120

1. Tanta fuit PASCHASII RADBERTI apud homines sui temporis existimatio, ut Engelmodus Suessionensis episcopus carmen condiderit de ejus laudibus, eidemque adhuc viventi nuncupaverit. Praeter Engelmodum abbas piissimus multos habuit laudatores, ut inferius dicam; nullum vero, qui res ab eo gestas accurate in litteras retulerit. Vir quippe modestiae singularis, cum obitum suum praesensisset imminere, convocatis fratribus extremum vale dicens, ne quid de vita sua scriberetur, dicitur interdixisse, testante Antonio de Caulincurte in Corbeiensi Chronico ms. quod superiori saeculo ineunte conditum est. Engelmodi de Radberto poematium, rude prorsus et obscurum, quod ipsius Radberti operibus a Sirmondo praemissum est, non visum est tanti ut hic recuderetur; sed satis esse duxi, si inde, quae ad illustranda viri sancti gesta faciunt, hoc in elogio delibarem.

[Col. 0009B] 2. Natus est Radbertus in pago Suessionico, aut forsan in ipsa urbe, parentibus ignotis. Cum enim in monasterio B. Mariae ejus urbis Deo puer consecratus sit, id argumento est eum indigenam Suessionensem fuisse. Suspicatus sum aliquando virum sanctum ortum esse apud Basilicas [ Basoches ], oppidulum Suessionici pagi, ea motus ratione, quod petentibus ejus loci incolis librum de Vita et Passione sanctorum Rufini et Valerii expolierit. Fallitur certe chronographus Corbeiensis praelaudatus, cui Radbertus Paschasius natione Romanus, in ordine diaconorum septimus fuisse dicitur, et a beato Adalhardo in Galliam adductus. In idem erratum impegit Menardus noster, et alii nonnulli. Errandi occasio nata mihi videtur ex communione nominis et ordinis Paschasii S. R. E. diaconi, tempore Symmachi papae, qui tamen Paschasius annis trecentis superior fuit Paschasio nostro. Quidquid sit, proprium huic nomen [Col. 0009C] erat Radberto, quo nomine subscribit synodo Parisiensi; eidemque scribit Lupus: ascititium Paschasio, quod agnomen proprio nomini praeponere ipse solet, ut in epistola ad Carolum Calvum inferius referenda.

3. A tenerioribus annis educatus est in Suessionico virginum Benedictinarum coenobio beatae Mariae sacro; cujus parthenonis historiam recens composuit noster Michael Germanus, studiorum meorum socius et adjutor. Istius beneficii Paschasius meminit non semel in lucubrationibus suis, nempe in expositione psalmi XLIV, et in libello de Virginitate beatae Mariae: quod utrumque opus praedictis sanctimonialibus dedicavit in grati animi monumentum. His enim in locis se earum alumnum profitetur, maxime in epistolis nuncupatoriis. Accedit Engelmodi testimonium in poematio, ubi de istis virginibus agit in hunc modum:

4. Eo in parthenone constitutus Radbertus, corona clericali insignitus est, uti ipse fatetur initio libri tertii de Expositione psalmi quadragesimi quarti, Engelmodo his versibus concinente post praedicta:

5. Humili ac modesta hac confessione docet nos vir sanctus, se ex eo monasterio discessisse in saeculum, in quo mundanis actibus dederit operam (in clericali, an laicali vita?); atque multum temporis hoc in vitae genere consumpsisse. Quam ob rem ita subdit: «Unde rogo sauciatus, dum corda sursum sublevatis, ante vobis jam concessam divinitatis gratiam mei memores sitis exorando, quatenus, vestris intervenientibus meritis, clementissimus Judex poenas a me debitas removeat, reddatque pius coronam perditam.»

6. Postea Radbertus, saecularis vitae pertaesus, secessit in Corbeiense monasterium, in quod admissus est (testante Gualdone monacho in prologo libelli de Vita S. Anscharii) a S. Adalhardo abbate, quem suum ipsius magistrum ac praeceptorem passim appellat. [Col. 0011A] Eo in loco litteras excoluit tanta industria, sedulitate ac pietate, ut ipse postmodum sodalibus suis praeceptor fuerit approbatus, magnamque sui existimationem promeruerit apud omnes. Corbeiam Radberti aetate, inquit Sirmondus, cum plurima illustrarint, haud scio tamen an Radberto ipso quidquam fuerit illustrius, viro scientia et integritate atque omnibus religiosissimae sanctissimaeque vitae insignibus praestantissimo; cujus et sapientia caeteri doctiores, et exemplo sanctiores, et studio ac vigilantia, cum omnibus praeesset, excitatiores fuerunt.

7. Radbertus litteras humaniores non leviter attigerat, ut constat legenti ejus scripta, in quibus profanos auctores aliquando in medium adducit: nec dubito, quin etiam alios ejusmodi imbuerit disciplinis. Et eas quidem disciplinas, quantum necessarium [Col. 0011B] fuit, ad animi sui aliorumque informationem addidicit; ad potissimum ejus studium fuit in sacrae Scripturae sanctorumque Patrum lectione ac meditatione. Hinc est quod diebus solemnibus Evangelium coram sodalibus suis edisserebat nondum abbas: cujus rei fidem facit prologus in Matthaeum ad Guntlandum monachum. «Dum sacrae professionis obedientia, inquit, coram fratribus Evangelium, uti consuetudinis est, diebus solemnibus, licet inelimato loquendi genere, exhortandi magis gratia tractaretur, coeperunt nonnulli eorum religione ferventes instanti devotione frequenter exposcere (nec si possem, intendentes) beati Matthaei Evangelistae textum narrationis per ordinem explicarem.»

8. Omnino vero in studiis ac scriptis suis vir sanctus nullum praetermittebat officium monasticae vitae: sed furtivis horis, uti ipse ait in praedicto Prologo, quia sub hac disciplina aliter non vacat, scribendi diligentiam persolvebat. Quippe videbatur ei [Col. 0011C] «nulla in praesentiarum actio beatior aut verior, quam angelicis interesse officiis, et divinis admisceri colloquiis, et aspectibus praesentari.» Haec enim ejus verba sunt initio prologi in expositionem psalmi XLIV. In omnibus otium maxime detestabatur, ratus concessum esse monachis otium et solitudinis opportunitatem, «non ut ignaviter torpeamus, sed ut meditemur in mandatis Dei, in laudibus et contemplatione divina, in Scripturis sacris, in lege et prophetis, in Evangelio et doctrina apostolorum, in traditionibus sanctorum Patrum, si quo modo quae novimus, Christo exhibeamus.» Huc fere omnia sua direxit studia et lucubrationes omnes, nimirum ut supinam otiositatem vitaret, quod postea uberius dicendum erit.

9. Discipulos quamplures habuit Radbertus in academia Corbeiensi, quos inter insigniores fuere Adalhardus junior, senioris discipulus ac vicarius in regimine monasterii; S. Anscharius, nationum [Col. 0011D] septentrionalium apostolus; Hildemannus, et Odo, ambo, unus post alterum, Bellovacenses episcopi, intermedio Hermenfrido: Warinus Corbeiae novae post abbas, aliique permulti.

10. Inter haec varias obiit legationes, peregrinationesque. Anno quippe 822, causa novi coenobii (sic ipse loquitur in lib. I de Vita Walae, cap. 7) in Saxoniam, ut scilicet Corbeiae novae conditio absolveretur, profectus est una cum Antonio et Arsenio, id est Adalhardo abbate et Wala ejus fratre: quorum is comes fuit in omnibus specialis, et quasi tertius inter eos in omni negotio, ex ejusdem libri cap. 14. Dein anno 826, cum, mortuo Adalhardo abbate Corbeiae Gallicae monachi in Walam suffragia sua contulissent, ipse missus est ad Ludovicum Augustum, ut istius electionis confirmationem ab eo impetraret. «Defuncto Antonio,» inquit Radbertus in libri jam citati cap. 11, «paulo post substituitur pastor eximius ejus in loco: ob cujus nimirum electionem a [Col. 0012A] fratribus egomet directus, mox obtinui apud Augustum quod olim omnes optabant.» Quo in munere cuidam optimatum interroganti cur hominem tam severum elegissent, respondit inter alia Paschasius, eum praeferri oportere, non qui post tergum eat, sed potius eum qui praecedat. Nec solum a domesticis, sed etiam ab ipso Ludovico Augusto publicis negotiis adhibebatur. Anno enim 831 ab eo in Saxoniam causa sacrae (ut puto) expeditionis, quae per Anscharium in populos septentrionales, procurante imperatore, tum fiebat, legatus est, ex ejusdem libri cap. 8, unde cum remeando Agrippinam venire, comperit Walam exsilium tulisse pro munere. Denique, Wala exsulante prope Limanium lacum, ipse ab eodem Augusto directus est ob ecclesiasticarum rerum et monasticarum negotia, ex lib. II cap. 10. Quo vero in loco ipsum habuerit Wala, quantique ipsius consilia fecerit, inde constat quod nusquam fere sine eo aut iter agebat aut negotia tractabat. Hunc quippe socium habuit tum in comitiis regni Judithae [Col. 0012B] causa convocatis, ex ejusdem lib. capitibus 9 et 10, tum in profectione ad Gregorium papam IV, ex capitibus 15 et 16. Nihil tamen, meo quidem judicio, Walae in Paschasium amorem plus commendat, existimationemque sic testatur, quam extrema Walae morientis verba, quae Paschasius refert in Epitaphii lib. I, cap. 5, in hunc modum: «Infelix nimium ego, qui ultima verborum tuorum monita tam longe absens hausi! Ais namque, ut noster mihi Chremes attulit, aisque: Ita, fili, fac si quo modo, quaecunque scis boni, opere agas, ne tui minor inveniaris. Haec tua, mi Pater, mihi novissima verba: haec tuae aestimationis mandata. Non quod scierim quod perfectus sim; sed ut sciendo proficerem, sollicite procurabas.» Nihil tenerius istis Walae verbis, nihil modestius hac Paschasii sententia.

[Col. 0012C] 11. Tantus cum esset apud omnes vir sanctus, ita tamen de se modeste semper sensit, ut Levitico gradu fuerit contentus, nec unquam ad sacerdotium suscipiendum adduci potuerit. Hinc familiaris illi erat subscriptio ista: Paschasius Radbertus Levita, monachorum omnium peripsema. Quam modestiae significationem amplius factis probavit quam verbis.

12. Neque tamen inferior ille gradus removit ab eo dignitatem abbatialem, quam Isaac abbate Corbeiensi mortuo inire coactus est.

13. Biennio post concilio Parisiensi interfuit, et a Patribus obtinuit litteras in confirmationem immunitatis Corbeiensis. Qua de immunitate agit Gualdo monachus in prologo Vitae sancti Anscharii, supra. Interfuit etiam synodo Carisiacensi Paschasius, anno 849 convocatae adversus Gottescalchum, quem sine dubio habebat in animo, cum dixit libro octavo in Matthaeum: «Quapropter scire certo debemus, quotiens aliquis perit, non ex praedestinatione Dei, ut quidam male sentiunt, neque ex voluntate Patris perit, sed proprio suo peccato justoque Dei judicio.»

14. Eo in munere variis curis pulsatus, studia intermittere coactus est. Sic enim hanc in rem loquitur initio tum expositionis in psalmum XLIV, tum libri quinti in Matthaeum, ubi haec legimus: «Expositum in Matthaeo, charissimi, quod olim inchoaveram, [Col. 0013A] ut eo in officio fratribus pensum servitutis meae pro voto persolverem; multis demum, suscepto regiminis loco, praepeditus sollicitudinum curis, et causarum saecularium variis implicatus negotiis, tantum a me longe abductus, quantum a studio litterarum remotus, non solum illud imperfectum reliqui quod coeperam, verum etiam praetermisso quietis bono memetipsum pene plurimis aurarum allisus impulsionibus in naufragium dedi. Sed quia Deus nobis, ut ille vates ait, sua providentia haec otia fecit.» etc.

15. Ex hoc loco intelligimus, Paschasium aliquas sustinuisse turbas, ut loco cedere coactus sit, quod apertius paulo post significat, dum ait susceptum se a Centulensibus fuisse in adversis rebus. «Quoniam ut praesenti ex omnibus et in omnibus gratissima me dilectione in Christo suscipere dignati estis et refovere sinu charitatis, Deoque committere precibus, maxime eo in tempore, juxta illud antiquum proverbium, quando amicus et medicus in necessitate [Col. 0013B] probantur: hinc est, charissimi, quod tanto studio causa visitationis ad vos quam saepe venire decrevi, desiderans vos videre et corrigere in me quod diu negligentius omiseram: qui me dilectionis affectu contra omnia adversa consolati estis in orationibus vestris.» Quae fuerit hujusce tumultus causa, accurate paucis investigandum est.

16. Principio huic malo originem forsan praebuerunt discidiola nonnulla, quae Paschasium inter et Ratramnum intercessere, tum de partu beatae Virginis, tum de rebus (ut plerique volunt) eucharisticis; tum etiam de gemina praedestinatione: qua in re Gottescalcho favebat Ratramnus, improbante Paschasio, uti superius vidimus num. 13. Fit enim, ut inter litterarias hujusmodi lites, ubi partium studiis abrepti fervent, alii ab aliis secessionem faciant, quod quidem contigit in Paschasii causa. Siquidem Ivo monachus de quo infra, et Chremes unus ex interlocutoribus a Paschasio adhibitis in libro I de [Col. 0013C] Epitaphio Walae, inter discrimina illa discessisse memoratur initio libri secundi. An etiam Ratramnus, mihi non liquet. Certe in eodem loco adhuc residebat sub finem anni 849, quo ei Lupus abbas Ferrariensis pro Hilmeradi Ambianensis episcopi confirmatione direxit epistolam 79, charissimo suo Rotramno inscriptam, in qua ei quaedam Hilmerado electo suggerenda committit. Quod argumento est, ipsum in vicino Ambianis monasterio, scilicet Corbeiensi, tum deguisse, aut certe in Centulensi.

17. His etiam turbis materiam subministrare potuit Caroli principis retrusio in monasterium Corbeiense. Anno quippe 849 Carolus Pippini Aquitaniae regis filius, alterius Pippini frater, tonsus, retrususque eo est, testante Fontanellensi chronographo apud Chesnium tomo II. Annales tamen Fuldenses Caroli tonsionem, retrusionemque referunt ad annum 851, quo anno Paschasius dignitati cessit. Fortasse quod factiosorum partes juvaret Carolus, [Col. 0013D] quem inde postea fuga elapsum invenio in Annalibus Bertinianis, in quibus haec leguntur ad annum 854: Karolus Pippini frater, jam diaconus ordinatus, a Corbeiensi monasterio recedit, nempe ad Ludovicum Germaniae regem, ut ex Annalibus mss. probat Henschenius in Commentario praevio ad Vitam Rabani archiepiscopi Moguntini, cui Karolus, Pippini regis filius, qui de custodia Corbeiensis monasterii lapsus ad H Ludovicum regem patruum suum defecerat, in episcopatum successit VIII Idus Martias, non solum ex voluntate regis, verum etiam ex consensu et electione populi. Ex eodem monasterio etiam fugisse Carolomannum, Caroli Calvi filium, itidem diaconum, ac multorum monasteriorum abbatem, conjicio ex verbis Hincmari archiepiscopi Rhemensis, qui in consilio quod de Pippini quondam Aquitaniae regis poenitentia suggessit, ait non obliviscendum esse, quod de eo (Pippino) in monasterio sancti Medardi accidit; et quod de Karlomanno in Corbeia evenit. [Col. 0014A] Nam quod factum est, inquit, adhuc fieri potest. Pippinus enim Pippini Aquitaniae regis filius, in Medardense monasterium retrusus, ibique tonsus, inde duorum monachorum factione subductus fuerat, ut testantur Acta concilii Medardensis anno 853. Ex variis hisce principum discursibus varios etiam monachorum Corbeiensium motus provenisse veri simile est: quibus sedandis cum operam suam frustra locasset Paschasius, tandem Abbatiae nuntium remisit.

18. His duabus causis affinis est tertia, ex reprehensione procedens quorumdam vitae laxioris monachorum: qui cum justam Paschasii censuram ferre non possent, ex monasterio Corbeiensi discesserunt. Etsi enim Paschasii tempore sic floreret monastica disciplina apud Corbeienses, ut, vel synodi Parisiensis testimonio, majores auctoresque suos non aequarent modo, sed anteire atque antecellere viderentur; fuere tamen aliqui (ut nulla est societas tam sancta, quae improbos non habeat admistos) qui ad solutioris [Col. 0014B] vitae mores prolapsi sunt. Ejus mali originem aperit Paschasius ipse in Epitaphio Walae, qui remissiorum socordiam, vitiosorumque contumaciam nunc minis, nunc plagis, nunc beneficiis, nunc blandis persuasionibus repressisse fertur in libri I cap. 23, ob id severus ac durus ab ipsis appellatus. Wala autem mortuo, cum tanta non esset successorum ejus, Heddonis et Isaaci, auctoritas, eo prorupit vitiosorum licentia, ut jus et aequum perverterent, referente Paschasio in lib. I de Vita Walae cap. 10, inerti otio, somno, atque deliciis proclivius indulgerent ex cap. 21. Ex eorum numero fuit Ivo, ejus loci monachus, Lupi abbatis propinquus, qui Corbeia pulsus, an fuga elapsus, eo reverti parabat, instructus praesidio, id est litteris, Caroli regis, quo impunitatis securitatem de malefactis suis obtineret. Quapropter Lupi auctoritatem apud Carolum postulavit Radbertus, impetravitque, quatenus Ivo refugium penes regem non inveniret, ut intelligimus ex Lupi epistola [Col. 0014C] 56. In sequenti vero epistola, quae dilectissimo abbati Radderto inscribitur, satis innuit, quemdam virum praepotentem Ivoni propinquo suo favisse, eoque tandem a Lupo adductum, «ut non modo noceat nihil, verum etiam prosit plurimum, si erga propinquum qui TEMPORE TUMULTUS discessit, et instaurata pace reverteretur, benignus exstitisset» Radbertus. Clarius illum tumultum ejusque auctores ac fautorem designat Lupus post praedicta. «Id vos et libenter facturos, et in omnibus quae jubere dignaretur obsecuturos, dum ejus gratia frueremini, fiducialiter spopondi; atque eo usque institi, donec firmissime promitteret, nihil se vobis offecturum, nisi prius mecum causam conferret. Itaque modum petitionis meae hoc fine terminavi, ut si quando rebelles ejus favore suas querelas fulciri deposcerent, non vulgo acquiesceret, verum res duntaxat dignas vestrae conscientiae reservaret.» Passus ergo est rebelles Paschasius e monachis suis nonnullos, qui severiorem forsan ipsius disciplinam ferre non poterant. [Col. 0014D] Subdit Lupus: «Quaedam alia comperi tam caute revelanda, ut ea litteris comprehendere tutum non putaverim; tamque necessaria cognitu, ut quam potestis celerius, praeterita qualibet alia utilitate, mihi ad colloquium occurrere debeatis. Caeterum nisi jam molestum sit, profecturo mihi cum rege, si Deus vult, ad Silvacum dirigite, ut cum gratias agere coepero, uberius dicendi copia frustra conantem plurima non deficiat.» Sic tandem sopita est, ut puto, factio illa rebellium consilio et auctoritate Lupi, cujus et alia exstat ad Radbertum epistola proxime sequens, in qua itidem amici negotium regi a se exponendum esse pollicetur. Tanta erat inter utrumque abbatem necessitudo, tanta Lupi apud regem auctoritas! In omnibus vero istis procellis Radbertus tantam semper moderationem ac placabilitatem prae se tulit, ut, cum de sua ipsius abdicatione mentio frequens occurrerit in scriptis suis, nullum [Col. 0015A] unquam indignantis animi verbum ab ejus calamo extorserit aemulorum acerbitas, quos ne nomine quidem uspiam expressit, aut quoquam pacto designavit.

19. Post haec de abdicando regimine cogitavit Radbertus; id quod ejus animo insedit tum eximia viri modestia, tum superiorum turbarum consideratione, tum desiderio repetendi studia intermissa. Restitere consilio isti primum alumni sui; sed tandem, annuente Deo, votis potitus est suis. Rem gestam declarat praefatio libri noni in Matthaeum. «Mihi quidem post innumeros actus saeculi et molestos vitae labores, post sollicitudines tanti regiminis et longa vitae praesentis dispendia, optabile satis tandem prudenti viro concessit otium Deus; adeo ut nihil illi profecerint qui moliebantur aliud, et filio tunc mihi charissimo, vix expleto tirocinio, valde [Col. 0015B] negotiosissimum imposuit jugum, quia vigebat animo et corpore, ut opto etiam et merito sanctitatis.» Odonem intelligit, futurum postea Bellovacensem episcopum, qui magistro suo successit anno 851, quo anno Radbertus perperam obiisse dicitur. Lupi abbatis exstant epistolae duae ad Odonem abbatem, nimirum 111 et 112; qui Odo concilio Suessionensi in sancti Medardi monasterio interfuit anno 853.

20. E procellosis praelaturae negotiis eductus vir sanctus, statim reditum fecit ad optata sacrarum litterarum studia, quibus senectutis molestias temperavit ac demulsit. Hoc ipse cum magna voluptate animi testatur non semel, maxime initio jam dictae praefationis, cujus haec verba. «Nunquam digne satis laudari philosophia potest, fratres charissimi, cui qui paret, omne tempus aetatis suae poterit sine molestia quodam modo conversari: quia quos nutrierit a puero, etiam in senectute non deserit. Hinc est [Col. 0015C] quod me, licet ego deseruerim eam, non passa est in hac aetate longius a se amplius peregrinari; sed mox ut redii ad eam, multum diuque male vexatus saecularium rerum curis, recognovi veram non esse viam prioris vitae, et lactare me coepit quasi puerum, suisque recreare uberibus. Merito igitur quia puerorum et senum pene una est conditio, et coaequatis eorum mors mihi videtur. Et ideo eorum semper utrorumque lacte Scripturarum divinarum nutriendus est animus puer siquidem ut crescat, senex vero ne deficiat; imo uterque eorum ut proficiat in melius, et vivat divinis lactatus uberibus.» Vides ut, prae gaudio restituti otii, vix sibi temperet emeritus senex; adeo totus in amorem studiorum sacrorum incalescebat. Legendus etiam liber primus in psalmum XLIV, cujus libri initio sic habet: «Cum sollicitudine pastoralis officii curisque regiminis et negotiis actionum essem tandem exoccupatus, divino dispensante Judicio, retuli me ad ea studia, quae [Col. 0015D] profecto retenta animo, remissa temporibus, inter varios rerum saecularium anfractus abjeceram, sicque longo intervallo intermissa revocavi.» Idem etiam praefert initio libri secundi de Walae Epitaphio.

21. In his studiis consenuit defecitque vir piissimus; a quo id contigerit anno, certo non liquet. Eum tamen non exiguo tempore post abdicatam praefecturam superfuisse probant relictae ab eo lucubrationes. Siquidem liber secundus de Walae Epitaphio, postremi quatuor libri explanationis in Matthaeum, de psalmo XLIV libri tres, atque etiam, ut mihi videtur, libri quinque in Threnos Hieremiae, hoc est operum ejus media fere pars, omnes post regiminis abdicationem conditi ab eo sunt. Hinc colligere licet eum non decessisse ante annum 860. Certe in libro quarto expositionis Threnorum, meminit incendii Parisiacensis ad litteram Lamed: «Quis unquam crederet, vel quis unquam cogitare [Col. 0016A] potuisset quod accidere aliquid tale potuisset in nostris partibus, quod transcurso tempore omnes accidisse conspeximus, doluimus, ac deflevimus, et valde pertimuimus, unde et adhuc hodie non minus pertimescimus? ut piratae, diversis admodum collecti ex familiis, Parisiorum attingerent fines, ecclesiasque Christi hinc inde igne cremarent circa littus.» Et infra: «Fateor enim, ut aestimo, non longe retro, quod nullus ex regibus terrae ista cogitaret, neque ullus habitator nostri orbis audire potuisset, quod Parisium nostrum hostis intraret.» Nortmanni Lutetiam Parisiorum aggressi sunt usque quater, nimirum anno 846, teste Aimoino in libro primo de Miraculis sancti Germani; dein anno 857, tum post annos quatuor, ex Annalibus Bertinianis, aliisque; ac demum anno 886. Prima vice vacuam urbem ac suburbana reperisse, secunda et tertia eam cremasse dicuntur. Erit forsan qui praemissum Radberti locum explicet de prima vice, cum Nortmannos Parisium intravisse dicat: Aimoinus vero vacuam [Col. 0016B] urbem tum invenisse. At de Nortmannorum secunda impressione sine dubio interpretandus est, quum isti Lutetiam Parisiorum invaserunt, atque incendio tradiderunt cum pluribus ecclesiis. In prima enim impressione nulla, aut pene nulla facta est clades, nulla incendia. Diem quo Radbertus obiit, signant veteres chartae Corbeienses VI Kalendas Maii, quo die in ms. Nevelonis Martyrologio notatur his verbis: Corbeia monasterio transitus sancti Radberti abbatis et confessoris. Sepultus est in ecclesia sancti Joannis Evangelistae; medio loco ante introitum presbyterii, ut legitur in Corbeiensi Chronico ms., ubi hactenus ejus cenotaphium cernitur. In pervetusto indice pastuum ejus monasterii: VI Kal. Maii obiit Radbertus abbas, pro quo camerarius fratrum fratribus impendat servitium. Quo tempore sacris fastis inscriptus sit, in consequentibus dicemus. Interim de ejus virtutibus, monitis, et scriptis aliqua praemittenda.

22. Praecipua virtus in Radberto effulsit humilitas, quae in causa fuit ut se omnium monachorum peripsema identidem appellaret, et nunquam ad sacerdotii gradum conscendere voluerit, vetueritque ne sui ipsius mortui gesta litteris mandarentur. Hujus virtutis indicia per omnes ejus lucubrationes respersa sunt. Eam Radberti virtutem in primis commendavit Engelmodus episcopus, testatus quod, tametsi reges ac principes sese viro sancto ob meritorum existimationem inclinarent, ipse nihilominus ventosis laudibus exsufflatis simplex atque humilis remaneret. Huic virtuti proxime accedit sincerus veritatis amor. Quod in Scripturis sanctis non legimus, inquit libro II in Matthaeum, melius ignorare quam temere definire credimus. Hinc est quod, etsi intelligeret quosdam Patres excusasse negationem [Col. 0016D] Petri apostoli, eos tamen qui hoc asserebant, non esse audiendos probat in libro XII ad Matthaei capita XXVI et XXVIII. Sic enim loquitur in primo loco: Pii defensores Petri, qui sic eum defendere conantur, ut Dominum mentitum fuisse probent. Ex hoc sinceri amore factum est, ut in exponendo Matthaeo non sequatur «tropologias Evangelii, nec mysticas sententiarum intelligentias; sed solummodo simplicem sensum, prout oportuit, explicet,» ut scribit in fine libri quarti.

23. Lacrymis etiam totus deditus erat, ob idque Hieremiae Threnos explanare aggressus est, ex praefatione ad Odilmannum Corbeiensem monachum. Nimirum «quia consenescentibus nobis,» ait in prologo libri secundi, «hoc longaevum semper constat fuisse officium, orationibus incumbere, insistere lamentis, et vel nostra vel aliena facinora deflere.» Hanc virtutem potissimum in senio sectatus est.

24. Omni vero tempore maxime abhorruit ab [Col. 0017A] inerti otio, studuitque omnes vitae suae horas subsecivas ( furtivas ipse vocat in praefatione libri primi super Matthaeum), quae scilicet post regularis disciplinae pensa restabant, litterarum studiis consecrare. Audi eum initio commentarii in Matthaeum ita proloquentem: «Unde, quaeso, nemo mihi succenseat, si tandem, Dei confisus gratia, elegi solertiam, quam in me coelestis providentia eruditionis sale condivit, Domino dedicare, quam inanis vitae otio, praetermisso studio, torpere; quia etsi non multis, mihimet tamen meisque profuturum credidi, ut istuc interdum animum transponerem, et fugaces doctrinarum sensus longo labore quaesitos litteris allegarem: quatenus per hoc essem ad cogitandum instructior, et ad disserendum paratior.» Praeclara est hanc in rem ejus exhortatio ad monachos in prologo libri undecimi: «Inter alta silentia cordis et negotiosissima monasticae disciplinae otia, nos qui divinis astringimur votis, ne sine fructu aeternae contemplationis otiosi inveniamur, optabile satis [Col. 0017B] nobis esse debet illud Catonis exemplum, maxime mihi seni, si forte unquam ac vere possim dicere, quod ipse jam senex de eo scripsit, et ait quod solitus esset dicere, nunquam se minus otiosum esse, quam cum otiosus, nec minus solum, quam cum solus esset. Quae nimirum vox magnifica est, fratres mei, et viro magno ac sapienti digna; sed nulli magis quam nobis monachis decens et pernecessaria: quae declarat talem tantumque virum, et in otio de negotiis bonae vitae cogitasse, et in solitudine secum loqui utilia solitum fuisse; neque cessasse unquam de bonis necessariisque rebus cogitare. Quanto magis nos, charissimi, oportet nunquam cessare in otio ne divina cogitemus, qui coelestibus mancipamur disciplinis; nunquam nos solos esse in solitudine, qui semper et ubique coram Deo versamur, in quo vivimus, movemur, et sumus; coramque omni frequentia supernorum civium, ne forte derideant hostes nostri sabbata nostra, si aliqua hora non solum [Col. 0017C] inutiles simus nobis, verum etiam (quod saepe contigisse dolendum est) perniciosi inveniamur et aliis.» Haec idcirco fusius retuli, ut tanti momenti sententia altius insideat animis sodalium nostrorum, quibus una fere pernicies timenda est otiositas.

25. Id vitii, non tantum vigente sed affecta potissimum aetate, declinare curavit abbas solertissimus. Huc spectant ejus verba in fine libri quarti in Matthaeum: «Quapropter, charissimi, senectus mea non modo non languida circa vos et circa fratres meos esse debuit, quos exhortari debui, cum praeessem; neque iners, verum nec otiosa in ipso otio; sed operosa et semper agens aliquid et moliens tale, quo et vita formetur praesentium, et exemplum praebeatur futurorum; ne sacramentum salis, olim in ore puerulus quod accepi, evacuetur vel in senectute, vel in senio.» Intelligebat siquidem vir sanctus, monachum illum omnino infatuatum esse, ac coelestis disciplinae expertem, quisquis vel in senectute [Col. 0017D] exercitationem abjiceret. Neque vero id molitus est tantum cum aliis praeesset, verum etiam post abdicatam praefecturam, ut patet ex praefatione libri noni: «Propterea nullum debet esse tempus senectutis otiosum quod non prosit: maxime, quia in aliis meminimus proficere studia Scripturarum, divina verbi semina saltem juvenibus spargo.» Legatur initium libri primi in psalmum XLIV.

26. Haec ergo praecipua mentis agitatio erat in viro sancto, ut ne remaneret otiosus, sed animum semper piis studiis ac cogitationibus, ubi tempus suppetebat, occuparet. Omnino vero addictus erat lectioni sanctarum Scripturarum et Patrum orthodoxorum, in primis Hieronymi, Ambrosii, Augustini, Gregorii Magni, Joannis Chrysostomi, et Bedae Venerabilis, quos ipse laudat in praefatione libri primi super Matthaeum. His adjungebat Tertullianum, quem inter primos ejus aetatis scriptores Gallicanos laudat adducitque in vita Adalhardi. His, [Col. 0018A] inquam, studiis vir studiosus animum recreabat. Neque enim probabat quorumdam sui temporis hominum diligentiam in meditandis et exponendis profanorum auctorum scriptis. Egregius est hac de re locus in praefatione libri tertii super Matthaeum, ubi arguit «saecularium litterarum amatores, qui varios et diversos requirunt expositores, ut ad luculenta nefandarum rerum mendacia intelligendo valeant pervenire; qui nullam non dico paginam, sed neque syllabam praetermittunt, quam non enucleatius discutiant summa cum vigilantia ac labore,» divinos autem libros pessime negligunt. «Unde miror, inquit, satis, quid divina eloquia quorumdam mores offenderunt, quod non velint mystica Dei sacramenta ea diligentia perscrutari, qua tragoediarum naenias et poetarum figmenta sudantes cupiunt investigare labore. Quorum inefficax laboris studium nemo qui ambigat, ubi de re agitur quae profecto caret fructu, et sine praemio invenitur.» Quod etsi in omnibus Christianis et ecclesiasticis viris indecorum est, [Col. 0018B] certe longe turpissimum in monachis, quorum singulare studium esse debet, abjecta omni cogitatione saeculari, adhaerere Deo, et coelestibus occupare animos. Pulchre auctor noster in prologo libri tertii super Hieremiae Threnos: «Non nostri operis est, frater et consenex, inquit Odilmannum alloquens, falsas poetarum fabulas jam revolvere, vel Milesias; quoniam nostra institutio alios reposcit mores: neque philosophorum perscrutari libros; quia in altero ludus et oblectatio est, in altero vero difficultas et sudoribus admistus labor. Verum magis Threnis nos decet et Lamentis indesinenter insistere,» etc.

27. Cur vero in explanandis Scripturis sacris sanctos Patres adhiberet, exponit in praefatione libri sexti super Matthaeum. «Expositio mea, dilectissimi, multorum eruditissimorum est doctorum, quos antiquior tulit aetas, et firmavit auctoritas veritatis; sed proprio commendatam stylo novitas facit esse meam, ita ut tractatus qui de omnibus colligitur, unus vero [Col. 0018C] videatur et specialiter esse meus: quo communes plurium doctorum sensus fide et intellectu catholicorum proprios esse feci. Non enim mysteria divinae intelligentiae seu sententias Salvatoris Dei, meis tantum explanare probavi ausibus, quod multi fecerunt qui noluerunt sapere quae sacra interius Scriptura divinitus inspirata sapit, sed eam in multis perverse suis applicuerunt erroribus,» etc. Hinc est quod nonnullos expositores argutis nimium indulgentes cavillationibus reprehendit in libro octavo super Matthaei caput 17; quoniam etsi exercitium in eo esse potest, fructus intelligentiae nescio si ullus esse possit. Est et locus ejusdem argumenti libro sexto in Matthaei caput II, pag. 527. Merito proinde illi aptavit Engelmodus hos versus:

28. Mores suae aetatis vir sanctus deplorat pluribus in locis, ambitionem, simoniam, avaritiam, errores, et haereses, aliasque sui saeculi pestes. In ambitiosos invehitur libro secundo in Matthaei caput VII: «Infelix nimium nostri saeculi aetas, quando rarissime invenitur aliquis vivendo Evangelicam habens formam; sed omnes praesentium rerum sectantur honores, ut per fas et nefas magis praeesse valeant quam prodesse. Verumtamen omnes ea praedicant quae vix pauci tenere moribus ac vita velint; quia, dum paupertatem persuadent, cuncti regnare cupiunt.»

29. In simoniacos non uno in loco invehitur. Sic enim libro nono in Matthaei caput XXI: «Caeterum de venditione columbarum satis abundeque disputatum [Col. 0019A] est a sanctis Patribus multis in locis, maxime contra simoniacam haeresim, quae multoties est oppugnata in Galliis, sed nunquam expugnata; quia latrones facti sunt, et qui emunt quae proprie Ecclesiae sunt, et qui vendunt. Quae nimirum haeresis, etsi damnari potuit, ideo non potuit hactenus expugnari; quia latro sicut a latendo dictus est, ita et isti quam saepe latenter faciunt, aut ita tamen audenter, quamvis impudice, ut nullus audeat contraire. Quod factum hodie, ut ita fatear, tota Gallia sentit et dolet.» Illud autem hoc in loco dignum observatione est, quod simoniacos appellat eos non solum qui ecclesiastica beneficia venderent, sed et qui indignis conferrent. Ita enim subdit paulo post praedicta: «Non enim dico isto in tempore qui cathedras tenent ecclesiarum, quod columbas vendant: sed quia quibus non oporteat, ecclesiae committuntur, non ad lucrum animarum, sed ad luxum et voluntates proprias. Hinc sane praecavendum valde arbitror ne forte columbas sit eis vendere qui tradunt ecclesias, [Col. 0019B] Christo Domino consecratas, flagitiosis et avaris hominibus tyrannice, quibus non oportuerat, indisciplinatis et irreligiosis,» etc. Quinam vero sint illi quos hoc loco notat, ex lib. II de Epitaphio Walae cap. 5 forsan intelliges. Demum simoniacos rursus exagitat libro XII in Matthaei caput XXVI. «Tales igitur semper timendi sunt sacerdotes, quicunque pretio, et non ex gratia Spiritus sancti, honores sectantur ecclesiarum; cum quibus semper falsum aggregatur concilium, falsi testes quaeruntur; cum quibus non veritas, non religio, sed iniqua semper in causis praefertur auctoritas.»

30. In avaros sacerdotes intorquet hunc versum ex libro quinto in Threnos Hieremiae: «Aquam nostram pecunia bibimus,» etc., quo versu exposito ita subdit: «Congruit autem iste sensus adversus cupidos sacerdotes templorum Dei, qui domum Dei domum faciunt negotiationis: quia propter baptisma et doctrinam praedicationis suae, seu propter [Col. 0019C] charismata donorum Dei, lucra sectantur, et impensiores quaerunt sui quaestus; contra quos plebs Christi jure deplorat et plangit.»

31. Eodem zelo arguit ecclesiasticos viros, qui «pro rebus pecuniariis lites ac jurgia grassantur,» libro quinto in Matthaei caput V; et libro quarto in Threnos Hieremiae clericos et monachos saecularibus negotiis addictos plangit in hunc modum: «Ecce jam pene nulla est saecularis vitae actio quam non sacerdotes Christi administrent, nulla mundi negotia in quibus ministri altaris se non occupent, nulla rerum improbitas qua se monasticus ordo non implicet, pene nulla illecebris vitae blandities qua se castitas sanctimonialium non commaculet.» Et infra: «Aliud ex honore susceptae religionis quaerunt, atque aliud ex officio actionis exhibent, et quotidie per multas nequitias pereunt. Curis enim saecularibus intenti et vitiorum, tanto insensibiliores redduntur, quanto ad ea quae foris sunt, et carnis concupiscentiarum [Col. 0019D] cum studio avidiores inveniuntur.»

32. Episcopos monet in libro octavo super Matthaei caput 16, ut ne, nimia facilitate excommunicandi, abutantur potestate quam Christus eis concessit ligandi ac solvendi: ubi etiam egregia dat monita subditis, quamvis injuste ligatis. Tum infert: «Absit ergo hoc ab illo senatu coelorum, ut secundum motum animi superbientis aut irascentis cujuslibet, et ipsi injuste ligent aut solvant coram oculis summi Judicis omnia circumspicientis.» E contrario vero conqueritur de nimia facilitate pastorum in absolvendis peccantibus. «Hinc enim est quod hodie in Ecclesia indulgentia poenitentiae toties conculcatur, et securitas promittitur: ita ut illusio potius interdum quam medicina sordescentibus fiat; quia, dum facile praestatur, vilior habetur, et percepta negligentius custoditur; atque culpa in facto cum spe veniae audentius nonnunquam reiteratur. Haec non ideo dixerim, inquit, ut crudelem esse doctorem doceam, [Col. 0020A] sed ut ad cautelam incautos reducam; quia sicut quaerentibus cum fide dilectionis non est neganda; ita delusoribus et infidis non est continuo praestanda. Inde est quod sacri canones multoties ad poenitentiam reiterantes non facile admittunt; quos sane terminos nec nos oportet indifferenter transgredi, sed omnia cum discretione pensare.» Denique, libro septimo in Matthaei caput XIV, notat pusillanimitatem quorumdam episcoporum qui principes non esse arguendos dicebant: quod etiam confutavit Theodorus Studita in epistola ad Stephanum a secretis Constantini imperatoris, apud Baronium ad annum 795.

33. Varios errores suo tempore exortos convellit Radbertus. Felicis Urgelitani episcopi dogma perversum de Christi adoptione, passim in libris super Matthaeum et in psalmum quadragesimum quartum; Claudii Taurinensis episcopi, qui cultum sacrarum reliquiarum et peregrinationes elevare tentabat, libro [Col. 0020B] undecimo in Matthaei caput XXIV. Arguit etiam quosdam novos assertores falsitatis, qui nulla alia esse genera poenarum, neque loca tormentorum, praeter proprias conscientias hominum, affirmabant, in eodem libro ad caput XXV; quod in Joannem Scottum ejus erroris assertorem cadere non dubito. Denique in epistola Frudegardo inscripta notat aliquos qui non recte de eucharistia sentiebant; de quibus in praefatione.

34. Prima ejus lucubratio ex iis quae nobis relictae sunt, est liber de Corpore et Sanguine Domini, scriptus anno 831, tempore scilicet exsilii Walae abbatis Corbeiensis, quem sui temporis Arsenium et Hieremiam appellat, ut in praefatione hujusce tomi exposui.

[Col. 0020C] 35. Postea scripsit in Matthaeum libros duodecim, quatuor quidem adhuc monachus Guntlando Centulensi monacho; quatuor consequentes jam abbas, universis ejusdem coenobii monachis nuncupatos: quorum monachorum doctrinam, sapientiam et religionem praedicat; reliquos post abdicatam praefecturam. Epistola ad Frudegardum, quae libro de Corpore et Sanguine Domini subjecta est, scripta fuit post commentarios in Matthaeum.

36. Vitam sancti Adalhardi abbatis Corbeiensis scripsit circiter annum 830. Epitaphium (quod vocat) Walae, itidem abbatis et Adalhardi fratris ac successoris, edidit duobus libris, quorum priorem condidit anno 836 posteriorem abdicata praefectura, id est, post annum 851. In utroque hoc opere, quod in superioribus exhibui, praeclara commemorat Paschasius ad res tum Francicas tum monasticas illustrandas, maxime in Walae Epitaphio; in cujus libro II arcanam exauctorationis Ludovici Pii historiam [Col. 0020D] accurante refert testis ipse plurimum oculatus; et Ecclesiae Gallicanae statum, qualis tum erat, egregie depingit. Scriptus est autem liber primus statim a Walae obitu: secundus nonnisi post abdicatam a Paschasio praefecturam, ex initio ejusdem libri; et quidem post mortem Ermengardis imperatricis, Lotharii Augusti uxoris, ex cap. 24, id est post annum 851; imo post annum 857, siquidem Severus, qui unus est ex interlocutoribus libri primi, idem est cum Odilmanno Severo, cui Paschasius explanationem in Threnos post hunc annum nuncupavit. Scriptus vero est ante initam a Carolo et Ludovico concordiam ex cap. XIX, ac proinde ante annum 860, quo eam referunt Annales Bertiniani. Nescio an hanc Paschasii lucubrationum viderat Antonius de Caulincurte, in cujus Chronico Paschasius Walae vitam edidisse perhibetur. De hoc Epitaphio iterum infra.

37. Librum de Partu beatae Mariae virginis inscripsit [Col. 0021A] Venerabili Matronae Christi, nimirum Theodradae abbatissae, sorori sancti Adalhardi, una cum sacris virginibus Vesona degentibus Paschasius Radbertus monachorum omnium peripsema. Praefationis initium hoc est: Quaestionem, charissimae, de partu beatae Mariae virginis mihi nuper allatam vobis persolvere decrevi, etc. Praefatio ista ante Spicilegii duodecimam editionem deerat in libris impressis, in quibus libellus iste mendose impressus Hildefonso Toletano episcopo male ascriptus erat, nunc demum auctori suo restitutus. Eum composuit Radbertus occasione libri a Ratramno editi de Nativitate Christi. Porro Vesonae vocabulum non est proprium nomen parthenonis Suessionici, sed urbis ipsius, quae Vesona et Suessio promiscue appellatur a Radberto. Neque verisimile est amanuensis errore scriptum esse Vesona pro Suessona. Nam, praeterquam quod Vesona legitur in duobus codicibus mss. in quibus ista lucubratio continetur, idem etiam vocabulum tribus in locis repetitur in Expositione psalmi XLIV, et quidem [Col. 0021B] conjunctum cum vocabulo Suessionis. Ex ipso autem contextu manifeste liquet eo nomine significari civitatem Suessionicam, non monasterium virginum. Sic enim legitur in libro tertio praedictae Expositionis. «Inter quas etiam Vesona quam incolitis, quae prius meretricabatur post idola fornicationis, cum muneribus venit, et facta est fidelis, quae fuerat filia fortissimi diaboli. Et, ut cernere potestis, sicut dixit Isaias, mercedes ejus jam sanctificatae sunt Domino; quia tota ecclesiis repleta fulget, et facta est possessio piissimi Salvatoris, quae fuerat filia perditionis et praeda vastatoris. Habet namque ad orientem sui nunc castra monachorum cum suis sanctis confessoribus atque martyribus: ad occidentem vero, ac si post tergum vestrum, tuba resultat sancti Evangelii in voce monentis; fitque ut nullis fraudetur donis coelestibus locus in quo estis. Vos autem quasi in medio constitutae, unum elegistis angulum tantum Suessionis angustae.» Et [Col. 0021C] paulo infra: «Ista igitur sunt munera . . . . , quae mittit Vesona Christo, olim dicata daemonibus, nunc consecrata Deo.» Et in fine praedicti libri: «Ad hunc angulum Vesonae convolastis.» Ex quibus patet, Vesonam esse ipsammet civitatem, quae ad orientem habet monasterium S. Medardi, ad occidentem ecclesiam cathedralem, in medio utriusque parthenona beatae Mariae, qui in ejus urbis angulo consistit. Certe Ptolemaeus Vesones, et Strabo Vesiones appellant Suessionenses. Quod attinet ad hujus operis argumentum, per id tempus controversia quaedam exorta est, an Christus communi caeterorum hominum via, id est dilatatis virginalibus claustris, an clauso matris utero in lucem prodiisset. Quaestio haec primum in Germania ventilari coepta est, forsitan in Fuldensi academia, Rabano praeceptore; indeque in Galliam invecta eo fere tempore quo Lupus, tum Ferrariensis monachus, ex scholis Fuldensibus in patriam remeavit. Posteriores istius [Col. 0021D] controversiae partes tuebantur plerique omnes; priores Ratramnus, Corbeiae Gallicae coenobita, edito libello de Nativitate Christi, ratus, Christum, si communi via non processisset ex matre, non vere natum genitumve, sed violenter egressum dici debere. Ratramnum ejusque sequaces refutavit Paschasius, asserens Christum haud secundum communem legis naturam fuisse natum, qui non secundum usum naturae in utero de carne Virginis esset procreatus. Sic quorumdam fratrum impudicam (quam vocat) temeritatem compescere tentavit uno libro; at cum nec sic discederent a sententia sua, sed sive scriptis, seu verbis eam propugnare pergerent, addidit secundum, totumque opus venerabili matronae Christi, una cum Christi virginibus Vesona monastice degentibus nuncupavit. Haec Christi matrona est Theodrada parthenonis beatae Mariae apud Suessiones abbatissa, sic dicta, quod in saeculo conjugata fuisset. Nam Immam ipsius Theodradae filiam, et in coenobii regimine subsequacem, [Col. 0022A] perpetuo virginem Christi ac filiam appellat Paschasius in explicatione psalmi XLIV. Itaque primum saltem hujus operis de Nativitate Christi librum scripsit Paschasius ante annum 846, quo Theodrada e vivis excesserat. Scripsit, inquam, multo senio jam confectus, ut ipse in praefatione testatur, id est sexagenario major. Ex quo intelligitur eum ad annum aetatis prope octogenarium pervenisse, cum annum Christi 860 attigerit aut forte excesserit. Certe saeculo octavo natus adultusque fuerat, ut colligitur ex lib. I de Epitaphio Walae cap. 3.

38. Libellum de Passione sanctorum Rufini et Valerii composuit abbas rogatu incolarum oppidi ipsis dicati, quod Basilicas [ Basoches ] vocant, in pago Suessionensi.

39. Expositionem in psalmum XLIV, tribus libris conditam, post abdicatum monasterii regimen nuncupavit, tacito licet nomine, Immae Suessionici parthenonis post Theodradam abbatissae, et Suessionici [Col. 0022B] parthenonis virginibus, quas laudat praecipue in libris secundo et tertio; et in libro primo eas monet, ut ipsis sufficiat cohabitatio ad necessitatem naturae, et census exiguus. Tria vero de istius coenobii disciplina eo tempore servata notat in libro tertio, nimirum oblationem virginum a parentibus fieri solitam, earumdem aeternam clausuram, et vota sanctimonialium tam virginum quam viduarum: quarum, inquit, unum est votum obedientiae; una sit conversio morum, una stabilitas loci. Quibus verbis exprimitur Benedictinae professionis ritus, quo profitentes promittunt obedientiam, conversionem morum, et stabilitatem in congregatione.

40. Ultimo loco venit explanatio in Threnos Hieremiae, seni Odilmanno Severo inscripta: quod postremum Radberti opus fuisse credit Antonius de Caulincurte in Chronico Corbeiensi. Is forsan est Odilmannus Severus, qui unus est ex interlocutoribus libri primi de Walae Epitaphio, Severus appellatus. [Col. 0022C] Non ergo Heddo abbas Walae successor, uti suspicabar in notatione ad ejusdem libri caput 21. Quod si ita sit, liber secundus de Walae Epitaphio, quem librum mortuo Severo scriptum esse constat ex initio libri, conditus est post explanationem in Threnos. Eam porro aggressus est Paschasius multo longoque confectus vitae taedio, et quidem post annum 857 ex superiori num. 18. In his porro lucubrationibus omnibus apparet auctorem Graece et Hebraice doctum fuisse.

41. Praeter ea opuscula, varias etiam scripsit epistolas ad Lupum Ferrariensem abbatem, aliosque, quas excidisse dolemus. Trithemius Paschasio tribuit librum de Vitis Patrum e Graeco in Latinum versis, quas Paschasii diaconi annis trecentis antiquioris esse constat. Sunt qui Vitam S. Richarii abbatis Centulensis a Paschasio nostrae expolitam atque auctam ferunt, sed perperam, ut probatum est, in saeculo secundo ad S. Richarii Vitam. Idem esto [Col. 0022D] judicium de carmine quod Nicolaus Mameranus post librum de Corpore et Sanguine Domini Coloniae vulgavit anno 1550, tribuitque Paschasio, mera conjectura, propterea quod in eodem codice carmen istud cum Paschasii libro de Eucharistia compactus esset absque nomine auctoris. In ms. cod. Aniciensi idem carmen sic inscribitur: Versus de die judicii Bedae, quanquam nec Bedae venam assequi mihi videtur. Sed tamen probabilior est titulus, quam libri editi, De solitaria Conversatione. Errat porro Mameranus, qui ejus carminis auctori filiam fuisse colligit ex postremo disticho: cum ibi sermo sit de filia spiritali. Denique vana est anonymi conjectura, librum de Pontificibus Romanis, quem Luitprando in fronte tribuit, Paschasio Radberto in praefatione sub dubio ascribentis; cum nec tempus, nec styli qualitas Radberto conveniant.

42. Radberti varia leguntur elogia, tum apud auctores sui temporis, tum apud sequiores. Patres synodi Parisiensis in privilegio ei concesso laudant venerabilem fratrem Radbertum abbatem, ejusque discipulos appellant praeclara et pretiosa membra aeterni Regis. Quae laus in praeceptorem ac ducem redundat. Eumdem bonis omnibus amplectendum dixit Lupus in epistola praecitata; Engelmodus vero versibus heroicis, ut superius dictum est, adhuc viventem commendavit. Engelmodum Suessionensis Ecclesiae episcopum fuisse constat ex privilegio quod episcopi Gallicani, Pistis Suessionas convocati, anno 862 Dionysianis monachis concesserunt; cui privilegio, quod autographum vidi, et cum editis conferri curavi, subscripsit Angilmodus Suessonicae Ecclesiae indignus episcopus, apud Dubletum pag. 798; sive is in locum Rothadi, qui eo in conventu abjectus est, tum suffectus [Col. 0023B] fuerit; seu sub ipso Rhotado chorepiscopi officium gesserit. Radberti librum de Corpore et Sanguine Domini eximie laudat S. Odo abbas Cluniacensis in Collationum libro II, capitibus 30 et duobus sequentibus. Ob id etiam Durandus abbas Troarnensis in libro de Eucharistia, eum vocat divini sacramenti scrutatorem diligentissimum discussoremque catholicum; et ante eum Herigerus abbas Laubiensis in epistola seu libello de Eucharistia, qui sub titulo anonymi Cellotiani hactenus vulgatus est. His accedit Antonius de Caulincurte superioris saeculi monachus, in Corbeiensi Chronico ms. quod desinit in anno 1529. Idem argumentum fusius et accuratius persequitur noster Paulus de Bonofonte in sua Historia Corbeiensi inedita.

43. Demum Falcone Corbeiae trigesimo abbate, ejus nominis primo, «tanta per Dei gratiam ad sancti Radberti abbatis facta est multitudo signorum, tam evidentia, super his qui infirmabantur, per [Col. 0023C] ipsius merita claruerunt prodigia sanitatum, ut auctoritate Sedis apostolicae corpus illius IV Idus Julii de sepulcro levaretur, et spectantibus pariterque adorantibus populorum turbis innumeris ac majorem ecclesiam sancti Petri decenter translatum cum aliis anno salutis millesimo septuagesimo tertio.» Hactenus vetustus abbatum Corbeiensium catalogus, ex quo corrigas Martyrologium Gallicanum, in quo id factum dicitur anno 1060, et quidem a Widone Ambianorum episcopo, qui in recentiori abbatum catalogo ejus rei auctor fuisse dicitur. Sancti hujus reliquiae hactenus in ecclesia Corbeiensi asservantur; et in loco primarii sepulcri, nimirum in ecclesia sancti Joannis, ejus effigies rudi ac recentiori opere lapidi insculpta cernitur cum pedo insigni abbatis. Ejus festum diem ritu duplici Corbeienses nostri colunt VI Kal. Maii; quo etiam die in vetusto Martyrologio Corbeiensi sanctus appellatur, itidemque in alio codice ante annos quingentos manu exarato, qui posteriores in Matthaeum libros quatuor, [Col. 0023D] et Expositionem psalmi XLIV, continet; ubi initio praedictae Expositionis pingitur cum aureola in capite.

44. Tanta est styli convenientia inter Epitaphium Arsenii seu Acta Walae et Vitam Adalhardi ejus fratris, ut licet ms. codex quo usus sum in edendo Epitaphio, nullum praeferat auctoris nomen; hoc tamen Paschasio Radberto indubitanter asseruerim, tum propter quosdam catalogos et auctores qui hoc [Col. 0024A] opus Radberto ascribunt, tum propter Paschasii nomen, qui unus ex interlocutoribus est, et quasi scenae choragus esse videtur. Hunc vero Paschasium interlocutorem haud alium esse a Radberto patet ex initio libri secundi, ubi fit mentio de abdicatione regiminis pastoralis, et reditu ad intermissa studia; quod utrumque Radbertus in genuinis scriptis suis identidem commemorat. Verum, quoniam vir doctus nuper in contrariam abiit sententiam, alia proferenda sunt argumenta, quae Adalhardi et Walae Acta conferentibus unum eumdemque auctorem esse persuadeant.—1 ^o Epitaphium Arsenii, qui titulus est Vitae Walae praefixus, Radberti verbis respondet in Vita Adalhardi, ubi Ambrosium et Hieronymum laudat, qui suis epitaphia caris facundissime condiderunt. —2 ^o Modus tractandi res lugubri et funebri more utrisque Actis convenit, in quibus Walam, uti et Adalhardum, ob lacrymarum gratiam maxime laudat, ut patet conferenti num. 25 Vitae Adalhardi et initium Epitaphii [Col. 0024B] Walae.—3 ^o Adalhardi educationem num. 7 describens Radbertus, ait eum inter palatii tirocinia omni mundi prudentia eruditum fuisse. De Wala, Fuit a puero, inquit, inter tirocinia palatii liberalibus mancipatus studiis, in lib. I cap. 6.—4 ^o Adalhardum passim Senem et Antonium in utroque opere appellat. —5 ^o Adalhardum ob intrepidum justitiae zelum Johanni comparat Radbertus in ejus Vita, num 7. itidemque auctor Epitaphii in lib. II cap. 12.—6 ^o in Adalhardo paupertatis studium pluribus dilaudat num. 13, 23, 59, et maxime 68 ejus Vitae. Iisdem pene verbis id praestat Epitaphium Walae, in lib. I cap. 18 et 19. Quippe in Vita Adalhardi, num. 68, inducit Adalhardum suos, id est Corbeiae novae monachos, ad studium paupertatis hortantem, «et commendantem eis per omnia, ut in nullo terrenorum cupidi essent, neque quidquam vellent accipere unde alii gravarentur;» insuper etiam dicentem, «quod multi non solum rectores ecclesiarum, sed etiam ipsi [Col. 0024C] ibidem Deo degentes, qui saeculo renuntiasse videntur, ob id decepti essent quod rebus nimiis abundarent.» Idem de Adalhardo et Wala tradit interlocutor Paschasius in lib. I cap. 18: «Ad hoc quippe duo isti eximii fundamenta in gentibus ad boream civitatis cum ponerent . . . tria ista omnino monebant, ne rebus multum ditescere gauderent, neque divitias saeculi appeterent, ita ut in eis cor apponerent; sed omnino delicias et voluptates, ac si venena, fugerent. Ad ultimum, ne ullis, ac si pro religione, honoribus et fastu delectarentur superbiae, ne forte ex toto fatescerent, et in vacuum deperirent: sicut in Galliis multas deperisse a religione ecclesia bene olim fundatas cernimus.»—7 ^o Adalhardo accommodat illud ex Horatio elogium:

[Col. 0031B] 1-2. Dum sacrae professionis obedientia, coram fratribus Evangelium, uti consuetudinis est, diebus solemnibus, licetine limato loquendi genere, exhortandi magis gratia quam docendi, tractaretur, coeperunt nonnulli eorum religione ferventes instanti devotione frequenter exposcere (nec si possem intendentes) beati Matthaei evangelistae textum narrationis per ordinem explicarem, ut fluenta totius doctrinae litteris contradicta ad plurimos uberius emanarent. Qui mox, memetipsum ingressus, posui, novo tactus affatu, maculosam fragilitatis vitam coram oculis, quibus essem criminibus obvolutus. Et coepi dumosi pectoris ingenium, quod largitoris in me praestiterat indulgentia, disquirere, profunditatemque tanti mysterii perscrutari; si forte virtus divina siccam vellet [Col. 0031C] fonte doctrinarum rigare pectoris rupem, et mei laboris stylo sanctorum Patrum sensus unitatis eloquio legentibus coaptare. Ita sane ut nec eloquentia, variis obscene sententiarum consuta pictatiis, animum lectoris offenderet; nec rimarum tramites diversi nitorem intelligentiae confunderent. Sed haec multum mecum diuque pudore pressus pertractans, auctoris venia continuo et gratia, per quam divinitus apostolatum meruit, ante oculos effulsit. Occurrit etiam quod publicanum se non erubuerit fateri, et qualiter sit vocatus a teloneo, Evangelica voce manifeste omnibus voluerit praedicari. Quibus quasi plane praemonitus, coepi ulterius nihil dubitare de venia, nihilque haesitare, quod debeam, ejus suffragio adjutus, doctrinarum convivio admitti; in cujus profecto, [Col. 0031D] ante infusionem Spiritus, jam prandio Dominus cum peccatoribus et publicanis dignatus est epulari. Quem si recte inspicimus per totum textum Evangelii, curam peccatorum specialius gerit; unde et mores instituit, atque fontem verae conversionis patenter ubique ostendit. Propter quod, etsi peccatorem me [Col. 0032B] intelligam, ab hac gratia minime credidi cohibendum, praesertim cum eumdem evangelistam legam apud Aethiopes praedicasse, gratiamque Spiritus sancti evangelizandi officio perfudisse; ut, qui erant fuligine peccati pice pressius denigrati, formarentur ipsius exemplo ad gratiam, qua coelitus iste de publicano evangelista est effectus. Unde, quaeso, nemo mihi succenseat, si tandem, Dei confisus gratia, elegi solertiam, quam in me coelestis Providentia eruditionis sale condivit, Domino dedicare, quam inanis vitae otio, praetermisso studio, torpere. Quia, etsi non multis, 3 mihimet tamen meisque profuturum credidi, ut istuc interdum animum transponerem, et fugaces doctrinarum sensus longo labore quaesitos litteris alligarem; quatenus per hoc essem [Col. 0032C] ad cogitandum instructior, et ad disserendum paratior. Unde mecum omnes pariter ad fontem veniae currant, etsi non ferant pretium; absque ulla commutatione vinum et lac gratis percipiant. Mecum, si placet, hunc publicanum adeant, mecum fluenta illius bibant; quoniam melius est hujus mysticam sectari doctrinam, licet stylo reseratam subulco, quam si per Elysios campos flores colligerent, et fonte Tantali fluctus indesinenter aureos lambendo potarent. Et si forte hinc alii uberiores ducant rivos, divitiarumque fercula parent, saltem nec reor dedignari nostros ne velint percipere purissimos haustus, qui vocem doctrinae quam saepe ex jussu patris libenter audiunt in loquendo. Imo quia non aliis scribere delegi, quam quorum studia in talibus vigent, devotio [Col. 0032D] fervet, charitas ad percipiendum quae sanae doctrinae sunt, invitat. Segnes vero et livore pium opus male carpentes, hinc inde quasi pestes secerno; saltem duntaxat ut meis proficiam, qui me in divinis studi provexerunt, benevolentia ferventes. Quod si quispiam e contra invidorum opponere tentaverit, moderno [Col. 0033A] tempore post auctoritatem Patrum priorum, ut quid nisus sim Evangelium exponere? Noverit quod non temeritate usus hoc praeelegerim, sed amore religionis, cupiens paterna supplere vota Christi gratia respersus. Profecto, quia hactenus nemo doctorum praescripsit donum sancti Spiritus, et mentis efficaciam futurorum, nemo qui interdixerit coelestibus parere disciplinis. Sed ignavia fraudulentorum semper promptior exstitit ausu temeritatis proficua, quos modo veneramur, Patrum officia calumniari, quam veritatis scientiae operam appendere. Hoc quippe passi sunt summi philosophi, hoc poetae nobiles, hoc nostri, ut dixi, doctores; sed tamen omnes, priorum sectantes studia, ex eorum sensibus praestantiora posteris condiderunt. Unde, si praeferenda [Col. 0033B] est omnibus nostrorum auctoritas, noverint quod veritas doctrinae commendat eos auctores, et non utique ipsi veritatem. Quia non disputatio doctoris ingenio subnixa veritate, sed veritas disputatione quaeritur. Veritas quippe per se solida est; disputatio loquentis vero servit, ut per eam veritas 4 obscuritate velata reseretur. Porro reserata veritas, et fideliter litteris apprehensa, facit eos auctores, quorum nos vestigia sequentes minime dubitamus, legentibus utiliter commendari: dum gubernante Deo probaverint nulla nos in his fidei naufragia pertulisse. Quod si aliquis post haec voluerit caecatis oculis hujus operis exercitium infamare, cogitet quorum imbuimur disciplinis, quod sirenarum cantus nos surdis monuerint auribus pertransire. Nam et ipsi suo in tempore talia se [Col. 0033C] linguarum monstra pertulisse docuerunt. Unde videant quibus quae offerimus non fastidientibus si displiceant, propterea nos tacere non debuisse; cum auctores Ecclesiarum suorum in responsione luce clarius demonstraverint, utile quidem esse, plures a pluribus fieri libros, diverso quidem stylo, sed non diversa fide; ut ad plurimos una eademque doctrina sancti Spiritus promulgata perveniat, ad alios sic, ad alios autem sic. Neque enim putandum est, nulli nunc temporis gratiam intelligentiae largiri, cum pateat illud propheticum; Pertransibunt plurimi, et multiplex erit scientia (Dan. XII, 4) . Sed et philosophis saeculi tale aliquid, post priorum studia, ratione vigente probatur concessum: quorum doctores quanto juniores fuere, tanto utique perspicaciores. Verumtamen, [Col. 0033D] etsi ita loquar, non adeo fastum jactantiae diligo, ut me ad eorum scientiam aut merita attigisse pollicear; sed quod fidem, quam ipsi docuerunt, et veritatem apprehendisse, ipsorum doctrina enutritum me esse gaudeo. Unde et ex eorum libris sparsim plura colligens, hoc opus devote ad legendum fratribus confeci; saltem ut pueri, quos ab ineunte aetate liberalibus saecularis censura erudierat disciplinis, habeant quasi recentia, quorum incitamentis addiscant sollicitius in campo Scripturarum sanctarum currere, atque in his operosius desudare: parvi quoque fomitis nutrimentum, quod ex me potuit adoriri, latius et uberius ampliare. Maxime quia et ipse, ad hoc provocatus, multum me profecisse, [Col. 0034A] non dico in doctrina verum et in vita, gaudeo. Ut, dum aliis exhortationis gratia, profunda eloquiorum Dei mysteria pandendo, penetro, si quando infirmitatis humanae vitiis propulsor, verbis propriae assertionis praemonitus, ipse me reprehendam. Sed et sequaces recentioribus institutis, ad praecipua Scripturarum opera instantius meditanda, incitari non ambigo. At forte quos disciplina 5 Christi eminentior illustrat, scientia pollentibus altiori, haec superflua videbitur et prolixa explanatio. Praesertim cum sanctus Hilarius, praecipuus fidei disputator, et beatus Hieronymus, divinae legis interpres ac magister egregius, non nisi parvis ac si materiarum commentis hujus Evangelii fluenta voluerint reserare. Quibus interea non ego, sed ipse Hieronymus de se melius [Col. 0034B] loquatur, ob quod quatuor interim libellis immensam loquendi materiam et paucis astrixerit sensibus. Dicit enim ita (Prooemio in Matthaeum) : « Miror, Eusebi dilectissime, cur, Romam subito navigaturus, hanc tibi a me quasi sitarciam dari volueris, ut Matthaeum breviter exponens, verbis stringerem, sensibus dilatarem. Si meminisses, inquit, responsionis meae, nunquam in paucis diebus rem annorum peteres. » Ecce praecipuus virorum quantum hujus operis judicaverit negotium. Sed nunquid putas, inquam, quod in duabus, imminente jam Pascha, hebdomadibus, potuerit arcana omnia istius Evangelii rimari, et officio scriptoris cuncta diligenti studio explanare? Quippe quod idem multis approbat indiciis fuisse impossibile. Idcirco repromittit se quod reliquum est [Col. 0034C] impleturum: ut sciri queat, sicut ipse ait, quantum sit inter subulcam dictandi audaciam, et elucubratam scribendi diligentiam. De caetero velim perpendant nostri, quantos et quales Graecorum facundia in hoc eodem opere habeat tractatores; et tunc potuerint dignoscere, quibus Latina paupertas egeat documentis, quia profecto in manus nostras vix perpauca priorum venerunt commenta. Licet Fortunatianum et Victorinum in eo opuscula edidisse dicatur, quos necdum invenire potuimus. Idcirco talibus et hujuscemodi causis ad haec appulsus, feci non invitus, consensu Patris, ut prodessem multis, et seniorum, ut praemisi, suasionibus excitatus, sed et praefati doctoris Hieronymi voto majoris disputationibus ad prolixiora inductus, parvi petentibus, volens ejus [Col. 0034D] officio promissa pietatis implere; ut, sicut ille jam remuneratur votorum obsequiis, ita demum ego suis intercessionibus merear indulgentiarum beneficio refoveri: necnon publicanus cum Domino in hoc convivio beati Matthaei saltem ultimus epulari, et contra quosque ejus meritis defensari. Nimirum qui, pro subulca tanti viri dictandi audacia, volui elucubratam, quam promiserat, saltem furtivis horis, quia sub hac disciplina aliter non vacat, 6 scribendi persolvere diligentiam. Non quod idoneus sim forte, quod ille incomparabili divinarum litterarum scientia suo sudore complesset, ut promiserat; sed elegi ex omnibus, unde illius vota sequens opus formarem. Nec ideo profecto compilator veterum appellandus, quando, [Col. 0035A] ut Tullius refert ipse rex eloquentiae, quemdam Eleusinum est imitatus, qui ex omnibus Crotoniensium virginibus quinque delegit pulchriores, quas statuit coram oculis, dum Helenae imaginem illis petentibus mirabile opus pingeret: ut quod uni earum minus esset pulchritudinis, ex his decorosius quidquid singillatim in se pulchrius exprimerent, totum picturae suae coloribus conferret: ita praefatus orator insignis, sicut in suo testatur opere, ex omnibus qui ante se fuerunt philosophis, coram se constituens, delegit unde rhetoricae artis formaret mirabile documentum, quod usque hodie laudatur ab omnibus, et prodest illius peritiae sectatoribus. Sic itaque et alii quamplures fecerunt philosophi, sic poetae, sic etiam nostrarum litterarum expositores [Col. 0035B] peritissimi; veluti hic, quem sequimur, divinae legis interpres, et Scripturarum sanctarum mirabilis enodator, qui pene de omnibus ante se sua conficit sparsim opuscula; quod etiam in singulis ipse de se confiteri minime erubescit: sibi tutius aestimans eorum sequi doctrinam, qui prius catholice in hac Christi Ecclesia recto tramite divinas tractaverunt Scripturas. Tamen ille ut arbiter de singulis, nos ut pedisequi, quae apta erant elegimus, a quo sane negotio pene nullum doctorum, si velis reprehendere, invenies immunem: sed omnes praedecessorum catholicorum sequi maluerunt vestigia, et suis ampliare semper ingeniis fluenta doctrinae Christi; ut quod in divinis litteris occultatur necessarium, Dei reserante gratia, copiosius patesceret ad fructum. Quos ergo [Col. 0035C] secutus, elegi egregium Hieronymum, Ambrosium, Augustinum, et beatum Gregorium, necnon Joannem Constantinopoleos episcopum, eorumque ultimum Bedam presbyterum; quorum adhaerens vestigiis, ab eorum sensibus credo me in nullo deviasse. Licet ex aliis interdum veritate concordi nonnulla interponerem. Quae tamen prius contuli, ne admitterem, nisi quod aut praefati dixerint, aut veritas hinc inde consonat documento. Propter quod horum nominum litteras in hujus operis margine diligenter apponere 7 curavi, ex his ut possit lector securus incedere, vel cujus sequar vestigia, e regione mox cognoscere. Praetermissis itaque speciebus, quae saepe a doctoribus exterius, antequam sancti Evangelii verba tradantur, regulariter exponuntur; hoc solum [Col. 0035D] commemorari ex eisdem canonibus volui, quos Ammonius Alexandrinus ob concordiam Evangelistarum, deinde saepedictus Hieronymus, in singulis locis, ut consonantias singulorum per singulas sententias apprehenderent, curarunt affigere, quibus modis eorum concordia recte intelligatur. Nam videmus in quamplurimis locis ubi per eosdem numeros concordare dicuntur, quod nihil pertineat ad sensum alterius, quod alter eodem sensu dicere praesignatur; ut puta cum de paralytico, qui a quatuor portabatur, [Col. 0036A] Matthaeus, et Marcus, Lucasque, ut illi praefigunt consentiant; Joannes vero ex eo loco illis concordari signatur, quo de homine, qui jam triginta et octo habens annos in infirmitate sua juxta piscinam, quae semel in anno ab angelo movebatur, jacuisse perhibetur. Qui nimirum locus non ad eumdem, ubi de paralytico narratur, me tacente, pertinere cunctis legentibus liquet. Quod et in quampluribus locis, lector, probare poteris. Sed hoc est, quod iidem exinde sensere, quia aut eadem simul dixerunt, aut vicina, aut certe singuli quae sua sunt. Eadem vero duobus dicunt modis; cum simul sensu et superficie eadem scribunt, aut cum sensu tantum; aut sola superficie tantum eadem accipiuntur. Sensu quidem et superficie, ut est illud: Non est propheta sine honore, [Col. 0036B] nisi in patria sua (Matth. XIII, 57; Marc. VI, 4; Luc. IV, 24; Joan. IV, 44) ; quae si respexeris, in singulis evangelistis verbis et sensu eadem sunt. Caeterum sensu nec superficie quidem eadem; sicut habes illud in Luca, quod Dominus Petro dixerit: Et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc., XXII, 32) . Deinde Joannes, quod Dominus dixerit Petro: Si diligis me, pasce oves meas (Joan. XXI, 17) . Quae profecto sensu eadem sunt, sicut et illa de paralytico, atque homine qui jacebat exspectans aquae motum: sed non superficie sociari videntur. Porro vicina similiter duobus dicuntur modis: cum aut sensu et non superficie junguntur, aut superficie nec tamen sensu copulantur, sicut est illud in Luca, ubi ait: At illi obtulerunt ei partem piscis assi et favum [Col. 0036C] mellis. Et cum manducassset coram eis, sumens reliquias dedit eis (Luc. XXIV, 42) . Caeterum in Joanne: Venit Jesus, et accepit panem, et dedit eis, et piscem similiter (Joan. XXI, 13) . 8 Haec superficie verborum tantum similia sunt, sensu autem dissimilia. Quia nec eadem historia est, nec eodem tempore gesta; licet quaedam vicinitas eis sit, nec tamen magna diversitas. Similiter sensu et non superficie, velut est illud ex hoc Evangelio: Liber generationis Jesu Christi, usque ad, virum Mariae de qua natus est Christus (Matth. I, 1) . Et hoc quod ait Joannes: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem. Sive illud: In principio erat Verbum (Joan. I, 9) . Quia in his quaedam vicinitas sensuum deprehenditur; tamen nec eadem per omnia esse possunt. Dicunt etiam quod [Col. 0036D] quaedam vicinitas simul sensu et superficie colligatur, ut est haec genealogia in hoc loco, et illa in Luca; licet in multis differant, quia in utriusque una generatio texitur ex eadem familia Salvatoris. Haec ideo dixerim, ne tantorum virorum proficuus labor non intellectus deperiret. Imo, obsecro, his ita praemissis, prudens lector omnia illa sedulus requirat, quae ad intellectum sancti Evangelii exterius traduntur, ut ad ea quae intrinsecus sunt capacior accedat.

