virtute Spiritus et Verbo ipsius ex panis vinique substantia efficitur; figura vero dum sacerdos, quasi aliud exterius gerens, ob recordationem sacrae passionis ad aram, quod semel gestum est, quotidie immolat Agnum.» Eadem apud Algerum ad aperturam libri de Eucharistia invenies.

XLIX. Num. 95: Sacramentum aliquid secreti continere: et aliud esse quod visibiliter appareat, aliud [Col. 0216D] vero quod invisibiliter sit accipiendum: id est, ex illius mente quod non sit in eo pane sanctificato qui videtur, sed in credentium spiritu in fide quae latet.

RESPONSIO.

Hanc conclusionem, scilicet «sacramentum aliquid secreti continere et aliud esse quod visibiliter appareat, aliud quod invisibiliter sit accipiendum,» orthodoxam et catholicam, assumit ex S. Isidoro episcopo Hispalensi lib. VI Originum cap. 19, apud quem continentibus scriptis haec leguntur: «Sacramentum est in aliqua celebratione, cum res gesta ita sit ut aliquid significare intelligatur quod sancte accipiendum.» Eamdem sacramenti definitionem prodidit Paschasius initio capitis 3 libri de Corpore et Sanguine Domini: «Sacramentum igitur est quidquid in aliqua celebratione divina nobis quasi pignus salutis traditur, cum res gesta visibilis longe aliud invisibile operatur quod sancte accipiendum [Col. 0217A] sit.» Hanc definitionem ad mentem et ex mente Ratramni explicat integro capite 3, quod hic exscribere non opus est. Adeoque tam vanum et injurium est ascribere Ratramno, corpus Christi in Eucharistia tantummodo per operationem intellectus existere, quam supervacaneum et futile Paschasio.

L. Similiter num. 49, inquit dissertator pag. 190 edit. Paris., Amstelod. 295, « corpus et sanguis Christi quae sic appellantur et sunt figurate, inquit, quae fidelium ore sumuntur, figurae sunt secundum speciem visibilem: at vero secundum invisibilem substantiam; id est divini potentiam Verbi, vere corpus et sanguis Christi existunt.» Invisibilis substantiae Pseudo-Ratramno virtus est Verbi divini cui animus credit. Sic homo scelestus (scilicet Ratramnus) verbis catholicis invisibilis substantiae aliisque, quibus misere ac per vim detortis abutitur, Gallicis interpretibus fraudi fuit, qui hunc locum reddidere PAR LA PUISSANCE DU VERBE DIVIN; cum ille non per potentiam, sed secundum potentiam Verbi dixerit.

[Col. 0217B] RESPONSIO.

Ex omnibus interpretibus Gallicis hujus tractatus Ratramni ego solus catholicus homo, haec verba secundum potentiam Verbi per haec traduxi: la puissance du Verbe. Petrus Allix, Charentonii templi minister superstitionis Calvinianae, ad mentem dissertatoris traduxit in editione anni 1672 Rhotomagi facta. Antea Augustinus Marloratus anno 1561 reddiderat selon la puissance. Sed cum fidus interpres plus sensum quam verbum verbo reddere curare debeat, nec ceperim consilium faciendae glossae, nec versionis interlinearis, sed traductionis accuratae et castigatae, dubitandi locus non relinquitur quin per has voces secundum potentiam, per potentiam intellexerit; cum hac ipsa dicendi ratione utatur num. 443: «et quia longe aliud per potentiam invisibilem existunt quam visibiliter appareant;» ut significet quod dicere voluit num. 49, «scilicet, secundum [Col. 0217C] invisibilem substantiam, id est divini potentiam Verbi, vere corpus et sanguinem Christi existere.»

LI. (Pag. 296 edit. Amstelod., Paris 190.) Et panis substantiam in substantiam corporis Dominici per fidem convertit.

RESPONSIO.

Hoc falsum et commentitium est. Nunquam sic locutus est noster Ratramnus. Luce meridiana clarius demonstravimus supra, semper spectasse corpus et sanguinem Christi in mysterio Eucharistiae tanquam objectum, non tanquam effectum fidei: adeoque antevertere praesentiam corporis in Eucharistia operationem fidei

LII. (Eadem pagina 296 Amstel., et Paris. 190.) Eodem intellectu num. 68 panem corporis Christi duo complecti dicit, et id quod vadit in corpus, et id quod est panis vitae aeternae Verbum Dei scilicet, cui dum [Col. 0217D] creditur, animus Christi corpore pascitur ac potatur.

RESPONSIO.

Omnes homines sciunt nutritionem animae per communionem corporis fieri, non vero fieri per conversionem dicti corporis in substantiam animae. Sed falsum est Ratramnum nihil aliud intelligere per corpus Christi quam quod modo sensibili intrat in os et deglutitur in stomachum et Verbum Dei cui creditur. Nam econtra eo numero 68 observat S. Ambrosium, cujus verba in medium profert, velle mentionem facere de pane qui est corpus Christi, et animae nostrae substantiam fulcit, non in quantum intrat in corpus, sed est panis vitae aeternae. «Ergo manifestum, inquit, de quo pane loquitur, de pane videlicet corporis Christi, qui non ex eo quod vadit in corpus, sed ex eo quod panis sit vitae aeternae, animae nostrae substantiam fulcit.» Hoc valde catholicum et orthodoxum est, nec [Col. 0218A] significat corpus Christi esse Verbum Dei, cui dum creditur animus pascitur et potatur, licet credere Verbo Dei et diligere Deum ex toto corde et ex tota anima necesse sit, ut ipsum verum Christi corpus utiliter percipiatur.

LIII. (Pag. 296 edit. Amstel) . Num. 72 carnem Christi spiritualem ex duobus componi, specie quam gerit exterius et spirituali Verbi divini potentia, invisibili efficientia divinaque virtute Verbi Dei cui creditur.

RESPONSIO.

Haec omnia commentitia sunt: eo loci non cogitat de compositione carnis spiritualis Christi, modos solummodo diversos ac discrepantes explicat quibus consistere solet intelligi corpus Christi, scilicet, in utero beatae Virginis et in cruce. Tum loquitur de corpore nuncupativo Eucharistiae. Continenti scripto ostendit carnem spiritualem Christi, sive assumptam ex beata Virgine gloriosam, quae animae vitam [Col. 0218B] immortalem subministrat, esse effectum potentiae spiritualis et efficacitatis invisibilis et virtutis Dei, quae aliud est secundum quod sensibus subjicitur ac percipitur quam quod creditur et fide intelligitur. «Quidquid enim, in ea vitae praebet substantiam, spiritualis est potentiae et invisibilis efficientiae divinaeque virtutis; atque aliud longe consistit secundum quod exterius conspicitur, atque aliud secundum quod in mysterio creditur.» Paschasius idem dicit, cum omnibus catholicae fidei defensoribus, cap. 11, de corpore et sanguine Domini: «Et dabit sacerdoti qui advertat omnem sanctificationem mystici sacrificii et efficaciam quomodo sensibilis res intelligibiliter virtute Dei per verbum Christi et carnem ipsius ac sanguinem divinitus transferatur.» Et cap. 4: «Sed figura esse videtur dum frangitur, dum in specie visibilili aliud intelligitur quam quod visu carnis et gustu sentitur, dumque sanguis in calice simul cum aqua miscetur. Porro illud fidei sacramentum [Col. 0218C] jure veritas appellatur. Veritas ergo est dum corpus Christi et sanguis virtute Spiritus in verba ipsius ex panis vinique substantia efficitur.»

LIV. (Pag. 296, edit. Amstelodam., 191 Paris.) Num. 77 Ratramni: «Verum corpus est, inquit, quod sentit animus cogitando: est in intelligentia fidei, invisibili quidem et spirituali, sed quam animus ipse percipit. En quomodo Christi corpus est in mysterio in mente credentium Verbo Dei; extra mentem in altari non est.»

RESPONSIO.

Exscribere tantummodo opus est concepta verba ex hoc numero 78, ut perspiciat lector quam supervacaneum sit ejusmodi opinionem ascribere Ratramno et suasionem non esse extra mentem in altari corpus Christi; ait enim: «Aliud est quod exterius geritur, aliud quod per fidem creditur. Nunquid non hoc verum est cum exterius species tantum videantur [Col. 0218D] panis et vini, et interius existere corpus Christi vere credatur? Ad sensum quod pertinet corporis corruptibile est; quod fides vero credit, incorruptibile.» Estne in his aliquid commentitii et falsi? cum species quotidie corrumpantur, corpus vero Christi quod fidei objectum est, nulla corruptione violetur. Exterius quod apparet non est ipsa res. Albedo, rotunditas, sapor panis, odor vini, sunt ne corpus Christi? Sed imago rei nunquid non revera sunt imago, figura, velamen, operculum, quo fallit oculos hominum? Mente vero quod sentitur, veritas rei, cum res ipsa sit corpus Christi, veritas rei est veritas corporis Christi: et cum sit veritas non chimaera nec ens rationis, an per solam cogitationem mentis existit et non per se verum et solidum mentis objectum?

LV. (Edit. Amstelodam. pag. 296, Paris. 191.) Num. 89 et 94. Ratramnus fide spiritualiter animam pasci ait, dum non attenditur quod corpus pascit quod [Col. 0219A] dente premitur, quod per partes comminuitur, sed quod in fide spiritualiter accipitur, innues nimirum extra fidem nihil esse nisi quod corpus pascit, dente premitur. Nec dici posse, quod profitetur Ecclesia Dei cum Paulo et Augustino, imo cum Christo Domino. Quod videtis est corpus meum.

RESPONSIO.

Jam observavimus nutritionem animae procuratam carne et sanguine Christi non fieri, instar nutritionis naturalis, per conversionem carnis ipsius in substantiam animae, sed per infusionem gratiae fidei, spei et charitatis. Sed haec non praepediunt quominus sit verum Christi corpus, cujus commistione et receptione procuratur nobis nutritio spiritualis per spiritualem spiritus Dei potentiam et virtutem. Quae cum ita sint, animadvertere necesse est quam vehementer allucinatus sit dissertator, dum asserit Ratramnum significare voluisse praeter fidem in Eucharistia [Col. 0219B] nihil reperiri nisi quod ad nutritionem corporis conducibile sit; hoc enim non dicit Ratramnus, sed quod cum fide spiritualiter accipitur praestare nutritionem animae. Maxima enim differentia est inter fidem et id quod cum fide percipitur, sicut inter visum et objectum visus. Cum Ratramno mirabiliter convenit Paschasius, discrimen statuens inter homines digne aut indigne ad sacram corporis Christi communionem accedentes. «Ecce omnes indifferenter quam saepe sacramenta altaris percipiunt: percipiunt plane, sed alius carnem Christi spiritualiter manducat et sanguinem bibit, alius vero non, quamvis buccellam de manu sacerdotis videatur percipere.» Ad id vero quod ait dissertator, Ratramnum docere eo loci nec dici posse quod profitetur Ecclesia Dei cum Paulo et Augustino, imo cum Christo Domino: «Hoc quod videtur est corpus meum,» quamvis jam infinitis locis hoc axioma explicuerimus, non melius respondere possumus quam his verbis beati Algeri lib. I de Eucharistia, [Col. 0219C] cap. 11. «Item Augustinus ad Irenaeum: Non hoc quod videtis manducaturi estis, ipsum quidem et non ipsum, ipsum invisibiliter et non ipsum visibiliter. Unde subditur: Si necesse est visibiliter illud celebrari, necesse est invisibiliter intelligi. Quia ergo corpus Domini spirituale non est corporalis esca, sed spiritualis, et necesse invisibiliter, illud intelligi.» Sic fatur fortissimus fidei catholicae defensor adversus Berengarium, apposite quidem ad mentem tuendam et sententiam Ratramni nostri, quem nemo homo catholicus erroris aut haeresis crimine accusare potuit eo quod dixerit. Hoc quod videtis in Eucharistia non est ipsum corpus Christi, quia non est visibile nec palpabile; sed est ipsum quod sub speciebus visibilibus revera est occultum et absconditum panis et vini, quae antea fuerunt, et jam in substantiam corporis et sanguinis Christi a fidelibus sumenda vel sumendam conversa sunt.

LVI. (Ibid.) Eam ob rem num. 15, negat corpus panis [Col. 0219D] esse mutatum. Cur? Corporaliter namque, inquit, nihil in eis cernitur esse permutatum. Sane, sed creditur tamen.

RESPONSIO.

Non negat num. 15, corpus panis esse mutatum, sed probat numeris continentibus, aitque solummodo mutationem externam sensibus humanis non percipi, de quo nemini homini dubium subolet, «Corporaliter namque, inquit, in eis nihil cernitur esse permutatum. Fatebuntur igitur necesse est aut mutata esse secundum aliud quam secundum corpus.» Et in fine hujus numeri postquam probavit necesse esse aliquam mutationem fieri in Eucharistia, ait: «Aut si hoc profiteri voluerint, compelluntur negare corpus esse sanguinemque Christi quod nefas est non solum dicere, verum etiam cogitare.» Quid vero nervosius his verbis Ecclesiae catholicae doctrinae [Col. 0220A] patrocinari potest? Et haec miror nunquam dissertatorem attentis animis reputasse.

LVII. (Ibid.) Et num. 16 mutationem esse ait figuratam et spiritualem, ut diximus, quae fiat per fidei intellectum.

RESPONSIO.

Hoc falsum est, nunquam sic locutus est Ratramnus, nec dixit hanc mutationem effieri per fidei intellectum. Imo vero subjicit ejusmodi mutationem fieri debere ex pane et vino in corpus et sanginem Christi, ut ait num. 30, «panem et vinum in corporis et sanguinis conversa substantiam virtute et potentia Verbi divini.» Revera docet ejusmodi mutationem non fieri modo sensibili et corporeo, sed spirituali et a sensibus remoto ut dixerunt Paschasius, Algerus, Lanfrancus et omnes scriptores catholici. Quamobrem sic fatur Ratramnus num. 16, sub velamento corporei panis, corporeique vini spirituale corpus Christi spiritualisque sanguis existit: quia licet [Col. 0220B] corpus sit verum, nulli mentis cogitationi subjectum, est tamen spirituale et gloriosum, ad instar corporum nostrorum cum post resurrectionem revixerint: quae quidem erunt eadem quae sunt hodie in terris viva, licet in coelis et gloria rediviva, et a seipsis mortalibus per substantiam immortalitatis discrepantia. Quae continenti sermone dixit Ratramnus, sinceritatem fidei ejus tam perspicue confirmant ut nulla res infirmare possit: «Non quod duarum sint existentiae rerum inter se diversarum, corporis videlicet et spiritus, verum una eademque res; secundum aliud species panis et vini consistit, secundum aliud autem corpus et sanguis Christi.» Nihil fidei catholicae convenientius dici potest, nec internoscere possum rationem quia commotus dissertator ex his verbis intelligat significari, in altari substantiam panis duntaxat, cujus admonitu corpus Christi quod creditur animos credentium et vivificare: et eo quod concipitur, corpus Christi spirituale nuncupari; [Col. 0220C] nam e contra cum mutationem panis et vini in corpus et sanguinem Christi recognoscat, speciesque corporeas ac sensibiles non habere existentiam diversam a corpore Christi spirituali seu glorioso, consectaneum manifestum est. Ratramnum non potuisse intelligere «quod in hoc mysterio substantia sit duntaxat panis, cujus admonitu corpus quod creditur, animam pascit ac vivificat, et eo quod concipitur corpus spirituale nuncupatur.»

LVIII. (Pag. 276 edit. Amstelod. et 191 edit. Paris.) Ex quo consectarium necesse est esse quod ultro et aperte ait num. 40, Dominicum corpus et sanguinem Dominicum symbola appellari, quoniam ejus sumunt appellationem, hoc est veri corporis et sanguinis, in quo Christus est natus, cujus existunt sacramentum, cujus memoriam et fidem excitant.

RESPONSIO.

Symbola non omnino nuncupantur corpus Christi [Col. 0220D] eo quod in memoriam revocent istud corpus, aut ejus fidem excitant, sed quia sacramenta et mysteria rerum quas continent nomina sortiantur. Ea de causa vocat Eucharistiam beatus Algerus corpus nuncupativum Jesu Christi, quoniam in ea ejusdem figura sunt ac velamen. Enimvero ejusmodi species ac figurae ad similitudinem corporis Christi accedunt, ejusque imaginem praeseferunt, non quia ejus memoriam revocant, sed quia corpus nutriunt, non secus ac Verbum Dei, quod est panis vivus descendens de coelo, sui participatione fideles animas nutrit et recreat. «Quia sicut hujus visibilis panis vinique substantia exteriorem nutrit et inebriat hominem, ita Verbum Dei, quod est panis vivus, participatione sui fideles recreat mentes.»

LIX. (Pag. 296. Amst., pag. 192. Paris.) Non est autem praetereundum quod insigni audacia Patrum testimonia, quibus abutitur Pseudo-Ratramnus, corruperit, Ambrosii praesertim et Augustini. De Ambrosio [Col. 0221A] certe jam praemonuit antistes illustrissimus Petrus de Marca, in eo testimonio quod impostor recitat num. 59, haec verba fuisse expuncta: Hoc quod conficimus corpus ex Virgine est.

RESPONSIO.

Non infecit nec corrupit S. Ambrosium Ratramnus cum eum locum ex libro. De iis qui mysteriis initiantur, cap. 9, in medium adducit; neque illustrissimus ac doctissimus Petrus de Marca eo corruptionis crimine unquam accusavit. Hoc intelligere facile est ex ejus epistola ad domnum Lucam d'Acherium, relata tomo V Spicilegii. Sed observat tantummodo bene ac sapienter potuisse Ratramnum haec verba ejusdem capitis S. Ambrosii: Hoc quod conficimus corpus ex Virgine est. quae superius in eodem capite occurrunt, interpositis quinquaginta lineis. Eadem verba proferre poterat. Paschasius, nec tamen propterea Ambrosii corruptor audiet. Sed si bona fide agamus, an potest jure merito depravationis [Col. 0221B] et corruptionis accusari scriptor ecclesiasticus, et crimine expunctoris et impostoris postulari propter omissa quaedam verba a loco citato intercapedine quinquaginta linearum distantia? Absit. Sed si percontarer ab omnibus rei litterariae Patribus conscriptis quid sit textum auctoris corrumpere, concorditer responderent esse vocem ex textu expungere, et ejus ope sensum haereticum pro catholico inducere et auctori ascribere. Ejusmodi criminis exempla perspiciet lector amplissima in Colloquio critico de sphalmatis virorum in re litteraria illustrium, in opusculis Marcelli Ancyrani compactum. Sed interim animadvertat dissertatoris audaciam pag. 184, in qua assumptis his verbis Ratramni ex numero 56: «Intellige quod non in specie, sed in veritate corpus et sanguis Christi existunt quae cernuntur,» quae sensum catholicum et omnino orthodoxum praestant, dissertator expunxit hoc verbum cernuntur, et scripsit in textu Ratramni, creduntur, [Col. 0221C] ut dictum Ratramnum haeresis Calvinianae crimine convinceret, uti jam observavimus in responsione ad objectionem 39, quam hic repetere fastidiosum et supervacaneum videretur.

LX. (Pag. 193 Paris., et 296 Amstelod.) Jam in Augustini verbis haud paulo levior. Nam cum dixerit sanctus doctor in sermone ad infantes superius allato: Mysterium vestrum accipitis, legisse videtur Pseudo-Ratramnus, num. 95. Mysterium Domini accipitis. (Sic enim habent editiones ejus libri omnes a prima, quae anno 1522 prodiit, praeter postremam anni 1686.) Nec vero sine consilio hunc Augustini locum sic interpolavit. Nempe ut statim colligeret panem consecratum tam esse mysterium nomine quam est mysterium nostrum, hoc est tam esse tantummodo signum corporis Dominici quam est tantummodo signum credentis populi.

RESPONSIO.

Ad haec respondere facile est, editionem Ratramni [Col. 0222A] anni 1686, ad quam curationem non levem habui, caeteris anteferendam esse, cum praesertim ex antiquo codice manuscripto octingentorum annorum abbatiae Lobiensis expressa sit, cum cura et fide singulari. Caeterum si interpolationis contumelia sordescat Ratramnus propter haec verba mysterium Domini accipitis, loco istorum mysterium vestrum accipitis, eadem notandus erit S. Fulgentii sermo qui occurrit in fine epistolae ad Ferrandum diaconum cum hac lectione, mysterium Domini accipitis. Hoc perspectum habere facile est ex editione operum S. Fulgentii facta Lugduni Sebusianorum cura et studio Patris Theophili Rainaudi, Jesuitae non indocti nec imbecilli. Sed utcunque res sit, si praeter auctoritatem antiquitatis codicis manuscripti Lobiensis aliquis conjecturae locus inter viros litteratos esse possit, existimo potius legendum mysterium vestrum accipitis quam mysterium Domini, cum ipse Ratramnus linea superiori dixerit mysterium vestrum [Col. 0222B] in mensa Domini positum est; adeoque justum magis videtur et aequum de fide Ratramni potius ex antiquo octingintorum annorum codice judicare quam ex recentioribus ab haereticis hominibus, primis hujus libri editoribus, corruptis et interpolatis. De reliquo conjectura dissertatoris adeo fallax est, ut non obscurum sit dissertatorem nimio contra Ratramnum studio abreptum fuisse.

LXI. (Pag. ibidem.) Sic rursum num. 33, cum Augustinus a nobis citatus dixerit, suaviter atque utiliter recondendum in memoria mysterium passionis, ipse, expunctis detractisque vocibus duabus prioribus, fideliter recondendum exhibuit. Quae interpolatio, tametsi alibi per se levis possit videri, eo tamen consilio est ab isto adhibita ut ex eo colligat mysteria a fidelibus peragi sua fide, non ab ipso Deo in symbolis sanctificatis.

RESPONSIO.

[Col. 0222C] Hoc probandum incumbit dissertatori, Ratramnum eo consilio interpolasse Augustinum: sed tam leve peccatum est ejusmodi interpolationis et futile, ut pro nihilo habuerint Calviniani, nec sibi ullatenus patrocinari existimaverint. Nam in editionibus Ratramni quarum curationem habuere, scripserunt suaviter atque utiliter non fideliter, ut potissime intelligitur ex editione recentissima Londini facta anno ipso 1681, et ex editione domini Petri Allix templi Charentonii ministri, anno 1672, et omnibus aliis cura et studio hominum protestantium publicatis ab anno 1532. Insuper si ejusmodi conjecturam, levem quantumvis et futilem, contumaciter tuendam recipere velit dissertator, appello ad sensum communem virorum doctorum. Quis enim sibi persuadeat posse in memoriam nostram revocari carnem Christi pro salute hominum cruci affixam suaviter et utiliter. Si non fideliter, et quomodo fideliter? Si non suaviter et utiliter, quid ergo sibi vult dissertator nisi quadam ἶδιοσυγκρισίᾳ ex pumice aquam extrahere?

[Col. 0223A] Hos libros episcoporum hortatu jussuve elucubrasse Ratramnum persuadere videntur isthaec libri quarti verba postrema: «Egimus velut potuimus respondentes ad ea quae nobis scripta misistis. Quae si placuerint, Deo gratias agimus; sin vero displicuerint, vestrae correctionis censuram praestolamur.» Etenim summus Ecclesiae hierarcha Nicolaus I Galliae episcopos litteris commonuerat ut Graecorum, Romanae sedis adversariorum, objectis occurrerent, uti auctor est Frodoardus in Hist. Eccl. Rhemens. lib. III, cap. 17: «Nicolaus papa epistolam eidem (Hincmaro) et caeteris archiepiscopis et episcopis in regno Caroli constitutis transmisit, innotescens praefatos Graecorum imperatores, sed et Orientales episcopos calumniari sanctam Romanam Ecclesiam, imo omnem Ecclesiam quae Latina utitur lingua; quod jejunamus in Sabbatis; quod Spiritum sanctum ex Patre Filioque procedere dicimus; quia presbyteros chrismate linire baptizatorum frontes inhibemus: dicentes ipsi Graeci quod chrisma ex aqua fluminis [Col. 0223B] Latini conficiamus; reprehendentes nos Latinos quod octo hebdomadibus a casei et ovorum esu more suo non cessamus; dicentes etiam quod in Pascha more Judaeorum super altare pariter cum Dominico corpore agnum benedicamus et offeramus; succensentes etiam nobis quia clerici apud nos barbas suas radunt; et dicentes quia diaconus non suscepto presbyteratus officio apud nos episcopus ordinatur,» etc. Deinde Nicolai epistolae verba subtexit: «Tua, Hincmare, charitas cum hanc epistolam legerit, mox ut etiam ad alios archiepiscopos, qui in regno filii nostri Caroli gloriosi regis consistunt, deferatur, summopere agere studeat, ut et de his singuli in suis dioecesibus propriis una cum suffraganeis suis, in cujuscunque regno sint constituti, convenienter tractare, et nobis quae repererint suggerere curent, eos incitare non negligat,» etc. En summa schismatis in Oriente a Photio pseudopatriarcha Constantinopolitano et gregariis excitati, fotique a Graecorum imperatoribus [Col. 0223C] Michaele et Basilio.

Itaque Ratramnus noster id muneris sibi impositum accurate, eleganter et prorsus erudite, quatuor peregit libris. In prioribus totus est cum in sacris Scripturis, tum in Graecorum Latinorumque placitis, quo novatorum propellat blasphemias, et stabiliat de Spiritu sancto catholicam veritatem. Quarto vero in libro de varia Quadragesimae observatione, deque vario ciborum usu; de jejunio Sabbati apud Latinos: de clericorum barbae et capitis tonsura, ac caelibatu; de Confirmationis sacramento a solo episcopo conferendo; de Romani pontificis in patriarcham Constantinopolitanum atque adeo in universos orbis [Col. 0224A] Christiani praesules summo jure: deque aliis Ecclesiae ritibus agit omnino feliciter. Quam porro in sacrae Scripturae et in antiquorum Patrum ac conciliorum lectione versatus fuerit Ratramnus, facile qui libros hosce quatuor evolverint, animadvertent. Non enim sinit praefationis angustia prolixiori stylo laudes tanti viri percurrere, de quo nonnulla duntaxat scriptorum testimonia hic subjicienda existimavi.

Sed antequam ulterius progrediar, non abs re fuerit lectorem praemonere, Jacobum Sirmondum, immortali memoria dignum, edendo S. Fulgentii opuscula quaedam, dum in calce fragmenta eorum quae hactenus latuere, recenseret, illos ipsos Ratramni libros Hincmaro Rhemensi ascripsisse fragmento ultimo, in hunc modum: Ex libro III Hincmari archiepiscopi Rhemensis adversus objecta Graecorum, ad Odonem Bellovacensem; deinde ipsissima Ratramni verba subjecit: Fulgentius episcopus litterarum studiis admodum eruditus, etc., quae infra lib. III, c. 5, [Col. 0224B] videbis. Demum idem loca duo Fulgentii inedita a Ratramno locis citatis allata profert. Quid Sirmondo persuaserit prolem hanc extraneo parenti supponere, mihi prorsus incompertum, cum alioquin caeteris Hincmari operibus, per duodequadraginta prope annos a se summo studio summaque diligentia conquisitis, illud non ignobile opus accensere debuisset. Nunc testimonia in medium afferamus.

SIGIBERTUS de Scriptoribus Ecclesiasticis, cap. 95: «Bertramus (sive Ratramnus) scripsit librum de Corpore et Sanguine Domini, et ad Carolum librum de Praedestinatione.»

Joannes TRITHEMIUS, abbas de Viris illustribus ordinis S. Benedicti, lib. II, cap. 48: «Bertramnus monachus, in divinis Scripturis studiosus et eruditus, atque in saecularibus litteris nobiliter instructus, scripsit non parvipendendae lectionis opuscula, quibus suum magnifice exercitavit ingenium, e quibus ego tantum reperi de Corpore et Sanguine Domini [Col. 0224C] lib. I, ad Carolum de Praedestinatione lib. I. Claruit A. D. 870.»

Claudius ESPENCAEUS, doctor Parisiensis, de Eucharistia lib. IV, c. 19, sub med.: «Et merito sane, cum verus, ut ita loquar, ille Bertramus, totos annos septingentos, nec a quodam haereseos fuerit insimulatus, vel reprehensus quasi male scripserit, sed in catalogum scriptorum ecclesiasticorum relatus, ut vir non minus vita quam doctrina, ingenio et eloquio insignis.»

Claudius DE SAINTES, episcopus Ebroicensis, de Eucharistiae Controversiis, repet. 2, c. 14: «Verum illum Bertramum totos annos septingentos nemo [Col. 0225A] haereseos reprehendit, quasi male scripserit; sed refertur in catalogum scriptorum ecclesiasticorum, ut vir non minus vita quam doctrina, ingenio et eloquio insignis et catholicus.»

Aubertus MIRAEUS in Scholiis ad praefatum Sigiberti caput: «Bertramus scripsit librum de Corpore et Sanguine Domini, excusum Coloniae 1532, Basileae in Mycropresbytico, et alibi, sed damnatum a Tridentinis censoribus. Ita Molanus in Bibliotheca ms. Haeretici eum primi typis ediderunt, videnturque illi inseruisse quaecunque vel obscura vel in speciem prave sonantia leguntur. Plurimis certe locis veram Christi praesentiam astruit et transsubstantiationem docet, ut ne ipse quidem interpolator id sub finem dissimulet, dicens multa non cohaerere et praecedentia sequentibus contradicere. Hoc inter alios observavit Bartholomaeus Petrus Lintrensis, doctor Theologus.»

Dionisius PETAVIUS S. J. Theologicorum Dogmatum tomo II, lib. VII, cap. 2, ante finem, Ratramni [Col. 0225B] tanquam catholici nobilisque scriptoris auctoritate utitur, explicans vocem Filioque, additam ad Symbolum Constantinopolitanum: «Quin etiam Ratramnus, Corbeiensis monachus, in lib. II pro Romana Ecclesia contra Graecos, quem circa annum 868 scripsit, Photii tempore, tanquam ab illis objectum corrupti symboli crimen diluit,» etc. Ac subdit: «Scripsit autem Ratramnus, ut jam dictum est, post acceptam Nicolai Encyclicam, quam ad Hincmarum et alios episcopos in regno Caroli Calvi constitutos miserat anno 867, ut eos hortaretur ad refellendas Graecorum calumnias, adversus Romanam Ecclesiam objectas a Michaele imperatore et Basilio in epistola quadam ad se scripta.»

Joannes DE LAUNOY, doctor Parisiensis, in dissertatione de veteri ciborum Delectu, etc., pag. 13: «Graecorum objectioni sic respondet Ratramnus, Corbeiensis monachus, in opere quod tunc episcoporum auctoritate contra Graecos vir ille doctissimus [Col. 0225C] conscripsit. Ex lib. IV hujus operis,» etc. Inde prolixam pericopen excerpsit.

Gilbertus MAUGUIN, regi a consiliis, in Historicae et Chronologicae Dissertationis capite 17, ad annum 850. «Hoc etiam anno Ratramnus, Corbeiensis monachus non levis armaturae in Ecclesia Christi miles, regio mandato obtemperans, duos libros de Praedestinatione composuit.» Quos ille primus luci dedit.

Jacobus DE SAINTE BEUFVE, socius Sorbonicus ac regius professor, tractatum de Eucharistia in Sorbonae scholis ipse praelegens, Ratramnum multis iisque non vulgari eruditione refertis egregie vindicat. Primo quidem post Sigibertum, Trithemium, Espencaeum et Sanctesium, inter ecclesiasticos scriptores orthodoxosque locum obtinuisse Ratramnum, deinde catholicum opus de Corpore et Sanguine Domini composuisse docet; fretus non tantum Sigiberti et aliorum [Col. 0226A] testimoniis, imo hisce potissimum rationibus adductus. Altera est, septingentos per annos haeresis haud insimulatum ab ullo scriptore, nedum damnatum Ratramnum. Altera vero, neque ab ipso Berengario haeresiarcha, neque ab ejus discipulis usquam laudatum repereris. His accedit quod immunis exstiterit liber ille Ratramni a censura consilii Vercellensis, in quo Berengarii impium dogma simulque Joannis Erigenae, sive Scoti, ejusdem farinae opuscula aeterno anathemate fuere perculsa. Postremo subjungit Sanbovaeus: Etsi opus illud de Corpore et Sanguine Domini, quod Bertrami praesefert nomen, genuinus esset ipsius fetus, minimeque corruptus, interpolatusve, suum esse nihilominus Ratramnum nostrum, vel suae haeresi faventem, ob naevos eo in opere contentos, incassum persuadere conantur haeretici: quippe qui continuo in Ecclesiae sinu vixit, ac placide in ejus obdormivit communione.» Ait enim Facundus lib. X, cap. 5: «Non ex levi sono verborum, sed ex intentione dicentis aestimanda [Col. 0226B] sunt quae dicuntur. Dicentis autem intentio, cum jam persona defuncta est, ex communione religio sius aestimatur.» Et sane ab heterodoxorum calumnia catholice defendi posset Ratramnus, non secus atque olim Dionysium Alexandrinum vindicavit Athanasius. «Magni certe argumenti est (inquit ipse in epistola de Dionysii sententia contra Arianos) ne in hoc quidem illos verum dicere, sed calumniis virum premere, quod ille nunquam ab aliis episcopis de impietate convictus est, neque haeresim propugnando ab Ecclesia secessit, sed in ea cum pietate obdormivit; quodque ejus memoria hactenus cum Patribus hucusque celebrata est, et in catalogum relata; qui si cum istis ejusdem opinionis fuisset, aut si scriptorum suorum rationem non reddidisset, minime dubium quin eadem quae illi passus fuisset.» Tandem vero cum tam praeclara et aperta in praefato Ratramni opere realem corporis et sanguinis Christi praesentiam sub speciebus eucharisticis [Col. 0226C] probent ac transsubstantiationem, obscuriora proinde et difficiliora ad orthodoxum sensum benigne queunt elucidari; ex Regula nimirum Facundi, lib. IX, c. 5: «Quemadmodum calumniantium haereticorum est ex dubiis et obscuris quae certa et manifesta sunt male interpretati, ita salvum est prudentiae ac pietatis catholicae ex indubitatis atque evidentibus et firmare ambigua et latentia declarare. Si qui vero orthodoxi etiam aliud faciendum putaverint, non sunt in hoc a prudentibus imitandi.»

Haec Acherius, qui praeterea monet eos libros a se editos esse ex codice Thuaneo. Hunc codicem deinde Baluzius contulit in bibliotheca Colbertina, eumque diligentiae suae fructum retulit, quod in nonnullis locis deprehendit Acherii librarium in Ratramni opere exscribendo nimium ingenio suo indulsisse.

Conqueritur quod pontifex nimium de ipso ejus aemulis credat. Dolere se significat de Theutgaudi et Guntharii excommunicatione. Caeterum purgans se de omnibus, paratum se ostendit coram pontifice adversariorum calumnias refellere.

Domino vere beatissimo et sanctissimo totius sanctae Dei Ecclesiae summo pontifici et universali papae NICOLAO, LOTHARIUS, divina praeveniente clementia, rex, summae felicitatis ac praesentis prosperitatis pacem et gloriam.