[Col. 0037A] Sanctarum Scripturarum virtus nec adeo est obscurata mysteriis ut eam simpliciores non valeant intelligere, neque tam aperta ut ad purum, dum hic vivitur, eam possit aliquis penetrare. Verum magis tanta praeeminet dignitate, ut ad se nisi cum pietate ac devotionis affectu volentes accedere cominus non permittat, sed infra suas tenebras suo erroris vitio circumseptos, interdum vacuos derelinquat. Quia, etsi lux in tenebris lucet, tamen tenebrae eam non comprehenderunt; quia, si eam tenebrae comprehenderent, profecto tenebrae nequaquam remanerent. Aliquando enim magis possit fieri, ut non solum quosque vacuos exhibeat; verum etiam, quia in his divina vis latet, si qui eam impure tractare disponant, damnet. Unde nimirum Demetrius Antiocho regi vim divinae [Col. 0037B] legis cum exponeret, aiebat, teste Josepho, quemdam Theopompum exstitisse nomine, qui, volens ex divinis litteris in sua historia quippiam contrectare, illico mente turbatus fuit plus ferme triginta diebus, donec veniam vix precibus impetraret; ac deinde quod fuerit ei per visum 9 coelitus declaratum, hoc illi ideo accidisse, quoniam irreligiose divina scrutatus esset, atque hominibus ea proferre impuris vellet. Quae dum scribere quievisset, mox mentem dicitur recepisse. Referebat etiam et de Theodecte tragoediarum poeta, quod nisus esset in aliquo dramaticorum genere quae in divinis habentur interserere; ideoque obscuratis oculis caecitatem subito incurrisse. Quo facto itaque discimus Faustum Manichaeum mentis oculos subito [Col. 0037C] perdidisse. Qui cum ad exponendum Evangelium temere potius quam devote, per contrarium sibi denique infaustus accessisset, mox ut principium beati Matthaei attigit, velut coelesti lumine reperculsus, rotare quasi prae vertigine coepit, et infra suas se tenebras profundius reclinavit. Quibus nimirum se non valens explicare tenebris, majorem profecto impegit caliginem. Ait enim sibi ipse, nescio sub quo dialogo, quasi in persona cujusdam Christiani se interrogans: Accipisne Evangelium?—Maxime, inquit. Tumque ille: Proinde ait, et natum accipe Christum. —Non ita est, inquit. Neque enim consequens est, ut si Evangelium accipio, idcirco et natum Christum accipiam: quia Evangelium quidem a praedicatione Christi et esse coepit, et nominari. In quo tamen [Col. 0037D] Evangelio nusquam se natum ex hominibus esse dixit. At vero genealogia adeo non est Evangelium, ut ipse ejus scriptor nec ausus sit eam Evangelium nominare. Quid enim scripsit? Liber generationis Jesu Christi filii David.—Non ergo, inquit, Evangelii, sed liber generationis. Quippe ubi et stella inducitur, quae confirmat genesim, ut recte Genesidium nuncupari possit, quam Evangelium. Nam post inclusum Joannem [Col. 0038A] in carcere, primum legitur Jesum Evangelium regni praedicare coepisse. Ergo quidquid ante hoc narratum est, genealogiam esse constat, non Evangelium. Alioquin quid impediebat et Matthaeum, Evangelium Jesu Christi Filii Dei ponere, sicut et Marcum fecisse cernimus? nisi quia improbum putavit genealogiam vocare Evangelium. O insanum caput! Nunquid non manifeste colligimus, hunc, cum esset de gente tenebrarum, quam omnes Manichaei praedicant, lumen veritatis a principio ferre non potuisse, et ideo talia vomuisse? Praesertim quia totus hic locus contra eosdem facit, qui nec Vetus recipiunt Testamentum, nec Christum verum fuisse hominem, neque nasci de Maria Virgine asseverant potuisse. Unde nos, catholicam tenentes fidem, profecto asserimus eum secundum Matthaeum 10 genealogia declaratum, et juxta quod [Col. 0038B] Verbum caro factum est de Maria Virgine natum: necnon et verum hominem verumque Deum exstitisse, non solum ab istis evangelistis, sed etiam et ab angelo praedicatum agnovimus. Quid ergo? Nunquid liber Evangelii dici non potuit merito vel non debuit, sicut hic Faustus conatur asserere; maxime cum Paulus apostolus clamet segregatum se in Evangelium Dei, quod ante promiserat in Scripturis sanctis de Filio suo, qui factus est ex semine David secundum carnem? Quod verbum Evangelii si Faustus intelligeret, nunquam Christum per hanc genealogiam secundum carnem ex semine David venisse omnino negaret. Evangelium quippe Graece dicitur, quod Latine bonum nuntium, vel bona [Col. 0038C] annuntiatio ex integro praedicatur. Quod quidem, cum aliquid bonum annuntiatur, etsi semper omnino dici potest, proprie tamen profecto hoc vocabulum tenere debuit illa annuntiatio Salvatoris in carne, quae nobis omne bonum contulit: licet Matthaeus, qui, secundum patrios usus, ex principio libri magis nomen indidit, Liber generationis dixerit. Nam et in ortu Salvatoris angelum ad pastores cecinisse legimus: Ecce, inquit, evangelizo vobis gaudium magnum, quod erit omni populo, quia natus est vobis hodie Salvator (Luc. II, 10) . Quod autem evangelizat, quid est, nisi quia secundum proprietatem linguae Latinae bonum nobis nuntium, videlicet Christum natum, annuntiat? Quod erit, inquit, gaudium omni populo. Unde liquido constat [Col. 0038D] quia angelus dicit: Bonum annuntio vobis nuntium, quod erit gaudium omni populo, eo quod natus sit vobis hodie Salvator in civitate David, de cujus olim stirpe nobis fuerat repromissus. Quia Faustus Manichaeus profecto mentitur, quod Matthaeus generationem vel nativitatem Christi Evangelium non sit ausus nominare, sed Genesidium potius debuerit appellari. Ignorat enim manifeste, quibus modis [Col. 0039A] Evangelium recte dicatur. Evangelium quippe septem principaliter modis dicitur, quia de Christo nobis primum bonum incarnationem nuntiat. Secundum autem, quod ipsum, ut nostrum sanctificaret baptisma, baptizatum monstrat. Tertium vero, eum pro nobis passum manifeste declarat. Quartum, quod sepultus sit, infernum adiens jura confregerit inimici. Porro quintum nobis bonum praedicat, quod tertia die ab 11 inferis victor ascendit; ac deinde, ad confirmandam fidem apostolorum, per quadraginta dies in terra conversatus ostenditur. Sextum namque, quod quadragesimo die coram discipulis secundum carnem coelos petiit, et quinquagesimo post resurrectionem Spiritum sanctum de coelis ante promissum clementer effudit. Septimum vero [Col. 0039B] nobis bonum adhuc denuntiat et promittit, illud scilicet, quando venturus ad Judicium redditurus est unicuique prout gessit. Dicturus est enim sanctis: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. XXV, 34) . Ex his ergo conjicimus quod haec sunt septem illa sigilla, quibus in Apocalypsi liber signatus monstratur (Apoc. V, 1) ; in quo profecto libro quaecunque sunt impleta in Christo, mystice scripta fuisse probamus. Unde duobus in via de se loquentibus exprobrat dicens: O tardi corde ad credendum in omnibus quae locutae sunt Scripturae! Et incipiens a Moyse et prophetis, interpretabatur illis omnia in omnibus Scripturis quae scripta erant de eo (Luc. XXIV, 25) . Interpretabatur autem non aliud quam Evangelium, [Col. 0039C] id est, seipsum quem exponebat; quod quidem jam olim Deus promiserat in Scripturis sanctis de Filio suo, qui factus est ex semine David secundum carnem. Nemo igitur recte potest ambigere, in Christo septem illa sigilla esse soluta, quoniam divinitus responsum est: Ecce leo de tribu Juda, radix David aperire librum, et solvere septem signacula ejus (Apoc. V, 5) . Quae signacula manifeste tunc soluta fuisse probantur, cum omnia haec mysteria in Christo sunt adimpleta. Quippe et in eisdem sigillis septem dona sancti Spiritus omnibus sunt revelata. Nam in eo quod nasci secundum carnem voluit, quid aliud quam sapientia Dei Patris tunc primum in terris se innotuit? Antea vero semper absconditus fuit, de quo propheta dicit: Tu es Deus absconditus, et nesciebamus [Col. 0039D] te (Isa. XLV, 15) . Unde, cum se nascendo manifestius mundo infulsit, quid aliud quam tunc primum sigillum solvit? Ac perinde quod dudum mundus nescivit, donum sapientiae credendo percepit. Cum autem perventum est ad baptisma, quasi secundum salutis nostrae sigillum solvit; in quo nobis spiritum intelligentiae, coelos reserando, dignanter patefecit. Quia altissimum est intelligere quod fuimus, et modo gratia Redemptoris quod facti sumus. Necnon et illud, quod vox Patris manifestando Filium desuper intonuit: Quia hic est Filius meus dilectus, in quo mihi 12 complacui: ipsum audite (Matth. III, 17, et XVII, 5) . Sed et Spiritus sanctus in specie columbae, inibi (quod nondum aperte praedicatum [Col. 0040A] fuerat), quod Deus Trinitas esset, luce clarius designavit; ex quo profecto intelligimus mysterium quod saeculis et generationibus necdum fuerat declaratum. Sequitur interea passio Salvatoris, per quam patefactum est consilium quod nec angelis erat creditum, nec in terris penitus demonstratum. Quod si cognovissent, inquit Apostolus, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) . Unde et per Isaiam, idem magni consilii angelus nuncupatur. Quo profecto liquet, in aeterno suo consilio hoc mysterii sacramentum semper fuisse absconditum, quod novissimis temporibus omnibus est declaratum. Caeterum consilii nostri summa ex hoc colligitur, ut mortui saeculo commoriamur Christo, si quo modo ei convivere possimus qui ex mortuis resurrexit. [Col. 0040B] At vero quod sepultus ad infernos descendit, quid aliud quam virtus fortitudinis fuit? De quo Psalmista quasi ex praeconio coelestium angelorum canit: Tollite, inquit, portas principes vestras, et elevamini portae aeternales, et introibit Rex gloriae (Psal. XXIII, 7) . Quibus respondentes adversariae potestates, dixerunt: Et quis est iste Rex gloriae? Tum sancti angeli: Dominus, inquiunt, fortis et potens, Dominus potens in praelio. Verum, quod nisi primum alligasset fortem, et arma ipsius auferret, nunquam spolia ejus suo jure distribuens Ecclesiae potenter diceret, quod portae inferni adversus eam non praevaleant (Matth. XVI, 73) . Unde suis militibus adhuc de coelo clamat dicens: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33) . Ac si dicat: Fortes estote contra omnia adversantia, [Col. 0040C] quia in mea fortitudine vestra profecto erit victoria. Spiritum ergo nobis scientiae in quinto suae revelationis sigillo nimirum tunc aperuit, cum idem victor ab inferis resurgens, et spem nobis resurgendi solidius confirmavit; pro quo Apostolus dilecto filio monens ait: Memento Jesum Christum a mortuis resurrexisse ex semine David, secundum Evangelium meum (II Tim. II, 8) . Magnum igitur est scire sacramentum resurrectionis, in qua Christi in nobis charitas confirmatur. Unde idem Apostolus scire nos desiderat supereminentem charitatem Christi (Ephes. III, 19) . Ergo et cum sextum sigillum, videlicet ascensionem suam, nobis in carne exhibuit, liquido juxta pietatis suae mysterium, tunc viam nobis coelestem patefecit, et magnum sacramentum reconciliationis [Col. 0040D] ostendit: ut, qui digni infra terrenum paradisum 13 non fuimus diutius permanere, uniti in corpore ejus ad coelestia in melius reformati transferamur. Ad ultimum vero Spiritus timoris manifestatur, quando ad judicium venturus repromittitur. Et ideo interea, dum vivimus, sub metu ac tremore versemur. Unde Salomon in fine libri sui ait, dicens: Deum time, et mandata ejus observa; hoc est, inquit, omnis homo (Eccle. XII, 13) . Hinc David ait: Timor Domini sanctus, permanens in saeculum saeculi (Psal. XVIII, 10) . His ergo septem in Christo reseratis coelestium sacramentorum mysteriis, illud Isaiae vaticinium adimpletur, ubi ait: Et requiescet super eum Spiritus Domini, spiritus, inquit, sapientiae et intellectus, spiritus [Col. 0041A] consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum Spiritus timoris Domini (Isa. XI, 2) . Cur ergo, inquam, unus Spiritus super eum requievisse dicitur, cum in septem spiritibus continuo subdistinguitur? nisi ut ostenderet gratiam, quae simul ei inerat, omnia adimplendo, nobis per intervalla distribuisse? Unde et Joannes in Apocalypsi sua (Apoc. V, 6) introducit Agnum stantem tanquam occisum, habentem cornua septem, in quibus mortem devicit, et oculos septem, qui sunt septem Spiritus Dei missi in omnem terram: Quid enim est Agnum, in medio throni et animalium ac seniorum, septem cornua septemque oculos habere, nisi septenaria Spiritus sancti operatione ubique per orbem in sua Christum Ecclesia, morte divicta, regnare? [Col. 0041B] His quippe septem cornibus, virtute Spiritus sancti, Ecclesia in regni fortitudinem sublimata, omnia peccatorum cornua confringit; istis siquidem oculis illuminata, signis et virtutibus illustratur. Eisdem sane columnis domus, quam sibi Sapientiam aedificasse legimus, fulcitur ac firmatur. Quae domus sancta Dei Ecclesia fore probatur, quam sibi Christus, Dei virtus, ac Dei sapientia Patris, isto septenario virtutum opere dedicavit. Ista sunt autem septem lucentia candelabra coram Domino; quia nimirum in Christo, ad illuminationem et redemptionem nostram, fuerunt haec impleta: et modo cum universo suo opere jugiter coram Deo Patre idem interpellat pro nobis. Unde et hi septem spiritus coram Dominatore dicuntur assistere: quoniam [Col. 0041C] quidquid est illud quod nos sumus, hoc totum in illius operatione consistit, qui, pro nobis immolatus, quotidie coram oculis divinae majestatis offertur. In hac igitur sapientia Dei Patris mundum cum sua discimus calcare sapientia; quoniam 14 stulta mundi elegit Deus, ut, fortia quaeque calcantes, agamus qualiter coram Deo sapientes inveniamur. Porro tali intellectu si quid est quod percipimus, omnino intelligimus ut renati in Christo ad vocem Patris desuper intonantem obtemperemus, Hic est, inquit, Filius meus dilectus in quo mihi bene complacui; ipsum audite (Matth. XVII, 5) . Hujuscemodi, inquam, vox nusquam audita est, nisi super unigenitum Filium Dei. Idcirco mandatis ejus obtemperemus, si quo modo possimus dicere cum Propheta: A mandatis [Col. 0041D] tuis intellexi, propterea odivi omnem viam iniquitatis (Psal. CXVIII, 103) . Consilium autem nostrum salutare ac unicum est, ut Christo commoriamur; quia si compatimur, et conregnabimus. Caeterum fortitudo nostra quae esse poterit, nisi ejus victoria? manifeste cum Apostolus clamet: Quod neque volentis, neque currentis, sed miserentis sit Dei (Rom. IX, 16) . Hinc et Propheta dicit: Dominus fortitudo plebis suae (Ps. XXVII, 11) . Deinde magnum est pietatis xenium, quod jam coelos uniti in Christi corpore penetrare speramus. Ultimum vero timoris spiritum tunc recte percipimus, si, juxta Petri vocem, cum timore ac tremore nostram denique salutem operamur. Isti sunt igitur spiritus in septem filiis Job [Col. 0042A] mystice praesignati, ejus scilicet qui, pro nobis clementer passus, doluit. Singuli ergo isti, in domibus suis secundum dierum transcursum convivia celebrantes, mittunt et vocant tres sorores suas. Quia nimirum fides, spes ac charitas in nullo alio recte epulantur convivio, nisi ubi haec septem dona Spiritus sancti pariter in Christo dignissime participantur. Alioquin vacua est fides nostra, et vacua spe extollimur, si nescio ex quo altero, vel forte quasi ex nobis inaniter gloriamur: quia de se quisque dum inflatur, nescio quid sibi aliud repromittens, alienus a regni consortio velut palea ventilatur. Sed quia, dum ista explicare volumus, nostris involvimur verbis, quomodo celatum sit saeculis ac generationibus mysterium, quod nobis nunc in [Col. 0042B] tempore revelatur. Nunquid igitur aut supernae patriae angelicis spiritibus, aut sanctis hominibus, sive in carne viventibus sive defunctis, ventura Redemptoris dispensatio latuit, ut eam saltem a longe spiritalibus oculis respicere non possent? Quis hoc dixerit? cum Isaias tanquam in praesenti posito, dicat: Quare rubrum est indumentum tuum? (Isa. LXIII, 2.) Ac si diceret, quid est quod in carne mori voluisti? cum nullum de carne peccatum traxisti? 15 cui ille respondit: Torcular calcavi solus, et de gentibus non est vir mecum. Solus utique torcular calcavit, quia solus mortem, quam pettulit, superavit. Unde et Joannes angelum se vidisse testatur fortem, praedicantem voce magna: Quis est dignus aperire librum, et solvere septem signacula ejus? Ubi continuo subinfertur: [Col. 0042C] Et nemo poterat neque in coelo neque in terra, neque subtus terram, aperire librum, neque respicere illum (Apoc. V, 2, 3) . Id est, nemo in coelo; quia neque angelus humanae salutis dispensationem perficere poterat. Hinc Isaias ait, non angelus, non legatus, sed ipse Dominus salvos faciet eos. Nemo in terra; quia neque homo vivens in corpore, eo quod homo redimendus solius Dei creatoris egebat auxilio. Neque subtus terram; quoniam nec anima exuta corpore. Si enim homo vivens in corpore, qui utique potest tanquam victima mori, hoc implere non poterat; quanto minus anima, quae sine corpore mori essentialiter jam non potest? Sed quid est quod dicit: Quia nemo poterat respicere illum? Nunquid non ipse conspexerat qui paulo ante fassus est, [Col. 0042D] Quia vidi librum in dextera sedentis in throno, scriptum intus et foris? Ubi quaeso erat? An forte neque in coelo, neque in terra, neque subtus terram erat, quando eum vidit? Unde profecto mihi videtur respicere hoc loco pro comprehendere dixisse. Quis enim capiat; quomodo incarnatus sit sine semine Deus, quomodo clauso exierit utero, quomodo Dominus gloriae crucifigatur, cum solus homo moriatur? Et reliqua omnia quae de Christo ineffabilia narrantur? Hinc est quod apostolus incomprehensibiles divitias Christi gentibus praedicare se dicit (Ephes. III, 8) . Ex quo liquet quia non solum nemo angelorum vel hominum librum aperire potuit, verum etiam nec respicere, sicut in Dei Filio completa [Col. 0043A] sunt omnia. Quia etsi revelandam a longe Christi dispensationem praevidere poterant; non tamen ad liquidum, ut postea sunt impleta, eorum quispiam potuit intueri. Sed, quia in Christo fuisse haec impleta commemoravimus, super quem spiritum sapientiae et intellectus, spiritum consilii et fortitudinis, spiritum scientiae et pietatis, ac spiritum timoris requievisse cognovimus: profecto et in Ecclesia, quasi in uno corpore, videlicet in sponso et sponsa, in viro atque nupta, requievisse minime dubitemus. Sed excellentius in capite, quam in membris claruisse novimus. Sunt enim per eum haec 16 in nobis dona. Sed nunquid tam amplissima ut in Domino patuerunt? Constat nimirum quia ex eo percepimus, quibus gratis eo favente proficimus. Sed alias ista [Col. 0043B] explicare debemus. Nunc de Christo, quod summum bonum nascendo intulerit, et reliqua perficiendo consummaverit, copiosius gratulemur. Hinc namque sancta Dei Ecclesia hunc sibi ad salutem sufficere credit, hoc summum esse Evangelium patenter cunctis praedicat. Nam et omnium Christianorum spes in his pendet muneribus, et charitas dilatatur et crescit, si quo modo diligamus eum qui prior dilexit [Col. 0044A] nos. Quae si profecto Faustus Manichaeus scire quivisset, nequaquam Genealogiam Christi Genesidium appellasset, neque natum Christum omnino negasset. Hinc Dominus, in Evangelio, ad Patrem ait: Confiteor tibi, Pater, Domine coeli ac terrae, quia abscondisti ea a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis (Matth. XI, 25) . Hinc rursus apostolis ait: Vobis datum est nosse mysterium, caeteris autem in parabolis (Luc. VIII, 10) . Quod si profecto huic nosse datum esset, nunquam sic ebrius talia vomuisset? Nescivit enim miser, quia non Manichaeo praestita est Apocalypsis Evangelii, sed Jesu Christo, quam dedit illi Deus palam facere, non philosophis, neque humanae sapientiae deditis, non Judaeis in lege gloriantibus, non variis doctrinarum occupatis [Col. 0044B] erroribus, neque his qui de gente tenebrarum fuerunt; sed servis suis, sed divinae gratiae subjectis. Ipsis enim revelatio coelestis Evangelii manifestius aperitur. Nimirum ut videntes non videant, et intelligentes non intelligant; et qui erant humiles de tenebris eruantur. Haec ita duntaxat ad hoc sufficiant dicta, quod vere Genealogia Christi initium sit Evangelii.

[Col. 0043B] CAP. I. Liber, inquit Matthaeus, generationis Jesu [Col. 0043C] Christi filii David, filii Abraham. Cur autem tali exorsus sit prooemio, non abs re factum credimus. Futurum enim forsitan hunc Faustum noverat, qui Testamentum Vetus non reciperet: et ideo tali usus est principio, ut ex eo hunc continuo 17 repercutiat ac condemnet. Nam liber principii Veteris Testamenti Geneseos denique ex initio voluminis appellatur; quia in eo, secundum nostram interpretationem, scriptum legimus: Hic est liber generationis Adae (Gen. V, 1) . Et illud, Istae generationes coeli ac terrae, quando creatae sunt (Gen. II, 4) . Ex quo constat, quocunque tamen modo, ex eo quod in primordio ibidem generatio coeli ac terrae inscribitur, quia inde Genesis appellatur. Et ideo dignum profecto fuit Novi Testamenti initium, quantum possibile [Col. 0043D] erat, simili modo praesignari; ut ejusdem Novi ac Veteris Testamenti unum Deum auctorem taliter promulgando Evangelista monstraret. Praesertim cum idem Matthaeus, Hebraeo sermone, eisdem qui ex Hebraeis crediderant scripserit: ut quod dudum jam ex lege perceperant, manifestius recognoscerent, et probarent quod vere Evangelium Christi testimonium a lege habeat et prophetis, sicut consequenter in multis declarabitur locis. Nec dubium hoc innuere voluisse, per quem creata et redempta sunt omnia unum eumdemque Deum, utraque pagina designari. Alioquin, quamvis consuetudo sit Hebraeorum ex initio libris nomen imponere; videtur nimium consonum esse, ut utriusque Testamenti principium uno vocetur nomine. Et notandum quod, sicut illud secundum litteram carnali Israeli proponitur, ita istud in Christo spiritali copiosius destinatur. Nam et uterque eorum [Col. 0044B] liber apud Graecos Biblos Geneseos [ βίβλος γενέσεως ] [Col. 0044C] titulo praenotatur. Quamvis et hic non immerito coeli ac terrae generatio inferri possit; quia videlicet in Christo cum sit Deus et homo, utraque natura verissime comprehenditur. Unde et Jesu Christi sub duobus nominibus apte titulus inscribitur, ut per regiam et sacerdotalem personam, Dei et hominis natura quasi in fronte illico designetur. Jesus autem sub figura nominis in alio jam praecessit. Sed quod ille typice vocatus est, hic tandem substantialiter designatur. Caeterum Christus nomen officii est, non naturae; eo quod unctus sit prae consortibus suis in sacerdotium, ad expiandum pro nobis. In Veteri quoque Testamento, quia in una haec eadem persona expleri non poterant, venit mediator Dei et hominum homo Christus Jesu, factusque nobis regnum et sacerdotium, [Col. 0044D] ut ad terram multum diuque patribus repromissam filios introduceret. Unde secundum proprietatem nominis Jesu, velut 18 Deus potens est salvare credentes; secundum vero officii dignitatem quotidie Christus interpellat pro nobis. Igitur notandus etiam hoc in loco litterae textus, qui juxta usitatum humanae locutionis modum, minus habere videtur. Plenior enim sensus redderetur, si praepositis duarum orationum particulis, id est pronominis ac verbi, Hic est liber generationis diceretur. Sed frequentissimus divinarum Scripturarum mos est ut in principiis librorum praenominatae partes orationum non anteponantur. Unde nec Marcus ait: Hoc est initium Evangelii Jesu Christi, Filii Dei, sed tantum: Initium Evangelii. Hac consuetudine usus est Isaias, non addens: Haec est visio Isaiae, sed simpliciter: Visio Isaiae, tantum incipit. Hac [Col. 0045A] usus est Salomon in duobus libris suis, hac utique Jeremias, hac etiam illi qui Psalmos titulis praenotarunt. Sed et Joannes Apocalypsin suam ita incipit. Apocalypsis Jesu Christi, et non addidit haec est. Quod videlicet agentes, non solum secundum idioma divinarum litterarum, verum etiam juxta consuetudinem saecularium, brevitati studentes, subauditionem tales sententias etiam alibi habere docuerunt. Verbi gratia, cum legitur Liber generationis Jesu Christi, subintelligamus plenius, Hic est liber generationis Jesu Christi. Cur autem generationis liber singulari notetur numero, cum quadraginta per ordinem replicentur, nulli dubium quia unius tantum generatio quaeritur Jesu Christi, caeterae vero propter hanc insinuandam ad medium deducuntur. Et non solum [Col. 0045B] in principio, sed etiam usque in finem libri totum hoc agitur de hac sola generatione, ut idem qui natus est pro nobis Deus et homo intelligatur. Quaeri etiam potest, et profundissima quaestio videtur, cur Matthaeus publica voce Liber generationis Jesu Christi dixerit, cum Isaias clamet et dicat, Generationem ejus quis enarrabit? (Isa. LIII, 8.) Si enim, quis pro impossibilitate ibi accipitur, quomodo hic iste generationem ejus narrare sibi possibile judicavit? Nisi quia ibi de generatione, quae secundum Divinitatem est, dictum putamus: hic autem de generatione, quam pro nobis secundum hominem suscepit, quanquam et ista magna ex parte inenarrabilis esse credatur. Verumtamen illa, per quam genitus est ab aeterno, tota ineffabilis et incomprehensibilis esse [Col. 0045C] probatur. Nisi illud obsistat quod Joannes ait: In principio erat Verbum, 19 et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I) . Ergo dum ait, In principio erat Verbum, narravit aliquid, et cum addidit quid hoc Verbum esset, et quod apud Deum Patrem esset, jam non solum aliquid de eo, sed multa dixit. Unde non inconvenienter sane quaeritur, quomodo ineffabilis, si effari possit, recte dicatur? Aut si non possit, quomodo ut probamus, quidpiam de eo narratur? Nam et sancta Dei Ecclesia ex omnium divinarum Scripturarum auctoritate colligens, plura de hac divina nativitate catholice confitetur. Forsitan ergo quando dictum est, Generationem ejus quis enarrabit? non impossibilitatem, sed raritatem narrandi ostendit, sicut et in aliis Scripturarum locis legitur. [Col. 0045D] Denique habes in psalmo: Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo? aut quis requiescet in monte sancto tuo? (Psal. XIV, 1.) Non enim dicit quod nullus habitabit, nec hoc, quod nemo requiescat, sed quod rarus et non nisi electus. Et, ut scias hoc verum esse, continuo definit qualis loci illius habitator esse debeat. Et in alio psalmo: Quis ascendet in montem Domini? aut quis stabit in monte sancto ejus? (Psal. XXIII, 3.) Ut sit sensus, non quicunque de vulgo vel plebe, sed vitae egregiae, singularisque meriti. Quotiescunque quis dicitur in divinis litteris, non nullus, sed aliquis interdum significatur. Interdum autem, impossibilitatem ostendit: sicut illud, quis audivit unquam tale, aut quis vidit huic simile? Et [Col. 0046A] sicut hoc in loco fortassis ex quo nunc agitur. Et alibi, ut, in inferno quis confitebitur tibi? (Psal. VI, 5.) Caeterum ubi dicit: Quis sapiens et intelligit haec? (Ose. XIV, 10.) Et inibi: Quis fidelis est dispensator et prudens, quem constituet Dominus super familiam suam? (Luc. XII, 42.) Nec non et illud: Si autem in Deum peccaverit homo, quis orabit pro eo? (I Reg. II, 25.) In his igitur locis idoneus requiritur interventor, aut certe sapiens; nec excluditur aliquis, sed quaeritur. Unde si hoc loco, quis raritatis esset, videretur quodammodo quaestio esse soluta. Sed, quia hic quis, impossibilitatis est, ut verius reor, fatendum quod dici vere possit, quia est Filius Dei ab aeterno Patre genitus, ita tamen ut nunquam sine ipso fuisse Pater intelligatur; et omnia illa quae de [Col. 0046B] Dei Filio catholica fides confitetur, dicibilia quidem esse. Sed quomodo sit, vel qualiter aeternus genitus sit, nimirum sacrae nativitatis arcanum, nec apostolorum quispiam didicit, nec prophetarum comperit, nec angelorum scivit, neque creatura ulla cognovit. Idcirco videte, si ejus nativitas a propheta non potuit 20 enarrari, quis recte valeat profiteri se nosse quomodo potuerit a Patre Filius generari? Narramus itaque de eo ac verissime confitemur quoniam a Patre est Filius coaeternus, sed quomodo sit, penitus ignoramus. Hinc illud in libro Job: Sapientiam Dei Patris unde invenies? Latet enim ab oculis hominum, et a volucribus coeli absconsa est (Job. XXVIII, 20) , id est, etiam ipsis angelis incognita. Et alibi: Radix sapientiae cui revelata est? (Eccl. I, 6.) Origo scilicet Filii Dei, eo quod super angelorum etiam intelligentiam [Col. 0046C] atque scientiam est. Unde probatur omnino generatio ejus secundum Divinitatem, ex toto quod ineffabilis est. Idcirco ad eam quae juxta carnem est, quanquam et ipsa ex parte inenarrabilis sit, Domino favente, veniamus.

Filii David, filii Abraham. Non abs re factum creditur cur, ex omni prosapia Veteris Testamenti, hos duos tantum patres posuerit, quorum filius solum secundum carnem Christus dicatur. Ex quo profecto liquet quia, cum eis scriberet qui ex lege Christum noverant repromissum, voluit luce clarius aperire quod ipse esset qui eisdem longe fuerat diu repromissus. Ad hos etenim tantum ex omnibus, in Veteri Testamento facta legitur repromissio, ut qui [Col. 0046D] de istorum semine futurum sibi scierant Salvatorem, liberius reciperent, cum vidissent in eum consona voce legis et prophetarum omnia vaticinia adimpleri. Nam Abrahae per semetipsum Deus, quando Filium suum obtulit, jurat, dicens: Per memetipsum juravi quia fecisti rem hanc, et non pepercisti filio tuo, benedicam tibi, et multiplicabo semen tuum sicut stellas coeli, et velut arenam quae est in littore maris. Et possidebit semen tuum portas inimicorum suorum; et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, quia obedisti voci meae (Gen. XXII, 16) . Quem locum Paulus apostolus ita edisserit dicens: Abrahae dictae sunt promissiones et semini ejus. Non enim dicit: et seminibus, inquit, quasi in multis, sed quasi in uno: et semini [Col. 0047A] tuo, quod est Christus (Gal. V, 16) . In quo nimirum semine, id est in Christo, benedicentur omnes gentes: ut idem Abraham per immutationem nominis, qui erat Pater excelsus, fieret pater multarum gentium. Non quod interpretatio nominis hoc totum contineat; sed quia Spiritus sanctus per Moysen subdendo gentium voluit subintelligi. Pater autem multarum gentium non aliunde quam per Christum, de quo David canit juxta promissum hujus loci: Et benedicentur in ipso omnes tribus terrae, omnes 21 gentes magnificabunt eum (Psal. LXXI, 18) . Vides autem quam consona voce Spiritus sanctus adhuc per Prophetam repromittit benedictionem omnium in Christo, quem dudum semen Abrahae nominabat. Idcirco praesens Evangelista filium eum Abrahae modis [Col. 0047B] omnibus approbat; ut eum non solum Judaei, quorum erat repromissio, verum etiam omnes gentes, vel omnes tribus terrae gaudenter, de semine ejus jam venisse susciperent, per quem et Abraham pater fieret multarum gentium. Sed, quia de semine ejus duplex repromissio erat, una videlicet carnis, alia vero spiritus; primum dictum est quia erit semen tuum sicut pulvis terrae. Deinde, quamvis et ipsi de pulvere erigantur, qui in secundo repromittuntur, tamen sicut stellae coeli, futuri non natura, sed gratia, pollicentur. At vero haec ultima benedictio sui utrumque genus benedictionis amplectitur, eo quod in Christo renati filii Abraham, et carnales quodammodo et spirituales inveniuntur; ut alii nomine tenus tantum, alii vero secundum electionis gratiam in semine computentur. [Col. 0047C] Nam et de hoc semine simili modo, quod in eo omnes gentes benedicantur, longe post per Isaiam prophetam repetitum legimus, ut manifestius patesceret, nequaquam de Isaac qui jam mortuus erat, neque de alio quam de Christo, debere intelligi. Hinc quippe per eumdem Isaiam Deus loquitur: Educam, inquit, de Jacob semen, et de Juda possidentem montes sanctos meos (Isa. LXV, 8) . Quorum utrumque, ex quibus hic futurus repromittitur, de Abrahae stirpe fuisse manifestum habemus. Et ideo Deo grata societas collegium sanctum fidenter teneat verum alvearium monachorum, sicut in catholica fide, non lacte tantum, sed etiam solido cibo pasti sumus. Quia, etsi dictum est: Quaerite Dominum, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4) , non [Col. 0047D] alium tamen a Deo oportet quaerere, quod unus est; sed unum eumdemque ardenter investigare, quod infinitus est. Unde istum teneat fides nostra, si forte cum venerit Filius hominis, saltem fidem reperiat super terram. Interea, si Zacharias ad testimonium quaeritur, qui utique ex Evangelio justus probatur, quoniam Judaei Evangelio contradicunt, manifeste colligimus hunc esse semen Abrahae, de quo dicit: Benedictus Dominus Deus Israel, quia visitavit et fecit redemptionem plebis suae; sicut locutus est, inquit, per os sanctorum, qui a saeculo sunt prophetarum ejus (Luc. I, 68) . Deinde ut subaudiatur, hoc est 22 ait, Jusjurandum quod juravit ad Abraham patrem nostrum, daturum se nobis (Luc. I, 54) . Nec non et [Col. 0048A] beata Virgo Maria canit: Recordatus misericordiae suae, sicut locutus est ad patres nostros, scilicet Abraham et semini ejus, usque in saeculum. Hujus itaque Filium, sicut oportet, Christum profecto credimus: super quem et alia quamplurima concinunt sanctarum eloquia Scripturarum. Unde nec debemus ullam de eo ultra dubitationem recipere; quin potius de David semine, secundum Scripturas sanctas quomodo sit repromissus videamus. Juravit Dominus David, inquit Spiritus sanctus, veritatem, et non frustrabitur eum (Psal. CXXXI, 1) . Quid ergo juravit? Juravit illi: De fructu ventris tui ponam super sedem meam. Hinc namque beatus Paulus apostolus in Epistola ad Hebraeos ait: Omnis controversiae finis juramentum est (Heb. VI, 16) . Et, quia homines [Col. 0048B] per majores suos jurant, Deus autem cum non haberet majorem se, per quem juraret, per semetipsum juravit dicens, per memetipsum juravi (Gen. XXII, 16) , ut supra ostendi. Et ad David rursus dictum probamus: Juravit Dominus David veritatem. Et ideo quisque juramentum Dei audis, etiamsi incredulus es, emolliri debes, ut fide Christum ex horum semine natum percipias. Hinc in alio quoque psalmo scriptum legimus: Semel juravi in sancto meo (Psal. LXXXVIII, 35) . Et quid est in sancto meo, nisi ni unico Filio sibi coaequali ac dilecto, qui solus Sanctus et Veritas appellatur? Quid autem juraverit, illico subinfertur: Si David mentiar, pro eo quod est non mentiar, semen ejus in aeternum manebit. Et thronus ejus sicut sol in conspectu meo; et sicut luna perfecta [Col. 0048C] in aeternum, et testis in coelo fidelis. Ergo qui volunt de Salomone hoc dictum accipere, cogitent quomodo thronus ejus sicut sol in conspectu Patris fuerit, cum Scriptura sancta dicat quod aversum sit cor ejus propter concupiscentias feminarum, et adoraverit Astaroth et Chamos Deum Sidoniorum, ac reliqua portenta gentium (III Reg. XI) . Unde ad ultimum infert quod non erat Deus cum Salomone. Si ergo non erat Deus cum Salomone, quomodo thronus ejus sicut sol in conspectu Dei Patris fulgebat? Praesertim cum et foedatus dicatur omni immunditia libidinis, et propter idololatriam sit condemnatus. Aut quomodo sicut luna perfectus sit in aeternum, cum subito velut flagitiosus corruerit in ruinam? Quinimo, si perfectus esset, quod penitus non probatur, quomodo [Col. 0048D] testis in coelo fidelis foret, qui nunquam penetraverat coelos? Vel 23 unde in coelo fidelis, qui super terram, idola venerando, falsus inventus est testis? Similes enim, ait Scriptura, illis fiunt qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis (Psal. CXIII, 8) . Sed quia de Salomone nequaquam istud potest intelligi, necesse est super Christum, velit nolit inimicus, interpretari; ut sit idem David semen, cujus thronus in conspectu Dei Patris jugiter splendet. Unde et in monte, quando transfiguratus est coram discipulis suis, facies ejus refulsit velut sol cum lucet in virtute sua. Nam et propheta de eo: Vobis, inquit, qui timetis Deum, orietur sol justitiae (Malac. IV, 2) . Qui sit autem iste thronus, multis in locis Scriptura sancta [Col. 0049A] Ecclesiam esse declarat, in qua Deus velut rex in suo throno praesidet. Quae nimirum, quia caput ejus Christus est, sicut sol in conspectu Patris fulgere dicitur, et sicut luna perfecta in aeternum manere. Luna vero propter praesentis vitae defectum dicitur: perfecta vero, quia jam inhaeret capiti suo, ex quo immortalis atque aeterna modis omnibus praedicatur. Et notandum quod hic thronus seminis repromissi unus cum suo capite constat, et totius sui corporis membris. Ut caput videlicet nostrum unitum corpori propter naturae consortium intelligatur: praesidere vero, quia Deus est, recte in suo throno, id est in sua Ecclesia, divinitus intimetur. Ponamus adhuc et aliud testimonium, quod idem de semine David futurus annuntietur. Et factum est, inquit in libro Verba [Col. 0049B] dierum, verbum Domini ad Nathan prophetam dicens, Vade et dic servo meo David, Haec dicit Dominus. Annuntio tibi quod aedificaturus sit domum tibi Dominus. Cumque impleveris dies tuos, ut vadas ad patres tuos, suscitabo semen tuum post te, quod erit de filiis tuis, et stabiliam regnum ejus. Ipse aedificabit mihi domum, et firmabo solium ejus usque in aeternum. Ego ero ei in patrem, et ipse erit mihi in filium; et misericordiam meam non auferam ab eo, sicut abstuli ab eo qui ante te fuit, et stabiliam eum in domo mea et in regno meo usque in sempiternum, et thronus ejus erit firmissimus in perpetuum (I Par. XVII) . Haec omnia quisquis in Salomone putat fuisse impleta, multum errare videtur. Nam qualiter intelligendum sit quod dictum est: Postquam dormieris cum patribus [Col. 0049C] tuis, suscitabo semen tuum post te, quod erit de filiis tuis, et stabiliam regnum illius? Nunquid de illo Salomone credendum est prophetatum? Minime. Ille adhuc patre suo vivente coepit regnare. Hic vero dicitur, Quia cum completi fuerint dies tui, et dormieris 24 cum patribus tuis, suscitabo semen tuum. Ex quo revera intelligitur alius repromissus qui non ante mortem David, sed post mortem suscitandus erat. De quo per Jeremiam: Ecce dies venient, dicit Dominus, et suscitabo David germen justum, et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet judicium et justitiam super terram. In diebus ejus salvabitur Juda, et Israel habitabit confidenter et hoc nomen quod vocabunt eum, Dominus justus noster (Jer. XXIII, 5) . Nunquid hic Jeremias, qui longe post Salomonem fuisse probatur, [Col. 0049D] aliquid de eo rursus repromittit, dicens, suscitabo David germen justum? Manifestius de Christo datur intelligi; qui non solum Rex sapiens, sed etiam Sapientia Patris appellatur. Revera in cujus diebus salvatus est verus Juda, videlicet ille qui confitetur Jesum Christum in carne venisse. Reliqui vero omnes, ut Joannes fatetur, non Judaei, velut ipsi mentiuntur; sed synagogae sunt Satanae. Talibus ergo et hujusmodi Scripturarum indiciis, certum tenemus, Matthaeum hos duos quorum sit filius tantum ideo posuisse; quatenus qui vellent templum, id est Ecclesiam, per ostium introire, has duas columnas, de quorum medio Christus exorsus est, hinc inde antepositas circumspicerent. Ipse enim de se loquitur: [Col. 0050A] Ego sum ostium; per me si quis introierit, salvabitur (Joan. X, 9) . Sunt enim ante fores templi quasi columnae antepositi, quia nimirum adhuc uterque eorum in lege, velut in vestibulo domus versabatur. Et habebant, inquit Scriptura, columnae altitudinem decem et octo cubitorum (III Reg. VII, 15) ; videlicet Novi ac Veteris Testamenti fastigio praeeminentes: quatenus juxta fortitudinem columnarum utrumque populum ad fidem corroborantes, non alium esse ostium ostenderent, quam hunc Jesum Christum, eorum semine propagatum; et eum fore ingressum templi, quasi qui inter medium eorum intimus versabatur. Hinc est quod in nomine Jesu secundum Graecos [ ΙΗΣΟΥΣ, ] prima quae conscribitur littera decem, secunda vero octo significat. Ut ex utroque semine [Col. 0050B] secundum repromissiones Scripturarum unus erigatur in titulum; in cujus nomine unitus uterque populus, mensura plenitudinis Christi, juxta fidei firmitatem, ad superna enixius sublimetur. Hinc est enim quod utramque earum funiculus ambit duodecim cubitorum, id est, fides apostolorum hos tantum amplectitur in genealogia patres, de quorum medio praedicat ostium Jesum Christum credentibus quotidie aperiri, non credentibus 25 vero voluit introitum coelestis patriae penitus denegari. Sed quia quibusdam sanctarum Scripturarum testimoniis has interdum columnas volumus roborare, longe admodum progressi sumus, jam tandem ad expositionis ordinem redeamus. Ubi adhuc interdum non absurde a multis quaeritur quid sit quod David prior [Col. 0050C] ponitur, cum aetatis privilegio longe posterior invenitur? Ad quod dicendum, quod loquendi necessitas id exegit, et factus est ordo praeposterus, decenter utique commutatus. Quia, si primum Abrahae filium eum dixisset, et David postea copulasset, rursus Abraham repetendus erat, ut origo David ejus ex semine monstraretur, et fieret inhonesta constructio verborum, quantum ad eloquentiam attinet.

Abraham, inquit, genuit Isaac. Recte itaque ab initio fidei genealogia Christi supputatur: ut in quo primum de eo facta legitur repromissio, fieret et exordium successionis, donec ventum esset ad eum qui de coelo tunc divinitus fuerat repromissus. Quis enim in genealogia Christi aptius in principio poni posset, quam is de cujus semine benedictio omnium [Col. 0050D] gentium propagatur? Quod factum itaque credimus, ut ad eum currerent non tam Judaei, quam omnes gentes, cujus origo ex eo repromissa luce clarius divinarum Scripturarum oraculis declaratur. Quatenus primum in patre discerent, quid vel quales esse debeant, qui volunt in semine benedictionem haereditatis percipere. Quia, sicut idem Dominus Judaeis testatur, si filii essent Abrahae, veraciter opera Abrahae ipsi fecissent (Joan. VIII, 39) , et tantum talemque patrem imitarentur ne degeneres essent. Nam Abraham primum credidit Deo, et reputatum est ei ad justitiam (Gen. XV, 6) . Dehinc vero ivit ultra proficiens atque crescens, sicut Scriptura refert, et pervenit usque Bethel, et progressus est [Col. 0051A] in meridiem (Gen. XII, 8, 9) , ubi sponsus, in Canticis, cubat (Cant. I, 6) , et pascitur inter lilia (Cant. VI, 2) . Post quae virtutum insignia tentatus, et inventus est fidelis ac justus. Qui contra spem, in spe credidit, et omni obedientia consummatus, pater omnium gentium futurus divina voce praedicatur. Hinc igitur ab eo restis genealogiae recte nectitur, ut in summitate ejus hamus carne coopertus ad capiendum mundi maris cetum, id est diabolum, et ad perforandam ejus maxillam, obscurius religetur. 26 Unde sequitur:

Isaac autem genuit Jacob, Jacob genuit Judam et fratres ejus. Porro quod hic Matthaeus dicit genuit, Lucas qui fuit, per omnem textum successionis posuit. Quia nimirum Matthaeus tantum naturae filios [Col. 0051B] annumerat, Lucas vero secundum legem, vel per adoptionem, quibusdam in locis filios interponit. Et notandum quod Matthaeus, genuit, et non generavit, dixerit. Fortassis ut eum recognosceres in finem ostensum, de quo Pater dixit: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II, 7) . Hoc itaque quasi proprium illi verbum et familiarissimum ubique super eum ponitur. Cur autem dixerit, Jacob genuit Judam et fratres ejus, non absurde quaeritur. Verum cum Abraham plures genuerit filios, et Isaac fratrem Jacob habuerit, quid est ergo quod Evangelista hos omnes praetermittit, et fratres tantum Juda commemorat? Ad quod dicendum, quod illi quasi alieni a populo Dei, teste Scriptura, merito repelluntur; hi vero quasi haeredes, in libro vitae collectim ascribuntur; [Col. 0051C] et quasi patriarchae duodecim tribuum, quia de populo Dei non sunt exclusi, etiam de generatione Christi non merentur excludi. Praesertim cum in eis apostolorum numerus et forma signatur, in quorum consortio per fidem coadunatae omnes tribus terrae divinitus consecrantur. Sed ideo nominatim non exprimuntur, ne genealogia ultra praefinitum mystici sacramenti numerum multiplicetur. Nec hoc sane magno profunditatis vacat mysterio, quod, tribus praetermissis, Ruben scilicet, et primogenito Simeon, atque Levi, prioribus fratribus, Judam solum Spiritus sanctus elegerit, per quem seriem nativitatis usque ad Christum texeret. Quo profecto jam, quia quartus eligitur, quadratus Evangelii numerus consecratur. Deinde quod majus est, idcirco ex omnibus duodecim [Col. 0051D] patriarchis hic solus cognominatim exprimitur, ut eum sine aliquo mentis scrupulo manifestius recognosceres, qui per Spiritum sanctum ex ejus stirpe olim fuerat repromissus. Dicit enim Jacob ita: Non deficiet princeps de Juda, et dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est (Gen. XLIX, 10) . Quem ut manifestius exprimeret quisnam futurus esset, signanter adjecit, dicens: Et ipse, inquit, erit exspectatio gentium. Quo facto videant falsi Judaei quem suscepturi sint, quod omnis exspectatio gentium 27 diu desideratum jam complectitur, adorat, veneratur et colit. Unde liquido constat quod omnis multitudo gentium, ab oriente usque in occidentem, jam eum qui mittendus erat, exspectando fide suscepit, suscipiendo [Col. 0052A] confitetur et colit, colendo autem quotidie ad coelestem patriam comitatur. Inde est igitur quod omnis Ecclesia adhuc in terris infatigabiliter pugnat, quia jam illi qui eum confessi sunt, hinc per mortem discedentes cum Christo regnant. Quorum doctrina pollet, miracula coruscant, virtutes ubique praedicantur. Sed quia hujus capituli de Juda fecimus mentionem, necessarium reor interim latius exsequi, propter quorumdam duritiam vel caecitatem cordis, qui putant hoc totum ita super Judam interpretari, ut nihil ex his ad Christum debeat pertinere. Nos autem, recte intelligentes, dicimus quod quaedam ex his, licet Judae coaptentur, tamen secundum mysticos sensus et Christo convenire possint. Neque omnino negamus, nonnulla ex his ad solum Judam pertingere, [Col. 0052B] sicut et aliqua quae videmus illum excedere, ad solum Christum dicimus pertinere. Nam quod dicit: Non deficiet princeps de Juda, et dux de femoribus ejus, cogimur intelligere de Juda, seu de ipsa tribu quae denique Juda est appellata. Caeterum quod sequitur: Donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium, ad solum Christum novimus pertinere. Non enim illum Judam intelligimus Christum, de cujus semine penitus dux non defecit, donec Christus in carne veniret; sed eum qui fuerat repromissus, et, continuo ut advenit, a gentibus est susceptus. Princeps autem ac dux de femore hujus eo usque in Juda fuit; exinde vero Herodes alienigena, sicut postea multis indiciis Scripturarum monstrabimus, regnum suscepit. Et hoc potissimum fuit indicium eum [Col. 0052C] advenisse cui repositum erat (subintelligitur regnum), vel, sicut in nostra legimus translatione, donec veniret qui mittendus erat a Patre, quoniam ipsum gentes illico susceperunt. Interea illud quod dicitur Juda, te laudabunt fratres tui, quocunque modo secundum historiam ad eum Judam referri potest, ut sint manus ejus super cervices inimicorum pugnando. Sed melius in Christo intelligitur, quem omnes renati publice fratrem in Ecclesia laudant et confitentur. Cujus itaque manus super cervices inimicorum triumphant, 28 ut postea adorent eum filii Patris per adoptionem facti, qui dudum fuerant inimici. Sequitur: Ad praedam, Fili mi, ascendisti, vel sicut alia interpretatio habet, de germine ascendisti, accubans dormisti, et sicut catulus leonis, quis suscitabit [Col. 0052D] eum? In his itaque versibus Judaei non tam concluduntur, quam penitus excluduntur. Et ideo non est admittendum ut de Juda ullo modo possit intelligi, quod nos de Christo manifeste dictum probamus. Nam si ponamus catulum leonis Judam pro virtute bellandi, quomodo de germine filius dicitur ascendisse? Germen autem hic de Graeco, magis virgultum vel ramus, sicut quidam asserunt interpretatur. Ex quo virgulto Judas ascendisse dicitur. Sed, quia hoc illi non congruit, multo convenientius huic loco mystica expositio coaptatur. Ascendit ergo Christus ex germine, quando ex Virgine natus est sine semine. Ex germine, inquit, quod est absque coitu viri, et absque semine, veluti virgultum nascens. Aut sicut [Col. 0053A] flos de radice ejus, id est ex virgine Veritas carnis ascendisse probatur. Si autem ita legendum est: Ad praedam, Fili mi, ascendisti, et super Judam et super Christum utrumque referri potest. Quod autem accubans dormivit ut leo vel sicut catulus leonis, nulli alteri quam Christo congruit; ut sit illud in Christo mystice promulgatum, quod physici de catulo leonis narrant. Aiunt enim, cum natus fuerit, quod tribus diebus ac noctibus dormiat; tum deinde patris fremitu suscitatur: ita sane et Christus tribus diebus ac tribus noctibus in corde terrae sepultus somnum mortis implevit, et velut catulus die tertia suscitatus resurrexit. Unde Joannes in Apocalypsi sua: Ecce vicit leo de tribu Juda (Apoc. V, 5) . Tunc itaque vicit, cum accubuit, quia tunc mortem moriendo confregit. [Col. 0053B] Omnem namque praedam quam leo ille contrarius invaserat homine prostrato ac devicto, hic leo noster restituit, et totum resurgendo in melius reformavit, dum captivitatem nostram sua duxit virtute captivam. Hoc quippe modo triumphans leo fuit, tertia vero die maturius suscitatus, catulum leonis se fuisse ostendit. Hinc est ergo quod sequitur: Et quis suscitabit eum? Quia revera propheta considerans Dei et hominis personam, Christum in morte accubuisse admirans, ait: Et quis suscitabit eum? Ac si diceret, Contueor Dei Patris Filium, dum Verbum caro fieri dignatus est, per mortem immortalem 29 quodammodo accubuisse; quis eum resuscitabit? Ipse se? An Deus Pater? Aut, quod verissimum est, simul ipse se, et Deus pater, eum [Col. 0053C] resuscitavit. Unde Apostolus clamat et dicit, Quia Deus illum suscitavit a mortuis. Et qui suscitavit Christum a mortuis, suscitabit, inquit, et mortalia vestra corpora propter inhabitantem spiritum ejus in nobis (Rom. VIII, 11) . Quod autem ipse suscitaverit, dicit in Joannis Evangelio: Solvite templum hoc, et ego in tribus diebus suscitabo illud (Joan. II, 19) . Ad quod Evangelista, Hoc autem dicebat, inquit, de templo corporis sui. His ita a longe Propheta conspectis, recte stupore pro tanta Patris ac Filii unitate attonitus dicit, Et quis suscitabit eum? Sequitur quod jam ante paulo praemisimus, Non deficiet princeps ex Juda, et dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est. Ubi profecto declarat alium esse de quo duces futuri erant, et alium eum, qui quasi [Col. 0053D] unicus ac specialis mittendus erat, quem gentes exspectasse denuntiat. Sed quomodo praemissae benedictiones Christo congruant, cum usque ad hunc locum sermo Patris velut ad Judam solum intendit, ac per Judam omnem tribum benedicat, obscurum esse videtur. Dehinc autem nulli dubium quasi contemplando qualis futurus fuerit quod spiritu prophetiae manifeste demonstret. Unde, quia adhuc Christus in lumbis erat Judae, cui erant (ut multi codices habent) reposita, tantum ut subintelligamus regnum, et omnia quae de eo promissa Judaeis ac gentibus fuerant, dirigit quasi in radice, vel in grano seminis benedictionem, atque in eo superextollit illum, qui velut fructus de radice germinandus [Col. 0054A] erat. Hinc est enim tanta benedictionis obscuritas, ut, nisi diligenter sit inspecta, vix discerni possit quid Judae quidve Christo soli conveniat. In eo namque adhuc erat illud semen Abrahae, retro jam repromissum, in quo benedictio omnium gentium pollicebatur: et ideo hic dicit quod ipse est exspectatio gentium. Exspectabatur autem ac si repromissus; suscipitur mox ut advenit, quasi redditus. Cujus oculi pulchriores fuere vino, scilicet apostoli et omnes sancti praedicatores; quia mentes credentium musto sancti Spiritus inebriarunt. Et dentes lacte candidiores, per quos sibi omnes gentes, velut animalium carnes in suum trajecit corpus; ut in eo uniti, id est, in Christi corpore transpositi, omnes gentes in uno semine benedicerentur. Unde alibi dictum [Col. 0054B] legimus, Vos estis semen cui benedixit 30 Dominus (Isa. LXI, 9) . Semen enim dicit, et non semina, quia omnes in Christo unum semen effecti sumus. Unum ergo granum frumenti in terram cadens solum mortuum fuit, sed multas segetes de se genuit. Et idcirco qui vult introire in horreum Domini, videat ipse si de hujus radice processit. Sequitur, Alligans, inquit, ad vineam asinam suam, et ad vitem pullum suum. Pullus hic gentilitas designatur, quem alligavit ad vitem, de qua dicit, Ego sum vitis vera, et vos palmites (Joan. XV, 5) . Quod eum hic alligasse dicitur, alias inseruisse monstratur; ut, sicut palmes manet in vita, iste asellus corpori Christi coadunatus perfectam vineam, sanctam videlicet Dei Ecclesiam, sine macula et sine ruga ex omnibus membris [Col. 0054C] suis se videntibus exhiberet. Nullum enim vinculum unitatis vinculo majus est, quod unitas divisionem non recipit, neque patitur sectionem; sed ex suis saepe partibus unitas corporis sic confringitur, ut id quod est unum, efficiatur. Et ideo feritas gentilitatis Christi corpore inserta, quasi ad vitem religata dicitur, dum fidei vinculis illi per gratiam est unita. Et ad vineam asinam suam. Ad vineam quippe asinam alligasse dicitur, cum synagogam Ecclesiae fidei vinculis copulavit. Quia nimirum synagogam Christus provexit in Ecclesiam, et non Ecclesiam rursus mutavit in synagogam. Sed quia benedictionem quantisper longe propagavimus, quippe ut eum non abs re in hac genealogia ex nomine positum sciremus, imo per eum mox animus recurreret ad vaticinium [Col. 0054D] tanti prophetae, et crederet jam venisse, quem gentes exspectando percipiebant: et dux, quia defecerat ex Juda, et princeps de femoribus ejus nullus inveniebatur, his saltem conventis testimoniis duritia cordis mollesceret, et omnes pie gaudentes susciperent, quem diu noverant tunc temporis venturum utique prophetas praedixisse: restat nunc sensim ad aliud narrationis mysterium succedere, et quod ibi lateat fidei sacramentum paulo enucleatius aperire.

Judas autem genuit Phares et Zaram de Thamar. Ecce hic duo gemini fratres cognominatim in genealogia Christi advocantur, qui ex Thamar fuisse dicuntur. Nunquid vacat mysterio, Evangelistam Esau simili modo geminum praetermisisse, et Rebeccam [Col. 0055A] debitam uxorem, aliasque legitimas non nominasse? Nequaquam hoc dixerim, quod tantus Evangelista, imo per eum Spiritus sanctus, 31 absque magno et profundo mysterio quatuor in hac narrationis serie feminarum personas induxerit, quae omnino non minus secundum Vetus Testamentum, quam secundum Novum, reprehensibiles judicantur. Quarum Thamar, quamvis justior appelletur Juda, non tamen excluditur a culpa (Gen. XXXVIII) . Etsi profecto ille per incontinentiam, teste Scriptura, criminosior invenitur, dum modis omnibus de illicito concubitu filii generantur. Ex quo facto quoddam parabolarum genus inducitur, per quod non solum in hoc loco, quin in quamplurimis Scripturarum locis mystica prophetiae sacramenta texuntur. Cuncta namque illius temporis [Col. 0055B] in eodem populo gesta, prophetiam futurorum esse docet Apostolus dicens: Omnia enim haec in figuram contingebant illis (I Cor. X, 11) . Et alibi: Multifarie multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis (Heb. I, 1) . Quod autem dicit multifarie Deum in prophetis locutum, verbis eos ostendit prophetasse. Quod autem multis modis, rebus insinuat futura Dei mysteria praesignasse. Ex quibus itaque modis, per quem Deus nobis locutus est in patriarcha, unum in manibus nunc tenemus, quo, ut diximus, inspecto multae divinarum litterarum obscuritates in eo revera panduntur. Fit enim hic modus aliquando in parabolis rerum; et de ipsis peccatis hominum, et transgressionibus adulterorum, prophetiam insinuat operum futurorum. Sicut est illud publicum [Col. 0055C] David regis peccatum, de quo paulo post suo dicetur in loco; atque illud quod de Loth dicitur; et illud Osee factum, et alia quamplurima, multis in locis, divinis referta mysteriis. Quae quamvis secundum rerum gestarum fidem nefandissima probentur, et velut criminosa divina auctoritate damnentur: quocunque tamen pacto divina virtus ex ipsis aut dispensationis incarnati Verbi praeparabat effectum, aut aliud quid futurorum praevidebat agendum. Foris namque peccata parebant; intus quoque mysteria latebant. Sed quia de Thamar loqui coepimus, libet breviter indagare cur Evangelista eam hic posuerit, vel quid recordandum per hanc illicitam commixtionem monuerit, vel quid ex hoc mysticum designaverit. Quia nimirum illorum hominum non tantum [Col. 0055D] linguam, verum etiam vitam fuisse propheticam; et non solum quorumdam illorum vitam, sed etiam totum illud regnum gentis 32 Hebraeorum, non tantum prophetiam, ut dixi, sed etiam magnum quemdam fuisse prophetam, quia rebus et gestis multa ex se de Christo et Ecclesia explet vaticinia. Quod ut ex hoc loco evidentius quae dicuntur appareant, jam tandem ad ipsam historiam veniamus, in qua Judas tres genuisse filios narratur, quorum primus Her, id est pelliceus, dicebatur; secundus vero Onan, quod interpretatur moeror eorum, est appellatus: porro tertius Selo, qui dimissio dicitur, est vocatus. Ex quo profecto in Thamar nurum Judae, accipimus plebem regni Judaeorum, cui de tribu Juda reges tanquam [Col. 0056A] mariti adhibebantur. Unde et nomen ejus amaritudo interpretatur, eo quod Dominum poculo fellis potaverit. In quibus duobus Judae filiis, quos maritos accepisse legitur, duo genera principum, qui non recte operabantur in plebe, accipiuntur. Unum eorum, qui multum oberant, alterum qui nihil proderant. Quorum unus malignus dicitur fuisse ante Dominum; alter in terram fundebat semen, ne daret fecunditatem. Ista sunt enim duo genera nimium inutilia; unum sane nocentium, alterum praestare nolentium. Quorum unus pelliceus appellatur, qualibus induti sunt tunicis primi homines, ob poenam damnationis suae dimissi ex paradiso. Alter vero, moeror eorum; quorum? nisi quibus nihil prodest, cum habeat unde prodesse possit, idque perdat in terram. [Col. 0056B] Deus tamen ambos occidisse dicitur, ubi regnum talibus hominibus abstulisse significatur. Tertius vero filius Judae, quod illi mulieri non conjungitur, tempus significatur, ex quo reges plebis Judaeorum coeperunt de tribu Juda non esse. Et ideo erat quidem filius Judae, sed maritum eum Thamar non accipiebat: quia erat eadem tribu Juda, sed jam inde populo nemo regnabat. Unde et dimissio ejus idem Selo interpretatur. Cujus dimissio? nisi Thamar, per quam, ut diximus, tribus Juda signatur, de qua tribu coeperant jam reges non esse tunc temporis, quando Christus advenit? Illo ergo tempore, quia de tribu Judae regnum defecerat, venturus erat Christus, qui non obesset, multumque prodesset. Sic enim praedictum fuerat: Non deficiet princeps de Juda, [Col. 0056C] neque dux de femoribus ejus, donec veniat cui repromissum est. Nam Herodes, qui tunc in Judaea regnare videbatur, tanquam maritus Thamar 33 visus exstitisse; sed erat alienigena, nec sacramento mysticae unctionis tanquam conjugali foedere cohaerebat, sed tanquam extraneus dominabatur: quam potestatem idem a Romanis dudum acceperat. Unde, quia non erat de tribu Juda, neque de femoribus ejus exisse probatur, restat eum debere suscipere cui repositum erat; quia adeo iste illo in regno mystico non computabatur in regem, ut Judaei publice clamarent: Nos non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX, 15) , quanquam et hoc adulando dicerent, eo quod Caesar non proprie rex Judaeorum esset, sed ut Christum negarent. Caeterum [Col. 0056D] Herodes, qui per ambitionem regni potestatem arripuerat, ad eos non pertinebat: quia dux et princeps de Judae semine defecerat, eo quod advenisset ille qui mittendus erat, quem gentes ac populi exspectabant. Porro Judaei impudentissime dicunt, mentientes nondum esse hoc tempus completum, nescio quem regem quasi ex femoribus Judae in extremis Orientis partibus adhuc regnum tenere. Nec enim attendunt infelicissimi, sua dissimulatione caecati, quia jam, sicut eis nullum templum, nullum altare, nullumque sacrificium restat, ita nullus rex, nullusque sacerdos ultra jam eis remansit. Neque mentiri poterat Oseas propheta dicens: Sedebunt filii Israel sine rege, sine principe, sine sacrificio, sine [Col. 0057A] altari et sine sacerdotio. Igitur sine ullis manifestationibus (Osee. III, 4) . Quae omnia, velint nolint Judaei, completa cum eis ipsi cernimus. Nullus igitur eis restat locus mentiendi, quod in quibusdam partibus terrae de tribu Juda nunc habeant regem, quia propheta, sicut pollicitus est, Sedebunt filii Israel sine altari et sine sacrificio, ita interminatus est, sine rege ac sine principe. Ostendant ergo nobis templum et sacrificium, aut altare: tunc eis quodammodo credere valebimus, quod fortassis habeant regem. Alioquin sibi obducunt pervicaci mentis ingenio caliginem caecitatis. Cum praesertim si aliquis nunc, ut ipsi fingunt, de tribu Juda rex existeret, negare non possunt, quod tunc defecerit; cum Herodes alienigena, ac post eum filii ejus tetrarchae super Judam [Col. 0057B] regnassent. Quod non solum Evangelium, sed etiam omnes gentilium historiae, nec non ipse Josephus ejusdem generis historicus, publice testantur, Herodem alienigenam in Judaea regnasse, neque tunc interim de his principem fuisse. 34 At vero Jacob, non deficiet, dixisse liquet, quousque veniat ille cui repromissum est. Et, ideo quia tunc probatum est defecisse, atque omnia, ut praemissum est, completa esse; etiamsi nunc, ut aiunt, aliquis invenitur ex eis qui regnum teneat alicubi (quod penitus non probatur), manifeste constat tunc ducem ex Juda ideo defecisse, ut, sicut Daniel ait, oleo exsultationis Sanctus sanctorum prae participibus suis ungeretur (Dan. IX, 24) . Ad quem demonstrandum Thamar induximus jam venisse. Non superfluum [Col. 0057C] esse reor si prosequar factum Judae, ut cur positus sit in hac genealogia Christi, evidentius hinc pandatur. Legimus itaque quod ierat ad tondendas oves suas in Themna (Gen. XXXVIII, 13) , quod interpretatur deficiens. Jam enim tunc defecerat princeps ex Juda, et omnis unctio Judaeorum cessarat; quod is qui repromissus fuerat, ad oves perditas domus Israel jam tandem venerat. Venit autem cum suo pastore Odollamite, quod interpretatur testimonium habens in aqua. Cum hoc plane testimonio Dominus venit, habens quidem testimonium majus Joanne, sed tamen propter oves infirmas, in aqua usus est hoc testimonio. Nam et ipsius pastoris nomen fuit Iras, quod sonat interpretatum, fratris mei visio. Vidit omnino fratrem suum Joannem, secundum quod [Col. 0057D] semen est Abrahae, vel secundum cognationem Mariae matris ejus et Elizabeth. Hic quippe vidit eum, et ideo non surrexit major illo in natis mulierum. Venit autem Dominus ad oves tondendas, hoc est peccatorum sarcinis exonerandas. De quibus Ecclesiae dicitur in Canticis canticorum: Dentes tui sicut greges tonsarum, quae ascenderunt de lavacro (Cant. IV, 2) . Jam Thamar habitum mutet, quae et commutans interpretatur: sed in ea prorsus nomen amaritudinis maneat, non illius de qua Dominum felle potavit, sed qua Petrus amare flevit. Judas quoque Latine confessio appellatur. Confessioni ergo amaritudo commisceatur, ut vere poenitentia praesignetur. Hac igitur poenitentia per omnes gentes Ecclesia [Col. 0058A] fecundatur. Oportebat enim Christum pati ac resurgere, et praedicari in nomine ejus poenitentiam ac remissionem peccatorum per omnes gentes. Nam et ipse habitus meretricis confessio peccatorum est. Typum quippe Thamar Ecclesiae gerit ex gentibus evocatae, sedens in bivio civitatis. Illic enim a non agnoscente fetatur, 35 quod scriptum est: Populus quem non cognovi servivit mihi (Psal. XVII, 48) . Accepit itaque primum annulum, qui fidei sacramentum vocatur: deinde armillam virtutis, per quam justificabitur; ac baculum, in quo sublimius glorificatur. Quia quos praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit; et quos justificavit, illos et glorificavit. Mittitur autem promissus haedus tanquam meretrici, per eumdem Odollamitem, id est increpatio [Col. 0058B] peccati, dicente Joanne, Generatio viperarum (Matth. III, 7) . Sed non eam invenit peccati exprobratio, quam feliciter commutavit confessionis amaritudo. Jam vero proferentes annulum et armillam ac virgam in testimonium, et convincamus Judaeos temere judicantes, qui dicunt nos Christum suscepisse; unde prolatis rerum Scripturarum indiciis, forsitan nos magis quam se justificatos esse arbitrabuntur. Haec igitur si ad purum consideremus, aliud isti ut hoc facerent, intenderunt, aliud Deus, qui hoc sic fieri permittebat; ut etiam inde aliquid, agente providentia Dei, futurum signaret. Proinde illud factum, cum in sancta Scriptura narratur, prophetia est; cum vero in eorum actu consideratur, reprehensio est. Sed Deus, qui nostris [Col. 0058C] malis semper bene utitur, de reatu contexuit sacramentum, et de ipsis progenitoribus magnum sibi exhibuit prophetiae mysterium, et nobis indidit non solum loquendo, sed etiam de ipsis taliter nascendo, doctrinae magisterium. Fideles enim ejus venturi ex omnibus gentibus, etiam exemplo carnis ipsius discere debuerunt, parentum suorum iniquitates sibi obesse non posse. Proinde sponsus ipse suis congruens invitatis, qui vocaturus erat ad nuptias bonos et malos, idem nasci voluit non minus ex bonis etiam quam ex malis. Unde et agnus qui praeceptus est in Pascha immolari, secundum quamdam interpretationem, ex ovibus et ex capris, tanquam ex justis et peccatoribus, ad se praefigurandum jussus est assumi. Scilicet ut parentes bonos ac malos propter [Col. 0058D] convenientiam humanitatis non sperneret, verum etiam ut justis agnus, peccatoribus haedus fieret. Quatenus in suo corpore utrosque, ut unum fierent, per gratiam suam consociaret. Justum quippe fuit ut qui pro peccatoribus venerat, de peccatoribus etiam nasci dignaretur. Ex quo profecto nullam sanctarum feminarum evangelista Matthaeus in hac genealogia Christi computavit; sed eas omnino quas Scripturarum auctoritas reprehendit. Volens 36 ex his quatuor apertissime demonstrare, Christi Ecclesiam a peccatoribus congregandam. Quarum similitudo eidem in omnibus comparatur. Unde, quia jam in Thamar magna ex parte attigimus mysteria veneranda, restat ut ad ea quae supersunt, indaganda [Col. 0059A] succedat oratio: ut ex toto appareat profunditas sacramenti, si quo modo Christus ex ipsa prosapia longe diuque praesignatus fuisset, ejus Ecclesia in his praefigurata manifestetur. Quae quia in corpore suo fuerat unienda, recte factum est etiam ut ex ipsis nasceretur in quibus mysterium pietatis tegebatur: quatenus species per sacramentum transiret ad genus, et per speciem quod futurum erat jam claresceret in genere. Inerat enim jam tunc genus in specie. Et idcirco earum tantum historiae recordatur, quarum et actio, genus et ordo, ac numerus omnem futuram Dei Ecclesiam mysticis commendat muneribus. Actio quidem, ut ex operis negotio recognosceres per speciem futurum Dei munus in genere. Genus vero et ordo, quia primam earum et [Col. 0059B] ultimam fuisse constat ex stirpe Judaeorum, et medias duas de gentibus advenisse. Scilicet quia futura Christi Ecclesia primum per apostolos de Judaeis colligitur, exinde quasi ex duabus, videlicet ex praecedentibus et sequentibus, hactenus de gentibus adunatur. Porro ultima quae restat, puteus satietatis, rursus de Judaeis esse inscribitur. Quia, cum venerit plenitudo gentium, tunc omnis Israel salvus fiet. In quibus nimirum evangelistarum quadratus consignatur numerus; quorum primus et ultimus ex Judaeis fuere, et duo velut de gentibus, qui Dominum in carne non viderunt, tanquam filii amplectendi medii circumponuntur. Quatuor autem ex omnibus eliguntur, ut in his quadrata Dei Ecclesia ad misericordiam solidius confirmetur. Denique ut ad Phares [Col. 0059C] et Zaram tandem redeamus; cur praescripti simul in genealogia sint, videamus. Quorum Zara cum de utero praemisit manum, obstetrix coccino ligavit dicens: Hic prior egredietur (Gen. XXXVIII, 28) . Sed in matris utero illo manum revocante, exivit alter, cui obstetrix dixit: Quare divisa est propter te maceria? Unde et vocavit nomen ejus Phares, id est divisio. Post quem exivit frater ejus, qui prior manum de utero praemiserat, quam et coccino obstetrix ligaverat. Vocavitque nomen ejus Zara, quod interpretatum oriens sonat. Quis hic non videat quanta aenigmata mysteriorum 37 prodantur? Quid itaque in his duobus geminis nisi gemina describitur populorum vita, una secundum fidem, altera secundum legem? Et quis alius in Zara, qui prior ex utero manum praemisit, [Col. 0059D] sed post natus fuit, nisi populus fidei, populus gratiae figurabatur? Manum igitur Zara ex utero praemisit, quia populus fidei, gratiae videlicet, et in patriarchis justitias fidei ac gratiae operari coepit. In Abel scilicet et Seth, Enoch, Melchisedec, Abraham, Isaac, Jacob, Joseph, et Job, et aliis, qui eorum imitari potuerunt exempla. Hi etenim vitae suae actum, qui figuratur per manum, per gratiam in hoc saeculo primum libere praemiserunt. In quorum profecto manu, nostri quoque actus tanquam integri corporis, qui adhuc quodammodo gestantis utero tenebamur, figura praecessit. Unde et ipsa manus secum in utero coccum retraxit; indicia videlicet Christi passionis, cujus effusio sanguinis actum illustravit [Col. 0060A] Christianum. Hinc etiam idem Zara nomen accepit. Zara quippe oriens dicitur, tanquam populum orientis Redemptoris videlicet ostendens, de quo Zacharias propheta: Visitavit nos oriens ex alto (Luc. I, 78) . Qui populus, etsi post natus, mystica tamen obstetricis voce primatum accepit, dicentis: Hic egredietur prior. Sed non mirum, si post sequens primatum teneat, qui prior ad opus gratiae manum misit. Utinam cum ad hoc opus manum praetendit, perfecte natus exisset, et non illo manum retrahente, alter maceriam incidisset! Et quid maceriam, nisi opus fidei, nisi aedificationem gratiae, nisi Evangelii sacramentum, intelligimus figurari? Sed cum manum Zara in uterum retraxit, Phares exiens maceriam dividit; quia nimirum cum opus fidei et gratiae [Col. 0060B] in patriarchis cessavit, tum lex Moysi apparens quasi quidam paries, medium semet interseruit, et quodammodo vitam patriarcharum et Christianorum divisit. Sed veniens Dominus parietem legis de medio tulit, et divisam maceriam conjunxit, et ex duabus quodammodo unam effecit, Paulo attestante, qui ait: Ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriae solvens, inimicitias in carne sua, legem mandatorum in decretis evacuans, ut duos condat in semetipso in unum novum hominem faciens pacem (Ephes. II, 14) . Ubi notandum quod ipsum parietem, qui maceriam divideret, inimicitias Apostolus vocat. Observatio etenim legis quasi quoddam 38 divortium inter vitam simplicem patriarcharum, et vitam sequentem Christianorum erat, donec uno angulari [Col. 0060C] lapidi Christo Jesu jungerentur. Et ideo in genealogia sua Christus jam tunc praemittebat mysterium, ex quo futurum praesagiendo signaret effectum. Praesertim cum in eo jam tunc Christus inerat semine, quamvis nondum propalatus, futurorum tamen ad se trahens in rerum figuris fidem; quatenus, cum adesset, melius eum fides credentium recognosceret, qui futura per successiones praecedentium patrum talia praemonstrabat. Unde et Matthaeus volens eum manifestius designare, simul Phares et Zaram de Thamar supputavit, ut per eos linea generationis deducta exhiberet Christum sibi Ecclesiam in se mystice olim dedicasse, quam ex rerum prophetia adfuturam suo in tempore praesignabat.

Phares autem genuit Esrom. Esrom genuit Aram. [Col. 0060D] Aram genuit Aminadab. Aminadab genuit Naasson. Naasson genuit Salmon. Salmon autem genuit Booz de Rahab. Hic Phares, sicut ex lectione comperimus, simul cum Juda patre suo ingressus est in Aegyptum, ac deinceps horum interdum nulla narrantur mystica, donec [Naasson] Salmon, sicut in Numeris (I, 7; II, 3) legimus, quando Israel exiit de Aegypto, princeps fuisse tribus Judae signetur, quorum in semine Christum velut repromissum, Aegyptum introiisse, nulli dubium est. Et ideo quasi ex praesagio jam tunc populus premebatur. Sentiebat forsitan inimicus ex eodem semine affuturum, qui ejus jura quassaret, et ideo non feminas, sed mares tantum interimere cupiebat, ut vel sic eum quem [Col. 0061A] moliebatur exstingueret. Egit quippe postea hac arte idem inimicus, etiam per Herodem multos interficiens, ut solum necaret Christum. De quo nimirum praesagio Josephus in libro secundo Antiquitatis historiae commemorat dicens, quod quidam fuerit in Aegypto sacrorum scriba, cum sint, inquit, experti de futuris dicere veritatem, qui denuntiavit regi, illo in tempore, quemdam pariendum inter Israelitas, qui humiliaret quidem principatum Aegypti, augeret autem suo incremento Israelitarum genus, virtuteque transcenderet universos, et gloriam in perpetuum memorabilem possideret. Cujus rei consilio factum est ut omne masculinum, quod ex Israel nasceretur, Aegyptiorum fluctibus necaretur. Sed avertit 39 illud Deus, cui postea maria ac flumina [Col. 0061B] mirabiliter imperanti paruerunt. Qui denique suo, ut fertur, auspicio longe post sacerdos videns Moysen infantulum de capite Pharaonis coronam evellere, suspicatus est eum esse per quem regnum Memphiticum deperiret. Nec immerito quidem, quia per hujus postea exsequium, tota Aegyptus subvertitur. Sed alius tamen jam major illo futurus monstrabatur, per quem omnis mundus, cujus figuram Aegyptus tenet, et verus Pharao Diabolus, abyssi fluctibus mergeretur. Porro Salmon, quem supra in fine versus texuimus, sicut diximus in exitu filiorum Israel de Aegypto, princeps ex tribu Juda fuisse probatur. Qui accipiens Rachab, quam alibi in Veteri Testamento Raab meretricem legimus: sed hic Rachab juxta Graecorum exemplaria, propter χ [Col. 0061C] Graecam per CH inscribitur; illic vero secundum Hebraicum Raab sine aspiratione enuntiatur; quod Hebraei χ Graecum non habent. Per quam nimirum Raab rursus Ecclesiae sacramentum ad memoriam reducitur, ut idem semper figuris et aenigmatibus promissus insinuetur, qui jam per patriarchas, ex quorum carne futurus erat, sibi Ecclesiam non solum de Judaeis, verum etiam ex gentibus clementissime copulabat. Ipse enim verus erat Patriarcha in patriarchis, qui et verus Propheta in prophetis. Ipse denique Judex in judicibus, sicut et saepe in angelis Angelus est appellatus. Unde liquido constat in Salmon jam tunc ducem verae confessionis fuisse, et illam tribum, de qua fuerat repromissus, ex Aegypto eduxisse, quia Christum non nisi veri confessores [Col. 0061D] sequuntur. Qui denique Raab, id est Ecclesiam de gentibus, subversis muris Jericho, sibi in conjugio copulavit (Jos. VI, 25) . Non enim ex omni illa civitate quidpiam salvatur, nisi tantum domus Raab, et omnia quae in ea fuisse probantur. Quia nimirum extra sanctam Dei Ecclesiam quidquid est anathemate percutitur; et si exinde amore quidpiam Deo praefertur, tormento mortis acrius exquiritur. Quoniam quicunque voluerit esse amicus hujus saeculi, inimicus Dei profecto constituitur. Jericho quippe praesens designat saeculum, septem vitiorum muris circumvallatum, quod per septem dierum circulum tubis doctrinarum Dei clangentibus jugiter circumlustratur; donec in novissima tuba omnes vitiorum [Col. 0062A] muri corruant, et novissima 40 mors destruatur, eo quod jam tunc absorpta sit in victoriam. Interdum autem sola salvatur Raab, videlicet Christi Ecclesia, ejusdem sanguine rubricata, quia nuntios veri Jesu sola suscepit. Et ideo non solum inter Israel Dei connumeratur; verum etiam principi ex Juda, Christo scilicet, velut matrona pulcherrima, quae fuerat sordida flagitiis, copulatur. De cujus nimirum sanguine Christus nasci non erubuit, scilicet ut qui peccatores venerat quaerere in terra, de peccatoribus carnem traheret: quatenus ejus uniti corpore per fidei sacramentum, jam ultra peccatores non essent. Quod sacramentum Matthaeus bene intelligens, eo quod et ipse de publicano factus fuerat evangelista, omnes peccatrices commemorando facinorosos [Col. 0062B] quoque ad poenitentiam invitat.