Postquam nobis divina dignatio sua gratuita clementia regni gubernacula commisit, more praedecessorum [Col. 0371C] nostrorum Christianissimorum regum, semper et in omnibus sublimandam beati Petri apostolorum principis sedem, ut dignum est, reverenter dileximus, atque instanter, quantum in nobis est, illam exaltare parati sumus, deque vestro tanquam summo spiritalis Patris regimine semper salubria haurire cupientes, veritatis voce vobis dictum recolimus: Petre, amas me? pasce oves meas (Joan. XI) ; et per prophetam: Ego pascam oves meas, dicit Dominus Deus: quod perierat requiram, et quod abjectum fuerat reducam, et quod confractum erat alligabo, et quod infirmum consolidabo (Ezech. XXXIV) . Admodum [Col. 0371D] quippe desideramus citius vobis nostram exhibere praesentiam, ut illud veriori experientia implere possitis, quod idem propheta post pauca subintulit: Et [Col. 0372B] judicabo illas in judicio et justitia (Ibid.) . Revera serenissimum ac devotissimum circa piam paternitatem vestram nostrae mentis affectum acriter obnubilat, quod aemulorum nostrorum falsidicis vocibus nimium creduli, ultra quam nobis necesse esset, in nostra derogatione sanctissimi apostolatus vestri aurem accommodatis. Praesertim cum nostra mansuetudo promptissima sit omni deroganti vera, et justa ratione resistere: quod et legati vestri, nuper in his partibus directi, vobis intimare poterant si vellent, quia nos data nostris accusatoribus firmitate aditum veniendi concessimus et rationabilem satisfactionem, tanquam in vestra patientia, ex vestro latere directis explere parati fuimus, nihil nostrae regiae dignitati faventes, sed quasi unus ex vilioribus personis, [Col. 0372C] sacerdotalibus monitis parentes. Hoc totum nostri aemuli sinistra interpretatione intelligentes, exarserunt in concupiscentia regni nobis divina dignatione jure haereditario concessi: non attendentes Scripturam dicentem: Domini est regnum, et cuicunque voluerit dabit illud (Dan. IV) : neque Apostolum dicentem: Non est potestas nisi a Deo (Rom. XIII) . Illius ergo victrici dextera pro nobis, uti credimus, pugnante, qui novit et diripientem, et eum qui diripitur, parvipendimus eorum fucatas simultates: solummodo ut vestri pontificatus anchora, in solidissimo sanctae matris Ecclesiae fundamento fixa, [Col. 0372D] nobis similiter petentibus concedere dignetur quod in mandatis digito Dei scriptis legitur: Juste judica proximo tuo (Lev. XIX) . Porro nos in ultimis pene [Col. 0373A] regni nostri finibus commorantes, et erga infestationem paganorum laboriosas excubias servantes, discurrentium relatione comperimus, Theutgaudum Trevirensem, et Guntharium Agrippinensem, a vestra auctoritate excommunicatos, atque oris proprii testimonio canonice damnatos: quod nos non sine gravi moerore haurientes, decrevimus longanimiter ac patienter ferre nuntiata, et ut olim in pluribus actum est, restitutionis spem habere, et pie refricatis ac retractatis omnibus, locum rationabilis misericordiae a vestra largitate praestolari. Interea accidit nobis nosse, quod Guntharius missarum solemnia antequam ad nos perveniret celebrare non metuit, et juxta praecedentem consuetudinem episcopale chrisma conficere, et Spiritum paracletum tradere [Col. 0373B] praesumpsit: quod nos satis aegre tulimus, et ut hoc non fieret, tanquam mortiferum venenum, modis omnibus abominamur. Illo autem ad nos veniente, ejus missam audire noluimus, nec in aliquo illi communicare ratum duximus, et juxta Veritatis vocem, quasi scandalizantem oculum, a nobis eruere maculam disponimus, quousque sanctissimi apostolatus vestri finitivam sententiam de illo rescire valeamus. Epistolam quoque a vestra sanctitate episcopis dioeceseos directam illi transmisimus, ut ibidem canonicas atque apostolicas sanctiones liquido cognoscens, videat quid in posterum illi agendum sit. De caetero veraciter ac sinceriter vestra paternitas noverit, quod Theutgaudus simplicissimus atque innocentissimus vir, vestram humiliter ferens censuram, [Col. 0373C] in nullo de sacro ministerio contingere praesumpsit, magis eligens dehonorationem praesentialiter in oculis hominum pati, quam per inobedientiam ab illius membris secerni, qui caput est humilium, suisque discipulis ait: Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI) . Ipse enim, qui superbis resistit, et gratiam praestat humilibus, poterit illum, si innocens est, de supernis misericorditer respicere. Enimvero legatis nostris Theutgaudo et Gunthario, nihil tale aliquid in sua legatione fari praecipimus, unde damnationis notam incurrerent. Sed nec de Ingeltrude uxore Bosonis aliquod praejudicium ferre debemus aut volumus: quam nos, comperto quod anathematis vinculo esset innodata, Gunthario, quia tunc in sua [Col. 0373D] parochia erat, commendavimus, monentes, ut de illa suum ministerium faceret, imo illam ex omnibus regni nostri finibus eliminandam censuimus. Legati enim vestri illam postmodum requirentes, atque in medio statuentes, nos ignoramus quem finem causae ipsius imposuerint. Episcopi vero dioeceseos Trevirensis metropolis, et Agrippinae Coloniae, nec complices damnatorum, nec fautores vitiorum, nec in aliquo apostolicorum decretorum contemptores, vel canonicorum dogmatum violatores esse probabuntur, sed sanae atque catholicae fidei ac veri Dei cultores. Igitur propter Deum, sanctam et individuam [Col. 0374A] Trinitatem, humiliter petimus, ut facile criminosos ad causationem nostram nullatenus admittatis: neque ut Apostolus docet, omni spiritui credatis, sed probate si ex Deo sit (I Joan. IV) : quia parati sumus, si ratio dictaverit, per nosmetipsos polire, quod aemulorum invidia fingit aliena. Omnipotens Deus sanctissimum praesulatus vestri apicem aequitatis lance moderatum diu incolumem custodiat. Amen.

Ut excommunicationem ob consortium cum Waldrada comminatam effugiat, suum ad Nicolaum Romam adventum nuntiat, et ut eum spe bona ludificet episcoporum ad eumdem legationem decernit, et auxilium contra Saracenos, si opus sit, ei pollicetur.

[Col. 0374B] Domino vere sanctissimo ac beatissimo, totiusque Dei Ecclesiae roseo pii Regis Christi sanguine acquisitae summo pontifici et universali papae NICOLAO, LOTHARIUS, divina propitiante clementia rex ac devotissimus filius vester, sempiternam cum gaudio, prosperitatis, et felicitatis gloriam, fideleque servitium.

Rex regum et princeps pastorum Christus, qui sacerdotalem, et regiam dignitatem in ministerio nostro redemptionis in seipso univit, quique sui ovilis curam beato Petro apostolorum principi tuendam commisit, ille nos salubribus edictis instituit, ut apostolatus vestri sacratissimum apicem divinitus in fundamento Ecclesiae sublimatum fideliter diligamus, [Col. 0374C] et humiliter veneremur. Hinc est, quod nostrae mansuetudinis affectus, circa vestram celsitudinem verae charitatis igne inflammatur, et a multis jam retro diebus, nos ad vestram praesentiam desiderabiliter invitare non cessat. Quapropter hos vestrae eminentissimae paternitati direximus apices, ut de vestra optabili sospitate celerius rescire possimus, quae omnium gemmarum nitore pretiosior, omnique thesauro charior nostro amplexatur in corpore. Et quia nos hoc idem de vestra sanitate incunctanter credimus, satius vobis intimandum decrevimus, quod divina opitulante clementia, nostra mansuetudo optime viget, fideliumque nostrorum generalitas in necessariis reipublicae negotiis, opitulante Christo, salubribus proficit incrementis, imo prosperitatis [Col. 0374D] successum ab ipso bonorum omnium largitore profuturum humiliter ac fideliter praestolamur. Regnum quoque nobis divina pietate commissum ab omni paganorum infestatione, aliorumque inimicorum depraedatione, dextera omnipotentis Dei pro nobis pugnante, et auxiliantibus meritis beati Petri apostoli, vestrisque precibus almifluis suffragantibus, hactenus cum omni integritate tutum manere cognoscite.

Porro vestrae sanctitatis noverit pia paternitas, quod isto tempore ferventissimum desiderium habemus causa orationis apostolorum limina visitare, [Col. 0375A] vestramque diu desideratam faciem cernere, et sacra dulciter amplexari vestigia; et jam secundo, ac tertio nostri itineris apparatum sub certa deliberatione repetitum habemus, quod in voto manet implere desiderantes. Verum si aliqua, quod absit, periculosorum temporum varietas votum nostrum interceperit, legatos nostros Gutfridum [Luitfridum] dilectissimum avunculum nostrum, et Waltarium fidelem nostrum, necnon et Theutgaudum venerabilem archiepiscopum, atque Attonem [Hattonem, puta Viridunensis Ecclesiae ] coepiscopum ad vestram praesentiam destinare procurabimus, ut per illos liquido cognoscat vestra celsitudo, quam fideles vobis per omnia existimus, nos et fideles nostri, et quam fideliter vestris salubribus consiliis, et spiritualibus [Col. 0375B] monitis parere desideramus. Revera sicut spiritalis ac devotissimus filius reverentissimo patri, atque universali papae, debet, quippe nos et venerabiles episcopi atque fideles nostri, si non corpore, corde tamen ad vestra sacra vestigia provoluti, humiliter petimus, ut si aliquis inimicorum nostrorum ex nostra parte, quiddam sinistrum mendoso falsitatis elogio vestris sanctissimis auribus significare praesumpserit, quasi serpentinum virus, apostolica abominetur auctoritas. Et quidem nostri episcopi veritatis discipuli, magistri erroris esse non possunt, qui orthodoxi patris catholicae et apostolicae fidei veri probabuntur esse cultores.

Inter ista vero ratum esse duximus inserendum, quod si aliqua incursio paganorum fines beati Petri [Col. 0375C] vobis coelitus commissos adire tentaverit, aut forte terminos augustissimi imperatoris atque amantissimi germani nostri Ludovici, prout nuperrima atque infausta relatione comperimus, irrumpere praesumpserit, illud nobis absque ulla dilatione ocius significari deposcimus; quia quolibet postposito rerum temporalium damno, atque parvipenso perituri discrimine regni pro amore, et timore Dei, et beatorum apostolorum, sanctorumque omnium reverentia, simulque vestra sanctissima paternitate, quam prae omnibus mortalibus diligere, ac venerari decrevimus, nos ac fideles nostros morti, ac periculo tradere parati sumus, scientes esse scriptum: Timere non debemus mortem, quae sine dubio perducit ad vitam.

Igitur quibus valemus votis, Domini misericordiam [Col. 0375D] imploramus, ut nostram mansuetudinem vestrae excellentissimae almitati tandem repraesentet incolumen; quatenus verior experientia apostolatus vestri puriter cognoscat, utrum prolata a veritatis fonte emanaverint. Omnipotens Deus nostri memorem summum vestri sanctissimi pontificatus apicem prosperis successibus feliciter insignitum ad custodiam gregis conservare, et exaltare di etur, gloriosissime, ac praestantissime pater.

De Nicolai obitu certior factus Lotharius, has litteras ad ejus successorem Adrianum scribit, rogans ut quod a Nicolao obtinere non potuit, ab eo impetraret, suum Romae adventum.

Sanctissimo et perbeatissimo HADRIANO summo pontifici et universali papae, LOTHARIUS, divina praeveniente clementia, rex, aeternae beatitudinis et praesentis prosperitatis pacem et gloriam.

Infausta relatio, et in ambiguo hactenus manens, ut ita dicamus, acriter nostrae serenitatis transverberavit aures intimando, quod beatae memoriae domnus Nicolaus universalis papa ab hac lacrymarum valle, vocante Christo, decesserit, cum sanctis, ut [Col. 0376B] credimus, inaestimabiliter coronandus. Unde nostrae mansuetudinis affectio admodum ingemiscens, gemino dolore concutitur, videlicet quod mater omnium Ecclesiarum Dei, sancta, et apostolica Ecclesia, tali ac tanto caruit patre, atque in coelesti Jerusalem lucerna ardens et lucens nostris periculosis temporibus a tenebrosis malefidis Dei [diei] finibus sit remota. Nec differt, ut omnis Christiana religio de tanto pontifice doleat, et omnis ordo ecclesiasticus de prudentissimo ac sanctissimo papa ingemiscat. Revera nos potius deflemus, qui causas nostrae calumniae insolentes, et fraudulentas aemulorum nostrorum querimonias, tam benigno patri aequitatis, et justitiae lance ponderandas ac determinandas ad tempus et in parte commisimus. Sed quod lugubriter [Col. 0376C] replicamus, plus apud sanctitatem illius valuere nostrorum inimicorum insidiae et simulatae deceptiones, quam nostra simplex et pura defensio; quippe patienter atque aequanimiter ultra sufferentiam omnium praedecessorum nostrorum nostram regiam dignitatem, ac divinitus attributam potestatem reverentiae illius, imo potius apostolorum principis, humiliter submisimus, et ultra quam credi posset, suis paternis monitis fidenter paruimus, ac missorum suorum varia et multiplicia hortamenta sectando propter amorem Dei, et reverentiam sanctorum, in aliquibus a nostro regio themate, secus quam oporteret in parte exorbitavimus. Igitur sperantes, et modis omnibus credentes, in sanctissimo pontifice [Col. 0376D] fidum nostrae tuitionis auxilium ponimus. Sed nescimus quibus suggestionibus, aut certe superfluis promissionibus actum est, quod insperata dilatio multiplices peperit simultates; atque ob hoc nostra respublica non modicam usquequaque pertulit laesionem. Nos autem litteris et verbis indesinenter proclamantes, et diversis legationibus eadem repetentes, humiliter postulavimus, ut nos et accusatores nostri juxta divinas et humanas leges, sui pontificii audientiam mereremur, ut ratio docet, nostram praesentiam exhibendo. Sed toties repulsi etiam tandem multipliciter coacti, judicium ac refugium nostrum, in illa collocavimus petra, de qua Psalmista confidens [Col. 0377A] aiebat: Montes excelsi cervis, petra petra refugium erinacei (Psal. CIII) .

Porro illud potissimum nostrae mentis aciem obnubilavit, quod nos ab ipsa sancta sede repellimur, quorum progenitores et atavi illam sanctam matrem Ecclesiam, divino auxilio pie ac fideliter patrocinantes protexere. Et quidem ultra quam fari possit, congratulamur, quod Bulgaros, et alia paganorum feritas ad limina sanctorum apostolorum invitatur, imo quod sancta Ecclesia, juxta vaticinium prophetae, dilatat locum tentorii sui, et longos facit funiculos suos, ac pelles tabernaculorum suorum extendit (Isa. LIV) . Sed non modice contristamur, quod tam crebro illuc anhelando audientia praedecessoris vestri potiri non valuimus. Sed his omissis, ad nostrae [Col. 0377B] mentis propositum, et vestri Deo digni apostolatus excellentiam redeamus, et uti dignum est, gloriam in excelsis Deo resonemus, qui roseo proprii sanguinis pretio acquisito gregi misericordissima dignatione prospiciens, vestri pontificii jubar, sua electione in sede sanctae matris Ecclesiae collocavit, ad nostram et totius Christianae plebis salutem.

Et quia omnipotens Deus princeps pastorum, in illa sancta sede, vestri pontificatus apicem sublimavit, nostrae serenitatis salubre auxilium, ad defensionem, statum, atque honorem pontificatus vestri, more praedecessorum nostrorum, in omnibus exhibere parati sumus. Et teste rerum omnium conditore, nullus catholicorum regum, nullus Christianorum principum devotior vestrae sanctitati, et promptior [Col. 0377C] vestrae utilitati esse desiderat, quam nostra exiguitas [Col. 0378A] [ al. quantitas]. Nam si tempus arriserit, et auxiliante divina clementia scandala sopita conquieverint, quae simultate et suggestione aemulorum nostrorum, membrorum videlicet Satanae, enormiter emersere, vestrum multipliciter desideramus conspectum, et vestris Deo dignis animari colloquiis, atque melliflua benedictione potiri. Denique almifluam paternitatem vestram humiliter precamur, ut nullum regiae dignitatis, et nominis nobis consimilem praeferre quoquo modo, aut praeponere nostrae mansuetudini decernatis, neque etiam apices beatitudinis vestrae nobis porrigendos, per aliquem dirigere placeat, nisi, aut per nostrum legatum, aut certe per vestrum a vestro sancto latere destinatum, vel per nuntium augustissimi germani nostri Ludovici imperatoris: [Col. 0378B] quia, ut vere fateamur, non modica simultas hactenus istis in partibus per hujusmodi factum orta noscitur, et nisi in posterum caute praevisum fuerit, quoddam poterit generare discrimen.

Interea modis omnibus obsecramus, ut de vestra optabili prosperitate litteris vestris celsitudinem nostram certam reddentes, charae filiationis munus nobis impertiri dignemini, et vestris almifluis precibus nostram apud Dominum commendabilem atque veniabilem exhibeatis serenitatem, quatenus tanti patris piis precibus suffulti, creditum nobis regimen. Christo opitulante, gubernare valeamus. Omnipotens Deus vestri pontificii splendifluum jubar, atque angelicam sanctimoniam diu nobis incolumem conservare dignetur. Amen.

[Col. 0377D] Sanctis ac venerandis fratribus et coepiscopis Guntharius atque Theotgaudus in Domino salutem.

[Col. 0378D] Rogamus suppliciter charissimam fraternitatem vestram ut nobis pro vobis assidue orantibus sanctarum [Col. 0379A] precum solatia instanter impendatis, et neturbemini neque terreamini pro his, quae fama forte de nobis ac vobis sinistrius nuntiat. Confidimus de Domini nostri clementissima bonitate, quia neque in regem nostrum neque in nos, opitulante Deo, inimicorum praevalebunt insidiae, neque gaudebunt de nobis adversarii nostri. Nam quamvis domnus Nicolaus qui dicitur papa, et qui se apostolum inter apostolos annumerat, totiusque mundi imperatorem se facit, ad illorum instinctum et votum, quibus conspiratus favere dignoscitur, nos damnare voluisset, tamen modis omnibus Christo propitio suae insaniae renitentes invenit, et quidquid inde fecit, non mediocriter illum postmodum poenituit. Misimus vobis haec subscripta capitula, quibus cognoscatis nostram [Col. 0379B] adversus praefatum pontificem querimoniam. Nos autem egressi a Roma longiusque recedentes, iterum ad Romam revocati sumus. Quo nos incipientes reverti, has vobis litterulas scripsimus, ut non miremini, [Col. 0380A] quod longiores agimus moras. Dominum regem nostrum tam per vos ipsos quam per vestros missos et litteras saepius visitate et confortate, eique quoscunque potestis amicos et fideles conciliate, maxime Ludovicum regem admonendo semper invitate, et cum illo de communi utilitate diligenter inquirite, quoniam in pace eorum regum [ al. regnum] erit pax nostra. Aequo animo estote et tranquillo corde, domini fratres, quia Deo volente talia vobis nuntiare speramus, in quibus absque errore poteritis advertere spiritum Domini docentem quid et quomodo agere debeatis. Tantum omnimodis praefatum regem commonere curate, ut inter varias suggestiones ita maneat immobilis, donec et ipse rerum causas cognoscat. Caeterum, desiderantissimi [Col. 0380B] fratres, necessarium vobis est et laude dignum, ut promissam regi nostro fidem coram Deo et hominibus inviolabiliter conservemus. Deus omnipotens vos in suo sancto servitio conservare dignetur.

CAP. 1.—Audi, domne papa Nicolae; patres et fratres coepiscopi nostri ad te nos direxerunt, et nos sponte venimus, consulere videlicet tuum magisterium super his quae pariter, prout nobis visum fuit, et adjicientibus et approbantibus notum esse potuit, [Col. 0379C] judicavimus, auctoritates rationesque quas secuti fuimus scriptis ostendentes, ut tua sapientia perscrutatis omnibus, qui inde sentiret et quid vellet nobis demonstraret. Et si illud melius tua sanctitas inveniret, ut nos instrueres et doceres hoc, humiliter postulamus, parati quidquid rectius et probabiliter insinuares, una cum confratribus nostris sanis acquiescere documentis.

CAP. II.—Sed nos per tres hebdomadas tuum exspectantes responsum, nihil certitudinis nihilque doctrinae nobis expressisti, sed tantum quodam die in publico dixisti, nos excusabiles apparere et innocentes juxta nostri assertionem libelli.

CAP. III.—Ad ultimum nos evocati, ad tuam praesentiam deducti sumus nihil adversitatis suspicantes, [Col. 0379D] ibique obseratis ostiis conspiratione more latrocinali facta, et ex clericis et laicis turba collecta et permista, nos opprimere inter tantos violenter studuisti, atque sine synodo et canonico examine nullo accusante, nullo testificante, nullaque disputationis districtione dirimente vel auctoritatum probatione convincente, absque nostri oris confessione, absentibus aliis metropolitanis et dioecesanis coepiscopis et confratribus nostris, extra omnium omnino consensum tuo solius arbitrio et tyrannico furore damnare nosmet voluisti.