Porro Booz genuit Obed ex Ruth. De qua siquidem Isaias exorando vaticinatur dicens: Emitte, inquit, Agnum, Domine, dominatorem terrae, de petra deserti ad montem filiae Sion (Isa. XVI, 1) . Quam dum evangelista in hanc prosapiam intromittit, profecto vaticinium tanti prophetae impletum iri testatur, cum per eam origo seminis Abrahae recto tramite usque ad Christum deducitur. Nec non et per eamdem Ecclesia de gentibus, id est de Moab, futura praefiguratur. Moab enim de patre interpretatur. Et quid est de patre, nisi quod Dominus ait, Vos autem de patre diabolo estis? (Joan. VIII, 44.) Nimirum quia omnem Ecclesiam, priusquam ad Booz, qui fortis interpretatur, id est ad Christum transisset, [Col. 0062C] ex patre diabolo fuisse Scriptura testatur. Unde et Psalmista in Epithalamio sponsae canit dicens: Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum et domum patris tui (Psal. XLIV, 11) . Ex quo ista nimirum oblita domum patris sui, videlicet diaboli, et transiens ad Israel, mulier virtutis insigniter appellatur. Ex quo Booz quippe affatur dicens: Norunt omnes qui intra portas civitatis sunt mulierem fore virtutis (Ruth. III, 11) . Nec immerito: quia contemnens populum suum, dum ad Dei populum jure viduitatis intraret, socrui suae fatetur, dicens: Populus tuus, populus meus erit, et Deus tuus, Deus meus; quae te terra morientem susceperit, in ea moriar, ibique locum accipiam sepulturae (Ruth. I, 16) . Nonne manifestissime haec verba sunt Christi Ecclesiae, [Col. 0062D] quae de gentibus ad unius Dei cultum congregatur? nonne in hac figura unius Veteris ac Novi Testamenti Deus exprimitur? Dicit enim Ecclesia 41 Christi, etsi non voce, operis ac fidei effectu, his qui primum de Synagoga in Christum crediderunt, Deus tuus, Deus meus, et populus tuus, populus meus erit, quia pax nostra Christus est, qui fecit utraque unum. Nurus autem Synagogae non immerito Ecclesia accipitur, quae utique sponsa meruit appellari. Nam et ex ea patres fuerunt ex quibus Christus nasci dignatus est. Ideo ejusdem Synagogae filius recte nuncupatur: Ergo Booz iste hoc in loco figuram Christi tenuit. Unde et fortis interpretatur; quia solus potens fuit suscitare semen fratris sui, [Col. 0063A] scilicet Moysi, qui velut sine liberis hinc discessit; eo quod neminem lex ad perfectum perduxit. Hinc est quod Joannes quoque non se dignum fatetur ut ejus corrigiam calceamenti solvat, quod ipse est cui jure sponsa debetur. Ex quo profecto velut amicus sponsi stans, propter vocem ejus gaudet, ut ad nuptias saltem sero veniat, quem diu omnis prophetarum ordo cum summo desiderio venturum exspectabat. Sed cum hic in Bethlehem natus venit, velut Moyse quodammodo discalceato, simul agrum cum eadem sponsa jure propinquitatis emit. In quo siquidem agro thesaurus absconditus est, qui venditis omnibus quotidie a credentibus comparatur. Hic est, inquam, ager quem benedixit Dominus, in quo omnis pulchritudo credentibus reservatur. Quem qui [Col. 0063B] invenit homo, juste relinquit omnia, ut eum valeat possidere. Sed quia longum est omnia hujus mysterii sacramenta typice explicare, satis sit declarasse Evangelistam propter vaticinium Ruth ad medium deduxisse. Et non solum ob hoc tantum, verum etiam propter figuras mysticas, per quas tunc jam, ut diximus, Ecclesia in Christi corpore fundabatur. Ad hanc igitur genealogiam, prophetarum eloquia concinunt. Ad hanc aenigmata diversarum rerum hinc inde confluunt. Ad hanc figurarum obscuritates quamplurimae referuntur. Et omnia recto tramite manifestant eum esse per quem salus gentibus repromittitur. Ipse est, inquam, Agnus diu de petra desideratus, qui, multotiens olim in lege immolatus, istius repromittebat adventum, per quem omnia peccata [Col. 0063C] penitus solverentur. Ista est etenim petra deserti, secundum intelligentiam paulo superius promulgatam, de qua potens est Deus suscitare filios Abrahae; ne sint jam ulterius petra deserti propter idololatriam, sed lapides pretiosi, 42 qui vivi siquidem volvuntur ac tenentur super terram. Vide, diligens lector, quam frequenter Spiritus sanctus super hanc Christi prosapiam, varias ac profundas revolvit promissionum figuras. Vide quam assidua depromit pietas oracula. Nescit enim silere, nescit occultare thesaurum, donec veniat is in quo cunctae Patris promissiones impleantur, et obscura quaeque luce clarius manifestentur. Unde et sequitur:

Obed genuit Jesse, et Jesse genuit David. Cur autem dixerit Jesse genuit David, cum idem filius sit [Col. 0063D] Isai, non abs re factum dixerim. Praesertim cum in Regum volumine manifeste per omnem textum pater ejus Isai legatur, et Jesse tantum in paucioribus locis invenitur. Unde liquido constat biganorum [binomium] eum fuisse. Sed cur hic Jesse potius filius inscribatur, Spiritus sancti est praesagium, ut eum venisse jam susciperes, qui dudum, eodem Spiritu sancto testante, per Isaiam Prophetam futurus ex ejusdem semine nuntiabatur: Egredietur ergo, inquit, virga de radice Jesse; et flos de radice ejus ascendet, et requiescet super eum Spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini (Isa. XI, 1) . Unde et Joannes [Col. 0064A] in aqua vidit super eum in specie columbae Spiritum sanctum descendentem et manentem (Joan. I, 72) . Quia, sicut Apostolus dicit, in ipso inhabitat omnis plenitudo Divinitatis (Col. II, 9) . Ipse est enim qui non secundum visionem oculorum, neque secundum auditum aurium judicabit: quia homo tantum videt in facie, Deus autem omnia cordis arcana conspicit. Et ideo recte Deus intelligitur, qui ex Jesse radice futurus adscribitur. Porro radix Jesse virgo est Maria, de David stirpe generata, de cujus nimirum radice flos Christus ascendit. Flos utique ille, qui de se in Canticis sponsae loquitur: Ego flos campi, et lilium convallium (Cant. II, 1) . Quem florem Isaac in filio suo longe diu odorans, aiebat, dicens: Ecce odor filii mei sicut odor agri pleni cui benedixit [Col. 0064B] Dominus (Gen. XXVII, 27) . Agri, inquit, pleni; quia Spiritus sanctus abundantissime eum repleverat, et plenitudo Divinitatis corporaliter in eo habitasse probatur. Rursus quod de Jesse semine sit futurus, idem Isaias repetit dicens: In die illa radix Jesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur, et erit sepulcrum ejus gloriosum (Isa. XI, 10) . Quem gentes, inquit, deprecabuntur; ac si diceret: quia ipsum est semen, in quo Abraham pater multarum 43 gentium futurus repromittitur; etiam qui per Jacob de Juda exspectatio gentium praedicatur. Idcirco, duricordes, cum videritis in eo omnia compleri, saltem sero suscipite quem gentes, sicut repromissum est, deprecabuntur, qui primi ad adorandum debuistis, etiam miraculis non invitati, venire. [Col. 0064C] Patent enim legis et prophetarum aenigmata super eum, et omnia jam in illo sunt completa, quem gentes longe diu desideratum, ut praedictum fuerat, cum gaudio susceperunt, susceptum ubique venerantur et colunt. Vos autem indignos vos judicastis aeternae vitae. Sequitur:

Jesse, inquit, genuit David regem. Regem autem dicit, non quod ipse solus rex in hac genealogia fuisse probetur, cum ab ipso usque ad transmigrationem Babylonis, omnes qui ibi ponuntur constet reges fuisse; sed quia David primus de tribu Juda rex fuit, per quam tribum ordo genealogiae usque ad Christum manifeste decurrit. Et quidem non quasi hic solus rex fuerit, sed quasi primus et regum principium; ex quo, nec immerito, [Col. 0064D] velut solus hic rex prae omnibus nuncupatur. Praesertim cum pene omnes propter istum, Scriptura teste, in solio regni positi reservantur; et nemo inventus sit ex omnibus, etiam, ut ita dicam, nec ipse Osias rex justissimus, ad hujus meriti dignitatem potuerit pervenire. Porro alii dicunt, ad distinctionem alterius David hunc regem verius nominatum, quem non regem, sed militem fuisse existimant, qui in Regum volumine et Paralipomenon, inter tres fortes fortior de triginta dubie numeratur (II Reg. XXIII, 8) . Sed utrum sit ita necne accipiendum, prudens lector intelligat. Nos tamen magis credimus quod ideo voluerit eum regem nominari, ut recoleres quid ei repromissum fuerat, et agnosceres hunc esse, [Col. 0065A] cujus prosapiam declarabat, qui in solio regni scilicet patris sui David rex collocandus erat. De quo idem David velut propheta futurum orat: Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis (Psal. LXXI, 1) . Filio, inquit, regis, quia aeterni Patris Filius factus est etiam filius David, ut possit illud impleri: Super solium David, et super regnum ejus sedebit in aeternum (Isa. IX, 7) . Et quis est qui sedeat super thronum David rex in aeternum, nisi Filius David, qui, secundum quod in principio erat Verbum, coaeternus est Patri, cujus regni non erit finis, ut possit idem vere sedere Rex in aeternum? Alioquin de Salomone minime constat 44 praedictum fuisse, cujus pene regnum simul cum ipso corruit: et omne genus Judaeorum, quia hunc in [Col. 0065B] dextera Patris magno videlicet in solio collocatum venisse non credidit, huc illucque propriis expulsum sedibus jam disperiit. Sequitur:

David autem rex genuit Salomonem ex ea quae fuit Uriae. Quaeritur ergo, nec immerito, cum tres reliquae mulieres in hac serie lectionis retro propriis nominibus jam sint positae, quid sit quod sola Bersabea suo hic nomine non exprimitur, sed quod uxor fuerit Uriae hoc solum innuitur? Ad quod sane non incongrue fatendum creditur, quia tres praescriptae feminae, per quas Christi opera pietatis insignia typice praesignantur, non solum culpari, verum laudari recte meruerint. Unde et sine ullo nominis pudore quasi virtutis egregiae in hac genealogia recensentur. Haec quoque adulterio fuscata, simul et viri [Col. 0065C] homicidio cruentata, merito videtur praetermissa: saltem ut silentio nominis, quia loquendo nequiverat, quod turpe videbatur omnino tacendo tegeret. Unde et nomen viri ejus, quod est Urias, velut justi hominis ponitur: ut ex hoc etiam sceleris immanitas verecundius memoretur, dum ipsius causa idem occisus ad medium revocatur. Non quod David poenitenti hoc jam a Domino remissum imputeter peccatum; sed, quamvis pudice quolibet affatu ut demonstraret, quia nostris malis Deus nonnunquam bene utendo, etiam per ea quae nequiter gesta sunt, maxima indulgentiarum beneficia praefigurat. Et notandum quod non solum indulgentia criminis, sed et satisfactio in David legitur: Bersabea autem, sicut nec principaliter culpatur in scelere, ita nec [Col. 0065D] poenitentia, quod consenserit in adulterium regis, crimen suum diluisse scribitur. Et ideo propter mysticum potius Ecclesiae sacramentum, quae in conjugium veri regis, diabolo interempto, clementer adsciscitur, uxor Uriae hic tantum commemoratur: propter suam vero adhuc indeletam culpam, ut conjicio, de nomine penitus reticetur. Nam si hoc publicum David regis peccatum inspicimus, de ipso quidem opere malo magnum aliquid bonum futurorum prophetatum agnoscimus. David namque interpretatur, manu fortis; Urias autem, lux mea Dei; Ethaeus, abscissus; Bersabee puteus satietatis, sive puteus septimus. Cujus itaque figuram illo in loco David manufortis gessisse creditur, nisi Domini [Col. 0066A] Jesu Christi? de quo per Psalmistam dicitur: 45 Dominus fortis et potens, Dominus potens in praelio. Cujus autem Urias, qui interpretatus lux mea Dei sonat, nisi antiqui adversarii, qui superbiae inflatus tumore dixit: Ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo (Isa. XIV, 14) ? Quia vero creatrici ac sempiternae lux orta in tempore se similem fieri concupivit, hoc ipsum etiam quo a Conditore elucebat, amisit. Unde, quia et in veritate non stetit, etiam a luce sua, quam a Creatore prae omnibus creaturis clariorem acceperat, superbiae merito, tanquam horrendae tenebrae, exclusus est, recte ei convenit quod Ethaeus, id est abscissus vocatur. Quique cadendo, vera fortitudine amissa, nunc [Col. 0066B] etiam transfigurat se velut angelum lucis, audens adhuc dicere, lux Dei mea est. Et quid mirum, si lucem Dei dicat suam, cum de illo Apostolus clamet: Adversatur et extollitur supra omne quod dicitur, aut quod colitur Deus (II Thess. II, 4) . Cujus vero Bersabeae, quae in Latinam linguam puteus satietatis, vel puteus septimus vertitur, nisi Ecclesiae figuram expressit? recte enim sanctorum Ecclesia puteus satietatis, sive puteus septimus vocatur; quia nimirum illa septiformis Spiritus doctrina in electis suis cernitur redundare, quae saepe in divinis voluminibus aquarum fluentis apertissime comparatur. Hinc Dominus in Evangelio ait: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat. Et qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 37) . [Col. 0066C] Quae autem esset ipsa potatio subsecutus Evangelista exposuit dicens: Hoc autem dixit de Spiritu quem accepturi erant credentes in eum. Hinc mulieri Samaritanae typum Ecclesiae gerenti, ad puteum dicit: Qui biberit ex aqua hac, sitiet iterum; qui autem biberit ex aqua quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum: sed aqua quam ego dabo fiet ei fons aquae vivae salientis in vitam aeternam (Joan. IV, 13) . Super solarium itaque domus lavante Bersabea, David rex manu fortis petulanti oculo vidit, concupivit et abstulit. Quia videlicet redemptor noster Deus ac Dominus Jesus Christus Ecclesiam, quam ex gentibus acquisivit, lavacro aquae in verbo mundatam, terrena calcantem, coelestibus inhiantem, praedestinatam vidit providus, vocatam dilexit sponsus, ut justificatam [Col. 0066D] sibi conjungeret legitimus spiritali conjugio maritus. Sed ut Bersabeae David conjungatur, Urias vir ejus interficitur; quia ut justorum Ecclesia coelesti sponso adhaereat, antiqui hostis virtus confringitur, confracta pedibus electorum calcanda prosternitur. Unde et per Evangelium 46 illis a Domino dicitur: Ecce dedi potestatem vobis calcandi super omnem virtutem inimici (Luc. X, 19) . Si autem hoc factum juxta litterarum attendimus, quid unquam potest inveniri scelestius? Si vero mysterium figurandae rei in ipso facto consideramus, quid aliquando valet reperiri salubrius? Est autem in hoc facto aliud adhuc quod evidentius figuratur. David itaque in solario deambulans, typum exprimit Redemptoris. Bene autem in [Col. 0067A] solario, quia in sole posuit tabernaculum suum. Solarium quippe non ab eo tantum nomen accepit, quod ad similitudinem terrae solum habeat; sed etiam ab eo quod eminentius caeteris domibus in sole sit positum. Nam et Judaica plebs non sicut nos tectum super solaria habet, quod in Absalon facto Scriptura demonstrat dicens: Cum ingrederetur ad concubinas patris sui, quod ministri ejus super solarium illi tabernaculum tetendissent (II Reg. XVI, 22) . Unde et videntibus cunctis, sicut Scriptura testatur, ad easdem concubinas ingredi potuit. Quid autem est David Bersabeae ad se perducere, nisi datorem legis carnali populo legem conjunctam spiritali sibi intellectu sociare? Bersabea autem, ut praefati sumus, puteus septimus dicitur, quia nimirum per cognitionem legis infusio [Col. 0067B] spiritalis gratiae perfecta nobis sapientia monstratur. Quem vero Urias, nisi Judaicum populum signat, cujus nomen interpretatum diximus, lux mea Dei? Judaicus autem populus quia de accepta legis scientia extollitur, quasi de Dei luce gloriatur. Sed huic Uriae David uxorem abstulit, sibique sociavit; quia Redemptor in carne apparens de se spiritaliter loqui legem innotuit; ac per hoc, hanc Judaico populo extraneam demonstravit, sibique conjunxit, quia se per illam praedicari declaravit. Et ideo carnalis populus, dum mandata legis retinens implere nititur, ipse nimirum defert indicium quasi per Epistolas, unde damnetur. Quod forsitan volens Evangelista credentibus ad confirmandam fidem ostendere, deduxit ad medium rem gestam, per quam carnalis [Col. 0067C] Israel morti notaretur obnoxius, et spiritalis Christi in corpore sociatus, veram Regis conjugii in fide perciperet firmitatem. Quia nimirum in his quatuor mulieribus Ecclesia de gentibus congreganda manifestius approbatur, et per eas rectissima genealogiae linea repromittendo quod futurum erat usque ad Christum tenditur. Unde et sequitur:

47 Salomon autem genuit Roboam, et Roboam genuit Abiam. Abia vero Asa. Asa autem Josaphat, et Josaphat genuit Joram. Quid sit autem quod in Regum volumine legimus? Auferam, inquit Dominus ad Jeroboam regem Samariae, regnum de manu Roboam filii David, et dabo tibi decem tribus, filio autem ejus, id est, ipsi Roboam, dabo tribum unam, ut remaneat lucerna David servo meo cunctis diebus [Col. 0067D] coram me in Jerusalem civitatem, quam elegi ut esset nomen meum ibi (III Reg. XI, 35) . Sed et Abiae (III Reg. XV, 4) , propter David patrem suum, dedit Dominus Deus lucernam in Jerusalem, ut suscitaret filium ejus. Quae quamvis sic secundum litteram videantur posse accipi, non dixerim simpliciter esse intelligendum, sed mysticis repromissionum sacramentis praesentem historiam involutam esse. Nam in eo quod dicit: Ut remaneat lucerna David servo meo cunctis diebus coram me in Jerusalem, liquido constat secundum Judaicum sensum stare non posse; quia nec ipsa Jerusalem cunctis diebus stare meruit; eo quod non sit in ea lapis super lapidem derelictus. Neque de semine regis David in omni Judaea, post [Col. 0068A] adventum Redemptoris, dux aliquis super solium ejus reperitur. Unde intelligant mendosi Judae qui sibi, ut jam supra dixi, applaudunt nescio in qua terrarum regione de David stirpe quempiam populo praeesse: quia neque in Juda, ut Jacob promittit, neque in Jerusalem, ut hic sermo divinus sonat, aliquis, qui super solium regni lucerna sit in populo, potest reperiri. Et ideo necesse est, ut promissio divina non infirmetur, alium requirere intellectum, et altiora sacramentorum Dei in eo beneficia cogitare. Quae sit autem lucerna cunctis diebus lucens coram Deo in Jerusalem, vel quae sit Jerusalem ista, in qua cunctis diebus lucerna lucens de semine David propter eum futura repromittitur, Apocalypsis Joannis manifestat dicens: Et eduxit me, inquit, in spiritu [Col. 0068B] in montem excelsum et magnum, et vidi Jerusalem descendentem de coelo, ornatam monilibus suis, et lumen ejus tanquam lapis de chrysolitho (Apoc. XXI, 10) . Et paulo postquam introducit in ea nomina duodecim tribuum filiorum Israel, ait dicens: Et templum non vidi in ea. Dominus enim templum illius est et Agnus. Et civitas, inquit, non eget sole aut luna ut luceant in ea, quia claritas Dei illuminat eam, et lucerna ejus est Agnus (Apoc. XXI, 22, 23) . Ex quo profecto liquet quia ista est Jerusalem illa quam elegit Dominus, ut sit 48 nomen ejus ibi, et sedeat in ea super thronum David de semine ejus Rex in aeternum; et non istam quam videmus ad solum usque dirutam, et multis hactenus maledictionibus subjacere. Quae si electa secundum electiotionem [Col. 0068C] gratiae esset, nunquam post tantas promissiones una cum populo tam subito corruisset. Ubi si mihi opponis callidus tergiversator, quia peccatis suis factum sit; verum omnino probamus quod dicis. Sed omnipotens Deus praescius futurorum, sicut propheta testatur, qui est conspector omnium saeculorum (Eccli. XXXVI, 19) , nunquam se talibus obligaret promissis, si ista esset de qua typice prophetarum eloquia concrepabant, quam secundum electionem gratiae antiquitus nulli dubium est elegisse. Istam vero terrenam Jerusalem, quam dicis, elegit quidem ad tempus, sed ut figuram coelestis Hierusalem portaret, quousque venisset ille de semine David, qui in ea Rex in aeternum sederet. Unde quia juraverat illi Dominus veritatem: De fructu [Col. 0068D] ventris tui ponam super sedem tuam (Psal. CXXXI, 11) . Et alibi: Stabiliam, inquit, regnum ejus; et thronus ejus in aeternum erit firmissimus (I Par. XVII, 11, 14) , quanquam peccatores fuerint idem filii ejus, servatur tamen semper successio seminis, et Jerusalem penitus non deletur, donec veniret semen, cui repromissum est ut sedeat in aeternum. Et hoc est quod hic dicitur: Non faciam propter David servum meum, sed dabo filio ejus tribum unam, ut remaneat lucerna ei cunctis diebus coram me in Jerusalem (III Reg. XI, 35) . Quid igitur est dicere: non faciam propter David servum meum, nisi non faciam propter juramentum quod ei juravi, ut non auferrem semen ejus de conspectu meo, sed darem ei lucernam quae luceret [Col. 0069A] coram me in Jerusalem cunctis diebus aeternitatis? Quam lucernam quasi coram oculis idem David ponens, aiebat dicens: Lucerna pedibus meis verbum tuum, et lumen semitis meis (Ps. CXVIII, 104) . De hac nimirum lucerna constat dictum: Ut remaneat lucerna David servo meo coram me cunctis diebus in Jerusalem. Quia, siabrumperetur de semine ejus successio filiorum usque ad Christum, forsitan poterat eventu aliquolibet advenire; sed, secundum quod Abraham primum et postea David juraverat, omnis repromissio velut in irritum duceretur. Quamvis nec sic completum, quod repromissum fuerat ullo modo dubitari deberet; quia Deus est qui futurum hoc sine commutatione repromiserat. Unde, quia 49 omnem genalogiam per successionem usque in [Col. 0069B] Christum, sine ambiguo de David stirpe tenemus, et eum in aeternum super solium et super regnum ejus sedere credimus, nullum alium jam venturum exspectemus; ne, quod absit, pro eo Antichristum, qui futurus est in mundo, recipiamus. Et si quempiam movet, quomodo hic sedere dicatur super solium et regnum David, cum ipse David non sederit rex super solium et regnum illius coelestis Jerusalem, neque Christus super hanc terrenam Jerusalem rex sedisse legatur; praesertim cum ipse dicat Pilato: Regnum meum non est de hoc mundo: quia si de hoc mundo esset, utique ministri mei decertarent ne traderer Judaeis (Joan. XVIII, 36) . Dicimus ergo hanc civitatem Jerusalem, illius figuram coelestis habuisse, et hoc regnum illius schema gessisse. [Col. 0069C] Ac per hoc in eo regno illud jam inerat per figuram, sicut in isto terreno illud coeleste quodammodo fuisse videtur per umbram. Sed umbra jam exinanita cernitur, ut lux vera succederet; et figura tunc viguit, ut veritas interea celaretur, donec plenitudo temporis veniret. Et ideo sane recte dicimus Christum super solium David sedisse; quia in illo solio David jam regnum Christi inerat per figuram, super quod eumdem David tunc sedisse, nemo qui recte sapit ambigit. In quod profecto Christus regnum veniens carnem de semine ipsius suscepit, evacuavit futurorum umbras, et sedit super claritatem lucis quae tunc intus in regno latebat; ac per hoc civitas illa non eget sole vel luna, quia lucerna quae diu repromittebatur de semine David, jam in ea lucet; [Col. 0069D] et lux illa ipse est Agnus, diu in figura pro populo immolatus. Idcirco etiam ad Joram et reliquos qui Deum malis suis irritaverant, recte dicitur lucernam successionis propter David et propter Jerusalem cunctis diebus coram Domino reservasse. Quia non solum in eorum, sed etiam nec in omnium sceleribus, quae sibi mundus per partes contraxerat, adeo potuit provocari, uti juramentum misericordiae suae irritum duceret. Unde etsi quidam ex ipsis in hac genealogia non meruerunt adscribi, nemo tamen inventus est usque ad Christum, cui per successionem filius negaretur. Quod continuo manifestius approbatur in sequentibus.

50 Joram, inquit, genuit Oziam. Et Ozias genuit [Col. 0070A] Joathan. In quarto igitur Regum volumine legimus, quod Joram Ochoziam genuerit, et de Ochozia sit genitus Joas: ac deinde quia Joas genuerit Amasiam, cui successit in regnum hic Ozias, quia ab Evangelista hoc in loco filius Joram inscribitur (IV Reg. VIII, 24; XI, 2; XII, 21; XV, 1) . Quod factum non abs re omnino creditur, si intentio Matthaei, imo per eum Spiritus sancti ad purum consideretur. Propositum enim erat ei tres tessarescaedecadas in diversum statum ponere, et ita obtemperare ut mysticus sacramentorum numerus in quadraginta et duos surgeret. Ideoque tres istos de medio tulisse cernitur. Et non solum itaque ob hoc ut istud conficeret sacramentum, verum etiam ut nos legaliter institueret, et magnum nobis tribueret documentum. [Col. 0070B] Joram quippe generi se miscuerat impiissimae Jezabel: et ideo usque ad tertiam generationem ejus memoria de sanctae nativitatis ordine recte tollitur. Quod etiam in lege prius per Moysen Deus dixerat: Ego sum Dominus, Deus fortis, zelotes, visitans peccata patrum in filios in tertiam ac quartam generationem, eorum qui oderunt me; et faciens misericordiam in multa millia, his qui diligunt me, et custodiunt mandata mea (Exod. XXX, 5) . Ubi notandum quod de illa progenie dicitur, quae in peccatis patrum et in odio pertinax fuerit virtutum: sicut et misericordia in illis fit, qui in dilectione Domini continui permanserint. Bonus namque homo, quamvis de malis parentibus sit natus, misericordia fit dignus: sicut e contrario, malus quilibet ex bono generatus, [Col. 0070C] poena plectitur, Dei judicio rectissime condemnatus. Joram itaque qualis fuerit divina prodit historia, quod Deus ei dixerit: Quod non ambulasti in viis Josaphat patris tui, et in viis Asa regis Juda, incessisti autem per viam itineris regum Israel, et fornicari fecisti Judam et habitatores Jerusalem, imitatus fornicationem domus Achab; insuper et fratres tuos, domum patris tui, meliores te, occidisti; ecce Dominus percutiet te plaga magna cum populo tuo, et filiis, et uxoribus tuis, et universam substantiam tuam, tu autem aegrotabis pessimo languore uteri, donec egrediantur vitalia tua paulatim per singulos dies (II Par. XXI, 12) . Et ita factum legimus, atque ita consumptus est tabe ut egereret etiam viscera sua; languore pariter et vita caruit. Mortuusque [Col. 0070D] est infirmitate pessima, et non fecit 51 ei populus secundum morem combustionis exsequias, sicut fecerat majoribus ejus, neque sepelierunt eum in sepulcro regum. Quem secutus quoque Ochozias filius ejus, Scriptura teste: Ingressus est per vias domus Achab. Ipsi enim fuerunt et consiliarii post mortem patris sui in interitum ejus (II Par. XXII, 3) . Sed hoc omnino nos movet, quia in libro Paralipomenon (I, XXII, 2) legimus quod quadraginta duorum annorum erat cum regnare coepisset, quid sit quod pater ejus Joram triginta duorum annorum fuisse legitur cum regnare coepisset, et octo annis regnaverit, qui simul fiunt anni quadraginta (II Par. XXI, 20) . Quod verum esse omnino non constat. Quia si Ochozias quadraginta [Col. 0071A] annorum esset cum post patrem suum regnare coepisset, erat profecto patri suo duobus annis ante natus, quod facere penitus ipsa natura prohibet. Unde constat illud verius fore, quod in Regum volumine legimus, quia viginti duo annorum fuerit cum regnare coepisset (IV Reg. VIII, 26) . Et est illud quod in multis Paralipomenon libris habetur, scriptorum vitio, sicut et aliis in locis quamplurimis, depravatum. Caeterum Joas filius Ochoziae qualis fuerit, postquam obiit Joiada sacerdos, Scriptura testatur dicens: Quia ingressi sunt principes Juda, et adoraverunt regem, qui delinitus eorum obsequiis, acquievit eis; et dereliquerunt templum Domini Dei sui patrum suorum, et servierunt lucis et sculptilibus, et facta est ira Domini contra Judam [Col. 0071B] et Jerusalem propter hoc peccatum (II Par. XXIV, 17, 18) . Occidit etiam Zachariam prophetam, filium, ut dicunt, Joiadae sacerdotis, qui eum in templo Domini nutrierat et constituerat regem. Quem Zachariam, cum esset collactaneus ejus et consobrinus, et Spiritus Domini induisset eum ac fecit stare in conspectu populi, qui dixit ei: Haec dicit Dominus, quare transgredimini praeceptum Domini quod vobis non proderit, et reliquistis Dominum ut relinqueret vos? Qui congregati adversus eum, miserunt lapides super eum juxta regis imperium in atrium domus Domini, et non est recordatus Joas rex misericordiae quam fecerat Joiada pater illius secum, sed interfecit filium ejus. Qui cum moreretur ait, Videat Dominus et requirat (Ibid., 20, 21, 22) . Quod [Col. 0071C] profecto postea Dominus testatur dicens: Et requiretur omnis sanguis qui effusus est a sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariae, quem occidistis inter templum et altare (Matth. XXIII, 35) . Successit igitur mortuo Joas rege filius ejus Amasias 52 in regnum, qui post caedem Idumaeorum, allatos deos filiorum Seir statuit sibi in deos et adoravit, illisque adolebat incensum. Quamobrem iratus Dominus misit ad illum prophetam, qui diceret ei: Cur adorasti deos qui non liberaverunt populum? Cui ille: Num consiliarius regis es? Quiesce, ne interficiam te (II Par. XXV, 15, 16) . Haec autem omnia ideo hic ad praesens posui, ut animadverteres, quia tres isti Joram patrem suum in omni impietate sequentes, ac continuum tenentes odium in Deum, merito prae [Col. 0071D] omnibus de genealogia Christi excluduntur. Reliqui enim reges, quamvis mali fuerint et impii, ubicunque in genealogia ponuntur, aut a bonis omnino generantur, aut ipsi de se bonos generant: id est, aut boni patris est filius, aut certe pater est cujusdam boni filii. Joram ergo fuit filius Josaphat justi viri, qui reliquit sibi filium regni et impietatis suae haeredem. Quem secuti omnes ingressi sunt per lineam eamdem pravitatis viam, donec perventum est ad Oziam. Qui Ozias pene in omnibus fecit rectum coram Domino nisi quod in templo super altare thymiamatis voluit adolere incensum. Tamen qui idololatra non fuit, impiis de medio praetermissis, in eumdem genealogiae rectissimus ordo decurrit; ne [Col. 0072A] aut a lege videretur excedere ultio divina, aut certe, qui patrum noluit imitari impietates, ipse eorum in peccatis videretur involvi. Quo loco probatur sicut et in aliis quam plurimis, unumquemque in peccato suo mori debere: et, si secutus fuerit mores priorum patrum bonos malosve, poenas sibi aut praemia benedictionis accumulari. Quo profecto et isti penitus hinc de medio sub silentio auferuntur, videlicet propter poenam peccati; et tamen fructu benedictionis in semine, propter praecedentium patrum repromissa, minime privantur. Idcirco et de Joram recte dicitur, quod noluerit Dominus disperdere domum David propter pactum quod inierat cum eo, quia promisit illi dare lucernam ac filiis ejus in omni tempore (II Par. XXI, 7) . Quam lucernam propter juramentum [Col. 0072B] constat omnino quia nullus peccatorum scelera quiverint exstinguere, et adhuc miseri Judaei pro caecitate sua suis quotidie peccatorum tenebris obscurantur.

Ozias autem, qui et Azarias, genuit Joathan. Joathan vero genuit Achaz. Achaz autem Ezechiam. Sub quibus ergo quatuor regibus Isaias propheta, non tam prophetiam de Christo, quod de domo 53 David futurus esset contexuit, quam Evangelium omnibus praedicavit. Unde cum ad Achaz, quia idola colebat, diceret: Pete tibi signum a Deo de coelo, sive de profundo inferni (Isai. VII, 11) . Et ille nolens diceret: Non petam, et non tentabo Dominum (Ibid., 12) , versus ad omnem domum David aiebat, dicens: Audite utique domus David. Nunquid parum [Col. 0072C] est vobis molestos esse hominibus, quia molesti estis et Deo meo? Propterea, inquit, ipse Dominus dabit vobis signum: Ecce Virgo concipiet et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Emmanuel (Ibid., 13, 14) . Atque ad extremum: Nisi credideritis, inquit, non intelligetis. Quod testimonium suo in loco Deo annuente tractabimus. Caeterum Ezechias cum adhuc esset sine liberis, quia audierat a Domino per Prophetam: Dispone domui tuae, quia morieris tu et non vives (IV Reg. XX, I) , conversus ad parietem illico dixisse fertur: Obsecro, Domine, memento, quaeso, quomodo ambulaverim coram te in veritate et corde perfecto, et quod bonum est in oculis tuis fecerim. Flevit itaque Ezechias fletu magno. Flevit autem non propter plurimos, inquam, vitae annos, quia omnino noverat [Col. 0072D] idcirco placuisse Deo Salomonem quod annos vitae non petierit ampliores; sed hinc prorsus iturus flevit fletu magno, propter promissionem Domini ad David, quam videbat tunc in sua morte penitus perituram. Eo enim tempore Ezechias filios non habebat. Unde et amariter flebat, ne propter eum lucerna diu patribus repromissa exstingueretur, antequam plenitudo temporis adveniret. Pro certo namque sciebat se de David stirpe generatum, per quem nimirum venire oportebat juxta successionem carnis illum quem ipse et multi alii quamplurimi venturum desiderabant. Unde idem inter lamenta doloris sui aiebat, dicens: Quaesivi residuum annorum meorum, dixi, non videbo Dominum Deum in [Col. 0073A] terra viventium (Isa. XXXVIII, 10) . Pro quo Septuaginta dixere: Nequaquam ultra videbo salutare Dei in terra viventium. De qua et alibi scriptum est: Placebo Domino in regione viventium (Psal. CXIV, 9) . Hoc autem est omne quod hic metuit Ezechias, ne salutare Dei, id est Jesum, ductus ad inferos nequaquam mereatur aspicere. Hinc est quod sequitur, ita dicens: Non aspiciam hominem ultra et habitatorem. Timet ergo satis ne non videat Dominum in terra viventium, ne generatio illius subito instar tabernaculi dissolvatur, ne in telae similitudinem in ipso lucis exordio praecidatur, et nequaquam de semine ejus Christus oriatur. Sed misericors Dominus cito flectitur 54 ad clementiam, provocatur ad misericordiam. Et immutat illico sententiam, quam secundum [Col. 0073B] praescientiam promulgarat ad probationem fidei ejus, et dat spatium generandi etiam in quo mystica futurorum sacramenta monstrentur. Unde et post tertium annum concessae vitae Manasses nascitur, per quem origo Christi duceretur, quia post mortem patris duodennis legitur regnasse. Ex quo fit ut quidquid antea fuerat desperatum, hoc totum quamvis malus fuerit, per successionem patris, postea in eo sit reparatum. Ergo iste omnis erat fletus, quia desperabat Christum de suo semine nasciturum, quem multis Dei oraculis noverat repromissum, et coram positus plurimis Isaiae verbis quotidie audierat prophetatum. Sed, ut verius loquar, credebat hic, et dubitabat, ideoque sic amarissime flebat. Flebat igitur, quia dictum ei fuerat, [Col. 0073C] cum esset sine liberis, Dispone domui tuae, quia morieris tu et non vives; credebat autem, quia qui promiserat non mentitur, Deus. Sed vicit fides timorem. Idcirco sub spe vitae, sicut sermo divinus narrat, tam subito consolatur. Unde et nos ergo credamus, quem post tantas Patrum promissiones laeti suscepimus, atque, eo ducente, per ipsam successionis lineam, usque ad ipsum firmi perveniamus.

Manasses quippe genuit Amon. Amon autem Josiam. Josias vero genuit Jechoniam et fratres ejus in transmigratione Babylonis. Josias iste est rex justissimus, qui, antequam nasceretur, proprio ex nomine quia futurus erat per prophetiam Spiritus sancti est promissus. Sed tamen ejus justitia non invenitur in filiis quos in transmigratione Babylonis genuisse dicitur. [Col. 0073D] Non quod Josias in transmigratione filios suos genuerit, qui nusquam legitur transmigratus; sed quia non sunt secuti eum filii ejus, dicuntur quasi ex praedestinatione Dei geniti ad transmigrandum. Non, inquam, in transmigratione, sed ad transmigrationem, id est, utique ad transmigrandum. Jechoniam autem et fratres ejus idcirco simul ponit, ut quorum erat communis impietas, et coaequalis infamia, fieret simul una supplicii sui et miseriarum memoria. Etenim, vulnerato Josia in bello contra Nechao regem Aegypti, atque defuncto, Joachaz filius, qui et Sellum, successit in regnum, et regnavit tribus mensibus in Hierusalem, deinde est translatus in Aegyptum. Et constituit pro eo rex Aegypti fratrem ejus [Col. 0074A] Eliachim regem, qui altero 55 nomine Joachim vocatur. Quem post undecim annos Nabuchodonosor rex vinctum catenis perduxit in Babylonem: et regnavit Joachim filius ejus pro eo, qui et Jechonias est appellatus. Regnavit autem et ipse tribus mensibus: quem postea mittens Nabuchodonosor vinctum, abduxit in Babylonem, et constituit Sedechiam patruum ejus filium Josiae, fratrem videlicet Joachim, pro eo. Quem et ipsum postea idem rex caecavit, et in cavea veluti bestiam clausum, in Babylonem adduxit: ut quorum erat, ut dixi, par impietas, fieret simul par poena, et ab evangelista communis infelicitatis eorum memoria. Illud sane recte quaeritur, quare Jechoniam dixerit Matthaeus, et fratres ejus a Josia genitos, cum Jechonias, qui et Joachim, [Col. 0074B] non filius sed nepos Josiae fuisse manifeste probetur, id est, filius Joachim, sicut in toto Veteris Testamenti textu declaratur. Ac deinde quod si in fine secundae tessarescaedecadis Jechoniam ponimus, in tertia non erunt quatuordecim, sed tredecim tantum inveniuntur. Restat ergo ut Jechoniam priorem, quem a Josia dicit genitum, sciamus ipsum esse Joachim patrem Jechoniae, filium Josiae, qui in Danielis principio scribitur: secundum vero Jechoniam, quem post transmigrationem Evangelista scribit genuisse Salathiel, intelligamus ipsum esse Joachim filium Joachim, hoc est prioris Jechoniae, nepotem autem Josiae, qui et ipse in Ezechielis commemoratur exordio. Quorum alter Joachim per κ et μ alter vero per χ et ν scribitur. Apud Graecos [Col. 0074C] autem et Latinos hoc confusum est nomen, ita ut ab aliquibus eorum unus idemque in duorum prophetarum principiis habeatur. Joachim autem patrem Jechoniae, Jechoniam fuisse vocatum, nullo alio in loco praeter istum Evangelii locum legimus. Cujus auctoritati, si tamen hoc ita voluit intelligi, nullus est sane fidei interventor qui contradicat: sive isto nomine olim vocatus sit ipse, et tamen modo in Scriptura divina taceatur: sive solus evangelista eumdem hoc ideo nuncupat nomine, quia Jechonias interpretatur praeparatio Domini. Praeparatio namque ideo recte dicitur, quia hunc sicut et filium ejus Jechoniam, Dominus olim praeparaverat ad transmigrandum. Unde, sicut jam supra diximus, Josias non transmigratione, sed ad transmigrandum, eos [Col. 0074D] dicitur generasse. Utique quasi ad hoc nati esse dicantur, qui eos Dominus pro suis ac populi peccatis captivandos 56 praescierat, ut in transmigrationem irent. Sciat namque prudens lector quia in his quae modo de duorum virorum distinctione nominis diximus, veritatem historiae secuti sumus; ut alterum in fine prioris tesserescaedecadis, alterum in principio sequentis, quatenus utramque quaterdeno compleret numero, poneremus. Secundum mysticum autem sensum unus idemque Jechonias, bis quasi in angulo constitutus, annumeratur. Cum enim, inquam, quaterdenas generationes tribus distinxisset articulis, dicens ab Abraham usque ad David generationes quatuordecim, et a David usque ad transmigrationem [Col. 0075A] Babylonis, generationes quatuordecim, totidemque alias usque ad Christum, non eas tamen duxit in summam, ut diceret: fiunt omnia quadraginta duae. Unus quippe in illis progenitoribus bis numeratur Jechonias, videlicet a quo facta est in extraneas gentes quaedam deflexio, quando in Babyloniam transmigravit. Ubi autem ordo a rectitudine flectitur, atque ut eat in diversum intendit, quasi angulum facit; et illud quod in angulo est in fine prioris ordinis, et in capite ipsius deflexionis, bis numeratur. Hoc autem ipsum jam praefigurabat Christum a circumcisione ad praeputium, tanquam ab Hierusalem ad Babylonem quodammodo migraturum, atque utrisque in se credentibus hinc atque hinc, tanquam lapidem angularem, medium adfuturum. [Col. 0075B] Haec quidem tunc in figura praeparabat Deus rebus in veritate venturis. Nam et ipse Jechonias, ubi angulus iste praefiguratus est, praeparatio Dei interpretatur. Ac per hoc jam non quadraginta duae, quod faciunt ter quatuordecim; sed propter unum bis numeratum quadraginta et una generationes fiunt. De quo postea, Domino juvante, plenius suo in loco dicemus. Porro Joachim pater Jechoniae, secundum ejusdem doctoris intelligentiam, cur sit praetermissus non satis elucet: quod reticuit idem occultarum rerum quaestionum conspicuus perscrutator. Nisi forte accipere debeamus quod evangelista, ut typum Christi faceret, ideo Jechoniam bis voluerit numerari; et Joachim, ne numerus augeretur, praetermitti decreverit.

[Col. 0075C] Jechonias autem post transmigrationem Babylonis genuit Salathiel. Salathiel autem genuit Zorobabel. Quod autem Zorobabel sit filius Salathiel, multis Scripturarum sanctarum in locis sine ambiguo reperitur. Sed in Paralipomenon 57 longe aliter habetur.

Sic enim inibi legimus quod Jechoniae filii fuerunt, Asir, Salathiel, Melchiam, et Phadaia. De Phadaia autem orti sunt Zorobabel et Semei. Nos autem quid de hoc medium dicamus non facile reperitur. Quod si dixerimus quod hi duo fratres unam diverso in tempore duxissent uxorem, ex qua alter genuerit filium, qui alteri ex lege sit adoptatus, refellunt hoc ipsa Scripturarum verba, dum Matthaeus dicit quod Salathiel genuerit Zorobabel. Ac deinde Paralipomenon liber loquitur, quia de [Col. 0075D] Phadaia orti sunt Zorobabel et Semei. Nam neque genuit aliunde potest hic intelligi, quam quia illum de semine proprio generavit. Neque orti sunt aliunde, nisi de istius carne nati. Sed simul de amborum semine, ipsa prohibente natura, natos eos absurdum est intelligi. Unde, sicut tradunt Hebraei, verum est trinomium eum fuisse, scilicet Asir et Salathiel et Phadaia. Interpretatur autem Asir caecatus, Salathiel frutex Dei, Phadaia redemptus Domini. Aut fortassis sic accipiendum est, quod Salathiel et Phadaia duo fratres, filios quos genuerint, simul uterque eorum proprium Zorobabel vocaverit, ita ut duo fuissent. Quod non approbo, maxime cum evangelista dicat de isto Zorobabel Abiu quoque genitum esse. Paralipomenon [Col. 0076A] vero liber habet quod Zorobabel genuerit Mosollam, Ananiam, ac reliquos, inter quos Abiu nusquam annumeratur. Tali igitur vel alio quolibet exitu agendum est, ne divina dissentire videatur auctoritas. Alioquin evangelistam rectius protulisse credendum est; super quod divina consonat auctoritas, etiam aliis in quamplurimis locis: ita tamen si ulla de hoc quod dicimus dubitatio possit fieri. Praesertim cum in hoc libro propter vitia scriptorum, sicut et in Esdra, genealogiarum quamplures interminatae veniunt quaestiones. Unde et Apostolus: Inutiles autem et interminatas genealogiarum quaestiones devita (Tit. III, 9) . Ex hinc quoque eorum qui inscribantur usque ad Christum, in gestis sanctarum Scripturarum nullam reperimus mentionem. Sed fides [Col. 0076B] apostolo et evangelistae est accommodanda; cum et de vicino, quamvis in archivis Judaeorum quiverint inveniri, poterat hoc cognoscere, et per diligentiam parentum litteris mandare, quod omnibus Judaeis notum erat, quia de David carne Christus deberet venire. Unde et diligentius omnis illa prosapia memoriae 58 tradebatur. Hinc est enim quod Africanus, de consonantia evangelistarum scribens, quaerit quid sit quod Matthaeus dicit Joseph filium fuisse Jacob, et Lucas eum commemorat filium fuisse Heli. Atque rursus Heli quod fuerit Mathat, et Jacob filium Mathan Matthaeus evangelista probat. Mathat, inquit, et Mathan diverso fuere tempore, qui de una eademque uxore Estha nomine singulos filios procrearunt. Quia Mathan, qui per Salomonem descendit, [Col. 0076C] uxorem eam primus acceperat, et relicto uno filio Jacob nomine, defunctus est. Post cujus obitum, quod lex viduam alio viro non vetat nubere, Mathat, qui per Nathan genus ducit, cum esset ex eadem tribu, sed non ex eodem genere, relictam Mathae accepit uxorem, ex qua et ipse accepit filium nomine Heli, per quod ex diverso patrum genere efficiuntur Jacob et Heli uterini fratres. Quorum alter, id est, Jacob, fratris Heli sine liberis defuncti uxorem ex mandato legis accipiens genuit Joseph, natura quidem germinis suum filium, propter quod et scribitur: Jacob autem genuit Joseph. Secundum legis vero praeceptum Heli efficitur filius: cujus Jacob, quia frater erat, uxorem ad suscitandum semen fratris acceperat. Ac per hoc rata invenitur et integra generatio. Haec autem, idem inquit, non nobis [Col. 0076D] ad subitum reperta, aut absque ullis auctoribus commentata sunt, sed ipsi haec Salvatoris nostri secundum carnem propinqui seu studio tanti seminis demonstrandi, seu docendi quae secundum veritatem gesta sunt, tradiderunt. Si enim historiographus iste tantam curam habuit perquirendi rei veritatem, quanto magis evangelista, qui cum ipso Domino moratus in carne, etiam inter parentes ipsius quotidie versabatur? Verumtamen quod hic etiam et nostrum aliqui Joseph dicunt filium Heli fuisse, non quasi ex carne, sed quasi ex lege; quia Jacob susceperit defuncti fratris uxorem, ad suscitandum semen ejus, sicut constat ex lege, quia sine liberis obierat: videtur infirmari haec solutio quaestionis, quod defuncti fratris [Col. 0077A] nomen habere debuerat, ut in eo nomen patris suscitaretur, sicut ex lege sonare videtur; nisi forte inveniatur de hoc alia quaelibet rationabilis causa, per quam probetur sic praemissam stare posse sententiam. Praesertim cum et Juda in Thamar nuru sua, licet ignaro suscitante semen defuncti filii, non ideo eorum quisque, qui ex hoc uno concubitu generantur, Her vocatus fuisse legitur; sed profecto alter eorum Phares, alter vero Zara vocitatus est. 59 Unde non contra auctoritatem Veteris Testamenti venire probatur, quod hic Joseph, et non Eli, quamvis filius ejus sit per legem, alio vocatus nomine accipitur. Similiter et Booz cum accepisset Ruth ex lege, filium qui ex ea natus est, non Abimelech, in cujus nomine suscitatur, sed Obeth vocari [Col. 0077B] placuit. Ergo si ex lege mandatum esset semen defuncti non alio posse vocari nomine quam ejus in cujus suscitabatur, nequaquam credimus viros et mulieres virtutum contra legem venire voluisse. Unde liquido constat hanc quaestionem sic solidam manere, sicut a majoribus explanata atque litteris commendata cernitur. Caeterum quod Matthaeus, genuit hic aut ille, per omnia ponit, probat se filios tantum carnis de semine uniuscujusque posuisse. At vero Lucas, quia dixit qui fuit Heli, qui fuit Mathat, sic demum et in reliquis, ostendit se etiam in hac genealogia alios quam carnis filios posuisse. Unde et beatus Augustinus in libro concordiae Evangelistarum: «Quos autem, inquit, movet, quod alios progenitores Matthaeus enumerat, descendens [Col. 0077C] a David usque ad Joseph; alios autem Lucas ascendens a Joseph usque ad David: facile est ut advertant Joseph duos patres habere potuisse, unum a quo genitus, alterum a quo fuerit adoptatus. Antiqua est enim consuetudo adoptandi, etiam in illo populo Dei, ut sibi filios facerent quos utique non ipsi genuissent. Nam, excepto quod filia Pharaonis Moysen adoptaverat, illa quippe alienigena fuit, ipse Jacob nepotes suos, ex Joseph natos, verbis manifestissimis adoptavit, dicens: Nunc itaque duo filii tui, qui facti sunt tibi priusquam ad te venirem, mei sunt, Effrem videlicet et Manasses, tanquam Ruben et Simeon, mei erunt; alios autem quos postea genueris, tibi erunt (Gen. XLVIII, 5) . Unde et factum est ut duodecim tribus essent. Israel absque tribu Levi, [Col. 0077D] quae templo serviebat.» Ex quo intelligitur Lucas patrem Joseph non a quo genitus, sed a quo fuerat adoptatus in Evangelio suo suscepisse, cujus progenitores sursum versus commemoraret, donec ad David exiret. Quem igitur probabilius adoptantis tenuisse originem, quam eum qui noluit Joseph genitum dicere ab illo cujus eum esse filium narrabat? Commodius enim filius ejus dictus est, a quo fuerat adoptatus, quam si diceretur ab eo genitus, de cujus carne non erat natus. Nam Matthaeus dicens: Abraham genuit 60 Isaac, atque ita in hoc verbo, quod est genuit, perdurans, donec in ultimo diceret, Jacob autem genuit Joseph, satis expressit ad eum patrem semper duxisse ordinem generantium, a quo Joseph [Col. 0078A] non adoptatus, sed genitus erat. Quanquam etiamsi Lucas genitum diceret Joseph ab Heli, nec sic nos hoc verbum perturbare deberet, ut aliud crederemus, quam ab uno eorum gignentem, ab altero vero adoptantem patrem fuisse commemoratum. Neque enim absurde quisque dicitur, non carne, sed charitate genuisse filium quem sibi adoptaverat. Unde et Deus, quibus potestatem dedit filios Dei fieri, non natura eos atque substantia genuit, sicut unicum Filium, sed utique dilectione adoptavit, ut, Apostolus inquit, adoptionem filiorum Dei reciperemus (Gal. IV, 5) . Et tamen dicimur accepta potestate nati ex Deo, ut filii ejus efficiamur, qui jam homines eramus. Efficimur ergo filii per gratiam, non per naturam. Nam si per naturam filii essemus, [Col. 0078B] nunquam aliud fuissemus. Tamen quia per adoptionem ex Deo nati dicimur, nunquam alienum esset a veritate, si Lucas etiam ab illo esse Joseph genitum diceret, a quo fuerat adoptatus. Sic quippe eum genuit non ut homo esset, sed ut Filius esset, sicut nos genuit Deus, ut filii ejus essemus, quos dudum fecerat ut homines essemus. Unicum autem genuit, non solum ut Filius esset, quod pater non est, sed etiam ut Deus esset quod et Pater est. Sed si hoc verbo Lucas uteretur, ambiguum esset quis eorum adoptantem, quis ex propria carne gignentem patrem commemorasset. De caetero quid horum magis sequendum sit, utrum ex lege, an per quamlibet adoptionem filius fuerit Heli, frustra certatur, dum omnimodo utrosque Evangelistas verum dixisse probamus.

[Col. 0078C] Quod autem sequitur, quia Jacob genuit Joseph virum Mariae, de qua natus est Christus, non credentibus utique satis difficillimam generat quaestionem, quid pertineat ad Christum generatio ex David origine ad Joseph usque deducta, cum omnes, secundum Scripturam divinam, catholice confiteamur quia Christus de Joseph semine non sit natus, sed de Spiritu sancto ex Maria Virgine, sicut in Symbolo confitemur, procreatus. Quibus primum facile respondendum est, non esse consuetudinis sanctarum Scripturarum, ut mulierum in generationibus 61 ordo texatur, quod ex omnibus libris divinae legis probare possumus. Et ideo non per Mariam generationis series inducitur, sed per Joseph, ut idioma [Col. 0078D] Scripturarum in principio non violetur. Deinde ex una tribu Joseph et Mariam fuisse probamus, unde et praecepto legis eam quasi propinquam cogebatur accipere, ne se tribus in aliam commisceret tribum; sed unusquisque de sua tribu legitime sibi acciperet uxorem. Et ideo cum descriptio prima Romani imperii celebratur, ut singuli in suam profiterentur civitatem, Joseph et Maria, non solum quasi de una tribu, verum etiam velut de una stirpe generati, simul in Bethleem censentur nomine. Ubi, si non esset de una tribu ac de eadem civitate, non diceretur, Ascendit autem et Joseph a Galilaea de civitate Nazareth in Judaeam civitatem David, quae vocatur Bethleem, eo quod esset de domo ac familia David, ut [Col. 0079A] profiteretur cum uxore sua desponsata (Luc. II, 4) . Quia, sicut legimus, singuli ibant ut profiterentur in suam civitatem. Quod si singuli, et Maria tunc ad suam conscendit utique civitatem, ut Joseph, qui erat ejus sponsus, ibidem cum ipsa profiteretur. Nam et supra Prophetarum oraculis satis ostendimus Christum de semine David venturum. Ex quo probamus evidenter Mariam de ejus stirpe descendisse. Unde et specialius per prophetam domui David dicitur: Audite itaque, domus David, quia molesti estis Deo, propterea ipse Dominus dabit vobis signum. Ecce virgo concipiet et pariet filium (Isa. VII, 13) . Ac si diceret: Vobis quidem dabitur omnino, quia de vobis, et in vobis, ac pro vobis erit. Ubi notandum, quod et Virginem profitetur, ne forte [Col. 0079B] existimemus, sicut nonnulli haereticorum, cum virum audimus, Christum de Joseph semine generatum. Virum autem eum Mariae cur dixerit, paulo post apertius monstrabitur. Neque enim fas erat ut ob hoc eum a conjugio Mariae separandum putaret, quod non ex ejus concubitu, sed Virgo Christum peperit. Hoc enim exemplo magnifice insinuatur fidelibus conjugatis, etiam servata pari consensu continentia, posse permanere conjugiumque vocari, non permisto corporis sexu, sed custodito mentis affectu. Neque enim propterea non erat appellandus Joseph pater Christi, quia non eum concumbendo genuerat; quandoquidem recte pater esset etiam ejus, quem, non ex sua conjuge procreatum, sibi aliunde adoptasset. Nunc autem 62 quia ex sua sponsa nascitur, [Col. 0079C] qui ab omnibus filius putabatur, recte vir uxoris et pater filii nuncupatur. Putabatur quidem Christus filius Joseph, tanquam ex ejus carne genitus, sed ab his quos Mariae latebat virginitas. Nam Lucas ait: Et ipse Jesus erat incipiens quasi annorum triginta, ut putabatur, filius Joseph (Luc. III, 23) . Atque alibi, Erant, inquit, pater ejus et mater mirantes super his quae dicebantur de illo (Luc. II, 33) . Cum igitur recte putative pater appelletur, quid mirum si eum virum Mariae recte appellatum dicimus sine commistione carnis? Multo itaque conjunctius pater Christi dicitur, quia ex ejus conjuge nascitur, quam si aliunde in filium adoptaretur. Et ideo quod dicit evangelista quia putabatur filius Joseph, propter illos utique constat dixisse, qui eum ex Joseph, sicut alii homines [Col. 0079D] nascuntur, natum arbitrabantur. Ac per hoc, inquam, si possit aliquis demonstrare, quod sane non potest, Mariam ex David nullam consanguinitatis originem ducere, satis erat, secundum istam rationem, Christum filium David accipere, cum Joseph virum Mariae, et patrem Salvatoris, ut praemissum est, recte intelligamus. Quanto magis nunc, cum prophetarum eloquia et Evangelium, multis in locis de David cum stirpe asseverant generatum? Unde et Paulus apostolus: Segregatum se dicit in Evangelium Dei, quod ante promiserat in Scripturis sanctis de Filio suo, qui factus est ei ex semine David secundum carnem (Rom. I, 1) . Idcirco dubitare omnino non debemus Mariam de David stirpe consanguinitatis [Col. 0080A] originem deduxisse, quod nec sacerdotale genus ejus, Luca insinuante, tacetur, quod cognata ejus esset Elisabeth, quam dicit de filiabus Aaron fuisse. Unde nos carnem Christi de utroque genere propagatam minime dubitamus; regum scilicet et sacerdotum. In quibus personis apud illum populum Hebraeorum etiam mystica Christi unctio figurabatur, quod futurus erat in quo simul regalis et sacerdotalis ordo per unum eumdemque mediatorem Dei et hominum melius impleretur, Virum, inquit, Mariae de qua natus est Christus. Pulchre itaque, de quo natus est, et non, de quibus dixit, quia sine viri coitu ubique generatus de Maria praedicatur. Quibus ita decursis, rursus evangelista in fine concludendo mystice cunctam sub numero genealogiam recapitulat.

[Col. 0080B] Abraham, inquit, usque ad David generationes 63 quatuordecim; et a David usque ad transmigrationem Babylonis generationes quatuordecim; et a transmigratione Babylonis usque ad Christum generationes quatuordecim. In qua nimirum distinctione, tria ad Christum declarantur tempora concurrisse; scilicet ante legem, sub quo versatus est Abraham, naturale servans ex devotione mandatum: post legem, cum Judaei praevaricantes in captivitatem ducuntur: post gratiam, per quam omnes de eadem misera Babylonis captivitate solvuntur. Et in omnibus istis temporibus monstrantur hi qui ad Christum veniunt, manifestius designari: quod aliter per fidem tantum in primordio renati justificantur, aliter autem secundum electionis gratiam, qui a David in [Col. 0080C] Babyloniam, videlicet in tentationem, mittuntur: ipsique rursus de ipsa tentatione probati ad coronandum post certamina, velut victores, usque ad Christum ascendunt. Quae distinctio aequo partitur numero, ut per singulas partes bis septem inveniantur. Scilicet quia gratia sancti Spiritus in homine, propter utramque substantiam, tam intrinsecus quam extrinsecus, geminatur. Quippe qui, si non utrasque partes possidet, nequaquam recte dicimus cum propheta: Cor meum et caro mea exsultaverunt in Deum vivum (Psal. LXXXIII, 2) . Ille nimirum totus in Deum exsultat, quem gratia sancti Spiritus ad plenum implet. Ad plenum igitur interdum repletur quisque, si anima et carne pinguedine sacrae unctionis Christi pariter saginatur. Quod autem ter quaterdeni [Col. 0080D] connumerantur, verum religionis cultum in eum qui ad Christum festinat dedicant. Quatuor enim et decem, quid aliud quam Vetus atque Novum legis Testamentum insinuant? Quia nimirum via quae ad Christum credentes invitat, per decem verba legis, et quatuor regni coelestis Evangelia praedicatur. Ita tamen, si quidquid in eisdem lineis conscribitur; quasi hoc in nobis triplicantes, Trinitati, quod Deus est, per omnia consecramus. Alioquin praeceptorum perfectio minime adimpleretur, si hoc quilibet numero colendi Deum in aliquo vacuatur. Et ut hanc esse viam perveniendi ad patriam evidentius appareat, totus hic numerus in summa colligatur, et quadraginta duo generationes veniunt. [Col. 0081A] Quo numero mansionum verus Hebraeus proficiscitur ex Aegypto; ut quandoque ad patriam post laborem itineris ingrediatur. Quam patriam Christum diu patribus repromissum omnino intelligimus: quia 64 ipse est terra illa viventium, in qua Propheta credit se bona Domini videre (Psal. XXVI, 19) ; eo quod sint in ipso omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei. Per has igitur mansiones generationes Christi, ut diximus, currit verus Hebraeus, qui de terra transire festinat ad coelum; et Aegypto saeculi derelicta, terram repromissionis ingreditur. Nec mirum, si in illo numeri sacramento perveniamus ad regna coelorum, sub quo Dominus atque Salvator a primo patriarcha, cui fuerat repromissus, pervenit ad Virginem, quasi ad Jordanem, quae pleno fluens gurgite, [Col. 0081B] Spiritus sancti gratia redundabat. Nam Matthaeus ab Abraham orsus est genealogiam, velut coelestis patriae mansiones texere, et numeravit, quibuslibet praetermissis, quadraginta duo generationes. Quae ut totidem essent, Christum in fine supputavit: eo quod ipse sit consummatio totius itineris, et mansio perpetuae vitae, ante tempora saecularia credentibus praeparata. Abraham quippe, in quo gens Hebraeorum a caeteris gentibus primum distingueretur, idcirco Deus de terra sua et de cognatione separavit, ut ex hoc distinctius ad prophetandum Christum ac praenuntiandum maxime pertineret, quod promittebatur ex qua gente esset venturus. In eo quippe primum fides ad justitiam reputatur; et ideo quasi initium viae ad Paradisum ab [Col. 0081C] ipso usque ad Christum per quadraginta duo generationes dirigitur. Si quidem praesens sanctae Ecclesiae tempus per hunc numerum designatur, quod Dominus nobiscum, si quid agimus quod rectum sit, intrinsecus cooperatur. Septies enim seni quadraginta duo faciunt. Et rarus est quidem, qui sane sex ad opera, septem vero ad requiem futurae vitae significandam pertinere dubitet. Unde bene populus ille de terra Aegypti salvatus, quia sub spe intrandi in requiem, virga disciplinae Dei corrigitur, per septies senas, id est per quadraginta duo mansiones arctissimae viae ad patriam castrametatur. In quarum ultima, dum Jesum ducem suscepit, mox Jordane patefacto, et devictis hostibus, promissam olim intravit requiem, et propriam regni haereditatem obtinuit. [Col. 0081D] Sic itaque Dominus Jesus noster quadragesima secunda generatione, postquam mundus caecitatis antiquae tenebras, atque Abraham credente Chaldaeorum incendia dereliquit, adveniens in carne, baptismi nobis lavacra, et coeli januas patefecit. Unde profecto virtutum cursu, sub ejusdem 65 numeri sacramento, ad id quod nondum videmus tendimus: sed sperantes per patientiam exspectamus donec veniat quod in Christo laeti percepimus, et jam quotidie praelibando, gustu coelestium sacramentorum fruimur. Quapropter ut hanc viam tam angusti itineris melius desuper, Spiritu sancto illustrante, pertransire possimus, libeat paululum articulum reflectere, quatenus per singulos Patres [Col. 0082A] virtutum tramite moraliter castra metentes, possimus vastam vitiorum solitudinem pertransire, et ad Christum ocius, divina juvante gratia, pervenire. Per hos igitur Patres ad nostram salutem Christus in mundum veniebat, et horum omnium in seipso gerebat officium, ut horum interpretatione nominum nostram designaret salutem. Quam recte salutem quaerentes, primum cum Abraham de incendio vitiorum exire curemus, et ad patriam virtutum, quam Deus nobis per semetipsum monstravit, tendamus. Ubi primum fides, quae per dilectionem operatur, necesse est interveniat; ut per eamdem fidem, quia per carnem nequimus, filii simus Abrahae, quatenus cohaeredes ejus esse postea valeamus. Scriptum namque legimus, Credidit Abraham Deo, et reputatum [Col. 0082B] est ei ad justitiam (Gen. XV, 6) . Credamus ergo et nos quia pro nobis haec scripta sunt, et exeamus de terra carnis nostrae, ultra proficiscentes ad meridiem, ubi Christus pascit atque cubat in omni plenitudine charitatis. Tunc igitur quisque recte pater excelsus nuncupatur, cum tanta fidei fortitudine sublimatur, ut magis Christum fide, quam ex se carne generet. Neque enim Abraham primum nisi per fidem justificatur, atque ideo obediens factus meruit audire quod in semine ejus omnes gentes benedicentur. Ideo et tu, si vis pater excelsus fieri, imitare tantum patriarcham; quia tunc veri sumus filii Abrahae sicut Dominus dicit, si ejus facimus opera (Joan. VIII, 39) . Abraham quippe pater multarum gentium postea commutatur, quia per gratiam quisque pater multarum [Col. 0082C] virtutum efficitur. Fides namque Christi gratiae copulata, plurimarum virtutum copiam in nobis generat, et facit nos aliquando exire obedientes in locum per contemplationem, quem accepturi postea sumus in haereditatem. Exiit ergo ille nesciens quo iret; et nos quidem per fidem ambulantes tenebrarum caligine involvimur, quia nondum per speciem ambulamus. Haec est, inquam, sicut ait Apostolus, 66 victoria quae vincit mundum, fides nostra (Joan. V, 4) . Et ideo si cohaeredes tanti patris esse cupimus, fidem, quae per dilectionem operatur, in omnibus teneamus, quia sine fide Deo nequaquam placere possumus. Haec est namque prima mansio, in qua verus Hebraeus Aegyptum fugiens supra petram, quae Christus est, firmissime castrametatur. De qua fide, [Col. 0082D] quae multarum virtutum initiatrix est, verus Isaac profecto nascitur. Isaac quippe risus vel gaudium interpretatur, siquidem quia tunc vere gaudemus, si per fidem Domino cohaerentes virtutum opera adimplemus. Unde Apostolus clamat, dicens: Gaudete in Domino semper, iterum dico gaudete (Philip IV, 4) . Gaudium itaque verum nonnisi de fidei substantia et virtutum operibus generatur: substantiam autem sperandorum Apostolus eamdem fidem appellat (Heb. XI, 1) . Unde non aliud per ipsam fidem de Deo sentire oportet, quam quod adhuc sperantes in futurum per Christum exspectant. Sperandorum autem substantia fides interdum ideo dicitur, quoniam quidquid illud est quod Deus est, habitare per [Col. 0083A] fidem in cordibus nostris, aut intelligendo, aut certe credendo debet, donec in via sumus. Unde quod coelum et terra minime capiunt, sinu fidei oportet comprehendere; et de Deo, ut est, sentire; et in omnibus etiam quae incomprehensibilia videntur, ut se rei veritas habet, per fidem omnia comprehendere. Alioquin error magis quam fides est appellanda, si aliud fide concipitur, quam quod Deus est, et ipse de se credentibus ut crederent Spiritus sanctus Deus revelavit. Nam fides omnem intelligentiam, dum sumus hic in via, antecellit. Quoniam quidquid est quod intelligere non valemus, quia Deus veritas non mentitur, fide credimus, et in fide per substantiam, quidquid est illud quod est, jam tenemus. Hanc igitur sperandorum substantiam ad liquidum non quomodo [Col. 0083B] est scientes, sed quia est plenissime credentes; etsi nondum adhuc in re tantum, quia in spe profecto gratulamur; merito in Isaac, qui risus interpretatur, castrametamur. Isaac quippe totus in spe, quod repromissus concipitur per fidem, quod nascitur per gratiam, gaudium parentibus generavit. Ita sane et Apostolus ipse gaudentes nos esse voluit; quia de spe bonae conscientiae, quam in Christo per fidem, quae per dilectionem operatur, habemus, risus nobis ex gratia generatur. 67 Hinc quippe est quod virtute operam damus, ut in spe, veluti Isaac, serentes eodem anno, id est in praesenti vita, centuplum accipere, et in futuro vitam aeternam possidere valeamus. Sed, quia in Isaac spes vitae negotio figuratur, necesse est ut Rebeccam, quae patientia [Col. 0083C] interpretatur, in conjugium sumamus; ne sine patientia spes cito frangatur. Sed, sicut ait Apostolus, Spe gaudentes, in tribulatione patientes (Rom. XII, 12) . Unde et Rebecca in Mesopotamia nata dicitur: quippe quia Mesopotamia fluminibus circumdatur, ut inter tentationes ac tribulationum procellas, multis angustiarum injuriis erudita, sciat de conceptu spei Deo filios procreare, et meditanti Isaac in agro, virtutum pallio cooperta verenter occurrere. Si quidem Isaac, spes videlicet promissorum Dei, in eo meditatur agro, quo thesaurum novit reconditum, et occurrit ei patientia conjux, quae suo complexu cuncta componat; ut per labores et certamina thesaurum possit effodere, et ad promissam spem quandoque feliciter pervenire; pro qua beatus Apostolus suos monebat [Col. 0083D] auditores: Juste et pie vivamus in hoc saeculo exspectantes beatam spem et adventum Domini (Tit. II, 13) . Ista est namque spes, quae processit usque ad interiora velaminis Christi; et velut aurora dum illiditur fluctibus, quia patientia sociata, tanta atque immobilis perseverat, et nullis periclitatur angustiis. Quam recte patientiam tunc in tabernaculum Sarae introducimus, cum quidquid laboribus fatigamur, patientissime totum gratiae committimus Redemptoris. De quibus profecto parentibus, quid aliud quam charitas generatur? Quia nimirum spes nobis talia repromittit, qualia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis aliquatenus ascenderunt, procul dubio non possumus non amare. Et inde est, [Col. 0084A] quod charitas procreata jugiter inardescit, et contra omnia carnalia dimicans vitia supplantat. Sed cur per Jacob charitatem significari dixerim, si diligenter animadvertimus, facillime quibimus intueri; praesertim si duas tantum uxores ejus, Liam videlicet atque Rachel, in medium deducamus. Quarum Lia laborans interpretatur, Rachel vero visum principium dicitur: quam sibi charitas dum primum recte appetit in conjugium, praesentis vitae labores ardenter tolerat. Et quidquid eximium est periculi, sine cessatione usque ad mortem per patientiam concertendo superat. In tantum ut parum 68 ei videatur quod laborat, si forte possit pervenire ad eam quam amat. Unde scriptum est: Concupisti sapientiam, serva mandata, et Dominus tibi illam praebebit (Eccli. I, 33) . Sed Lia, videlicet vita activa, prior nuptui noctu traditur, dum hic proximos interim per charitatem diligere jubemur. Quia si primum proximum, quem videmus, minime diligimus, Dominum, quem non videmus, diligere ut oportet non valemus. Nam et idem patriarcha primum Jacob, deinde Israel recte dicitur. Quia eadem charitas antea per labores vitia supplantans vitam practicam complexatur: postea namque per contemplationem Deum facie ad faciem, sicuti est, certissime perfruitur. Unde Apostolus, Nunc autem, inquit, manent fides, spes, charitas, tria haec, major autem charitas (I Cor. XIII, 13) . Et cur major? nisi quia cum finitum fuerit quod ex parte est, sola charitate fruituri quod perfectum est contemplabimur, illam sapientiam quae Deus est; [Col. 0084C] atque ita cum illa et per illam beate viventes, ipsi etiam beati erimus? Propter quam nimirum servit omnis religiosus, et desudat fortiter in agonia, hujus desiderans nimiam pulchritudinem, si quandoque mereatur attingere illud visum principium, et in eo feliciter delectari. Neque enim se quisque convertit servire justitiae per charitatem, nisi ut quiete vivat in verbo, per quod videtur principium quod est Deus, et requiescat protinus post laborem. Quis tandem amaverit in operibus justitiae desudare, laborem passionum, non propter Rachel, imo propter Liam, subire? Quis eam vitam propter seipsam unquam expetivit? aut quis eam per mortem petiit, quam omnes moriendo deserunt? Hinc namque est quod charitas Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex [Col. 0084D] tota virtute, non ob aliud quam propter seipsum diligit; proximum vero non propter seipsum, sed propter Deum amare disponit, et ei per charitatem servire contendit. Verumtamen quamvis propter eamdem Rachel, id est propter visum aeternae vitae principium, cuncta devotione virtutum opera peragamus, Lia nobis primum nocte supponitur, quia per seipsam vita laboriosa diligi non poterat, ut per eam Deo virtutum filios generantes quandoque ad dulces coelestis vitae perveniamus amplexus. Toleratur ista, ut perfruatur illa. Sed dum quaeritur illa, ista supponitur, ut post istam perveniatur ad illam. Servimus autem primum, cum a nobis 69 Lia diligitur, septem annis, id est septem legis praecepta servantes, quae ad [Col. 0085A] proximi pertinent charitatem: deinde alios septem juxta perfectionem vitae rursus reinsumimus annos, si quomodo ad illam, quam concupiscimus, ardenter ingrediamur. Hinc namque dicitur: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Et, Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram. Beati quoque lugentes, quia consolabuntur. Et, Beati qui esuriunt ac sitiunt justitiam, quorum est aeternae vitae saturitas. Et, Beati misericordes ac pacifici, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 3, 4, 5, 6, 7) . Felices sunt ergo monachi, quorum talia sunt incitamenta virtutum. Quia si vere sunt quod dicuntur, in eorum vita ista virtutum incrementa beatitudines parant regni. Etsi nondum in re, in spe tamen talibus quotidie coronantur. Vellent enim, si fieri posset, [Col. 0085B] sine tolerantia laboris, quae in agendo faciendoque amplectitur, statim ad pulchrae atque perfectae sapientiae delicias pervenire. Sed sane hoc non potest hic, dum vivitur in terra morientium. Et hoc forte videtur significare, quod dictum est ad Jacob, Non est moris in loco nostro, ut minor prius quam major nubat (Gen. XXIX, 26) . Quae ideo recte major appellatur, quia tempore prior est, propter eruditionem divinae voluntatis; quamvis illa merito antecellat, propter aspectum divinae pulchritudinis. Ista est, inquam, charitas, per Jacob atque Israel duobus nominibus designata: quae cum fuerit usque ad auroram matutinae lucis certaminibus fatigata, Israel tantum vocabitur: quia deinceps, ut dixi, Deum facie ad faciem charitas contemplabitur, et in amplexibus [Col. 0085C] perpetuae lucis jocundabitur sine fine. Has namque tres virtutum mansiones, qui vult in Abrahae semine benedici, et inter filios computari, primum necesse est ingrediatur, ac deinde ad reliquas quotidie proficiendo castrametetur. Quia sine istis nulla virtutum opera per viam, quae Christus est, ad patriam nos deducunt. Unde conjicio recte, quod istorum Deus tantum ideo appelletur, ut per eos demonstraret illos, qui secundum interiorem hominem tribus istis virtutibus propagantur cultui divino mancipati, quorum non confunditur Deus vocari. Hos omnes secundum electionis gratiam sibi dedicavit in servos. Nam dicere, Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob (Exod. III, 6) , 70 quid aliud est quam aperte ostendere, quod horum [Col. 0085D] tantum Deus sit, qui tribus istis virtutibus istorum colliguntur ad meritum? Et, ut aptius dicam, quid aliud in aliquo comprobatur, nisi haec tria virtutum mystica dona? Per quae profecto divinus sermo a specie transit ad genus, et dicitur Deus Abraham, eorum scilicet, qui cum ipso per fidem justificantur et patres multarum fiunt virtutum; ut in idipsum, secundum promissionem seminis unum omnes inveniantur. Deus autem Isaac eorum recte accipitur, qui, spe gaudentes tribulationes patiuntur; quorum vox est cum Apostolo: Quia confidere nos fecit in caelestibus (Ephes. II, 6) . Sane nondum in re, sed in spe plenissime gloriantes, et nullis aeternae vitae promissionibus infirmantur. Unde et credentes Apostolus [Col. 0086A] divinitus exhortatur: Si consurrexistis igitur cum Christo, quae sursum sunt sapite, non quae super terram. Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in coelis (Col. III, 1) . Tales namque spes facit gaudentes nos, et Isaac nomine dedicari: quia in praesenti vita juste pieque viventes, nihil aliud quam beatam desiderantes spem, adventum Domini exspectamus. Quorum quia Deus portio et haereditas invenitur, Deus Isaac, id est spe gaudentium, merito nuncupatur. Porro quia Deus Jacob potius quam Israel interim ascribitur, designat charitatem illam quae per dilectionem proximi hic cum fide hactenus operatur, et negotium activae vitae in spe peragit: quia dum cum istis vivitur, visione Dei sicuti est hic nullus fruitur. Et ideo interea potius Deus Jacob [Col. 0086B] quam Israel recte appellatur; ne quod nondum est illis qui adhuc sunt in certamine sine fruitionis gratia nominetenus condonetur. Nec mireris quia dixi tribus istis omnium universitatem electorum velut per speciem designari; cum alibi Noe ac Job et Daniel, pro universis accipiantur, qui soli sua in extremis justitia liberabuntur. Sua, inquam, quia gratis per fidem justificati, eorum patrum operibus inhaerendo, quorum praesignavit nomina, Dei justitiam conservantes, propriam sibi suis meritis acquisierunt. Similiter et in his, ut diximus, Deus eorum accipitur, qui per fidem ac spem et dilectionem, patribus copulantur, et cultui divino serviunt; quia, sicut liquido constat, nullus sine istis tribus 71 virtutibus Deo appropinquat, neque Deus eorum [Col. 0086C] vocatur ex merito, quorum non sunt istae virtutum omnium virtutes vitae operis in negotio. In his igitur jam mansionibus castrametati reliquas Christo duce facilius commeabimus, super istas caeterarum virtutum opera cumulando; quia nimirum haec non nisi omnium virtutum perficiuntur operibus; ut verus Hebraeus ad terram, quae Christus est, quandoque perveniat diu patribus repromissam. Ubi mox ante alios significantius, post eos quos evangelista praemisit, primum occurrit Judas, qui recte confessio interpretatur: eo quod postquam tribus istis velut virtutum passibus Christianitatis iter fuerimus ingressi, necesse est ut ad confessionem fidei illico nos paremus: quatenus ante reges et praesides, vel certe cum relaxamur aliquantisper a tentatione, confessionem [Col. 0086D] non minus corde quam ore teneamus; ne, per infirmitatem carnis, virtutes quas percipimus, subito relinquamus. Quam si omnino Petrus in passione servasset, discrimen negationis non incurreret; verum, quia Christum confiteri timuit, fidei ac charitatis ardorem in subito praetermisit, et laqueum negationis non evasit. Sed ne in desperationis barathro diutius remaneret, mox ad eum divina respexit clementia, et quod per inconstantiam fidei deliquit, per confessionem postea amarius purgavit. Siquidem confessio gemina esse dicitur, eo quod aliud est confiteri Deum per fidem, et hanc omnino confessionem charitatis ardore ad finem usque vitae inter universa tormenta constanter retinere; aliud sane postquam [Col. 0087A] prolabimur, conscientia nos accusante, peccati confessione purgari. Utraque tamen virtus praedicatur: sed illa mirabilis ex virtute martyrii, ista quodammodo laudabilis propter confessionem et remedium peccati. Illa siquidem martyrio coronatur, ista saltem veniam post reatum meretur. De illa quippe dicitur: Qui me confessus fuerit coram hominibus, et ego confitebor eum coram Patre meo, qui est in coelis (Matth. X, 32) . De hac vero, Quia gaudium est in coelo super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV, 7) . Nec immerito quod Judas quarto loco ponitur: quia Deus Trinitas tribus praemissis virtutibus, cum sit ubique colendus, quarta videlicet sola confessione hominibus praedicatur. Unde scriptum legimus: Corde creditur ad justitiam, aure autem confessio fit [Col. 0087B] ad salutem (Rom. X, 10) . Et ideo quisquis es, Christiane, si vis tibi tres istas virtutes 72 proficere ad salutem, confessione induere, quatenus contra omnia adversantia victor possis existere. Nam diabolus cunctos expetiit, ut cribraret velut triticum. Tu autem, aut per confessionem thesaurum fidei tibi forte commissum omnino servabis, ut contra vitia tentationis Christianum te probes; aut certe, post reatum, poenitendo, sola confessione mundaberis. Alioquin quisquis es, non evades, si harum unam non tenueris. Forsitan ergo Christus de Juda, qui est quartus ab Abraham, idcirco nasci voluit, et tribus praetermissis fratribus, de quo veniret per carnem, hunc elegit, ut mox percepta gratia fidei et spei, ac charitatis, ex nostra Christus confessione [Col. 0087C] nasceretur, moribus eum ac voce veraciter profitendo, quatenus et ipsi in semine, quod est ipse, divinitus couniti, benedictione fruamur, etiamsi post baptismum labimur. Ergo quia tres inesse motus animi sapientes saeculi dixerunt, necesse est per confessionem, quae quarto succedit loco, continuo reparemur: ut Christus, qui in nobis concupiscentia, et ira, ac ratione humana perimitur, vera confessione peccati ad pristinum charitatis opus confestim resurgat et innovetur. Ruben quippe, qui effusus ut aqua dicitur, concupiscentia denotatur. Et Simeon irae vitio ascribitur, quoniam furor ejus pertinax criminosius exprobatur. Porro Levi rationabilem tenet formam, cui etiam servare legem committitur. Sed quia humana ratio contra divinam non praevalet [Col. 0087D] sententiam, necesse est confessione deleatur quidquid tribus istis motibus negligenter contrahitur. De qua igitur confessione per Prophetam pulchre dicitur: Confessionem et decorem induisti (Psal. CIII, 2) , videlicet fide ac moribus Christum in omnibus exornando, ne nudi inveniamur; imo per hanc, quia pulchritudo virtutum et fidei confessio semper in conspectu ejus versantur, coram Domino nos ubique sistentes mundi et immaculati inveniamur. Quisquis igitur Christiano censetur nomine, non tantum glorietur dici quam esse, quia profecto haec est quadratura virtutum quae perfectum faciat Christianum, et omni soliditate undique versari firmissimum. Super quam reliquarum fabrica virtutum [Col. 0088A] solidius confirmatur; eo quod sine istis nulla possit virtus subsistere, neque Christianus aliquis esse. Sed quia in fundamento diu morati sumus, regiam carpentes viam, restat ut ad Phares et Zaram ocius 73 veniamus. Phares namque lingua nostra divisus interpretatur; Zara vero oriens sonare videtur. Ille nimirum recte Phares dicitur, quem torrens tribulationis una cum populo peregrinantis de medio dividit Babylonis. Unde propheta clamat, dicens, imo per prophetam Dominus: Exite, popule meus, de medio Babylonis, exite qui fertis vasa Domini, et pollutum nolite tangere (Isa. LII, 11) . Bene enim se diviserat a populo, videlicet a terrenis, qui dicebat: Nostra autem conversatio in coelis est (Philip. II, 20) . Sed et David: Judica me, Deus, inquit, et discerne [Col. 0088B] causam meam de gente non sancta (Psal. XLII, 1) . Talibus et hujuscemodi incrementis sancti Dei proficientes, ad patriam Paradisi gaudentes ibant, et semper ad id quod in ante est se superextendebant. Unde in Zara matutinam Dei auroram conspicientes, splendebat ubique in eis sol justitiae, et verus Lucifer in eorum cordibus oriebatur. Porro in Esrom velut in acie constituti, sagittas quibus militia Christiana armatur contra hostem dirigimus. De quibus sagittis profecto dicitur: Sagittae tuae acutae, populi sub te cadent (Psal. XLIV, 7) . Quas denique sagittas filii excussorum, apostolorum scilicet, tenentes, ibant ubique fulgurantes, et omnem altitudinem redigentes in captivitatem. Futurum est ut fiat omnis mundus subditus Deo. Has igitur virtutum sagittas [Col. 0088C] quisque sibi tunc ad cor apponit, cum compunctionem divini Spiritus percipit; et carbones, qui forcipe tolluntur de altare Dei, velut desolatorios contra omne frigus peccati devotus admovit. Ac per hoc fit ut ad Aram, qui electus vel excelsus interpretatur, tandem aliquando perveniamus: quia nimirum qui istis fuerint enutriti virtutibus, hi profecto genus electum, secundum gratiam qua quisque gratificatur, inveniuntur. Felix ergo ille est, quo secundum Dei electionem, meritis intervenientibus, excelsus fuerit appellatus, atque consummatione virtutum in ultima Dei examinatione electus meruerit approbari. Sane talis dum hic in via vivitur, populus voluntarius, quod est Aminadab, non inconvenienter vocatur. Quoniam voluntarie semetipsum Deo quotidie sacrificat, [Col. 0088D] et in omnibus mandatis ac justificationibus Domini ultroneus, quae sunt bonorum operum instrumenta offert, et ea jugiter meditatur. Alioquin Deo 74 acceptum non erit munus operis, si non fuerit sponte dedicatum ex abundantia bonae voluntatis. Unde in lege donaria offerentes, prorsus ultronei requiruntur, ut ex eo quod quisque habet acceptum fiat, et non ex eo quod in voluntate aliquis non habet. Nihil igitur ditius est bona voluntate. Quae tunc vere fit devota, si ad futuram semper inspiciat mansionem, et quae sunt aeterna bona indesinenter intendat. Naason autem augurium forte interpretatur. Et quid per forte augurium, nisi recta fides, per quam quae sunt divina contemplantes, [Col. 0089A] promissas rerum humanarum divitias parvi pendimus? Vilescunt namque omnia quae sunt in terris, si bene velut augurando illa considerentur, quae nobis promittuntur in coelis. Fortassis ergo Joseph tali se gloriabatur augurio eruditum, et ideo fratribus dicebat: An ignoratis quia non sit similis mei in augurando? (Gen. XLIV, 15.) Sanctorum quoque augurium, quod est percipiendi fiducia, valde firmius exhibet quod promittit, quam gentilium error, in quo quidquam aliud non est praeter daemonum falsitatis figmentum. Sed quia verus divinorum inspector, contemplando semper inhiat ad superna, quandoque necesse est sensibilem se reddat, et intelligat mandatorum Dei mysteria, quibus Propheta sacramentis imbutus aiebat, dicens: A mandatis tuis intellexi, [Col. 0089B] propterea audivi omnem viam iniquitatis (Psal. CXVIII, 103) . Et Apostolus: Sentite de Domino in bonitate et in simplicitate cordis (Sap. I, 1) . Quid igitur est sentire de Domino in bonitate, nisi quodammodo suaviter percipere, et quodam palato cordis praegustare, quam suavis est Dominus? Talis itaque justus omnem carnis concupiscentiam, si est in nobis, abdicat, et in praesentiarum miserias reficiendo nos confortat ac consolidat. Interea qui sic sentit de Domino, praesentis vitae angores et oblectamenta sentire non potest, eo quod in ipso sit maxima Domini fortitudo. Pastus enim tali dulcedinis sensu Booz illico, quod sonat, in ipso est fortitudo Domini, consolidatus gustu aptissime nuncupatur. Unde nimirum Elias cum percepisset cibum de manu angeli, [Col. 0089C] gustu recreatus, ambulavit in fortitudine cibi illius quadraginta diebus et quadraginta noctibus usque ad montem Dei Oreb. Quem montem Christum significare non ambigimus: ad quem fidelis quisque per 75 haec incrementa virtutum quotidie properat, quandoque perventurus. Sancta igitur viri anima, paululum cum praegustat quam suavis est Dominus, mox, mundi nescia, velut ignis amoribus inardescit, et fit fortis; ita ut ei non videatur impossibile venire ad quod tendit. Magis autem in bello fortis facta, cuncta quae occurrerint adversantia transilit ac contemnit. Quod si coeperit quid jam fatigari, continuo Deum ubique praesentem sentiens velut propugnatorem fortissimum, ejus consolidatus brachio non lacescit. Quapropter Domini [Col. 0089D] solatio adjutus, verus Christi athleta, obedientiae arma semper bajulans Obed efficitur. Siquidem Obed in lingua nostra serviens vocatur. Quae servitus ut sit perpetua, recte non aliunde quam de fortitudine et velocitate timoris Dei generatur. Unde Ruth quoque, de qua hic nascitur, festinans est interpretata: ut sit sensus, quod coelestis vitae militia talibus enixa parentibus oriatur, et generet Jesse, quod profecto incensum dicitur. Incensum scilicet illud, quod infra Sancta sanctorum, ubi Jesus pontifex introivit, super aram in odorem suavissimum Domino mane ac vespere offertur. Quippe quia sic servire, velut incensum boni odoris fragrare est, et igne charitatis Deo in holocaustum feliciter concremari. [Col. 0090A] De hoc quippe sacrificio virtutum in Pentateucho profecto dicitur: Odoratusque est Dominus odorem suavitatis (Gen. VIII, 21) . Alioquin sacrificiorum carnis adustio magis fetorem generat quam odorem suavitatis Domino. Aut nunquid Deus talibus recte delectari videtur, qualibus nec humanus sensus, etsi ex his interdum nutritus sit, honestius se agens, delectatur? Non omnino talia sunt coelestium odoramenta virtutum, quae secundum Apocalypsis Joannis fidem orationes sunt sanctorum (Apoc. V, 8) . Unde David aiebat dicens: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL, 2) . Quod incensum quia ex multis bonorum operum speciebus conficitur, ideo cum summa devotionis fiducia in conspectu Dei dirigitur: ut ex hac David, qui manu [Col. 0090B] fortis interpretatur, quasi virtutum ex merito pronascatur. Verumtamen quia Booz, etsi in ipso est fortitudo accipitur, major hic duntaxat recte aestimatur, qui jam quod in ipso est manu propria agere pertentat, et viribus suis una cum 76 Dei gratia ursorum brachia, et leonum ora valet effringere; quam ille qui hactenus fortitudinem quae in ipso est operibus noluit aut non valuit adimplere. Qua igitur fortitudine quisque adversarias dejecerit potestates, satis est ut post victoriam Salomon, id est pacificus, habeatur. Quia nullus hic magis quam propter pacem bellare videtur. Et ideo dignum est ut, prostratis vitiis, deinceps et subjectis hostibus, quisque tranquillus ac quietus vivat: quatenus ex eo quod futurus creditur jam esse incipiat. Beati enim [Col. 0090C] pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V, 9) . Quid igitur in hac vita felicius est, ubi non nisi jurgia et scandala vigent, quam inter eos qui oderunt pacem esse pacificum? Vel quid difficilius quam inter seditiones et molimina vitiorum, inter fraudes et laqueos inimici, quempiam immunem esse, et quae pacis sunt jugiter operari? Haec siquidem inter octo beatitudines septima est, quae in futuro plenius repromittitur, cum adoptio filiorum Dei fuerit exhibita, per quam summa sanctorum requies designatur. Nam in Genesi septima dies sanctificatur, in qua Deus requievisse legitur, per quam aeterna illa pax, quae exsuperat omnem sensum, velut ex praesagio futurorum, ab initio Spiritus sancti gratia consecratur. Quod si ab exordio fidei, scilicet ab Abraham, [Col. 0090D] qui ex fide nempe justificatus promissionem primus accepit de Christo, usque ad Salomonem simul omnes connumeres, quindecim colliguntur, quibus ad templum gradibus olim ascendebatur, et sub ipso numero etiam quindecim psalmorum cantica titulis praenotantur. Qui profecto numerus ex septem et octo constat, quatenus eisdem virtutum gradibus nos propter adoptionem filiorum Dei satis pacificos exhibeat, atque operum incrementis ad culmen pacis usque perducat. Septem igitur referimus propter Sabbatum ad legalia vitae instituta; octo vero propter resurrectionis gloriam exsequimur, ut quantocius, quae sit illa coelestis patriae pax, plenius degustantes percipere mereamur. Non minimum ergo ille in hac vita conscendit, [Col. 0091A] quisquis jam, Domini dispensante gratia, pacificus digne vocatur. Huic sane quid superest, nisi ut aliorum profectu in charitate dilatatus ac fundatus, ubique propagetur? Roboam quippe latitudo populi nuncupatur. 77 Quid sit autem latitudo populi, nihil aliud quam charitas invenitur, de qua profecto dicitur: Latum mandatum tuum nimis (Psal. CXVIII, 96) . Et: Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cormeum (Ibid., 32) . Ille nimirum jure latitudo populi fore creditur, qui dilatato corde viam mandatorum Dei operibus adimplere probatur; quia quod latet, quod patet, totum circumplecti videtur in intimis, dum devote charitatem gerit in moribus. Nullus enim suis excipitur amplexibus: quia omnes in Christo non minus manere quam pervenire desiderat; [Col. 0091B] et castis visceribus Deum propter se, et proximum propter Deum diligere gaudet, et amare contendit. Sequitur autem Abia, qui pater Dominus interpretatur. Hic praeterea longe jam castrametatur ab Aegypto, quandoquidem per latitudinem charitatis filius Dei jam effectus, fratres in Christo omnes veraciter sinu amoris fovet, veneratur, atque diligit. Hic quippe non ollas carnium jam suspirat, sed haeres Dei, cohaeres autem Christi, tantum coelestia sapit, meditatur, atque intendit. Porro Asa, filius ejus, attollens recte nuncupatur. Quia qui ad hoc culmen pervenerit sanctitatis, semper necesse est ad sublimia se attollat et elevet; quatenus per incrementa virtutum de hac valle lacrymarum festinus ascendat. Disposuit enim ascensiones in corde suo. Et ideo [Col. 0091C] celerius adeptus est ut Josaphat dicatur. Josaphat ergo, ipse judicans, vel judicium Dei sonat. Si enim felix animus quotidie se attollit, ut spiritalis efficiatur, tum ipse judicans jure interpretatur. Quia, sicut ait Apostolus, spiritalis omnia dijudicat (I Cor. II, 15) , et ipse a nemine judicatur. Agit autem secum quotidie Dei pertractans judicium, ne dum omnia examinat, ipse in aliquo reprobus inveniatur. Iste igitur habitans in excelsis, de supernis cuncta considerat, ad excelsa virtutum pervenisse jure laetatur. Et ideo Joram qui sequitur apte excelsus, secundum hanc quam gradimur viam, vocatur; ut discat viator hujus itineris, dicere cum Apostolo: Nostra autem conversatio in coelis est (Psal. III, 20) . Porro Amasias, populus [Col. 0091D] elevatus, et Osias robustus Domini sonant; ut simul super eos cohaereat illud propheticum: Elevare, elevare, Hierusalem, indue fortitudinem brachium Domini (Isa. LI, 9, 17) . Qui tum fidelis recte se elevat ad sublimia, cum se induit non sua fortitudine, sed 78 assumit sibi auxilium brachium Domini. Deinde Joathan profectus jure accipitur, quia sancti viri animus, dum in hac vita vivitur, indesinenter habet profectus suos, et vadit jugiter de virtute in virtutem, ut apprehendat Deum deorum in Sion. Unde Achaz, qui sequitur, apte comprehendens interpretatur. Perfecti viri namque animus meditatur cum Apostolo (Philip. III, 12) illud comprehendere in quo jam divina dispensante clementia comprehensus est. Idcirco post profectum operis, ordo [Col. 0092A] succedit virtutum, ut idem apprehendens intelligatur. Sequitur autem Ezechias, fortis Dominus; quia hic talis jam non sibi vivit, vivit autem in eo altissima virtus Christi. Et ideo non ipse, sed fortis Dominus in illo felicius quam extollentius enuntiatur, ac per hoc, quia jam non ipse est per efficaciam mentis, qui per carnis substantiam adhuc inter infirma mundi versatur, recte obliviosus huic continuo subnectitur. Manasse ergo in lingua nostra oblivio vocatur. Unde et Paulus praedicator egregius, praeteritorum obliviscens, ad ea quae in futurum sunt quantocius se agebat (Philip. III, 13) ; ut in Ammon fidelis inveniretur, et per Josiam salus Domini sibi comes inventa, ipse post finem vitae cum angelis gloriosus decantaret: Salus Deo nostro, qui sedet [Col. 0092B] super thronum, et agno (Apoc. VII, 10) . Istis igitur mansionum successibus verus Hebraeus noster transactis, restat nunc ut secundum Jechoniam praeparet se; non utique ad captivandum, sed hinc ad transmigrandum, quoniam beati qui parati sunt occurrere Christo. Unde alibi legitur: Et quae praeparatae erant intraverunt cum eo ad nuptias (Matth. XXV, 10) . Hinc quoque voce Redemptoris vigilantibus servis dicitur: Et vos estote parati. Per hunc itaque Jechoniam hi recte accipiuntur in quibus est sola Domini praeparatio, et ejus interea praestolantur adventum, donec eorum petitio compleatur. Quia Jechonias praeparatus Domini quolibet ex negotio demonstratur. Ex quo nimirum Salathiel genitus, petitio mea Deus interpretatur, [Col. 0092C] eorum designat personam, qui nihil in terra requirunt, sed dicunt utique cum Propheta: Unam petii a Domino, hanc requiram (Psal. XXVI, IV) . Quorum portio et haereditas invenitur Deus: et eorum jugis oratio est, ut sit eis Deus omnia in omnibus, 79 ut cum eo quandoque et ipsi unum inveniantur. Cui Zorobabel quoque succedit, et vocatur iste magister in lingua nostra; quatenus eorum exhibeat magisterium veritatis, qui sciant refellere inter caligines obscuritatum eorum confusiones qui morantur in Babylone, et peccatorum suorum laqueis involuti adhuc tenentur captivi. Talium enim doctrinae magisterium in Ecclesia ideo subrogatur, ut de captivitate una cum Jesu pontifice magno, recto itinere praedicent quibusque in Hierusalem, qui fuerant [Col. 0092D] errorum laqueis implicati, et faciant eis intelligere illud quod Abiu sonare videtur. Abiu namque pater meus iste interpretatur. Quem tunc recte confiteri probantur, si peccatorum nexibus absoluti, non alium quam unum eumdem quoque Deum qui possedit ac fecit et creavit, adorant, venerantur et colunt. De qua tandem profecti regione tantisper veniamus in Eliachim, qui Dei resurrectio vocitatur. Ita sane surgentes, ut deinceps in novitate vitae ambulemus, et Dei adjuti auxilio, inimicos salutis nostrae vincamus, si quomodo tandem aliquando in Sadoch justificari mereamur ab eo qui justificat impios, et de peccatoribus facit pios. Azur quippe adjutus, et Sadoch justificatus interpretantur. Quia nemo prius ustificatur quam Dei adjutus misericordia, Dei justitiae [Col. 0093A] sit subjectus, ut per eum ejus auxilium invocetur. Interea de Joachim, qui frater meus sonat, aliud quid possumus intelligere, quam quod ipse Dominus ait: Si quis fecerit voluntatem Patris mei qui in coelis est, ipse meus frater, soror, et mater est? (Matth. XII, 50.) Unde quotidie in oratione Dominica exoramus ut fiat ejus voluntas in nobis super terram, quemadmodum fit et in angelis super coelos. Talis igitur voluntas unum nos cum Deo efficit, et supernis consociat atque consolidat veritati. Ubi prudens animus diligenter intendat, quod non qualitates aut actus eorum juxta mortalitatem expressimus, sed per interpretationes tantum eorumdem nomina, spiritalibus spiritalia comparantes, profectus virtutum et veri itineris incrementa monstravimus. Haerent enim sibi omnia [Col. 0093B] bonorum operum instrumenta, et ita inter se connexa sunt universa, ut qui eorum aliquo caruerit omnibus careat. Et ne dicat fastidiosus auditor, quod noluerit evangelista in istis nominibus, ad 80 patriam ire desiderantibus ethicam praemonstrare doctrinam: intendat cur quorumdam in catalogo genealogiae omissa sint nomina, quorumdam vero taliter annotata, ut et numero satisfacerent, et virtutum incrementis profecto congruerent. Si enim populus ille Hebraeorum, per desertum ascendens, juxta mansionum interpretationes, iter conscendisse virtutum a catholicis dicitur doctoribus, quanto magis in his iter vitae jure accipitur, per quos Christus, secundum promissiones Dei in formam servi ad nos venisse probatur? Et dignum itaque est ut nos per [Col. 0093C] eamdem lineam sanctitatis ad eum fide nitamur, per quam ipse monstrare dignatus est ad nos descendisse. Nempe quia ideo venit Mediator Dei et hominum, ut fieret firmus unus idemque Dei pietatis ac clementiarum descensus, et nostrarum per ipsum quotidie virtutum census. Idcirco moneo lectorem meum, ne dedignetur secundum has interpretationes nominum, iter virtutum ascendere; per quos non dedignatus est auctor vitae, juxta promissiones olim promissas, ad nos descendere. Cujus a longe descensum sponsa in Canticis prospiciens, aiebat, dicens: Ecce hic venit saliens super montes, transiliens super colles (Cant. II, 8) . Et quid est dicere, ecce hic venit saliens super montes? Ecce enim demonstrantis est. Quomodo ergo velut in praesentiarum ostenditur, qui [Col. 0093D] satis a longe venturus Scriptura teste monstratur? Nisi quia in his omnibus, ac si in semine juxta promissum coram positus, cernebatur. Cernebatur autem saliens super montes, aut transiliens colles. Non per campestria quidem, nec per cultivam terram, sed per solitudines, per cacumina montium, per deserta collium iter faciens. Unde nec immerito per hos viam moralem ostendimus illi, qui vult ad patriam diutius repromissam festinus conscendere: per quos et in quibus Christum ambulantem, velut capream hinnulumque cervorum ad nos descendisse gratulamur. Ille enim exsultans et ludens nullas timuit insidias venantium erga montes Bethel, in quibus istos habitasse legimus, nullas muscipulas, nullosque [Col. 0094A] laqueos perhorruit. Ideo per hanc viam super montes Bethel nos ire docuit quodammodo, per quam ad nos illum descendisse Scriptura monstravit. 81 Inoffensum igitur iter est ire ad Deum, si de virtute in virtutem transimus, et aliud quam Deum coram oculis, neque ad dexteram, neque ad sinistram non respicimus. Unde Eliud sequens Deus meus interpretatur. Eleazar vero Deus meus adjutor sonare videtur. Quoniam eorum Deus tantum esse cognoscitur, et hi soli una cum Dei adjutorio per hanc gradiuntur viam, qui ad hoc proficiunt, ut nihil aliud in terra quam Deum possideant, quem summum et perpetuum donum in coelestibus habere desiderant. Ex quo recte Mathan illico, qui donum sonat, subjungitur; ut ad illud unum aeternumque avidius tendentes [Col. 0094B] donum, interea vitia supplantemus. Quod profecto sequens Jacob fieri debere insinuat, qui supplantator interpretatur. Nam et si supra per Jacob supplantatio vitiorum praemittitur, rursus per hoc unum idemque vocabulum in fine commemoratur; ut usque ad extremum vitae contra vitia nos certamen habere necessarium existimemus: donec appositi ad Patres nostros virtutibus in Christo augeamur aeternis. Quod bene Joseph demonstrat, qui appositus sive auctus in conclusione interpretari probatur. Quia tunc quisque virtutibus cumulatur, cum fuerit appositus sanctis Patribus et in civitate virtutum perenniter habitaturus introierit. Quod ut fiat, stella maris, sive illuminatrix Maria, inter fluctivagas undas pelagi, fide ac moribus sequenda est, ne mergamur [Col. 0094C] undis diluvii; sed per eam illuminemur, ut Christum natum ex ea pro salute totius mundi credamus. Haec igitur illa terra est, quae Patribus in figura et aenigmate repromittur. Haec terra, inquam, est, de qua David suspirans canit: Credo videre bona Domini in terra viventium (Psal. XXIX, 19) . Haec terra namque est, quam soli mites inhabitant, de quibus dicitur: Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. V, 4) . Per hos sane patriarchas ad nostram salutem Christus veniebat in mundum. Et horum omnium in seipso gerebat officium, et ex horum interpretatione nominum, nostram designabat salutem. Unde prudens investigator diligenter examinet quid de ipsis Patribus, quidve ad ipsos passim Scriptura loquendo nobis insinuet. Et continuo inveniet quod [Col. 0094D] ubique Christus, velut per fenestras aspiciens, prospiciens per cancellos, quantocius sponsae, videlicet Ecclesiae suae, venturum se in carne pronuntiet. Cujus amore necesse 82 est unaquaeque anima vitiis exuatur, et e regione ad se venientem respiciat, atque properantis contempletur adventum, ac non videntibus dicat: Ecce hic venit saliens super montes (Cant. II, 8) . Super montes scilicet ut ipsi primum suscipiant pacem; deinde transiliens ad colles, ut etiam hi justitiam, quae in Christo est, possint suscipere. Quod et tu, si mons fueris, si salit in te sermo Dei, si de virtute in virtutem transcendis, percipies pacem. Sin autem vel secundus a monte, quod est collis, fueris, transilit super te Christus. Ita tamen [Col. 0095A] si tantus es, ut possis justitiam excipere, et virtutum opera, quatenus ad Christum per fidem venias, consummare. Sed quia hucusque Christum post parietem nostrum, inter aenigmata et mysticas obscuritatum figuras Ecclesiae suae loquentem audivimus, oportuerat etiam thalamum nuptiarum, in quo Spiritus sanctus omnia charismatum dona paravit, ingredi. Sed quia Faustus velut scorpius in fine hujus genealogiae sua diffundit venena, obsecramus lectorem ne obducta fronte fastidiat, quod nos rursus repetendo agimus, ne suis errorum laqueis simpliciores quosque involvat. Unde adhuc proponendum est ne quandoque in fine hujus genealogiae velut serpens nostro insidietur calcaneo. Laborat enim, ne recto tramite fidei possimus ingredi ad Christum longe diu [Col. 0095B] Patribus repromissum. Et cupit evacuare ne de David stirpe ortus credatur. Ait itaque sibimet callidus persuasor, ac si dialogum texens, qui possit simpliciores quosque laqueis irretire. «Quid, inquit, Matthaeus scripsit? Liber generationis, ait, Jesu Christi filii David, filii Abraham. Putaveram, inquit, quia esset dicturus, Liber generationum Jesu Christi filii Dei. Nunc autem quia Matthaeus hic Dei Filii generationem scribere non se fatetur, sed David, erit mihi interim de Maria natus; ut de Dei Filio tantum animadvertas, quod nulla in hoc textu generationis fit mentio, donec ventum sit ad baptisma. Vos autem, inquit, frustra ingeritis Scriptori hanc calumniam, tanquam Dei Filium ille in utero mulieris clauserit. Quod si praesertim consideres propositum hujus evangelistae, [Col. 0095C] potius vult nos accipere factum aliquando per baptismum apud fluenta Jordanis quam de Maria Virgine procreatum. Illic enim dicit baptizatum eum a Joanne, quem David filium ab exordio designavit, factum aliquando Filium Dei post annos duntaxat, secundum Lucae fidem, ferme triginta. Ubi vox divina 83 tunc primum ad eum delapsa sonuit: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Vides ergo, inquit, id quod natum est ante annos triginta (ut huic videtur) de Maria, non esse ipsum Filium Dei, sed id quod de baptismate postea factum, hominem videlicet novum, quem de gentilitatis errore conversi ad Deum videmur credere; quod nescio tamen utrum satis cum ea fide faciat, quam vos catholicam nominatis. Sic, inquit, Matthaeo interim videtur, si sunt [Col. 0095D] ipsius haec. Quia nec in partu Mariae dictum legitur illud a Deo, Filius meus es tu, et, Hic est Filius meus dilectus. » Ecce hic quam insanissime de Christo loquitur et sine sensu, ita ut nullis ad revincendum egeamus Scripturarum testimoniis; cum praesertim Dominum et Salvatorem, non unius auctoris sententia, aut unius libri assertio, sed omnis Novi Testamenti series, evangelistarum videlicet atque apostolorum doctrina, unum eumdemque Filium Dei secundum divinitatem, et filium David secundum carnem, ubique evidenter affirmat. Quod ita probamus ex Evangeliis et apostolicis litteris, ut nemo valeat contradicere, nisi qui ipsis contradicit litteris. Non sicut sibi Faustus proposuit, nescio quem pauca verba [Col. 0096A] dixisse, et contra ejusdem versipellis astutias, nulla postea testimonia protulisse: quod quisque facere cum voluerit, nihil quod respondeat inimicus, ultra remanebit, praeter illud quo vim manifestissimae veritatis in divinis litteris conatur evidentius illudere atque evacuare, ut falsa in Scripturis sanctis immissa respondeat; et quidquid contra se sonuerit, furiosius injecta ubique velit asserere. Sed quia ubique jam, Domini dispensante gratia, veritas Evangelii praeeminet, et in omni gente et in omni varietate linguarum, secundum catholicam atque apostolicam fidem, unum omnes libri consonant, considerandum est quam longe a professione beati Matthaei hic aberret, qui solum Christum ab initio Evangelii sui usque in finem eumdemque Dei et hominis commendat [Col. 0096B] filium. Tanto igitur a catholica doctrina dissonat, quanto nobis tacentibus a vero, Scriptura divina monstrante, discrepare ubique probatur. Et ideo qui nosse voluerit quemadmodum Matthaeus eum quem dicit filium David narrando usque ad passionem resurrectionemque perducat, ita ut ipsum unum eumdemque usque ad finem continuatim Dei et hominis filium designet, intentus legat, et inveniet hunc sane miserum delirasse, et 84 coram simplicibus vaniloquiorum suorum nebulas aspersisse. Quia beatus evangelista, etsi in principio non dixit: Jacob genuit Joseph virum Mariae, de qua natus est Filius Dei, sed simpliciter, sine additamento, de qua natus est Christus; satis tamen datur intelligi quia ipsum voluit declarare, quem Apostolus alibi ex semine David, a [Col. 0096C] mortuis resurrexisse testatur, et ipse continuo de Spiritu sancto conceptum ac natum ex Maria Virgine luce clarius manifestat; cui rei adhibet illico testimonium de Propheta: Ecce virgo in utero concipiet et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum: Nobiscum Deus (Isa. VII, 14) . Sed hic beatus Matthaeus, imo per eum Spiritus sanctus, non solum hic alio sine additamento, verum etiam sine nomine Jesu, quod ubique jungere consuevit, primum proposuisse cernitur. Quia mox per angelum hoc nomen illi inferendum erat, ut gloriosius paulo post sonaret, et divinitus nomen acciperet, quasi ex praesagio, qui solus substantialiter Salvator prophetatus fuerat a saeculo. Quid igitur majus est, ut hic asseruit, quod factus est Filius Dei per [Col. 0096D] baptismum, quando dictum est: Hic est Filius meus dilectus; an quod idem Apostolus divinum adhibuit testimonium ex Propheta, ubi ipse partum Virginis per angelum appellatur Nobiscum Deus? Quippe quia etsi de coelo in baptismo, aut certe in monte sonuit Hic est Filius meus dilectus in quo mihi bene complacui (Matth. III, 17) , non tamen antea Filius Dei non fuit, quandoquidem ex utero Virginis ille accepit formam servi, qui, cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo. De quo Paulus apostolus apertissime denique dicit: Cum autem venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege. Factum autem eum ex muliere, non ex baptismo, sicut hic mentitus est, [Col. 0097A] pene omnis Scriptura Novi Testamenti declarat. Et idcirco, qui beatum Matthaeum, sicut hic conatur contraire, velut ipsum hujus Evangelii scriptorem non esse voluerit, restat ut adversus omnem auctoritatem ecclesiasticam contradicat, et contra omnia Scripturarum fluenta divinitus inspirata obluctetur. Quia omnis pagina litterarum hoc consona voce probatur asserere, et universorum fides, omniumque linguarum peritia, non aliud quam Christum Dei et hominis filium, natum de Maria ex semine David, credere et confiteri cognoscitur. Unde quia hic insanus 85 culmen tantae auctoritatis mentiendo ausus est contraire, jure eliminatus est cum suis omnibus ab Ecclesia, et anathemate condemnatus; ita ut nulla eorum memoria super terram inveniatur, nisi [Col. 0097B] tantum quod suas errorum naenias litteris mandaverunt. Unde ne simplicem quemque, ut dixi, moveat lectorem tenebrarum caligo alias quocunque diffusa, studuimus admodum, prout locus poscebat, versutias doli prudenter annotare: ne per imperitiam tardiores involvat ingenii, et mendaciis obnubilet veritatem. Ait itaque inter caetera adhuc veneni sui fallacia: «Quod nec ipse Christus quem Maria peperit (tamen si ullus fuit) recte David filius appelletur, nisi constet eum omnino ex Joseph semine esse natum. Quod quia, inquit, negatis, illud etiam fatendum est, nec quidem ipse esse David filium. Quia nimirum generatio, quae ab Abraham usque ad David, et a David usque ad Joseph, deducitur, et per omnes Hebraeorum Patres ad eum usque dirigitur, [Col. 0097C] Christi fore continuo denegatur: ex quo quia Jesus conceptus non est, ut legitur, nec filius David utique ut astruitis invenitur. Nam nec Virginis ipsius origo ex hac tribu fuisse monstratur, unde David constat exstitisse: sed ex tribu Levi, de qua sacerdotes omnino fuere. Quod quidem palam est, eo quod eadem patrem habuerit sacerdotem quemdam nomine Joachim. Quomodo ergo ad hanc Davidicae cognationis prosapiam Maria pertinere dicitur, in qua eam nec patrem habere videas nec maritum?» Jure itaque nescio ex quo apocrypho libro hic sibi falsitatis magister auctoritatem vindicat, qui veritatem Evangelii reluctando contradicit. Sed quia de hoc jam, ut diximus, quantum ad fidem possit sufficere, locuti sumus: strictius tamen modo [Col. 0097D] agendum est, quatenus hinc magis pateat veritas, et ne lectori fastidium generemus. Praesertim cum haec Manichaeorum controversia ita omnium sanctorum Patrum sit aeterno anathemate praefocata, et somno silentii consopita, ut in perpetuum nusquam credatur resurgere, neque deinceps in aliquo jam ulterius pullulare. Neque enim Joseph, quia concubitu non permistus, ideo fuit non maritus, cum ipse sanctus evangelista mox narret ab angelo Mariam conjugem ipsius appellatam; qui narrat etiam non de ipsius concubitu, sed de Spiritu sancto eam concepisse. Quod si non Matthaeus ista vera, sed nescio quis alius, sub ejus nomine, sicut putatum est, falsa conscriberet, itane sibi etiam ipse in rebus [Col. 0098A] apertissimis et de proximo contextis 86 contraria loqueretur, ut quem diceret David filium, de Maria Virgine sine cujusque viri concubitu generatum, ejusdem parentes gradatim numerans usque ad eum sine ratione perduceret, quem non commistum Mariae ipse dixisset? Nunc autem nec adeo desipimus, ut talia de Matthaeo penitus suspicemur, nec adeo ut haec alterius quam Matthaei credamus. Unde Joseph maritus Mariae recte dicitur, habens eam conjugem continenter, non concubitu, sed affectu; non commistione corporum, sed copulatione, quod est carius, animorum. Et ideo constanter destruimus, omnino non debuisse virum Virginis separari a serie parentum Christi, ut per eum, secundum quod supra diximus, origo Mariae monstraretur. [Col. 0098B] Ac per hoc, quia ex lege cogebatur eam accipere ut propinquam, constat magis eam de stirpe David venire, ex cujus origine Joseph descendisse nemo est qui ambigat. Talibus ergo, et aliis quamplurimis declaratur indiciis, Mariam aliquam ex David carnis propaginem sanguinis duxisse, ut caro Christi etiam ex Virgine procreata, sine dubio originem de semine David duxisse pariter probaretur. Quid igitur contrarium videtur fidei, cum unus idemque narrator utrumque dicat, utrumque commendet, et virum Mariae Joseph, et Virginem Christi matrem, et Christum ex semine David, et Joseph in serie propagatorem Christi ex David origine? Nunquid non magis convenit credere Evangelio quam haereticorum fabulis? Unde nos, quia Scripturis sanctis credimus [Col. 0098C] quae utrumque dicunt, et Christum ex semine David secundum carnem, et ejus matrem Mariam, non concumbendo, sed virginem, profecto etiam non minus colligimus exempla divinarum Scripturarum, quibus evidentius possit astrui quod ubique fides universalis Ecclesiae confitetur et credit. Hoc enim prophetarum oracula concinunt, hoc Vetus Testamentum multis figurarum testatur aenigmatibus, hoc omnium apostolorum doctrina confirmat, hoc sane etiam angelorum voces enuntiant, hoc omnia elementa testantur, hoc quatuor isti evangelistae ubique Spiritu sancto repleti praedicant. Inter quorum praedicamenta virtutum, etiam quamplurimi de plebe ita sensisse narrantur. Quia tunc temporis omnibus manifestum erat scire Mariam de David [Col. 0098D] origine descendisse. Quod autem hic asseruit, eam patrem 87 habuisse ex tribu Levi sacerdotem quemdam nomine Joachim, nec nos recipimus, quia canonicum non est, nec nos potest movere, eo quod apud catholicam disciplinam illa scriptura nullum habeat pondus auctoritatis. Sed etiam si hoc crederemus, ipsum potius Joachin diceremus aliquo modo ad David sanguinem pertinuisse, et aliquo modo ex tribu Juda, in tribu Levi adoptatum vel ipsum, vel ejus aliquem progenitorem fuisse; vel certe in tribu Levi ita natum, ut de stirpe David aliquam consanguinitatem duceret, sic fieri potuisse, ut idem sycophanta fatetur, Mariam de tribu Levi fuisse, quam tamen constat viro traditam, qui fuerit [Col. 0099A] de stirpe David, id est, de tribu Juda, et dicimus vel ita potuisse accipi, Christum filium David fuisse. Nam etsi mater illius Joachim, quem patrem Mariae commemorat de tribu Juda et genere David, nupsit in tribu Levi, non immerito Joachim et Maria et filius Mariae etiam sic ex David semine veraciter perhibentur. Hoc ergo potius, vel tale aliquid credendum erat, si illius apocryphae scripturae auctoritate, ubi Joachim pater Mariae legitur, coarctaremur, quam mentiri Evangelium, in quo scriptum est Jesum Christum Salvatorem nostrum secundum carnem ex semine David procreatum. Ex quo profecto liquet quia falsitas veritatem non quaerit in testimonium. Imo dubia aut certe sibi mendosa ad muniendum errorem quaerit; quia veritate praesente [Col. 0099B] falsitas illico superatur. Alioquin, nisi veritatem subterfugiat, locum mentiendi habere non potest. Et ideo Faustus, cum esset deceptus ab eo qui in veritate non stat, lucem veritatis ferre non valens finxit sibi veritatis Evangelium, ac si falsum esset et apocryphum illud, velut verum, sibi ascivit in testimonium; ut ubique dubius ex dubio firmaretur in dubietatem, et ex mendacio mendosus velut de poena peccati in mendacio gravius plecteretur. Nulla enim societas lucis ad tenebras, et ideo semper caecitas dum magis suis in tenebris involvitur, lucem non valet conspicere veritatis. Nimirum, quia si eam conspiceret ut est, jam utique caecitas non esset. Quia etsi pervicacia mentis quasi ignara conscientia saepe contra veritatem obluctatur, est tamen [Col. 0099C] testis sibi, quod ad lucem foras venire detrectat qui intus in se falsitatis tenebras portat. Nam ipsa sua luce magis caecatur quisque, dum et 88 veritatem non ignorat, et tamen falsitatis umbra mentiendo fallere quempiam non formidat. Hinc igitur est, quod Faustus, et pene omnis haereticorum schola, conati sunt, non solum evangelistas, verumetiam apostolos, et omnium catholicorum magistros violare ac corrumpere. Dissipaverunt itaque Evangelia, corruperunt apostolorum Epistolas, quas non Christi, sed suas proprias esse fecerunt. Quia quidquid contrarium in eis suo dogmati sonuerat, penitus eraserunt. Ac deinde fortius corrumpentes, ausi sunt dicere: Haec pars Evangelii Matthaei, aut Lucae est, aut alterius evangelistarum; haec vero neque ipsius, [Col. 0099D] neque catholica est. Et fecerunt sibi omnia dubia, ut ad scientiam veritatis nusquam attingerent. Unde patet quia non fuerunt illustrati sancto Spiritu, neque illuminati; idcirco extra remanserunt, infra suas tenebras oberrantes. At vero sancta Dei Ecclesia ab initio quia Spiritum Dei percepit, nullis unquam movetur erroribus, nullis decipitur fraudibus, nullis privatur promissis. Veritas quippe veritatem repromittendo credita est, et ideo nullis offuscatur erratibus. Ait enim: Ego mittam Spiritum paracletum, Spiritum veritatis, et ipse docebit vos omnem veritatem (Joan. XVI, 13) . Nihil igitur extra omnem veritatem est nisi sola falsitas; et ideo praeter Spiritum sanctum, nullum recipimus jam ultra doctorem [Col. 0100A] alium, nullum admittimus mendacium, nulla seducimur falsitate; sed credimus et confitemur hoc quod credit universalis Ecclesia, quae se laetatur ubique in omnem veritatem venisse, et tramitem fidei puritatis indeflexe ad finem usque servare. Sufficiebat ergo nobis quod Scripturae, quae dicunt Christum ex semine David fuisse, et quibus credimus, nulla possunt unquam ab inimicis falsitate convinci, etsi minus potuissemus id quod dicimus expressius in eisdem litteris significatum ostendere. Nunc autem, quia ipsa Scriptura divina per se ubique Christum testatur ex David semine fore natum, et in eisdem litteris locutionum indiciis deprehendimus evidentius id expressum, teneamus clarissimo eumdem atque fortissimo documento designatum, [Col. 0100B] quem legimus ubique in Veteri Testamento, sicut, venit ex Virgine, et quando venit ex tempore, et ubi venit in tempore, firmissime repromissum. Non quidem, ut iste calumniatur, utero mulieris inclusus, quasi extra non fuerit quem coeli ac terra 89 non capiunt, sed quod in se manens, et apud Patrem regnans, et universam creaturam regens, pertingat a fine usque ad finem fortiter, et disponat omnia suaviter. In cujus dispositione mirabile fuit, quod matrem sibi in terra creavit, per quam et de qua formam servi acciperet, ut servos per eam liberaret, atque devicta morte nos redimeret. Sed quia longius ab expositoris officio, flante Spiritus aura, prosiluimus in conclusione hujus libri, quasi in media domus janua, sequentem versum [Col. 0100C] itatenus hinc inde respicientem vivimus.

Christi autem generatio sic erat. Ac si diceret, generatio per quam Christus venire dignatus est, sic erat ut per Joseph ex David stirpe carnem duxisse monstraretur, et ipsa non per eumdem Joseph, sed de Spiritu sancto Christum concepisse credatur. Quid igitur pertinet ad Christum generatio ex David deducta, si per Joseph origo Mariae non creditur descendisse? Quod volens evangelista manifestius exprimere, Christi, ait, generatio sic erat. Sic erat, inquam, ut ex Joseph origo Mariae claresceret, et Christus non ex ejus semine, sed ex virgine, sicut promissum fuerat, de Spiritu sancto conceptus utique nasceretur. Nascitur autem Deus et homo. Idcirco sermo generationis ad utramque refertur naturam, ut [Col. 0100D] per eam partem qua generationis ordo in carne describitur, homo fuisse monstretur: per eam vero qua de Spiritu sancto ex virgine concipitur, Deus manifestissime declaretur. Et notandum quod non sicut Faustus astruit, per regenerationem Spiritus sancti in baptismo factus est Filius Dei: sed jam quando concipitur, totus idemque est qui de Spiritu sancto generatur. Et ideo non in baptismo fit, verum ex utero Virginis nascitur Verbum, caro factum. Et per hoc quod Verbum est, eum Dei Filium ante saecula de Patre natum credimus: per hoc vero quia caro factum est, natum ex Virgine hodie in tempore plenissime confitemur. Christi enim nomen solum, sine additamento Jesu, ut diximus, hic posuisse creditur, [Col. 0101A] ut eum intelligeres, de quo Propheta dixerat, Unxit te Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV, 9) ; et nomen Jesu, quod substantialiter illi inerat, angelo dicendum reservaret: ut qui de Spiritu sancto paulo post conceptum eum dicturus erat, ipse divinitus consubstantiale nomen ejus, velut proprium, et salvationis officio, sicut erat in 90 prophetis repromissum omnibus scire cupientibus sublimius declararet. Porro interdum evangelista, imo per eum Spiritus sanctus, qui eum conduxerat in omnem veritatem, velut hinc inde ad demonstrandum intus, Christi, ait, generatio sic erat. Sic erat, inquam, ut praescripta est; sic utique ut continuo litteris commendata, sicut postea signis et prodigiis manifestius ostensa. Christi autem generatio sic erat. [Col. 0101B] Et ideo qui vult intelligere, si eam credat, ut praescribitur, ut signatur. Alioquin Isaias fatetur dicens: Si non credideritis, non intelligetis. Utique quod Virgo concipiet et pariet filium; hoc sane non intelligetis, neque in eo, hoc est in Christo, ut alii codices habent, permanebitis. Quia omnino eum Emmanuel, quod est nobiscum Deus, minime vocare valebitis. Unde quia primum credendum est, si volumus intelligere divina verba quae dicuntur, modis omnibus non pensemus humana. Deponendus namque est sensus humanus, ubi totum quod dicitur est divinum. Quia quod nascitur Deus ex Virgine, non est consuetudo, sed mysterium; non est natura, sed virtus, sed dignatio; non est ordo, sed potestas. Nam mundana sapientia hic quid capiet, et intelligentia [Col. 0102A] carnis quid requiret, ubi totum est divinum atque ineffabile quod narratur? Christi, inquit, generatio sic erat. Itaque ut altius dicamus, non dixit, sic facta est, sed sic erat, quia Christi generatio erat apud Patrem, quando per hanc praescriptam genealogiam generabatur ex matre. Quod autem erat, utique semper erat. Semper ergo erat, qui in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I) . Ac per hoc nisi credideris primum quod Christi generatio sic erat, omnino nequibis intelligere quia divinum est, et ideo verbis non possumus explicare. Si ergo in terris erat, quia dignatus est, ut audivimus: sic et in coelo, quod nusquam nisi per ipsum cognovimus. Unde quia de hac in terra multum scire Domini dispensante [Col. 0102B] gratia, meruimus, si quid est quod lateat, toto mentis affectu credamus, quia Christi generatio sic erat ut evangelista testatur: ab Abraham quippe incipiens, et per David ad Christum usque descendens. Incipiens sane a fide, fidem quoque in fine commendans, ut per fidem suos quosque auditores ad contemplandam suam speciem claritatis ejus quandoque perducat. Unde et nos reparatis in Christo sensibus, 91 post hanc seriem lectionis prolixius enodatam, paululum quiescamus; quatenus rursus in principio alterius libri tantisper acutius ex luminis ejus visu reanimati, arcana generationis ejus jam in utero, angelo praedicante, sublimius atque intentius cernere contuendo valeamus.

[Col. 0101C] Quia rerum gestarum figuras et omnium prophetarum praesagia in manibus nunc habemus, quibus olim Christus in carne venturus figuratur, satis admodum devotione mentis invocandus est Spiritus sanctus, qui nobis Salvatorem per os omnium prophetarum quandoque promittebat venturum. Invocandus utique ut ipse aperiat oculos cordis nostri, ne praesentem eum, propter velamen carnis minus capaces, non satis intelligamus, quem a longe ipsi conspicuis cernebant oculis, et velut coram positi quasi digito designabant, quem futurum vere ac fideliter noverant. Hinc est sane quod ubique, Ecce advenit, dicunt. Quid enim est aliud tam frequenter ecce advenit dicere, velut coram exhibendo quod nondum erat, nisi visibilem omnibus repromittere, [Col. 0101D] quem ipsi Deum praesentem ubique cernebant? Cernebant autem eum in Spiritu; et ideo quem sine tempore videbant, cui sunt praeterita futurave praesentia, licet complendum esset, praesentem insinuabant. Ipse est enim, sicut Propheta ait, conspector omnium saeculorum (Eccli. XXXVI, 19) . Unde et ipsi super se rapti in Spiritu praesentaliter intuebantur quidquid eis futurum Spiritus divinus insinuabat. Nam aeternitas quia cunctum excedit tempus, simul profecto omnia quae fiunt in tempore [Col. 0102C] comprehendit. Unde nimirum sapientes saeculi aeternitatem etiam nobis volentes ostendere, dixerunt: Aeternitas est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio; quod ex collatione temporalium clarius illucescit. Ad quam sane aeternitatem prophetae in Spiritu extra se, et extra omne quod corporeum infra tempus est, transvecti, cernebant praesens illud, quod ante tempus jam in illo erat. Illuc namque semper praesens simul interminabilis rerum possessio, ac negotiorum pariter plenitudo, seu causarum summa consistit. Quo quia omnis haereticorum ignavia non valuit attingere 92 ut inspiceret, caecitatis caligine circumfusi, neque praesentem eum in utero Virginis, ut decuit, neque ab exordio cuncta creantem de Patre genitum, ut oportuit cognoverunt. [Col. 0102D] Unde summopere flagitandum est ut mens nostra Spiritus sancti gratia illustretur, quatenus divina ipsius inspiratione possimus interdum juxta quod rei veritas est intelligere: interdum autem ubi superexcellit nostram intelligentiam, sic nos divinis submittere, ut quandoque per humilitatis devotionem ad summae intelligentiae cacumen, Domini dispensante gratia, erigamur. Tunc quippe illic ratio videbit rectissime coelitus illustrata quod ex se primum non poterat intueri. Quippe in rebus humani, [Col. 0103A] omne quod scitur, non ex sua, sed ex comprehendentium natura cognoscitur. Quod si minus humana ratio id de quo agitur fuerit ad dignoscendum idonea, erit tamen illud quodcunque ut est in subsistendo. Nos vero aut certe simplicitate purgabimur ignorantiae, aut temeritate diludimur falsitatis. Propter quod divinam si cui placet majestatis intelligere veritatem, et humanitatis filii de matre sine patre cognoscere puritatem, non ex se tantum, sed divino irradiatus Spiritu, inde aliquid ut est, cognoscendo dicat; quia nisi illuminatus de Deo ut oportet quisque nihil omnino sapit. Hinc est namque quod pravi homines, necdum illustrati, dum ex se sibi Deum conantur fingere, non solum ignorantia obvolvuntur, verum etiam fidem simplicem quam [Col. 0103B] habere poterant errando amittunt. Et ideo medullitus cordis, Trinitas Deus noster, tuam invoco enixius obsecrando majestatem, ut sancti Evangelii hujus mysteria, quibuslibet ad profectum, eodem Spiritu quo sunt divinitus irrorata sanctorum Patrum per omnia vestigia sequendo, valeam liquidius explanare. Imploro namque propitius sensus meos regas, ne oberrem a veritatis tramite de me quippiam praesumendo; sed tua suffultus gratia, quidquid in eo narrandum est, totum ex te sentiam: et quod minus est quia necdum capio, Spiritui sancto duntaxa [Col. 0104A] alteri reserandum commodius derelinquam, dum modis omnibus ex pia devotione temeritatis audaciam ne incurram. Tribue, quaeso, benignissime Rector, dispensante gratia, quod necdum intelligere queo, saltem fide integra capiam: et quidquid eisdem literis enuntiatur, totum credendo teneam; neque vita aut moribus veritatis 93 intelligentiae contradicam. Quia nimirum magnum est nobis praestitum divini suffragii sacramentum per fidem interea ambulantibus, si ab ea peccati caligine non depravamur. Scio igitur, sanctissime Creator, quod nemo te, qui recte sapit, totum intra intelligendi sententiam claudit, neque extra sentiendi intelligentiam manere definit. Et ideo interdum sola, quae fidei sunt, ratione comprehendi posse omnia non [Col. 0104B] praesumo. Imo veritatis viam instanter sequendo, deposco, ne contra fidem unquam de fide sine fide sentiam. Propter quod maximi viri quam saepe corruisse probantur. Quippe quia quidquid ab intellectu Spiritus sancti discrepat, quod prolata sunt quae in Scripturis sanctis leguntur, ignorantiae, imo errori potius ascribitur quam virtuti. Unde quia pertinaces fuerunt suum sequentes arbitrium, contra divinum Spiritum oblatrantes, veram ejus intelligentiam percipere non potuerunt.

[Col. 0103C] Cum esset, inquit, desponsata mater Jesu Maria Joseph. Ubi primum recte quaeritur quid sit quod Isaias simplicem tantum virginem repromittat dicens (Isa. VII, 14) : Ecce virgo concipiet et pariet filium, beatus vero evangelista desponsatam eam nominat, quam etiam pari assensu virginem confitetur. Nequaquam autem vacat ab officio divinae dispensationis quod Sapientia, quae a fine usque ad finem pertingit, et suaviter cuncta disponit, maluit de desponsata nasci quam de simplice virgine. Nisi forte fatendum quod Isaias hoc praedixerit nondum credentibus, ex vocabulo quod fieret omnibus in miraculum: evangelista vero, rei veritatem aperiens, insinuat quod est etiam et nobis in mysterium. Quia quamvis Evangelium non sit jam umbra, sed [Col. 0103D] veritas, propter mystica tamen doctrinarum eloquia non apices, non litterae, non syllabae, non verbum, non nomina, non persona in eo divinis vacua sunt figuris. Hinc est nimirum rei negotium, quod hic sponsa quaeritur, ut per eam omnino jam tunc futura Christi universalis Ecclesia signetur ad desponsandum, et colligatur genus in specie, juxta illud quod Osea 94 propheta fatetur dicens: Sponsabo te mihi misericordia et miserationibus, et desponsabo te mihi in fide (Ose. II, 19, 20) . Quid enim aliud est dicere, Desponsabo te mihi in fide, nisi monstrare quod Maria per fidem de Spiritu sancto Christum conceperit? Ubi nimirum universalis Ecclesia [Col. 0104C] praesignatur tandem de Spiritu sancto replenda, per quem in cordibus credentium et ipsa Christum quotidie non solum parit, quia mater et virgo est, etiam sponsa in omnibus appellatur. Hinc Joannes ait; Qui habet sponsam sponsus est (Joan. III, 29) . Et beatus Paulus: Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI, 2) . Vere sponsa, quae virginali partu novam Christi gignit infantiam. Unde hic, ut diximus, praeparatur jam in specie mater sponsa, ut postmodum per hanc carnis unitionem Ecclesia in genere congregetur. Quippe quia tota per hoc quod Verbum caro factum est, velut membra, colligitur in corpore, et unita Christo per gratiam jam tum sponsa Christo paratur in thalamum. Hanc igitur volens beatus evangelista electionis [Col. 0104D] gratiam praesignari in Maria, primum commendat sponsam, quam virginem per omnia postea confitetur, et totum ut, dixi, simul praefigit in specie, quod faciendum adhuc erat in genere. Nam et ideo de sponsa jure, quam de simplici virgine nasci voluit, ne per feminam, contra Scripturarum consuetudinem, sed per virum, ut mos erat, Christi genealogia texeretur. Inducitur namque et alia probabilis causa, ne lapidaretur a Judaeis ut adultera. Quis enim illo tempore virginem credidisset de Spiritu sancto concepisse, ac non magis velut adulteram condemnasset? Et ne forte dicat aliquis quod aliis ex causis divinitas Christi poterat subvenire, ne viro [Col. 0105A] esset indigna: sciat profecto quia consilium Dei, quod saeculis ac generationibus ignotum fuit, medendi officio, carne tegebatur. Et ideo interea necesse fuit ut ex infirmitate parentum cunabula tegerentur: ita duntaxat ut aliis virtutum indiciis paulatim Deus in homine latens credentibus panderetur. Alioquin novum non esset, nisi contra naturam, imo ultra naturam virgo Deum et hominem sine coitu genuisset. Assumitur namque Joseph sponsus adhuc alia ex causa velut testis idoneus; non solum ut eam servaret illaesam, virginitatis pudore servato a suspicionis infamia: verum etiam ne virginibus velamen excusationis fieret, quod mater Domini criminibus fuerit infamata. 95 Hinc est quod testis eligitur castitatis, et adhibetur velut maritus [Col. 0105B] qui possit cuncta virginitatis refellere opprobria, et celando protegere puerperium, etiamsi non agnosceret sacramentum. Quia praemium conjugii partus est feminarum. Unde nulli datus est locus mentiendi ex eo, quia virginitas desponsata criminari non potuit se obumbrasse mendacio, dum testis assumitur castitatis, et super eum eloquia concinunt prophetarum, ubi angelorum discurrunt officia, et confirmant Deum natum in puero eorum praeconia. Dum, stella duce, hoc ipsum testantur magorum munera, et pastorum, ut praedictum fuerat, confirmant praecordia. Talibus igitur et aliis hujuscemodi causis provisum est divino consilio, ut de desponsata patris sapientia nasceretur; in qua sibi, sicut per Salomonem testatur: Domum aedificavit, et scidit columnas [Col. 0105C] septem (Prov. IX, 1) . Quibus sane columnis omnis domus quam sibi aedificavit, videlicet sancta Dei Ecclesia, toto orbe terrarum sustentatur, fulcitur ac regitur. Et notandum quod idem qui de Spiritu sancto concipitur, ipse sibi domum primum aedificat, et scidit columnas septem, dona scilicet sancti Spiritus ex quo concipitur, per quem in se credentes confirmat ac roborat, et perpetuos facit. Quod nequaquam omnino faceret, nisi ejusdem esset potestatis cum Patre et cum Spiritu sancto, qui concipitur. Et ideo sibi ipse columnas scidisse recte dicitur, dum eadem potestate cum Patre manens aeternus, dedicavit Mariam et per eam sibi univit Ecclesiam, cui septem principalia dona Spiritus sancti divisit. Alioquin eam non solum exemplo Suzannae [Col. 0105D] ad mortem velut adulteram condemnassent; verum etiam Christum quasi de stupro natum jure se occidisse mentirentur. Hinc namque est quod interim Joseph pene ab omnibus pater credebatur; in tantum ut evangelistae opinionem vulgi sequentes, juxta legem historiae eum patrem expresserint Salvatoris. Sed et in Aegyptum fugiens solatium praestitit ut nutritius, ne Virgo viribus destituta rerum molestiis frangeretur. Occultatur autem et per hoc diabolo, velut quidam aiunt, partus virginis, dum videt sponsum devotionis affectu sub castitate servire conjugio: quia fortassis nequivit satis dignoscere utrum sine semine, an simpliciter de [Col. 0106A] Virgine sit natus. Unde sequens evangelista adjungit dicens:

Antequam convenirent inventa est 96 in utero habens de Spiritu sancto. Inde itaque est quod concipitur, quod generatur. Et non dicit, antequam convenirent, sic quasi post partum continuo eos convenisse velit intelligi, sicut quemdam desipuisse dolemus; sed simpliciter volens proximum tempus nuptiarum ostendere, designat priusquam convenirent, rem conveniendi effectum jam in utero sine coitu habuisse; ut quae prius sponsa fuerat, sine viri opere uxor esse inciperet. Quasi dixerit: Antequam oscula amplexusque miscerent, antequam rem agerent nuptiarum, inventa est magis quam res naturae in utero, quia de Spiritu sancto est quod [Col. 0106B] nascitur, et Filius Altissimi juxta angeli testimonium vocatur. Non enim intellexit miser, de quo dixi, virorum insipientissimus, quod modus iste locutionis frequenter fiat, non solum in Scripturis sacris, verum et in saecularibus. Velut dicamus: Matthaeus antequam obisset nusquam aberravit a veritate: et alius nescio quilibet, antequam poenitentiam egisset, morte praeventus est. Nec ideo recte consequens videtur quod aut hic post mortem erraverit a veritate, qui tunc omnem veritatem est ingressus; aut ille postquam obiit poenitentiam egerit, quam ante non gesserat. Unde plane non est consequens ut Maria post partum miscuerit se, quod ante conceptionem constat penitus non fecisse. Quod si hujusmodi locutio ita consequens esset, multa Scripturarum testimonia [Col. 0106C] in contrarium venirent. Unde nos tali eloquio recte praemoniti, dicamus, quod ante fidelem quemque oporteat mori, quam credere post partum Mariae quempiam miscuisse. Et si ingruerit hinc persecutio, ante mortem non est fatendum quod post mortem impossibile erit cuipiam confiteri. Non enim intellexerat hic pistillo retusior, callidus disputator, quod de hac specialiter dictum sit in Canticis, quamvis generaliter de Ecclesia significatum intelligamus. Nimirum quia, quidquid in ea speciali narratur affamine, totum expressius monstratum signatur in genere. Ait enim Sponsus ita: Hortus conclusus, soror mea; hortus conclusus, fons signatus (Cant. IV, 12) . Itaque hortus conclusus, quia uterus Virginis modis omnibus integer atque [Col. 0106D] incorruptus fuit. Hortus autem ideo est appellatus, quia universae deliciae paradisi in eo effloruerunt, et signatus est venter pudoris, ubi fons emicuit nostrae redemptionis. Signatus, inquam, quia incontaminatus atque incorruptus exstitit 97 sanguis, ex quo manavit unda liquoris. Ergo quia signatus fuit sigillo pudoris, inventa est a sponso habens in utero, non aliunde quam de Spiritu sancto, ut idem investigator mysterii, etiam testis fieret castitatis. Habens, inquit, in utero, non aliunde accipiens, si quomodo expleretur illud Jeremiae vaticinium: Ecce faciet Dominus novum super terram, et mulier circumdabit virum (Jer. XXXI, 22) . Circumdabit autem, non aliunde quam ex se gignendo: [Col. 0107A] ut sit novum et saeculis inauditum, quod Virgo conceperit, et demum manserit incorrupta. Alioquin novum non esset nisi contra naturam, imo ultra naturam, Virgo Deum et hominem sine. coitu genuisset. Et notandum, quam hic mulierem appellat Isaias, ut mirabilius illud enuntiaret, Virginem designavit. Ille siquidem mulierem, ut sexum monstraret: et ostendit et praemisit, novum, ut Virginem explanaret. Iste vero, ut incredulos mulceret ad fidem, manifestius parituram pro miraculo Virginem praesignavit. Interea, sicut diximus, a Joseph inventa est habens de Spiritu sancto. Non absurde quaeritur cur postea velut dubius cogitando secum deliberet eam dimittere. Quo profecto patet quia inventa est ab eo habens in utero; sed utrum de Spiritu [Col. 0107B] sancto, aut alio quolibet ex facto, penitus ignorabat. Sciebat namque se virginem accepisse, et servasse intactam, de qua tamen dubius elegit aliquod medium, per quod effugeret ne videretur celare quod ignorabat, et ne traderet velut ream ad poenam, quam procul dubio inculpabilem noverat. Illud vero quod additum est: Habens de Spiritu sancto, Matthaeus ardenti probatur amore, praeveniendo addidisse, antequam angelus id exponeret, maxime ne lectoris animum mox subriperet suspicio, quae postea dictis angelicis purganda esset. Joseph autem, quamvis nosset eam habere non de carnali concubitu, tamen ignorabat quod esset de Spiritu sancto: et ideo dubius inter utrumque, mediam, ut dixi, subterfugiendi elegit viam, ut occulto dimitteret eam; [Col. 0107C] quia unde vel quid esset in ea, profecto hactenus nesciebat. Quod autem de Spiritu sancto, vel sicut in Graeco est, ex Spiritu sancto, dicitur inventa, sciendum, quod quidquid ex altero est, aut ex substantia ejus est, aut ex potestate. Ex potestate quidem de Deo, ut est ex quo omnia; ex substantia vero, idem Spiritus ex Patre Filioque procedit. Et ideo hic potius ex potestate, quam ex substantia 98 accipiendum est; nec incarnatus intelligatur Spiritus, etsi unius substantiae sint Filius et Spiritus sanctus.

Joseph autem vir ejus cum esset justus, et nollet eam traducere. Virum autem hic, sicut et in aliis quibuslibet locis, non aliud quam sponsum, secundum consuetudinem divinarum Scripturarum accipere [Col. 0107D] debemus, sicut nec uxorem aliud quam sponsam intelligimus. Consuetudo namque est Scripturarum sanctarum sponsos viros dicere, et sponsas uxorum nomine nuncupari. Unde pauca de plurimis ex Deuteronomio sumenda sunt testimonia, ut pateat quod dicimus: Si quis inquit, invenerit virginem desponsatam viro in campo, et vim faciens dormierit cum ea, morte moriatur, quia humiliavit uxorem proximi sui (Deut. XXII, 25) . Et in alio loco: Quis est homo cui desponsata est uxor et nondum accepit eam? vadat et revertatur in domum suam ne forte moriatur in bello, et alius accipiat eam (Deut. XX, 7) . Nec non et alibi: Si autem fuerit adolescentula sponsata viro, et invenerit eam homo, humiliaveritque [Col. 0108A] eam, ambo moriantur. Adolescentula quidem, quia non clamavit, vir autem, quia humiliavit uxorem proximi sui (Deut. XXII, 23) . Ex his ergo et aliis Scripturarum locis, manifestum est sponsos viros appellari. Et ideo hic recte virum eum accipimus, maxime cum in eo affectus servatur amoris, quod est verum conjugium, et in ea fructus sine coitu inventus est nuptiarum. Jam ultra in negotio quid obsistat ne vir Joseph, et Maria uxor recte dicatur, omnino non video; nisi quod sola libido intervenire non potuit, ubi ad informandam vitam perpetuam virginitas servabatur. Sed quid sit quod Joseph recte justus dicatur, qui non modo castitatis non accenditur zelo, verum nec causam exquirit, pudoris utique Mariae est testimonium, quam innocentem noverat, [Col. 0108B] ut eam servando justus valeat appellari. Verumtamen pio magis videtur congruere, quam justo, ne velit praegnantem tradere homicidio. Sed quarumlibet tunc divino judicio vera est virtus, quando neque pietas sine justitia, neque sine pietate justitia invenitur. Quae profecto si separatae fuerint ab invicem, dilabuntur; ita ut justitia sine pietate crudelitas appelletur. Et ideo recte justus quisque quia pius. Sed sanctus evangelista justum eum magis commendat; ut ex hoc Mariae castitatis testimonium esset. Caeterum pium eum demonstrat, dum dicit quod noluerit eam traducere. Quod verbum traducere videtur ad utramque partem posse referri, 99 videlicet quod distulerit quam sponsam acceperat ducere in conjugium: et quod eam traducere [Col. 0108C] nollet ad poenam, in qua noverat non esse traditionis infamiam. Sed hoc traditionis verbum ad reatum magis, quam ad aliam quamlibet significandam causam, saepius in Scripturis positum invenitur. Unde, quia de radice peccati originalis non conceperat, justum fuit ne eam ipse traduceret, quia castitatis ejus conscius erat, propter cujus justitiam et ipse justus merito appellatur. Ex timore quidem inventus est pius; sed ex conscientia quam habebat castitatis, quia noluit eam traducere, justus utique approbatur. Quidam sane dicunt quod significantius hoc verbum in Graeco dicatur παραδειγματίσαι, et propalare interpretetur. Ut sit sensus, quia noluerit conceptum ejus omnibus palam facere. Sed nos auctoritatem nostri interpretis sequentes, verius aestimamus, [Col. 0108D] quod ex Hebraico fonte translatum bibimus. Quia in ea lingua hoc Evangelium scriptum primitus minime dubitamus. Voluit, inquit, occulte dimittere eam. Et quare occulte? Ne si palam esset, omnino velut adultera plecteretur ad poenam: aut certe si apud se eam servaret nesciens rei eventum, velut peccati conscius, ipse se reum faceret coram Domino. Quod velim audiant temerarii, et discant inter causarum incerta, diu secum ex reverentia timoris Dei deliberare negotia; ne discrimine levitatis pressi in deterius cadant.

Haec autem, inquit, eo cogitante, ecce angelus Domini apparuit ei in somnis. Quid igitur est, haec eo cogitante? nisi quae per anticipationem Evangelista [Col. 0109A] praemisit. Ubi profecto talis videtur sensus reddendus, ac si diceret: Haec eo ante deliberationem inter angustias cogitante quid ageret, utrumne occulte dimitteret, an deberet traducere. Cumque itaque haec jam secum deliberare coepisset, quod vellet eam occulte dimittere, ecce angelus Domini apparuit ei in somnis dicens: Joseph, fili David, noli timere accipere Mariam conjugem tuam. Cum igitur aestuaret sanctus animus negotii novitate perculsus, cumque pietatem inter caligines ignorantiae potius elegisset, ne quasi ex justitia crudelitatem incurreret; subito in somnis angelico consolatur affectu, et certus redditur de conceptu. Unde profecto liquet quia inter moras totum committebat Deo, nesciens quid ageret. Idcirco mox meruit consolari, ne culpam [Col. 0109B] incurreret. Et 100 nos, fratres, quoties turbat nos dubietatis caligo, fallit rerum species, facit superficies causarum interdum interiora veritatis nescire, declinemus ad praesens judicium, subtrahamus sententiam, fugiamus discrimen; dicamus totum Deo, ne dum temere gestimus diffinire sententiam, nobis paremus ex discrimine alieno ruinam. Quod autem angelus Domini in somnis, et non in alia manifestius revelatione illi apparuit, dubietas animi designatur. Quia dum inter angustias anxietate dubius velut infidelitatis somno opprimitur, angelum conspicua visione videre non meruit. Sed tamen quia timore devotus circa pietatem justus apparuit; saltem per somnum visionem videre potuit; ne diutius premeret culpa dubietatis, quem aequitatis justitia [Col. 0109C] commendabat. Et notandum quod non in somno, sed in somnis, illi angelus apparuisse dicitur. Quo forte plurimis visionibus usque ad sufficientiam fidei monstratur ostensus, quem somnus quantisper occultabat, eo quod esset caligine circumductus. Sed sane requirendum puto secundum proprietatem verbi, si forte sermo divinus certius aliquid in somnis velit significare, quam si dixisset in somniis. Quia somnus, ipsa quidem dormientium quies est; somnium vero, nonnunquam delusio dormientis. Hinc est quod dicitur angelum apparuisse; quia res insolita ultra somniorum phantasias praemonstratur. Non enim ejus natura fuit angelum videre cum vellet, sed in potestate ipsius apparentis, quomodo et quando se praebuisset. Nam hoc verbo divina Scriptura, [Col. 0109D] frequenter tali utens eloquio, potestatem semper significat apparentis, ut nos altius erigat ad consideranda causarum negotia, quibus pene se semper conformat exhibitio demonstrantis. Hinc, quia Joseph angore dubius illo praegravatur somno, quo in passione apostolorum oculi premebantur; quanquam non ex duritia cordis haec dubietas eveniret, sed de admiratione rei magnitudinis; saltem in somnis instruitur, ut ex eo patesceret interius quid corde gestaret. Signanter quoque additur, angelus Domini, ob distinctionem alterius angeli, ne fortuitu delusio putaretur. Unde quia in eo pietas ac justitia decertare videntur, mox pellitur dubietas, et revelatur arcanum. Panditur plane quod primum [Col. 0110A] per angelum ostensum fuerat Mariae, et fit continuo mysterium. Quod mirum satis admodum videtur, si quod olim 101 Mariae narratum fuerat, Joseph per eam non potuit agnoscere. Sed quia perscrutari etiam quae potiora sunt mysterii propter fastidiosos quosque brevitati studentes omisimus, ad reliqua quae sequuntur commenta tendamus.

Joseph, fili David, noli timere accipere Mariam conjugem tuam. Haec quidem vox blandientis affectu, familiarissimum eum sibi ac notum designat, cujus nomen ac genus signanter nuncupat. Sed ideo profecto fit ut hanc vocem, dudum ad David prolatam, recognoscat: Juravit, inquit, Dominus David veritatem, et non frustrabitur eum; de fructu ventris tui ponam super sedem meam. Noverat enim se de David [Col. 0110B] stirpe descendisse, et ideo monendus erat ut recoleret ex Propheta, quod jam in se compleri cernebat et in Maria. Nimirum qui cum hic David filius dicitur, datur intelligi de Maria, dum eam ex eadem stirpe cognoverat descendisse, de qua ipse filius David ab angelo vocabatur. Quod volens idem ostendere, Joseph, inquit, fili David, ac si patenter dicat: Recognosce quid dictum sit domui David; quia quod ibi promissum est ex prophetia, jam sane completum est per Mariam; unde ne timeas accipere Mariam conjugem tuam: quia si non ex tuo coitu quod nascetur, tamen per eam, quia ex te propinquitatem carnis ducit, tibi filius generatur. Et ne suspiceris quod genitus sit ab alio; noveris quia de Spiritu sancto est, ut totum percipias in mysterio quod [Col. 0110C] olim habueras in promisso. Et quomodo me audis in persona genus vocare, et in te totam prosapiam reiterare, ita ut tricesima octava generatione natus filius David dicaris; sic propinquius intellige Mariam ex reciproco de tua carne quodammodo derivari, moneo ut habeas filium sine coitu, et possideas eam uxorem plenissimo charitatis affectu. Propter quod ne timeas, inquit. Ac si diceret: Ne timeas de reatu, imo amplectere conjugem tuam charitatis officio: quia charitas foras mittit omnem timorem. Conjugem autem quare dixerit, jam supra exposuimus, etiam inter reliqua, quod nihil defuerit operis conjugii, nisi sola commistio libidinis: in tantum ut ad Joseph juxta carnem pertineat ortus Christi, si quomodo dici possit idem per hoc pater Salvatoris.

[Col. 0110D] Quod enim in ea natum est, inquit, de Spiritu sancto est. Videtur quoque hic subtilis valde nasci intelligentia, ne forte quod natum est in ea filius ejusdem Spiritus 102 de quo conceptus est, juxta quod ipsi confitemur in Symbolo, absurde intelligatur. Dicimus enim quod conceptus sit de Spiritu sancto ex Maria virgine. Si enim sic accipimus, ut eum filium Spiritus sancti dicamus secundum humanitatem, profecto in sancta Trinitate duos patres intromittimus, videlicet unum divinitatis, et alterum humanitatis ejus propagatorem Spiritum sanctum. Sed quis hoc dicere audebit? Unde aliter datur intelligi, et quaerendum si non ideo dicatur de Spiritu sancto natus, quia fecit eum nasci de Virgine. Quippe quia [Col. 0111A] hoc opus mirabile, totum dono Dei factum est, et donum Dei proprie Spiritus sanctus dicitur. Sed et ipse Spiritus charitas Patris ac Filii ubique catholice praedicatur. Quae charitas profecto sola eum ad incarnandum adduxit. Et ideo quod natus est de Maria virgine, utique de Spiritu sancto recte interpretatur; quia causa nascendi sola charitas fuit. Neque adeo, quia mundum istum fecit Deus, eum dici fas est Dei Filium, aut natum de Deo ullatenus praedicari. Sed factum, creatumve, aut institutum, aut conditum ab eo, vel certe si quid hujusmodi, recte dici potest. Quin neque concedendum ut, quidquid de aliqua renascitur, continuo ejusdem rei filius praedicetur. De quarum rerum exemplis pauca de pluribus pandam. Certe omnes qui Christiano censentur [Col. 0111B] nomine, profecto nascuntur ex aqua et Spiritu sancto, quia omnino aliter Christiani esse non possunt. Sed nunquid eos recte quisquam filios aquae, aut Spiritus sancti dixerit? imo Dei Patris et sanctae matris Ecclesiae filii nuncupantur. Sic itaque, quamvis longe differentius natus de Spiritu sancto Filius Dei Patris dicatur, tamen non est filius ejusdem Spiritus sancti ullo modo appellandus. Videtur autem adhuc quosdam monere, quia dictum est ab angelo, Quod natum est in ea; cum nostrae consuetudinis non sit natum dicere, priusquam in lucem hujus mundi quisque veniat, quod omnino nativitas illa nondum expleta sit. Sed forte dictum putamus, juxta sanctarum Scripturarum loquendi consuetudinem, ubi saepe praeteritum jam narratur quod novit esse futurum; [Col. 0111C] vel certe secundum praescientiam ipsius angeli quam habebat ex Deo, cui futurum jam quasi praeteritum erat, recte natus accipitur.