CAP. IV.—Sed tuam maledictam sententiam, a paterna benignitate alienam, a fraterna charitate extraneam, adversum nos injuste et irrationabiliter contra leges canonicas prolatam, nequaquam recipimus, [Col. 0380B] imo cum omni coetu fraterno quasi maledictum frustra prolatum contemnimus atque abjicimus. Teipsum quoque, damnatis et anathematizatis sacramque religionem abjicientibus ac contemnentibus faventem et communicantem, in nostram communionem [Col. 0380C] nostrumque consortium recipere nolumus, contenti totius Ecclesiae communione et fraterna societate, quam tu arroganter te superexaltans despicis, teque ab ea elationis tumore indignum faciens sequestras.

CAP. V.—Igitur ex tuae levitatis temeritate propria tibimet sententia anathematis pestem inflixisti, exclamans: Qui apostolica praecepta non servat, anathema sit, quae tu multipliciter violare et violasse dignosceris, divinas simul leges et sacros canones quantum in te est evacuans, praedecessorum tuorum, pontificum Romanorum, vestigia sequi nolens.

CAP. VI.—Nunc ergo qui fraudulentiam et calliditatem tuam experti sumus, non quasi ad illatam [Col. 0380D] nobis contumeliam provocati sumus, sed contra tuam iniquitatem zelo accensi, nec nostrae vilitatis personam attendentes, sed omnem nostri ordinis universitatem cui vim inferre conaris prae oculis habentes.

CAP. VII.—Quid nostrae specialis propositionis summa fuerit, in paucis replicamus. Lex divina et canonica aptissime probat, etiam venerandae saeculi leges astipulantur, quod nulli licet ingenuam virginem alicui viro tradere in concubinatum, maxime si illa puella nunquam illicitae assentire voluit copulae; et quia suo viro parentum consensu, fide, affectu [ al., effectu] ac dilectione conjugali sociata est, uxor profecto, non concubina, habenda sit.

Aurelio Flavio JOANNI Paulus ALVARUS.

1. Nosti, mi dilectissime, fomitem dulcedinis charitatem [Col. 0412D] existere, et amicorum veracium glutinum veram dilectionem esse. Ea enim vera est dicenda concordia, et gratuita dilectio comprobanda, quam ⁜ a [Col. 0413A] non rerum labilium conjungit necessitas, sed aeternalium nectit praemiorum sponte benignitas: quam sanctarum Scripturarum edulia sociat ⁜ a , et amor divinae intelligentiae individue ligat. Haec est vera charitas, quae casum non novit, quae inter morigeros tantum clarifice fulget, quae finiri cum saeculo nescit, quae etiam post interitum mundi auctiori lumine inenarrabili splendore clarescit. Quam dulcedinis ineffabilem gloriam, et pene a mortalibus non quanta est opinatam, optemus, reverendissime, omni nisu conatibus nostris amplectere, et per charitatis in utrosque augmentum, quantum nobis posse est, nostram efficere. Credo enim, mi sublimissime, quod primordia amicitiae nostrae non a rebus caducis sumpsit exordium, sed ⁜ b a rebus aeternis coepit [Col. 0413B] initium. Unde opportunum est, ut ad eum finem tendat mentium nostrarum intentio, quo a primitus inchoata ipsa fuit dilectio; ut in amplius crescendo, perenni munere nostra ditetur affectio. De caetero charitatis dulcedinis vestrae coactus, et scientia inlustrioris animi vestri compulsus, quae vobiscum verbo tenus disputavi, penes me in magnorum virorum volumina desquisivi: et quae de his invenire potui, manu propria ipse in procinctu conscripsi. Vestrum est, o inlustrissime, aut in mei sensus sentententiam pedibus introire, aut cum talibus dignum protinus respuere. Si enim quod dixi non videtis sequendum, cum his procul dubio quorum secutus sum dignum, judicatis utique respuendum. Patere me oro errare cum talibus libere, qui nulla veritas [Col. 0413C] citra istorum firmata est opere, nisi forsitan vestra subtilissima et acerrima discussio alio hoc illos dixisse probaverit modo: quod si cognovero, et aperte per scripta vestra ⁜ c probavero, illico veniam celeriter postulabo. Paratior enim sum vera cognoscere, quam falsa defendere.

2. Ac primum de eo quod dixi, sanctos et apostolicos viros non verborum compositionibus deservire, sed sensuum veritate gaudere: nec per artem Donati, sed per simplicitatem currere Christi; quid inde B. Hieronymus dixerit, quid senserit, quid suo orsu nobis indiderit, audire vestra patienter clementia jubeat: et si aliter sentiendum est, disserere nobis non pigeat. In libro enim acalcie ⁜ d consignatus est in Epistola ad Colossenses: «Illud enim, ait, [Col. 0413D] quod crebro diximus: Et si imperitus sermone, non autem scientia (II Cor. XI) , nequaquam Paulum de humilitate, sed de conscientiae veritate dixisse, [Col. 0414A] etiam adprobemus ⁜ e . Profundos enim et reconditos sensus lingua non explicat. Et cum ipse sentiat quid loquatur, in alienas aures puro non potest transferre sermone.» Item ad Galatas idem doctor: «Qui putant Paulum juxta humilitatem, et non vere dixisse: Et si imperitus sermone, non autem scientia, defendant hujus loci consequentiam. Debuit quidem secundum ordinem dicere: Vos qui spirituales estis, componite hujusmodi in spiritu mansuetudinis, considerantes vosmetipsos, ne et vos tentemini (Gal. VI) , et non plurali inferre numero singularem. Hebraeus igitur ex Hebraeis, et qui esset in vernaculo sermone doctissimus, profundos sensus aliena lingua exprimere non valebat, nec curabat magnopere de verbis cum sensum haberet in tuto.»

[Col. 0414B] 3. Item de illo quod acriter refutavi, et pene non aequo animo vos dicentem audivi, quid inde doctores censere, hic breviter identidem adnotavi. Vestrum est hoc etiam utiliter trutinare, et sic infirmis libere trutinata ⁜ f proferre. Beatus Augustinus in tricesimi septimi psalmi expositione ad locum sic dicit: « Domine, Deus, meus, ne dicesseris a me. Si a corpore non recessit, recessit a capite? Cujus ergo vox erat, nisi primi hominis? Ex illo enim se ostendens veram carnem portare, dixit: Deus, Deus meus, quare me dereliquisti? (Psal. XXI.) Non illum dimisit Deus. Si te non dimittit credentem in se, Christum dimiteret Pater et Filius et Spiritus sanctus? Sed personam in se transfiguraverat prioris hominis. Scimus, dicente Apostolo, quia vetus homo crucifixus est cruci cum [Col. 0414C] illo (Rom. VI) . Non autem careremus vetustate, nisi nos crucifigeret in infirmitate. Ad hoc venit, ut renovemur in illo; quia desiderando eum et passionem ejus ⁜ g renovamur. Ergo vox erat infirmitatis, vox erat nostra, qua dictum est: Quare me dereliquisti? Inde ibi dictum est, verba delictorum meorum; tanquam diceret ⁜ h : Ex persona peccatoris in me transfigurata sunt.»

4. Item beatus Ambrosius in libro nono contra Arium de Incarnatione Domini disputans: « ⁜ i Non capiantur quod audit: Quare me dereliquisti; sed intelligunt ⁜ j quod secundum carnem ista dicantur, quae longe a plenitudine Divinitatis aliena ⁜ k sunt. Aliena sunt enim a Deo verba ⁜ l delictorum meorum ⁜ m , quia aliena sunt et delicta verborum. Sed [Col. 0414D] quoniam delicta aliena suscepi ⁜ n , etiam debitorum alienorum verba suscepi, ut derelictum me a Patre Deo esse dicam, qui apud Deum semper sum.»

[Col. 0415A] Item ipse in libro septimo cata Lucam: «Ergo nec ego erubescam fateri quod Christus non erubuit magna voce confiteri, vel evidens manifestatio contestantis Dei secessionem divinitatis et corporis. ⁜ a Hic enim habes: Clamavit Jesus voce magna dicens: Deus, Deus meus, quare me dereliquisti? (Marc. XV.) Clamavit homo divinitatis separatione moriturus. Nam cum divinitis libera mortis sit, utique mors esse non poterat, nisi vita discederet, quia vita divinitas est. Hoc dictum ita accipiendum, non quia humanitas passionem ferebat.»

5. Item ex libro Beati contra Elipandum: «Cum dicit: Qui me misit, mecum est, nec me dereliquit. Et alio loco: Deus, Deus meus, quare me dereliquisti? ipse unus est: in ambas naturas me et me dicit. [Col. 0415B] Num cum dicit: Nec me dereliquit, divina est. Cum autem dicit: Me dereliquisti, humana est. Quia Deus hominem susceperat, et ipse homo mori habebat, et divinitas quae vita erat, exsul erat a morte; ideo per mortem crucis relinquendus erat usque ad resurrectionem ipsius. Non quod divinitas reliquerit carnem suam, sed quod non moritura erat cum carne sua. Quia sic in sepulcro carnem suam commanendo non ⁜ b deseruit, sicut in utero Virginis connascendo formavit. Fidei ergo nostrae sic convenit, ut homo filius dicat: Quare me dereliquisti? Et Deus Filius, qui cum Patre aequalis est, dicat: Qui me misit mecum est, nec me dereliquit. Et cum ex utroque unus sit filius, cavendum est, ne aliquis dicat: Homo est mortuus, et Deum eum excitavit. Hoc illi dicunt [Col. 0415C] qui secundum carnem eum praedicant adoptivum et secundum divinitatem proprium.»

6. Item sanctus Fulgentius in libro ad Petrum directo: «Ex utero, inquit, matris idem Deus homo factus exivit, et in cruce idem Deus homo factus pependit: et in sepulcro idem Deus homo factus jacuit: et ab inferis idem Deus homo factus die tertia resurrexit: sed in sepulcro secundum carnem solam idem Deus jacuit: et in infernum ⁜ c secundum solam animam descendit, qua de inferis ad carnem die tertio revertente, idem Deus secundum carnem, qua in sepulcro jacuit, resurrexit: et quadragesimo post resurrectionem die idem Deus homo factus in coelum ascendens, in dextera Dei sedens, inde in finem saeculi ad judicandos vivos et mortuos venturus.»

[Col. 0415D] 7. Item superius nuncupatus Libanensis Beatus: «Quod si discutere volueris, et rationem de Deo et homine facere praesumpseris, continuo in laqueum perditionis immergeris. Non ⁜ d ergo debemus dicere illum [Col. 0416A] Deum, et istum hominem: unum habemus et adoramus cum Patre et Spiritu sancto Deum: non nominem, quartam introducentes personam, sed cum ipsa carne propria unum adoremus Christum Filium Dei Deum juxta Ephesini concilii verae fidei documentum, quod ⁜ e ait: Cavemus autem de Christo dicere: Propter adsumentem adoro adsumptum, et propter invisibilem adoro visibilem. Horrendum vero super hoc etiam illud dicere: Is qui susceptus est cum eo qui suscepit non nuncupatur Deus. Qui enim haec dicit, dividit iterum in duos christos eum qui unus est, hominem seorsum in partem, et Deum similiter in parte constituens. Evidenter enim denegat unitatem, secundum quam non alter cum altero coadoratur, aut nuncupatur, sed unus intelligitur Christus [Col. 0416B] Jesus, Filius Dei unigenitus, una servitute cum propria carne venerandus ⁜ f .»

8. Item sanctissimus Augustinus: «Idem sibi auctor et opus est. Quia fecit carnem in utero Virginis, adest auctor operis. Quia ipse in hac nasci dignatus est, adest opus auctoris, qui ut inlocali motu ⁜ g ad matrem veniens, ineffabili potentia uterum matris gignendus implevit: et quod totum est substantiae plenitudine non privavit. Ita ergo uno atque eodem tempore totus in inferno, totus in coelo: illic patiens injuriam carnis, hic non relinquens gloriam deitatis. Erat denique apud inferos resurrectio mortuorum, erat super coelos vita viventium: vere mortuus, vere vivus, in quo et mortem susceptio mortalitatis [Col. 0416C] accepit, et vitam divinitatis servata non perdidit. In quo dum humilitas patienti, facienti virtus ascribitur; idem Christus uno atque eodem tempore, uno atque eodem opere, cum patitur infirmus, cum facit omnipotens docetur ⁜ h :» Qui utrasque operationes vel voluntates sensus atque sapientias aut naturas divinitatis ac humanitatis inconfusas et inseparabiles, in unitatis sua persona ita univit, ut invicem ab alterutro divelli non possint, sicut admirabilis inquit Cyrillus. Undique igitur inconfusum atque indivisum celeri voce instanter proferimus unum sanctae Trinitatis et post incarnationem Dominum nostrum Jesum Christum verum Deum nostrum credentes.

9. Item jam dictus egregius doctor Fulgentius: «Sic enim in unitate personae naturam utramque [Col. 0416D] Christus conjunxit indissolubiliter et univit ut in una persona unigeniti Dei nec divinitas ab humanitate sua, nec humanitas a sua possit divinitate sejungi. Indissolubilis quippe facta est Verbi et carnis unitio, quando Verbum ⁜ i factum est caro, in quo sic [Col. 0417A] permansit naturalis unitas, ut tamen naturalis nec dividi nec confundi posset proprietas.»

10. Item sanctus Athanasius: «Confitemur ipsum esse Filium Dei et Deum secundum Spiritum, et filium hominis secundum carnem; non duas naturas, unam adorandam et alteram non adorandam, sed unam naturam Verbi incarnatam, et adorandam cum propria ejus carne una veneratione: neque duos filios, alterum quidem Filium Dei verum et adorandum, alterum vero de Maria virgine non adorandum, sed gratia Dei filium factum sicut caeteri homines.»

11. Item ex concilio Ephesino: «Si quis audeat dicere hominem Theophoron, id est, Deum ferentem, ac non potius Deum veraciter dixerit tanquam Filium per naturam secundum quod Verbum caro factum [Col. 0417B] est, et communicavit similiter ut nos carni et sanguini, anathema sit. Si quis dicit Deum esse vel Dominum Christi Dei Patris Verbum, et non magis eumdem ipsum confitetur Deum simul et hominem, propterea quod Verbum caro factum est secundum Scripturas, anathema sit. Si quis velut hominem Jesum operationem Dei Verbi dicit adjunctum, et Unigeniti gloriam tanquam alteri praeter ipsum existenti tribuit, anathema sit. Si quis non confitetur carnem Domini vivificatricem esse, et propriam ipsius Verbi Dei Patris, sed velut alterius praeter ipsum conjuncti eidem per dignitatem, aut quasi divinam habitationem habentis, ac non potius, ut diximus, vivificatricem esse, quia facta est propria Verbi cuncta vivificare valentis, anathema sit.»

[Col. 0417C] 12. Item beatus Hieronymus: «Quomodo quidem is qui secundum carnem factus dicitur ex semine David Filius Dei sit Jesus ex resurrectione mortuorum (Rom. I) , difficile non est advertere ei qui legerit illud quod scriptum est: Decebat enim eum per quem omnia, et in quo omnia, multos filios in gloriam adducentem auctorem salutis eorum per passionem consummari (Hebr. II) . Finis autem passionum Christi resurrectio est, et quia resurrectionem ultra jam non moritur, nec mors illi ultra dominabitur (Rom. VI) . Et iterum dicitur: Quia etsi agnovimus Christum secundum carnem, sed nunc jam non novimus; ideo omne quod est in Christo, jam Filius Dei est. Quomodo autem ad eum qui Filius Dei est in virtute destinatus referatur, coarctat intelligentiam vestram, [Col. 0417D] nisi quod per indissolubilem unitatem Verbi et carnis omnia quae carnis sunt ascribuntur et Verbo, quam et quae Verbi sunt praedicantur in carne. Jesum vero et Christum et Dominum invenimus saepe ad utramque naturam referri, ut est illud: Unus Dominus Jesus Christus per quem omnia (I Cor. VIII) . Et iterum: Si enim agnovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II) .»

13. Unde et noster nunc doctor Vincentius implorando [Col. 0418A] taliter dicit: «Ipse Verbum Patris per quem condidit saecula Pater, qui postea pro nobis siluit ante judicem, ad aeternam remunerationem in sorte sanctorum coronandum exsuscitet ⁜ a . Illa dextera quae coelum fecit et terram, et post a Pilato male judicata vinculis est vincta, ipsa vos tempore judicii in conspectu sanctorum amplexu proprio jubeat copulari. Illa facies quam post meridiem colonus ⁜ b paradisi ferre non sustinens fugit, et post pro illius et stirpis ejus transgressione sputis ab infidelibus sordidata est, ipsa vobis dum in igne venerit judicare saeculum, in tranquillitatis et pacis specie sese jubeat demonstrare.»

14. Ecce quae de utrisque quaestionibus disputatum inveni pedetentim conscripsi. Non melioribus [Col. 0418B] praejudicans, sed exquisita exponens. Vestrum est totas sententias a me hic positas ventilare, et deinceps in illo penitus ventilare ⁜ c meque non praesumptorem reputare, sed amabilem et dilectum ab hodie amplius extimare. Finit.

Aurelio Flavio JOANNI Paulus ALVARUS.

1. Hactenus amicorum more conscripsi, et ut solitum est dilectis ⁜ d charitatis jacula misi. Verum quia rescriptum dulcedinis vestrae non accepi, ideo et nunc conatus sum scribere dure: forsitan valebunt impetrare minae quod amor non valuit obtinere. Dic mihi, o hominum quos arva protulit inhumane, [Col. 0418C] cur charitate Scripturarum radicatum amore, pigritia quadam non dubitas dissuere; et epistolam illam, quam beatus Apostolus in corda Christianorum refert scriptam, non metuis eradere? Vere e silice excissa geres praecordia, et hircano, tigrinove ⁜ e lacte nutrita. Jam te non verbis devaccabo, sed fustibus; nec sententiis per artem Donati politis, sed nodosis ⁜ f arborum truncis: ut vel laesus nobis armatus occurras, qui optatus nulla laeta convivia paras. Et ne levem meum insurrectionis dispicias cursum, te jam totum per acerrimum laniem morsum. Cur tanta auctoritate mentis distenderis, ut fratrem tuis renuas invisere scriptis? Cur elatione Deo vel Ecclesiae exsecranda ⁜ g fratris despicis eloquia parva? Pro te solo crucifixus est Christus? [Col. 0418D] Tibi soli in ministrando obsequitur mundus? Cur qui uno tecum redemptus est pretio dedignaris illo tuo lucidiori foveri reciproco? Pater per Moysem quinque epistolas ⁜ h Judaeis mittit, per quas amicitias cum eorum parentibus ligatus verbotenus narrat, et ad easdem conservandas regulis quibusdam informat. Christus Abgarum reciprocari quasi Deus hominem non dedignat: et sanctus Spiritus per apostolos omnibus gentibus informatrices rerum destinans, [Col. 0419A] homines non recusat: et estne aliquis tanta tabe inflatus superbiae, qui conservo suo nequeat verbaliter ⁜ a respondere? Si in aliquo offensione es passus, cur nec ipsum epistolariter es prosecutus? Nunquid deest tibi rhetorum faceta facundia, aut dialecticorum quam ego novi spineta contorta? Ubi est liberale illud ingenium quasi tecum congenitum litterarum? Exciderunt tibi philosophorum praecepta, et a mente elapsa est tot tantaque artium quae te excoluit disciplina, ut nec iratus forte valeas conceptum intrinsecus levigare furorem? Aut manibus aut pedibus contradicendum est inimico. Si ut amicum me colis, mala aurea ⁜ b mitte. Si adversarium probas, stricto me pete mucrone. Nam ecce tibi manu forti et totis viribus contum infigo. Aut in defensione praepara [Col. 0419B] clypeum, aut terris membrum dejice semivivum. Et sic aut captum medicis dabo curandum, aut functum telluri reddam humandum. Quod si nec tali vulnere saucius expergescere volueris, et Pithagoricum silentium amplius tenueris, nec a coepto proposito ⁜ c recedere volueris, jam te insensibilem dicam metallum, qui nec vulnera inficta ⁜ d sentis, nec palpationis tactu mollescis.