Pariet autem filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Alias autem idem juxta Lucam 103 idipsum Mariae legitur dixisse: Ne timeas, Maria, inquit, invenisti gratiam apud Deum: ecce concipies in utero et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Hic erit, inquit, magnus, et Filius Altissimi vocabitur, et dabit illi Dominus sedem David patris ejus, et regnabit in domo Jacob in aeternum, et regni ejus non erit finis (Luc. I, 30-33) . Hoc ideo totum dixerim, ut saltem vox angelica credatur, Mariam de stirpe David venisse, quod supra Faustus contradixerat: et intelligat fidelis auditor quia omnes promissiones patriarcharum, [Col. 0111D] et omnia prophetarum eloquia, super hanc promissionem concinant, ut is qui promittitur regnare debeat in aeternum. Caeterum quia huic dicitur vocabis, quod olim jam Mariae dixerat, debemus animadvertere, quod idem angelus in sua perdurat sententia, utrique praecipiendo, quatenus Scriptura divina quae Jesum multis in locis, scilicet salvatorem, vel salutare repromittebat ex nomine, eumdem jam venisse, tam viris quam feminis, repraesentet ex voce.

Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Volens itaque angelus nomen ejus interpretari, addidit: Salvum faciet populum suum. Quia nostra vitiorum aegritudo aliter sanari nequiverat, [Col. 0112A] si non salus credentium advenisset. Nam licet multi Jesus olim fuissent, hic tamen substantialiter salus est appellatus. Et notandum quia, non sicut Judaei falluntur, terrenam Hierusalem venturus est salvam facere; sed venit salvare populum suum a peccatis eorum. Populum, inquit, suum; quia, etsi venditi eramus sub peccato, tamen legibus naturae ejus eramus. Unde Zacharias: Et fecit, inquit, redemptionem plebis suae in domo David pueri sui (Luc. I, 68) . Ergo quam suam praescivit, illam procul dubio venit salvare, reliquos omnes occulto suo judicio in massa damnationis reliquit. Sequitur:

Hoc totum factum est ut adimpleretur quod dictum est a Domino per Isaiam prophetam, dicentem. Quid igitur est hoc totum quod factum est, vel quis eorum [Col. 0112B] hoc dixerit? Si enim dixerimus quod angeli haec sint verba, restat tamen quaerere quomodo dicatur hoc totum factum est, cum nondum natus, nondum vocatus adhuc juxta circumcisionis legem fuerat Jesus, nondum propter quos venerat redimere passione sua salvarat. Etsi videatur hinc solvi posse, quia omnia jam sunt in conspectu Dei quae nondum sunt, tamen melius ab Evangelista credimus postea 104 superadditum, quando jam haec omnia absque dubio factis completa erant. Ac si diceret, hoc totum, quod antequam convenirent inventa est Maria habens in utero de Spiritu sancto, quod peperit virgo filium, quod Jesus idem vocatus est, quod salvat populum suum a peccatis eorum; hoc totum ideo factum est ut adimpleretur quod dictum fuerat per prophetam; [Col. 0112C] quia haec unius adimpletio etiam multa complet mystica sacramenta.

Sed rursus hinc nobis alia objicitur quaestio, quomodo intelligendum quod dicitur, hoc totum factum est, quod dictum est per prophetam. Quippe quia, si hoc totum ideo factum est ut Christus de Virgine nasceretur, eo quod propheta praesciendo id futurum praedixit, videtur ex consequenti causa cur venerit Christus in carne fuisse sola praedictio prophetalis. Ubi rursus si dicimus, quia sermo prophetae pendebat ex praescientia Dei, qui per os ipsius futura loquebatur; restat ut prophetarum eloquia, juxta quod praedicta sunt, necesse sit impleantur, et omnia futurorum necessitatibus astringantur. Quia verisimile videtur quod Deus cuncta praenoscit, neque falli [Col. 0112D] ullomodo potest, ut necesse sit mox evenire quidquid praescientia futurum esse praevidit. Quare si, ut aiunt, non solum facta, verum etiam consilia singulorum voluntatesque praenoscit, nulla erit arbitrii libertas. Neque enim in facto aliud exsistere poterat, quam quod praedictum erat ex praescientia prophetarum. Unde quia secus nequiverat accidere, necessitate praescientiae pressi videntur rei criminibus non teneri, quia illos prophetarum eloquia praescribebant, ut aliter evenire non posset, donec omnia complerentur, quae de his fuerant promulgata ex divino eloquio antequam nascerentur. Quam nostri enodantes quaestionem dixerunt. Non ideo quidpiam provenire, quoniam id providentia divina futurum [Col. 0113A] esse prospexerat; sed e contrario potius quid futurum erat divinam providentiam latere non posse. Sed satis praeposterum videtur, ut aeternae praescientiae temporalium rerum eventus causa esse dicatur. Quid est autem aliud arbitrari, ideo futura quaeque quia sunt ventura ad liquidum providere; quam putare quae olim acciderint, summae illius causam fuisse divinae providentiae? Aut forte nunquid dicendum est, non 105 necesse esse contingere quae providentur, imo necesse esse quae futura sunt praevideri? Sed huic sensui contrarium satis sonat quod dicitur: Hoc totum factum est ut adimpleretur quod dictum est a Domino. Ubi fatendum quod hoc unum solum et singulare, quia praeeminet ultra omne libertatis arbitrium, [Col. 0113B] et transcendit omne fragilitatis meritum, ideo forte factum est, nec quasi nostro libertatis arbitrio quaesitum, sed ut impleretur quod jam erat non solum praedictum, verum etiam et praescitum apud Dominum. Nequaquam enim dicimus quidpiam adimpleri, nisi quod jam capax est plenitudinis. Unde, quia sicut jam erat in praedestinatione et praescientia Dei ut caperet, jam quodammodo quod necdum erat antequam fieret, profecto completur illud quod erat. Erat autem, inquam, in aeternitate Dei, quod fiendum esset in tempore. Et per hoc non aliud factum est quam quod erat, ut nobis adimpleretur quod praedictum et praedestinatum fuerat; quia omnino jam capax erat ut sic quomodo factum est tunc fieret. Unde et Apostolus: Cum autem, inquit, [Col. 0113C] venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege (Gal. IV, 4) . Ergo cum venit plenitudo temporis, quando praedestinatum in aeternitate Dei erat ante tempora saecularia, ut veniret, misit Deus Filium suum in carne factum ex muliere. Et ideo non nova voluntas in Deo, non aliqua necessitas veniendi, quasi ex eloquio prophetali, sed sola exhibitio veritatis. Quod Propheta, futurum aspiciens, aiebat: Veritas de terra orta est, et Justitia de coelo prospexit (Psal. LXXXIV, 12) . Quid igitur est dicere, Veritas de terra orta est, nisi aperte Christum de Maria, velut virgultum ortum de terra ostendere? quippe quia rectum erat ut ex plenitudine praescientiae Dei plenitudo promissorum in plenitudine temporis impleretur. Alioquin omnium [Col. 0113D] prophetarum eloquia vacua remanerent. Sed quia in veritate vaticinia prophetarum de fonte veritatis fuerant perhausta, aliud devenire non poterat, nisi exhibitum esset quod promiserant.

Caeterum, quia supra diximus juxta quosdam, quod libertatis arbitrium videantur auferre ne justa quidem vindicta sequatur, ut aiunt, prophetia peccantes praescripsit ad culpam. Scire convenit quia non imponunt necessitatem 106 peccandi, neque praescribunt aliquem, quia praescita sunt, ut cogant homines labi in ruinam; sed ideo praedicta sunt ut sint signa praesentiae Dei, credentibus ad medelam. Omne enim signum non efficit quod designat; sed tantum signum est illius rei quam ostendit. Hinc [Col. 0114A] prophetia non necessitatem facit eorum quae praedicit; sed signum est praescientiae Dei, et curatio nostrae infirmitatis: ut qui Deum cuncta scire non ambigit, colligat ex prophetia quia qui futura antequam fiant praedicit, praesentia omnino ignorare non possit. Praedicuntur autem quae praescita sunt, ut dura mens et incredula contraire non possit, cum venerit, ne credat quod olim praenuntiatum atque praescitum erat, antequam fieret; magis autem sit Deo subdita, et divinae obediat voluntati, ne per insolentiam reluctetur, aut cogitet Deum certe mortalia non curare. Quod si dixerit quispiam, quia praescita sunt, aliter evenire non posse, cum praesciri nequeant nisi certa, et, quod solidius est, praescire Dei solum sit velle: ac per hoc quidquid praescierit non potest [Col. 0114B] non evenire. Fatebor hoc futurum omnino, cum ad divinam refertur scientiam, necessarium esse: cum vero in sua natura perpenditur, vel ex voluntate agentis, prorsus quaedam libero arbitrio evenire. Duae siquidem necessitates in hoc argumento videntur incurrere. Una videlicet, qua necesse est omnes homines esse mortales: altera conditionis, ut si quempiam videam ambulare, necesse est ut ambulet. Sed una earum libertatis esse videtur arbitrii; altera vero peccati fore supplicium. Hunc sua voluntas seu cupiditas quodammodo facit incedere: illum vero jam poena peccati in terram facit etiam nolendo redire. Sic itaque cuncta quae providentia Dei speculando conspicit ad divinum relata intuitum, necessarie fiunt; per se vero considerata aut propria libertate, [Col. 0114C] quamvis de poena peccati feruntur in vitium; aut certe libertate recepta propriam voluntatem gratiae Dei resignant ad meritum. Inde namque est quod, quamvis eveniant exsistendo per donum, munus tamen mercedis habeant ex labore; aut certe propriam peccati vindictam non effugiant, ex delicto; quia priusquam fierent, ante reatum quodammodo etiam non evenire possent. Unde, si diligenter animadvertas, multas ex prophetia praedictiones reperies, quae non fuerint quidem ut praedictae 107 sunt, operibus adimpletae, eo quod sint aut peccatis praevenientibus munere vacuatae, aut certe libertatis arbitrio una cum gratia Dei poenitentibus ad veniam indultae. Hinc nimirum possumus approbare, quod alia fit prophetia ex praedestinatione Dei, quam [Col. 0114D] necesse est modis omnibus evenire: ut veritas, quae jam est in aeterna Dei voluntate, sine nostro nonnunquam libertatis arbitrio, rerum in negotio temporaliter impleatur, quale est istud quod nunc in manibus habemus; alia vero ex praescientia Dei, quo nostrum admiscetur libertatis arbitrium, et, cooperante gratia Dei, aut consequimur praemium, aut justo judicio, nos illo relinquente, trahimur ad supplicium. Quorum unum ex praedestinatione fit, alterum tantum in praescientia manet. Est et aliud genus prophetiae, quod comminatio recte vocatur. Fit namque potius ob signum divinae animadversionis quam ex praescientiae terror; quoniam longe alite, praescitur illud quam comminetur venturum, Signum [Col. 0115A] autem idcirco fit, ut fugiant intuentes a facie arcus, et liberentur electi, contradicentes vero videantur in supplicio juste puniri. Quarum rerum exempla superfluum est aggregare, quia patent etiam non quaerentibus.

Sed quia ob quorumdam objectiones longius excessimus, cum propter vitandum lectoris fastidium nec satis dixerim, rursus figamus mentis oculum, ubi aeterna, non quidem praescientia, ut nos sentimus, sed vera Dei scientia, omnem temporis supergreditur motionem, et videamus quantum possumus, quomodo propheta ad divinam raptus veritatis ac praedestinationis scientiam, dicebat, quasi digito demonstrando: Ecce virgo concipiet (Isa. VII, 14) . Nam in eo quod dicebat, ecce, praesentiarum est [Col. 0115B] ostensio; quod vero, concipiet, futurorum erat praecognitio. At vero quod idem rursus evangelista resumit in testimonium et dicit: Hoc totum factum est, ut adimpleretur quod dictum est a Domino, haud dubium quin praescientiae Dei ac praedestinationis est in tempore exhibitio, et juxta quod loquens cernebat, promissorum in praesenti ostensione veritatis adimpletio. Unde, si praescientiam recte pensare velimus, qua cuncta dignoscit Deus, non praescientiam quidem, sed vere nunquam deficientis instantiae scientiam 108 rectius appellabimus. Nobis quidem videtur praevidentia jure dici, sed quantum ex Deo rectius providentia nuncupatur. Vocatur autem providentia, quod, procul ab rebus constituta, quasi ab excelso rerum cacumine cuncta prospiciat. Unde nobis, [Col. 0115C] si dissimulare nolumus, magna necessitas probitatis incumbit, ut solliciti simus semper, quia et nos indesinenter ante oculos cernentis judicis sumus, et omnis intentio nostra jugiter coram eo versatur.

Ecce, inquit, virgo in utero habebit, et pariet filium. Ad quod Judaei, semper calumniari parati, dicunt quod in Hebraica veritate non habeatur, ecce virgo concipiet, sed puella; volentes sane hoc nomine aetatis et non integritatis significari naturam, quatenus per hoc mysterium fidei nostrae facilius vacuetur. Sed primum interrogemus eos, quomodo signum possit appellari, quod puella tantum, et non virgo pepererit. Quippe cum propheta dicat, quia Ipse Dominus dabit vobis signum. Si ergo signum fuit, nec dubium [Col. 0115D] quod extra humanam consuetudinem evenit. Unde et Jeremias: Ecce faciet Dominus novum super terram, quia mulier circumdabit virum (Jer. XXXI, 22) . Non enim est signum, neque novum aliquid poterat aestimari, si non virgo sine coitu potuit concipere, ac filium generare. Nec nos itaque fallimur, quasi in Hebraeo secundum Isaiam Betula, quod virgo interpretatur, habeatur: sed pro hoc verbo positum est Alma, quod praeter Septuaginta, omnes adolescentulam transtulerunt. Porro Alma apud eos verbum ambiguum est. Significat enim et adolescentulam et absconditam. Sed Septuaginta pene in omnibus locis ubi a. Alma legitur, absconditum transtulerunt. Quos secutus Aquila etiam et ipse hoc verbum frequenter [Col. 0116A] ita interpretatus est; per quod intelligitur non solum puella vel virgo, sed etiam, velut ex epitheto (quia fixi nominis quidni apud nos quam saepe fungitur officio?) virgo multum recondita demonstratur, et secretissima, quae nunquam virorum patuerit aspectibus, verum magna parentum diligentia custodita sit. Nam et lingua punica, quae de fontibus Hebraeorum ducitur, proprie vero a. Alma appellatur. Unde, quia Hebraei pene omnium linguarum verbis utuntur, forsitan propheta hoc sibi ascivit in eloquium, ut per hoc figuraretur qualis erat futura, quia Alma in 109 lingua nostra sancta intelligitur. Quod autem ipsi caeterarum linguarum utantur verbis, ostendit illud de Graeco in Canticis canticorum φορεῖον, ubi scribimus, Ferculum fecit rex Salomon (Cant. III, 9) , [Col. 0116B] quod et ita in Hebraeo legitur. Sunt et alia quamplurima verba caeterarum linguarum, quae sibi in suo sumpserunt eloquio; et quantum peritia sanctorum Patrum docet, qui ex eadem lingua probatissimi exstiterunt interpretes, nunquam se Alma in muliere nupta legisse, sed semper super eam quae virgo fuerit, modis omnibus protestantur. Hinc quoque datur intelligi quia non solum virgo fuit Maria, sed et junioris aetatis puella. Imo majoris esse laudis quam puella aut virgo quae forte nubiles annos adolescentiae vix attigerat, et adhuc necdum virum nosse posset. Unde et in Deuteronomio, sub puellae vel adolescentulae nomine virgo intelligitur designata. Si invenerit, inquit, homo puellam in campo desponsatam, et vi opprimens dormierit cum ea, interficietis virum qui [Col. 0116C] concubuit cum ea, et puellae nihil facietis, ac reliqua (Deut. XXII, 25) . Ubi recte, puella non aliud quam virgo monstratur. Sicut et illud, quod in volumine Regum legitur, quia quaesierunt puellam virginem, et introduxerunt ad regem. Et erat, inquit Scriptura, puella pulchra nimis, et ministrabat ei, et rex non cognovit eam (III Reg. I, 4) . Quod si causantur Judaei, in Hebraeo hoc in loco, secundum Isaiam, virginem non haberi: intelligant idioma divinarum Scripturarum, et patebit puellas quam saepe virgines appellari: et sicut quidam enucleatius tradunt, virgo apud Hebraeos tria nomina habet, Alma, Betula, Nara. Sed hoc loco Alma solum debuit poni, quod totum simul significaret, scilicet puellam, adolescentulam, absconsam, et merito virginitatis almam; siquidem [Col. 0116D] absconsam diligentia parentum, et adolescentulam juventutis aetate. Nam Nara, ut aiunt, infantulam designat, quae quia necdum adulta, quid sit pudor femineus, nondum capit. Interea quod sequitur:

Et vocabunt nomen ejus Emmanuel. In Hebraeo juxta Isaiam prophetam, non, vocabunt, sed vocabis habet. Quia is proprie ac speciatim ibidem domui David loquebatur; hic generaliter de universo genere humano, vocabunt, dicitur; quanquam et in Isaia verbum Karathim, quod omnes interpretati sunt, tam vocabis, quam et vocabit, utrumque potest interpretari, ut 110 sit sensus, quod et ipsa virgo Maria Emmanuel debeat eum vocare. Ex quo notandum, [Col. 0117A] quod Evangelista non verborum ordinem secutus est, sed sensum, quando pro concipiet, in utero habebit dixit, et pro vocabis, vocabunt enuntiavit. Nam aliud est, quasi ex alio quolibet modo concipere, aliud vero non aliunde, sed ex sese quidpiam habere: qui enim habet nequaquam accipiet. Quibus profecto verbis, manifesta ejus de Spiritu sancto ex substantia carnis designatur nativitas. Nam in eo quod dixit concipiet, voluit subintelligi, quod ex se non habebat ut virgo pareret, de Spiritu sancto provenire: quod vero hic habebit dictum est, manifestat ex substantia carnis suae in se habere quod non aliunde per coitum conceperit. Ut appareat illud Jeremiae propheticum, quod Dominus faciens novum fecerit clauso utero mulierum circumdare virum: Et vocabunt, inquit, [Col. 0117B] nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum nobiscum Deus. Recte igitur quaeritur quis hoc dixerit quod interpretatur nobiscum Deus, propheta videlicet, an Matthaeus? Sed quia in libro ejusdem prophetae non invenitur, arbitramur potius Evangelistam quam angelum aut Hieronymum hujus verbi esse interpretem. Quippe quia nec eumdem interpretem de suo quidpiam addidisse credimus; quem certe verbum ex verbo, vel sensum ex sensu omnia transtulisse, minime dubitamus. Sed rursus hinc nihilominus alia quaestio revirescit, quod Matthaeus in Hebraea lingua Evangelium suum scribens, Hebraeo utens verbo, eum interpretari in una eademque lingua videtur minus indiguisse. Ad quod fatendum quia, quamvis Emmanuel Hebraeum verbum sit, tamen apud eos obscurissimum [Col. 0117C] esse, sicut et apud nos multa obscuriora sunt verba; et ideo necessarium fuisse interpretari apertius, ut talis et tanta promissio nullis esset obscura verbis, verum omnibus ex hoc manifestius reassumpto patesceret. Porro enim Emmanuel proprium nomen est, sicut et Jesus, quod vocatus est ex praeceptione Evangelica. Igitur duobus istis nominibus, non modo Creatorem eum atque restitutorem, verum etiam gubernatorem atque rerum provisorem fore, qui nostra in carne Deus et homo apparuit, praedicatur. Nam in eo quod angelus Jesum eum nominat, Salvatorem eorum qui perierant aptius reconsignat. 111 Quod vero propheta Emmanuel eum appellat, insinuat, quia ipse, quemadmodum est pollicitus, cum his quos semel servaverit, quotidie sanando [Col. 0117D] ac juvando perseverat. Quid autem sit dicere nobiscum Deus, Joannes Evangelista declarat, quia Verbum, inquit, caro factum, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Inde profecto illud Baruch expletur vaticinium, quod in terra visus sit, et cum hominibus conversatus (Bar. III, 38) . Quia idem Emmanuel Deus et homo simul in una eademque persona intelligendus commendatur. Hinc est plane quod modo non genitricem hominis Mariam, verum et θεοτόκον, id est Dei genitricem, cum catholicis orthodoxis plenissime confitemur. Hunc igitur Deum nobiscum dignanter credimus adfuturum, sicut est in prophetia signatum, et per Evangelistam eisdem testimoniis reseratum. Quem ideo nobiscum habitare [Col. 0118A] fatemur, quia praeter peccatum, quidquid est quod nos sumus, totum dignatus est fieri, cum nostra carne venit indutus. Unde, quia ex nobis et pro nobis fuit, nobiscum Deus Emmanuel recte vocatur, ut per hoc et ipsi in eo unum esse possimus. Pro tribus namque rerum efficientium caucis videtur evangelista, de Veteri Testamento astruere illa in evangelio quae proponit; pro testificatione scilicet mysterii Novi Testamenti, ut habeat, secundum Paulum apostolum (Rom. III, 21) , testimonium a lege et prophetis; pro confirmatione fidaei nostrae, ut profecto facilius credantur, cum viderimus impleri quae divinitus fuerant non solum praescita et praedestinata, verum etiam a mortalibus antequam fierent praedicata. Praesertim cum et devotio credentium ex hoc [Col. 0118B] magis firmatur, quia, nisi essent divinitus adimplenda, nunquam fuissent per Deum humanis vocibus praedicata. Necnon et pro conjunctione Veteris ac Novi Testamenti, ut monstraretur illud Ezechielis (Ezech. I, 16) , quod esset rota in rota, videlicet Novum in Veteri praesignatum, et animarentur homines ad spiritalem eorum intelligentiam, cum viderent quod spiritus vitae esset introitus.

Exsurgens autem Joseph a somno, fecit sicut praecepit ei angelus Domini. Nimirum hic justi viri perfecta describitur obedientia, dum dicitur: Fecit sicut praecepit ei angelus Domini. Quia, nisi fiat sicut praecipitur, et non aliud quam quod praecipitur, et tum fiat quando vel ubi praecipitur 112 , obedientia vera esse non potest. Ubi animadvertere debemus, ne, [Col. 0118C] quod dicitur: Fecit sicut praecepit ei angelus Domini, quia dictum est ab eo: Noli timere accipere Mariam conjugem tuam, male intelligentes, naufragemur in fide, quasi quia praecepit velut conjugem eam accipere, obediendo dicamus opera nuptiarum exercuisse; quod Helvidius volens asserere, sua quidem mentis ignavia victus, et mole divinarum Scripturarum oppressus, didicit se nescisse saltem sero, qui dudum penitus ignorabat vel quod nesciret. Unde, sicut paulo ante diximus, idipsum recolentes, fatemur eam, cum esset desponsata Joseph, jure transisse ad conjugis nomen; quia in ipsis, praeter seminis coitum, non solum affectus, verum, salva virginitate, fructus invenitur nuptiarum: et dum totum exhibet servitutis atque amoris affectum, obedientiam [Col. 0118D] sequendo, recte dicitur fecisse juxta omnia quae sibi ab angelo fuerant imperata. Ubi notandum quod hic angelus Domini ideo cum additamento ponitur, ne quilibet malignus angelus fuisse putetur: et nullus appareat locus mentiendi, quo divina peraguntur mysteria, et angelorum celebrantur summae devotionis obsequia.

Et accepit, inquit, conjugem suam, et non cognovit eam, donec peperit filium suum primogenitum. Ecce praefatus Christi adversarius superfluo labore desudat, cognoscendi verbum praetendens magis ad coitum quam ad scientiam referendum. Quasi hoc quisquam nostrum velit negare, ut ex hoc possit conficere, quod donec certum tempus significet. Quo [Col. 0119A] completo, quia non cognoscebat eam, donec peperit filium suum, conficiat eam continuo cognitam, cujus cognitionem cum ea, ne coiret antea, filii tantum nativitas differebat. Ad quod breviter respondentes, cognoscebat verbum, dupliciter in Scripturis sanctis nos intelligere profitemur. Refertur enim saepe ad scientiam, ut est quod puer Jesus remansit in Hierusalem, et non cognoverunt parentes ejus. Refertur et ad coitum, velut ipse nullo dubitante hoc in loco conatur adstruere. Verumtamen quorumdam traditio habet, quod Joseph non potuerit in faciem ejus prospicere, quam Spiritus sanctus ut conciperet, penitus adimpleverat; et virtus Altissimi, ne pateretur libidinis aestum, divinitus obumbrabat. 113 Et ideo, ut volunt, non cognoscebat eam facie [Col. 0119B] quam virginem desponsaverat, donec vacuaretur uterus; quia nimiam ob reverentiam claro aspectu nequiverat intueri. Religiosa quidem et plena pietate traditionis assertio. Sed hoc de concubitu dictum, quod non coierit cum ea, donec peperit primogenitum suum, intelligere minime formidamus: quia donec aut usque, nonnunquam in Scripturis sanctis, saepe certum tempus, saepe infinitum significant. Hinc quippe est quod Deus quibusque loquitur per prophetam: Ego sum, ego sum, et donec senescatis ego sum. Quid est quod dicit, donec senescatis ego sum? Nunquid postquam senuerint illi, Deus qui aeternus est esse desinet? Et Salvator in Evangelio: Ecce, inquit, vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) . [Col. 0119C] Ergo post consummationem saeculi, non erit Deus cum suis apostolis, aut cum sanctis suis, quando erit Deus omnia in omnibus? Et illud Apostoli ex persona filii: Quod oporteat eum regnare, donec ponat inimicos suos sub pedibus suis (I Cor. XV, 25) . Nunquid tandiu regnaturus est, donec inimici subjiciantur ei? aut postquam illi subjecti fuerint, desistet regnare? Tali igitur locutionis genere utens Evangelista, profecto voluit intimare Mariam non esse cognitam a viro suo usque ad partum. Quia sub hoc tempore magis scandalum poterat etiam credentibus suboriri, quippe quia de sponsa coram oculis fructus cognitionis ejus cernebatur in prolem. Sed quoniam tunc vere se abstinuit, cum de jussione adhuc poterat dubitari, multo magis intelligendum est, [Col. 0119D] quod post partum eam non cognoverit; quando jam, multis divinarum rerum indiciis Deus idem qui nascitur, atque homo Dei Filius declaratur. Quod si quaerimus cur Joseph usque ad partus diem se abstinuerit a concubitu, haud dubium quin angelum dicentem audierat, illud in ea natum, quod de Spiritu sancto esset. Sed simul cum hoc verbo perceperat: Ne timeas accipere Mariam conjugem tuam. Ergo ubi prohibitum est ne derelinquat, ne adulteram aestimet, putasne a congressu conjugis fuerit separatus, quo ne separetur magis est admonitus? Ergo qui tantam eam crediderat ut uxorem non auderet attingere, cum esset vir justus, et audiret Dei Filium in utero, hic de coitu Virginis potuit cogitare? An [Col. 0120A] dierat namque pastores, et angelum Dei eis evangelizasse gaudium magnum, quod erit omni populo, 114 quia, inquit, natus est vobis hodie Salvator qui est Christus Dominus in civitate David (Luc. II, 11) ; necnon et cum eo laudes exercitus coeli concinuisse: Gloria in excelsis Deo, ac reliqua quae sequuntur. Audierat et Simeonem, inter amplexus parvuli praedicantem: Nunc dimittis, Domine, servum tuum, secundum verbum tuum, in pace, quia viderunt oculi mei salutare tuum (Ibid., 29) . Audierat et Annam prophetissam, magos atque stellam viderat; aut nunquid per eosdem Herodem turbatum non audierat? Nonne Bethlehem ex vaticinio ubi Christus nasceretur, a principibus sacerdotum designatam cognoverat? Quod si haec omnia impudenter ignorasse asseritur, [Col. 0120B] quid est quod Lucas refert, quia Pater ejus et mater mirantes erant super his quae dicebantur de eo (Ibid., 33) . Unde ergo mirabantur, si non cognoverant? cognoverant autem utique; et ideo quod Dei templum et sedem sancti Spiritus, ac matrem Domini ausus sit violare, nefas est credere. Praesertim cum Lucas (II, 19) dicat quod Maria conservaverit omnia verba haec conferens in corde suo, ut videret quomodo cuncta divinae legis mysteria huic sacramento congruerent. Quippe satis impium est cogitare de ea quod unquam coitus colluvione potuerit maculari. Nam etsi, donec, semper ubique finiti esset temporis, nullo modo hic eum sinebat ratio, prohibente lege divina, finitum intelligi. Alioquin, si mox post partum eam cogitet aliquis cognovisse, nullo interveniente [Col. 0120C] purgationis suae tempore, ubi erit quod septem diebus, juxta legem separationis menstruae, debuit immunda sedere, et triginta tribus diebus in sanguine puro permanens, omne sanctum interim non tangere? Vel nunquid eam statim Joseph invasit inter praeconia angelorum, ubi nullus erat locus in diversorio? Constat ergo modis omnibus, quod nullus fuerit nuptiarum locus inter angusta praesepia jumentorum. Neque justus scriberetur in Evangelio, si tanto insaniret voluptatis amore, ut eam saltem appeteret violare, quam multis Scripturarum figuris praesignatam legerat in perpetuum virginem permanere.

Et peperit, inquit, filium suum primogenitum. Primogenitum autem, non eum quem fratres sequantur [Col. 0120D] dicit, sed eum quem nullus antecedat. Unde videtur potius unigenitum dici debuisse, quam primogenitum, juxta quod saeculares litterae de eo dici debere quem fratres sequantur 115 insinuant: nisi, quod idioma est sanctarum Scripturarum, sanctificatos Domino, vel omne quod aperit vulvam, primogenitos appellari. Idcirco illum conservans textum Evangelii, maluit primogenitum quam unigenitum dicere. Nam et alibi (Rom. VIII, 29) ipse primogenitus in resurrectione ex multis fratribus, appellatur; propter quod, quia genus colligitur in specie, quamvis unigenitus per naturam, ideo primogenitus et hic debuit dici, ut esset indicium, quod jam in eo et alii quam multi fratres colligebantur per gratiam [Col. 0121A] In Veteri quoque Testamento, illis primogenita condonantur, qui Dei gratia praeleguntur quorum non ex natura dignitas, sed ex gratia meritum autefertur. Idcirco et nos dicimus, quod primogenitus hic significantius scribitur, ut per eum omnes qui ex gratia colliguntur illico adunati primogenita in coelestibus habeant. Hanc quippe figuram gerebant omnia illa primogenita, sub lege Domino consecrata. Unde et de his Dominus ad Aaron talem legitur definisse sententiam: Omne, inquit, quod aperit vulvam ab omni carne quae offertur Domino, ab homine usque ad pecus, mea erunt tantummodo; primogenita pecudum immundorum pretio rediment (Exod. XXXIV, 19) . Ecce quid sint primogenita divinus sermo definivit: Omne, inquit, quod aperit vulvam. Alioquin in sacerdotibus [Col. 0121B] primogenita non debentur, quandiu et alia in omni genere nasci posse creduntur, ne forte non primogenita, sed unigenita Domino consecrentur. Quia nimirum si sic accipiendum esset ut solum primogenitus diceretur is quem fratres sequerentur, poterat excusationes obtendere sacerdotibus, ita dicens: Quid me in unius mensis juxta debitum stringis articulo, ut offerrem ex lege primogenitum cui fratres non sequuntur? Exspecta paulisper donec secundus nascatur, quia interim nihil debeo sacerdoti, nisi fuerit procreatus per quem is qui natus est incipiat esse primogenitus. Nam de Maria scriptum est quod: Cum expleti essent dies purgationis ejus secundum legem Moysi, duxerunt illum in Hierusalem, ut sisterent eum Domino, sicut scriptum est in [Col. 0121C] lege, quia omne masculinum adaperiens vulvam sanctum Domino vocabitur; et ut darent hostias, secundum quod dictum est in lege Domini, par turturum, aut duos pullos columbarum (Luc. II, 22) . Ergo si primogenitum sequentes faciunt, et haec lex tantum ad primogenitos pertinere videtur, non debuit lege primogeniti censeri, cui nondum fratres successerant. Sed ideo 116 hic recte tenetur primogenitus, quia omnes unigeniti primogeniti esse possunt, non autem omnes primogeniti jure queunt unigeniti vocari. Ex quo colligitur in summa, primogenitum eum vocari debere qui vulvam aperit et ante quem nullus, non eum tantum quem fratres sequuntur. Jure igitur Christus primogenitus appellatur ex virgine, [Col. 0121D] quia ab initio primogenitus est totius creaturae; nec non et in baptismo primogenitius fidelium recte vocatur, qui et in resurrectione primogenitus ex mortuis resurrexisse dicitur. Unigenitus autem nonnunquam ideo vocatur, quia solus singularis ac proprius est Filius Dei, unde et unigenitus apte idem ex Maria probatur, quamvis primogenitus appelletur. Si quidem unigenitus quia solus de substantia Patris natus est Filius, sicut de Maria singularis ac proprius idem est hominis filius. Sed quia per hoc mediator Dei et hominum est factus, jure primogenitus ex multis appellatus, quatenus ob hoc per gratiam habeat multos fratres, quorum ubique primatum teneat. Quia secundum proprietatem naturae [Col. 0122A] in utraque substantia significantius Unigenitus praedicatur.

(CAP. II.) Cum ergo natus esset Jesus in Bethlehem in diebus Herodis regis. Quatuor hic sane fundamenta jaciuntur, prophetarum praesagiis roborata, ut nullis vacillet ingeniis domus quae super petram fundatur. Describitur namque nativitas, de qua dictum fuerat: Puer natus est nobis, et filius datus est nobis (Isa. IX, 6) . Et declaratur persona ex nomine, jamdudum multis in locis praesignata. Monstratur quoque et locus ex prophetia ostensus: nec non et tempus per Herodem signatur nascentis astipulatione circiter evolutum. Sed, quamobrem per Herodem ejus nativitas lege chronographorum metiatur, quae toto fuerat orbe praedicanda, non absurde quaeritur. [Col. 0122B] Praesertim cum nec annus regni ejus, ut mos est historiographis, quando Christus natus sit, certo ex numero praefigitur. Praeterea fortassis videretur evangelista rectius fecisse, si ad tempus designandum nativitatis Christi Octavianum Augustum ad medium evocasset; cujus potestas evecta usque ad fines orbis terrarum, etiam Herodem hunc et omnem Palaestinam provinciam inter reliqua terrarum regna suo claudebat imperio, quadragesimo si quidem regni Augusti, quando Jesus natus est, anno, divina ordinante potentia, firmissima primum pax in omni terrarum 117 parte, mortalibus famulatur. Tunc igitur nempe hoc factum legitur, quando angeli cecinerunt audientibus hominibus: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. I, 14) . [Col. 0122C] Unde liquido constat quia pax ista non virtute Caesaris, sed Christi gratia, componitur. Adeo ut idem Augustus, ad quem rerum summa concurrerat, in consistorio se dominum appellari non sit passus. Imo quia non ausus est divino succensu, eo quod verus Dominus totius humani generis inter homines nascebatur. Eodem quoque anno singularum provinciarum ubique homines censentur ex nomine, et singuli suis profitentur in locis; ita ut servus qui proprium non redisset ad dominum, jure plectere tur in mortem. Describitur autem universus orbis, quod Lucas meminit, eumdemque Caesarem clarissima illa professio cunctorum hominum principem designavit. Inter quos nimirum Christus, qui universum genus condidit, inveniri atque conscribi [Col. 0122D] homo inter homines humanis legibus voluit; quatenus per hoc suos conscriberet in aeternitate coelestis patriae cives, per quod idem humano dignatus est subjacere imperio. Quod nusquam penitus ab exordio cujusquam in regno fuit, ut aliquis totius mundi potiretur imperio. Unde fidei nostrae inspectioni manifestissime patet, quia Dominus noster Jesus Christus, cum venit, potissimum pacem ideo mundo reddidit, ut sui praedicatores per orbem liberam intrandi viam haberent, et pace recepta mundus tranquillus verbum praedicationis intenderet. Hinc igitur est, quod in omnem terram sonus apostolorum exisse legitur (Rom. X, 18) , et in fines orbis terrae verbum praedicationis cucurrisse monstratur. Deinde [Col. 0123A] super omnia idcirco factum ostenditur, ut ille advenisse solidius firmaretur, qui, sicut quidam maximus poeta (Virg.) cecinerat:

Ecce, inquit, magi ab Oriente venerunt Hierosolymam dicentes: Ubi est qui natus est rex Judaeorum? In magis ergo istis jam fides gentium, velut primitiae, Domino consecrantur; qui per fidem in Oriente sidus cernentes, matutinam stellam, quae Christus est, feliciter sunt secuti. Nisi enim lucifer matutinus [Col. 0126B] primum eorum cordibus oriretur, nequaquam, stella praevia, regem Judaeorum tam constanter inquirerent. Fuerunt autem, ut aiunt, de genere Balaam, successoresque doctrinarum ejus, et ideo ex prophetia illius evidentius cognoverunt, quod etiam in doctrina studiose recolentes, experiri secundum disciplinam ipsius artis meditabantur. Nam magi idem sunt qui postea mathematici sunt vocati, quorum est in stellis nascentium 122 ortus inspicere, et ex mathesi rerum probare eventus. Sed de istis magis fatendum potius quod ex prophetia, vel certe Spiritu sancto eos excitante, crediderint, quam aliqua inimici fraude substitutos ad fidem esse, praesertim cum praeceptoris eorum vaticinium cunctis in signum esset futurae promissionis. Orietur, inquit, [Col. 0126C] stella ex Jacob, et consurget homo vel virga de Israel, et percutiet duces Moab, vastabitque omnes filios Seth, eritque Idumaea possessio ejus (Num. XXIV, 17, 18) . Et post paululum: De Juda, inquit, erit, qui dominetur et perdat reliquias civitatis (Ibid., 19) . Quae nimirum sigula nemo qui de Christo dubitet intelligi. Unde et isti, tali edocti praeconio, divina inspirante gratia, nativitatem summi ducis praedicant, qui nondum locum in quo nasceretur agnovissent. Noverant igitur quod ex vaticinio magistri quem sectabantur perceperant, et ignorabant penitus locum quem alibi per prophetam Spiritus sanctus declarabat. Hinc sane fit inter Judaeos et gentes mira doctrinarum vicissim commutatio. Illi locum insinuant, qui tempus adventus Domini non recognoscunt. [Col. 0126D] Quippe quia scriptum est quod Milvus, et hirundo, ac ciconia, custodierunt tempus suum: populus autem Domini non custodierit judicium Dei sui, neque tempus visitationis cognoverit (Jer. VIII, 7) . Isti vero e contra tempus praedicant, qui nascendi locum ex disciplina artis suae nequeunt comprehendere. Ab Oriente quoque veniunt Hierosolymam, quia civitas altissimi Dei illa in toto fulgebat orbe terrarum, ut ex ipsa, quod minus erant edocti, divinis legibus erudirentur.

Sed quomodo venerint ex Oriente, terrarum spatia longissima in tam subito peragrantes, non satis apparet, nisi forte post annum, ut quidam volunt, venisse credantur, quod penitus stare nequit. Quia [Col. 0127A] si post annum eo usque venissent, nequaquam in praesepio, ut Evangelium narrat, sed jam eum in Aegyptum delatum prorsus invenissent. Quo profecto patet quod ad duodecimum venerint diem, et eo sit Kalendarum articulo a magis in praesepio adoratus, quo postea in Jordane specie columbae a Spiritu sancto perunctus, et voce paterna, Hic est Filius meus dilectus, de coelo testificatus. Duodecimo autem die idcirco eos possibile apte creditur adventasse, quoniam omnis illa pars anterior regionis ab Hierusalem jure Oriens appellatur, sicut etiam ipsa consuetudo loquendi docet, et auctoritas divinarum Scripturarum multis 123 in locis ita debere intelligi probat. Unde Habacuc de hac ipsa nativitate gratulabundus canit, dicens: Deus ab Austro venit. [Col. 0127B] Itaque quia Bethlehem, ubi Christus natus est, ad meridianam plagam ab Hierusalem sexto ferme milliario sita est, idcirco ab eadem parte regionis recte venisse dicitur. Fuerunt namque isti, ut ferunt, de terra Persarum, velut Juvencus noster canit:

Sed utrum stella quam viderant in Oriente sit orta, an etiam eo positi ad Occidentem eam natam conspexerint, videtur ambiguum: praesertim cum [Col. 0128A] dicat evangelista, illis ab Hierusalem exeuntibus, 124 quod Ecce stella quam viderant in Oriente, antecedebat eos. Nec utique demonstrans utrum ipsa perduxerit eos Hierosolymam, et civitatem regiam intrantes deseruerit, an tantum, postquam exierint ab Hierusalem, eadem ipsa stella, quam viderant in Oriente positi, dux ac comes itineris esse coeperit. Potest quippe congruere, sicut multi doctorum tradunt, quod ex Oriente eos Hierosolymam perduxerit. Et dum requirunt humanum quasi ex lege auxilium, mox divino destituuntur. Sed si diligentius inspiciatur, nequaquam Evangelii veritas probare videtur quod ad Judaeam eos illa perduxerit. Imo in Oriente tantum eos stellam vidisse fatetur, ex qua nimirum intellexere natum in Judaea, de quo Balaam praedixerat [Col. 0128B] Propter quod illi statim ut conspiciunt, Judaeam petunt, et civitatem regiam, ubi ejus nativitatem ex propheticis oraculis crediderant, agnoscere deveniunt. Ubi cum Bethlehem eum natum ex prophetarum testimoniis comperissent, mox illuc iter agressi, ecce stellam quam viderant in Oriente praeviam cernentes recognoscunt. Sic namque habes in Evangelio dicentibus magis: Vidimus, inquiunt, stellam ejus in Oriente. Neque enim fatentur quod eos ab Oriente illuc perduxerit, sed tantum: Vidimus stellam ejus in Oriente. Qui cum profecto audissent regem, sequitur, abierunt, et ecce stella quam viderant in Oriente antecedebat eos. Et neque scribitur quod alibi eam vidissent, neque quod comes itineris esset. Verumtamen etsi ita possit, ac si enucleatius explanari, [Col. 0128C] non mox prior plurimorum sententia videtur refellenda. Quia, etsi cursu itineris sui visibilis non praecessit, tamen illustratione fidei intus in animo comes fuit. Quod autem sidereas vias non tenuerit, ostenditur ex hoc quod stetisse supra ubi erat puer narratur. Quia si in summa coeli arce inter caeteras sita esset, unicuique domui in omni illa civitate supra verticem stare videretur. Unde patenter insinuat multum eam domui vicinam in qua puer erat, stetisse. Caeterum, si in coeli centro locata radiasset, ut ipsi de reliquis probare possumus signis, neque viantibus illis iter monstraret, neque domum in qua puer erat signanter exprimeret. In quo nimirum operis negotio, quatuor simul videntur congruere, signum videlicet, ac prophetia, et demonstratio, atque typica Hierusalem [Col. 0128D] 125 novae fide praevia coelestis adingressio. Signum si quidem hujus mysterii fuit columna illa ignea quae antecedebat populum Dei Hierosolymam petentem, per quam Spiritus sanctus ductor eorum designatur, qui ad Christum veniunt. Unde quidam Spiritum sanctum per stellam velut in columba visum fuisse astruunt, quod omnino Evangelium non loquitur, neque probabile aut verisimile videtur; quanquam et ipsa figuram gesserit Spiritus sancti, per quem fides in corde credentium radiat. Prophetiae quidem fuit, ut praetulimus, adimpletio, quia dictum erat: Orietur stella ex Jacob, et exsurget homo in Israel. Nam etsi de Christo simpliciter, Orietur stella ex Jacob, possit intelligi, quia illa velut [Col. 0129A] de coelo innuitur exstitisse, fatemur tamen quod ad utrumque referri quaeat: quia et Christus, juxta quod Joannes in Apocalypsi (XXII, 16) sua loquitur, stella fuit; et in ea, quae apparuit, Christum esse monstratum manifestissime approbatur. Nullum igitur signum congruentius poterat apparere ad invitandum, quam per quod fides credentium radiaret in miraculo; et vera quae Christus est, stella ex Jacob praesignaretur ex oraculo. Cui profecto vera fide Christo obsequentes configurati, per hoc jam jamque velut stellae coelorum, aeterna perpetuitate collucentes, virtute spei in coelestibus praesiderent. Quid enim aptius, quam per stellam fides, qua itur ad stellam, ostenditur; ut per eam, quia lumen proprium non habemus, illustrati perpetua aeternitate lucere possimus? [Col. 0129B] Demonstratio quippe Christi profecto in stella fuit. Alioquin non dicerent: Ubi est qui natus est rex Judaeorum? vidimus enim stellam ejus in Oriente, et venimus adorare eum. Ad quem qui pervenerit, et ingressus fuerit Hierusalem illam coelestem, monstrabitur ei continuo Christus stella matutina juxta promissum Joannis, et ideo supra puerum recte stetisse dicitur, quia idem sanctorum claritas approbatur: quam qui conspexerit, gaudebit utique gaudio magno valde, et adorare ante conspectum Dei non desistet. Quia domum semel ingressus, aeterna satietate Christi laetus fruitur.

Sed Hierusalem cur iidem magi intraverint tanto praeviante lumine, non abs re factum crediderim. Primo ut Judaei 126 Christum non credentes progenitum, [Col. 0129C] a magis longe venientibus discerent; et si credere noluissent, inexcusabiles omni ex parte prophetarum eloquiis convicti remanerent. Deinde ut sacerdotes, Scribae, ac Pharisaei, qui locum nativitatis ex prophetia designabant, velut lapides milliarii immobiles permanentes, non ex ignorantia, sed ob cordis duritiam, quod credere noluerint, debite damnarentur. Tertio namque, ut Christus, qui pax nostra dicitur, de Hierusalem, quae visio pacis interpretatur, manifestius Isaia dicente nuntiaretur: Quia de Sion exibit lex et verbum Domini de Hierusalem (Isa. II, 3) , ac si diceret praedicabitur. Unde nimirum Judaeis pastoribus, tanquam ex lege rationali affatu promptioribus, angelus Christum annuntiat. Istis vero magis, tanquam infidelibus, Deus signis [Col. 0129D] loquitur; quia signa, sicut ait Apostolus, non fidelibus, sed infidelibus sunt data (I Cor. XIV, 22) . Utrisque tamen de coelo reseratur, ut ad coelestem coelestia jam coelestes credendo rerum praesagia firmius invitarent. Fertur autem, ut dixi, haec stella sidereas vias non tenuisse, quia quantisper inferius ibat, etsi superior volatu avium paulisper parebat; quia illum praemonstrabat ex itinere, qui paulo minus ab angelis in carne minoratus, excelsior tamen sanctis omnibus natura et gratia praeeminebat. Itaque stella illa, ut aiunt mathematici, vel Priscillianistae, quam magi viderant, non ad decretum ex mathesi Christo secundum carnem dominabatur, sed ad testimonium ei ut sua creatura famulabatur. Nec [Col. 0130A] enim eum suo subjiciebat imperio, sed pio indicabat obsequio. Proinde constat eam non ex illis fuisse stellis, quae ab initio itineris ordinem servaverunt: sed novo Virginis partu novum sidus apparuit. Quod ministerium officii sui etiam ipsis magis Christum quaerentibus, cum ante faciem praeiret, exhibuit; donec eos usque ad ipsum locum ubi Dei Verbum infans erat, praeeundo perduceret. Qui tandem astrologi quia constituerunt hominum nascentium fatum sub stellis, praebeant aliquam stellarum homine aliquo nato cursus sui ordinem reliquisse, et ad eum qui natus fuerit perrexisse. Quia sortem quippe nascentis astrorum ordine ligari aestimant, non astrorum ordinem ab hominis nati die posse mutari. 127 Quapropter si stella illa de his erat quae in coelo peragunt [Col. 0130B] ordinem suum, quomodo poterat decernere quid natus Christus acturus erat, quae nato Christo divino jussu passa est relinquere quod agebat? Si autem, ut probabilius creditur, ad demonstrandum Christum quae non erat exorta est, non ideo Christus natus est quia illa exstitit, sed ideo illa exstitit quia Christus natus est. Ipse quippe illi, et non illa Christo nascendi causam attulit. Neque quia cessavit in primordio novam deinceps condere creaturam, ideo per hoc novum est aliquod appellandum. Quia, etsi nondum erat quae facta est in subito, erant tamen reliqua astra singulatim composita, inter quae ista novo exortu manifestationis officio deputatur. Nam pastoribus angeli, magis vero stella Christum demonstrat; utrisque tamen loquitur lingua coelorum, [Col. 0130C] qui cessaverat jam jamque lingua prophetarum. Atque per hoc, utrisque coeli enarrant gloriam Dei; ut hi qui prope ac qui longe erant, simul coeli cives fierent. Quid ergo est quod tot reges antea in Judaea nati, nemo tamen ab alienigenis adorandus requiritur, praesertim cum Herodem, quem adierant, nec adorent? quia etsi regnantem inveniunt, alium Judaeorum regem, duce de ipsis deficiente, jam natum intelligunt.

Et venimus, inquiunt, adorare eum. Adorare, quem Deum stella famulante intelligunt. Alioquin Herodem, quem regio cultu renitentem cernebant, primum debuerant adorare. Sed quia divinitus agebantur, ut latentem Deum in cunis, vel inter praesepia vagientem, ad adorandum requirerent, hunc [Col. 0130D] nec regem intendunt, nec eum venerantur, nec aliquid eum esse computant. Quo sane inspirationis affectu et illud gestum dixerim, quod Octavianus Augustus, eo tempore quo totum sibi subditum atque subjectum persenserat orbem, atque populus universus in concione, quod supra memini, dominum eum totius terrae voluerit acclamare, nequaquam passus est; sed legibus hoc prohibuit, quod nullus unquam regum ante fecisse legitur. Hinc profecto patet quia vis divina, quae istos devotionis intus agebat affectu, ipsa hunc cohibuit principem, ne sibi applauderet indebite, quod potentatu alterius totus terrarum 128 orbis sub monarchia Romani imperii subdebatur. Sed corybanta Herodes, audiens [Col. 0131A] alium quam se Judaeorum regem requirere, turbatus dicitur, et omnis Hierosolyma cum illo. Moliebatur enim, cum esset alienigena ignobilis genere, legitimus Judaeorum rex videri. Unde et omnes codices, teste Josepho, quibus Judaeorum genealogia texebatur, igne cremaverat, ne notarent eum, reticendo, ignobilem, et prosapiae ordinem tribus Judae clarissimum commendarent. Aestimans se itaque nobilem videri posse, si nullis sacrae Scripturae fascibus premeretur.

Unde verum profecto constat, quod Africanus innuit, quia fuerunt viri studiosi ex Judaeis, qui dicebantur Heriles propter propinquitatem scilicet generis Christi, erantque Nazaraei, qui per omnem regionem circumeuntes, ordinem supradictae genealogiae [Col. 0131B] Christi, partim memoriter, partim ex Dierum libris quos domi, cum incenderentur, ex archivis templi habuerant, partim vero ab avis et proavis narrantibus retinentes, litteris secundum ordinem mandaverunt. Quibus omnibus perscrutatis, ea maxime quae in eisdem archivis, aut aliubi infra impenetrabilia locorum abdita sunt servata, ex quibus nostra divinorum auctoritas librorum derivatur hinc inde ut veritas Evangeliorum evidentius declaretur.

Regem autem Herodem ideo nominat, quamvis nequeat jure rex vocari, qui proprios nescit motus mentis regere, ut ex collatione regis Judaeorum, quem magi quaerentes cupiunt adorare, iste intelligatur extraneus, quia proprius jam defecerat. Et [Col. 0131C] notandum quod omnis qui sibi ob insolentiam vindicat indebitum principatum, et multis movetur suspicionibus, ita ut per nefas pravis argumentorum fraudibus velit cunctis obviare negotiis, ne digniori se locum tribuat regendi, quod idem indigne tenere probatur; similis est huic scelesto Herodi, qui, suis cupiditatum dolis, per multa parvulorum homicidia divino peccando contraire tentavit decreto. Unde mox turbatus plures suorum habuisse complices scribitur, in tantum ut more vulgi, Dei quondam populus ob favoris gratiam turbatus dicatur, dolens repromissum jam coelitus advenisse. O misera fragilitatis humanae conditio! quae saepe plurimum eis favet injuste, 129 quos Dei justo judicio crudeles sustinet oppressores; nec iis metuit adulari, [Col. 0131D] quos Dei in semet quotidie voluntati conspicit reluctari. Inde nimirum illud Salomonis verum probatur, Quod rex injustus omnes ministros habebit impios (Prov. XXIX, 12) . Turbatus autem hic forte duabus ex causis dicitur, vel quia exitium regni sui pertimescebat; et ideo coeli Rege nato rex terrae turbatur: vel quia tam Caesar Augustus quam senatus decreverant ne quis rex aut deus sine ipsorum consilio diceretur. Idcirco forsitan audito regis nomine, furore movetur, ne in se, si vulgatum esset senatus decreta violasse, discriminis sententia verteretur.

Congregans autem omnes principes sacerdotum et scribas populi, sciscitabatur ab eis ubi Christus nasceretur. Diligentiam inquirentis ostendit, ut si inveniret, [Col. 0132A] faceret quod postea se velle insinuat; sin autem ut si ad notitiam Augusti Caesaris, vel senatus quandoque relatum esset, sua excusaretur diligentia, cuncta quae potuerat zelo Romani imperii peregisse. Alias autem ob legis peritiam, ut cautius eos exploraret, si rex eorum ex lege repromissus tristes gaudentesve faceret. Christum autem ideo nominat, quia didicerat ex more patriae Judaeorum reges omnes ab unctione christos vocari.

At illi dixerunt: In Bethlehem Judae; sic enim scriptum est per prophetam: Et tu, Bethlehem, terra Juda, nequaquam minima es in principibus Juda, ex te enim exiet dux qui reget populum meum Israel. Quod testimonium duntaxat nec Hebraico, nec Septuaginta interpretibus convenire, nobis quoque tacentibus [Col. 0132B] comprobatur. Unde quidam calumniantes dicunt in omnibus pene testimoniis, quae sumuntur ex Veteri Testamento, hujusmodi resonare errorem, ut aut ordo verborum mutetur, aut sensuum, adeo usque ut intellectus interdum diversus videatur. Apostoli, inquiunt, vel evangelistae non ex libris testimonia decerpserunt, sed memoriae credentes, quae nonnunquam fallitur, contraria interdum protulerunt. Quasi ex ingenio tantum artis sint locuti, et non magis divina inspirante gratia, per Spiritum, per quem olim Scripturae sunt editae, non contrariae quidem, sed juxta quod opportunum fuerat, mysteria inserendo eloquiorum Dei testimonia reseraverint. Hic tamen arbitramur beatum evangelistam Scribarum et Pharisaeorum arguere ignaviam, atque [Col. 0132C] circa divinarum Scripturarum eorum negligentiam 130 notare, et ideo sic posuisse, ut ab eis dictum est. Qui tamen etsi arguuntur socordia, sensus quodammodo restituunt veritatem. Nam in Hebraeo sic habet: Et tu, Bethlehem Ephrata, parvulus es in millibus Juda, ex te mihi egredietur qui sit dominator in Israel; et egressus ejus ab initio a diebus aeternitatis (Mich. V, 2) . Et est sensus: nequaquam tu Bethlehem, id est Ephrata, quantitate seu numero minima es inter omnes civitates Judae, quae tantis civitatum millibus comparata, vix parvus es viculus. Ac si diceret: Nequaquam minima es, quia ex te magnus egredietur Christus, qui erit utique dominator in Israel. Neque putes eum de genere tantum esse David, [Col. 0132D] cui promisi dicens: De fructu ventris tui ponam super sedem meam; quippe quia carnis assumptio non impedit divinitatem. Nam egressus ejus ex mea constat substantia, natus a diebus aeternitatis, juxta quod in principio erat Verbum et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Neque enim conditor temporum tenetur sub tempore, quamvis Deus homo factus nascatur ex tempore. Ecce quam evidens testimonium non solum contra Judaeos, verum etiam et contra eos qui dicunt Christum in carne purum hominem fuisse. Caeterum quod in Hebraeo, et tu Bethlehem Ephrata scribitur, et non Juda, malitia Judaeorum postea creditur commutatum, ne Christus de tribu Juda ortus videatur. Sed illi quando necdum de Christo livore movebantur, simplicite, [Col. 0133A] et tu Bethlehem Juda efferunt, quamvis in reliquis negligentiae arguantur, quod postea in eorum codicibus minime reperitur. Ephrata quippe a Septuaginta liquido constat additum aliam ob significationem, quod multis in locis eos fecisse legimus. Nos tamen recte interea possumus probare ex divina auctoritate, Bethlehem in tribu Juda omnino esse. Legitur enim in libro Judicum (XVII, 7) quod fuerit vir Levites habitans in lateribus domus Ephraim, et accepit sibi mulierem concubinam de Bethlehem Juda, atque toties de reliquo eodem replicatur nomine. Nam et juxta Septuaginta, quamvis hic dixerint, et tu, Bethlehem, domus Ephrata, in Jesu Nave tamen, ubi tribus Judae, urbes atque oppida describuntur, etiam hanc inscriptam legimus: Theto, inquit, et Ephrata, [Col. 0133B] haec est, Bethlehem, Fagor (Jos. XV) , ac reliquae quae sequuntur civitates undecim. Quod penitus nec in Hebraeo nec apud alium quemlibet interpretem invenitur. Sed et omnem familiam domus 131 David hanc sorte haereditatis tenuisse, nemo qui ambigat. Quam profecto domum de tribu Juda, et in eadem funiculum possessionis percepisse omnes paginae divinae distributionis loquuntur. Caeterum quod Septuaginta, et tu Bethlehem, domus Ephrata, dicunt juxta librum Geneseos ob veritatem rei, quia ipsa est Bethlehem, ubi mortua perhibetur Rachel et sepulta in via Ephrata, qui est, inquit, Bethlehem. Sed Ephrata antiquius vocabatur, et postea propter mysticum intelligentiae sacramentum significantius immutatur. Nam Ephrata, furorem vidit, interpretatur. [Col. 0133C] Quod patenter Herodis praemonstrat insaniam; quia dum Christum quaesivit perimere, delusus est a magis: unde iratus valde, mittens occidit omnes pueros in Bethlehem. Qua de causa recte furorem videns, antiquitus est appellata. Sed jam nemo timeat, nemo dubitet, nemo desperet, quia requies illa quam quaerebat David, audita est in Ephrata, inventa est in campis silvae, et domus furorem videns facta est domus panis. Unde et Rachel, figuram gerens Ecclesiae, ibidem sepulta legitur, ut in eodem loco plena requies ejus signetur, ubi Christus panis vivus, qui de coelo descendit, quotidie ex ortu novo sine defectu versatur. Comprehenderunt eum itaque dolores parturientis antequam nasceretur Christus, et ideo furorem videns ante merito nuncupatur. Videbat [Col. 0133D] igitur furorem, eo quod pareret iniquitatem, et jugiter dolores conciperet, et injustitias affluentius parturiret. Nullus enim magis dolor quam peccati vulnus, ubi in conscientia nihil est validum, nihil sanum, sed omnia moeroribus abundant, et discruciant infelicem animam pondere peccatorum. Hinc sane David miseriarum suarum perhorrens vulnera: Turbatus est, inquit, a furore oculus meus, inveteravi inter omnes inimicos meos (Psal. VI, 8) . Cui nimirum caecitatis furori omnis subjacebat natio gentium, imo omne humanum genus, quia omnes eramus filii irae. Sed gratias agamus largitori nostro, quia, ut dixi, ecce ubi domus furorem videntis erat, facta est domus panis; ubi crudelitas, ibi pietas; [Col. 0134A] ubi ira, ibi misericordia; ubi grave jugum super filios Adam a die nativitatis eorum, ibi Christi onus leve et suave jugum; et quae erat Ephrata, ipsa est Bethlehem. In domo igitur furoris natus est Christus: et ideo jam non domus furoris, sed domus panis, quia panem de coelo venientem suscepit, felicius 132 vocatur. Quanquam et Ephrata eumdem videatur sensum significare, Ephrata namque frugifera dicitur: quia in praesenti vita profecto excolens agrum ubi Christus effloruit, vitae fruges ad horreum indesinenter ferre satagit. Siquidem hic frugifera, ut ibi, cum manifestata fuerit gloria Christi, satietur ex adipe frumenti, et repleatur omni felicitate perpetua. Et notandum forte quod satis illi congruant intellectui duae istae unius nominis interpretationes, [Col. 0134B] ex quo bene Propheta canens, ait: Qui seminant, in quit, in lacrymis, in gaudio metent; euntes ibant et flebant portantes semina sua (Psal. CXXV, 6) . Flere igitur non cessat Dei Ecclesia dum est in via, etsi sepulta dicatur a mundi illecebris, quia furorem videt venturi judicis; unde exclamans dicit: Domine, ne in furore tuo arguas me (Psal. VI, 1) . Cum autem dicit: Qui seminant in lacrymis, edocet quod ex proprio labore frugifera jure vocetur. Quippe quia quotidie intra aream, quam Christus ventilabro suo permundabit, universa virtutum opera congregat et recondit. Eo itaque decebat ut Christus nasceretur in loco qui totius Ecclesiae figuram gestaret, atque ex nomine Christum inibi cunctis pabulum credentibus adfuturum innueret; quando quidem extra Dei [Col. 0134C] Ecclesiam, non nisi mortis inedia crudeliter fame impietatis filios regni hujus vastat.

Tunc Herodes clam vocatis magis, diligenter didicit ab eis tempus stellae quae apparuit. Diligentia doli est ac fraudis, cupiens explorare, quia locum ex prophetia didicerat, quando nasceretur. Et ideo pollicitus est adorare, ne quisquam adverteret, quod ex conjectura postea colligitur, quid animo celabatur. Qui nimirum clam vocatis magis contulit cum eis, ne forte Scribae ac Pharisaei, quasi ex Dei oraculo repromissum occulerent, si aliquo significationis nutu deprehenderent eum se velle perimere. Neque enim aestimare poterat, quod contra Dei promissa tanto insanirent odio, ut non vellent suscipere eum qui vocibus prophetarum proprio ex genere fuerat repromissus. [Col. 0134D] Unde clam vocatis magis, didicit ab eis diligenter tempus stellae. Sed revera quid de ipsa didicerit, quando, et ubi, vel quomodo apparuerit, non satis claret responsis. Et ideo alii alia fingentes, velint, nolint, totum Deo possibile reliquerunt, quidquid difficillimum hominibus videtur. Interea mittens eos Bethleem dixit: Ite et inquirite diligenter de puero, ac renuntiate mihi, ut et ego 133 veniens adorem eum. Simulat se ergo adorare quem necare disponit, ut persuadeat eis, sine ulla fraudis suspicione, ob favoris gratiam sibi renuntiare.

Et ecce stella, quam viderant in Oriente, antecedebat eos donec veniret supra ubi erat puer. Deseruntur autem Judaeam ingressi stellae indicio, ut compellerentur [Col. 0135A] ex lege propter fidei sacramenta diligentius requirere tanti regis nativitatem; quatenus et ipsi sacerdotes a magis interrogati ubi Christus nasceretur, de adventu ejus inexcusabiles essent. Ut quia socordia premebantur, ne prophetarum vaticinia intenderent, a gentibus praemoniti, saltem debitum exemplis invitati venerationis obsequium credendo impenderent, qui primi ex vaticinio ad adorandum velocius venire debuerant. Provocantur enim ad fidem, sicut scriptum est, in eis qui non erant ex populo Dei, et irritantur stulta in gente ad aemulationem ut ex utroque convicti inexcusabiles essent. Sed ipsi, tanquam Jacob filios benedicens, obfusis caecitate oculis caligabant, quia praesentem lucem non intuebantur, cujus etiam locum nativitatis ex prophetia [Col. 0135B] veluti digito longe positi demonstrabant. Aliter autem, deseruntur magi divino viantes auxilio dum requirunt humanum: ut ex hoc pateat nos non debere, quos fides et Christi gratia illustrat, humanum docendi, dubietatis animo, requirere suffragium. Neque enim debuerat signum miraculi magis tanquam infidelibus ostensum, eisdem apparere legis doctoribus, quos prophetarum eloquia, et patriarcharum praesagia, atque figurarum aenigmata, velut domesticos, non modo ad fidem, verum etiam ad scientiam promissorum plurimum praestruebant. Unde timendum est de his quae in divinis litteris habentur, si mens male devota exstiterit, infidelitatis nodo incredula, aut subterfugiendi examine subdola, ne unquam ullis signorum prodigiis valeat [Col. 0135C] invitari. Quia si Moysen et prophetas non audierint, neque si quis ex mortuis resurrexerit, credent. Magi autem tandem comitante stella pervenientes ad locum, atque famulante desuper, ubi erat puer, sidere, ad quem eos ex Oriente perduxerat.

Gavisi sunt gaudio magno valde. Usus itaque Scripturarum puerum cum ideo frequenter nominare videtur, ut eum recognoscas de quo propheta canit: Puer natus est nobis, et filius datus est nobis (Isa. IX, 6) . Sed si in litteris divinis nihil superfluum 134 esse creditur, neque unus apex vel iota vacat a mysterio, textus hic Scripturarum quaestionem videtur afferre: cum nemo nisi gaudio possit gaudere, sicut nec nisi vita vivere, et morte mori; praesertim cum non, gaudio gavisi sunt, simpliciter [Col. 0135D] annotatur, sed etiam magno valde superadditum cumulatur. Nam legimus in Genesi ad Adam dixisse Dominum: In quacunque die comederis de ligno dignoscentiae boni ac mali, morte morieris (Gen. II, 17) . Et per Ezechielem: Impius, inquit, si egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis quae operatus est, et fecerit judicium et justitiam, vita vivet, et non norietur (Ezech. XVIII, 28) . Nunquam itaque dixerim hujusmodi locutiones Scripturarum sanctarum supervacuas esse. Quia, sicut morti quam saepe vivitur, et vitae, ut usus Scripturarum approbat, frequenter moritur; sic et gaudio profecto gaudet aliquis, quando propter Deum quod est verum gaudium, gaudet. Nam vita vivere quid est aliud quam [Col. 0136A] in virtutibus vivere, et beatae vitae actus habere adhuc in istius corporis vita? Sicut e contrario, morte mori, quid est aliud, quam pro vitiis et peccatis morte puniri? Ut ille qui posse habebat, si vellet, non solum non mori, verum etiam obediendo quandoque per Deum immortalis haberi; fieret in peccatis moriendo mortalis, et, si non redimeretur, deinceps, post mortem carnis, ob mortem animae aeterna morte victurus. Hinc igitur profecto patet, in divinis litteris nihil supervacuum, sed, mira distinctione verborum, sunt omnia mysteriis referta, et mirabili decore sensibus variata. Unde beatus evangelista volens illud unicum et admirabile gaudium credentibus innuere, praemisit eorum gaudendi magisterium, laetandique munus, fide cum gratia desideranter [Col. 0136B] quaerentibus in corde coelitus diffusum. Et non solum gaudio gavisos, sed magno utique gaudio, quo nullum est majus; atque in ipso magno gaudio eos valde gavisos. Quia potest in uno eodemque magno gaudio, alius plus, alius minus gaudere. Porro isti quorum specie genus praesagiebatur credentium, gavisi sunt ex illo magno gaudio valde, quia certi facti sunt de obtentu, fideles de proventu, devoti ex affectu, ardentes interius de inspiratu. Sed et magnum gaudium dici potest, ob distinctionem alterius gaudii; quia est et infimum gaudium, quo proprie magis gestire dicimur, etsi eo abusive, recte gaudere dicatur. Unde per Salomonem, secundum Septuaginta: Laetantur 135 cum male fecerint, et gaudent in rebus pessimis (Prov. II, 14) . Est itaque et medium [Col. 0136C] vitae, quoties de bonis Domini temporalibus gaudere populus perhibetur: quoniam, si ad eadem bona refertur, infimum esse convincitur; sin autem ad Deum qui dedit illa, saltem aliquid esse cognoscitur, quando per ea gaudendo, animus ad illud summum et incommutabile bonum, si non per se colendum, sursum erigitur. Magnum vero gaudium recte non aliubi quam in Deum propter seipsum accipitur. De quo quia primitiae gentium erant hi magi, perfusi visione humilitatis, suscepta fide devoti Deum adoraverunt, et religiosi pro voto fideliter Domino munera obtulerunt. Hoc igitur gaudio beatus Joannes, amicus sponsi, gaudere se perhibet. Stat, inquit, amicus, et gaudio gaudet propter vocem sponsi, quia amicus ejus est (Joan. III, 29) . Ita siquidem et isti [Col. 0136D] fide justificati gaudio gaudent magno, propter charitatis ardorem laeti gaudentes, quia de inimicis se profecto amicos per reconciliationem factos intelligunt. Unde nimirum suis apertis thesauris ei munera obtulisse, et procidentes devotos adoravisse Scriptura testatur. Quo facto, magnum religionis nostrae sacramentum aperitur, ut fide praevia thesauros nostros in via minime pandamus, donec transpositi inimicorum insidias, gratia illustrante, soli Domino devoti, ex reconditis secretorum cordium thesauris munera offeramus. De quo nimirum alibi thesauro recte dicitur: Thesaurus desiderabilis requiescit in ore sapientis. Unde quia Ezechias incaute thesauros suos alienigenis universos prodidit, divina percellitur [Col. 0137A] sententia, et justo Dei judicio in posteris condemnatur. Veterum enim traditio est quod Parthorum ac Persarum reges nullus sine muneribus vacuus adorabat. Idcirco istos aiunt vicinitate concivium assuetos munera obtulisse. Sed nos divina ex inspiratione magis factum astruimus, ut in specie totius generis coeleste refulgeat magisterium, pro quo signanter tria obtulisse dona narratum credimus.

Aurum videlicet, thus et myrrham. Per aurum quippe, quod maxime regum est ornamentum, regis insignia declarantes: per thus vero, quia in sacrificiis antiquitus ponebatur, eum venerantes, Deum intelligere fatebantur: per myrrham, qua mortuorum corpora passim condiebantur, eum testati sunt, [Col. 0137B] velut ex praesagio, humanitus moriturum. Ex 136 quo, quod si jam tunc voce edita loqueretur, poterat, ut alibi ipse fatetur, dicere, quod ad sepeliendum eum fecissent. Jure igitur quaeritur utrum singuli singula, an simul omnes tria haec: vel certe, quod magis fatendum est, utrum eorum unusquisque forte haec tria pariter obtulisset. Hoc enim potius congruit in mysterio. Quia nemo Christianus recte dicitur, nisi qui eum ubique Deum regnare fatetur, et pro salute humani generis Deum hominem factum, sine ambiguo mortuum confitetur. Nam isti constanter regem Judaeorum inter eosdem Judaeos, et apud ipsum Herodem regem requirunt; et ideo ei fideliter, ut praedictum fuerat, in spiritu aurum deferunt. Noverant eum Deum ubique omnibus sine metu [Col. 0137C] humani timoris veraciter praedicandum. Et ideo venerantes dicunt quod venimus adorare eum. Atque thuris incensum ferunt, quod solum quotidie infra sancta sanctorum mane ac vesperi eidem ex praecepto funditus cremabatur. Hominem quoque factum coelitus inspirati Deum intelligunt, eumdemque sane moriturum. Et ideo ardenter requirunt: Ubi est qui natus est? Atque in sepulturam ei ex fide munus mortificationis myrrham videlicet devoti offerunt. Quia unusquisque tunc Christum recte condit, cum eum in carne passum quandoquidem in seipso mortificatus veraciter profitetur. Unde Apostolus: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Deo in coelis (Col. III, 3) . Quippe quia offerenda sunt munera nostra Salvatori jugiter. In auro [Col. 0137D] scilicet purissima divinarum rerum scientia, in thure oratio jugis, vel compunctio recta: porro in myrrha ut praetulimus, tam voluntatum quam vitiorum abdicatio, atque vera mortificatio carnis praelibanda Deo signatur. Quae munera ex thesauris animi jure recondita proferuntur, cum corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem.

Et responso accepto in somnis, ne redirent ad Herodem, per aliam viam reversi sunt in regionem suam. Responso, inquit, accepto, cum eos nequicquam interrogasse legimus. Sed claret veritatis indicium, quod illis cogitantibus, utrum redire ad Herodem necne deberent; quod ad eorum cogitata, [Col. 0138A] antequam deliberarent, responsum est eis. Ubi eorum sobria signatur sollicitudinis cura, et nobis evidenter innuitur quod Deus semper ubique praesens adest cordi nostro. Verumtamen, 137 quia sicut Moyses nihil dicens ad Deum mente clamabat: sic et isti tacentes pio devotionis affectu, solliciti interrogabant quid divina juberet voluntas, ne suae temeritatis ignavia quidpiam a Dei omnipotentis libramine deviarent. Forma igitur in specie cunctis imprimitur credentibus, quam devote ad Deum veniant, et, postquam venerint, ut intendant quid Deus jubeat. Scilicet ne redeant ad eum cui abrenuntiaverunt, neque vitiorum repetant calles, sed per aliam viam, id est, virtutum semitas sectando ad patriam paradisi cursim redeant: ut qui contemnendo [Col. 0138B] cecidimus, obediendo et abstinendo vias vitae apprehendamus. Et notandum quod non per angelum, uti ad Joseph, haec reponsio facta dicitur: sed sanctorum Patrum traditio est ab ipso Domino divinitus imbutos fuisse; quia neminem alium constat viam regressionis ad patriam usquam instituisse, praeter eum qui se viam praebuit imitabilem, ut per ipsum ad ipsum tendentes quandoque patriam repetamus. Hinc quippe ait ipse de se, dicens: Ego sum via, veritas et vita (Joan. XIV, 6) . Per quam viam quisque gradiendo sine errore incedit, ut ad vitam festinus veritatem sequendo ingrediatur. Non enim alloquitur eos puer in praesepio positus voce humana, nondum adultus, ne contra naturam nostrae humanitatis agendo, se passim detegeret. Sed omnia sic [Col. 0138C] temperat, ut latens divinitas per fidem in homine illo deprehendatur; ne cuipiam antequam oporteret inconsulte revelaretur. Quia nimirum et fides nutrienda erat ad praemium, et via doctrinarum ejus ubique sequentibus prosternenda ad gradiendum. Alioquin non vere suscepisset infirmitatem nostram, si non per omnem aetatem temporis humana crevisset provectione, et efficientias in se qualitatis nostrae, praeter quae divina virtute mirabilius operabatur, minime praetulisset. Unde recte Lucas evangelista testatur, quod Puer Jesus proficiebat aetate et sapientia coram Deo et hominibus (Luc. II, 52) ; ut omnem provectum tam corporis quam animae designaret, et omnem plenitudinem humanitatis in eo esse ostenderet. Unde per omnia pueritiae suae tempus debuit [Col. 0138D] observare, quo maxime assumpta fragilitas carnis explicatur, et humilitas longanimitatis suae indiciis commendatur. Fuit igitur in eo plena humanitas, sicut et plena gratia, atque plena veritas. Ex quo Joannes evangelista: Vidimus, inquit, gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti 138 a Patre plenum gratiae et veritatis (Joan. I, 14) . Quod autem Verbum caro factum est, plenum veritatis fuit. Veritas quippe ipse unigenitus est Dei Filius, non gratia, sed natura. Quae gratia suscepit hominem quando conceptus est de Spiritu sancto. Tanta siquidem unitate personae, ut idem ipse sit hominis filius, qui Dei Filius unicus atque unigenitus praedicatur. In quo nimirum ipso uno Deo et homine plena gratia humanitatis, plenaque [Col. 0139A] divinitatis Veritas catholice praedicatur et colitur. Haec igitur plenitudo divinitatis in seipsa plenitudinem habet gratiae, quae est tota humanitas in divinitate sua: et plenitudo gratiae in se habet omnem plenitudinem veritatis, quae est tota divinitas in humanitate sua. Ita ut plenitudo veritatis in se habeat perfecte plenitudinem gratiae, atque plenitudo gratiae in se habeat plenitudinem veritatis. Sic est igitur a divinitate plenitudo humanitatis suscepta, ita ut in humanitate ejus omnis plenitudo divinitatis, sicut ait Apostolus (Col. II, 9) , corporaliter habitasse recte credatur. Ac per hoc omnia incrementa humanitatis, tam corporis quam animae fuerant credentibus exhibenda. Sicut et plena divinitas in eo, atque gratia ex initio conceptionis corporalier habitasse [Col. 0139B] paulatim omnibus fuerat signis atque virtutibus declaranda: ut fides per gratiam libertatis arbitrio sublimius ad praemia capessenda nutriretur. Hinc sane illis remeantibus,

Ecce Angelus Domini in somnis Joseph rursus apparuit dicens: Surge et accipe puerum et matrem ejus, et fuge in Aegyptum, et esto ibi dum dicam tibi. O quam inauditum nuntium, et profundum humilitatis negotium! Ut de quo dudum Propheta fidelis cecinerat: Domine, refugium tu factus es nobis (Psal. LXXXIX, 1) , et, Deus noster refugium et virtus (Psal. XLV, 1) , Aegyptum ipse per fugam asportatus intraret. Nequaquam igitur vacat a mysterio, quod refugium fugiendo petit Aegyptum; quod virtus, quasi timore perculsa, videtur infirmari; quod cunctorum [Col. 0139C] praesidium migrat ad extraneos per fugam elapsus. Forte, sicut natus est ut corruptam redintegraret naturam, sic quoque, ut fugaces suis revocaret exemplis, aufugit. Praecepturus namque erat: Si vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam (Matth. X, 23) . Unde, si fortitudo se differendo reservat ad potiores virtutum agones, et universorum defensio subterfugiendo declinat ad extraneos, non debet humana fragilitas temeraria procaciter de virtute sua 139 praesumere, sed semper in omnibus, quod fructuosius sit, diligentissime pertractare. Nam Deus quod fugit hominem, sacramenti fuit, non timoris. Quia nemo occultum patitur inire conflictum, qui suum saeculis vult mandare triumphum, atque exemplum pugnandi posteris derelinquere. [Col. 0139D] Neque enim mortem fugit, qui mori venerat. Neque humanas insidias expavit, qui totas diaboli versutias et fraudes venerat aperire, et superando potentius revincere. Scriptum quippe erat: Non occides agnum in lacte matris suae (Exod. XXIII, 19) . Et ideo provisum ne fieret in experto, quod diu, licet occulte, perhibitum fuerat in mysterio. Moliebatur enim callidus persuasor, ut Christi susceptam praeveniret infantiam, et virtutis ejus anticiparet insignia. Jam forsitan senserat quaedam prophetarum vaticinia in eo adimpleri. Haud dubium quin intellexerat juxta illud prophetae: Priusquam puer sciret vocare patrem aut matrem, secundum humanitatis infantiam, virtutem accepisse Damasci, et spolia Samariae [Col. 0140A] (Isa. VIII, 4) . Et hac quippe fuga Isaias praedixerat dicens: Ecce Dominus ascendet super nubem levem, carne videlicet absque peccato circumtectus, et ingredietur Aegyptum, et movebuntur simulacra Aegypti a facie ejus (Isa. XIX, 1) , quod multorum traditionibus approbatur: ita ut in quadam civitate Frondosii ducis omnia idola penitus corruerint in terram. Et de quinque civitatibus loquentibus lingua Chanaan earum una tunc vocata est civitas solis, in qua diutius dicitur habitasse. Nam, ut quidam supputant, ab ingressu Aegypti usque ad principium regni Archelai, septem fuere anni, quibus in Aegypto Christus delituisse creditur. Felix, inquam, regio, quam tanto tempori spatio sol justitiae sua illustravit praesentia; ut quae tantis [Col. 0140B] erat idolorum sordibus polluta, fieret demum tanquam hortus irriguus doctrina Christi, et tanquam paradisus Domini, coelesti disciplina clementius adimbuta. Unde nimirum constat, quod deinceps pene tota illa regio facta sit monachorum, non minus coenobialis quam anachoretica, in modum paradisi quodammodo coelestis habitatio. Quae qui nosse voluerit, legat Vitas Patrum, et collationes eorum; satis abundeque clarebit Christum non. abs re descendisse in Aegyptum, imo genitum eorum audisse qui vexabantur terrenis operibus, et descendisse liberare eos; ut essent, Pharaone submerso, liberati jugo servitutis, qui tantis tribulationibus et angustiis premebantur.