2. Reddunt montuosa vallium concava, et saxorum erecta pinnacula, vocem in se flexuoso margine missa, et sine mente aes tinniens ⁜ e dat mirum auribus delectabile sonum: sic inlisa arboribus ascia dat vocem qualem illi dedit natura, et plerumque calculus inlisus lapidi cum igne mittit clamorem. Nihilque creatum exstitit, quod juxta sibi traditum [Col. 0419C] ordinem, Deum non sua prosecutione conlaudet. Garrulae dulcificos pangunt gutture melos. Quadrupedes rictu suo barrituque infirmi, et distincte ac varie lingosum palatum infringunt eloquium: et licet non intelligibilem nobis, sibi tamen consuetum reddunt officium. Habet et sua sibila serpens, et reptans in gurgite piscis stridendo, aequora secat. Murmur undosi maris per stagna saltuositer ridendo congaudet: et nil in mundo creatum venit, quod non motu suo affectum, ut illi sortitum est, qualitatis enodet. Solus tu inventus es in omni orbe rationabilis et immitis: qui nec cum rationabilibus sententiatim verba producis; nec cum ratione carentibus mugitando sono inlidis; nec cum insensibilibus sentiendo leniris. Unde quia hucusque dilectionem noluisti scriptis [Col. 0419D] fovere, data tibi est materia dissuendi, si vel iratus malueris nos contra tonare.

3. Quae animo charitate pleno conscripsi, et in quibus territando visus sum tecum jocare, procul longeque rejecta, ad charitatem antiquam rogo converte, [Col. 0420A] vel blasphemiae nobis responsum redde. Erit mihi grande solatium, si vel irati animi redditum fuerit rescriptum. Opto per te decorem domus vestrae salutare, et glossomitarum illum, vel eprimerides ⁜ f directos habere. Patrem nostrum communem domum ⁜ g Joannem salutari exspecto, omnemque cognationem nostram ⁜ h vice nostra osculato.

Aurelio Flavio, ALVARO inlustrique viro, minimi JOANNIS suggessio.

1. O magne domine, et sapientium multorum sapientissime, sera est responsio, et tarde mihi concessa rescribendi optio, quia ⁜ i piaculis meis ingruentibus [Col. 0420B] insurrexit afflictio. Nunc autem, et si centum tristitiis, centum curis attritus, post longum serie tempus velut ab improviso soporis, ut ita dixerim, gravedine suscitatus, dependere desidero salutationis obsequium, et cordis et corporis humiliatus assensum: imprecans serenitatem tuae dulcedinis sapientiam, ut peculiarem amicum, quem non ex dapibus, neque ex temporalibus rebus habuisti susceptum usquequaque, et usque in finem habere jubeas commendatum. Nam ego (scit ille qui cordis mei arcana cognoscit, et cuncta prius quam fiant novit), gravi dolore discrucior, quod demenso tempore tam prolixo, vel modo non mereor videre vestrum jucundum et delectabilem vultum, ut vobiscum pariter arcana mei cordis trutinarem, et tristitias [Col. 0420C] alte conditas ex vestris mellifluis affatibus in laetitiam converterem. Nam ego, Christus novit, ante septem hebdomadae monades ⁜ j serenitati vestrae disposueram rescribere, si circumvallatus multitudine peccati non fuissem, et squalidarum negotiationum me ipsum non propinassem. Sed et alias nullum talem portitorem nequivi invenire; per quem confestim gloriae vestrae potuerim describere.

2. Postremo volente me minimo subvectum navigio, tranquilli littoris instringere ⁜ k , et parvis ⁜ l de Latinorum stagnis pisciculos legere, in altum, sublimissime domine, laxare vela compellis, relicto opere quod minimo in usu habebam, ut suades de rebus magnis antistropham ⁜ m facerem, in quibus ego, dum sectator tui fuero sensus ⁜ n , in tam profundum pelagus [Col. 0420D] auferor, ut metus ingens sit illuc ingredi, ne magnitudine rerum, immanitate opprimar undarum. Tum deinde nec illud intueris, quod tenuis mihi est spiritus ad implendam tuam magnificam dicendi tubam. Sed non est mei dictandi ingenii, sed ut tu [Col. 0421A] credis, qui haec exigis, muneris fortasse divini. Propter quod deprecantes prius Deum qui docet hominem scientiam, et qui dat Spiritum verbum sapientiae (Psal. XCIII) , qui inluminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) , ut dignos nos facere dignetur quae digna sunt rescribere, et quae dubia sunt effugare.

3. Ac primum de eo quod notuistis, beatissimos et apostolicos viros non verborum compositionibus deservire, neque per artem ⁜ a liberalem Donati, sed per simplicitatem currere Christi: quid inde beatus Hieronymus senserit animadvertimus: nam de quo ait Apostolus: Etsi imperitus sermone, sed non scientia (II Cor. XI) ; non semper imperitus fuit. Etenim cum primam, ut beatissimus Hieronymus refert, ad [Col. 0421B] Corinthios scriberet Epistolam; erat quidem in magnis profectibus, aliquid tamen de se velut nutabundus eloquitur, cum dicit: Macero corpus meum, et servituti subjicio, ne forte cum aliis praedicaverim ipse reprobus inveniar (I Cor. IX) . Sed et ad Philippenses scribens, quiddam in se minus adhuc esse illius quam postea assecutus est perfectionis, ostendit, cum dicit: Conformari se morti Christi, si quo modo occurrat in resurrectionem quae est a mortuis (Philip. III) . Non enim diceret si quo modo, si ei jam tunc res indubitata videretur. Sed et in consequentibus ejusdem Epistolae haec eadem ⁜ b ostendit cum dicit: Non quod jam consecutus sim, aut perfectus sim; sequor autem, ut comprehendam in quo et comprehensus sum a Christo. Fratres, ego me ipse nondum arbitror apprehendisse [Col. 0421C] (Ibid., 12, 13) . Quod si qui arbitrant per humilitatem dictum, videant in consequentibus quam ⁜ c magna de profectibus suis memorat, cum dicit: Unum autem, et quidem quae retro sunt obliviscens, et ad ea quae in ante sunt me extendens, secundum propositum sequor, ad palmam supernae vocationis Dei in Christo Jesu (Ibid., 13, 14) . Et post haec dicit: Quicunque ergo perfecti sumus, hoc sentiamus (Ibid., 15) : in quo ostendit duplicem esse perfectionem: unam quae est in expletione virtutum; secundam quam dicit quod etiam sit perfectus. Nunquid et peritia non est de virtutibus? et alia, cum ita quis proficit, ut decidere non possit. Quomodo enim non per artem liberalem sequenda sunt verba, cum beatus Hieronymus ad magnum Oratorem ita [Col. 0421D] scribens dicat ⁜ d : «Quis enim nesciat et in Moyse, ac prophetarum voluminibus, quaedam assumpta de gentilium libris: et Salomon philosophis Tyri et proposuisse nonnulla et aliqua respondisse? Unde et in exordio Proverbiorum commonet, ut intelligamus sermones prudentiae, versutias verborum, parabolas [Col. 0422A] et obscurum sermonem, dicta sapientium, et aenigmata, quae proprie dialecticorum et philosophorum sunt. Sed et Paulus apostolus Epimenides ⁜ d poetae abusus versiculo est. Quid ergo mirum, si et ego sapientiam propter eloquii venustatem et membrorum pulchritudinem de ancilla atque captiva Israelitam facere cupio? Juvencus presbyter sub Constantino historiam Domini Salvatoris versibus explicavit: nec pertimuit Evangelii potestatem sub metri legem coram ⁜ e ex scriptis suis et vires manifestatae sunt, et voluntates.»

4. Origenes, ille praecipuus doctor, in commentariis suis ita disseruit: «Et prophetiae vale amose ⁜ f sacris inserti sunt voluminibus, quanto magis ab his qui habitabant tunc in Mesopotamiam etiam hoc [Col. 0422B] habuerunt quod oriretur stella ex Jacob (Num. XXIV, 17) , et surgeret homo de Israel? Haec scripta habebant Magi apud semetipsos: et ideo quando natus est Jesus agnoverunt stellam, et intellexerunt adimpleri prophetiam, magis ipsi quam populus Israel, qui sanctorum prophetarum verba contempsit. Illi ergo ex hoc tantum quae Balaam scripta reliquerat, agnoscentes adesse tempus, venerunt; et requirentes eum adoraverunt, et ut fidem suam magnam esse declararent, parvulum puerum quasi regem venerati sunt.» Beatissimus vero Augustinus ubi contra tres haereses mirabiliter tractavit ⁜ g , de Mercurio dicit: «Mercurius, inquit, filius benedicti Dei atque bonae voluntatis, cujus nomen non potest humano ore narrari.» Et iterum: «Est. Quis? filius inenarrabilis, [Col. 0422C] sermo sapientiae Christus ⁜ h Sanctus. Nonne [hoc] est: In principio erat Verbum (Joan. I) ?» Origenes item in NENTATEOFAS ⁜ i « Ecce vocavi nominatim Beselehel filium Uri, filii Hor ex tribu Juda, et replevi eum spiritu divino sapientiae, et intellectus, et disciplinae, ut in omni opere intelligat, et sit architectus ad operandum argentum, et aurum, et aes, et lapide repletionis et omnia opera fabrilia: et in ligno ut operetur secundum omnia opera ad quem ego dedi eum. Sed Eliab filium Asismat ex tribu Dan: et dedi in cor omni prudenti intellectum, ut faciant omnia quae constitui tibi (Exod. XXXIV, 2-6) . Considera ergo ex his omnibus quomodo a Domino sapientia fabrilis, sive in auro, sive in argento, sive in alia quacunque materia, vel etiam textrini sapientia: et vide quod [Col. 0422D] a jure dici de his omnibus potest, quod horum scientia ab excelso sit.» De tribus vero pueris identidem ipse dicit: «Quos pueros Nabuchodonosor tribus annis in arte grammatica posuerit: Dedit eis Dominus sapientiam et intellectum, et prudentiam in omni arte grammatica; et Daniel intellectum dedit in [Col. 0423A] omni verbo, et virtute, et somniis: et erat apud regem in omni verbo, et prudentia, et disciplina. In quibuscunque quaesivit ab eis rex, invenit eos decuplo amplius, quam erant sophistae, et philosophi, qui erant in omni regno ejus (Dan. I) . Haec quidem in exemplaribus Septuaginta ⁜ a vero codicibus, aliquid etiam vehementius reperi, quibus quamvis non utamur, tamen agnoscendi gratia dicemus etiam ibi quod legimus: Dedit, inquit, eis Deus intellectum et prudentiam in omni grammatica sapientia: et Daniel intellexit ⁜ b in omni visione et somniis. Et post pauca: Astiterunt, inquit, in conspectu regis, et in omni verbo sapientiae, in quo quaesivit ab eis rex, invenit eos decuplo super omnes incantatores et magos qui erant in omni regno ejus. Ex his ergo omnibus potest intelligi, [Col. 0423B] quomodo et Balaam dixerit de semetipso: Quis sciat scientiam Altissimi? scilicet, ut intelligatur quod origo totius scientiae ab ipso coeperit exordium.»

5. Sanctissimus Augustinus, Hipponae Regiensis episcopus, ubi de tribus Sanguisugis singulariter tractavit, ita disseruit: Scire, inquit, Salomon sapientiam, et disciplinam, et intelligere sermones prudentiae, ac percipere versutias verborum, et intelligere justitiam veram, judiciumque diligere, ut det innocentibus astutiam, puero autem juniori sensum et cogitationem. His enim auditis, sapiens sapientior erit: qui autem intelliget parabolas atque obscurum sermonem, dicta sapientium, et aenigmata eorum. Sed quis sapiens, et quis prudens, haec sine spiritu [Col. 0423C] Dei liquide comprehendat? Haec sunt quae investigare et comprehendere, et plene nosse jubemus. Gregorius papa Urbis beatissimus in libro tertio secundum litteram de Petro apostolo, ubi Simonem arguit: Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII, 20) : qui enim non ait est, sed sit, non indicativo modo, sed optativo se haec dixisse signavit. Hinc Elias duobus quinquagenariis ad se venientibus dixit: Si homo Dei sum, descendat ignis de coelo, et consumat vos (IV Reg. I) . Vide quia hac arte utebatur. Multa quidem erant de his rebus testimonia describere: sed ne nimis fastidiosum sapienti videretur, parva ex multis sufficiant doctis. Sed et aliqua, meipso vocante, utcunque ascribam. Apostolici et santissimi viri, nec semper sophistice, nec frequenter [Col. 0423D] lac potum dederunt: nec crebro solidum cibum. Non aliquoties simplicia, non diu sublimia, sed ut Spiritus dabat eloquia; unde et Psalmista: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus (Psal. LXXXIV, 9) . Vide quid sanctus Gregorius papa Urbis dicit: In cunctis namque fidelibus Spiritus venit, sed in solo Mediatore permanet, qui ejus humanitatem nunquam deseruit, de cujus divinitate processit. In illo igitur permanet, qui et solus et omnia semper potest; nam fideles qui hunc accipiunt, cum signorum [Col. 0424A] dona semper ut volunt habere non possunt. Sed et illud quod in Epistola Paulus ad Hebraeos scripserit: In semine tuo, quod est Christus (Gal. III, 16) : non secundum liberalem artem, sicut dicitis, scripserit; ut reor, per allegoriam protulit: quia in ipsius Cantici Abrahae titulis sic adnotatum est: Benedictio qua benedixit Deus Abrahae in repromissione seminis ejus, qui est Christus, et gentium vocatione. Ibi enim positum est: Multiplicabo semen tuum sicut stellas coeli, et velut arena quae est in littore maris (Gen. XXII, 17) . Tropice et hyperbolice locutus est: quis enim non videat, quod sit incomparabiliter amplius arenae numerus, quam esse hominum omnium ab ipso Adam usque ad terminum saeculi, quanto magis solum semen Abrahae? Quae utique [Col. 0424B] tropica est, non propria.

6. Illud porro quod acriter refutare vobis visum est, et pene non aequo animo dicentem audire, ⁜ c et quid a beatissimo Augustino in expeditione Psalmi tricesimi septimi senserit, legimus. Ergo vox erat infirmitatis, vox erat nostra qua ⁜ d dictum est: Quare me dereliquisti? (Matth. XXVII, 46.) Quid de hoc beatissimus Hieronymus scripserit, quid nobis custodiendum tradiderit, inter caetera cuidam sic instituit: Corde enim creditur ad justitiam, oris autem confessio fit ad salutem (Rom. X, 10) . Filius Dei non est filius hominis: Filius Dei est, non est filius hominis. Unigenitus Dei est: qui vero filius hominis est, primogenitus est, et propter susceptorem suum unigenitum Deum, et primogenitus dicitur, quia in eo est [Col. 0424C] unigenitus. Denique de primogenito Apostolus sic ait: Primogenitus in multis fratribus (Rom. VIII, 29) qui in eum crediderunt. Non ergo natura unigeniti est primogenitus, sed propter societatem unigeniti Dei unigenitus est. Primogeniti autem natura est primogenitus non causa societatis, quia nullus ex mortuis resurrexit ad immortalitatem, nisi ipse primus et exemplum per resurrectionem omnibus sequentibus edidit. Et ideo Apostolus dicit: Qui est primogenitus ex mortuis (Colos. I, 18) . Idem iterum ad Romanos: Ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Et quia unigenitus et primogenitus duae naturae sunt, divina et humana. Nam et diversitas harum naturarum in elocutione Evangeliorum ostenditur. Fidei nostrae igitur non convenit ut Jesus [Col. 0424D] Christus mentiatur, quia ipse est veritas. Cum ergo ita sit, ipse de se dicit: Qui me misit mecum est, nec me dereliquit (Joan. VIII, 29) : et alio loco: Deus, Deus meus, quare me dereliquisti? (Matth. XXVII, 46.) Quia Deus hominem susceperat, et per mortem crucis relinquendus erat a Deo usque ad resurrectionem: fidei ergo nostrae sic convenit, ut homo dicat ad Deum suum. Quare me dereliquisti? Unigenitus autem Deus qui inseparabilis est a Patre dicat: Qui me misit mecum est, nec me dereliquit. Sanctus Augustinus [Col. 0425A] contra Priscilianos: Neque enim illa susceptione alterum eorum in alterum conversum atque mutatum est: nec Divinitas quippe in creatura mutata est, ut desisteret esse creatura: nam si substantia hominis in Divinitate conversa est, augmentavit aliquod Divinitatis. Sed absit ut augmentum recipiat ineffabilis plenitudo. Manet ergo utraque Filii natura et una persona. Beatus Leo apostolicae sedis antistes ad Flavianum Constantinopolitanum: Et sicut forma servi Dei formam non ademit, ita forma Dei servi formam non minuit. Et paulo post: Et sicut Verbum ab aequalitate paternae gloriae non recedit, ita caro naturam nostri generis non reliquit. Item Hieronymus in Commentariis Evangeliorum secundum Matthaeum: Dixit Dominus Domino [Col. 0425B] meo, sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX, 1) : dictum est hoc non secundum id quod de eo natus est id David, et ⁜ a secundum id quod ex Patre natus semper fuit, praeveniens eum ipse suae carnis Patrem. Item sancti Athanasii Alexandrinae urbis sedis episcopi sancti et confessoris, ad Epictetum Corinthiorum episcopum: Quomodo autem vel dubitare ausi sunt qui dicuntur Christiani, nisi Dominus qui ex Maria processit Filius quidem substantia et natura Dei est. Quod autem secundum carnem, ex semine David est, et carne sanctae Mariae. Item in libro sancti Ambrosii et confessoris Mediolanensis Ecclesiae, quod misit ad imperatorem Gratianum inter caetera in libro secundo: «Inde illud quod lectum est, Dominum [Col. 0425C] majestatis crucifixum esse ⁜ b (I Cor. II, 2) , putemus, sed quia idem Deus idem homo per divinitatem Deus, per susceptionem carnis homo Christus Jesus Dominus majestatis dicitur crucifixus.» Et post pauca: «Servemus, inquit, distinctionem Divinitatis et carnis. Unus in utroque loquitur Dei Filius, quia in eadem utraque natura est. Et si idem loquitur, non uno semper loquitur modo: intende in eo nunc gloriam Dei, nunc hominis passiones. Quasi Deus loquitur quae sunt divina, quia Verbum est: quasi homo dicit quae sunt humana, quia in ea substantia loquebatur. Item ejusdem in libro Incarnationis Domini contra Apollinaristas: «Sed dum hos redarguimus, emergunt alii, qui carnem Domini dicunt et Divinitatem unius naturae. Quae tantum [Col. 0425D] sacrilegium inferna vomuerunt? Jam tolerabiliores sunt Ariani, quorum per istos robur perfidiae adolescit, ut majore contentione asserant Patrem et Filium et Spiritum sanctum unius non esse substantiae ⁜ c , quia isti Divinitatem Domini et carnem substantiae unius dicere tentaverunt:» Item infra: «Et hi mihi frequenter Nicaeni concilii se tractatum tenere commemorant. Sed in illo tractatu Patres [Col. 0426A] nostri non carnem, sed Dei Verbum unius substantiae cum Patre esse dixerunt: Verbum quidem ex paterna processisse substantia, carnem autem ex Virgine esse confessi sunt.»

7. Et quia nobis scribere praevidisti quod in Ephesina synodo continetur, ubi ad locum sic adnotatur: Si quis confitetur carnem Dei vivificatricem esse et propriam ipsius Verbi Dei Patris, sed velut alterius praeter ipsum conjuncti eidem per dignitatem, aut quasi divinam habitationem habentis, ac non potius ut diximus, vivificatricem esse, anathema sit. Si enim dicis quia propria est Dei Patris, quod sancti Patres minime credo ut ita dixerint, ergo Sabellianam haeresim secutus videberis, qui dicis quia propria est caro Dei Patris, et iterum propria est Verbi. [Col. 0426B] Quod sancta synodus Ephesina minime decrevit. Etenim inter caetera noster Vincentius, dicis, cuidam implorans taliter dicit: Illa facies quam post meridiem colonus paradisi ferre sustinens fugiit, et post pro illius et stirpis ejus transgressione sputis ab infidelibus sordidata est, ita vobis dum in igne venerit judicare saeculum, in tranquillitatis et pacis specie sese jubeat demonstrare. Vide ne contrarium videatur quod supra a sanctis Patribus probatum est. Si illa facies, quam colonus paridisi fugiit, subjecta creatura fuit, et creatura corporea; sed non de semine David nata, sed nondum divinitas ex stirpe David corporata, sed nondum in tempore nata. Et quid sentiendum est de eo quod Apostolus dicit, quia factus est ex semine David secundum carnem, qui [Col. 0426C] praedestinatus est Filius Dei (Rom. I, 3) . Praedestinatur enim, uti praeclarus Hieronymus dicit, qui nondum est. Et quid arbitrandum est de anima Jesu, de qua ait: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 38) ; et de qua: Potestatem habeo ponendi animam meam (Joan. X, 18) ; et item: Anima mea turbata est usque ad mortem (Joan. XII, 27) , quae non de semine David descendit. Nunquid et ipsa anima in ipsa facie jam tunc posita erat? Quomodo ergo dicemus verus Deus et verus homo, et a matre natus tempore, sed sempiternus a Patre. Et: Induit carnem, sed non exuit majestatem; veram carnem ex maternis visceribus tantum sine peccato.

8. Quod nos graviter molesti estis, et quod non tantum pugnis et calcibus, sed crudis travibus multare [Col. 0426D] jussistis pro tardato reciproco, et codicis vestri transmissu, fateor me non mediocriter erratum. Meliora sunt verbera fidelis amici, quam oscula fallentia inimici (Prov. XXVII, 6) . Legimus apud antiquos philosophos, cum discipulorum Antisthenes ⁜ d nullum reciperet, et perseverantem Diogenem removere non posset, clavam minatus est, nisi abiret; cui ille subjecisse dicitur caput, atque dixisse: Nullus tam durus [Col. 0427A] baculus est qui me a tuo possit obsequio separare. Et ego cum eo dicam: Nullus tam durus sermo esse potest, qui me a vestra charitate, a vestraque dulcedine possit disrumpere.

9. De trium vero ancillarum vestrarum migratione ex ore patris communis audivi integre: Nolite contristari, sicut et caeteri qui spem non habent (I Thess. IV, 12) . Dominus dedit, Dominus abstulit, sit nomen Domini benedictum in saecula (Job I, 21) . Oportet nos per multas tribulationes venire ad Christum, Domino dicente: Mundus gaudebit, vos autem tristabimini, sed tristitia vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI, 20) . Mereamur tecum coadunes otius siste ⁜ a communes. Salutare praesumo per os vestrum omnem decorem domus vestrae. Salutat vos domna Froisinda cum filiis suis, sani et incolumes, et tritici multitudine [Col. 0427B] locupletes. Direxi vobis illum ⁜ b glossematum et ephemerides, indesinenter gratias referens. Merear vestram jucundam accipere scriptam. Finit.

Aurelio Flavio JOANNI Paulus ALVARUS.

1. Engloge emperie vestrae sumentes eufrasia ⁜ c , imo energiae percurrentes epitoma, jucunda facta est anima, dum vel sere dilecti meruit cognoscere commoda. Unde quia prolixa facundia oratorum more rethoricari est visa, et contra tenuitatis nostrae inscitia magna ⁜ d doctorum usus es flumina, ne iperbatonicis ⁜ e casibus serviam, et quae cupio non expediam, sed involvam; breviter ac succincte defensionis meae [Col. 0427C] ordiam telam.

2. Praetermitto enim demulcationis disertioris vestrae praeconium, quo caput meum ungens niteris mellitum mihi infligere gladium. Et ne onerosus multa dicendo fiam legentibus, ea tantum meus sermo licet segniter texeat, quae sententias doctorum a te prudenter digestas mihi consentaneas doceat, nec adversarias eo animo quo cupis ostendat. Ac in primis, mi dilecte, hoc responsum habeto, sententiasque doctorum a me tibi directas, a te integerrimas conservatas memento, nec usque nunc alio dictas a te ostensae sunt modo; sed ita ut a me cognitae, et tibi, reverendissime, destinatae, hactenus tenori serviunt suo. Miror vero ⁜ f censuram vestram [Col. 0427D] eximiam, et mirabilem mihi bene notam industriam, cur non ipsa testimonia limatiori intentioni rimasti, eaque majorum solertia indagatione strenua alio modo digesta ⁜ g probasti: nisi forsitan quod ibi aliud intelligeres elucere tibi, penitus non vidisti. Unde quia intemeratae manent, a te nunquam in alium visae sunt sensum deflecti, nunc millia millium ⁜ h [Col. 0428A] testimonia si cupis concerpe: mihi, ut credo, nihil eorum interrogatione infligens damni, quia non aliorum contra me dimicatus es armis, quam eorum quibus expugnatus es telis. Et dum mihi testificent, tibique iterum, ut putas, suffragium praestent, non puto ut cuiquam videatur prudenti, in eo quod nihil praestant, esse mendaces, et in eo quod tibi favent, esse veraces. Nisi forsitan sententias eorum in rixam mittis, et contraria eos sibi dixisse contendis: quod si taliter utique sentis, a catholica pace nostraque dissentis. Et haec ita digerere volui in principio, quasi eas jam contra me forte exprobrarent in praelio.

3. At cum constet in plerisque non loco congrue posite; quod ⁜ i mihi obest, si totius eorum instruas [Col. 0428B] aciem, dum aliorum, non meam, destruis classem? Ex sancto enim Hieronymo aliqua mihi ⁜ j , et ex eodem itidem ipsa ⁜ j recepi. Sed nunquid sibi ipse contraria docuit, aut aliud hic, aliud ibi quasi sui oblitus proferret? Quod si fecit, non contra me facundia tua tonavit, sed contra eum ipsa ejus dicta surgevit. Audi ergo, vir prudentissime, et Romanae dialecticae caput, non hoc more ⁜ k usos fuisse priores, nec nostros per has contrarietates discursasse majores. Prius enim extenuabant objecta, et sic demum satagebant assertionis suae firmare commenta. Ac si forsitan placuisset prius firmare propria, denuo tamen adversarii destruebant opposita, nec nullatenus ea omittebant illaesa.

4. Sed nunc ad propositum revertamur, ipsasque [Col. 0428C] totas sententias singillatim rimemus. Ais enim: Nam de quo ait Apostolus: Et si imperitus sermone, sed non scientia (II Cor. XI, 6) , non semper imperitus fuit. Ecce si non semper, saltim vel aliquando imperitum affirmas; et utrum in sermone, an in scientia, non lucide narras: nisi quis ille peritus dictum tuum totum percurrat, et plane te eum in scientia imperitum dixisse cognoscat. Quod ille de se protinus negat dicendo: Etsi imperitus sermone, non tamen scientia. Dum se non scientia imperitum, sed sermone dicat, quis tanta hebetudine possessus audeat e contrario affirmare eum non sermone, sed scientia imperitum fuisse?

5. Dicis enim: Erat tamen in magnis profectibus, et aliquod in se velut nutabundus eloquitur, cum [Col. 0428D] dicit: Macero corpus meum, et in servitutem subjicio, ne forte aliis praedicans ipse reprobus inveniar (I Cor. IX, 27) , et quidem haec beatissimum Hieronymum dixisse cognovimus: sed nihil ad coeptum negotium hoc pertinere probamus. Dum enim dicit: Erat quidem in magnis profectibus, ostendit eum nihil minus habuisse perfectionis. Et dum addidit: Tamen veluti [Col. 0429A] nutabundus eloquitur, non hic de imperitia, sed de humilitate digeritur: quia sancti et perfecti viri, etsi ad summam virtutem proficiunt, se semper necdum apprehendisse conquirunt ⁜ a . Hic enim ubi in conflictu est positus, quasi dubitans de se ipso est elocutus. Nihil enim hic aut de scientia, aut de verborum posuit disciplina, sed tantum operum suorum digessit certamina. Unde et addidit: Macero corpus meum et in servitutem subjicio, ne forte aliis praedicans ipse reprobus efficiar. Macerat enim corpus suum per illa quae in alia Epistola triumphorum suorum enodat tropaea, per infamiam et bonam famam, per gloriam et ignobilitatem (II Cor. VI, 8) , perque ⁜ b illa omnia quae in jejuniis, et vigiliis, in periculis, in damnis, in plagis, vel caeteris innumerabilibus [Col. 0429B] quibus subditus est disciplinis.

6. Quid hic ad ea quae inter nos acta sunt congruum, quid tibi consentaneum, quidve mihi ibidem exstat adversarium plane non video, nec aliquem videre perpendo. Adjicis in consequentibus dicens: Et ad Philippenses scribens quiddam in se minus adhuc esse quam postea assecutus est perfectionem ostendit. Ecce et hic iterum imperfectum praedicas atque confirmas, quasi nobiscum de perfectione ejus aut de imperfectione contendas. Nisi forte nullam perfectionem sanctis viris citra grammaticae artis scientia putas. Ait enim: Conformari se morti Christi, si quo modo occurrat in resurrectionem quae est a mortuis (Philip. III, 10, 11) . Non enim diceret, si quo modo, si ei jam tum res indubitata videretur. [Col. 0429C] Ista ut quid posueris, pro certo non intelligo, nisi forsitan legentibus scripulum ⁜ c imponere voluisti, quod absit a sensibus tuis, reverendissime: dum enim dicis: Si quo modo occurat in resurrectionem quae est ex mortuis: et addis: Non enim diceret si quo modo, si ei jam tunc res indubitata videretur; ostendis non ex deliberato apostolicam resurrectionem credidisse, sed dubio hoc eloquio temperasse, quod multo longeque aliter a doctore illo intelligendum est dictum fuisse, quod non hic accepimus ventilandum. Hoc solummodo proferam te in vacuo hoc opere desudasse, et incongruenter negotio sententias posuisse. Item ais: Sed et in consequentibus ejusdem Epistolae haec eadem ostendit cum dicit: Non quod jam consecutus sum, aut perfectus; sequor [Col. 0429D] autem ut comprehendam in quo comprehensus sum a Christo (Ibid., 12) . Hic mihi respondeas velim. Nunquid grammaticam sequere se dixit? aut in arte Donati se a Christo comprehensum cognoscit, ut haec tua nobis solertia pro grammatica certantibus proferat ⁜ d quod ille vir tantus pro virtutum culminationis summa protestat? Sequitur: Ego me, frater ⁜ e , ego me ipsum nondum arbitror apprehendisse (Ibid., 13) . Quid obsecro? Grammaticam et liberalem artem [Col. 0430A] juxta te Donati, non te pudet, dilecte, tam infirmiora parti tuae testimonia uti, tamque alio opere congruentia huic nostrae assertioni aptare?

7. Sequitur in epistola tua: Quod si qui arbitrant per humilitatem dictum, videant in consequentibus quam magna de profectibus suis memorat, cum dicit: Ea quidem quae retro sunt obliviscens, ad ea quae ante sunt me extendens, secundum propositum sequor, ad palmam supernae vocationis Dei in Christo Jesu (Ibid., 13, 14) . Nescio hic contra quem dimicas, quemque hujus sententiae ancilla ⁜ f trucidare festinas. Nunquid de perfectione aut de imperfectione fuit contentio nostra ut totius ⁜ g contra haec certet invectio vestra? nisi forsitan ea quae retro vides ab eo oblita grammaticam dicas. Dicis enim: Quicunque enim perfecti sumus, [Col. 0430B] hoc sentiamus (Ibid., 15) : in quo ostendit duplicem esse perfectionem; unam quae est in expletione virtutum; secundum quam dicit, quod etiam sit perfectus. Ecce illa de qua ipse dicit: Etsi imperitus sermone, non tamen scientia: peritiae enim scientiae virtutum perfectio est. Dic aliam perfectionem: utique illam quam dicis: Nunquid et peritia non est de virtutibus? Sed quam peritiam hoc loco significare volueris, pene tertius nescio: Utrum operum, an verborum non satis adverto. Si operum, non refello; si verborum, in tantum rejicio et recuso, ut eam stultitiam eloquio firmem divino. Dicit enim Apostolus: Sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum (I Cor. III, 19) . Unde et ad Corinthios: Quae stulta mundi elegit Deus ut confundat sapientes [Col. 0430C] (I Cor. I, 27) . Quos utique sapientes? Nunquid nostros sanctissimos Patres, et non potius grammaticos, philosophos, et rhetores? Vides confusos esse quos sequendos praedicas, et multa extollis laude. Et alibi idem Apostolus: Ego cum venissem ad vos, fratres, non veni per sublimitatem sermonis, ut sapiens annuntians vobis testimonium Christi (I Cor. II, 1) . Quae est enim sublimitas sermonis, nisi regulae per metaplasmum et tropos Donati? Vides Apostolum non per eosdem aptare gressum, sed per simplicitatem Christi scire Dominum Jesum Christum; unde et in consequentibus addidit: Non in doctis humanae sapientiae verbis; sed in doctrina Spiritus, spiritualibus spiritualia comparantes (Ibid., 13) . Attende quid dicat: Non in doctis humanae sapientiae verbis. [Col. 0430D] Quae est haec humana sapientia, per cujus doctissima nequit Apostolus incidere verba, nisi in haec tua laudabili ⁜ h regula, in qua putas totius perfectionis existere summa? Conspicis humanam sapientiam ab Apostolo nuncupatam, quam tu importune asseris esse divinam. Fides enim nostra, ut Apostolus ait, non est in sapientia hominum, sed in virtute Dei. Sapientiam autem loquimur, inquit, inter perfectos. Sapientiam vero non hujus saeculi, neque principum ejus, [Col. 0431A] qui destruuntur; sed loquimur Dei sapientiam, in ministerioque ⁜ a absconditam, quam nemo principum hujus saeculi cognovit (I Cor. II, 5-8) . Peto ut respondeas mihi, quae haec credenda est sapientia hujus saeculi, vel principum ejus, a qua nos Paulus avertit, seque ignotum his disciplinis celebrare non pudet? Dicit enim Dominus per Isaiam: Populum impudentem non videbis, populum alti sermonis, ita ut non possis intelligere dissertitudinem linguae ejus in quo nulla est sapientia (Isa. XXXIII, 19) , videlicet, et ⁜ b in hoc loco ait destina ⁜ c noster Hieronymus, philosophorum et oratorum mundi, qui applaudunt sibi in eruditione et eloquentia saeculari, quorum omnis ornatus in verbis est. Vides Donatistas tuos depinctos, et stultos a Deo, qui sapientia vera est, comprobatos.

[Col. 0431B] 8. Illud vero quod sanctum Hieronymum ad magnum oratorem loquentem producis, initium epistolae considerare debes, et ut quid hoc devenerit enodatius explicare. Ait enim: Quod autem quaeris in calce epistolae cur in opusculis nostris saecularium litterarum interdum ponamus exempla, et candorem Ecclesiae ethnicorum sordibus polluamus, breviter responsum habeto. Adverte quid dicat: Interdum ponamus exempla: per quod ostendit non semper, nec ubique, sed ubi necessitas coegerit hoc non sine aliquo utere periculo, ut in consequentibus de beatissimo Cypriano retulit dicens: Cyprianus, vir eloquentia et martyrio pollens, Firmiano narrat et mordetur, cur adversum Demetrianum scribens testimoniis usus sit prophetarum et apostolorum, quae [Col. 0431C] ille ficte commentitia esse dicebat, et non potius philosophorum ac poetarum, quorum auctoritate ut Ethnicus contraire non poterat, sicut et a te digestum mihi in adjutorium adversante animo dictum Hieronymi fuit, ubi mulieri captivae radendum ⁜ d caput, supercilia, et omnes pilos corporis praedicis amputandos, et sic eam in spiritualibus producendam amplexus. Sufficit mihi quod captivam nominas, et non civem, vel indigenam, seu colonam. Nec mihi, reverendissime, non pro verborum folia ⁜ e dictum, sed pro librorum gentilium lectione profertum est. Quos uti ⁜ f non ad honestatem debemus verborum, sed ad fructus sensuum seu sententiarum: et sic ubi in eisdem aliquid fidei Christianae invenero congruum, mihi vindicem totum, [Col. 0431D] et excusso a Goliath gladio, amputem ipsius impiissimi caput proprio telo, sicut illa quae de libris beatae memoriae Augustini exscertus ⁜ g es de Mercurio pro vano idolo, vel illa quae de sibyllarum mecum legisti vaticinio. Sic et Apostolus necessitate compulsus pleraque ex ipsis contra eosdem est prosecutus, non se per eorum dirigens regulam, sed eos ad [Col. 0432A] suam redigens formulam. Ex ancilla Israeliticam, ut professus est, faciens, non ex utero Israelitam servum captivum instituens. Sed dic mihi, obsecro, hujus Donati devii regulam integram tenes, aut mediam, rasam et capillorum spiritudini plenissimam, ac capillorum setis bellosam? Et si rasam capite, superciliis unguibusque desectam, expone quid caput, quid supercilia, quid ungues, quid ex ipsa significari censendi sunt pili, quos radendos ante vestrum praedictum legis styli ⁜ h . Quod si aliquid ex eadem seris, jam non perfecte grammaticus eris. Paulus namque apostolus qualiter hujus captivae radat pilos absculta. Atheniensibus enim dicit: Pertransiens enim et contemplans culturas vestras, inveni et aram in qua suprascriptum: Ignoto deo; quod [Col. 0432B] itaque ignorantes vos colitis, hoc ego annuntio vobis (Act. XVII, 23) . Scriptio autem arae non ita erat ut Paulus asseruit: Ignoto deo, sed ita: Diis Asiis, et Europae, et Africae, diis ignotis et peregrinis ⁜ i . Verum quia Paulus non pluribus indigebat ignotis, sed uno tantum Deo, singulari verbo usus est, ut doceret illum Deum suum, quem Athenienses in arae titulo praenotassent.