140 Futurum est enim, inquit evangelista, ut [Col. 0140C] Herodes quaerat puerum ad perdendum eum. Angelus enim Domini, quod Herodes dolose insidiando se promiserat eum adoraturum, aperit, et praemonet ex consilio transportandum, quem ille fraudulenter tractabat ad perimendum. Ex quo profecto liquet, quod fraudes et simultates, atque omnes doli nunquam lateant oculos divinae majestatis. Idcirco virum sanguinum et dolosum passim Dominus abominatur, et in fasciculo divinae ultionis involvit: Accipe, inquit, puerum et matrem ejus. Hinc Joseph non quasi maritus, sed velut nutritius ac custos infantiae Salvatoris in comitatu adsciscitur, et commendatur ei servanda virginitas. Nocte autem ideo tollitur, ut per hoc commendet qualis vel quanta caligo infidelitatis terram Judaeam obtenebrasset. [Col. 0140D] Quia nimirum corda Judaeorum non aliud quam caecitatis nox premebat. Hinc igitur nocte exiit, quia occulte per fugam ad illustrandam Aegyptum descendit. Cum vero hinc reascendit, neque nox, neque dies describitur.

Ut adimpleretur, inquit, quod dictum est a Domino: Ex Aegypto vocavi filium meum. De adimpletione quidem prophetarum jam supra tractavimus. Sed et nunc ideo fugisse dicimus, ut legis veritas constaret, prophetiae fides daretur, Psalterii testimonium, quando David verus fugit a facie Saul regis, firmaretur. Unde et Dominus: Necesse erat impleri quae scripta erant in lege et prophetis et psalmis de me (Luc. XXIV, 44) . Ubi autem hoc scriptum sit, frequenter [Col. 0141A] omnium interpretum clarissimus atque eruditissimus interpres noster testatur, juxta Hebraicam veritatem quod in Osee scriptum legatur. Nonnulli tamen, sicut nec ipse denegat, ex libro Numerorum, dicente Balaam, hoc sumptum asseverant. Nam et in aliquibus codicibus prophetarum, Ex Aegypto vocavi filios meos, saepe invenitur, quod magis omnino filiis Israel de captivitate venientibus convenit. Sed nos beatum evangelistam et Hebraicam sequimur veritatem, amplissime confitentes quod de Christo, etsi aliud significet, ex praesagio prophetarum recte credatur. Verumtamen ex Numeris hoc sumptum esse videtur, et astruere quod legitur, sicut dictum est a Domino. Quia si ab aliquo sanctorum prophetarum, ut aiunt, rolatum [Col. 0141B] esset in ore Matthaei, sicut dictum est per Prophetam rectius diceretur. Nunc autem quia forte ex Balaam 141 harioli videtur dictis hic insertum, jure Deus auctor hujus prophetiae, qui per eum locutus est, astipulatur. Sed quid horum verius sit, nullam objectionis controversiam quaerimus. Quia etsi in utrisque locis de Christo dictum accipitur, evidentius inde duntaxat haec firmatur assertio. Duobus namque vel tribus testibus stabit omne verbum. Et notandum quod dicitur, Ex Aegypto vocavi filium meum. Meum, inquit, quia Verbum caro factum est, et secundum unitatem personae, unus idemque hominis filius, et Dei utique proprius appellatur.

Tunc Herodes videns quod illusus esset a Magis, iratus est valde. Et mittens occidit omnes pueros qui [Col. 0141C] erant in Bethlehem, et in omnibus finibus ejus, a bimatu et infra, secundum tempus quod exquisierat a Magis. Haeret haec sententia, quod illusus est a Magis, ubi ait, quia per aliam viam reversi sunt in regionem suam. Et ideo valde iratus dicitur, quia cum esset primum de nativitate Christi furore turbatus, postea delusus, valde flammis succensus ira accumulatur. Occidisse autem eos dicitur, quia praecepit verbo: lingua enim usus est pro gladio. Unde scriptum est: Et lingua eorum gladius acutus (Psal. LVI, 6) . Omnes pueros qui erant in Bethlehem ideo occidit, ut is, qui in ea dudum natus dicebatur, non effugeret. Et non solum eos tantum, qui in eadem reperti sunt civitate; verum etiam et in omnibus finibus ejus circumquaque tenera matronarum pignora [Col. 0141D] jugulavit a bimatu, et infra secundum tempus quod exquisierat a Magis. Secundum tempus igitur quod exquisierat a stellae nascentis ortu, ubi non verisimile videtur eum sustinuisse, ut e vicino duobus annis expletis ad se redirent. Quia bimatus Graece duos significat annos. Unde quidam suspicantur, quod integro nativitatis Christi expleto anno, venerint: deinde alio anno transacto, videns se Herodes delusum, furoris stimulo pueros jugularit. Ac per hoc a bimatu et infra duorum annorum tempus, exquisitum ab eis jure narratur. Sed tamen magis reor fatendum, quod idem quibuslibet ex rebus fraudis suae venena tanti temporis silentio presserit, ut cum quandoque sollicitius deprehenderet, [Col. 0142A] ne laberetur e manibus. Et ideo fortassis duobus eum constat sustinuisse annis, ne forte quibusque delitesceret argumentis. Aut certe qui missi fuerant, tandem morarum causis explicitis interdum renuntiassent. Sed dum pro certo se comperit delusum, 142 occidit omnes, pueros qui erant in Bethlehem, et in omnibus finibus ejus a bimatu et infra. A bimatu scilicet, ex quo constat stellam apparuisse, usque ad puerum unius noctis. Quoscunque igitur hujus temporis puerorum lactans concluserat aetas, idcirco jugulari praecepit, ut in nullo se dissimularet si esset cujusque gratiae filius, nisi modis omnibus infra hoc spatium comprehensus, saltem inter plurimos necaretur. Omnes igitur occidit, ut unus non effugeret. Sed quanti eorum essent, non facile reperitur, [Col. 0142B] etsi quorumdam traditio habeat juxta Apocalypsin Joannis centum quadraginta quatuor millia fuisse (Apoc. VII, 5) . Nam ibidem ex omni tribu duodecim millia leguntur ascripti; hic vero tantum ex Bethlehem atque ejus finibus omnes perhibentur occisi. Rursus alii asseverant per viginti locorum spatia duo millia infantum occisos fuisse, ita ut in singulis locis centum perempti essent. Quod nos non astruimus. Quia quod in Scripturis sanctis non legimus, melius ignorare quam temere definire credimus. Hoc tantum ad praesens fatemur, quod Deum non lateant, cui omnia vivunt, qui pro Domino mortis dispendium subierunt. Praeoccupavit autem crudelis jussio regis omnes fines ejusdem civitatis, sicut et omne tempus quod dudum exquisierat [Col. 0142C] a Magis, ut neque loco neque tempore celaretur, qui sine loco ac tempore cum patre manens infra tempus ac locum nascebatur localis. Unde nonnulli anno expleto nativitatis, verius opinantur pueros occidisse; sed ideo a bimatu, ut sicut praeoccupaverat circumquaque fines civitatis; ita praeoccupaverat ultra integrum annum tantumdem temporis spatium, atque infra praeteritum totius aetatis usque ad puerum unius noctis terminum. Noverat igitur callidissimus hostis, divinitatis puerum subito coram oculis velut duorum annorum vel unius noctis apparere potuisse, ut aetatem sui temporis celaret, et ideo sub hac conditione, hinc inde temporis ac locorum partes omnes praeoccupavit, ut absque ullo ambiguo in mortem eum quem quaerebat concluderet.

[Col. 0142D] Tunc impletum est, quod dictum est per Jeremiam prophetam dicentem: Vox in Rama audita est, ploratus et ululatus multus. Rachel plorans filios suos. Veteris quidem fortasse recordatur historiae (Jud. XIX, XX) , ubi propter uxorem Levitae fornicatione peremptam secundum numerum duodecim tribuum in duodecim partes divisam, omnis Israel 143 tribum Benjamin, praeter trecentos viros, omnem usque ad internecionem delevit. Quorum qui superfuerant ploratus et ululatus vox tanta usque Rama duodecimo milliario ab Bethlehem audita exaggeratur, ut hyperbolice Rachel jam mortua dolentis affectu filios flere dicatur. Unde nimirum per hoc de Chaldaeis [Col. 0143A] texitur historia, quod similis esset ab eis priori cladi populo Judaeorum futura vastatio. Sed verius revelante Spiritu sancto, per beatum evangelistam prophetia de nece puerorum accipitur, qui caesi sunt pro Christo, quamvis ad utrumque more prophetiae referri posse non incongrue videatur. Hinc ergo recte dicitur, quod tunc impletum sit, quod dictum est per Jeremiam prophetam dicentem: Vox in Rama audita est. Quia nimirum etsi ad imminentem captivitatem Judaeorum sermo prophetiae respicit, tamen in eo velut ex umbra, corporis veritas, futura scilicet caedes infantium pronuntiatur. Et ideo adimpletum esse dicitur, quod interea usque dum fieret, legentibus velut semiplenum jacebat; quia quod tunc in littera rei gestae sonare videbatur, aliud longe [Col. 0143B] futurum occultius promittebat. Nam Rama, quo dicitur vox ploratus et ululatus resonuisse, non nomen loci putare debemus, qui est juxta Gaba, duodecimo, ut dixi, ferme milliario a Bethlehem; sed Rama excelsum interpretari doctorum dictis quam saepe probamus. Vox igitur in Rama audita est, videlicet in excelso. Quia planctus lugentium longe lateque resonans per exaggerationem ad Deum usque in coelum pervenerit. Diverse namque in Scripturis sanctis, vox clamoris in excelso ad aures scilicet Dei altissimi dicitur pervenire, sicut clamor peccati quod jugiter ante Deum contra delinquentes clamat. De quo Dominus: Clamor Sodomorum venit ad me (Gen. XVIII, 20) . Et alibi propheta, cum peccata populi commemorasset: Nonne, inquit, in [Col. 0143C] auribus Domini sabaoth sunt haec omnia? (Isa. V, 9.) Fit itaque et eorum clamor, qui paupertate vexati, ab exactoribus crudeliter affliguntur; vel certe viduarum et pupillorum, quoties injuste opprimuntur. Unde Dominus: Vociferabuntur, inquit, ad me in tempore, et ego exaudiam clamorem eorum (Exod. XXII, 23) . Fit et sub ara Dei clamor sanctorum interfectorum propter verbum Dei, et propter testimonium quod habent, quorum sanguis effusus est super terram. De quibus beatus Joannes in Apocalypsi sua (VI, 10) : Et clamabant voce magna 144 dicens: Usquequo sanctus et verus, non judicas sanguinem nostrum de his qui habitant in terra? Nam et vox sanguinis Abel contra Cain de terra clamare dicitur. Atque ideo Dominus: Ut veniat, inquit, super [Col. 0143D] vos omnis sanguis justus, qui effusus est super terram, a sanguine Abel justi, usque ad sanguinem Zachariae filii Barachiae, quem occidistis inter templum et altare (Luc. VI, 51) . De quorum medio vox eorum in Rama, videlicet in excelso, tanto clarius audita praedicitur, quanto crudelius vita totius turbae innocens pro uno omnium Redemptore jugulatur. Quae si tunc ac si ex praescientia vox ista infantium clare sonuit ab excelso, cum propheta haec cernebat in spiritu, longe validius infremuit, cum jam multorum millia et inanes passim suis implebant auras gemitibus; quando gloriosa infantium ac simplex puritatis vitae turba pro Christo in morte succubuit; quando eorum omnium genitrices vultibus suffusis [Col. 0144A] lacerantes vertice crines trahebantur, et nuda rumpebant pectora: quando lacrymosis genas rigabant imbribus, et totum infeliciter corpus suis sauciabant unguibus: quando non minus patres ac matres, quam et omnis cognatio eorum suas tendebant palmas, et dabant lamenti voces in coelum. Nunquid non tantus clamor omnium et crudelis Christi persecutio ab omnibus poterat non venire in coelum? Num et vox sanguinis tantorum poterat silere super terram, cum vox sanguinis Abel ad Deum clamet de terra in coelum? Vox igitur in Rama digne audita est; quia in eorum specie genus omnium, qui pro Christo passuri erant, figurabantur. Unde nec immerito, dum sub ara Dei cum caeteris initiantur mansuri, etiam in eorum vocibus, dicimus omnium [Col. 0144B] sanctorum Martyrum voces in Rama, scilicet in coelestibus jam audiri. Et ideo non modicum fuit prophetae, tanti mysterii sacramenta, licet obscure, diligentius praesignare: ut sicut in illis jam genus omnium pro Christo martyrum signabatur: ita sane in Rachel figura totius Ecclesiae plorantis in hac valle lacrymarum expressius pro suis monstraretur occisis. Mox igitur Virginis partu editus mundo Christus apparuit, a passionibus coepit: quia dum ipse persecutionem patitur, sanctorum omnium persecutio in eo nimirum velut ex praesagio figuratur. Super quem isti proprio primum cruore dedicantur ad victimam, ut tenera adhuc et lactans infantia totius corporis, donec omnia viri perfecti membra in unum 145 colligantur, initium significantius exhiberet. [Col. 0144C] Igitur occiduntur infantes dum Christus infans quaeritur. Et in eisdem infantibus nascitur forma martyrii, ubi totius Ecclesiae infantia mirabilius dedicatur. Ex quo sensim membra corporis parantur Christo conformia, donec omnes in mensuram plenitudinis ejus in virum perfectum ad aeternitatem regenerati, celerius occurramus. Et ideo Rachel, quae ovis Dei dicitur, videlicet Christi Ecclesia, jure teneros suos morte peremptos deplorat agnos. Neque consolari vult in praesentiarum, quia non sunt; sed omnem suam spem, et consolationis gaudium ad aeternam transmittit vitam, ut ubi eos recipiat beata immortalitate vestitos, quos hic amisit quambrevi vita exspoliatos. Nam de Rachel docet lectio Genesis (XLVIII, 7) , ubi ait, quod mortua est et sepulta [Col. 0144D] verno tempore in via Ephrata, quae est Bethlehem. In via namque sepulta est, quia typus erat Ecclesiae, quae nondum est in patria, sed in via quae Christus est, per quam transeuntes eunt, et flent portantes semina sua. Quorum itaque vocem in excelso ascendere, et eorum ploratu quotidie aures Dei pulsari, nemo qui sane sapi potest ambigere. Verno quoque tempore sepelitur in via, quia dum hic in Christo sumus, pariendo illum jugiter mortificamur, et absconditur vita nostra, quousque frigus infidelitatis pertranseat, ut cum Christus apparuerit, qui est via, et veritas, et vita nostra, tum simul cum eo et ipsi appareamus in gloria. Interea autem vox clamoris quotidie inaltatur et ploratus ac luctus augetur; [Col. 0145A] nimirum quia de hoc mundo non sumus: si enim de mundo essemus, mundus quod suum esset diligeret. Nunc autem Rachel nostra, dum parit in via, tristitiam gerit, quippe quia dictum est ei: Vos plorabitis et flebitis, mundus vero gaudebit. Sed mox additur consolatio, quod tristitia vestra vertetur in gaudium. Unde nimirum nequaquam hic vult consolari, quia filii ejus non sunt de hoc mundo, sed totam cum suis eo se transponit, ubi Christum suae satietatis cibum ante se in domo panis natum et passum atque resuscitatum transmisit. Interea quia de hoc ad materiam suae quantitatis pauca libavimus, restat quaerere 146 juxta historiam, quomodo Rachel filios Judae, id est Bethlehem, quasi suos ploret; profecto cum ex ea natus est Benjamin, in [Col. 0145B] cujus tribu nullo modo Bethlehem civitas invenitur. Quod forte brevius referatur, dum sepulta inibi juxta Bethlehem in via legitur, ut ex aeterno corpusculi sui hospitio nomen matris acceperit. Sin alias idcirco flere innuitur, quia Juda et Benjamin duae tribus junctae erant: Herodes autem praeceperat non solum in Bethlehem pueros interimere, verum et in omnibus circumcirca finibus ejus, qua caedis occasione jussu regis accepta, intelligimus etiam multos de Benjamin morte fuisse peremptos. Plorat autem Rachel eos filios suos, et non recipit consolationem, secundum duplicem quorumdam intelligentiam. Sive quod eos in aeternum mortuos aestimaret. Sive quod hic consolari se nollet de his, quos sciret in aeternum esse victuros. Verius tamen in [Col. 0145C] Rachel, ut diximus, figura totius Ecclesiae exprimitur. Et ideo ex utraque parte illi duo isti sensus conveniunt: seu quod non tantum peremptos doleat. Sed eos etiam lugere probatur, quos primum genitos retinere, vel certe nondum genitos generare voluit. Ex quibus nullam recipit consolationem, eo quod aeterna morte sint perempti, quia non sunt in aeterna soliditate mansuri. Seu noluit consolari, quia non supererant quos dolebat amissos: eo quod hi qui mortui videbantur, in aeternitatis perfectum martyrio erant translati. Consolatio namque de re amissa jure quaeritur praestanda, et non habita vel possessa. Quia ex aucta felicitate profecto gaudium aeternae vitae copiosius in posterum generatur. Verumtamen quamcunque horum quisque sensuum receperit intelligentiam, [Col. 0145D] tropicam locutionem intercurrere necesse est non refugiat. Ac per hoc etsi ad Rama usque vox ploratus ex sepulcro Rachelis pervenisse juxta litteram praedicatur, non abhorret a vero, sicut et mortuam non fabulose, sed transformatae locutionis modo, apte filios deflevisse comprobatur. Melius tamen per Rachel, quam si Bethlehem civitas plorasse diceretur, mystici figura sacramenti introducitur; quia per eam in omnibus schema Ecclesiae Christi legentibus apertius 147 commendatur. Commendatur autem per Rachel Christi Ecclesia cum suo capite hinc inde tam translatos morte quam peremptos supplicio deflevisse; sicut et per Herodem diabolus cum suis membris penitus [Col. 0146A] designatur. Itaque didicit Herodes, Christus ubi et quando venisset, nec tamen eum veneratur ut Christum, neque unde sit intelligit, aut ad quid venerit qualiterve, penitus non requirit. Sic et omnes iniqui, membra videlicet inimici, quamvis Christum false nominent, nec intelligunt, nec venerantur digne, nec requirunt, sed persequuntur eum in membris suis, et prave vivendo, recedunt procul, et avertuntur.

Defuncto autem Herode, ecce Angelus Domini in somnis apparuit Joseph in Aegypto dicens: Surge et accipe puerum et matrem ejus, et vade in terram Israel. Herodem autem hic non eum debemus accipere, quem postea Joannem legimus decollasse: sed eum de quo jam supra disseruimus, cujus fuisse [Col. 0146B] filius idem ac successor non ambigitur. Tolle, inquit, puerum et matrem ejus; puerum sane et non filium, matrem pueri et non uxorem suam. Porro in somnis jubetur redire, sicut et antea praemonitus erat in somnis, ut in Aegyptum descenderet; quia nec dum publice revelabatur, cui Angelus devote servitutis officium deferebat.

Defuncti sunt enim, inquit, qui quaerebant animam pueri. Ubi recte innuitur, quod rege crudeli exstincto, complices ejus illico periere, qui pariter in necem Christi, invidiae aut timoris, adulationisve gratia tractaverunt. Mirum igitur, quomodo dictum sic, qui quaerebant animam pueri, cum Dominus dicat: Nolite timere eos qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere (Matth. X, 28) . Si [Col. 0146C] enim anima invisibilis et impalpabilis non potest occidi armis istis corporeis, quomodo recte quaeritur ad perdendum, praesertim cum sit post exitum carnis etiam immortalis? Sed animam hic simpliciter aut pro sola carne posuit, aut certe, quod magis reor, pro vita praesenti; quia nonnunquam anima in Scripturis pro vita hac temporali accipitur. Unde recte quaesisse animam pueri censetur, qui praesentem 148 ejus vitam exstinguere moliebantur. Sed et notandum, Christum animam habuisse, quod Apollinaristae contradicere conantur. Pluraliter autem forsitan ideo dicuntur, etiam ut per hoc saevitia Herodis atrocior pertractaretur. Ferunt enim, quod idem priusquam moreretur, jussit super funus suum omnes Judaeorum occidere nobiliores, saltem ut per [Col. 0146D] hoc cogerentur Judaei flere ac si mortem ipsius. Quod forte volens Angelus innuere: Defuncti sunt, inquit, qui quaerebant animam pueri. Possunt et pro uno per synecdochen, quamplurimi significantius mortui appellari, ut per hoc omnis ordo persecutorum cessasse persequi clarius designaretur. Quo defuncto, sancta Dei Ecclesia in Christo vivens, per amplius et perfectius ad coelestem Jerusalem quotidie invitatur. Hinc sane typum Ecclesiae jure praemisimus, dum non modo illius vox ploratus quoque auditur, quae nullum habuit de amissis filiis dolorem jam defuncta, sed etiam per eam hujus Ecclesiae vox quae diu sterilis jam nunc fecunda sublimius audita significatur. Non quod non sint qui per Martyrium [Col. 0147A] mortui putabantur, praesertim cum aeternitatis augmento transvecti credantur identidem ad gloriam. Sed quia eos retinere non valuit omnes, quos parturivit, vel eis persuadere ad fidem de tyrannide quos ad praemia melioris vitae jugiter invitabat. Consolatione enim eget, ut diximus, res amissa, et non aucta; quia felicius transformata in melius potius gaudium affert, quam moerorem, et laetitiam fruentibus illa coacervat. Unde beatus evangelista hujusmodi volens confirmare figuram, subtexendo quae sequuntur, addidit dicens:

Surgens accepit puerum et matrem ejus, et venit in terram Israel. Audiens autem quod Archelaus regnaret in Judaea pro Herode patre suo, timuit illo ire. Et admonitus in somnis, secessit in partes Galilaeae. Et [Col. 0147B] veniens habitavit in civitate quae vocatur Nazareth. Servari itaque typicam narrationis figuram recte diximus; quia Joseph apostolorum gerit speciem, quorum officio Christus circumferendus erat passim per universam hanc moeroris ac tribulationis Aegyptum. Hi vero tanquam defuncto 149 Herode, videlicet, populo Judaeorum, sub ejus regimine in passione Domini infidelitatis vitio perempto, Judaeis praedicare sunt missi, ad quos Dominus velut ad oves perditas fuerat directus. Sed manente haereditario infidelitatis dominatu, metuunt et recedunt, admoniti per visum sancti Spiritus; donum gratiae in gentibus contemplantes, ad eas transferunt Christum olim Judaeis missum. Alioquin quomodo Joseph audiens quod Archelaus regnaret in [Col. 0147C] Judaea pro Herode patre suo, timuit illuc ire, si per angelum ascendere monebatur? Nunquid vir justus timere debuit, quod per angelum imperatur? Aut si infirmitas ejus fuit, ut pro infidelitate timeret, quomodo rursus ut in Galilaeam transeat sine ulla reprehensione monetur per angelum? Reverti ergo ad Judaeam jubetur et timet, in Galilaeam vero regionem gentium admonitus transire penitus non recusat. Aut enim eum timere ita tenus, si forte jussum est, non oportuit, aut certe per angelum praeceptio mox mutanda inferri non debuit. Unde liquido constat, typicam in hoc rationem servatam fuisse. Aut forte hoc ita intelligendum putamus, quod Joseph audiens, Vade in terram Israel, intellexerit se primo jussum esse ire in Judaeam, haud dubium quin ipsam [Col. 0147D] putabat terram Israel. Sed postquam comperit illic regnare Archelaum, noluit se periculo subjicere; praesertim quod aestimasset Christum et partes ejus, de quo responsa angelica talia monuerant, alibi non esse habitandum quam in Jerusalem, ubi templum Dei erat et prophetarum omnium celebratio. Quo profecto iturus esset, si non Archelaus ibidem vice patris regni jam sceptra moveret. Verumtamen angelus cum dixisset, Vade in terram Israel, non Judaeam, sed Galilaeam voluit intelligi, quam etiam Judaeorum populus incolebat, in qua nimirum Nazareth constat fuisse. Galilaea namque metropolis erat civitas, ad quam, velut pars in toto Nazareth pertinuisse probatur. Porro videns angelus errorem de [Col. 0148A] pietate descendere, et timorem ac si de providentia, monuit eum ire in Galilaeam civitatem Nazareth, non mutans visionis praeceptum, sed manifestius corrigens pietatis errorem. Unde continuo evangelista, ut apertius commendaret sic fuisse praedestinatum, 150 adjecit dicens:

Ut adimpleretur quod scriptum est per prophetas, quoniam Nazaraeus vocabitur. Ex quo colligitur aliud prius angelum nequaquam praecepisse, quam quod hinc inde praedestinatum erat. Non enim rerum eventum secutus est ipse processus, sed processum ejus passim consecutus est rerum eventus. Non simpliciter quidem, ut reor, processus qualibet causarum specie in aliquo transformatur; sed in omnibus praedestinationis veritas ita tenus adimpletur, [Col. 0148B] ut typice gestarum ordo doctrinarum pene in omnibus figuratarum rerum sacramenta afferret. Unde nimirum parvuli primum ideo trucidantur, quorum nulla nisi innocentia exstitit causa; ut omnes intelligant martyrium, neque ex reatu culpae constare, neque ex merito, aut ulla electione, nisi ex Dei gratia cuipiam provenire. Et revera hic omnia sic contexuntur, ut et veritas pateat, et sacramentorum typica suffragentur eloquia. Hinc sane adhuc movet aliquos, quod Lucas refert, monarchiam regni Herodis divisam in quatuor partes; quomodo verum constet, quod Joseph audiens Archelaum regnasse in Judaea, timuerit illo ire, et non magis in Galilaeam, ubi Herodes alius, Evangelio teste, regnasse perhibetur. Sed hanc quaestionem [Col. 0148C] Josephus, et alii quamplurimi solvunt, dicentes primum Archelaum, totius regni post patrem monarchiam suscepisse, atque illo insolescente dejectum fuisse a Tiberio ex patris solio, divisumque regnum in quatuor tetrarchas. Quarum unam, Galilaeam videlicet, fratri ejus Herodi contradidit, quam necdum perceperat, quando Archelaus adhuc omnem regni monarchiam suo crudeli vexabat imperio; sed postea justo Dei judicio Lugdunum exsilio deportatus est, quae Galliarum est civitas. Et hinc est, quod Joseph antea eum velut haeredem crudelitatis providus metuebat: Ut impleretur, inquit, quod dictum est per prophetas, quoniam Nazaraeus vocabitur. Si enim cujuslibet prophetarum satis praefixum in Scripturis testimonium habuisset, nequaquam [Col. 0148D] sicut dictum est, per prophetas differenter dixisset. Verumtamen magis sensum, ut reor, de ipsis sumens Scripturarum locis, suae expleverit assertionis fidem, quoniam hic velut sanctus sanctorum Nazaraeus jure vocatur. Nam secundum 151 Hebraicam veritatem scriptum in Isaia legimus: Exiet virga de radice Jesse, et Nazaraeus de radice conscendet (Isa. XI, 1) . Ergo Nazareth non minus germen novellum, quam flos campi interpretatur; de cujus radice germinis, ut reor, sanctus sanctorum, scilicet Nazaraeus nuncupative, ad significandam aeternitatis suae substantiam, legitur ascendisse. Quo enim rectius nutriretur, quam in Nazareth, ex qua nomen daretur, quo esset indicium, quia essentialiter [Col. 0149A] ipse sanctitas in sanctitate nutritus, Sanctus sanctorum recte sit appellandus? Hinc profecto liquet, quia sicut elegit tempus quando nasceretur, et locum in quo nasceretur: ita et civitatem recte dicitur elegisse, in qua etiam ad explananda suae incarnationis mysteria significantius coalesceret. Est itaque usque hodie in Galilaea viculus contra regionem in quinto decimo ejus milliario ad orientalem plagam, juxta montem Thabor, nomine Nazara, quem multi putant eamdem Nazareth dudum fuisse; sed paulatim deficiendo civitatem in viculum commutatam. Dominus autem in ea ideo enutritur, ut per eam quis scit, qui nuncupandus est, ex ea plenius dignoscatur. Nam Nazaraeus varie in Scripturis sacris accipitur. Siquidem in lege Nazaraei erant, [Col. 0149B] quorum votum ad tempus erat, aut certe a primordio usque ad finem Nazaraei sanctificationis suae fiebant gratia. At vero de hac civitate qui forte essent lege patriae, similiter et ipsi, Nazaraei aut certe Nazareni quamlibet ob distinctionem sunt vocati. Inter quos nimirum Salvator Nazaraeus voluit appellari, quatenus idem agnosceretur, qui per Danielem futurus praedicatus est Sanctus sanctorum. Nam et discipuli primum sunt Nazaraei dicti, postea vero Christianitatis vocabulum sortiuntur a Christo, et generaliter omnes Christiani hactenus nuncupantur, de quibus recte canitur: Quod candidi facti sint Nazaraei ejus (Thren. IV, 7) , splendorem Deo dederunt, quia nuptiali veste sunt induti. Caeterum quidam haeretici Nazareni sunt vocati, eo quod in Christum crediderint, [Col. 0149C] ita tamen, ut omnia Veteris Testamenti instituta servare contendant. Sic enim Christum praedicant suscipi debere, ne legalis umbram videantur omittere. Quorum quia schisma specialem elegit vitam, speciale sibi, 152 nescio quo auctore, Evangelium invenerunt, quod Nazarenorum proprie nominatur. Qui quasi de religione gloriantes nomen sibi sanctitatis dederunt, et rei facti sunt, non credentes omnibus Christum ad justitiam posse sufficere. Unde superstitiosi conantes nova veteribus assuere, pejorem operati sunt scissuram, et facti sunt sine Deo, qui sine fide inveniuntur. Porro Evangelium cum dixisset, quod veniens habitavit in civitate, quae vocatur Nazareth, ut adimpleretur quod dictum erat per prophetas, quoniam Nazaraeus [Col. 0149D] vocabitur, illico adjunxit, dicens:

(CAP. III.) In diebus autem illis venit Joannes Baptista praedicans in deserto Judaeae, dicens: Poenitentiam agite, aporpinquavit enim regnum coelorum. Ex quo non modica quaestio videtur inter utrosque evangelistas generari. Nam Matthaeus continuo ut infantem vel puerum ex Aegypto revocatum commemorat, statim quasi in diebus illis Joannem Baptistam venisse confirmat; cum Lucas anno quinto decimo imperii Tiberii Caesaris, procurante Pontio Pilato Judaeam, tetrarcha autem Galilaeae Herode, Philippo autem fratre ejus tetrarcha Itureae et Trachonitidis regionis, et Lysania Abilinae tetrarcha, sub principibus sacerdotum Anna et Caipha, factum [Col. 0150A] fuisse verbum Domini super Joannem Zachariae filium in deserto manifestius declaret; atque insinuet jam tunc Jesum ferme annorum fuisse triginta, quando mox baptizatus ab eo monstratur. Unde nimirum constat intelligere nos debere alios hos dies temporum, quando, Scriptura teste, Archelaus adhuc Judaeam regebat; alios, quando Lucas per terrenas potestates, more historiographorum, expressius praeconem Christi ad praedicandum venisse declarat. Nam tunc Christus, ut conjicitur, ferme infra octo annorum erat, nunc vero jam circa triginta annorum spatia versabatur. In tantum siquidem ipsa tunc commutata sunt tempora, ut et Judaeae Pilatus praesideret, et regnum per tetrarchias divisum sub principibus sacerdotum Anna et Caipha commemoretur. Quo profecto [Col. 0150B] patet, Matthaeum per hoc quod ait, In diebus illis, non tantum pueritiae tempus insinuasse, sed omnes 153 dies quo coeperat habitare Nazareth, usquedum ascenderet et ipse de Galilaea, ut baptizaretur a Joanne, contiguos voluit demonstrare. In quibus diebus cum adhuc Nazareth parentibus subditus habitaret, venit Joannes praedicans baptismum poenitentiae in deserto. Nam et Lucas hoc insinuat dicens: Puer autem crescebat et confortabatur, plenus sapientia, et gratia Dei erat cum illo. Et ibant parentes ejus per omnes annos in Jerusalem in die solemni Paschae (Luc. II, 40) . Ac deinceps: Cum factus esset annorum duodecim, ascendentibus illis in Hierosolymam, secundum consuetudinem diei festi; consummatisque diebus, cum redirent remansit puer Jesus in [Col. 0150C] Jerusalem. Et cum requisissent eum, invenerunt eum in medio doctorum (Ibid. 42) . Ac deinde scriptum est, quod descendit cum eis et venit Nazareth, et erat subditus illis (Ibid. 51) . Ex quo nimirum datur intelligi, quod in eisdem diebus, quibus a principio coepit habitare Nazareth, adhuc eo ibidem commorante, venit Joannes in desertum parare viam adventus ejus, et praedicabat poenitentiam, et quod appropinquasset regnum coelorum. Atque eadem primum veritatis praeco annuntiat, quae demum per se ipsa Veritas auctoritate sua praedicat ob salutem hominis, ac commendat. Quippe quia vox praeibat verbum, rectum erat ut primum annuntiaret, quod postea ex eodem verbo consonum sonuisset; praedicans in deserto Judaeae, ac dicens: Poenitentiam [Col. 0150D] agite, appropinquavit enim regnum coelorum. Porro, dicens, retulit ad hoc quod ait, poenitentiam agite; praedicans vero, ad illud quod dixerat: Quia appropinquavit regnum coelorum. Neque enim duo pariter verba geminari poterant absque intelligentia, ubi nec apex vel iota vacat a mysterio. Poenitentiam igitur agere, est prioris vitae errores in se punire, deinde promissionibus regni coelestis spe animos ad superna erigere, atque ad melioris vitae actus studia provocare. Nihil enim ad persuadendum animos auditorum magis valere poterit, quam spes aeternae promissionis, et metus tormentorum, atque comminatio divinae majestatis. Quae nimirum satis ad persuadendum apta conspiciens divina providentia, [Col. 0151A] voluit dicendo poenitentiam agite, monstrare, quod prima sit miserorum virtus, ut per poenitentiam discant in se perimere veterem hominem. et odisse vitia; quod nisi quisque fecerit, non modo virtutes apprehendere, verum nec suppliciorum poterit exitio liberari. Poenitentiae quoque virtus timore concipitur, 154 sed ipse timor, divina inspirante gratia, tantisper de sapientia generatur. Hinc namque scriptum est: Initium sapientiae timor Domini (Eccli. I, 16) . Siquidem poenitentia a puniend orecte vocari creditur, qua quisque punit quae novit se illicite commisisse, quod nemo digne valet agere, nisi per sapientiam illustratus coeperit inter bonum malumve discernere. Sed timore commotus dum mala fortiter in se puniendo reluctatur, necesse est spe gratiae [Col. 0151B] subrigatur, per hanc ad ea quae digna sunt inhiare consuescat. Nemo igitur consuescere recte potest quae sectanda sunt, si non prius dissuescat quae contraria probantur, et perimunt virtutum conamina. Idcirco sub hac deliberatione, quicunque salubriter vult agere poenitentiam, semper timorem divini examinis, et metum poenarum ante oculos ponat. Deinde pudore velatus jugiter ante Deum, atque verecundia coopertus, dolorem cordis fletibus attemperet; quia sine dolore nulla queunt esse vulnera, si vitalia membrorum non fuerint circummortua. Quod si itaque vulnus cordis non doluerit, emortuum est illud, et eo magis est incurabile quod nec se sentit, neque supervenientem medicinam sentiendo valet suscipere. Quod si sentire coeperit, erit [Col. 0151C] divinae gratiae, quod sentiendi reddidit primum libertatem. Deinde libertas simul cum gratia infatigabiliter debet insistere, ut medicinam quotidie exercendo, pristinam animus aeger a medico recipiat sanitatem. Hinc namque est quod veritatis praeco tale salutis antidotum languentibus proponit: Poenitentiam, inquit, agite, appropinquavit enim regnum coelorum. Ac si patenter diceret, puniat unusquisque mala prioris vitae opera, et cauterio poenitentiae putrida viscerum secet vulnera, quoniam appropinquavit sanitas quam perdidimus, et facultas spei, ut redire valeamus unde cecidimus. Appropinquavit enim regnum coelorum. Quod nisi appropinquasset, nemo nostrum ad eum redire quivisset, quoniam privati pedibus et caecati lumine, etiam viam quae Christus [Col. 0151D] est male sani perdideramus. Quam viam veniens parare Joannes, primum poenitentiae gressus ut pervenias ad viam proponit. Quam qui spreverit, non solum perdit quod promittit verum etiam propter contemptum magis ruit. Hinc quoque Paulus ait: An ignoras quod benignitas Dei ad poenitentiam te adducit? Secundum duritiam tuam, inquit, thesaurizas tibi iram, 155 in die irae et revelationis justi judicii Dei (Rom. II, 4) . Quapropter nemo spernat primam praeconis in praedicatione vocem, nemo initium salutis negligat, nemo prima Salvatoris documenta contemnat; neque parvipendat poenitentiae fructum, post cujus praeconium coelorum regnum prope fore annuntiatur. Nusquam enim prius haec vox fuit audita, [Col. 0152A] et ideo debet non modicum venerari. Prius sane ante alios Joannes regnum coelorum prope esse praedicat: nec debet contemni poenitentia per quam gratis ad eum venire nos invitat. Regnum itaque coelorum, aut praesentem Christum, per quem regnant sancti in coelestibus, jam propinquasse nascendo annuntiat; aut certe Evangelium regni, per quod omnes invitantur ad superos, venisse demonstrat. Cujus nimirum vox prima est, poenitentiam agite, et ideo jure appropinquasse continuo subinfertur.

Hic est enim de quo dictum est per Isaiam prophetam dicentem: Vox clamantis in deserto, parate viam Domini, rectas facite semitas ejus. Quod testimonium ambigue positum videtur. Neque satis [Col. 0152B] apertum, utrum evangelista hoc affirmans de Joanne prosequatur, an ipse Joannes de se quasi de alio, sicut Scripturarum mos est, tropice loquatur. Si enim hoc Joannem de se dixisse intelligamus: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum: et Hic est qui dictus est per Isaiam prophetam, et caetera quae sequuntur, tale est, ac si diceret, ego sum ille qui dictus sum per Isaiam prophetam. Solet enim hujusmodi locutio in Scripturis frequentissime fieri. Unde hic Matthaeus: Invenit, inquit, Jesus hominem sedentem in telonio (Matth. IX, 9) , et non dixit, invenit me sedentem, ne quasi de se jactanter loqueretur. Itaque et Moyses per omnem textum divinae legis sic de se, seu de alio loquitur: Locutus est Dominus ad Moysen dicens. Neque enim ad exprimendum [Col. 0152C] se, locutus est Dominus ad me, ponere judicavit. Quippe nec mirum, cum et Dominus saepissime dicit de se, Filius hominis, aut, Filius Dei, et non dicit, ego; praesertim cum nec minus Patrem per se, quam seipsum Deum praedicare velit. Hinc profecto ait: Oportebat Christum pati, et resurgere a mortuis tertio die. Et nequaquam ait, oportebat me pati. Sic quippe et Joannes, cum dixisset: Agite poenitentiam, appropinquavit enim regnum coelorum maluit occultius de seipso subtexere quae sequuntur, hic est enim qui dictus 156 est per Isaiam prophetam, quod continuo videtur vangelista monstrare, narrationem suam ita connectens.

Ipse autem Joannes habebat vestimentum de pilis camelorum. Neque contrarium omnino debet videri, [Col. 0152D] quod idem Joannes alibi, de se interrogatus rursus ait: Ego vox clamantis in deserto, quod jam idem praemiserat, ut protulimus, quando dixit: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum. Qui vocem ideo se nominavit, eo quod propheta, Spiritu sancto revelante, prius eum ita vocarat, non sua quidem assumptione, sed assertione veritatis. Nullum igitur verbum sine voce auditur, neque vox quidpiam sine verbi intelligentia valet. Formatur itaque in voce velut quoddam praeconium verbi, ut deinceps voce dilapsa, verbum interius vigens percipiatur. Mittitur et Joannes divinitus ante Verbum, ut per ejus praeconium verbum, quod in principio erat apud Deum, plenius intelligatur. Joannes quippe [Col. 0153A] jure vox est appellatus, quia verbi praeconium fuit: et ideo de se confessus est quod olim se appellatum noverat, et implevit vocis officium, ut Verbum quod in principio erat digne intelligeretur. Parate, inquit, viam Domini, rectas facite semitas ejus. Ac si patenter dicat, quia Verbum, quod in principio erat, corda credentium illustrare venit, mundate mentem, corrigite mores, ut eum credendo digne in vobis suscipere valeatis. Nostis igitur quod via verbi ad cor dirigitur, et ideo parate fidem, ut per eam in cor vestrum Christus ingrediatur. Dirigite mores in aequitate, ut per eos in vobis, velut per semitas justitiae, gressus salutis ponat. Habitabo, inquit, per fidem corda eorum. Et Apostolus: Per fidem enim ambulamus, et non per speciem (II Cor. V, 7) . Unde [Col. 0153B] cum fides in nobis habetur recta, via Domini ad cor dirigitur: et dum mores mutantur in melius, rectas Dei in nobis semitas praeparamus.

Ipse autem Joannes habebat vestimentum de pilis camelorum, et zonam pelliceam circa lumbos ejus. Ex quo nimirum ita debemus advertere habitum, et conversationem ac victum, ut meminerimus gestorum veritatem praedicatoris poenitentiae personam simul et poenitentum operibus exhibere formam. Nam locus conversationis ejus non frequentia hominum, sed desertum scribitur. Vestitus quoque non mollis et delicatus, ut fluxum libidinis enutriret, sed rigidus atque asper, ex pilis 157 camelorum insinuatur. Deinde victus quam tenuis atque inusitatus fuerit, nobis tacentibus Scriptura prodit. Quandoquidem [Col. 0153C] non nisi per gratiam eo servari posse vitam, natura confiteri suadet, quod imitari non audet. Decebat itaque eum, cui primum praedicandi privilegia regni coelorum committuntur, quantum mortalibus fas est, imitari angelicam vitam, et rebus mundi exspoliari; quatenus per eum discerent auditores quod idem verbis monebat operibus adimplere. Primum igitur poenitentiam suis proponit auditoribus, per quam est reditus ab errore, recursus a crimine, abolitio vero peccati et progressus ad paradisum. Deinde exhibet vivendo quod docet, ut omnes instruat doctores, in se prius damnare a quibus et alios cohibent, atque operibus expedire, quaecunque monuerint ut agantur. Infelix nimium nostri saeculi aetas, quando rarissime invenitur aliquis vivendo [Col. 0153D] evangelicam habens formam, sed omnes praesentium rerum sectantur honores, ut per fas et nefas magis praeesse valeant, quam prodesse. Verumtamen omnes ea praedicant, quae vix pauci tenere moribus ac vita, velint: quia dum paupertatem persuadent, cuncti regnare cupiunt: ejus nimirum fautores facti, cujus beatitudinem operis etiamsi possint, praesertim cum debeant implere, digito movere nolint. At vero Joannes quia formam contemptoris praesentis vitae in se transformat, non solum appetit mala mundi perpeti, sed etiam habitum atque victum talem insumit, velut beatus Hilarius tradit, qui omnium eorum figuram gerat; quos exemplo doctrinae suae velut intra corpus mandendo trajicit. Ut per hoc [Col. 0154A] quod foris exhibetur, intus quid agat plenius ostendatur. Per desertum namque, quo primum exclamat, agite poenitentiam, designat eos, quos Spiritus sancti gratia deseruerat, ut per hoc non minus aptus poenitentiae locus doceatur, quam quales sunt ipsi inter quos, velut inter surdos auditores, regnum coelorum advenisse clamat, si se vitiis vacuassent. Nam cilicium de camelorum pilis contextum, austerae satis vitae indicium est, per quam concupiscentiarum incentiva frenantur, et figuram gerit eorum, qui terrenarum rerum pressi honoribus, ad fidem veniunt, maxime de Gentibus aggregati. Ex quo propheta ad coelestem Jerusalem, videlicet Ecclesiae loquens, repromittit: Inundatio, inquit, camelorum operiet te (Isa. LX, 6) . Quos cum ad fidem [Col. 0154B] Christi 158 hic poenitentiam persuadens, Joannes invitat, quid aliud quam vestem ex camelis confectam ad Christum mittendo indutus portatur? Ac per hoc hinc inde divina doctrinarum redolent sacramenta; quatenus per hoc demonstretur, quod illi ad decorem indumenti Christi pertineant qui per poenitentiam, asperam agunt vitam, et suam super Christum peccati deponunt sarcinam. Zona quoque pellicea circa lumbos ejus, per quam mortificatio carnis exprimitur, eos insinuat, qui fidem recipientes Christi lumbis ejus adhaeserunt, per quod propagati ex semine haeredes Dei et cohaeredes Christi inveniuntur. Porro per locustas Judaei veritate fugaces non immerito designantur, qui per legem virtutum alas videbantur afferre; unde quasi quibusdam corporum [Col. 0154C] saltibus sublimius a terra efferebantur. Sed quia litteram sine spiritu sunt secuti, messem legis suis male interpretando corrodebant dentibus. Erant enim aura cupiditatis flante vagi, operibus infructuosi, verbis queruli, circumferentes se omni vento doctrinae. Sed postmodum multi eorum fiunt sanctorum alimonia una cum melle silvestri, et satietas prophetarum. Mel autem in cibum non ex alveariis legis, sed ex truncis silvestrium arborum praelibatur: ut per hoc gentilitas vocata ad gratiam, quam dulcis sit Christi corpori sociata, expressius declaretur. Hinc nimirum David canens aiebat: Invenimus eam in campis silvae (Psal. CXXXI, 6) , inter quas Joannes ejus dulcore pastus, jucundus saginatur. Forsitan et Jonathan filius Saul in hunc saltum devenerat, [Col. 0154D] ubi ad superficiem terrae mel istud manabat (I Reg. XIV, 27) . Quo gustato paululum illuminatus legitur, ut per hoc apertius designaretur gratia Redemptoris in Ecclesiam de gentibus confluxisse; quam quisque attigerit, non solum illuminatur, verum etiam interius refectus corroboratur.

Tunc exibat ad eum Hierosolyma et omnis Judaea et omnis regio circa Jordanem, et baptizabantur confitentes peccata sua. Ubi notandum quod ideo confitentur peccata sua, ut digni efficiantur baptismi gratia, secundum quod audierant, poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum. Unde apparet, nullum recte poenitere posse, nisi primum confiteatur peccata sua, et prioris vitae errores damnaverit, [Col. 0155A] ut efficiatur idoneus percipiendae gratiae, et tum demum divinis mysteriorum sacramentis in Christi corpore consecretur. 159 Praeterea ex eo quod Apostolus ait: Quia sine poenitentia sunt dona et vocatio (Rom. XI, 29) , non incongrue legentibus quaestio generatur. Quia nimirum si sine poenitentia sunt dona mysterii, et nobis in baptismo condenatur remissio peccatorum, videtur non recte ad eum currentibus poenitentia velut indigna praedicari. Sed poenitentiae modus triplex accipitur, dum aliud sit errores vitiorum, et universa diaboli opera per poenitentiam abrenuntiando ante ablutionem fontis penitus condemnari, aliud post fontem remissionis labi in peccatum, et per poenitentiam iterum renovari. Nec non et illud quod quotidie sancti a talibus [Col. 0155B] purgantur delictis, sine quibus nostra humana mortalitas, aut vix, aut certe minime potest vivere. Quorum prior poenitentiae modus ideo praedicatur, ut homo qui Deum auctorem suum, declinando post ea quae vana sunt, contempserat, et per reatum irae filius factus erat, tandem in semetipsum rediens, pristinos vitae errores rudimento fidei funditus condemnaret. Non enim erat fas duobus dominis servire, imo proprio veniente rectum erat, ut quod infauste tenuerat primum, relinqueret, et puniret in se quidquid in eo male vivebat, quatenus per hoc divinae gratiae capax esset. Verumtamen haec ut ageret non sua libertas, eo quod esset servituti addictus, sed vocantis gratia fuit; quae gratia non solum reis peccata gratis indulsit, sed etiam facultatem agendi quae [Col. 0155C] monebat, dedit; ac deinde meritum, quo perciperet quisque quae promissa sunt, plenius condonavit. Et ideo jure clamat Apostolus: Quod sine poenitentia sint dona et vocatio, praesertim quod cuncta gratis donantur, in tantum ut etiam ipsa poenitentia Dei donum recte dicatur. Nunquid igitur ulla religionis poenitentia sine Dei gratia videri potest, praesertim cum propheta postulet: Converte me, Domine, et convertar ad te (Jer. XXXI, 18) . Quomodo, inquit, tu, Domine, convertisti me, et egi poenitentiam, ostendisti mihi et percussi femur meum. Ac si patenter diceret, quia nisi me convertisses, utique ex me poenitentiam non egissem. Unde liquido constat, quod poenitentia Dei sit donum, sed tamen Apostolus baptismi gratiam et remissionem peccatorum sine illa [Col. 0155D] poenitentia, quae publice peccantibus datur in Ecclesia, dari omnino perhibet, et nequaquam de hac, per quam quisque abrenuntiat diabolo, et omnibus operibus ejus Christus aut Joannes 160 tacet. In hac quippe non multa corporis quaeritur satisfactio: in illa vero prolixius, juxta aestimationem delicti, et fructum poenitentiae ejus qui sua deflet errata, tempus insumitur. Non quidem ut de venia in uno eodemque momento diffidamus conversi, sed ut ex hoc satisfaciens reus ad meritum, potum lacrymarum percipiat in mensuram. Porro de his qui ante donum vana sectati sunt instituta, dicit Apostolus: Quem ergo fructum habuistis, in quibus nunc erubescitis? (Rom. IX, 21.) De istis vero alibi divina vox per [Col. 0156A] Joannem: Memento, inquit, unde cecideris, et age poenitentiam, et priora opera tua fac (Apoc. II, 5) . Ea videlicet quae primum per charitatem debueras operari. Caeterum Paulus apostolus ad Hebraeos loquens, non solum hanc quam diximus, ante baptismum negat poenitentiam agendam; verum ipsum baptismatis nomen poenitentiam appellat. Impossibile est, inquit, eos qui semel sunt illuminati, gustaverunt etiam donum coeleste, et participes facti sunt Spiritus sancti, gustaverunt nihilominus bonum Dei verbum, virtutesque saeculi venturi, et prolapsi sunt, renovari rursus ad poenitentiam, rursus crucifigentes sibimet Filium Dei, et ostentui habentes (Heb. VI, 4) . Quid enim est quod dicit, impossibile illuminatos rursus renovari ad poenitentiam? Nunquid hanc alteram, quam diximus [Col. 0156B] post gratiam, denegat poenitentiam? Absit. Non enim illam denegare poterit, quam idem multoties praedicare probatur. Sed quod dicit rursus renovari ad poenitentiam, tale est ac si diceret, impossibile est eos rursus reiterare baptismum. Baptismum igitur hoc loco poenitentiam appellat, et ideo recte negat renovari posse rursus ad poenitentiam. Quia sicut Christus semel mortuus est pro peccatis nostris: ita et nos cum illo per baptismum semel oportet mori. In quo nimirum baptismo, dona et remissio sine poenitentia condonantur. Quia profecto illud, quod renascimur ut filii Dei simus, per baptismum gratis omnibus praelargitur. Caeterum qui post hoc deliquerit ad mortem, quamvis in quacunque die conversus fuerit, omnia ejus peccata oblivioni [Col. 0156C] tradantur, non tamen sine aliqua condigna satisfactione delicti immunis a poenitentia poterit expiari. Unde fortassis hoc Paulus volens annuere, sine poenitentia dixit dona remissionis, et vocationem, quam in hac iterum si lapsus fuerit quispiam credimus necessarium adimplere. At vero de his qui non adeo peccant, et tamen seipsos quotidie per lamenta districtionis purgando 161 puniunt, dictum accipimus, quod Septies in die cadat justus, et resurgit. Cadit quidem per varios delictorum excessus, sine quibus nostra mortalitas non subsistit, sed resurgit illico per humilem confessionem, firmus in proposito, etsi fragilis inveniatur in excessu. Alioquin non justus interea censeretur dum incideret in reatum, si non justificatus continuo [Col. 0156D] veniam resumeret ex indultu. Quapropter nemo ex omnibus invenitur qui confessione, veritate prodente, non egeat. Idcirco nullus se excuset, quatenus dum vacat misericordiam non requirat. Non enim erubescat confiteri medico jam pro omnibus immolato, quod isti dudum non erubescebant publicare Joanni, nondum salutis antidoto eisdem quantulum propalato. Quod si igitur circumquaque ad eum exeuntes, confitebantur peccata sua, necdum veritate percepta, quid putas faciendum est his qui post veniam hactenus peccatorum tenebris involvuntur? Qui profecto nisi ad lucem confessionis venerint, tenebrarum caligine circumfusi manent in morte. Quia omnis qui manet in morte adhuc in tenebris [Col. 0157A] est, et nescit quo eat, quia tenebrae obcaecaverunt oculos ejus. In morte igitur manere est hactenus infra januas peccati circumcludi. De quibus januis nemo est qui evadat, nisi agente illo ad quem David dicebat: Qui exaltas me de portis mortis (Psal. IX, 14) . Quod hic nempe Joannes intelligens:

Videns multos Pharisaeorum et Sadducaeorum venientes ad baptismum suum, dicebat: Progenies viperarum, quis vobis demonstravit fugere a futura ira? Ac si patenter diceret, nemo nisi unicus Dei Filius, quem vobis futurum annuntio, et per modicum ostensionis digito luce clarius praemonstrabo. Progeniem autem viperarum eos appellat, quia de venenatis parentibus nati, sua primum oportebat confitendo [Col. 0157B] venena fraudis antiquae deponere, et tum demum fide Christi indutos fontem suae purgationis intrare. Quam permistionem naturae secundum physiologos, in eorum comparationem decenter adinvenit. Ferunt namque viperarum esse naturam, quod femina dum concipit caput maris ore permulgens, nimio fervore libidinis virus ejus exhauriat; quo consumpto extemplo idem masculus morte depereat. At vero illa dum tempus pariendi advenerit, fetibus praegravata perimitur: discerpunt enim ungulis matris uterum, et pariter cum vita effusis visceribus egeruntur. 162 Sic itaque et Judaei caput viri, quod Christus est, ore livido perimentes, matrem suam, videlicet synagogam, prophetarum vel eorum, de qua nasci debuerant cruentis manibus occiderunt. Quos forte [Col. 0157C] videns adhuc Spiritus sancti indagine suae fraudis venena intrinsecus occultare, jure censura severitatis increpat eos, quare prius callidas doli astutias non evomuerint, et sic demum intrarent ad fontem, ubi columba sine felle amaritudinis deargentata, in pallore auri quotidie gratia Spiritus sancti dealbatur, et deinceps sine ruga et sine macula cum Christo in terra gradiens, omnia serpentum genera suis conculcat pedibus, et repellit incredulos.

Facite ergo fructus dignos poenitentiae, inquit, ac si aperte diceret, nolite insultare quod facio, imo quae dico piis adimplete operibus, et facite fructus dignos poenitentiae quam praedico: quia nullus vestrum suis vel patrum justificatur operibus, qui omnes irae filii per reatum facti estis. Magister [Col. 0157D] itaque perfectae poenitentiae Joannes factus, non solum exhibuit in se personam poenitentis, verum etiam qualis debeat esse modus patenter insinuat, dum subjungit: Facite dignos poenitentiae fructus. Alioquin baptismi ablutio, non abolitio peccati, sed delusio judicatur. Fructus igitur poenitentiae dignus, mortificatio carnis, omniumque vitiorum est, quatenus per fidem sata virtutum semina, messem boni operis copiosius accumulent. Quibus ditati, damnum quod sibi intulerant, suffragrante gratia, meritis recompensent. Sed cum talibus eos praeco veritatis percelleret increpationibus, videns fastu elationis eorum ob praerogativam Patrum intrinsecus animum tumere, occurrit cogitationibus eorum, quasi dicerent: [Col. 0158A] Nos non genus sumus viperarum, sed filii Abrahae sanctissimi patriarchae censemur. Quibus itaque talia sibi plaudentibus:

Ne velitis, inquit, dicere intra vos, patrem habemus Abraham. Quia non carnis filii, sed gratiae, connumerantur in semine. Non enim quod ex carne suscepit Abraham haeredem habuit, sed quod ex fide. Idcirco si vultis esse in semine, fidem imitamini ejus: quoniam non ex operibus legis justificatus est, sed quia credidit Deo, reputatum est ei ad justitiam. Siquidem et vos fidei opera probate, per quam filii secundum interiorem hominem sitis. Alioquin ne velitis vos dicere filios, quod 163 tantum ex carne estis, dum Ismael nequaquam computatur in semine. Facite ergo fructus dignos poenitentiae, [Col. 0158B] videlicet fructus baptismi, si placet per regenerationem fidei regni haeredes fieri. Alias autem ex patre diabolo estis, quia si filii essetis Abrahae, opera patris utique fecissetis. Qua de causa ne gloriemini, vos tantummodo ex carne filios esse praesertim cum sitis alterius ex imitatione. Et ideo hi magis probantur filii, qui per fidem propagantur in semine. Unde:

Potens est Deus, inquit, de lapidibus istis suscitare filios Abrahae. Ubi nimirum potentia Dei, cui est possibile omne quod velit, non ideo praedicatur eximia, ut tantum suspiciatur laudabilis, verum etiam, ut ex hoc eorum refrangatur temeritas, et incipiant praedestinationis Dei opera cogitare. Quia sicut nihil ab eo praedestinatur quod non possit: ita quidquid [Col. 0158C] praedestinatum fuerit, non nisi justitia dictante, aut certe misericordia suffragante, consummabitur. Prima igitur rudimenta fidei sunt pro certo credere Deum quidquid voluerit posse. Deinde subnixius intelligere, quod cuncta juste providus dispensator atque clementer disponat. Hinc est autem quod profecto simplicem lectorem satis juvare opinor, si pro certo crediderit, quod Deus qui cuncta creavit ex nihilo, potens sit ex lapidibus filios Abrahae formare, et velut ex propagine illi repromissos haeredes etiam ex quolibet pulvere suscitare. Alioquin fidei rudimenta nondum percepit. Si enim Graecia portentosis male suis erudita fallaciis Deucalionem conata est asserere mundo, quibus creati sint homines lapides aspersisse, quid putas, quod magis fatendum est, [Col. 0158D] Deum verum ac vivum ex lapidibus filios Abrahae simpliciter non posse creare? Unde Virgilius Maro:

Jam enim, inquit, securis ad radices arborum posita est. Omnis ergo arbor quae non facit fructum bonum excidetur, et in ignem mittetur. Porro per arbores animorum statum significari, nemo qui ambigit, si Scripturas sanctas legerit, quia frequentatissimum est per eas, bonorum malorumve hominum qualitates exprimere. Habet igitur suam agriculturam [Col. 0160D] genus humanum, quod Christus veniens excolere nimium infecundum per infidelitatis intemperantiam invenit; sed omnibus libertatis arbitrio per gratiam restituto deinceps licentiam fructificandi dedit. Unde justo Dei judicio jam securim ad radices arborum positam comminatur, quatenus si per fidem fructum pietatis non protulerint excidantur a praesenti vita, vel certe a terra viventium qua sancti cum Domino sunt regnaturi. Arborum itaque a nonnullis pro qualitate quatuor connumerantur genera; quia sunt aut bonae viriditatis, et fructum suis temporibus bonum ferunt; aut sunt male virides, et fructum malum ferunt: aut certe sunt solummodo virides per vigorem, et manent infructuosae, [Col. 0161A] neque fructum, eo quod sunt steriles, usquam ferunt, quaedam vero jam exhaustae omni viriditate sua, quamvis adhuc radicibus sursum a terra erigantur; quia nondum praecisae, vel impulsione aliqua, destiterunt, nec ad aliud quam ad usus ignium hactenus reservantur. Quarum omnium exempla si quis diligentius velit animadvertere, poterit in hac agricultura totius Ecclesiae considerare, quia sunt haeretici viriditate fidei jam intrinsecus arefacti, atque viroris gratia, etsi adhuc in carne sint, denudati. Sunt et quidam sub hypocrisi delitescentes in Ecclesia, quorum fructus omni felle amaritudinis peccati contagione amarior invenitur: qui autem comederit ex fructibus eorum veneno iniquitatis illico peremptus, salute propria, quae a [Col. 0161B] Christo est, privabitur. Sunt igitur et bonae operationis arbores, quae fidei fervore calentes, plurimum fructum, et omni bonitate condulcoratum ferunt. De quibus Dominus: Non potest arbor bona fructus malos facere, neque arbor mala fructus bonos facere: a fructibus eorum, inquit, cognoscetis eos (Matth. VII, 18) . Sunt autem et nonnulli, qui fidei viriditatem tantum habent; sed quia fidei fructum non habent, steriles terram occupant; et ideo securis ad radices arborum recte commemoratur, ut qui meliorem 167 vitae fructum ferre noluerint, excidantur, et aeternis ignibus praeparati atrocius concrementur. Quod paulo superius volens insinuare qualiter fugiamus: Facite, inquit, fructus dignos poenitentiae. In quibus nimirum verbis valde notandum est, quod [Col. 0161C] non solum fructus poenitentiae, sed dignos poenitentiae fructus faciendos praecipiendo persuadet. Aliud itaque est fructum facere, aliud dignum poenitentiae fructum operibus adimplere. Neque enim par fructus esse debet boni operis ejus qui minus, et ejus qui amplius deliquit: aut ejus qui in nullis, et ejus qui forte in quibusdam facinoribus ceciderit. Per hoc ergo quod dicitur: Facite fructus dignos poenitentiae, uniuscujusque conscientia convenitur, ut tantum bonorum operum quaerat lucra per poenitentiam, quanto graviora sibi damna intulit per culpam; alioquin jam securis posita est ad radices arborum, quatenus quisque infructuosus cominus succidatur, si post stercora poenitentiae fructus dignos non tulerit. Quae securis namque Christus est incarnatus, [Col. 0161D] duabus unitus substantiis; ut qui per humanitatem quasi manu tenetur comprehensionis nostrae, per divinitatem interius ad radices conscientiae nostrae positus, inibi si qui sunt infructuosi vivacius abscindantur. Quia etsi interdum per patientiam nos exspectat, per Divinitatem examinat et disponit, quando, vel quantum, pro qualitate delicti unumquemque feriat. Efficax est enim Dei sermo, et penetrabilior non modo securi, verum omni gladio ancipiti, pertingens usque ad divisionem animarum et spiritus, compagum quoque et medullarum ac discretor cogitationum est. Quae cogitationes non incongrue radices arborum nuncupantur, quia sicut per radices arbores fructificantes figuntur in terra: ita et nos [Col. 0162A] quoque per easdem in coelum sustollimur, fructificantes Deo; aut certe complantati in terra, carnales ad ima radicantes, jam apud inferos destinati. Et notandum, quod securis non juxta radicem, sed expressius ad radicem ponitur; ut omnis qui sentit intelligat examen judicii, et praesentiam majestatis usque ad divisionem animae contingere. Unde se debet fidelis animus omni hora omnique momento circumspicere, ne feriatur, et sic vivere quasi semper illo tremendo examini debeat praesentari. Quis enim securus esse poterit, dum dicitur, ecce jam securis ad radices arborum posita est? Quod si non videt, 168 saltem sentiet, eam. Itaque si nec sentire interdum nec videre potest aliquis, valde timendum est, ne forte jam arefactus, dum soporatur in [Col. 0162B] mortem, nescius ad tartara deducatur. Propter quod, satis invigilandum est, ne dum vivitur, sine fructu poenitentiae condigno aliquis nostrum inveniatur; eo quod nullus excipitur, sed omnis arbor quae non fecerit fructum bonum excidetur, et in ignem mittetur. Omnis, inquit. Ergo ubi nullus excipitur, satis horrendum est ab opere ne quilibet vacuus aestimetur. Praesertim quia non dicit, si fecerit fructum malum, sed omnis arbor quae non fecerit fructum bonum, inquit, excidetur, et in ignem mittetur. Sed ne videatur sua tantum auctoritate contemnentes minari, deinceps incipit aperire quantae auctoritatis sit, cujus eis praesentia comminatur, vel cujus beneficiis ad fidem debeant jure persuaderi.

[Col. 0162C] Ego quidem vos baptizo aqua in poenitentiam, qui autem post me venturus est, fortior me est, cujus non sum dignus calceamenta portare. Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igni. De quo loco satis Lucas dissentire videtur verbis, quamvis ab eadem sententia non recedat. Nam cum dixisset velut ad eorum cogitata: Ego vos baptizo in aqua, nequaquam addidit in poenitentiam. Deinde: Venit, inquit, fortior me, cujus non sum dignus corrigiam calceamentorum solvere. Sed nullo modo hinc laborandum, quisquis prudenter intelligit ipsas sententias cognoscendae veritati, necessarias esse, quibuslibet verbis explicentur. Quod enim alius aliam verborum tenet seriem, non est utique contrarium: neque illud contrarium est, si alius dicat, quod alius praetermittit, [Col. 0162D] cum fas non sit evangelistarum aliquem mentitum credere. Et si non modo verbis aut verborum ordine, aut alio quolibet locutionis genere, verum etiam reipsa videtur aliud esse, Calceamenta portare, aliud, corrigiam calceamenti solvere: non tamen continuo putare debemus eos contraria sibi velut ex ignorantia conscripsisse. Unde recte quaeritur, quid horum Joannes dixerit, non se dignum esse, utrumne calceamenta portare, an corrigiam calceamentorum solvere? Quandoquidem ille videtur solus verum narrasse, qui hoc protulit quod primum Joannem suis auditoribus certum est nuntiasse. Sed si ad rem pertinet aliud aliquid ex eo intelligere quod eos diverse certum est edidisse, quid aliud aestimare [Col. 0163A] recte possumus, quam Joannem utrumque 169 dixisse, sive aliud alio tempore, sive contextim? Ac si diceret: Cujus non sum dignus corrigiam calceamenti solvere, neque calceamenta portare. Ex quo unus eorum hinc aliud, alius vero, sicut et reliqui duo, aliud; omnes tamen quod verum narraverint, possimus luce clarius approbare. Unde, sicut jam diximus, quocunque in loco sic tractandi sunt, quatenus in nullo a vero deviasse credantur; neque sibi contraria protulisse. Sed interea redeamus ad ordinem expositionis, et videamus cur Joannes baptizet aqua in poenitentiam cum peccata non relaxet. Neque enim fas erat servulo peccata relaxare alterius, etsi major eo nullus, juxta Domini vocem, jure dicatur. Quia nescio, quamvis in utero matris sanctificatus, [Col. 0163B] si potuit usque in finem omnis peccati contagium evitare. Qui licet potuerit, si fas est dicere, non sua vi, sed gratia, qua legitur praeconis officio dedicatus, omnino credimus evitasse. Baptizabat autem ut praecederet suo praeconatus officio Christum, ne Christus novi quidquam contra legis mandata faceret. Atque invitabat omnes ad poenitentiam, quatenus cum veniret pontifex pro nobis factus, ipse jam quaerentibus veniam peccata ut Dominus relaxaret. Facit autem Joannes catechumenos, et hortatur omnes ad nuptias, ut, cum Christus processerit Pontifex pontificum ad fontes, illico jam instructi filii renascantur, et thalamum cum sponso ingressi, de ipsis in mysterio nuptiae celebrentur. Alias autem, cur ipse venerit, in Evangelio [Col. 0163C] secundum Joannem, cum de Christo idem loqueretur, insinuat dicens: Et ego nesciebam eum, sed ut manifestetur, inquit, in Israel, ideo veni in aqua baptizans (Joan. I, 31) . Praeterea jam cur venerit baptizans, nulla major causa esse poterit. Alioquin deinceps idem baptismus maneret. Nunc vero quia ad aliud non profuit, veniente Christo, velut expleto ministerio, cessavit. Quod autem ait, Venit fortior me, non quasi comparare se velit creatura cum Creatore; sed eum fortem insinuat, sine quo nulla est fortitudo; de quo Isaias propheta: Deus fortis, pater futuri saeculi (Isa. IX, 6) . Verumtamen Joannes non ideo fortiorem eum dixit quod ipse in comparatione ejus esset fortis, sed quia aestimabatur aliquid esse, ita ut Christus credi potuisset, temperavit [Col. 0163D] sermonem, ut paulatim suis virtutibus Christus quantus esset copiosius 170 commendaret. Venturus autem post eum, non ex eo quod aeternus a Patre est, sed carnis nativitate, apparitione ostensionis suae ad plebem, passione et descensione ad inferos. Cujus, inquit, ego non sum dignus calceamenta portare. Ex quo nimirum juxta simplicem intelligentiam condigne se humiliat, ne se illi comparasse videatur, qui se calceamenta ejus portare non dignum judicat. Caeterum si altiora paulisper contueamur, in calceamentis mysterii supereminet magnitudo. Per calceamenta quippe se non minus Verbi incarnatio, quam universa Evangelii sacramenta designantur, quae beatus Joannes nequaquam [Col. 0164A] dignus fuit portare. Quoniam singulis de Christo sua meritorum officia suis exstitere temporibus. Quibus nimirum calceamentis pedes apostolorum vestiti, quam speciosi ad evangelizandum dicuntur; et per eos deinceps Christi Ecclesia confitetur: In Idumaeam extendam calceamentum meum (Psal. CVII, 10) , eo quod usque ad eos qui terrenam vitam degum Evangelii praedicamenta cucurrerunt. Quae videns beatus Joannes ad praedicandum apostolorum officiis deputata, illis circumferendae gloriam praedicationis derelinquit, quibus erat debitum speciosis pedibus pacem gentibus annuntiare. Quorum nimirum pedes calceati ad praeparationem Evangelii pacis recte dicuntur, eo quod idonei per eum facti sunt, quo erant induti, et calceati calceamento salutis. Quibus [Col. 0164B] profecto calceamentis Moyses, dum ad contemplandam visionem Dei omnipotentis magnam vellet accedere, quia nondum fuerat calceatus, dictum est ei: Solve calceamentum pedum tuorum, locus enim in quo stas terra sancta est (Exod. III, 5) . Nequaquam igitur sancta erant illa pedum calceamenta; idcirco illis adhuc vestitus non merebatur terram sanctam contingere, neque ad visionem Dei omnipotentis calceatus accedere. Nam neque Josue postmodum angelus eadem remandaret (Jos. V, 15) , si ei fas esset adhuc talibus indutum terram sanctam calcare. Quae nimirum vetustas quia necdum erat remota, quamvis idem praeco veritatis sanctificatus esset, idcirco fortassis non se dignum ad perferenda calceamenta veraciter clamat. Alioquin, neque iidem [Col. 0164C] apostoli ea ferre digni essent, nisi exspoliati a vetustate per mortem Christi essent (Deut. XXV, 9) . Caeterum apud veteres mos erat ut si quis eam, quae sibi competeret uxorem 171 nollet accipere, calceamentum ei ille solveret qui ad hanc sponsus jure propinquitatis veniret. Quid igitur Christus inter homines nisi sponsus sanctae suae Ecclesiae carne vestitus apparuit? De quo recte idem Joannes dicit: Qui habet sponsam, sponsus est (Joan. III, 29) . Sed quia homines eum Christum esse putabant, quod ipse de se constanter veritatem confitendo negat, recte non solum, ut significantius Lucas narrat, ad solvendam corrigiam calceamentorum ejus, verum etiam ad perferenda eadem sponsalitatis mysteria, pressus humilitate, indignum se fore clamat. Hinc [Col. 0164D] est igitur quod Moyses aut Josue sponsi non erant, verum nec ipse Joannes, et ideo jure discalceari jubentur. Sed et iste ad perferenda vel dissolvenda eadem sponsalitatis jura indignum se veraciter asseverat, quae per spiritum prophetiae in Christo futura cognoverat. Ipse vos baptizabit, inquit, Spiritu sancto et igne, hoc est purgatione sanctificationis; et deinceps ad charitatem nutriendam, probatione tribulationis. Charitas autem Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis. Unde, si primum per eum sanctificamur, quid aliud quam in eo abluimur? Et deinceps si per charitatem ad Christum pertingimus, quid aliud. quam per eam in Christo regeneramur? De hac quippe [Col. 0165A] Spiritus sancti ablutione in spem vitae renascimur. De charitate vero id regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae perfectius renascendo immortalitate vestimur. Sed cur eadem charitas ignis dicatur, non incongruum potest videri, dum mentes hominum ardere facit. Nam et apostoli primum cum Spiritu sancto percipiendo sanctificati essent, non tamen adeo ardentes erant, sed cum in die Pentecostes per eumdem Spiritum in eis plenius charitatem refudit, eos quam maxime ardere fecit. Quia nimirum, charitate renati, ab ea separari non poterant ullis tormentorum generibus. Hinc quoque est quod Paulus constanter aiebat dicens: Certus sum ego quod neque mors, neque vita, neque instantia, neque futura, neque creatura ulla poterit nos separare [Col. 0165B] a charitate Christi (Rom. VIII, 38) . Totus enim charitatis erat effectus per gratiam; idcirco aliud esse non poterat quam quod factus erat. Quam itaque charitatem quia in praesenti vita vix pauci tam plenam habent, in futuro vero ita tenus ut semper in ipsa maneant, ad plenam immortalitatem omnes per eam renati erunt. Unde profecto credimus dictum: Ipse vos baptizabit 172 Spiritu sancto, in praesenti vita ad aeternam sanctificationem, et postmodum igne charitatis post multas tribulationes, in regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, ad innovationem beatae immortalitatis. Quia nimirum, sicut hic omnia peccata donantur, ita et illic, ea sine quibus nostra mortalitas non potest subsistere, si congrua praecesserit conversio, [Col. 0165C] plenius ad integrum relaxantur. In Actibus quoque apostolorum Spiritus sanctus ideo in igne apparuisse legitur, ut esset indicium quod eos quos repleverat ardentes fecerat. Et unde ergo ardentes, nisi de igne quem infuderat, ac per hoc ipsa charitas ignis erat? Et ideo recte dictum videtur: Ipse vos baptizabit Spiritu sancto Primum ex sua significatione, ac deinde igne consummatae charitatis, quando nemo vos separare poterit a Christi charitate, quando non aliud in vobis quam ignis divini amoris ardebit. Nisi forte ita accipiendum sit: Ipse vos baptizabit Spiritu sancto, et igne, ut quidam volunt, quasi idem Spiritus sanctus ignis sit, quod omnino confitemur, quia Deus ignis consumens est. Sed quia copulativa conjunctio interponitur, videtur non [Col. 0165D] de una eademque re conjunctionem subtexere. Unde quidam refugientes, ignem purgatorii volunt significari; quasi nos in praesenti Spiritu sancto abluat, et deinceps si qua peccati macula subrepserit, per ignem conflagrationis ad purum exurat. Sed si ita est, de levioribus quoque atque minimis peccatis credendum est; quia nequaquam abhorret a vero quod pene ab omnibus opinabile pertractatur. Unde et Apostolus: Uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit (I Cor. III, 13) . Nam et in Levitico super altare semper ignis ille de coelo missus ardebat, qui holocausta cuncta consumeret, et cremaret omnium sacrificiorum adipes; significans eos qui super Christum, in odorem suavitatis in sacrificium vel in [Col. 0166A] holocaustum Domino, igne divini amoris, veluti victimae quotidie concremantur. Quo profecto igne credentes quid aliud quam rebaptizantur? Hunc igitur ignem venit Jesus mittere in terram, et quid vult, nisi ut ardeat, et concremet universa carnis vitia; quatenus in eo electi ad novam vitam quotidie renascantur? Hinc quippe ignis perpetuus esse jubetur, qui nunquam deficiet ab altari; ut ex eo omnes qui in Christo, id est super altare offeruntur, purificati gloriosius innoventur, quatenus per hoc in regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede 173 majestatis suae, adoptionem filiorum Dei plenius percipientes, immortalitati aeternae vitae donentur.

Cujus ventilabrum in manu sua, et permundabit [Col. 0166B] aream suam, et congregabit triticum in horreum, paleas autem comburet igni inexstinguibili. Per ventilabrum quippe examen divini judicii designatur. Quia, sicut per ventilabrum in area triturae paleae secernuntur a tritico, ita per divinum examen leves et vacui a fructu boni operis et a consortio sanctorum segregantur. Quod triticum ex eo frumenti grano crevisse cernitur, quod cadens in terram per crucis passionem alibi mortuum perhibetur. Unde nimirum per fidem exorti unum in Christo efficiuntur. Et inde haeredes Dei facti, Christi vero cohaeredes, non natura quidem, sed gratia, ad horreum paradisi, paleis rejectis in ignem uno ex grano viritim quotidie colliguntur. Paleae quidem traduntur ignibus, quanquam ex radice processerint seminis, non quia non [Col. 0166C] sunt ex eo, sed quia degeneraverunt a pinguedine fructus: ita et peccatores, quamvis renascantur ex fide Christi, si non habuerint fructum fidei, conflagraturi suppliciis deputantur. Non quia non sunt in fide, sed quia vacui et degeneres a fructu fidei in divino examine decernuntur. Nam caeteri qui non credunt, nequaquam isto removentur ventilabro a tritico; sed quia jam judicati sunt, destinato itinere ducuntur ad tartara. Quod autem in manu ejus ventilabrum situm minatur, potestas judiciaria exprimitur; quia Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio. Dedit autem ei propter humanitatis formam, quod ipse prius semper in manu habuit cum Patre, propter aequalem suae divinitatis majestatem. Et permundabit, inquit, aream suam; utique a paleis, dum [Col. 0166D] boni segregantur a malis. Per aream quippe, in qua frumentum ad liquidum trituratur, praesens Dei Ecclesia exprimitur, in qua sancti diversis pressurarum angustiis propulsantur. Et qui grana fuerint in Christo per patientiam solidati, efferri huc illucque nequibunt. Nam seminato Christo in cordibus credentium per fidem, quasi in terra bona plurimum ferunt fructum per patientiam, sine qua Deo nemo fructificat. In cujus nimirum soliditate counita seminis grana, quia ex ipso sunt, a Christo nequeunt separari. Neque enim aliud per aream signatur, et aliud per triticum, quod in ea coarcervari noscitur. Sed 174 unum utrumque exprimens, ab agricultura decentissimam allegoriarum fecit figuram. Nam in eo [Col. 0167A] quod dicit: Permundabit aream suam, tale est ac si patenter diceret quod quotidie, variis tentamentorum generibus propulsando, purgabit triticum suum, et, per patientiam approbato, congregabit in horreum suum; paleas autem leves, atque ab omni vento tentationis fugaces, missurus est in ignem inexstinguibilem. Inexstinguibilem quippe dicit, non, ut quidam delirant, quod demum, judicio peracto, revocandi sint ad veniam illo qui cremandi sunt incendio, sed ideo inexstinguibilis, quia fenum et paleae, ac stipula perdurabiles ad ignem erunt. Alioquin inexstinguibilis forsitan jure sentiretur, si non eorum pabulo quorum est incendium ad sempiterna tormenta jugiter pasceretur. Nam ejusdem, ut semper sit inexstinguibilis, materiei facti sunt hi [Col. 0167B] quorum portio cum diabolo delegatur, ut cujus membra, sectando illum, sunt facti, etiam ignis aeterni concrematione consortes fiant. Neque enim sine alimento, quamvis perpetuus recte credatur, jure inexstinguibilis commemoraretur, si non hi ad supplicia tormentorum semper durabiles essent.

Tunc venit Jesus a Galilaea in Jordane ad Joannem, ut baptizaretur ab eo. Tunc autem quod dicit, ad eum respicit locum, quando baptizabantur in Jordane a Joanne, et reliqui confitentes peccata sua. Porro a Galilaea ideo venisse perhibetur, quia Nazareth, ubi hactenus conversatus est, ut jam diximus, in ea erat metropolis; ex qua tunc ut manifestus fieret hominibus, recte advenisse dicitur, qui prius qualis et quantus esset latebat. Siquidem aetate qua venerit, [Col. 0167C] ipso Luca teste, didicimus quod quasi annorum triginta fuerit. Interea factum ut forma daretur quibus evangelizandi esset futura successio; qua et ipsi aetate pietatis opus deberent suscipere, et perfectionem vitae in omnibus de se locupletius exhibere. Hac igitur aetate perfectae vitae integritas jam adulta rectissime designatur. Unde et universalis Christi Ecclesia, quos ad presbyteratus officium provehit, usque ad hanc aetatem diligentiori examinatione, nutriendi gratia, sub Christi disciplina instituere consuevit, et postea sollicitius in sacerdotium promovere. Rectum quippe erat ut Christus, qui se viam credentibus voluit exhibere, etiam doctoribus ostenderet, 175 quando et ipsi praedicandi ac consecrandi officium deberent suscipere. Hinc quoque quorumdam [Col. 0167D] probabilis opinio est, quod quasi in hac aetate omnes in virum perfectum ad immortalitatem perducti debeant resurgere. Quod satis pium credere censeo, et ex divina potentia confidentius sperare. Venit autem Jesus creator aquarum baptizari a Joanne Jordanis in aqua, ut primum in se monstraret mysterium secundae nativitatis per aquam et Spiritum credentibus appetendum, et insinuaret quod nisi ex hac renati, filii Dei fratres ejus per adoptionem minime queunt censeri. Non quidem necesse habens ablui baptismate Joannis, qui mundus erat ab universis sordibus; sed ut viam se nobis praeberet, qui nati eramus in peccatis, ad diluenda nostrorum scelerum facinora; quatenus cum eo renati [Col. 0168A] fratres jure nominaremur, et ei cohaeredes essemus. In eo quippe non solum ei fratres existimus, verum etiam ex ipsa peccatorum purgatione, generaliter omnis renatorum Ecclesia sponsa consecratur. Et ideo dignum fuit, ut prior ipse non sibi, sed nobis in fontem descenderet; quatenus per hoc nos sibi germanius uno in corpore coaptaret, et mysterium baptismatis ad appetendum ex suo descensu gloriosius commendaret. Namque per hoc non ipse, sed omnia aquarum fluenta in ministerium ablutionis nostrae purgantur, atque magisterium humilitatis plenius demonstratur. Ut nemo quasi vita excelsior, etiam ad infimum cujus est baptizandi officium, venire dedignetur. Venit itaque ad baptismum, praecipue, ut Joannes insinuat, manifestare quod hic est qui [Col. 0168B] baptizat in Spiritu. Dictum quippe a Deo acceperat: Super quem videris Spiritum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat (Joan. I, 33) . In quo siquidem visu, magnum nobis fidei exhaustum est sacramentum, per quod satis admodum intelligimus qualiscunque sit officii hujus minister, quod hic est solummodo qui baptizat. Hanc igitur potestatem nulli servorum largitus est, sed eam in se retinens, securiores nos reddidit, ne aliquis de aliquo ministrorum diffidat, neque de se, quisque quod dat, quasi ex se sit, baptizando praesumat. Sed qui gloriatur uterque eorum, tam qui accipit quam qui dederit, in Domino glorietur, quia omnino hic est qui baptizat, et non ille per cujus ministerium exterius, 176 quod cernimus adimpletur. Hac igitur de [Col. 0168C] causa inter reliqua ut ostenderet credimus advenisse: quia in ipso Spiritus sanctus, specie corporali manens, dispertitur per singulos, et fit inde totius Ecclesiae mira unitate concorporatio. Et, sicut omnia corporis membra uno eodemque animantur spiritu: ita omnium in Christo renascentium summa uno vivificatur Spiritu sancto, et ab omni labe vitiorum sanctificatur. Unde et Apostolus: Quicunque enim Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei (Rom. VIII, 14) . Verumtamen cur in Jordane, et non in alio quolibet fluvio hoc mysterium celebratur, non abs re factum putamus, praesertim cum populus Judaeorum secundo ab Jesu Nave in mysterio circumcisus, per hunc fortassis locum terram repromissionis introierit; de quo David ob mysterium magnitudinis: Et tu Jordanis, inquit, [Col. 0168D] quare conversus es retrorsum? (Psal. CXIII, 5.) Rectum quippe fuerat ut eo baptizaretur fluvio in quo jam figura baptismi praecesserat, et ex nomine quid in eo gestum sit apertius designaret. Jordanis namque descensus eorum dicitur. Quorum? nisi eorum qui de supercilio superbiae ad Christi humilitatem descendunt, et suis inibi abluuntur criminibus. Satis itaque provide per Jordanis nomen totius baptismi operatio praedicatur: et ideo decenter in eo Christus baptizatus est, ut hinc inde omne negotium sacramentis responderet divinis. Jordanis quippe, ut aiunt, duobus constat fluminibus, ex Jor videlicet atque Dan, quibus ita junctis Jordanem faciunt. In quo Christus inter reliqua ideo mystice baptizatur, [Col. 0169A] here. Sed sibimet Deus homo, quia dignatus est ut duas sibi leges simul junctas doceret. Interea quod per aquam visibilem celebratur, ut non solum gentiles ad fidem, verum etiam et Judaeos duceret, si forte credidissent remissionem peccatorum, per rem visibilem fieri, ut ante per sacrificia consueverant: quia omnino si non vidissent lavare corpora, minus forsitan animas mundari credidissent. Porro:

Joannes prohibebat eum dicens: Ego a te debeo baptizari, et tu venis ad me? Expaverat autem eum ad se venisse cui nulla inerat baptizandi necessitas, eo quod ipse tolleret peccata mundi, sicut jam idem testatus fuerat; ignorans profecto, quod nisi medicus primum venisset ad aegrotum languentem, languens medicum non requireret. Cui Dominus:

[Col. 0169B] 177 Sine modo; sic enim decet nos implere omnem justitiam. Ac si patenter diceret: Sine modo impleri ad quod veni. Quia quidam suam volentes statuere justitiam, facti rei, fines justitiae minime contigerunt. Nos autem, quia omnes dilapsi sunt per superbiam, sic decet per humilitatis exemplum reducere ad vitam, et insinuare quod nemo absque unda baptismatis possit perfecte justus existere. Ac si aperte diceret: Si ego Dominus opere Spiritus sancti de Virgine natus et conceptus sine contagione peccati, secundae nativitatis lavacrum non dedignor subire, quanto magis necessarium est omnibus, quamvis innocenter justeque viventibus, ut nullus eorum contemnat meo exemplo etiam velut ab infimis humilioribusque baptizari? Hinc quoque decet [Col. 0169C] nos implere primum omnem justitiam, videlicet per quam omnis justitiarum summa ab omnibus deinceps impleatur, ut omnes non ex operibus neque ex libertatis arbitrio glorientur, sed agnoscentes se reos, justitiae Dei sint subjecti, et justificentur ex gratia, sine qua nusquam est aliquis operibus consummatus. Et ideo recte quisque cum renascitur ex aqua et Spiritu sancto, per fidem justus non incongrue appellatur, quia hoc implevit credendo, per quod omnis Dei justitia ex gratia adimpleretur. Quam profecto satis primum decuit Christum implere, non quasi ex indigentia, sed velut ex magisterio; quatenus per hoc idem renatus Filius Dei proprius omnes renascentes in se fratres colligeret, et per adoptionis gratiam sibi conjunctos Dei filios faceret. [Col. 0169D] Quod cum cognovisset Joannes ea quae hactenus nesciebat, tunc admisit eum. Quia profecto quamvis sciret, quantus et qualis esset, multa duntaxat in momento didicit quae primitus nesciebat. Docuit eum itaque Spiritus sanctus qui in specie columbae mansit super eum, et deduxit in omnem veritatem. Idcirco quod prius humiliter formidabat, postea devotus implere permisit. Ac per hoc, qualiter excelsiora virtutum opera debeant appeti, Joannis humilitas insinuat, dum et refugit ex sua infirmitate pavidus, et obedit ex divina institutione securus. Nihil enim potest mortalitas formidari ex merito, ubi Deus totum cooperatur ex dono.

Baptizatus autem Jesus confestim ascendit de aqua. Ecce aperti sunt coeli. Non quod oporteat credere, [Col. 0170A] tunc primum ei coelestia patuisse secreta: cum recta fides 178 habeat, semper eum aequalem, ubique totum cum Patre mansisse. Sed evidens sacramenti est indicium quod per mysterium sacri baptismatis, introitus patriae coelestis cunctis in Christo renascentibus illico aperitur. Neque itaque trigesimo aetatis suae anno, quando baptizatus est, Spiritus sancti dona primum percepisse credendum, qui ex eodem Spiritu sancto conceptus ipso siquidem semper plenus extitit. Unde liquido demonstratur quod nobis quidem baptizatus est; nobis idem Spiritus sanctus visibili specie desuper apparuit. Nobis etiam Pater de coelis clamavit, dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacuit, ipsum audite (Matth. XVII, 5) . Haec omnia [Col. 0170B] nobis sane celebrata sunt salutis mysteria, per quod aditus coeli reseratur, et gratia Spiritus sancti plenius passim omnibus infunditur. Quod autem dicit: Tunc ascendit de aqua, liquido censetur, quod omnes qui descenderint ex supercilio vanitatis se ad abluendum in baptismo, debeant quotidie crescendo reascendere ad virtutum culmina, atque ad patriam unde ceciderant festini remeare. Quaeritur autem non immerito, cur in aqua et in Spiritu sancto baptisma sit constitutum, visibili invisibilique substantia dedicatum. Ubi continuo cogitanti occurrit quod, sicut homo duabus consistit naturis, corpore videlicet et anima, ita duabus substantiis renascitur in salutem. Siquidem aqua consepelitur Christo, Spiritu vero sancto totus itidem sanctificatur Deo. Nullum igitur elementum [Col. 0170C] aptius invenitur ad consepeliendum nos quam aqua, quae terrae nomine etiam mixtim in Genesi praenotatur: Terra, inquit, erat inanis et vacua (Gen. I, 2) , ibi namque et aquarum omnia tacito nomine concluduntur. Per aquam quippe sordes purgantur corporum. Cujus rei officio praesignatur in aperto quid intrinsecus geratur divinitus in occulto. His itaque duobus elementis, videlicet aqua et igne, omnia quae mundari egent usibus humanis mundantur. Molliora siquidum aqua, duriora vero rerum metalla igne ad liquidem expurgantur; sic et in nobis divina dispensatio adimplevit ut per aquam et ignem sancti Spiritus omnia in nobis peccati crimina decoquantur. Ita ut per aquam mundo morientes consepeliamur Christo, et per ignem Spiritus [Col. 0170D] sancti de fonte ascendentes in melius conflagrantes ad coelum mente rapiamur. Ad hoc quippe coeli aperiuntur, non elementorum reseratione, 179 sed spiritali apertione, ut, spiritales jam facti, spiritaliter ad spiritalia illico invitemur. De qua quidam reseratione: Scinditur, inquit, auricula septemplicis aethera coeli. Quam nimirum bene Ezechiel, ex principio visionis suae, per hoc quod praesentialiter cernit, futuram enuntiat reserationem, ita dicens: In anno trigesimo, in quarta mense, in quinta dei mensis, cum essem in medio captivorum juxta fluvium Chobar, aperti sunt coeli, et vidi visionem Dei (Ezech. I, 1) ; in Ezechiel namque Christum fuisse, nemo qui dubitet. Quia sicut scriptum est: Assimilatus est in manibus prophetarum (Ose. XII, 10) . Trigesimo quoque [Col. 0171A] aetatis suae anno Ezechiel juxta fluvium Chobar venit, qua hic Christus aetate ad Jordanem venisse manifestatur. Chobar quippe gravitudo vel gravitas interpretatur. Quid igitur per Chobar fluvium, nisi humanum genus congrue designatur? quod nimirum ab ortu defluit in mortem, et gravis sibi est ex peccatis quae perpetrat indesinenter ac portat. Quia, sicut scriptum est: Super talentum plumbi sedet (Zach. V, 7) . Omne enim peccatum grave est, quia non permittit animam ad sublimia levari. Unde et per Psalmistam dicitur: Filii hominum usquequo gravi corde? (Psal. IV, 3.) Scriptum ergo est de Domino, quod ipse sit Dei virtus et Dei sapientia (I Cor. I, 24) . Venit igitur Ezechiel juxta fluvium Chobar, quia fortitudo Dei per incarnationis suae [Col. 0171B] mysterium propinquare dignata est peccatorum suorum pondera portanti generi humano. Quae pondera per hoc descenderunt in profundum, quasi lapis; et ideo Jordanis recte descensus eorum interpretatur. Flavit enim Spiritus Dei desuper, et submersa sunt universa peccatorum vitia, cum suo principe, quasi plumbum in aquis vehementibus. Tunc quippe aperti sunt coeli, ut dixi, non elementorum reseratione, sed quia nobis iter reseratum est, et spes redeundi ad sublimia restituta. Non enim illi reseratur, sed nobis, sicut nec idem sibi baptizatus est; neque sibi passus, sed pro nobis utique omnia factus, si, quos fecerat, recrearet et eveheret ad sublimia. Alioquin ipse nunquam coelos deseruit, sed huc veniens semper cum Patre fuit. Restincta est itaque tunc aquis baptismi [Col. 0171C] rhomphaea illa flammatilis, quae versabatur ante januas paradisi. Et ideo non inconvenienter coeli aperti super eum commemorantur; super eum quippe, quia propter eum et per eum patefiunt, qui a primordio per primum Adam omnibus clausi erant.

180 Et vidit Spiritum descendentem sicut columbam, et venientem super se. Haud dubium ipse Jesus vidit super se venientem Spiritum sanctum. Caeterum, juxta Joannem Evangelistam scriptum est, quod etiam Joannes testimonium perhibuit dicens: Quia vidi Spiritum descendentem quasi columbam de coelo, et mansit super eum (Joan. I, 32) . Ex quo liquido constat quod utrique eum descendentem, Christus videlicet et Joannes, non tamen super utrosque, sed solum super Christum, corporali [Col. 0171D] specie venientem viderunt. Hinc profecto non absurde quaeritur an verum columbae corpus, in cujus specie Spiritus apparuit, an forte phantasma fuit: quod satis frivolum est cogitare inibi ut aliud quam Veritas apparuerit. Ergo quia Christus, super quem venerat, non phantasma, sed verus homo et verus Deus erat, aptum satis nobis videtur ut verum corpus, formatum ad horam in specie columbae, ob mysterium docendi assumpserit, quod super veram Christi carnem adveniens, intus quid gestum sit exterius declararet. Alioquin idem Spiritus sanctus mortalibus oculis, nisi corporali specie apparere nequivisset. Quod quidem corpus probabilius ex aere, vel ex aqua formatum putamus, quam ex alio [Col. 0172A] quolibet corpore generatum. Tantisper ergo dicimus eum apparuisse in mysterium, et postea, ut ipse voluit, suspicari licet desisse quod vere formatum fuerat. Ut quid autem corporali specie descenderit, nisi, ut praediximus, tu eum ut videres, tu quoque ut agnosceres. Columbam ergo illam, quam Noe emisit ex arca, istius columbae speciem fuisse, nemo qui dubitet: et ideo per eam typum agnoscimus sacramenti. Unde fortasse dicturus, cum illa vera columba fuerit, quae fuit emissa, hic sicut columba descendisse dicatur, quomodo rursus illic figuram fuisse dicimus, hic veritatem; nisi quod illa vetus fuit, et negotium, quod per eam gestum est, hujus sacramenti prophetia fuit. Deinde quod hic positum est adverbium similitudinis ( sicut ) sciendum [Col. 0172B] quia secundum Graecos in specie columbae, in quamplurimis exemplaribus, sicut et in Luca scriptum fertur. Alioquin quid tam verum quam divinitas quae manet semper, creatura autem non potest veritas esse, quanquam et speciem pro veritate accipiendam recte nemo ambigat. Igitur liquet eam veram columbam fuisse; sed vox similitudinis, sicut ideo 181 apponitur, ut idem Spiritus sanctus corporali specie in columba, non tamen ipse corpus apparuisse intelligatur. Apparuit autem in columba, ut per eam exponeret quales futuri erant qui ad gratiam ejusdem Spiritus pervenirent. Ex quo, quia columba fel non habet, patenter insinuat quod in felle amaritudinis esse non debet quisquis ad hanc gratiam venire devotus exoptat; sed simplicitatem atque innocentiam, [Col. 0172C] quam de se videntibus exhibet, animo retinere atque moribus, conspicientibus se in faciem, simplicitatem vitae repraesentare. Columbarum quippe privilegia quamplurima enarrantur, quod haec avis praeter fluenta residens aquarum, insidiantium sibi umbras provida consideratione intendat, et laqueos exinde nimia suspectionis diligentia celer evadat. Siquidem et tantae benignitatis a natura fertur, ut omnium avium pullos quasi proprios dicatur suscipere atque suis laboribus enutrire. Est itaque mitissima in tantum, ut nec rostro neque unguibus cupiat aliquem lacerare; ne minimos quidem musculos vel vermiculos, quibus minores pene omnium aviculae se suosque nutriunt, edere dicuntur. Gemitum quoque pro cantu habere noscuntur. Unde quidam devotionis [Col. 0172D] obtentu: Fuerunt mihi lacrymae meae panes, inquit, die ac nocte, dum dicitur mihi quotidie, ubi est Deus tuus? (Psal. XLI, 4.) Tali siquidem meditationis affectu, totius Ecclesiae habitum lugentis exprimit, et quid in nobis Spiritus sanctus gerat, per hoc patenter insinuat; postulat enim pro nobis gemitibus inenarrabilibus, hinc inde quia gemere nos docet. Unde et in columba merito apparuit ut per eam nos doceret quid ipse in nobis gerat, vel ipsi in eo quales esse debeamus. Solet itaque nidificare in foraminibus petrae, seu in caverna maceriae, ubi Moyses positus, posteriora Dei vidisse legitur; petro autem est Christus, in cujus lateris foramine omnis Ecclesia nidificat, dum ejus sanguinis pretio consecratur. [Col. 0173A] Unde et in Canticis: Surge, inquit, amica mea, speciosa mea, et veni, columba mea, in foraminibus petrae, in cavernis maceriae; ostende mihi faciem tuam, sonet vox tua in auribus meis (Cant. II, 13) . Ex quo liquido constat, quod ex efficientia, et non ea natura ita vocatur. Idcirco justum erat ut efficiens ea specie appareret ad quam per gratiam interius nos vellet transducere; necnon, ut paulo superius jam praemisimus, juxta proprietatem figurae, nihil aptius quam ut per 182 columbam secundum veritatem redderetur exhibitus, qui per eam in diluvio juxta mysterium sacramenti fuerat figuratus. Et ideo dignissime simul et universalis Christi Ecclesia dicitur: Una est columba mea (Cant. VI, 8) ; quia per hanc gratiam Spiritus sancti, quae in eadem [Col. 0173B] monstrabatur specie dedicata et coadunata tota conspicitur. Hinc et officiosissimum fuit, Spiritum sanctum apparere per eam, ex cujus jam olim specie illa cognominabatur. Quatenus per ipsum donum transferentius ad ea quae mente intelliguntur, transcensis sacramentorum gradibus, quandoque feliciter perveniretur.

Quod si quaeratur cur Filius apparuerit in homine, et Spiritus sanctus in columba, non inconvenienter dicimus, quia ille venit ut exemplum vivendi Deus homo homini exhiberet, et counitus ei per carnem, eum morte redimeret; illa vero, ut donum ipsum, quo ex gratia bene vivendo pervenitur, expressius significaret: utrumque tamen factum est visibile propter carnales quosque; si quomodo per ea quae [Col. 0173C] oculis corporeis conspiciunt, ad ea quae mente intelliguntur, sacramentorum, ut dixi, gradibus transcensis, quantocius transferantur. Quae nimirum columba, nequaquam creditur passa, vel Spiritus sanctus per eam, quo modo Deus homo in carne passus dicitur. Quia omnino non columbas venit redimere, sicut Christum Jesum Dominum nostrum nos homines constat redemisse, neque in Deum ut Christus Jesus creditur assumpta, neque quolibet pacto in sede majestatis recepta, sed sicut omnia illa schemata, in quibus olim Patribus Deus Spiritus sanctus, aut certe Filius visibilis apparebat expleto apparitionis officio resolvebantur: ita fatendum hanc ad proprium, ut praemisimus, elementum rediisse, divina operante potentia. Homines quippe [Col. 0173D] venit instituere, propter quos non solum Christus, verum etiam illa visibilis apparuit, ut veram innocentiam doceret. Hoc sane explicito, velut verbum dum sonat et transit, quamvis ea quae verbo significantur, cum aliquid divinum atque aeternum loquendo exponitur, non simul transeant: ita et illa quae visa est ad horam, illico cum voluit, ubi et quando voluit, Spiritu sancto incommutabiliter permanente, ad nutum ejus disparuit. Ubi, si bene sapimus, illo quidem docente percepimus; sin alias, quod ex sacrificio necdum capimus, igne Spiritus sancti concremandum 183 remittimus. Verumtamen signanter credimus; quidquid columba veritatis de veritate columbam docuit; etiam gratias largitori [Col. 0174A] agimus, qui sanctiticatam sibi columbam ex corvis paulatim instituendo aptavit. Verum igitur typum columba illa Noe more tulit, per quem tale mysterium praesignetur. Tulit itaque ramum olivae ad arcam, hanc futuram praesignans quae mundo pacis gaudium detulit, et oleo suae pinguedinis perunxit. De quo nimirum oleo, Christo dicitur: Unxit te Deus tuus oleo exsultationis prae participibus tuis (Psal. XLIV, 8) . Cujus profecto unctionis oleo peruncta omnis Christianorum Ecclesia; etsi a Christo derivetur hoc vocabulum, per hoc tamen, quia et ipsi ex quibus constat peruncti sunt, Christiani hactenus nuncupantur. Hinc quoque beatus Petrus Apostolus, renatis in Christo scribens, genus eos regale, seu sacerdotium sanctum vocat (I Petr. IV, 9) . [Col. 0174B] Videlicet eo quod omnes qui in Christo renascimur, non minus oleo Spiritus sancti intrinsecus, quam isto materiali extrinsecus in mysterio perungimur. Per hoc quippe visibile exterius signatur, quid per eumdem Spiritum interius geratur. Sicut et per hanc qua abluimur aqua, illam nos ad emundationem percepisse docemur. De qua Jesus ultimo festivitatis die clamabat, dicens: Qui in me credit, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem, inquit Evangelista, dicebat de Spiritu quem accepturi erant credentes in eum (Joan. VII, 38) . Nam et in quamplurimis Scripturarum locis, per aquam idem Spiritus sanctus significatur. Unde haud dubium quin super aquas apparuisse creditur, super quas olim et in principio superferebatur, ut edoceret se advenisse [Col. 0174C] in aquis, ad confovendam rationabilem creaturam suam, per quas se praesignabat operaturum quandoque pietatis mysteria. Nam et hoc verbum Hebraicum, ita esse, expressius illo in loco positum, denuntiat. Quia ubi noster interpres ferebatur posuit, ibidem apud Hebraeos merefeth, ut idem testatus est, legitur: Quod nos, inquit, incubabat, sive confovebat possumus appellare, in similitudinem volucris ova sua calore animantis. Quod certe non nisi de Spiritu sancto recte accipitur, qui ideo super Christum in columbae specie apparuit, ut ostenderet nos in eum per semetipsum foveri, et suo calore animari ad vitam. Alioquin unde tantus calor existeret, qui tam frigidus de morte evigilaret? Ex quo liquido patet quod sancta Dei Ecclesia recte 184 columba [Col. 0174D] vocatur, cujus fotu et calore animata vivificatur, ut cujus gerit Spiritum, ejus et apparitionis vocabulo nuncupetur. Hinc quoque Isaias sanctorum volatum admirans aiebat: Qui sunt hi, qui ut nubes volant, et quasi columbae ad fenestras suas? (Isa. LX, 8.) Columbae autem singuli quam recte appellati sunt sancti; quia de hac una eademque columba, quae in Christo apparuit, omnes sunt generati. Unde et David: Emittis, inquit, Spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem terrae (Psal. CIII, 30) . Nimirum igitur provida Dei dispensatio hinc inde latissime patet, quae tam concinna sacramentorum mysteria olim Patribus signanter aperuit, quatenus cum impleri coepissent corda credentium, potius mirarentur [Col. 0175A] quam in aliquo dubitarent. Et ideo qui vult inter medios cleros columbae, cujus pennae deargentatae leguntur (Psal. LXVII, 14) , felicius eo uniri, exhibeat de se moribus quod columba docuit, et teneat calorem Spiritus, donec totus in holocaustum Domino concremetur. De quo nimirum igne Paulus suis dicebat auditoribus, Spiritum nolite exstinguere (I Thess. V, 19) . Quia profecto in quo idem Spiritus fuerit, ardentem facit, et ad omnia virtutum incitamenta, quem illustraverit, provehit, et corroborat. Verumtamen si capiti nostro Christo Jesu couniti velut membra cohaereamus, et ex ejusdem Spiritu in ipsius corpore secundum interiorem hominem intus vivificamur, recte columba propter simplicitatem vitae nominamur et sumus. Alioquin supervacua [Col. 0175B] spe gloriamur de nobis, si non curamus conformes fieri cujus membra dicimur. Quatenus per ipsum et in ipsum Spiritu sancto recreati in beatae immortalitatis formam feliciter configurati transferamur. Sed ut ei firmius inhaereamus, Patris desuper intonantis vocem diligentius oportet audire.

Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Quod et alii duo, Marcus videlicet (I, 11) atque Lucas (III, 22) , similiter ediderunt, nisi quod de verborum consonantia variant, salva tamen pari rerum in utrisque intelligentia. Nam quia Matthaeus dicit, Hic est Filius meus, et reliqui duo, Tu es Filius meus dilectus, ad eamdem sententiam explicandam utrumque valet, sicut jam supra et in aliis [Col. 0175C] locis quae dissentire videntur, concordi intelligentia unum eos sentire docuimus. Vox enim Dei Patris de coelo unum horum dixit, sed Evangelista voluit ostendere ad id quod dictum est valere Hic est Filius meus, ut illis potius qui 185 audiebant, utique quod ipse esset Dei Filius aperte indicaretur. Et ideo ita dictum referre voluit, quod sonuerat: Tu es Filius meus dilectus, ac si illis diceretur qui aderant, demonstrantis obtentu: Hic est Filius meus dilectus. Quia nequaquam Christo indicabatur quod ipse de se sciebat, sed eisdem propter quos ad quos ipsa vox divinitus de coelo facta est. Jam vero quod alius dicit, In quo mihi complacui, alius In te complacuit, atque alius In te complacuit mihi: si quaeris quid horum in illa voce sonuerit, [Col. 0175D] quodlibet accipe devotus, dummodo intelligas illos, licet diversis verbis, unam eamdem intellectus retulisse sententiam. Quia, etsi unus eorum propria vocis verba tenuit quae sonuerant, alius tamen ad eamdem sententiam familiarius explicandam verba variasse non absurde intelligitur. Ita duntaxat ut ab omnibus sic dictum intelligatur, tanquam diceretur: in te placitum meum constitui. Hoc est, in te volui agere, quia in primo Adam mihi displicuit, et per eum omnes quasi in massa facti sunt irae filii, ut per te omnes, quos praedestinavi ad vitam, placeant mihi. Itaque sicut in principio, Poenitet me fecisse hominem (Gen. VI, 7) , ita et, in te complacui, quatenus et per te ipsi qui praesciti sunt, placeant mihi. Omnis siquidem [Col. 0176A] qui poenitendo corrigit aliqua quae fecit, eo ipse quo poenitere probatur, indicat sibi displicuisse, dum revocat ad emendationem quod fecit. Unde omnipotens Deus Pater quomodo intelligi possit ab hominibus juxta humanum modum olim locutus in Genesi poenitet me hominem fecisse super terram, ubi quod sibimet displicuisset in peccatoribus quos creaverat patenter insinuat. At vero in solo sibi Unigenito Domino Jesu Christo complacuisse, quem inter homines propter eosdem hominem creaverat, aperta voce de coelo, ut ipsi cognoscerent inter quos et propter quos venerat, manifestat. In illo quippe nullum peccatum fuit, et ideo super eum non solum non poenituit, sed in illo placitum suum constituit. De quo Psalmista canit: Juravit Dominus et non poenitebit eum, tu es [Col. 0176B] Sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 5) . In quo jure sibi complacuisse testatur, quem de sua substantia unicum atque coaeternum sibi consubstantialemque genuerat Filium. Qui utique missus pro nobis ad incarnandum, Verbum caro factum est et habitavit in nobis; et ideo vere sibi in illo complacuit, qui ex suo ei consubstantialis exstitit, et ex nostro unus 186 idemque filius, non suam, sed ejus a quo missus est in omnibus voluntatem fecit. Quapropter qui cupit Deo Patri placere, non in se, aut quasi ex suis actibus sibi complaceat, imo displiceat sibi in se, ut totus in illo per fidem et charitatem transpositus, in quo Pater sibi complacuit, placeat, et per eum reconciliatus irae filius, filius per adoptionem Dei fiat. Alioquin qui de se sibi [Col. 0176C] applaudit, quasi ex se in quantum non illius counitur voluntati, reus adhuc, nondum ut oportet patri placens esse convincitur. Idcirco et in oratione dicimus: Fiat voluntas tua, sicut in coelo, et in terra (Luc. II, 2) , quatenus terrenum nostrum omne illi cohaerendo coeleste fiat, et sit illud quod idem de nobis ad Patrem ait: Volo, Pater, ut sicut ego et tu unum sumus, ita et ipsi in nobis unum sint (Joan. XVII, 71) . Quolibet pacto, nisi ut, sicut Pater et Filius unum sunt per substantiam, ita et nos in ipsis unum simus per gratiam? et hoc totum ideo futurum, quia in illo placitum suum constituit, quatenus per eum illi in ipso placere possimus. Et notandum quod mysterium Trinitatis in hoc baptismate apertissime praedicatur. Ita ut non solum Trinitas totius [Col. 0176D] majestatis evidentissime intelligibilis declaretur, verum etiam sensibilis quodammodo, cum sit incomprehensibilis, ac si corporeis sensibus distincta, ad intelligendum luce clarius pertractetur. Pater scilicet ad Filium clamans in voce, idemque Filius veraciter humana natus in carne ab ipso Patre diligentius praedicatur; Spiritus vero sanctus super eum in columba demonstratur. Sed et per ipsam plurima, quae Joannes adhuc de Christo ignorabat, divinitus edocetur, impleturque inibi tum illud propheticum: Vos Domini super aquas, Deus majestatis intonuit, Dominus super aquas multas (Psal. XXVIII, 3) . Praedicatur ergo a Patre Filius, praedicatur a Spiritu sancto, praedicatur etiam a seipso dum de se Patrem [Col. 0177A] insinuat, et unum se esse cum Patre testatur: Ego et Pater, inquit, unum sumus (Joan. X, 30) . Quid igitur ultra mens tali renata sacramento dubitationis poterit habere in fide, cum uno eodemque momento Patris vox ad nos delapsa Filium in aquis visibiliter apparentem praedicat, et Spiritus sanctus desuper in columba quae sentienda sint de eo evidentius edocet? Quod si sane in ore duorum vel trium testium stabit omne verbum, multo firmius recte accipitur de se Patris, et Filii, ac Spiritus sancti testimonium. In hac quippe fide renati sumus, quid opus est nobis amplius de fide quasi dubios retractare? Praeceptum 187 est itaque apostolis: Ite; docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) . In nomine [Col. 0177B] ergo cum dixit, unum eos ostendit, quod tribus nominibus satis ad intelligendum Trinitatem egregie distinxit. Unde quicunque recte secundum catholicam fidem baptizati sunt, sane sunt renati, et per hanc fidem mater Ecclesia eos in se suscepit. Hinc sane secundum Danielis prophetiam Sanctus sanctorum ungitur (Dan. IX, 24) , et abhinc quoque juge sacrificium Judaeorum, omnisque unctio legalis cessavit; in tantum ut quadragesimo post ascensionem Christi in coelis anno Hierusalem destructa sit, et templum eversum, atque omnis populus incredibili caede vastatus, omnisque religio eorum et sacerdotium simul interierit. Unde aut ostendant nobis duricordes Judaei juge legis sacrificium, et unctiones, ac templum: aut certe, secundum prophetiam [Col. 0177C] Danielis, quia illa omnia longe diu cessarunt, licet inviti, audiant et intelligant Christum Dei Filium, qui est vere Sanctus sanctorum, unctum jam oleo Spiritus sancti prae participibus suis, et incipiant non blasphemare. Porro prae participibus ideo unctus dicitur, quia in illo Spiritus sanctus totus mansit. Nam, sicut ait Apostolus: In illo omnis plenitudo divinitatis corporaliter habitavit (Colos. II, 9) . Caeterum sanctos et omnes Christianos, qui ejus recte participes intelliguntur, secundum mensuram fidei, per gratiam donationis Christi eumdem Spiritum percepisse, nemo qui recte sapit ambigit. Ergo qui Spiritum Christi non habet, hic non est ejus; de quo Apostolus: Nos enim, inquit, non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est (I Cor. II, 12) . [Col. 0177D] Ipse enim Spiritus testimonium reddit spiritui nostro quod sumus filii Dei (Rom. VIII, 16) . Quia ipsum accepimus pignus promissae haereditatis nostrae, et quasi quoddam chirographum aeternae salutis. Hic itaque Spiritus facit nos Dei templum, et interpellat pro nobis gemitibus inenarrabilibus, suae advocationis implens officium. Assuefacit nos coelesti virtute quotidie spiritalibus admisceri, et aeternae vitae consociari. Erudiuntur itaque in illo et per ipsum corpora nostra, si ejus sumus, ad immortalitatem proficere, dum ad decreta ipsius discunt se moderate in quibuslibet temperare. Hic est qui inexplebiles cupiditates nostras coercet in nobis, libidines frangit immoderatas, illicitos exstinguit ardores, flammantes [Col. 0178A] impetus vincit, ebrietates reprimit, repellit vero avaritiam, 188 et omnia mundi oblectamenta fugat, charitatem inter quosque nectit, morum affectiones componit, regulam veritatis ubique expedit, haereticos revincit, improbos vero foras mittit. De hoc quippe Apostolus manifeste dicit: Quia in novissimis temporibus recedent quidam a fide, attendentes spiritibus seductoriis et doctrinis daemoniorum; in hypocrisi loquentes, cauterizatam habentes conscientiam suam (I Tim. IV, 1) . Qui certe si Spiritum Dei haberent, nequaquam deinceps spiritui seductorio credidissent, quia nemo in Spiritu Dei loquens dicit anathema Jesu. Sed quia omnes signati sunt a principio signo fidei in Christo, mirum cur quamplurimi postea, aliud eligentes, haeretici facti sunt. Et quid ob aliud, [Col. 0178B] nisi quia primam fidem irritam fecerunt, et, quasi novam quaerentes fidem, a fide facti sunt extorres? Erraverunt autem a vulva matris, videlicet recedentes a fide Ecclesiarum Dei, ab utero locuti sunt falsa; non enim erant ex nobis, et ideo recesserunt a nobis. Quia utique si essent ex nobis, unctionem nobiscum haberent a sancto Spiritu, et permansissent nobiscum. Erunt autem adhuc et plures naufragantes circa fidem, antequam finis veniat. Non ideo tamen illi aliam pertractabunt fidem qui electi erunt, sed illam in qua renati sunt, plenissime in omnibus sine aliqua mentis infidelitate servabunt. Satis itaque absurdum est idcirco deviare a fide quia plures periclitantur, praesertim cum potior inde esse debet fides credentium ac robustior, eo quod, sicut praedictum [Col. 0178C] ex praescientia Dei fuit, ita completur in illis. Nos enim qui nunc sumus, futurum credimus quod nondum satis videmus; nisi quod jam in quamplurimis dudum iniquitatis ministerium excrevit, ut signatum de ipsis erat, quanquam et in subito contriti sint, et ad inferos deputati. Quanto magis illos firmiores esse oportebit in fide, super quos haec omnia quamvis pauca quae restant, adhuc plenius complebuntur? Nam praeteritarum promissionum tum praesens exhibitio certitudo erit, si quae supersint futurorum, quae cum venerint, confirmatio fidei magis esse debent, quod Deus quae praedixerat ea quae nondum erant suis assignavit temporibus. Caeterum quibus est fides illa in qua renati sunt, per quam et in membris Ecclesiae sunt aggregati, sperandorum substantia, [Col. 0178D] non aliam requirunt, etsi dictum sit: Quaeerit Dominum et confortamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CII, 3) ; atque illud:

189 Quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis. Quia, etsi quaerere oportet, non alium tamen quam unum Deum in tribus personis, quo Trinitatis nomine signati sumus. Sub qua omnino fide rebus exspoliati mundi, nudi fontem introivimus. In quo nimirum fonte quicunque baptizati sumus in Christo, in morte ipsius baptizati sumus: consepulti enim sumus cum illo per baptismum in morte; et ideo jam ultra de fide nihil retractare debemus, sed custodire modis omnibus quod credidimus, et credendo gratis a Deo accepimus. Credere omnino debemus [Col. 0179A] aliud non esse credendum, idcirco nec requirendum, eo quod jam inventum credidimus. Ergo aliud non requirimus, quia nec ipse nobis mandat, eo quod unus est, aliud requirendum; et scimus quod nisi hoc unum, aliud quidpiam nihil est necessarium. Amplectimur autem eum quia unus est. Et certe devotionis affectu, in una eademque fide proficiendo, sperando atque amando, quia infinitus est, ipsum semper requirimus, adhuc in aenigmate et nondum in specie, quem tenendo quaerimus ardentissimo amore quotidie perscrutamur. Sed et cum aenigmata rerum praesentium fuerint evacuata, etiam certi sumus quod non alius quam unus idemque Deus Trinitas sibi credentibus, ut jam per fidem percepimus, apparebit. Per hanc [Col. 0179B] itaque fidem signatum est lumen vultus Dei super nos; et ideo ad infidelitates quorumdam hominum, et ad tenebras errorum respicere non debemus. Ex fiducia igitur probationis, quia tempora periculosa pronuntiantur futura, praeveniendo monere desideramus quosdam nihil ultra, nisi quod in baptismate credendo perceperunt, idque esse et non aliud, quod quaerere interim debebunt. Nam ratio quaerendi non nisi in tribus rerum articulis consistere videtur, in re videlicet, et in tempore, atque in modo. In re, ut quid sit quaerendum consideremus; in tempore, ut quando, ne forte quando quaerendum non est, aut aliud, aut illud quod quaerimus non satis inveniamus; porro in modo, quousque quaerendum sit adspiratur. Idcirco nobis scrutandum est quod Christus [Col. 0179C] instituit, et tenendus est ipse, quem invenisse gaudemus. Quia omnino neque nisi invenisses primum, credere potuisses. Ad hoc ergo quaesisti ut invenires, invenisti autem ut crederes. In qua nimirum fide omnem probationem quaerendi et inveniendi 190 credendo fixisti, dum te eum Christo in mortem per sepulcrum fontis exspoliatus mundo sepelisti. Quod si vere mortuus es, et vita tua abscondita est cum Deo in coelis, quid adhuc cum sibi viventibus et non Deo de fide quasi dubius disputas? Vel quid, saeviente persecutore, de morte formidas, qui jam mortuus in sepulcro fontis cum Christo teneris, et vitam tuam in coelis repositam perfecte credis? Nec dubium quin quod, si priorem vitam tuam in terris receperis, novam, quam in coelo cum [Col. 0179D] Christo absconderas, perdidisti. Sub tali siquidem te ille determinavit sepulcro, qui te non vult jam deinceps aliud credere quam quod instituit. Idcirco neque tu aliud debes quaerere profecto, neque, tormentis addictus, ac si invitus quidquam aliud confiteri. Novissime melius censeo ignorare monendo infra baptismi sacramentum, neque quod non debeas ediscas, quam aliqua fraudis curiositate captus ducaris extra captivus. Totum igitur novit, qui Christum novit. Fides, inquit, tua te salvam fecit (Matth. IX, 22) . Et ideo maneat Christianus intra fontem fidei, ex qua renatus est in salutem. Et si quidpiam haesitaverit ad horam, tangat manu fidei adhuc Christum in fonte, quo Verbum caro descendens [Col. 0180A] nobis est baptizatus. Deinde Patris vocem desuper ut nos erudiat per aurem exteriorem, auditu auris interioris audiat intonantem: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Quae nimirum vox quasi aliquod ad eum insinuandum, imo quia, auribus sensibilis, verum corpus fuit, idcirco qui per eam non voce inclusus Pater sonuit, jure auribus quodammodo, etsi est incomprehensibilis, dicitur sensibilis exstitisse. Sicut et Spiritus sanctus per subjectam speciem visibilis apparuisse manifestatur. Verumtamen nos secundum proprietatem naturae, quia Deus Trinitas, cum ubique totus recte credatur, non in loco cernitur, quia incorporeus et illocalis esse atque invisibilis probatur, neque circumscribitur visu nec tactu tenetur, nec auditur affatu, [Col. 0180B] nec sentitur incessu. Hinc quoque dicitur: Deum nemo vidit unquam, sed unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse narravit nobis (Joan. I, 18) . Non tamen ita intelligendum quod sono debeat perstrepere in auribus nostris, sed quia Verbum et imago est Patris, dum se mentibus nostris innotescit, ineffabili luce Patrem declarat, atque insinuat manifeste, juxta quod idem testatus est dicens: Qui videt 191 me, videt et Patrem meum (Joan. XIV, 9) . Quae nimirum visio non corporeis sensibus deprehenditur, sed, sicut scriptum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 8) . Praedicat ergo Filium Pater sensibili vocis sono, et Filius, dum se exhibet visibilem, quia verbum Patris est, non alium quam cujus est Filius in se declarat. Porro [Col. 0180C] Spiritus sanctus, quia ex Patre Filioque procedit, etiam et ipse non divisus in natura substantiae majestatis, sed distinctus in personis, ut Deus Trinitas hominibus panderetur, medius in columbae specie apparuit. Nec ideo tamen idem circumscribitur visu, velut nec Pater hic aut alibi auditur affatu. Sicut nec dum deambularet in paradiso, potuit incessu sentiri. Alioquin quoties, per subjectam se Patribus ostendit formam, sensibilis fuisse videri potest, quod absurdum est credere. Sed quia invisibilis est, visus est ut voluit, non quidem ut est, sed quali specie illi placuit apparere. Siquidem et hic aliter auditus est non modo a Joanne, verum alibi et ab aliis interius, aliter a turba hic aut alibi, quae quodam loco tonitruum factum esse dicebant. Unde nec mirum si [Col. 0180D] voci praedicatoris quamplures non obediunt, cum et hanc vocem multi audierint, et nihil eis profuisse probatur. Deus est enim, qui incrementum sine voco dat intus. De quo beatus Ambrosius: Cum absens, inquit, putatur, videtur; et cum praesens est, non videtur. Non enim dixit cum absens est, sed cum absens putatur. Nusquam enim est absens, qui coelum et terram atque omnia complet, nec spatiis includitur parvis, magnisve diffunditur; sed ubique totus et nullo continetur in loco. Hoc itaque qui excedente mente intelligit, hic videt Deum, et cum absens putatur. Hic sane intelligit, etsi distinctus in baptismo apparuit Deus, Trinitas in personis, quod inseparabilis sit ubique totus, propter unitatis substantiam. [Col. 0181A] Non quidem in loco, sed totus ubique Pater in Filio, et Filius in Patre totus, atque Spiritus sanctus in Patre et Filio simul totus, et coaeternus manet Deus. Quia nimirum quodcunque Pater est, hoc et Filius atque Spiritus sanctus est; et quodcunque Filius, hoc et Pater atque Spiritus sanctus; necnon et quod Spiritus sanctus, hoc totum Pater atque Filius. Sed tamen alius Pater, alius est Filius, alius Spiritus sanctus. Alius, inquam, et non aliud. Quia qui Pater est non est Filius, neque Spiritus sanctus. Sic et qui Filius nequaquam Pater aut Spiritus 192 sanctus. Sed neque idem Spiritus est Pater aut Filius. Quod volens Deus Trinitas adhuc rudibus in fide luce clarius aperire, qui necdum aliud sensu quam corporea [Col. 0181B] sciunt cogitare, trino distincte ad cognoscendum unus refulsit specialitatis numero. Quatenus visu, auditu et tactu adhuc lactantes in fide tribus istis sensibus intus in se trajicerent prima fidei rudimenta cooperante ipso qui exterius sentiebatur, fides perfecta deinceps uberibus Scripturarum plenius nutriretur. Non enim prius adhuc animales spiritalia potuissent ad plenum capere. Et ideo necesse fuit ut per sensum exterius tenera credentium infantia fidem perciperet, et de sensu carnis introrsus rediens, totus homo conversus ad Deum, invisibilia videndo per fidem fieret spiritalis, et tenderet sublimius per fidem, doctrinarum lacte nutritus ad spiritalia. Unde et quamplurimi sanctorum in tantum spiritaliter profecerunt, ut spiritalia spiritalibus [Col. 0181C] comparantes, viderent melius ea videri mente, quam sensu corporeo persentiri. Qui etsi visus a plurimis aut auditus, sicut hoc loco ex quo agitur in divina auctoritate legitur, sine ulla sui commutatione aut per corpus visus est, aut certe per corporales quasdam imagines, quas Dei quidem voluntas elegit, non quas natura formavit. Fecit enim ista Deus quibus voluit, quando voluit, et uti voluit, sua tamen in se latente incommutabiliterque manente substantia, et sine ullis locorum aut temporum intervallis omnia implente: ita ut nec minor sit in parte quam in toto, neque major in toto quam est in parte. Verumtamen quomodo voluit, quam saepe apparens in locis et in tempore, ut eos qui locales et temporales erant, ad invisibilia protraheret credenda, et illa postponerent [Col. 0181D] quibus tenebantur devincti, et cernebant suis defectibus quotidie labefactari. Hinc quoque certum est, ut praemisimus, in fonte baptismatis [Col. 0182A] ideo totam simul divinitatem majestatis in Trinitate sensibus corporeis se quodammodo sensibilem infudisse, ne quando ex fide renascentes ad vitam alteram deinceps susciperent, nisi per quam quisque junctus est Deo, et carnali sensu male deceptus periret. Signatus quippe est fons iste annulo fidei, et ideo nullum debet quandoque furem admittere. Ex cujus nimirum irriguo, deliciarum hortus, videlicet Dei generalis Ecclesia, undique satis munitus atque conclusus florens viret, quia in 193 se Christum non solum sepultum, verum resurrexisse gaudet. In istis sane fidei rudimentis fidelis cujusque anima requiescit secura. In hac quotidie virtutum operibus floret, et contra omnes pressurarum impulsus, velut clypeum protectionis opponit. Ex quo [Col. 0182B] denique nimia securitatis fortitudine circumvallata, fidenter canit illud in Canticis: Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V, 2) . Dormit enim spei suae certitudine soporata; vigilat vero pervigilii diligentia, ne quod signatum est annulo fidei, fraudulentius corrumpatur. Nescit autem ulterius de fide dubitare: quia etsi in terris adhuc degat, in coelo tamen collocatus per fidem, si nondum re, spe quoque regnat cum Christo. Est itaque quorumdam modica fides, et est magna. Unde et uni, Modicae fidei, dicitur, quare dubitasti? (Matth. XIV, 31.) Alteri vero: magna est fides tua, idcirco fiat tibi sicut petiisti. Quippe quia virtutum dona, secundum mensuram fidei a Spiritu sancto unicuique largiuntur. Praeterea per hanc sancti vicerunt regna, operati sunt justitiam, [Col. 0182C] adepti sunt promissiones. Per hanc sane unam eamdemque fidem, etiam et nos vincimus, quia haec est victoria quae vincit mundum fides nostra. Sed et Apostolus eam non modicum gloriatur se servasse ita dicens: Fidem servavi, cursum consummavi, de reliquo, inquit, reposita est corona justitiae quam reddet mihi Dominus in illum diem justus judex (II Tim. IV, 8) . Unde et nos hanc unam eamdemque catholicam integram servantes fidem, quam ex symbolo adhuc in lacte suscepimus, bonis operibus jugiter inhaerendo, ad finem usque tendamus, quoniam qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. Ad quem finem et ipsi currentes, hic finem libri sub hac fide, quasi in tutissimo pacis portu paululum quiescendo, constituamus. Quatenus per [Col. 0182D] hoc itatenus, et ipsi ea fide subnixi spe certa subvecti, consummati in charitate perfecta, finem vitae in Christo feliciter habeamus.

[Col. 0181D] Solent saecularium litterarum amatores, nimium sine pudore suorum se praeceptorum jactitare doctrinis, et eloquentiam eorum sine sapientia docendo sum protulerint ostentare. In quorum sane doctrinis quidam nostrorum, quia non queunt satis intelligere, 194 varios et diversos requirunt expositores, ut ad [Col. 0182D] eorum luculenta nefandarum rerum mendacia intelligendo valeant pervenire. Etsi eorum polita sit vanitatis eloquentia, quorum se cupiunt inservire doctrinis; tamen frequenter illorum expositorum satis incultus est sermo, et rusticitati vicinus. Qui quamvis pleni sint sordibus vitiorum, propter necessitatem [Col. 0183A] quoque intelligendi, non dico paginam, sed neque syllabam praetermittunt, quam non enucleatius discutiant summa cum vigilantia ac labore. Unde miror satis quid divina eloquia quorumdam mores offenderunt, quod non velint mystica Dei sacramenta ea diligentia perscrutari, qua tragoediarum naenias et poetarum figmenta sudantes cupiunt investigare labore, et si per theatralia mimorum plausus hominum excitare. Quorum inefficax laboris studium, nemo qui ambigat, ubi de re agitur quae profecto caret fructu, et sine praemio invenitur. Qui licet Academicum rhetorem per hanc inanem vanitatis eloquentiam usque ad vitalis gramma circuli extulerint, et dormientem Scipionem coeli civem effecerint, tamen omnia haec anilibus ordiuntur fabulis quam [Col. 0183B] aliqua veritate fulciantur. Quapropter moneo lectorem, divinarum Scripturarum eloquiis magis operam dare, quod jam supra satis persuasum exegi, et non ob exiguitatem personae veritatem legendo fastidiat, sed personam propter veritatem sibi commendatam [Col. 0184A] accipiat, eamdemque veritatem intelligentiae non propter aliud quam propter seipsam devotus legat. Nos enim non Arma virumque Maronis, Graeca saporante fabularum salsura tractamus; sed de fonte Spiritus sancti catholicorum Patrum sensus rimantes, Christo cooperante, quod in divinis litteris intelligimus, nostrorum auribus explanare cupimus. Siquidem neque tragica pietate permulcemus lectorem, aut comicorum sagmate onerare cupimus; sed quod in eisdem divinitus redolet, simplici eloquio juxta capacitatem ingenii reseramus. Unde quibusdam nostrorum, etsi libeant illa Maronis, quod per arma virtutem velit significare, et per virum sapientiam, sicque caetera quae sequuntur; magis tamen placere debent ista quae nunc tractare disponimus; [Col. 0184B] ubi virtus inexsuperabilis, et sapientia Dei Patris, ut militiam Christianorum contra aereas potestates instauraret, primum illico de fonte baptismi ad eremum, 195 quasi dux exercitus praeliaturus advenit.

[Col. 0183B] (CAP. IV.) Ductus est, inquit, Jesus a spiritu in desertum, ut tentaretur a diabolo. Nihil igitur aliud quidpiam Dei Sapientia faciendum primum post baptisma providentius poterat eligere, quam illud quo instrueret universos regni sui milites quid et [Col. 0183C] ipsis agendum esset contra daemonas, mox ut renati essent per fontem. Mos itaque antiquissimus non dico Romanorum, verum etiam caeterarum gentium fuit, ut si quis ad militiam, post longa tirocinii sui exercitia, idoneus jam transiret, nomen suum ad transcribendum in bibliothecis publicis, proprio ex voto donaret; ac deinceps in exercitu regis proprio recitatus nomine, connumerabatur. Quod singuli Christianorum faciunt, antequam fontem baptismi ingrediantur, et interrogati per singula, hosti cum suis omnibus renuntiant armis, et induunt se Christi armatura, fortes fide, qualiter possint adversus insidias diaboli stare, et contra legiones daemonum quotidie dimicare. Quorum utique nomina non chartis, [Col. 0183D] sed coelo tenentur ascripta, ut si quidpiam in praelio digne gesserint, coronentur; si autem succubuerint, mortis signo notati tanquam qui coelo digni non fuerint, de libro vitae penitus delebuntur. Quod ne fieret, mox praevius Christus Deus homo factus ut processit a fonte, ostendit exercitui suo qualiter quibusve armis, contra quem hostem debeat pugnare. Unde beatus evangelista volens nullum intercipiendi temporis spatium medium intervenire, Tunc ductus est Jesus, inquit, in desertum. Nullum igitur spatium recte interfuisse creditur, quia post baptismi gratiam, nulla credentibus, a tentatione ut securi sint, mora relinquitur. Hinc quoque scriptum legimus: Fili, accedens ad servitutem Dei, praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II, 1) . Sed et in Job: [Col. 0184B] Militia est vita hominis super terram (Job VII, 1) . Unde nunquam Christianus debet arma virtutum deponere. Quod bene Paulus apostolus intelligens ita esse monebat dicens: Induite vos armatura Dei; quoniam, [Col. 0184C] inquit 196 alibi, non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, et adversus mundi rectores (Ephes. VI, 11, 12) . In magno igitur Christiani spectaculo positi sunt in mundo; contra quos non solum omnis mundus et principes tenebrarum, omnisque nequitia spiritualis pugnat, verum etiam idem in seipso divisus homo contra se dimicat ac certat. Idcirco Apostolus suos ad cautelam redigens, ait: Spectaculum facti sumus mundo et angelis ejus (I Cor. IV, 9) . Quod nequaquam tam crebro suis monendo inculcaret auditoribus, si non sciret nos hinc inde fradulentis hostibus obsideri, et nostrum iter ad coelum quotidianis machinamentorum oblectamentis praepediri. Unde Dominus ducitur ad desertum, contra diabolum [Col. 0184D] monomachiam expleturus, quatenus eum omnis Christianorum inspectet exercitus. Et discant vincere visibilia contemnendo, atque gulam simulque vanam gloriam calcando reprimere.

Sed cur idem tentandus ad desertum ducatur non abs re quaeritur, praesertim cum omnis mundus laqueorum tentamentis sit ubique plenus, nisi forte, quod ubi serviendi Deo major est quietudo, ibi major exhibeatur necesse est virium colluctatio, quia et ibi nusquam deerit fraudulenta oblectamentorum persuasio. Per desertum quippe a mundi pressuris et tumultibus remotior vita significatur; ut omnes discant quietem appetere, et soli Deo vacare, etiamsi inter homines videantur versari. Alioquin in Canticis non quaereret de Ecclesia: Quae est ista quae [Col. 0185A] ascendit per desertum, quasi aurora consurgens, pulchra ut luna, et electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata? (Cant. III, 6.) Quae nimirum idcirco ut castrorum acies contra hostes ordinata narratur ascendere, quia illi viam ad coelum eundi obsident, ut in nullo frangatur conamine. Porro per desertum hujus mundi ideo sustollitur, quia etsi inter tumultus hominum versatur, ipsa mundi fragoribus segregata, secum ubique solitudinem cum Deo habet. In cujus nimirum figura, exercitus ille Dei ex Aegypto per desertum ascendisse creditur, ut solius ducatu cum Deo gradiens ad patriam remearet. Et notandum quod pulchra ut luna, electa ut sol eminus praedicatur, eo quod corpus simul et caput passim graditur, scilicet Ecclesia quae per lunam exprimitur, [Col. 0185B] et Christus caput, qui per solem cum sponsa ascendere designatur. Unde et Christus pugnaturus 197 ad desertum ducitur, si quomodo eum suus recognoscendo sequatur exercitus, et quod illum viderit agere, illius adjutus suffragiis, prosequatur. Nam et Propheta cum se vidisset mundanarum rerum pressuris augeri, contristatus in sua exercitatione, et conturbatus a voce inimici, quod declinaverant in eum iniquitates, ac caetera quae sequuntur, mox exclamat dicens: Quis dabit mihi pennas sicut columbae? volabo et requiescam. Ecce, inquit, elongavi fugiens, et mansi in solitudine. Itaque exspectans eum qui salvum me faceret, et a pusillanimitate spiritus et tempestate (Psal. LIV, 6-8) . Ex quo liquido monstratur quod ideo solitudinem [Col. 0185C] petiit ne mundi premeretur angustiis; sed tamen necdum in solitudine liberum se intelligit a periculo, dum adhuc se flagitat liberandum. Quippe quia non ante se hostis erexit ad pugnam, quam ille vellet exire de saeculo. Ergo si adhuc quisque versatur in mundo, contra eum se potest princeps mundi erigere, quia suis eum legibus infra sui regni fines tenet captivum. Unde Jesus suum volens exercitum ad certamina provocare, prior exiit ad desertum, et instituit praelium, quatenus sui eum digne valeant imitari. Alioquin quodammodo, nisi extra se quisque et extra mundum in mundo fiat, legitime certare nequibit, quia ejus legibus subjacet, cujus in regno tenetur vita ac moribus complantatus. Quod volens Joannes praecursionis suae officio [Col. 0185D] demonstrare, ab initio nativitatis suae eremum incoluit, ut ibi jam Christi inveniretur miles, ubi reliquus exercitus pugnaturus erat in capite. Sed et omnium monachorum agmina, ideo nudi corporaliter festinant exire de medio vulgi, ita tenus ut pene nullum desertum jam vacuum invenire liceat, quatenus nudi cum nudo firmius ac constantius possint luctari, et luctando vincere. Ex quibus recte dictum creditur: Uniuscujusque ensis super femur suum propter timores nocturnos (Cant. III, 8) . Alioquin vacuum est venisse ad eremum, si non omni armatura virtutum vigilanti animo fuerit indutus. Ad hoc quippe quisque de turba saeculi exivit cum Christo in solitudinem, non ut torperet otio, sed ut [Col. 0186A] tentaretur cum eo, tentatus vero vinceret, victor coronaretur. Majorem enim quisque adversarii furorem contra se commovet, ejus cum legibus acrius repugnare coepit. Quod satis in Apocalypsi sua (XII, 13) Joannes insinuat, cum de muliere loquitur, quae pepererat filium, sanctam Dei scilicet Ecclesiam 198 volens ostendere, quae quotidie credendo Christum concipit, et peperit bonis operibus inhaerendo; cui cum datae essent duae alae, amor videlicet Dei et proximi, ut volaret in desertum, ubi aleretur per tempus, et tempora, et dimidium temporis, a facie serpentis, quia cupiebat devorare filium ejus, id est Christum in nobis perimere. Mox misisse legitur ex ore suo post mulierem serpens aquam tanquam flumen, ut eam faceret trahi a flumine; [Col. 0186B] ac post pauca, Iratus est, inquit, draco in mulierem, et abiit facere praelium, cum reliquis de semine ejus qui custodiunt mandata Dei, et habent testimonium Jesu (Ibid., 17) . Quae etsi ad futurum videantur respicere, in praesentiarum tamen nemo est qui dubitet haec omnia, ita tenus contra eos qui reluctantur grassari. Unde cavendum est qui Christiano censentur nomine, ne forte aut antea se cogitent Christi participes esse quam exeant de saeculo, aut certe postquam exierint, aliquid prodesse, nisi milites Christi suam militiam ad finem usque perduxerint. Alias autem quod Christus in eremum ducitur, ipsius militiae est documentum. Ut quia Adam in paradiso deliciis affluens, victus est per serpentem oblectamento concupiscentiae, Christi milites asperitate [Col. 0186C] eremi correpti, discerent cum suo capite, omnes concupiscentias carnis continentia refraenare. Quia, sicut deliciae invitant ad gulam, ita sterilitas et squalor eremi permulcent animum ad continentiam. Ferunt itaque nonnulli juxta litteram (quamvis quibusdam aliter videatur) hoc de illo deserto dictum, quod de Hierusalem in Hierico descendentibus occurrit in via, propter parabolam quam Dominus alibi proposuit, ubi ait: Homo quidam descendebat ab Hierusalem in Hiericho, et incidit in latrones (Matth. X, 30) . Porro latrones eum antiquitus obsedisse probat locus inibi, qui Domim adhuc hodie vocatur; Domim quippe sanguis interpretatur, siquidem propter effusionem sanguinis, quae ibi olim fiebat. Unde et Dominus secundum consuetudinem [Col. 0186D] latrocinantium ibi videtur illam contexuisse parabolam. Ex quo non debet incredibile videri, Dominum jejunando ibidem ad tentationem diabolum excitasse; ut ibi vinceretur in veritate secundum historiam, ubi figurabatur primum vicisse Adam juxta allegoriam. Quia eamdem viam Samaritanus noster Christus, etsi non peccando descendit, in qua ille vulneratus ceciderat, tamen, carne indutus, usque ad easdem tentationes quibus ille succubuit dignatus est descendere, 199 ut, hoste dejecto, vincendi praeberet suis exemplum, cum ipse prius victor existeret.

Verumtamen a quo spiritu ductus sit in desertum, non abs re quaeritur; praesertim cum sine additamento [Col. 0187A] Spiritus sanctus in Scripturis sanctis rarissime inveniatur. Unde nec abhorret a vero, is qui a membris diaboli crucifigi sustinuit, si etiam ab ipso diabolo tentandi gratia duci se permiserit. Sed magis ad sensum congruit. quod Spiritus sanctus, qui in baptismo super eum mansit, ipse continuo hominem, quem de Virgine creaverat ex fonte renatum, ubi nobis adoptio condonatur, ad tentandum obtulerit, quatenus per eum discerent omnes qui ex Baptismo renascuntur, illico per continentiam pugnare debere, quod ex adverso mox callidus persuasor stat, suis fraudibus congressurus. Et ideo satis dignum fuit ut Spiritus sanctus Jesum, super quem pleniter mansit, velut regem ad militiam contra hostem, exercitus sui praevium excitaret. Et per quod [Col. 0187B] primum Adam in paradiso deliciarum devicerat, per hoc a secundo Adam in deserto vastitatis dejectus, omnis deinceps exercitus, ipso Dei agente Spiritu, securius, dum in hoc deserto vivitur, atque sollicitius dimicaret. Nescit enim Spiritus sanctus, quoscunque possederit, inefficaces atque inexpeditos relinquere; sed provehit ad certamen, ut post victoriam, quicunque ab illo aguntur, per eum, Christo configurati, felicius requiescant. Hinc quoque Apostolus ait: Quod qui spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei (Rom. VIII, 14) . Unde, cum in primordio super apostolos, et qui cum ipsis erant clausi propter metum Judaeorum, coelitus advenisset, mox expulit eos inter medias persecutorum acies, et fecit intrepidos decertare, qui antea velut timidi obserati tenebantur. [Col. 0187C] Sed et universi martyres eo inflammati Spiritu tanquam scintillae in arundineto cucurrerunt per orbem, et omnia sibi adversantia pugnando fortiter pedibus subjecerunt. Neminem enim, ut praedixi, hic Spiritus relinquit inertem; et ideo magis putandum est quod ipse eum duxerit in desertum, quatenus doceret in capite, quid fiendum erat in membris, si quo modo caput, omnia membra per ipsum infatigabiliter sequerentur. Alioquin sine Spiritu Dei quisquis ad militiam Christianitatis accesserit, eo tempestatis impetu prosternitur subito quo pulsatur. Unde et Apostolus: Probate spiritus si ex Deo 200 sunt. Quia, nisi fuerit homo illo interius animatus, facile vento tentationis dispergitur, et a quo visus est refugiens, velut palea huc illucque vacuus [Col. 0187D] effertur. Propter quod Apostolus monet dicens: State, dilectissimi, succinti lumbos mentis vestrae in veritate, et calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis: in omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela maligni ignea exstinguere, et galeam salutis, et gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI, 14) . Istis igitur tanquam inseparabilibus armis, suos volebat invictissime armari. Quia noverat omnes ad militiam esse vocatos, idcirco praestruebat eos, ut fortissimos Christi milites, manere invictos; et demonstrabat quibus armorum telis accincti, fortius dimicarent. Lumbos videlicet succincti balteo castatis, et pedes calceati munimine pacis. Quia et discinctus miles ab impudicitiae [Col. 0188A] incentore cito vincitur, et non calceatus facile a serpente mordetur. Qua de causa, nullus incaute vivat valde curandum est, quia nullus nisi inter hostes ambulat. Quem itaque tentare non audeat, qui nec ab ipso Domino Jesu Christo conatus suae fraudis abstinuit? Quod volens ad cautelam suis militibus declarare, illico post fontem baptismi primus processit ad pugnam, et per quod primus homo victus est in paradiso videlicet gulam jejunando coepit devincere, per quam concupiscentiarum fomes nutritur, et incentiva libidinum in nobis acrius inflammantur. Nam carnis concupiscentia, quam in se unusquisque repugnantem legi mentis suae, ac captivantem sine consensu invitus sentit, poena peccati est: et ideo non aliunde magis nutritur, quam ex [Col. 0188B] gula, pro cujus vindicta carni est infesta. Unde et ab eis qui de vitiis specialius conscripserunt, prima ex omnibus gastrimargia, id est ventris ingluvies ponitur, ut ex hoc apertius declaretur, quod in vacuum quisque laborat, si quod fomentum est reliquorum, non hoste quidem, sed sola adhuc carne devictus, sobrie non refraenat. Unde sequitur:

Et cum jejunasset quadraginta diebus, et quadraginta noctibus, postea esuriit. Qui utique sacrae abstinentiae numerus si diligenter tractetur, evidens praesentium est sacramentum. Quia ut paucis jam supra ostendimus, per eum omnis praesens vita, in qua Christus tam contra carnis vitia, quam et contra aereas potestates in suis membris victor ipse dimicat. [Col. 0188C] Propter quod et provide satis in exemplo, hunc 201 dierum noctiumque jejunando per se sacravit numerum, quatenus doceret quod usque ad consummationem saeculi eatenus in suis militibus, per hanc abstinentiae militiam tentandus et victor futurus esset. Quadragenarius quippe numerus, quod praesens saeculum significet, frequentius declaratur. Sed et illud tempus quo Jesus post resurrectionem cum suis conversatus est discipulis, hoc enuntiat. Unde et alicubi: Ego vobiscum sum, inquit, omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) . Siquidem omne praesens saeculum ex quatuor elementis sex quippe diebus perfectum esse legitur. Ex quo utique numero denarii summa conficitur; quatuor [Col. 0188D] quippe et sex decem fiunt. In cujus nimirum perfectionis calculo decem praecepta homini, pro quo mundus factus esse dignoscitur, a Deo conservanda traduntur. Tria siquidem quae ad Deum pertinent charitatem illam, per quam Deus colitur, ex toto corde, ex tota anima, et ex tota virtute commendant. Reliqua vero septem charitatem proximi, quae per gratiam Spiritus sancti operatur, explicant, In quibus decem praeceptis,legis et prophetarum, ut Evangelium compleatur, pendent eloquia. Est autem Creator Deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia. Et ideo Deus Trinitas Pater et Filius atque Spiritus sanctus, recte juxta interiorem atque invisibilem hominem, invisibili ternario numero [Col. 0189A] praeceptorum, ex toto corde, ex tota anima, et ex tota virtute diligi a creatura pro qua facta sunt invisibilia, jubetur. Siquidem invisibili ternarius tribuitur, ut quaternarius, ex quo constat homo noster exterior, corpori tribuatur, calido scilicet et frigido, humido atque sicco. Ex quo revera totus homo noster interior atque exterior isto septenario numero praeceptorum consecratur. Et quia Deus Trinitas est a creatura Creator jure colendus denarii summa totus homo ad Deum relatus conficitur. Quapropter omnis disciplina noscens et discernens Creatorem et creaturam, hoc recte denario numero insinuatur. Quae disciplina praeceptorum Dei quandiu devotionis obtentu temporaliter adimplenda mandatur, fide constat et rerum gestarum opere dilectionis per [Col. 0189B] fidem, donec fiant idonei divinae contemplationi, quos interdum parvulos lacte nutrit. Sed, quia haec disciplina decem mandatorum pro nostra torporis ignavia, quam saepe ut oportet non impletur, denarius, qui totam 202 hujus religionis disciplinae exprimit perfectionem, quadrato qui corpori tribuitur, multiplicatus numero, eo quod motu carnis Dei charitas in nobis et proximi violatur, ad diluendas peccatorum maculas in quadragenarium tempus poenitentiae surgit. Ac per hoc, quam diu sumus in hac vita, semper necesse est immunditias delictorum acriter vitiis resistendo uberius defleamus, quia recte per hunc numerum praesens vitae tempus designatur. Unde et in Levitico mulier, per quam, ut volunt, praesens Ecclesia indicatur, quae masculum [Col. 0189C] peperit, Christum videlicet fide concipiens: Sedebit, inquit, Scriptura, septem diebus immunda et triginta tribus diebus in sanguine puro, donec ad templum veniat (Levit. XII, 2) , quo Christus pontifex introivit, qui simul quadraginta fiunt, per quod praesens saeculum et futura purificatio parientis forsitan non incongrue figuratur. Quandoquidem omnes justitiae nostrae illius vitae munditiis comparatae, sicut Propheta testatur, nihil aliud quam velut pannus menstruatae videntur (Isa. LXIV, 6) . Hinc quoque factum est, quod universalis sancta Dei Ecclesia ex doctrina Spiritus sancti, sub hoc quadragenario numero annuis temporibus poenitentiae sibi tempus generaliter indidit: quatenus per hoc maculas quas jugiter variis contrahit excessibus, sub hoc sacrato [Col. 0189D] numero copiosius exemplo Christi jejunando dilueret, et aciem pugnandi, quae per partes defluxerat, strictius repararet.

Sed quaeri potest, cum Dominus Epiphaniorum die transacto, quando juxta traditiones catholicorum Patrum creditur baptizatus, mox desertum petens coeperit jejunare, quid sit quod Ecclesia universalis hoc jejunium ad usque passionis tempus voluerit differendo ejus temporibus protelare. Ubi quid aliud rectius poterit occurrere, quam ut ad paschalia sacramenta, quo victor Christus ab inferis resurrexit, velut ad diem immortalitatis suae in fine Spiritum sanctum per eos docuisse sollicitius decertandum, ut per hoc victrix Dei Ecclesia, purificatis mentibus, [Col. 0190A] felicius sanctificata coelum valeat introire? Unde si Moyses et Elias typice sub hoc numero jejunarunt, et Christus, cui nulla inerat causa peccati, nobis instituit jejunandum, multo magis debemus omnes qui tantis astringimur vitiorum funibus, etsi, non ut illi, saltem quotidianis ad vesperum parcimoniis sustentati, continuis jejunare diebus, et inde magis magisque secundum interiorem hominem 203 divinis dapibus copiosius satiari. Nam et Moyses atque Elias, non, ut Christus, ex virtute jejunaverunt, praesertim cum Moyses sustentatus Dei fruitionis alloquio dicatur, et Eliam in fortitudine cibi, quem de allatu angeli perceperat, quadraginta diebus et quadraginta noctibus jejunum ambulasse Scriptura testatur (III Reg. XIX, 8) . Christus vero neque alicujus [Col. 0190B] majoris alloquio, neque ullius cibi fortitudine sustentatus, continuis quadraginta diebus ac noctibus jejunasse creditur. Sed diebus noctes superadduntur, ne cuipiam daretur copia mentiendi, eum saltem noctibus manducasse, ne quod ex nobis non possumus, de Deo uspiam dubitaretur. Quia quod ita tenus jejunavit, deitatis suae fuit potentia; quod esuriit, verae humanitatis naturae exhibitio declaratur. In quo quippe dierum numero, duas in uno novo homine Christo Jesu complendas per abstinentiam monstravit leges, scilicet quia in quadraginta nihil aliud quam Decalogi mandatorum et quatuor Evangeliorum summa resonat; ita ut nec quatuor sine decem, nec decem sine quatuor recitentur. Porro et in decem rursus alia perfectionis norma colligitur, [Col. 0190C] si omnis retro numerus usque ad primum quadratum quaternarium in unum copuletur. Nam unus et duo, in quibus unitas Deitatis, Creator et creatura pariter praedicantur, necnon et tres atque quatuor rursus in quibus Deus Trinitas ostenditur, et creatura quae quatuor subsistere elementorum generibus nuntiatur, si sensim simul jungantur, decem fiunt, et ipsi per eosdem quatuor geminati in quadragenarium surgunt. Unde ut dixi, divinitus institutum est, isto praefigurationis numero nos acrius dimicare; quatenus per quem in diluvio aquis necata est omnis caro, praeter quos arca continuit, per ipsius figurae numerum nostra necentur carnis delicta, ut nullus nostrum pereat, quos Christi probatur Ecclesia circumcludere. Verumtamen Christus toto cum jejunasset [Col. 0190D] tempore, naturae suae hominem esurire permisit, quia nisi esurisset, nequaquam tentandi ausu accederet, ubi nullum infirmitatis vestigium reperisset. Propter quod, cum recepisset infirmitatis nostrae esuriem, gavisus est diabolus, signum se in eo passibilis atque mortalis naturae invenisse. Unde, illico aggressus, conatus est superare. Alioquin nullum tentandi locum in illo habuisset; quia nulla lex peccati in eo inerat ad quam adversarius, ut in nobis, ad incitandas carnis concupiscentias sic 204 quasi ad suam legem accederet. Manet enim in nobis, id est in carne nostra, causa peccati, quae nimirum causa pro poena peccati exstitit, et ideo diabolus nobis, per legis suae jura, tentandi accessum habet. Sed, quia [Col. 0191A] in Christo nihil tale reperit, tota illa tentatio, non intus, uti in nobis assolet, sed extra fuit. Accessit itaque, non ad concupiscentiam quam nullam habuit, sed ad infirmitatem carnis, quam ut auderet in se recepit. Et jure, ut per infirmitatem vinceretur carnis, qui nostrae humanitatis massam exspoliatam viribus, in infirmitatem mortis projecerat.