9. Hoc autem, ut Hieronymus ait, Paulus faciebat rare, ut loci potius quam ostentationibus opportunitas exigebat. Vides quia rare haec faciebat, et non semper, pro opportunitate loci, non pro regula semper sequendi atque pro libris gentilium in confirmatione dictorum suorum, non pro arte Donati accipe dictum. Nam tua testimonia non tibi suffragium [Col. 0432C] praebent, sed mihi. Si vero diligenter Epistolas Apostoli totas rimaveris per conjunctiones et propositiones non congruis positis locis, eum ignarum protinus hujus Donati arte evidenter atque aperte videbis. Quod autem de Salomone posuisti non eum grammaticum approbasti, sed ex libris rhetorum vel dialecticorum aliqua posuisse firmasti. Dicit enim et proposuisse nonnulla, et aliqua respondisse. Ubi enim dicitur nonnulla, et aliqua, apertum est quod pro opportunitate loci non omnia, sed quaedam fuisse ad rem pertinentia, ut libitum illi fuit, excerpta ⁜ j . Nec credendum quod vir Hebraeus, et in tavernaculo ⁜ k sermone doctissimus, latini hominis sequeret regulas, aut per Donati discurret bullas ⁜ l , ut omissa sanctissimae linguae flumina, necdum adhuc [Col. 0432D] in cruce Domini linguae sacratae, auxilia quaeret peregrina. Paulus vero non metrorum gentilium legibus, pedibusve, ut dicis, servivit, sed Epimenides versiculo usus fuit ab alio condito, sibi tamen in necessaria commodatum. Inepta sunt haec et frivola; quin potius ostende, ubi ipse apostolici viri per hujus tua exculti sunt disciplina.

[Col. 0433A] 10. Quod vero Juvencum asseris Evangelium sub metrica misisse lege, audi hoc in laudem eum fecisse Christi, ut quidquid ex hoc inesse sibi dolebat sordidum, per laudem Dei pulchrum redderet atque excultum. Et quia eo tunc tempore magis quisquis versibus operam dabat, propter eloquii venustatem, et per occasionem dissertitudinis, gentilium serviebat errori, dum legerent Virgilii Aeneidos, et flerent Didonem exstinctam, ferroque extremo secutam, vel spretam injuriam formae, et rapti Ganimedis honores, fallacem donum Minervae, et dolum Junonis iniquae; ne his erroribus, sordibusve inquinarentur Christiani, praevisum ⁜ a est, ut metrice miracula canerent Christi: ut inlecti metrica dulcedine, simul et non mendacio, sed veritate propriis inhaererent, mellifluum [Col. 0433B] libando saporem, ethnicorum respuerent sordidum, spurcissimumque foetorem, secundum quod Sedulius in praefatione operis Paschalis Calcidonio prosatice ait. Quod ipsa tua sagacitas, si maluerit, invenire valebit.

Quod autem nobis veterem haereticum Origenem, praecipuum doctorem dicens, in testimonium producis, quem a Patribus damnatum ipse non nescis: scias me ejus non terreri dictis ⁜ b , etiam si contra me existerent, potiora. Ipse enim est qui dixit, Ars magica mihi non videtur alicujus rei subsistentis vocabulum; sed etsi sit, non est operis mali, nec quod haberi possit contemptui. Puto te virum prudentissimum haec ab eodem dicta non probare, vel caetera quae in libris Periarchon digessit non dubito [Col. 0433C] te fortissime refutare. Magos vero illos vale prophetiae ⁜ c commotos fuisse certissimum est. Sed prophetia a Deo illi inspirata, non ab arte Donati inventa. Debes elehel ⁜ d , nempe filio Huri, fili Hor, qui repletus exstitit divino Spiritu (Exod. XXXI) , quid cupias affirmare non intelligo. Nunquid dixi a Deo sapientiam nulli hominum datam, aut negavi omnem scientiam a coelestibus a Deo creaturae suae delatam, ut hujus, et Eliab filium Bacisamat ⁜ e , mihi enarres gesta? Imo libere profiteor: Omne datum bonum, et omne donum perfectum desursum a Patre luminum esse (Jac. I, 17) : et hoc namque donum fuit perfectum, quia in honore sanctuarii Dei exstitit consecratum. Nunquid artem Donati donum poteris firmare perfectum? Sed ut consentiam sententiae tuae, [Col. 0433D] fac quia donum sit perfectum, datumque sit optimum. Nunquid dixi in omnibus et in omnia penitus reprobum? Nunquid non sunt haec verba Epistolae meae: «Sanctos et apostolicos viros non verborum compositionibus deservire, sed sensuum veritate gaudere; neque per artem liberalem Donati, sed per simplicitatem currere Christi.» Si hoc displicet, et refutari magis quam sequi placet, contrariam sententiam forma ⁜ f ut dicas, sanctos et apostolicos [Col. 0434A] viros non sensuum veritate gaudere, sed verborum compositionibus deservire; neque per simplicitatem currere Christi, sed per artem liberalem Donati. Et plane tunc in responsione non unum tantum diem desudem, sed totius meae tempus ⁜ g vitae. Sensus enim hominis, quem Plato in cerebro, Christus monstrat in corde haec omnia adinvenit, non ille ob eadem ⁜ h inventus fuit. Unde liquide constat, qui sensum columen ⁜ i gerit, nunquam aliunde suffragium artis inquirere, quem in se sibique iterum praevidit esse. Ille enim Donati quaerat auxilium, cui debilitas inficit gradum. Nobis tamen quorum Christus, qui est sapientia vera, instruit, fovet, et erudit intellectum; ut quid per gentilium vagabimus delubra, cum constet nostra totius doctrinarum fontibus [Col. 0434B] opleta vitalia. Unde sancti et apostolici viri, etsi per peritiam Donati visi sunt loqui, non ab eodem credendi sunt fuisse instructi, sed ab eo qui hoc ipsum tenue eidem congessit gentili. Non enim apostoli, aut prophetae, quasi ex opere regulis deservierunt humanis, sed columi ⁜ j sensu qualiter proferenda essent instrumentis praevidebant divinis.

11. Quod vero tres pueros dicis grammaticam docuisse, miror te prudentem hominem tam leviter opinasse, ut Chaldaicam disciplinam grammaticam asseras, cum grammatica Graeci dicatur, et ipso nomine facie tenus quid sit apertius indagetur. Verum quia editione Symmachi pro Hebraea es usus, atque quasi ignotis in aliam alterius loco inducere [Col. 0434C] es visus, regi Nabuchodonosor profani jussionem nobis in doctrinam formans, et quod ille pueris captivis fecit, nobis liberis facere mandans; audi quid inde noster Hieronymus sanctissimus sentiat: Nota, ait, quod Deus dederit sanctis pueris scientiam et disciplinam saeculariam litterarum in omni libro, pro quo Symmacus interpretatus est artem grammaticam, ut cuncta quae legebant intelligerent, et spiritu Dei de Chaldaeorum scientia judicarent. Et siquidem rex gentilis eos causa eruditionis ad scholasticam doctrinam posuit, sed Deus illis ad convincendos sapientes Chaldaeorum multiplicem sapientiam dedit. Animadverte quia Deus dedit eis intelligentiam et scientiam, ut de Chaldaeorum scientia ipsos refutaret Chaldaeos. Et notandum quod non ab illa disciplina vel ab eisdem [Col. 0434D] deceptoribus sunt docti, sed a Deo decuplo sunt inlustrati: ut intelligas non arte eos hoc fuisse assecutos, sed Dei munere, ad quod necessarium erat, inspiratos. Discunt autem, ut ait Hieronymus, non ut sequantur, sed ut judicent, atque convincant. Quomodo quispiam adversus mathematicos scribere imperitos mathematicos risui pateat ⁜ k , et adversus philosophos disputans ignoret dogmata philosophorum. Et nos, Reverendissime, grammaticam sic dicimus [Col. 0435A] consequamur, sed destruamus et convincamus, quisquam nec per haec gressus dirigit, et destruit semitam quam incidit. Danieli amplius conceditur, dum solutiones visionum adjiciuntur, ut per hoc regia infula decoraretur, et ad quod opus erat sublimior haberetur. Nam decuplo dicitur in eos fuisse quam in omnes ariolos et magos: et utique non puto te hoc non refutare, ut pueros Dei magorum artibus approbes deservisse. Sed utique decuplo, quia quae illi per artes et argumenta nefanda cognoverant: isti inspiratione Dei contrariis viis, id est, non id eodem quo illi ordine assecuti fuerant: ut per hoc sapientia divina humanam refutaret scientiam, et destrueret, quae in eruditione tota conjicitur esse prudentia.

[Col. 0435B] 12. Quod vero sanctum Gregorium indicativum et optativum modum scisse convincis, scito eum non ignarum harum fuisse penitus disciplinarum ⁜ a , sed hanc artem et peritissime novisse, et cautissime precavisse. Nam ipse est qui in principio locutionis suae ait: Absit ut verba tanti oraculi sub verbis perstringam donati. Verum ubi opportunitas loci exhibuit, non ejusdem regulae deservire, sed ipsam regulam in suo sibi potius non utere; sed fortissime professus sum, et hucusque profiteor, non eosdem ⁜ b ipse regulae se subdere. Nec curare de eloquii rectitudine, cum sensum in tuto illam posse ⁜ c habere.

13. In finem quaestionis dicis: Apostolici et sancti [Col. 0435C] viri nec semper simplices in dictis, nec semper sophistici. Et ego e contrario respondeo livere: Apostolici et sancti viri et semper simplices in dictis, et semper sophistici. Semper simplices, quia verba proferunt pura, et sincerissima veritate plenissime mera; semper sophistici, quia nec una ab eis sine sacramento prolata est iota: involuta sunt, et aperta; plana, et alta; parva, et magna; mystica, et succincta. Nitent quidem, ut magnus ait Hieronymus, in cortice, sed dulcius in medulla est. Qui esse vult nucleum, frangit nucem. Nec sic clausa est, juxta clarum Gregorium, ut pavesci debeat. Nec sic patet, ut vilescat. Audi denique quid de hoc beatissimus senserit Augustinus: Institui animum intendere in Scripturas sanctas, et videre quales essent: et ecce [Col. 0435D] video rem non compertam superbis, neque nudatam pueris, sed incessu humilem, successu excelsam, et velatam mysteriis. Quod si non sunt semper simplices, nec semper sophistici, ut ipse visus es approbare, apertum est quod per regulas non decursarunt Donati, dum vel in aliquibus simpliciter sunt locuti. Vides quia mihi tua omnis palestra desudat, et tua invectio mihi palmam victoriae parat: hic apparet ut divino commoti Spiritu prout opportunitas loci [Col. 0436A] erat eis concessum, aut per regulas aptabant gressum.

14. Nec fas est, ut qui regulariter et per quamcunque artem incedet, quandoque ab illa sibi posita formula deviando pererret. Dicis enim: Nec frequenter lac potum dederunt, nec crebro solidum cibum: non aliquoties simplicia, non diu sublimia; sed ut spiritus dabat eloquia. Ut conjicio ⁜ d , ista omnia grammatica derivare conaris, et sublimia et solidum cibum, significatam artem Donati cupis; lactem vero et simplicia nostram designare inscitiam; nec advertis quo fine talia praecidis dicta, dum dicis: Sed ut Spiritus dabat eloquia. Non haec, mi reverendissime, pro oratoriis debes accipere pompis; neque pro spumosarum pompegi ⁜ e insanis [Col. 0436B] vesicis; sed pro doctrinarum differentia, qua omnibus omnia factus est, ut omnes faceret salvos (I Cor. IX, 22) . Lacte enim, non solido cibo, ut ait Castissimus, Corinthios potat (I Cor. III, 2) , cum in infirmitate et tremore, ac timore multo, apud eos fuisse se dicit.

15. Quod vero testimonium Prophetae hic usus es: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus (Psal. LXXXIV, 9) , plane risum hic tenere non valeo. Nunquid Propheta pro grammatica, de qua nunc intentio vertitur, dixit audiam quid loquatur in me Dominus Deus? imo plus congruit ut dicat, audiam quid loquatur in me Donatus profanus; nisi forsitan Virgilium, et Homerum, vel caeteros poetas, Spiritu sancto dicas esse locutos, et per spirationem divinam [Col. 0436C] asseras idola fuisse laudatos; ac sic aequales oppleta negare divinis. Quod vero asseris quod sanctus Gregorius dixerit: In cunctis fidelibus Spiritus venit, sed in solo Mediatore permanet, qui ejus humanitatem nunquam deseruit, et caetera: eadem enim replicas et inculcas, et semel incongrue posita iterando intentas: neque de Spiritus spiratione contendimus, ut dimices contra illud quod nunquam objectum recolimus.

16. Nam et illud quod dicis quod Paulus apostolus seminibus secundum allegoriam protulerit, verum est, quia omnia quae protulit allegorice protulit, et mystice cuncta intelligendo perdocuit. Sed nunquid allegoria ita inducitur, ut erronea proferatur, et non latine, sed vitio citer ⁜ f juxta te comparetur? At [Col. 0436D] allegoria, aut mystice tamen per regulam non hoc ordivit Donati. Aut forsitan tum ibi solum allegorice, ubi erronice; et ibi simpliciter nude, ubi grammatice? Si erroneum dictum per artem Donati ejus firmavero, mox allegorice intelligendum id ipsum quod erroneum dicis esse profusum; rogo ut identidem dicas, si absque allegoria ejus peritissimum ubicunque probas assertum?

17. Sed quia per artem hoc non locutum fuisse [Col. 0437A] negare non vales; extenuari hoc per nescio quam olimina cupis. Asseris enim: Haec est benedictio qua benedixit Deus Abrahae in repromissione seminis ejus, qui est Christus, et gentium vocatione. Ibi enim positum est: Multiplicabo semen tuum (Gen. XXII, 17) , et caetera. Adjicisque: Tropice et hyperbolice locutus est. Quis enim non videat, quod incomparabiliter amplius arenae numerus quam esse omnium hominum multitudo ab ipso Adam usque ad terminum saeculi, quanto magis solum genus Abrahae? Dum nimium contracdictioni inservis, et ad omne quod dicitur obius ⁜ a ire cupis, aliud pro alio respondere te, o dilecte, non vides, non dictum Apostoli per artem Donati digestum affirmans, sed benedictionem Abrahae; nescio quo vertiginis astu [Col. 0437B] divertens. Et licet doctoris usus sis in hoc loco sententia, non ita ut aestimas, sed aliter retractanda. Audi tamen verius et honestius quam ⁜ b praepones. Audi tuum Isidorum inquientem: « Multiplicabo semen tuum sicut stellas coeli; id est Christianam gentem, cujus tu pater in fide subsistis, sic faciam resurrectionis lumine coruscare. Deinde monstravit illi arenam maris, et dixit: Sic multiplicabo semen tuum ⁜ c ; hoc est erit quidem copiosa gens Judaeorum, sed sterilis et infecunda sicut arena manebit.» Ut sic erit non ad numerum multiplicationis comparative arenae, vel stellarum, referatur, sed ad effectus operum derivetur. Sic erit semen tuum, non in numero stellarum vel maris arenae dixit, sed ad affectus earumdem rerum, quas ei ostendit, signavit: Sic erit [Col. 0437C] semen tuum. In parte resplendebit fulgore, et in parte sterelitate erit omnimode infecundum ⁜ d . Et licet tropice et hyperbolice per superabundantem tropum ⁜ e dicatur tamen mystice identidem atque allegorice, facile intelligentia scientibus aperitur.

18. Multa erant quae in confirmatione dictorum meorum digererem; sed fastidium lectoribus meis dubitavi ingerere. Sufficit quod beatissimus Augustinus in primo libro Confessionum suarum ita hujus artis quod assecutus fuerat peritia defleat, ut pene omnes artis hujus peritos in errore maximo devolutos non siccis oculis lugeat. Et beatus Cassianus cum sodale suo Germano praeclaro, pro hujusmodi flentibus disciplinae reatu, anas tero te ⁜ f in collatione quarta decima hujusmodi reciprocationis accepit [Col. 0437D] remedium. «De hac ipsa, ait, unde tibi purgationis maxima nascitur desperatio citum satis atque efficax remedium poterit oboriri, si eamdem diligentiam atque instantiam, quam te in illius saecularibus studiis habuisse dixisti, ad ⁜ g scripturarum spiritualium volueris lectionem meditationemque transferre. Necesse [Col. 0438A] est enim mentem tuam tandiu illius carminibus occupari, quandiu sibi alia quae intra semetipsam recolat, simili studio et assiduitate perquirat, ac pro illis infructuosis atque terrenis, spiritualia ac divina parturiat. Quae cum profunde alteque conceperit, atque in illis fuerit enutrita, vel expelli priores sensim poterunt vel penitus aboleri.»

19. Secundum Hieronymum quod ad magnum oratorem firmasse te applaudis, quod jam alio modo dictum fuisse cognoscis, quid Eustochio dicat idem tu ipse diligentius intuere. «Nec tibi, ait, deserta multorum velis videri, aut lyrici ⁜ h festiva carminibus metro ludere. Non delumbem matronarum salivam delicata ⁜ i secteris, quae nunc strictis dentibus, nunc labiis ⁜ j dissolutis, balvutientem linguam indimidiata [Col. 0438B] verba moderantur ⁜ k , rusticum putantes omne quod nascitur: inde illis etiam adulterium linguae placet. Quae enim communicatio luci ad tenebras? Qui consensus Christi ad Belial (II Cor. VI, 14, 15) ? Quid facit cum psalterio Horatius, cum Evangeliis Maro, cum Apostolo Cicero? Nonne scandalizatur frater, si te viderit in idolio recumbentem? Et licet omnia munda mundis (Tit. I, 15) , et nihil rejiciendum quod cum gratiarum actione percipitur, tamen simul bibere non debemus calicem Christi, et calicem daemoniorum (I Cor. X, 20, 30) .»

Et post ista tam fortiora tamque valentia, innectit alia multo his fortiora. Revelationem quam sibi dicit a Domino revelatam non fictis somniis, sed veris verberibus sibi inlatam, in qua se ductum ad tribunal [Col. 0438C] judicis asserit, et pro frequentatione librorum gentilium acriter caesum in praesentia angelorum seu cunctarum virtutum ostendit.

20. Inspiciamus iterum quid de hoc etiam mirificus sentiat Augustinus: Non curare, inquit, debet qui docet quanta eloquentia, sed quanta evidentia doceat. Cujus evidentiae diligens appetitor aliquando nec leget verba cultiora, nec curat quid bene sonat sed quod bene indicet, atque intimet quod ostendere intendit. Item ipse: Bonis doctoribus tanta docendi cura esse debet, ut si verbum quod nisi obscurum sit vel ambiguum, latinum esse non possit, ore autem vulgi dicitur ut ambiguitas obscuritasque vitetur, non sic dicatur ut a doctis, sed potius ut ab indoctis dici solet. Vides, o eximie, non curasse [Col. 0438D] doctores in verbis grammatica vitia, quando in sensibus et profectibus tuta esset sententia. Nunquid non talis est hujus sanctissimi doctoris assertio, qualis et mea illa, contra quam ais, professio: sanctos et apostolicos viros non verborum compositionibus deservire, sed sensuum veritate gaudere; nec [Col. 0439A] per artem Donati liberalem; sed per simplicitatem currere Christi. Tale est quod ipse dicit: Non sic dicatur ut a doctis, sed potius ut ab indoctis, ut sensuum veritas pateat, non verborum compositio tumeat.

21. Quod si forsitan asseris psalmos, et Job historia, apud Hebraeos existere metrica, scias te non insolubili contra nos dimicasse problema. Quia sicut lingua Hebraea erat sancta et inclyta, et in primordio mundi ab ipso Auctore hominum consecrata; ita ipsius linguae metrorum formula non profani et idolatriae ⁜ a cultoris est regula, sed aut Moysi litterarum Auctoris commenta, aut certe sancti omnis ⁜ b vel prophetae cujuspiam inspiratione Dei sequentibus promulgata. Nos enim pro hujus Donati [Col. 0439B] arte ostendimus ⁜ c , ipsamque totis viribus destruimus, non sanctissimae linguae tenorem evacuare quocunque instinctu satagimus; quia certum apud nos ipsos habemus, quod omnis lingua rectitudinis suae habeat regulam, per qua m se rationabiliter directe ⁜ d diffundit in doctorum hominum pectora: sed tanta est divinae inspirationis eloquia ⁜ e , ut non quasi necessitate alienis succumbat eloquiis, sed auctoritate quadam nitatur viribus propriis. Audi nunc quid Isidorus sanctissimus dicat: Gentilium dicta exterius ⁜ f verborum eloquentia nitent, interius vacua virtutis sapientia manent ⁜ f . Eloquia ⁜ g autem sacra exterius inculta verbis apparent, intrinsecus autem mysteriorum sapientia fulgent. Intende quid dicat: Quod eloquentia inculta sit sacra, et non per [Col. 0439C] te Donati ⁜ h cultata ⁜ i . Item ipse: Fastidiosis atque loquacibus Scripturae sanctae minus propter sermonem simplicem placent: gentili enim eloquentiae comparata videtur indigna. Hic etiam qualiter Scripturae sanctae sermonem simplicem dicat, quaeso, perpende. Item ipse: Simplicioribus litteris non est praeponendus fucus grammaticae artis. Prospicis simplicitatem verbis praelatam hic esse arti Donati.

22. Absculta quid Damaso Hieronymus dicat: «Daemonum cibus est carmina poetarum, saecularis sapientia, rhetoricorum pompa verborum. Haec sua omnes suavitate delectant, et dum aures versibus dulci modulatione currentibus ⁜ j capiunt, animam quoque penetrant, et pectoris interna devinciunt.» Ut reor, probata est saecularis scientia daemonum [Col. 0439D] esse eufrasia m. Item in consequentibus quid promat jam dicti absculta emperiam ⁜ k . «Verum, ait, [Col. 0440A] ubi cum summo studio ac labore fuerint perlecta, nil aliud nisi inanem sonum, et sermonum strepitum suis lectoribus tribuunt. Nulla ibi saturitas veritatis, nulla justitiae refectio reperitur. Studiosi earum in fame veri; in virtutum penuria perseverant. Et tu mihi sanctos et apostolicos viros per inanem sonum, per famem et macredinem veritatis, per egestatem justitiae, dicis esse versatos? Et post multa virilia ⁜ l quae te tuaque truncant asserta, Apostoli replicas ⁜ m verba: Si enim quis viderit qui habet scientiam in idolio recumbere, nonne scientia ejus, cum sit infirma, aedificabitur ad manducandum, et peribit infirmus in tua scientia, frater, propter quem Christus mortuus est (I Cor. VIII, 10) ? Nonne tibi videtur, ait ⁜ n , sub aliis verbis dicere: Ne legas philosophos [Col. 0440B] et oratores poetas, ne in eorum lectione resquiescas.» Si in lectione eorum scandalum est, multo magis in docendum sacrilegium est. Et post aliqua: «At nunc, ait, etiam sacerdotes Dei omissis Evangeliis et prophetis videmus comoedias dicere ⁜ o , amatoria bucolicorum versuum verba cantare, tenere Virgilium, et id quod in pueris necessitatis est, crimen in se facere voluntates ⁜ p .» Vides hoc etiam crimen necessitatis existere in pueris; et nos gratia liberatos, et aetate legitima jam adultos, sub crimina mittere cupis? Item sensibus tuis jam dictum doctorem ad Acalciam ⁜ q intromitte dicentem, cum exponere vellet Apostoli dictum: Ne tetigeritis, neque gustaveritis, neque tractaveritis; quae sunt omnia in interitum ipso usu secundum praecepta et [Col. 0440C] doctrinas hominum, quae sunt rationem quidem habentia sapientiae (Colos. II, 21) , ait: «Hoc loco quidem conjunctio superflua est: quod in plerisque locis propter imperitiam artis grammaticae apostolorum egisse reperimus. Neque enim sequitur ⁜ r sed, vel alia conjunctio quae solet ei praepositioni, ubi ⁜ s repertum fuerit, respondere.» Habes ne ultra, quo nervos tuae loquacitatis extendas? Ecce apertis vocibus, et pene palpabilibus rebus, inscium Apostolum tuae grammaticae legis, et certe sapientiorem caeteris apostolis eum negare non vales.

23. Quod si nostrorum doctorum sententiis de sanctis scriptoribus non acquiescis, ipsorum philosophorum quorum institutus es disciplinis acquiesce eviratis veribus verbis et clivosis. Dicit [Col. 0440D] enim Porphirius nos intuens in contumeliarum suarum contra Ecclesia m libris: Adhaerent, inquit, [Col. 0441A] ineptiis Judaicarum Scripturarum, in quibus cum absolutio vel explanatio nulla sit, ad quasdam narrationes incongruas inconvenientesque convertunt, quae non tam explanationes sunt his quae obscura sunt, quam laude plausumque disserentibus conferat. Nam ea quae Moyses agrestici et simplici sermone conscripsit, divinitus sancita et figuris atque aenigmatibus obtecta confirmant, atque ingentibus oppleta mysteriis inflati mente ac tumidi, turbato in semetipsis rationis humanae judicio, sacramenta putant, in quibus se agrestis scriptor explicare non valet. Ecce philosophus inter suos nobiles, et ex tempore declamator insignis, Moysem imperitum, et agrestem scriptorem explicare non valentem suis prosequitur orsis. Et utique si ejus dicta per artem [Col. 0441B] decursa videret, aut eloquenter perite per saecularem sapientiam diffusa probaret, non eum tali nomine notandum putaret: sed quia ut vere gentilis in verba foris ornatum non vidit, fulgorem interiorem rimare nescivit. An sancti Apostoli dicta ignoranda transivit, qui Habemus thesaurum absconditum in vasis fictilibus (II Cor. IV, 7) dicit.

24. Dies mihi, priusquam sententiae doctorum, deficient, si omnium doctorum sententias maluero congerere huic nostrae assertioni cohaerentes et valide. Quae quia multae sunt, et pene a nullo penitus sapientissimo explicandae, contentus ero istis testimoniis tam ⁜ a praefixis, et ad secundam oppositionem me identidem patrum decedentium ⁜ b armabo telis. Igitur sententias doctorum a nobis pro unione Filii [Col. 0441C] Dei digestas de naturarum distinctione ab eisdem depromptas conas ⁜ c subruere, eorumque dicta sibi impugnantia non verens ostendere, nec beati Augustini eloquia destruis, sed sancti Hieronymi contra eum dicta opponis, utrorumque sententiam in rixam mittens, et in seipsos surrexisse atque contra se locutos fuisse ostendens. Sed absit ut hoc credendum alicui vel paululum intelligenti videatur; tanto magis tibi tanto et tali viro scientia et liberalibus artibus inlustrato. Nos enim quae diximus pro unione personae certavimus: unumque Christum in duabus naturis intelligentibus bene probavimus. Nam quod beatum Hieronymum sensisse contendis, de proprietate naturarum hoc illum proferre sentire debes, non pro unione personae: quia nunquam [Col. 0441D] duos Christos in quaviscunque scriptura discretos perlegis. Sicut dixit: Non ergo natura unigeniti est primogenitus, sed propter societatem unigeniti Dei unigenitus est. Vides quia naturarum explicuerit proprietatem, non personae distinxerit unitatem. Nam utique secundum divinitatem est Deus, et secundum humanitatem homo est verus. Sed iterum libere et constanter profiteor in utraque natura unum Christum existere, et unum Filium proprium esse; non duos, ut visus est Elipandus haereticus nominasse. [Col. 0442A] Quod autem dicit, quia Deus hominem susceperat, et per mortem crucis relinquendus erat a Deo usque ad resurrectionem, non hoc ideo dicit quod derelictum eum affirmet, quod longe est a sensibus nostris. Sed ut Beatus Libanensis presbyter dixit: Non quod Divinitas reliquerit carnem suam, sed quod non commoritura erat cum carne sua: quia sic in sepulcro carnem suam commanendo non deseruit, sicut in utero Virginis connascendo ⁜ d firmavit. Fidei ergo nostrae sic convenit, ut homo filius dicat: Quare me dereliquisti? (Matth. XXVII, 46) et Deus filius, qui cum Patre aequalis est, dicat: Qui me misit mecum est, nec me dereliquit (Joan. VIII, 49) . Et cum ex utroque unus sit Filius, cavendum est, ne aliquis dicat: Homo est mortuus, et Deus eum [Col. 0442B] excitavit. Hoc illi dicunt qui secundum carnem praedicant adoptivum, et secundum divinitatem proprium.

25. Dictum vero S. Hieronymi a te, dilecte positum, ita accipiendum procul dubio congruit, quia humanitas derelicta est a divinitate sua cum qua ipsa tertia est in Trinitate persona. Sed quia divinitas mori non poterat, ideo quasi in se sola naturaliter humanitas passionem ferebat. Miror tamen quomodo eum hic derelictum a Deo ausus est dicere, cum in tua epistola, dum aliud ais, nunquam derelictum visus est affirmasse, ubi ex praeclaro Gregorio nostra firmatur assertio. Dixisse enim ais: In cunctis namque fidelibus spiritus venit, sed in [Col. 0442C] solo Mediatore permanet, qui ejus humanitatem nunquam deseruit. Si non est deserta, nec utique derelicta. Quae vero ex sancto Augustino contra Priscillianos dixisse intendis, nec mutabilitati vel conversioni divinitatem subjacere causaris, certe haec vere contendis, sed contra quem ipse non habes. Neque enim dicimus, aut humanitatem in divinitatem mutatam, aut divinitatem in carnem conversam, nec augmentum eidem simplicissimae naturae, nec de talibus blasphemiis cum quoquam aliquando contendimus; sed veraci persecutione firmamus, Deum hominem factum Christum Redemptorem omnium, unum, non duos filios disjunctos et a se personarum diversitate discretos, sed unum, et per unionem personae proprium, non adoptivum. Beati Leonis [Col. 0442D] verba, et S. Hieronymi veneranda eloquia, seu Athanasii praeclari sententiam diu ac bene rimavi, et tota mihi non adversata, sed consentanea vidi. Quia non pro persona Christi, quae una, est dictum, sed pro naturarum ⁜ e proprietate, quae in eo binae sunt, cognovi digestum. Beatum Ambrosium identidem talia prosecutum producis, et contra Appollinaristas decertantem injungis, quasi ego divinitatem, et carnem unius substantiae dicam, et apertis vocibus duas in eo naturas distinguam ⁜ f . Diluis quod [Col. 0443A] nullus objicit, et ad ea de quibus conquereris nihil confirmative respondes.

26. Quod vero Ephesini synodi dicta conaris infringere, miror te hoc mente vel voluisse tractare, quanto magis scriptis prolixioribus ventilare. Dicis enim: Si dixeris quod propria est Dei Patris Verbi, quod sancti Patres minime credo ut ita dixerint; ergo Sabelliniam haeresim ⁜ a secutus videberis, qui dicis quod propria est Verbi Dei caro Patris, et propria est Verbi, quod sancta synodus Ephesina minime docuit. Certe cognoscis non meam sententiam, sed Ephesini concilii protulisse, ut tu testis es mihi. Et quo pacto ausus es dicere quod sancti Patres minime credo ut dixerint? Nunquid isti sancti non fuerunt Patres, qui Ephesino concilio praefuerunt praesentes? [Col. 0443B] Dicis ergo: Sabellianam haeresim secutus videberis: cur hoc mihi attitulas ⁜ b , et de aliorum sententia me plectere festinas? Nunquid proprium aliquid dixi? Eorum dicta mea scripta sonavit. Dic ergo: Sabellianam haeresim secuti sunt Ephesini concilii sanctissimi Patres, qui dixerunt quod propria est caro ipsius Verbi Dei Patris, et propria est Verbi? Sed audi, o nostrorum temporum Aristarche, quo animo hoc dixerunt: propria est non solum Verbi Dei Patris, sed etiam Patri, quia Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, non in carne conversum, vel ut dicis mutatum, sed in carne unum Filium proprium factum. Propria est caro Patri per proprietatem ejus Verbi. Non, quod absit, ut caro ex divinitate Patris sit sumpta, a Maria virgine semper [Col. 0443C] suscepta, sed una cum divinitate sua, tertia sit in Trinitate persona.

27. Quod si secundum Verbum Patri est proprius, et secundum carnem est adoptivus, jam ergo surrexit in parte vestra olim mortuus Elipandus. Nos non Sabellianam praedicamus tres personas credentes, nec adoptivam carnem Christi asserimus, unum Filium proprium non duos veraciter praedicantes. Quod si propriam non dicis Patri, adoptivam ergo Patri videberis affirmare. Sed audi qualiter te tuo trucides ense. Eo tempore quo Elipandi lues vesano furore nostram vastabat provinciam, et crudelior ⁜ c barbarico gladio lethali pectora dissipabat fortiter rumfea ⁜ d ; vester nunc requisitus episcopus Teudula, post multa et varia de proprietate Christi veneranda [Col. 0443D] eloquia, tali fine totius suae dispositionis conclusit epitoma, ut diceret: Si quis carnem Christi adoptivam dixerit Patri, anathema sit. Amen.

28. Audi quid Basiliscus Elipando dicat: Adicit, inquit, quis: Deus Pater carnem non genuit. Fateor ipse quia carnem non genuit, sed Filium ⁜ e cujus caro est genuit. Nec quis homo in Filium animam generat, sed carnem cujus est animam generat. Ibi enim Deus Pater Spiritus Spiritum, non carnem, [Col. 0444A] generat. Et hic quis homo Pater caro carnem, non Spiritum, generat. Ibi Deus Pater et naturam et personam, hic homo Pater tantum naturam: non personam. Ibi antequam naturam hominis susciperet, subsistens divina persona amplius augmenti ut Dei Filius fateatur ⁜ f , divina generatio obtinuit. Hic ut quis filius hominis fateatur, multo minus habuit, qui sine persona tantum a Patre naturam carnis suscepit. Unde omnino quis aut dividat omnem hominis filium, aut Christum ex utroque praedicet unum. Omnis enim ad Dei imaginem conditus, per quem imago Dei descendit, non nisi dissimiliter genitus ex utroque parente existit. Primo natus a Patre, incognitus manet pro tempore. Demum nascitur a matre, et videtur in homine. Pater tantum sine [Col. 0444B] persona naturam, mater vero ut naturam generat, et personam. Sed in una persona utramque substantiam: unam e visceribus propriis gignendo in fratrum transmisit aliam non a visceribus proditam cum genita parturivit. Unde in gignentibus caro tantum de carne nata, anima vero a Deo noscitur propagata. Quapropter, si uterque parens e proprio in Filio animam non genuit; ergo adoptivus illi in anima exstitit. Quamobrem si cui placet naturarum distinctionem in proprio et adoptivo filio dividere Christum, dividat hominem ⁜ g omnino hominis filium. Sed quia ratio veritatis repugnat, ex utroque Deo Patri, ex utroque in utroque parenti, proprius Filius agnoscatur: quia in utroque non nisi unus personaliter aut Dei, aut hominis Filius demonstratur.

[Col. 0444C] 29. Illud vero Vincentii nostri dictum quod infringis, quo animo dictum fuit advertere debes. Non enim hoc protulit ut carnem Christi conditam ante saecula affirmaret, sed ut unam personam Verbi et carnis ostenderet. Dicis enim: «Illa facies quam colonus paradisi fugiit, subjecta creatura fuit, sed non de semine David nata, sed nondum divinitas ex stirpe David corporata, sed nondum in tempore nata.» Ecce quae paulo ante refutabas manifeste profers atque confirmas, dum dicis: «Sed nondum divinitas ex stirpe David corporata.» Quae divinitas ex stirpe David exstitit corporata? Si Filii, ergo propria Patri est facta. Reprehendis Vincentium, de proprietate personae Filii optime sentientem, et non [Col. 0444D] advertis Evangelium hoc idem apertius confirmantem: Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, filius hominis qui est in coelo (Joan. III, 13) . Necnon et illud: Cum videritis filium hominis ascendentem ubi erat prius (Joan. VI, 63) . Dic mihi, ubi erat filius hominis priusquam carnem acciperet? Si in coelo, cur ergo accepit carnem, qui jam carnem habebat, quia dicit filium hominis, ut et eum ostenderet per unionem personae a principio [Col. 0445A] esse, et eum hominem nominatum fuisse. Nam dum dicit filium hominis, ostendit eum filium esse Mariae. Ista quae Vincentio eruditissimo objicis, Evangelio sanctissimo injice, et illud iterum ejus eloquium vide. Abraham exsultavit ut videret diem meum; et vidit et gavisus est (Joan. VIII, 56) : et cognosce Abraham subjectam creaturam, non formam incarnatam vidisse. Et scito quia haec ⁜ a non secundum naturam carnis profertur, sed secundum unitatem personae firmatur. Absit enim a nobis ut incarnatum Filium ante tempora saecularia aliunde, et non de Maria semper virgine, proferamus. Absit iterum, et procul sit a sensibus nostris, ut per unionem personae illi a Maria initium demus.