Si Filius Dei es, inquit, dic ut lapides isti panes fiant. Contuendum itaque quod tandem prius interrogatione usus sit inimicus, si possit explorare quod formidabat valde suspectans. Cogitabat enim eum esse Filium Dei, sicut et alibi daemones confitentur, quod tamen impii Judaei negaverunt. Propterea valde tremendum est quid de nobis fiet miseris, quorum vita nihil aliud quam tentatio est, si [Col. 0191B] ab eo non se continuit, quem utique Dei Filium verebatur. Non igitur scire poterat, quod magis esuriebat Christus in figura totius vitae salutem animarum, propter quas totum agebat, quam rerum carnalium escas. Sed tamen omnia sic temperat, ut, eo ordine quo primum dejecerat Adam, ab eo in Spiritu per carnem e contrario vinceretur. A gula quippe coepit, per quam prius homo se et omnes prostravit in mortem; per quam Esau primogenita nativitatis suae perdidit; per quam transmissis mare Judaeis fraudulentus vitiorum suasor occurrit, et per concupiscentiam sitis tenera virtutum eorum incrementa fregit. Dic, inquit, ut lapides isti panes fiant. Noverat igitur caecus Scripturarum inspector, Deum in principio dixisse fiat, et sic omnia ex nihilo fecisse. [Col. 0191C] Nec tamen intellexerat, quod hic esset illud Verbum per quod Pater cuncta crearat. Quippe quia illud fiat, quod Moyses carnalibus ad audiendum intulit, non sono vocis a Deo Patre prolatum fuit, sed per illud temporalitatis verbum voluit legentibus innuere, quod per verbum sibi coaeternum simul Deus cuncta creasset. Quod tamen volens formidolosius explorare, persuasit eo tenore dicendum ut lapides panes fierent, quo didicerat Moysen litteris mandasse Deum universa creasse. Nec enim fallitur in hoc quod, si juberet, omnino fieret, eo quod omnis 205 creatura sentiat, et obediat Creatori, sed quia fraude calliditatis agitur, ad veritatis scientiam pervenire nec debuit nec meretur. Nec enim majus est transmutare et efficere aliud ex alio, [Col. 0191D] quam cuncta creare ex nihilo. Sed refrenatur jussio jubentis Scripturarum auctoritate, ut discerent membra corporis ejus, magis doctrina utriusque Testamenti quam miraculis deitatis ejus pugnare. Quem si novisset primus homo divino praeceptionis oraculo ita retundere, nequaquam impegisset in mortem, sed beatus post triumphum obeditionis suae, in melius translatus existeret. Ad lapides autem fraudis suae experientiam convertit, ut probaret si is esset cujus imperio Moyses populo aquas de petra produxerat. Suadet igitur conditionis suae esuriem pane ex lapidibus effecto relevaret, non quod curae sit ei salutis, sed ut ex mutatione lapidum in panes, potestatem virtutis agnosceret, et si esset purus homo, panis [Col. 0192A] oblectamento patientiae esuritionis ejus illuderet; quem non de humo, non ex aliquo seminis germine, ac si non esset mirabile, cum quotidie de terra panes creat. Imo ex lapidibus apte elegit panes exposcere, ut quam durus sit qui loquitur, tali signaretur exemplo. Verum, quia durius est eum mollescere ad pietatem, quam lapides si juberentur, quod satis possibile erat, in panes converti: sed pro diaboli arbitrio docet nihil faciendum. Nam aliud horum explorantis fuit, aliud tentantis, dum Deum caeca confessione profiteri videtur, et homini conatur illudere. Sic enim tentat ut exploret quod veretur, et sic explorat ut tentando decipiat, et expleat quod molitur. At contra Dominus sic eum fallit ut ambiguum victor relinquat, sicque vincit ut adhuc ejus fraudes tentatus [Col. 0192B] fallat.

Scriptum est enim, inquit, non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei. Ubi non quasi Deus sua utitur potestate, sed quasi homo, ut homo disceret admodum pugnare Scripturarum potitur auctoritate. Et docet quod altera pars coeli sit, atque altera terrae. Idcirco non in solo pane, per quem non nisi exterior homo in commune cum pecoribus vivit, sed in omni verbo per quod interius angelis coaequaretur. Omne quippe verbum Deus charitas jure accipitur, in qua legis et prophetarum omnia pendent verba, sine qua nemo in Deo unquam vel cum Deo vivit (Rom. III, 9) . Quod bene Paulus insinuat: Et si quod est aliud mandatum, 206 inquiens, in hoc verbo instauratur. [Col. 0192C] Diliges proximum tuum tanquam teipsum. Ac si diceret, etsi est cibus alius quo pascatur interior homo, habeat aliquis charitatem, et omnibus abundabit bonis, quia fruitur illo verbo ad quod concurrunt universa. Nam in Christo Jesu Deus et homo erat; quisquis illo utitur verbo, charitate pascitur Dei et hominis, quia omnes in Christo diligit et veneratur ut membra Christi; et qui necdum sunt in Christo, curat ut ad eum perveniant, et compleantur omnia Christi membra. Alioquin si habeat omnia rerum verba, et compleat etiam reliqua quasi virtutum opera, factus est omnium reus, si non vixerit hoc omni verbo. Est autem hoc verbum generale omnium verborum, in quo pendent omnia verba, non qualiacunque, sed quae [Col. 0192D] procedunt de ore Dei. Caeterum verba haereticorum et poetarum ac philosophorum, extra hoc verbum sunt, quia non sunt in charitate, neque Christo fruuntur, Patris videlicet Verbo, et ideo quae in Christo sunt omnino diligere nequeunt. Huic sane verbo Moyses intentus panem desiderare non potuit, illoque pastus Elias famem prolixioris inediae, omnino non sensit. Non enim qui hoc verbo vescitur panem terrenum, deliciis angelorum satiatus, inquirit. Sed et omnia Scripturarum sanctarum verba, cujuscunque enuntientur officio, sic quasi ex ore Dei sumantur, quia non ejus sunt a quo ex ministerio debite narrantur, sed Dei ex cujus ore procedunt. Quod si quidpiam doctor aliud voluerit interserere, [Col. 0193A] quam quod in hoc omni verbo invenitur, quia non ex ore Dei profertur, neque ex charitate subsistit, tanquam venenum, tanquam virus lethiferum respuatur. Quandoquidem non humanis divina ministrantur officiis, sed inimica, sed fraudulenta diabolicis suggeruntur officiis. Et notandum quod ait: Non in solo pane vivit homo. Ex quo datur indicium quia non deitas, sed homo tentatur, ita ut quomodo praemisi, tota haec tentatio exterius facta credatur. Unde, quia inibi verba ad invicem deprompta leguntur, in effigie hominis inimicum apparuisse, quamvis idem ubique secundum deitatem visibilis Christo existeret, magis opinabile probatur. Tribus itaque modis tentatur quisque, per quae abstractus et illectus nonnunquam vincitur, suggestione, delectatione, [Col. 0193B] consensu. Sed Christus horum in nullo cessit; quia nec ex suggestione concupiscentiam 207 quam non habebat, admisit, neque consensum praebuit, in quo nulla concupiscentia fuit. In nobis quippe fomes delectorum concupiscentia ex lege peccati adversus legem mentis repugnat. Porro in illo diabolus nihil habuit legis peccati ad quam accederet, unde saltem in eo concupiscentias excitaret. At vero in nobis quia lex peccati inest, sic quasi ad suam accedit legem, et concupiscentias movet ut ad delectationem nos pertrahat. Unde, etsi non aliud saltem concupiscentiarum virus, quod in nobis est, amplius suggerendo, Dei tamen modificante clementia, inflammat, ut et nos exerceat, et exercitatos victores reddat. Deus est enim, qui non [Col. 0193C] patitur nos tentari supra id quod possumus sustinere. Alioquin nulla virtus sufficeret ad reluctandum, si non Christi gratia nos juvaret, ne captivaremur, mole carnis oppressi in legem peccati. Tentatur autem unusquisque concupiscentia sua; sed tunc gravius exagitatur, cum callidus propugnator eamdem in nobis concupiscentiam movet, et fraudes adjicit ut alliciat. Quas utique fraudes ordine quo primum prostraverat hominem volens contra Dominum elimare.

Rursus assumpsit eum in sanctam civitatem, et statuit eum supra pinnaculum templi. Quam sane civitatem non aliam intelligimus quam Hierusalem, quae tunc temporis sola in toto terrarum orbe propter cultum divinum et religionem veri Dei recte [Col. 0193D] sancta vocabatur. Unde et in passione, multa corpora sanctorum quae dormierant surgentia dicuntur venisse in sanctam civitatem, et multis apparuisse. Sancta quippe vocabatur, quandiu in ea justitia et judicium requievit; sed demum, iniquitate repleta, scelestior quam Sodoma praedicatur, etsi hactenus ab Evangelista sancta ex antiquae pacis vocabulo nuncupetur. Interea quaerendum est quomodo in deserto jejunasse ut tentaretur dicatur, cum hic in civitate sancta assumptus tentandi causa congrediatur, praesertim cum et Marcus manifestius dicat, Quod quadraginta diebus et quadraginta noctibus fuerit in deserto ut tentaretur a diabolo (Mar. I, 13) ; utrumne in deserto tentabatur, an, [Col. 0194A] post expletum jejunium, Hierusalem repetens, ibi sit peractum quod de congressu pugnae legitur? Ex quo quidam conantur asserere, ut hanc quaestionem effugiant, quod et Hierusalem et omnis illa regio, quia Dei notitiam perdiderant, desertum jure appellabatur. Sed nonnulli 208 rectius arbitrantur, ut aestimo, primam et ultimam in deserto tentationem fuisse peractam, mediam vero quae juxta historiam extrema creditur, postquam regressus est a deserto, in Hierusalem fuisse completam. Quia Matthaeus, non secundum historiae consequentiam, sed juxta tentationis Adae ordinem narrationem rei gestae persequitur. Unde liquido patet alterum eorum ita ut res gesta est explicuisse; alterum vero ut tropica texeretur doctrina, commutato tentationis [Col. 0194B] ordine, docuisse. Porro quorumdam opinio est quod, in uno eodemque loco posito corpore, haec variis in locis animo sint ostensa. Quod non satis approbari potest, ubi quae gesta sunt omnia corporeis explicita sensibus contexuntur. Et nec mirum, si se permisit huc illucque corpore circumferri, si forte ita intelligendum est verbum assumptionis, qui se permisit a membris ejusdem diaboli crucifigi. Sed ex hoc magis tremendum, quod neque virtus impleta, neque sanctitas approbata, neque locus Domino dedicatus cohibuit impudentissimum hostem a congressu. Imo formidolosius suis rearmatur viribus, dum crebris virtutum vincitur insigniis. Hinc quoque ducit eum ad altiora et usque super fastigium templi, ut ex hoc daretur indicium [Col. 0194C] ad quid elevet unumquemque, quem deorsum praecipitare desiderat. Jactantia quippe super omnem altitudinem mentem elevat, per quam dum se putant quicunque ad altiora sublimium factorum usurpatione sua conscendere, ad inferiora jam lapsi truduntur. Quis igitur in genere humano, non magis praeesse et altior videri, quam subesse et humiliari cupit? Quippe, quia pene omnes abducit elatio, et universi ad altiora diaboli fastu tolluntur, volens magister virtutum apertius exhibere, permittit se assumi super pinnaculum templi, quae sedes erat doctorum; ubi nimirum quisque positus vana gloria tentatur, et Scripturarum errore plerumque illicitur. Porro in Palaestina consuetudo est architecturae, quod et in templo Salomonis fuisse probatur, ut desuper [Col. 0194D] per totum plana habeatur atque in gyro, juxta quod lex praecipit cancelli deambulatorii, ne forte aliquis inde labatur incautus. Inter quos nimirum sedes doctorum super pinnam templi erigebatur, ut exinde quasi in eminentiori positus loco doctor ad populum loqueretur. Sed quod provisum est ad utilitatem totius officii, hoc quam saepe 209 callidus persuasor utitur ad ruinam eorum qui aliis praeferuntur. Nonnullos quidem in sua inflationis aura etiam ad honores erigit indebitos. Nonnullos vero recte praelatos, ut corruant, et se vitiis immittant, indefessus hortatur. Qui tamen quamvis persuadere possit, omnino praecipitare non potest. Nullo igitur vitio eos magis devastat, quos honor [Col. 0195A] magisterii sublimius ad docendum elevat, quam vanae gloriae, per quam etiam de bono virtutum opere inflatos reddit, dum non Dei, sed suam quaerentes gloriam, inanes fiunt. Unde magister egregius super pinnam templi ad tentandum provida dispensatione assumitur: ut ex hoc doceret, eos qui in sublimitate sunt constituti, quid magis cavere oporteat; ita ut nihil per inanem gloriam faciant, ne vitium incurrant, quo etiam et ipsi quam saepe qui sani videntur pessime laborant. Quod bene praecavens Propheta: Non nobis, Domine, non nobis, inquit, sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII, 9) . Caeterum qui sibi applaudunt, et favores vulgi excitari in se cupiunt, non lucra cogitant animarum, sed omnia gerunt laudis suae gratia, et appetunt etiam nonnunquam quae supra [Col. 0195B] se sunt, et circumferuntur omni vento jactantiae. Neque videri erubescunt quod ipsi non sunt, neque de se praedicari quae minime illis competunt. Ideoque de sublimium usurpatione factorum ad inferiora labuntur.

Si Filius Dei es, inquit, mitte te deorsum, hoc sane per omnia volens experiri si Filius Dei sit. Neque attendit cur idem se deorsum debeat mittere, nisi ut eum jactantiae vinculis irretiret, et ipse quod veretur, si Filius Dei esset, ex hoc saltem per conjecturam cognosceret. Quae nimirum vox bene sibi congruit, qui omnes deorsum ex altiori gradu meritorum praecipitare satagit. Quid enim tam proprium illi, quam ut omnes persuadendo de sublimi mentis statu deorsum mittat? In quo satis admodum infirmitatem [Col. 0195C] suam nobis demonstrat, malitiamque designat, quod nemini possit nocere, nisi se homo infelix prius deorsum miserit.

Scriptum est enim, inquit, quod angelis suis mandavit de te, ut custodiant te in omnibus viis tuis, et caetera quae sequuntur, donec ad eum locum ubi conculcandus ipse ostenditur, et omnia veneficia ejus figurate virtute sanctorum calcanda penitus praedicantur. De sua quidem fraude et conculcatione narrare refugit, quasi callidus tergiversator, sed de auxilio 210 angelorum ac si ad infirmum loquens, instantius repromittit, non ut confirmet in melius, sed ut prosternat in pejus; ad hoc quippe utitur Scripturis, non ut virtutes instituat, sed ut errores ingerat. Quem denique imitantur omnes quicunque [Col. 0195D] testimonia Scripturarum quam saepe adulterando ad suos inflectunt sensus, non sane ut veritati faveant, sed ut temerarios voluntatis suae ausus impudenter astruant. Hic quoque in Novo Testamento primus haeresim, talia ex Veteri permutando, fraudulentus condidit, atque idololatriam ingessit, dum se adorare persuadet, quem et in simulacris falsi deorum cultores male decepti colunt, qui et in Veteri Testamento loquens, priorem Adam, Dei subvertendo sententiam, prius deceperat. Cur, inquit, praecepit vobis Deus ne comederetis ex omni ligno paradisi? (Gen. III, 1.) Quod omnino constat Deum non dixisse, sed, ut mentem subruat, mentiendo praecepti pondus exaggerat. Ac deinde post dubia infidelitatis responsa, [Col. 0196A] permutat severitatis sententiam Dei: Nequaquam, inquit, morte moriemini. Scit enim Deus, in quacunque die comederitis ex eo, quia aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Sic itaque diabolus semper Scripturarum utitur exemplis, non ut corrigat, sed ut decipiat, etiam grandia false repromittendo. Hinc quippe est: Haec omnia tibi dabo; atque illud: Aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Unde liquido constat, ut dixi, quod omnes quicunque sensus Scripturarum ad suos persuadendum fraude conatus dolose infligunt, et severa Dei praecepta male blandiendo extenuant, atque peccantibus ut permulceant in malum grandia repromittunt, illo aguntur spiritu qui, male interpretando, Dei sententiam extenuando, primum [Col. 0196B] Adam morti addixit, et novissimum eadem calliditatis arte, quasi ex auctoritate divina, male tractando Scripturas, prosternere concupivit.

Cui Jesus: Rursus scriptum est: Non tentabis Dominum Deum tuum. Quod sane praeceptum quamplures duplici corde saepe transgrediuntur incauti, et unde Deum conantur probare, offendunt. Et notandum quod tentare dicitur, dum de Scripturis persuadere aliud quam expediat, conatur. Quia profecto, sicut Spiritus vita est in Scripturis divinis, dum recte intelliguntur, ita in eis qui eas callide suis applicant favoribus, laqueus erroris, et tentatio ac subversio simplicium protinus invenitur. 211 Quorum sermo, ut Apostolus ait, velut cancer serpit. Digna deinde contra laqueatorum sensus et diaboli [Col. 0196C] petulantiam Domini responsio satis infligitur: Non tentabis Dominum Deum tuum. Ex quo declarat quod nec secundum humanitatem Dominum, neque secundum divinitatem Deum aliquis debeat tentare, sed agere in tentationibus quidquid humanae mentis industria secundum eum valet agere. De caetero soli Deo omnipotenti, cui omnia possibilia sunt, si quid superimminet, non tentando, sed devote ac confidenter debet committere. At vero quod Dominum Deum suum se testatur, non sicut Manichaei delirant, alius est Deus tenebrarum et alius lucis, sed unus idemque Deus tenebrarum et lucis convincitur; qui etiam et super eum qui est abyssus omnium tenebrarum dominari testimonio ipsius confirmatur.

Sed cur tentatur, si ab eo tentari non debuit? [Col. 0196D] Profecto quia tentatoris praesumptio fuit. Et postquam primum hominem sua tentatione dejecit, justum omnino fuit ut non solum tentaretur Christus, verum et in illis eisdemque passionibus tentaretur, incorruptam Dei imaginem ac similitudinem possidens, in quibus et Adam primus tentatus est, cum adhuc in illa inviolata Dei imagine perduraret, quae sunt gastrimargia, cenodoxia, superbia. Unde nec in quibus post praevaricationem mandati Adam damnatur, et deinceps suo in vitio devolvitur, Christus tentatus est, sed in quibus antea tentatus et superatus legitur. Tentatus est autem gastrimargiae vitio, quando ligni interdicti praesumpsit edulium. Cenodoxia vero, quando dictum est ei: Aperientur oculi [Col. 0197A] vestri. Porro superbia dejectus tunc exstitit, quando dictum est ei: Eritis sicut dii, scientes bonum et malum. In his ergo tribus vitiis etiam Dominum Salvatorem legimus tentatum fuisse. Gastrimargia quidem, cum persuasum est ei a diabolo, Dic ut lapides isti panes fiant; cenodoxia, Si Filius Dei es, mitte te deorsum; superbia, cum ostendens illi omnia regna mundi et gloriam eorum repromittit: Haec tibi omnia dabo, si cadens adoraveris me: ut eisdem quibus nimirum ille tentationum lineis appetitus est, tentaretur; et nos quoque quemadmodum tentatorem vincere deberemus suo perdoceret exemplo. Ideoque et ille Adam, et iste Adam dicitur: ille quidem primus ad ruinam in mortem, hic vero primus ad resurrectionem et vitam. Et si velis omnia 212 diligenter [Col. 0197B] perspicere, invenies, sicut dicit Apostolus, in primo formam futuri esse, praeter quod ille ad ruinam dilapsus, hic vero in similitudinem carnis peccati veniens omnia in melius per easdem lineas reparavit. Unde et in eisdem eum vitiis diabolus tantum tentat, in quibus et illum primum deceperat; conjiciens hunc quoque simpliciter velut hominem, in caeteris illudendum, si eum in illis quibus priorem dejecerat elisum sensisset. Nam quod Lucas hunc ordinem transcribit, non ex imperitia, sed pro mysterio transmutavit. Siquidem in utrisque factum est ut et veritas rei gestae appareat, atque ordo tentationis Adae; deinde ut moraliter ad praesentis temporis reliqua conformentur. Hinc est nimirum quod Lucas mediam ponit avaritiam, ultimam vero superbiam; quia [Col. 0197C] etiam usque in finem vitae post omnes virtutum triumphos saevire non cessat. Nam in eo quod ait, quia in momento ostenderit ei omnia regna mundi, passio philargyriae convenienter accipitur. Et in eo quod dixit, Si Filius Dei es, mitte te deorsum, superbiae persuasio juxta hunc locum recte intelligitur. Ergo, quia dum gastrimargia eum superare nequivit, omisit libidinem, et quae de gula nascuntur, et transcurrit ad philargyriam, quam pro certo radicem omnium malorum noverat. Quo utique illico superatus, nullum ei vitium ex his quae sequebantur illam, ausus est ingerere; sed ad extremam superbiae passionem transiliit, qua noverat perfectos quosque posse pulsari. In quibus tribus omnia vitia sibimet foederata perempta jacent. Unde et diabolus, [Col. 0197D] videns per singulos tentationis suae gradus se superari, auget fraudes, acuit ingenia. Et primo apponit esuriei lapides, ut potentiam exploret, et continentiam frangat; secundo etiam ex divinis litteris, quasi ex auctoritate divina persuadens, ut demulceat laqueos parat. Tertio vero, ac si in se victus, universa vitiorum molimina, et arma potentiae suae artis coram oculis ponit; quatenus in eo, si quid deesse possit mali, mens blandimentorum laqueis irretita male suasa rerum deliciarum cupidine capiatur. Ubi cogitandum quid nos miseri facturi sumus, in quibus inest virus concupiscentiae, et peccati lex membris omnibus dominatur: ita ut unusquisque tentetur a concupiscentia sua abstractus et illectus. [Col. 0198A] Aut quid agemus, cum ipse per se diabolus concupiscentias carni insitas, acrius 213 inflammare, et quod gravius est, quasi ex auctoritate divinarum Scripturarum, mentem ut seducat atrocius delinire ac seducere coeperit? Et quod adhuc infelicius est, jam hinc colligitur universis quae in mundo sunt contra nos, ut suis, utitur armis. Quid ergo anima inter hujuscemodi casus factura est? Nam nihil in mundo est nisi concupiscentia carnis, et concupiscentia oculorum, atque superbia vitae. In quibus nimirum tribus sententiis Apostolus (I Joan. II, 16) universa tentationum genera comprehendit. Et ideo Dominus haec omnia in se sine contagione peccati vincenda suscepit, ut miles disceret, quid una cum gratia Dei jugiter ageret, quae vitiorum recidiva in [Col. 0198B] se profligare debuisset.

In montem autem eum assumpsisse ideo dicitur, ut ex eo loco mons Tyri vulneratus a monte Dei, super quem omnis avarus erigitur, evidentius signaretur. Non quod Jesus spiritu superbiae inflatus eo quo ipse corruit, sit elatus, sed super quemlibet terrarum montem assumitur, ut monstraretur apertius, quo ipse transvehitur qui avaritiae aestibus inflatur. Alioquin omnia regna mundi et gloriam eorum minime locupletius possidebit, nisi fuerit supra fundamentum superbiae transplantatus. Nam vere humiles non nisi in Domino gloriantur. Omnia autem regna mundi ei dicitur ostendisse, videlicet omnia quae in mundo possunt esse concupiscibilia, in quibus mundi amatores regnant. Vel certe simpliciter accipiendum, [Col. 0198C] ut quidam volunt, quod illo suggerente totus mundus in momento visus ab eo dicatur. Et nec mirum, cum et eximio viro Benedicto, quam subito in sphaera, antequam exiret e corpore, dicitur ostensus; quanto magis ab ipso Domino Christo simul potuit in momento videri, qui simul semper conspicit universa? Et bene in momento, juxta quod alius evangelista narrat, quia omne quidquid in mundo est, breve ac momentaneum esse convincitur. Sed gloriam horum quo visionis oculo Salvator inspexerit, non absurde quaeritur, ne forte, quod absit! illam concupiscentiae oculo intuitus intelligatur, quo nos, depravato mentis aspectu, quaelibet concupiscibilia circumplectimur. Sed si in mente fuit ista rerum ostensio, eo nimirum aspectu juxta humanitatem [Col. 0198D] fuit, quo medici solent conspicere omnia morborum genera sine ullo laesionis vulnere, ut et per hoc ab his suos mederi possint aegrotos, 214 et saluti eorum qui nondum corrupti sunt, consulendo diligentius providere. Quod autem ait: Haec omnia tibi dabo, ex arrogantia descendit. Non quod in totum mundum habeat potestatem, ut possit omnia regna mundi dare, sed ut male persuadeat se prius adorare, et per hoc ante corruat, qui ad avaritiam divitiarum venire festinat. Nam et Apostolus avaritiam servitutem idolorum nuncupat (Col. III, 5) , quia quilibet avarus infra pedes diaboli male persuasus curvus jacet.

Respondit autem ei dicens: Vade retro, Satanas. [Col. 0199A] Congruum ergo temeritatis suae exitum sententia responsionis Christi accepit, cum et fraudis suae, qua contra moliebatur, in Satana illico reperculsus nomine audivit, atque retrorsum abire jure victus promeruit. Retrorsum autem ire, non sicut Petro dictum est: Vade post me (Matth. XVI, 23) , qui adhuc contrarius es voluntati meae, ut mea sequaris exempla: sed, vade retro, caecitatis tuae pravitate in abyssum demersus, qua nunquam te valeas explicare, et in antea quae lucis sunt appetere, qui lucem obfuscare tuis fraudibus conaris modis omnibus.

Scriptum est enim, inquit, Dominum Deum tuum adorabis. Ubi evidenter ostendit quod homo Christus ut Deus ac Dominus sit adorandus, quatenus postposita omni humanae potestatis gloria, et saeculi [Col. 0199B] ambitione calcata solum Deum ac Dominum Christum instantius adorare debeamus. Quia omnis saeculi honor non ad Deum relatus, negotium diaboli esse convincitur. Sed ubi hoc scriptum sit quod ait, Dominum Deum tuum adorabis, cunctis legentibus liquet, quod in Pentateucho. Ex quo bene Deus ille manu fortis contra immanem hostem pugnaturus signatur, qui quinque lapides videlicet et quinque libros legis divinae in pera pastorali reponens, uno eorum, ex Deuteronomio scilicet per quem nova lex figuratur adversarium repercussit, nobisque omnibus illo perempto victoriam reportavit: Dominum Deum tuum, inquit, adorabis, et illi soli servies (Deut. VI, 13) . Ac si dicatur: Non tu igitur adorandus es, ut jam multos falso erroris laqueo decepisti; sed [Col. 0199C] Dominum scilicet Filium, et Deum Patrem, ac solum Spiritum sanctum, qui est Deus unus, jure potius adorabis, et ipsi soli quolibet pacto deceptus servies. Ex quo liquido colligitur quod, velit nolit, idem ejus obtemperat jussis, et servit licet invitus imperatus. Cujus nimirum 215 coacto malignitatis suae servitio Deus justo utitur moderamine, ut omnia serviant unius Dei scriptis, et nihil effugiat, etiam quod sibimet male deperit dominantis imperio. Namque, in eo quod ait, illi soli servies, recte illa solius Dei servitus exprimitur, quae nulli alteri quam Deo soli debetur, quam Graeci λατρείαν vocant; unde et idololatria nuncupatur, dum solius Dei cultus diabolo per simulacra offertur. Porro illa servitus quae communem sigificat servitutem, δουλεία [Col. 0199D] in eadem lingua significantius appellatur. Ex quo recto intelligitur quod similiter et de illa adoratione dixerit, Dominum Deum adorabis; quae soli Domino debetur. Quia profecto etsi legimus homines et angelos a sanctis Patribus adoratos, non tamen illa adoratione putare debemus, qua unicum et singularem Deum jure competit adorare. Unde summopere cavendum est, ne aut ista in corde minuatur, aut certe per illam circa Deum immutetur servientis et adorantis devotio; ita tenus ut illa communis angelorum hominumque servitutis veneratio plusquam expediat transcendatur. Sed orare Deum propter seipsum ut Deum satis decet, et serviri illi a creatura ut Creatori: angelum vero aut hominem venerari, [Col. 0200A] juxta quod expedit, non propter seipsum, sed propter Deum, ut Deus in eis veneretur, a quo venerabiles et ipsi facti creduntur. Alioquin non sunt adorandi prorsus, in quantum non sunt veri dii. Adhibendi quidem sunt in precibus; verumtamen non sunt colendi, ut et ipsi quasi Deus adorentur. Facti enim sunt venerabiles propter Deum. Simpliciter in eis Dominus diligatur, propter quem et ipsi dilecti a nobis devotissime venerantur. Caeterum si quis ab hac regula catholicae fidei qualibet parte succubuerit, scilicet aut spernendo sanctos, ne debitam eis venerationem impendat; aut certe, cum non sint quod Deus est, sibi eos in Deum praeferendo constituat, omnino a religione verae fidei nimium extraneus aberrabit. Nam et Apostolus monet [Col. 0200B] nos per charitatem invicem servire, secundum illam communem servitutem dilectionis Christi (Gal. V, 13) . Sed et ipse alibi, ut servi dominis suis non ad oculum placentes sint monet, sed velut Domino servientes (Ephes. VI, 6) . Et ut beatus Petrus apostolus ait, non tantum bonis et modestis, sed etiam dyscolis omni timore Domini servire convenit (I Petr. II, 18) , ut per omnia Deo devota in omnibus 216 Christiana religio, atque irrecomprehensibilis comprobetur. Infelix quoque nimium humana mortalitas, quae tantis obfuscatur vitiorum tenebris, et a tam aequissima piae religionis regula devio gradiens itinere, hinc inde peccatis intercipitur. Ita ut et hi qui praesunt, tyrannica non metuant vi exagitare subjectos; neque hi qui subesse coguntur conditione [Col. 0200C] sua, sine timore poenali parere possint praelatis. Quorum utrique dum Deum medium non attendunt, sua morum improbitate a vera fidei justitia deviant. Vera namque justitia est, sua cuique jure ut decet honestatis officio, sive molestia et morum improbitate deferre. Unde, si ad diabolum dicitur, Dominum Deum tuum adorabis, non ex superfluo est quod imperatur. Bene igitur Christus noverat illum hoc suo devotionis officio non impleturum; sed ex debita reciprocationis sententia loquitur, ut ex contrario quam ille moliebatur ostenderet scriptum quid ipse magis jure debeat, qui ab omni pietatis negotio suo pravitatis vitio est efferatus. Non enim injustum est cuique imperare quod illi justum est exhibere. Et ideo licet proprio superbiae [Col. 0200D] vitio sit ille deceptus, tamen per hoc quod dictum est, Dominum Deum tuum adorabis, patet illum creantis dominio subjacere. Sed quaerendum utrum ex auctoritate Scripturarum, quae hominibus per Moysem solummodo datae sunt in eruditionem et doctrinam recte vivendi, debuerint contra hunc, ac si essent tam illi quam reliquis spiritibus praecepta, talia proferri. Nunquid ad eum erudiendum scriptum erat: Non tentabis Dominum Deum tuum, et, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies? praesertim cum per Moysem, non illi, sed populo institutionis doctrina tribuatur. Et ideo probabilius videtur, non ut suspicatur, diabolo ex auctoritate divina ostensum esse Dominum adorare dehumilitatis [Col. 0201A] formam assumere, ut se viam redeuntibus ad patriam praestrueret, contra sagittas adversarii clypeum praeceptorum opponit: quatenus discant sequaces, quid et ipsi in suis tentationibus prudenter agant. Nam si praeceptum Domini lucidum contra tentamentorum nebulas adhibeatur, restat continuo ut omnis tenebrarum caligo, ut fumus, dispergatur. Unde sicut dictum sibi Salvator recolit, Non in solo pane vivit homo, ut illustretur praeceptis divinis secundum humanitatem, ex quo suos instituat bellatores. Ita et: Non tentabis Dominum Deum tuum, 217 atque Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies, non diabolo, sed sibi praeceptum insinuat, quatenus his fascibus mandatorum, laqueorum tenebras repellat, et repulsis [Col. 0201B] eminus eisdem ad nihilum evanescat.

Tunc reliquit eum diabolus. Et ecce angeli accesserunt, et ministrabant ei. Reliquit eum consummata tentatione. Non quasi rursus eum non aggressurus, sed ut beatus Evangelista Marcus ait, ad tempus, postmodum contra eum, per mortem, Judaeorum odiis apertissime impugnaturus. Expleta autem tentatione diximus, non quasi expleverit quod conatus est, ut dejiceret; sed, expleta contra eum omni arte tentandi, jam ulterius quid ageret non inveniens, dereliquit. Nam cujusque artis officium tunc expletur, cum quidquid ars ipsa juxta facultatem negotii dictaverit, ad peragendum fuerit expletum, etiamsi non obtineat opifex artis quod intendit. Ut puta orator, aut aliquis medicorum, non solum [Col. 0201C] quoties persuadet hic, aut ille curat, finis completur officii; sed tunc recte praedicatur expletus, etsi conditio rerum ac personarum non admittat explere, cum quidquid ars ipsa valuerit diligenter negotiis et personis fuerit attributum. Quod tandem diabolus in se cernens artis suae peritiam consummatam, continuo eum dicitur reliquisse, quia ultra quid ageret penitus non habebat. Nam tentaverat eum primum per gulae concupiscentiam, quae radix omnium malorum est; deinde per vanam gloriam, quae habitus est superborum. Teste igitur Apostolo, initium omnis peccati superbia probatur, cujus nimirum illa species fore non indubitanter manifeste cognoscitur. Unde, si radix omnium malorum concupiscentia, et initium omnis peccati superbia, recte ergo [Col. 0201D] tentatio expleta dicitur, cui omnium malorum origo et peccati initium penitus superatur ac conteritur. Nam nec mundus, qui in maligno positus a Domino condemnatur, alia tentamentorum habet quam quae illi opposuit, carnis videlicet concupiscentiam, quae est in membris nostris, et concupiscentiam oculorum, quae semper exterius generatur, nec non et superbiam vitae, quae tam interius quam exterius suis fastibus coalescit. Jure igitur expleta dicitur tentatio, dum universis tentamentorum generibus Scripturarum auctoritate repulsis, victus tandem hostis succubuit. Et: Ecce, inquit, Angeli 218 accesserunt, et ministrabant ei. Accesserunt utique, non quasi tunc primum illud adeuntes, sed veluti [Col. 0202A] agonem sui Creatoris per assumptam formam hominis contra hostem humani generis diu procul aspicientes. Si enim nos, ut ait Apostolus (I Cor. IV, 9) , spectaculum facti sumus mundo et angelis ejus, multo magis eum venerabiliter intuebantur agonem, in quo Deus homo virtute sua pro omnibus dimicabat. In illo quippe et nos vicimus, quia in illo eramus et nos pro quibus ipse factus est homo. Stabant autem angeli a longe inter ea, ne forte quasi praesidio eorum vicisse videretur, aut certe auxilio indiguisse. At vero ut ex virtute monomachiae Christi hostis ille victus abscessit, exercitus angelorum quasi paratus ad obsequium regis, qui procul triumphum illius longe diu contemplabatur, devotus accessit, et ministrans famulabatur. Porro, quod pugnat, [Col. 0202B] nostrae humanitatis susceptio erat; quod vero isti ministrant, divinitatis in eo privilegia praedicantur. In utroque tamen unus Christus et doctrinarum exempla in eo plenius commendantur. Quia sicut in hoc agone militia totius religionis nostrae praestruitur, ita et in obsequio angelorum remuneratio servitutis nostrae futura gloriosior edocetur. Quia post triumphos, per hoc aeternae vitae, beatorum vera designatur refectio, ubi non modo angeli, quorum charitas ardet indefessa, sed etiam ipse Dominus per se transiens ministraturus sanctis luce clarius praedicatur. Et ideo qui vult cum eo tanti honoris obsequio postmodum refoveri, necesse est prius, in militia positus, discat, ejus adjutorio fultus, agonem suum ad finem usque perducere; quia non coronabitur, [Col. 0202C] nisi qui legitime certaverit.

Cum autem audisset Jesus quod Joannes traditus esset, recessit in Galilaeam, et relicta civitate Nazareth, venit et habitavit in Capharnaum maritimam, in finibus Zabulon et Nepthalim. Terra Zabulon, et terra Nepthalim, via maris trans Jordanem Galilaeae gentium, et reliqua. Nam et Joannes refert quod Jesus, cum discipulis suis invitatus ad nuptias in Cana Galilaeae, signum fecerit Deitatis, aquas convertens in vinum: Hoc fecit, inquit, principium signorum Jesus in Cana Galilaeae, et manifestavit gloriam suam, et crediderunt in eum discipuli ejus (Joan. II, 11) . Sed cur, cum audisset Joannem traditum in carcerem, secesserit in Galilaeam, perfacile cognoscitur, 219 si rei veritas intente perpenditur. Joannes [Col. 0202D] enim non nisi propter Evangelium regni, et justitiam quae est ex Evangelio, quam praedicabat, discrimen mortis incurrit. Christus vero, qui amplius et perfectius erat veritatis justitiam praedicaturus, necesse habuit ad tempus ut secederet in Galilaeam: ne, antequam veniret tempus passionis, Judaei semper infidelitatis amici, homicidio jungerent homicidium, et martyribus fugiendi ad horam in tempore passionis suffugium per hoc signanter denegaret. Secessit autem ad tempus, ut suis daretur sequacibus in persecutione locus fugiendi, juxta illud: Si vos persecuti fuerint in unam civitatem, fugite in aliam (Matth. X, 23) . Non quidem causa timoris, sed ut exemplum fieret et doctrina credentibus. Porro antequam [Col. 0203A] iret in Galilaeam, nonnulla ab Joanne facta interponuntur, quae isti alii praetermisere, unde intelligitur aliquos fuisse dies interpositos quibus illa gesta sint quae ab eo interseruntur. Nam traditio ecclesiastica tenet (quanquam nonnulli Dominum baptizatum VIII Kalend. Januarias dixerint, ut eo die crederetur renatus quo natus; et, ut alii asseverant, ac si ipsa die circumcisio spiritalis sit celebrata, quo fuerat carnalis adimpleta), quod VIII Idus, quando nunc celebratur, baptismo perfunctus sit; et inde, quod idem Joannes praemisit, ductus est in desertum. Post cujus expletionem temporis, aliquantis interpositis diebus, jam Joanne in carcere retruso, secessit in Galilaeam, et deinde veniens habitavit in Capharnaum maritimam. Ubi cum coepisset miraculis [Col. 0203B] coruscantibus Evangelium praedicare, adhuc Joannes in carcere audiens opera Christi, misit duos de discipulis suis, quibus responsum est, quod jam virtutes operarentur, et Evangelium pauperibus praedicaretur. Quae nimirum praedicatio a catholicis Christi doctoribus Kalendis Maiis traditur inchoata. Ex quo liquido constat, non, ut quidam volunt, post annum, sed in uno eodemque, et baptizatum et jejunasse, ac deinde spatio interposito praedicare coepisse. Coepit autem Jesus exinde postquam venit Capharnaum, praedicare quod appropinquaverit Evangelium regni, ut adimpleretur quod dictum erat per Isaiam prophetam dicentem: Terra Zabulon, et terra Nephtalim, via maris trans Jordanem Galilaeae gentium. Populus 220 qui sedebat in tenebris vidit [Col. 0203C] lucem magnam, habitantibus in regione umbrae mortis lux orta est eis (Isa. IX, 1, 2) . Unde et Septuaginta hoc loco dixere: Hoc primum bibe, velociter fac. Quia terra Zabulon et terra Nephtalim prima Christi videre miracula, ut primae biberent fidei potionem, quae primae viderant miracula Dominum facientem. Unde, juxta Hebraicum, Matthaeus ponens hoc testimonium, primo tempore, inquit, alleviata est terra Zabulon et terra Nepthalim onere peccatorum, quia in regionibus harum duarum tribuum primum Salvator Evangelium praedicavit. Unde et in Psalmo: Benedicite Deo Domino, de fontibus Israel (Psal. LXVII, 28) . Ibi Benjamin, adolescentulus videlicet, et Paulus apostolus in mentis excessu. Ex quo alibi ait: Sine mente excedimus Deo (II Cor. V, 13) . Principes [Col. 0203D] Zabulon et principes Nephtalim, quia in his tribubus fuere viculi, ex quibus sancti duces Apostoli exstitere. Et in novissimo aggravata est via maris trans Jordanem Galilaeae gentium. Galilaea namque gentium ideo dicitur, quia duae fuisse probantur. Quarum una confinis ac vicina est Tyriis, quae nunc hic gentium vocatur, ubi et Salomon viginti civitates donavit Hyram regi Tyri in sorte tribus Nephtalim. Altera dicitur circa Tiberiadem et stagnum Genassar, in tribu Zabulon. Sed in utrisque Dominum commoratum esse, vicinitas earumdem civitatum probat. Hic tamen, propter figuram eorum qui vocandi erant ex gentibus, recte illa quae gentium est memoratur. Nam et Evangelista ea quae in [Col. 0204A] primordio prophetiae versus sunt, praetermisit; sicut et in medio, quod via maris in novissimo aggravata sit, dereliquit. Quia nimirum illuc pertinuit ex prophetia etiam juxtim historiae fundamenta jacere; hic vero tantum insinuare, quod ex ipsa historia adventus Domini et initium praedicationis ejus luce clarius reseretur. Populus, inquit, qui ambulabat in tenebris videlicet et caligine erroris, et caecitate ignorantiae, vidit lucem praedicantis Christi. Et non quamcunque lucem, sed magnam illam scilicet, quae ait in Evangelio: Ego sum lux mundi. Et quam discreta Dei praedicatur clementia, ut hi primum relevarentur a jugo servitutis peccati, qui primum, sicut Hebraei tradunt, captivati ab Assyriis ducti sunt in terram hostilem ex omni populo Judaeorum. [Col. 0204B] Postea vero non 221 solum duae tribus, sed et reliquae quae habitabant trans Jordanem atque in Samaria, ductae sunt in captivitatem. Et hoc est quod Scriptura nunc dicit, ut populus qui prior ductus est in captivitatem, et in tenebris vitiorum versabatur, ipse, miserante Deo, prior lucem praedicantis viderit Salvatoris; ac deinde disseminatum sit Evangelium salutis in universas gentes. Unde et sequitur:

Habitantibus, inquit, in tenebris et umbra mortis lux orta est eis. Inter mortem autem et umbram mortis hoc esse putaverunt, quod mors eorum est qui cum operibus mortis in inferno morte sepeliuntur devicti. Umbra vero mortis eorum, qui cum peccant, necdum tamen de vita ista penitus expelluntur; sed divino exspectantur judicio, ut in melius convertantur. [Col. 0204C] Unde, si voluerint, possunt agere poenitentiam, et ad veram lucem, ut deinceps non sint in tenebris, Domini suffragante gratia, quantocius pervenire. Ad hoc enim relaxantur, ut non perveniant ad veras tenebras, quae alibi exteriores vocantur, sed de interioribus peccati tenebris egressi, sint lux in Domino; quippe quia tenebrae peccatorum non aliud corpus quam mortem perpetuam habere probantur. Et ideo interdum umbrae vocantur mortis: quia sicut umbrae nunquam fiunt sine corpore, ita nec peccata sine morte. Unde scriptum est: Anima quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII) . Quapropter qui vult effugere mortem, necesse est nullam in se habeat, in quantum fas est, umbram mortis. Qua ex causa desinat peccare, et totus adhaereat [Col. 0204D] Deo, ut sit lux in Deo. Quia profecto si luci inhaeserit, nullis obvolvitur tenebris peccatorum; sicut nec ubi lux ista visibilis est, locus quilibet offuscatur caligine, sed omnia in melius collustrata clarescunt in lucem, et pulchritudini decoris omnia reformantur.

Exinde autem coepit Jesus praedicare et dicere: Poenitentia magite, appropinquavit enim regnum coelorum. Eadem igitur Judex, quam bene confestim, quae et praeco veritatis praedicat, ut ostendatur non alius quam qui in voce ipsius Joannis dudum sonuerat. Unde idem et Joannes inquit: Ego vox clamantis in deserto (Joan. I, 23) . Et quid est dicere ego vox clamantis, nisi: Ego sum vox illius qui in me clamat Christus? Quia, etsi ipse exterius per vocem [Col. 0205A] sonuit, intus tamen verbum Christus clamans fuit. Cujus nimirum clamantis 222 vox Joannes jure accipitur: quandoquidem organum Spiritus sancti fore monstratur, per cujus inspirationem Verbum, quod in principio erat apud Deum, voce ipsius fidelibus reseratur. Non enim a se quidquam Joannes, sed omnia intus ille loquebatur qui eum ad loquendum movebat. Idcirco non inconvenienter vocem se ipsius protestatur; clamantis autem se vocem potius quam loquentis fatetur, ut in eo sapientia illa clamare intelligatur, de qua in Salomone dicitur: Sapientia foris clamitat, in plateis dat vocem suam (Prov. I, 20) . In summis excelsisque verticibus super vias, in mediis semitis stans juxta portas civitatis, ut ubique audiatur, et nullus insipientium de [Col. 0205B] ignorantia excusetur. In ipsis quidem foribus loquitur dicens: O viri, ad vos clamito, et vox mea ad filios hominum. Quae nimirum vox Joannes erat, in quo Sapientia Dei Patris clamitans, dicebat: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum. Et, ut apertius claresceret quod ipse esset qui dudum per eum clamabat, debuit eadem et ipse in primordio praedicationis suae retexere, quae ipse praeconatus officio nuntiarat; quatenus ipse voce clarius per se nitesceret ex opere, qui prius per Joannem clamabat in voce. Et, si diligenter attendimus, non solum in eo Christus, verum etiam in omnibus qui aliquid ab initio divinitus inspirati dixere, ipsa Dei Sapientia clamor fuit. Sed tamen Joannes, quanquam et in aliis Christus clamaverit, ex privilegio [Col. 0205C] meritorum, proprietatem vocis solus obtinuit; quatenus per eum praesens verbum agnosceretur, quod longe diu alii nuntiarunt. Inter vocem quippe et verbum nihil medium esse potest, sed continuo ut vox sonuerit, verbum praesens percipitur. Sic quoque inter Joannem et Christum nullus alius medius recipitur; sed mox ut Joannes carcere retruditur, Christus in mundo virtutibus praedicatur. Vox ergo, ut coepit desistere, Verbum quod erat substantiale omnibus ad intelligentiam sine strepitu vocis intus in animo manens, coepit clarescere, et semetipsum per se plenius explanare. Joannes quidem expleto vocis officio desiit in mundo ulterius audiri: Christus vero Verbum, singulorum in corde perceptus, tenacius permanere. Et ideo primum non aliud debuit [Col. 0205D] audiri ex Verbo, quam quod officio vocis prius enuntiaverat praeco; ut totum nimirum refragraret in 223 verbo, quidquid formatum auditus experientia fides conceperat ex voce. Nam et Joannes figuram legis et prophetarum tenuit, quibus cessantibus, consequenter Christi Evangelium annuntiatur. Et, si diligentius inspexeris, percipies quod omnis Scriptura Veteris Testamenti non aliud quam vox clamantis fuit. Undidem quicunque Scripturas sanctas, aut certe doctores earum obtemperanter non intendit, omnino non eos, sed clamantem in eis, insolescens moribus contemnit. Quorum figuram se gestare Joannes sciens: Ego vox clamantis, inquit, quia quodammodo legis et prophetarum adimpletio [Col. 0206A] fuit. Lex ergo et prophetae usque ad Joannem; in Joanne vero voces omnium consummantur, atque deinceps voce evacuata solum Verbum quod sonuerat intus ab exordio legis et prophetarum, per se sine dubietate recte percipitur. Si autem eadem Salvator praedicat quae et Joannes in spiritu prophetiae ante praedixerat, ostendit seipsum esse, cujus ille se vocem fatebatur, et quem omnis ordo legis ac prophetarum currens usque ad Joannem, olim a saeculo venturum nuntiabat. Poenitentiam, inquit, agite, appropinquavit enim regnum coelorum. Regnum quippe coelorum hoc loco Evangelium recte accipitur, aut certe ipse salus mundi Christus, qui pridem longe a peccatoribus minabatur, nunc vero per reconciliationem eorum qui credituri erant appropinquasse [Col. 0206B] dicitur. Quo enim fieri propinquius generi humano posset, quam quod hoc esse dignatus est absque peccato, quod nos ipsi eramus? Verbum, inquit Evangelista, caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Hoc est, quod nos ipsi eramus factus est, et habitavit nobiscum. Regnum autem coelorum jure ideo appellatur, quia ipse est illud regnum per quod et in quo sancti omnes in coelestibus perenniter regnaturi, jam hic per fidem quotidie ejus corpore colliguntur.

Ambulans autem Jesus secus mare Galilaeae vidit duos fratres, Simonem qui vocatur Petrus, et Andream fratrem ejus, mittentes rete in mari. Erant autem piscatores. Et ait illis: Venite post me, faciam vos fieri piscatores hominum. Hoc quippe valde contrarium [Col. 0206C] inter evangelistas sonare videtur. Quia quod Matthaeus narrat quod venerit et habitaverit in Capharnaum maritima; et postea discipulis piscantibus eos de navi vocasse ut sequerentur eum; longe aliter Joannes edisserit, quod post 224 illud miraculum de aqua in vinum conversa, descenderit Jesus in Capharnaum, ac mater ejus et fratres atque discipuli; ibique, inquit, manserunt non multis diebus (Joan. II, 2) . Sed incertum sane videtur, utrumne illi jam adhaeserant Petrus et Andreas, atque filii Zebedaei duo; ut per capitulationem hic loquatur Evangelista, quasi hoc, priusquam ad Capharnaum descenderet ad habitandum, quolibet pacto factum fuerit. An sic descendisse cum eo discipuli ejus Capharnaum dicantur, quomodo et in Cana Galilaeae [Col. 0206D] jam discipuli vocari ad nuptias cum eo leguntur. Non quod tunc jam discipuli fuerint, quando propter illud miraculum in eum credidisse dicuntur, quod factum est; sed discipuli secundum id vocantur quod futuri erant. Nam et antequam in Cana Galilaeae Christus deveniret, dicitur Andreas Petrum ad eum fratrem suum, Joanne teste, adduxisse; et cum eo siquidem uno die mansisse. Non quidem ut jam ei per discipulatum haererent, sed ut per experientiam tantae dulcedinis vitae pabulum a primordio avidius degustarent. Undidem reor Matthaeum hoc per recapitulationem dixisse, praesertim cum non interposuerit more solito, tunc, aut deinde, vel certe post, seu aliquid hujusmodi continuationis gratia, sed simpliciter, Ambulans [Col. 0207A] autem juxta mare Galilaeae. Verumtamen quid horum potissimum credatur, nihil fidei est discriminis, dum modis omnibus ita res gesta credatur, sicut Evangelium narrat. Mare autem Galilaeae propter vicinitatem ejusdem civitatis expressius appellatur, sicut hoc idemque mare alibi propter circumstantias terrarum, multis vocatur nominibus; videlicet lacus Genesareth, aut stagnum, seu Tiberiadis, vel lacus Salinarum. Vidit, inquit, duos fratres, quod satis dispensative, sicut in Veteri Testamento Moysen et Aaron vocavit ad liberandum per signa fidei populum ex Aegypto: ita Petrum et Andream conduxit per gratiam, ut transponerent piscando animas e mundo ad Jerusalem coelestem. Quorum fraternitas carnis debet nobis insinuare quod omnes qui sunt in [Col. 0207B] Christo, secundum regenerationem vitae, germani debeant esse per fidem, et fratres nomine appellari. Ex quo patenter: Vidit duos fratres, inquit, Simonem, qui vocatur Petrus, et Andream. Non quod hic primum vocatus sit Petrus, sed postea, quando confessus est 225 Christum Filium Dei vivi; tum, inquam, dictum est ei: Quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) . Porro hic per anticipationem ab Evangelista est utique appellatus, praesertim cum eo tempore, quando hoc scriptum est Evangelium, jam ei a petra hoc inditum erat nomen. Quanquam et alii, pridem quando Andreas illum adduxit ad Jesum, hoc nomine nuncupatum eum asseverent antequam iret Jesus in Galilaeam, dum dicitur ei: Tu vocaberis Cephas, quod [Col. 0207C] interpretatur Petrus (Joan. I, 42) . Sed videtur hic per aliud obscuritatis vocabulum quasi ex repromissione significari quod futurum erat; nondum tamen eum adhuc aperte, sicut postea per fidem meruit hoc nomine nuncupari. Aliud est enim promittere ex praescientia quod futurum est, aliud vero implere per gratiam quod praescitum est. Et bene primum Christus ex omnibus Simonem, qui vocatur Petrus, et Andream, ad discipulatus sui gratiam vocasse dicitur. Simon quippe obediens interpretatur, Andreas vero fortis vel virilis dicitur. Ex quo liquet, quod quisquis ad Christi disciplinam velit transire, necesse est ut primum virtutem obedientiae excolat, ac deinde idem viriliter ad finem usque fortis viribus perduret. Quia nimirum sine obedientia nullus digne [Col. 0207D] ad hanc Christi militiam valet accedere; ubi, si desit virilis animus et fortitudinis virtus, nemo usque ad mortem crucis agonem potest ferre. Et ideo bene divina providentia duos istos germanos prius vocavit ad fidem. Quia germanae sibi sunt vicissim duae istae virtutes, per quas quisque Christi agonem videtur excolere et adimplere. Nam quia primus homo inobediens fuit in paradiso, consequens erat ut prius Simon, quod est obediens, rursus iter sumeret in regressum. Quod satis continuo sermo divinus, quam obediens quis esse debeat, per hoc exemplum latenter insinuat, dicens: Vidit duos fratres retia mittentes in mare. Ergo in hoc quod ait, retia mittentes, designat eos intentos fuisse ad praesentis [Col. 0208A] vitae negotia; sed mox dum infert, quod illi continuo relictis retibus secuti sunt eum, perfectam eorum insinuat obedientiam. Quatenus per hoc discant veri Christi imitatores, sua quaelibet imperfecta relinquere, et vicino obedientiae pede vocem jubentis sequi, atque sectari eum qui ait: Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui misit me, Patris (Joan. VI, 8) . Et vocavit eos, inquit. Vocare autem Dei non semper in Scripturis 226 divinis secundum electionem gratiae est. Neque una vocatio omnium. Sed tamen quacunque vocatione quisque vocatus a Deo, necesse est in eadem permaneat. Alioquin magis obesse creditur, eo quod se indignum sua vocatione fecerit, dum coeperit, velut Judas, apostatare. Nam et Judas vocatus est apostolus, non [Col. 0208B] secundum praedestinationem vitae, sed secundum illud quod multi vocati dicuntur, pauci vero electi. Plures etenim vocantur, sed pauci eliguntur. Quia nonnunquam etiam hi ad fidem veniunt, qui ad electorum numerum non pertingunt; et, licet hic per confessionem fidelibus sint admisti, propter vitam reprobam in sorte fidelium numerari non merentur. Quos vero praescivit et praedestinavit conformes fieri imagini Filii sui, hos et vocavit. Et quoscunque igitur juxta vocationem hanc vocavit, hos et justificavit. Praescivit autem eos primum, deinde praedestinavit. Et quos praedestinavit, hos et vocavit juxta electionem gratiae. Unde et justificati postea magnificantur, ut praesciti erant, dono perseverantiae, et deinde ob hoc in perpetuum coronantur. [Col. 0208C] Nemo igitur a vocatione sua retro respiciens, aptus est regno Dei: nemo in ea segniter vivens, potest cum fructu remunerationis perseverare, nisi rursus bonis reinsumatur operibus. Alioquin non de hac qua vocantur electi, sed de illa omnino vocatione qua vocatus est Judas, et multi quotidie veniunt, ex quibus quamplurimi non permanent; sed pauci utique eliguntur. Pauci quidem dinumerantur et eliguntur, multiplicantur vero plurimi super arenam, et foras mittuntur, quia ex maledicto sunt, et reprobi decernuntur. Multiplicabo, inquit Deus ad mulierem, conceptus tuos et aerumnas (Gen. III, 16) ; multiplicatio autem haec ex maledicto est. Alioquin si non esset ex maledicto, non super arenam multiplicati essent qui vocantur, sed sicut [Col. 0208D] stellae coeli dinumerarentur, et singuli vocatione qua vocati essent Dominum vita ac moribus collaudarent. Qua nimirum vocatione duo isti pro certo afficiuntur. Et ideo ex dono perseverantiae postea coronantur. Hoc ergo propterea dixerim, ut unusquisque consuescat juxta vocationem proprietatis suae, et opera prosequi meritorum. Quia et hi qui vocantur secundum electionem gratiae, non absque fervore fidei, quae per dilectionem operatur, digni inveniuntur, neque hi qui non satis eliguntur, nisi pro torporis ignavia et vitiorum meritis, repelluntur. 227 Ex quo instat ut apostolus opera veri apostoli habeat, et martyr charitate martyris fulciatur; episcopus vero aut presbyter, et deinde caeteri Christi [Col. 0209A] ministri, singuli per singulos gradus operibus fidei vocationem suam expleant. Neque metiatur se aliquis eorum ad eum qui infra est, sed vocationem suam devotus intendat, ne aut indignus ex ea corruat, aut certe torpens vitiis morbo ignavius in mortem lethargico sopiatur. Caeterum virgo quaelibet, nisi opera virginitatis habuerit, et vidua, seu quaelibet conjugio sociata, si non se ornaverint operibus vocationis suae, profecto ad ima dilapsae inter fatuas repelluntur. Ni forte quantocius evigilaverint, et juxta illud Apocalypsis (II, 3) videant unde ceciderint, prioraque opera, videlicet ea quae prius debuerant agere, cum additamento poenitentiae divinitus reparatae suppleverint. Unde nemo sibi applaudat, non clericus, non monachus, non quilibet vocatus sanctus; [Col. 0209B] quia, nisi opera vocationis suae habuerint, omnes aut inter apostatas aut certe inter hypocritas sortiuntur. In istis quippe duobus, quos primum Christus ad fidem vocat, figura omnium eorum est qui, de profunditate rerum carnalium retia mittentes, quotidie revocantur. Retia igitur sua mittentes in mare, simul omnes suis occupantur negotiis, dum unusquisque sagenam concupiscentiarum, post vana saeculi lucra, velut avidus piscator laxant. Nemo jam absque saeculi quaestu immunis et concupiscentiarum retibus alienus vivit. Undidem simul duo forsitan adsciscuntur, quod omne genus humanum anima et carne subsistat; ita ut anima, virilis portio, prior agnoscens Deum, carnem sibi obedientem perducat ad Christum, et simul sequantur quousque unusquisque [Col. 0209C] sua vocatione dignus inveniatur.

Venite, inquit, post me, faciam vos piscatores hominum. Porro vocatio haec quodammodo generalis videtur, dum qualibet quisque vocatione vocatus adhuc provehitur, ut venire per eum qui est via post eum festinet. Quia qualibet vocatus occasione instat ad Christum veniat, sine quo nemo pervenit ad patriam. Quibus tamen dum generale datur praeceptum, speciale promittitur donum: Faciam vos, inquit, piscatores hominum. Immutatur enim intentionis negotium, non piscationis officium. Mutantur retia in doctrinam, cupiditas in amorem animarum. 228 Fit mare saeculum, navis Ecclesia, pisces, boni malique homines qui in saeculo fluctibus quatiuntur. De quo nimirum mari David canens dicit: [Col. 0209D] Hoc mare magnum et spatiosum manibus: illic reptilia, quorum non est numerus (Psal. CIII, 26) . Quae profecto reptilia in linteo coram beato Petro, quatuor initiis submissa offeruntur (Act. X, 11) . Offeruntur autem, ut Petrus indifferenter discat omnes extrahere quatuor Evangeliorum initiis, a fluctibus hujus saeculi et in corpus suum mundo mortuos trajicere. Et nimirum de coelo ideo submittitur, ut intelligat ex gratia Dei coelitus sibi concessum, quod erit operis ex officio. Unde et signanter dicitur: Faciam vos fieri piscatores hominum. Alioquin in vacuum laborat aliquis doctorum, si non factus a Deo fuerit ut proficiat; quia neque qui plantat neque qui rigat est aliquid, sed qui incrementum dat, Deus.

[Col. 0210A] At illi continuo relictis retibus secuti sunt eum. Secuti sunt autem eum non solum morum affectione, et imitatione doctrinae, verum etiam pedum incessu et obedientia charitatis. Datur quippe in eis forma cunctorum credentium, ut, si quis velit esse Christi discipulus, renuntiet omnibus quae possidet, adhuc et relinquat semetipsum, deinde tollat crucem suam, et sequatur eum. Quia profecto qui dicit se in Christo manere, debet, sicut ipse ambulavit, et ipse ambulare. Sed quomodo Petrus reliquerit navem, quae postea ipsius Simonis appellatur, atque in piscatione rursus ab eo resumitur, recte quaeritur: nisi perfacilis esset sensus, quod jam non ex concupiscentia proprietatis ejus hactenus dicebatur, ut suis eam usibus resumeret, sed magis obedientiae [Col. 0210B] officio, et societatis jure; quatenus per hoc sacramentum divini operis mysticum texeretur. Nihil enim possidetur, quod cum concupiscentia et amore carnis non servatur. Unde idem relinquens extra Christum quidpiam amare, aut deinceps aliquid concupiscere intra mundum, gloriebatur dicens: Nos reliquimus omnia, et secuti sumus te; quid ergo erit nobis? (Matth. XIX, 27.) Ille quippe recte relinquit omnia qui nec se sibi reservat, sed et seipsum pro Christi amore superimpendit. Sequitur autem quod, inde procedens:

Vidit alios duos fratres, Jacobum Zebedaei, et Joannem fratrem ejus, cum Zebedaeo patre eorum reficientes retia sua. Etiam ex horum electione futurum eorum officii opus proditur, et tota integritas quadraturae [Col. 0210C] 229 sanctorum praedicatorum quatuor istis piscatoribus plenissime designatur. Et praeter rerum fidem, quia et de istis ita gestum est, futurorum per eosdem Evangelistarum numerus praesignatur. Quorum artificio doctrinae ad lumen coelestis vitae, per quatuor Evangeliorum rudimenta, renatorum animae a mundi fluctibus extrahuntur. Provida quoque Dei dispensatio hunc ita praevidit sanctae vocationis ordinem, quatenus per eos praefiguraret in specie, quod futurum erat in genere. Quatuor igitur piscatores in primordio idcirco jure dicuntur electi, quia quatuor de coelo initiis linteum, in quo erant universa reptilia et quadrupedia, submissum, rete quatuor Evangeliorum praesignabat, coram praedicatoribus sanctis de coelo signanter inferendum. Et ideo [Col. 0210D] quatuor colliguntur viri, in quorum numero reliquus ordo doctorum figuraretur, quatenus quatuor initia unius retis sancti Evangelii ad depiscandas gentes, per universa quadrati mundi maria, quatuor ipsorum manibus ad littus usque paradisi salubriter traheretur. Multiplex ergo et subtilis Dei dispensatio, quae sapienter cuncta ita disponit ut et veritas rerum demonstretur ex relatu, et mystica doctrinarum sacramenta passim opere compleantur. Quod conspicue sancti doctores in Spiritu sancto considerantes, sic, mirabiliter dicendo, singula subministrant, ut et rei veritas in sermone patescat, et profundiora quaeque intus latenter in negotio resplendeant. Unde bini ac bini quatuor isti eliguntur, in [Col. 0211A] quorum numero cunctorum ordo praedicatorum alluditur. Sane quia charitas, sine qua nec martyrium aliquid computatur, cum sit gemina, non minus quam inter duos uspiam a quoquam haberi conceditur. Qua de causa, non solum duodecim, verum et septuaginta postea transmissi, bini et bini pariter praedicatu consociantur; quatenus Dei et proximi charitatem ex veteri et novo Scripturarum fonte, tam in eorum cordibus qui de gentibus crediderunt, quam et in eorum qui de Judaeis in Christo sunt renati, uberius diffunderent, et terrenos quosque coelestibus per gratiam sociarent. Quadrantur enim hi tantum ex mysterio; conjunguntur vero et alii cum istis ex officio; quatenus in Dei agricultura singuli geminae charitatis jugo consociati semen dilectionis [Col. 0211B] Dei et proximi ubique per populos aratro verbi ubertim sererent, et quadratam praeceptorum Dei sagenam praesignati 230 omnes una in istis ad littus trahant. Quatuor itaque isti tantum piscatores leguntur, ut a quatuor mundi partibus trahentes rete mandatorum ex tenebrarum fluctibus ad lucem, quae Christus est, universos in unum transponerent. Hinc sane mirae dispensationis mutantur rerum commercia: ut qui pisces ante de vita claudebant in mortem, nunc de morte, mortificatos tamen carne, per aquas rursus reducant ad vitam. Quia nimirum et ipsi, nisi prius mortui forent mundo, non poterant relinquere quae sectabantur, et Zebedaeum patrem deserere. Zebedaeus quippe fugitivus interpretari dicitur. Per quem sane is recte accipitur, qui, suis tenebris [Col. 0211C] a luce veritatis effugatus, jam deinceps lucem illam conspicuam majestatis, ut resipiscat tandem a malis, adire non poterit. A quo Spiritus divinus volens animae cujusque male genitae ut refugiat suadere, canit in Psalmo: Audi, filia, et vide; inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum et domum patris tui (Psal. XLIV, 11) . Quem nimirum patrem Jacobus et Joannes, simulque retia concupiscentiarum, quae male quotidie variis reficiebant desideriis, relinquentes, facti sunt filii tonitrui, qui erant hactenus una cum patre servi fugacissimi. Unde unus eorum Jacobus jure supplantator interpretatur, quia virtutum pedibus vitiorum laqueos attriverat, et supplantaverat contra quem luctantur omnes qui volunt mortis tormenta evadere, et vitam fidei operibus [Col. 0211D] apprehendere. Quae ut possint, prius Dei gratia veluti fraterno solantur auxilio. Unde idem et Joannes satis apte Dei gratia in Latina de Graeco sonat. Quia nimirum quilibet supplantator vitiorum positus in agone, non nisi per gratiam valet quasi fraterna ex acie hostem subvertere. Et ideo actibus nostris illa necesse est irremota ubique comes germanitatis obsequio comitetur. Hinc quoque Paulus: Non ego, inquit, operor illud, sed gratia Dei mecum (I Cor. XV, 10) . Quia, sicut profecto virtus obedientiae, quae per Petrum exprimitur, sine fortitudine aut mentis virilitate, quae per Andream signatur, consummari nequit; ita sane et vitia cum pestis auctore nequeunt certatim absque Dei gratia superari. [Col. 0212A] Qua de causa quadratus virorum iste numerus, tetragonum sancti Evangelii bene consolidat fundamentum, ut si qui velint per orbem trahere retia praeceptorum, quatuor istis polleant virtutibus sine quibus nemo manum mittens in aratrum ad coronam 231 victoriae unquam poterit pervenire. Et, ut ostendat quam frequentes sint in doctrina, mox beatus Evangelista subjungit dicens:

Circuibat autem Jesus totam Galilaeam, docens in synagogis eorum, et praedicans Evangelium regni. Ex quo liquido perdocet quam sedulum oporteat doctorem esse in docendo; quia omnino pigritia praedicatoribus non expedit: sed ut circumeant non partem, sed totam, cui praeesse cernuntur, plebem. Neque praeoccupentur negotiis saeculi, sed doceant praesentium [Col. 0212B] mandatorum doctrinam vitae activae subjectos, et praedicent de futuris vitae contemplativae perfectis; quatenus impraesentiarum hi erudiantur moribus, hi vero spe confirmentur futurorum majoribus documentis. Quia neque contemplatio sine operibus activae vitae a puero conscenditur, neque activa sine spe promissorum Dei perfectius consummatur. Et ideo fortassis circumisse Jesus dicitur docens ac praedicans, quia utrasque vitas appetere, non minus exemplo quam voce credentibus reserabat; ne siquidem paucis proficeret, verum ut sine acceptione personarum affluentem vocationis suae gratiam omnibus abundanter infunderet. Docebat autem non qualiacunque fabularum portenta, sed summa ac divina, ne suis falsa antiquorum videretur introducere [Col. 0212C] figmenta. Unde et signanter, quod Evangelium regni doceret illico subinfertur. Regni quippe dicitur Evangelium, quia suos quos modo spe jam regnare concedit, in futuro simul reges et regnum Deo rebus adeptis facit; dum quidquid spe veniae nunc credentibus repromittit, muneribus gratiae adimplebit.

Et sanans, inquit, omnem languorem et infirmitatem in populo. In quibus nimirum duobus nominibus, generaliter omnium morborum genera comprehendit. Quia quod hic omnem languorem et infirmitatem dixit, plane postea per partes specierum sigillatim divisit. Siquidem non solum plurima suis locis restituens, verum etiam hic, si qua non sunt de miraculis Salvatoris litteris commendata, intelligere dedit, et fide permisit credere. Inter languorem autem [Col. 0212D] et infirmitatem, hoc in loco quidam ita distinguunt, dicentes languorem pertinere ad animam, infirmitatem vero corporibus deputari debere. Seu languorem ad ea quae diabolus, potestate accepta, ingesserat; infirmitatem 232 duntaxat ad haec quae natura rerum, per intemperantiam male sauciata, sibimet contraxerat.

Et abiit opinio ejus in totam Syriam. Fama scilicet, quam Judaei caecitatis suae obfuscabant invidia, gentes sensim illustrabat, et omnem Syriae provinciam, quae a Galilaea non multum longe abest, virtutum odoribus respargebat. Et ideo hinc inde offerebant ei omnes maie habentes. Talem quippe decebat esse magistrum pontificum, ut et testimonium [Col. 0213A] laudis egregiae etiam ab his qui foris sunt haberet. Quia tunc ante quempiam sacerdotum infirmitates morum liberius deferuntur, et panduntur vulnera, cum fama vitae, et curatio salubris in populo praedicatur. Syria namque sublimitas interpretatur. Tunc recte virtutum fama Syriam usque pertenditur, cum vita meritorum quotidie per incrementa boni operis sublimius ad fastigium verae laudis attollitur. Formam igitur medicus noster doctorum in carne gessit, et ideo interius omnes languores et tormentis comprehensos sanat; necnon daemonia ejicit, et lunaticos ac paralyticos curat. Ex quibus gestorum beneficiis, opinio ejus usque ad eos qui foris sunt respargitur. Quia profecto nec fama sine verae laudis opera proficit, neque opera salutis absque fama [Col. 0213B] boni odoris satis auditoribus relucet. Quod bene Paulus hortatur dicens: De caetero, fratres, quaecunque sunt vera, quaecunque sancta, quaecunque justa, quaecunque pudica, quaecunque bonae famae; si qua virtus, si qua laus; haec cogitate, inquit, quae didicistis et audistis, et vidistis in me (Philip. IV, 8) . Duobus, inquam, verbis cuncta conclusit dicens, si qua virtus, si qua laus; ad virtutes namque pertinet bona conscientia, ad laudem vero fama vitae proficit, sine quibus sane forma veri sacerdotis non commendatur. Curat autem Dominus, non solum animas interius, propter quas venerat, sed et prius corpora exterius beneficio visibili. uti invisibilia salutis per fidem paratius adeant. Alioquin corporibus continuo morituris parum erat salutem impendere, [Col. 0213C] nisi ut fidei virtus per ea quae fiebant exterius firmaretur. Ad hoc quippe fiebat, ut oculis cordis interius operantem recogitarent, et quem hominem exterius cernebant, interius Deum per fidem intelligendo requirerent. Quandoquidem praedicatio Salvatoris beneficiis commendatur plurimis, et fides virtutibus, ut idem homo Deus credatur, solidatur maximis. Et mira haereticorum 233 deliramenta, qui aut hominem verum eum fuisse negant, aut Deum rursus unum eumdemque ex duabus unitum substantiis contradicunt. Cum et caro semper non minus visibilis quam passibilis monstratur, et Deus in eo signis et virtutibus passim declaratur. Quapropter et visibiliter curabat exterius, et invisibiliter fovebat intus: Deum ostendens se miraculis, [Col. 0213D] et mores erudiens disciplinis. Curabat igitur omnes vitiorum languores, dum et sapientiae doctrina respergebat aegrotos, et tormentis comprehensos medicamento fidei relaxabat sanos. Porro lunatici et paralytici hi recte accipiuntur, quos menstruis temporibus idololatria cruentabat, et discordiae morbus ab omni compage charitatis dissolvebat. Paralysis quippe Graece dissolutio dicitur. Ex quo signantur illi vitio laborare, qui nulla membrorum societate in Christi corpore uniuntur, et sunt dissoluti corporis vitio ab omni soliditate amoris. Qui etsi vivere videantur, pene nihil sentiunt, cum fuerint manu linguae salubriter fomentati. At vero lunatici, secundum opinionem vulgi dicuntur: non quod vero lunatici [Col. 0214A] forent; sed quia, dum callidus hostis illa vel illa lunae accensione illos exagitat, putabantur lunatici, quasi ab ipsis lunae impulsu cruciarentur. Egerat enim hoc fallacia sua ut, creatura Dei atrocius infamata, super Creatorem blasphemiae redundarent.

Curavit autem, inquit, omnes. Scilicet quoscunque ei hinc inde obtulerant. Ex quo notandum plurimas miraculorum virtutes, quas reliqui Evangelistae aliis in locis retulere plenius narrando, non hic eas penitus praetermisisse, dum hoc in loco brevitatis compendio generaliter omnes curatos legimus. Inter quos nimirum fuerunt et illorum quidam, quos Marcus vel Lucas, ordine interposito, ubi ubi alia ex causa plenius texuerunt. Circumibat itaque Jesus omnem Galilaeam, omnem videlicet volubilitatem [Col. 0214B] saeculi. Quia profecto Galilaea rota interpretatur. Unde et pervenit ejus opinio usque ad Syriam, quod est ad sublimitatem fidei credentium pervenisse, et ideo sequebantur a Galilaea; scilicet qui de vitiis jure fidei ad virtutum initia transmigrarunt. Nec non et de Decapoli, revera qui decalogum mandatorum implere coeperant per fidem. Unde et decem istae civitates simul ubique ponuntur, quia nemo ex una earum tantum ad Christum 234 venit, nisi simul decem legis praecepta servaverit. Quod si quis in uno eorum offenderit, factus est omnium reus. Sequebantur quoque et de Hierosolymis ac Judaea, necnon et de trans Jordanem, hi profecto quos visio pacis illustraverat, et confiteri jam confessione fidei Deum didicerant. Et recte de trans Jordanem dicuntur [Col. 0214C] commeasse, quod baptismo transposito, quasi ab aliae regionis parte, terram verae repromissionis intrantes, Christum fidei gressibus jam jamque sequebantur. Unde et:

(CAP. V.) Jesus videns turbas ascendit in montem. Ascendit autem supra montem excelsus Dei Patris Filius, ut eos doceret altiora virtutum culmina petere, et ex loco signaret, non tantum altiora moralis vitae sacramenta, sed etiam sanctam Dei Ecclesiam sublimius erigendam, supra quam ipse rex et sacerdos praesidens, non modo decernit, verum doctrina sua instituit universos. Hinc quippe scriptum legimus: Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus, praedicans praeceptum ejus (Psal. II, 6) . Audis itaque, quisquis ades, praedicantem supra [Col. 0214D] montem Sion summum pontificem Christum: recogita etiam et regem; quia ex una eademque cathedra docet ac decernit, juxta doctrinae suae instituta, quid unusquisque lucri afferat de talento, et quantum proficiat ex negotio, ut obedientibus praemia, negligentibus autem supplicia in examine rependat. Etenim, quia docere salutaria vitae praecepta credentibus venerat, dignum erat ut supra montem ascenderet, quatenus monstraret quod ex ipsa eademque scientia, hanc cui praesidebat, Ecclesiam, quae mons dicitur, usque in finem saeculi plenius erudiret. Figurarum ordo poscebat ut rebus ac temporibus mystice doctrinalis virtus commendaretur, quae, typicis fulcita sacramentis, copiosius patesceret, [Col. 0215A] et ad theoriam quos jam subvexerat hinc inde figuris generaliter docentibus sublimius invitaret. Nam et justitia, quam secundum dispositionem temporum tradebat perfectioribus, major erat utique quam pharisaeorum; quia profecto legem suis partibus adimplebat. Non hominis quidem erat, sed Dei, de qua sane editum legimus: Justitia tua sicut montes Dei, judicia tua abyssus multa (Psal. XXXV, 7) . Et ideo non alibi quam supra montem hanc dare decuerat, ut celsitudo Ecclesiarum, supra quam Christus veritatis magister sedebat docens, ad sublimia 235 se attolleret, et fluenta quae de vertice manabant uberius totum corpus rigarent. Christus itaque mons verus est, qui super omnes colles elevatur, ut confluant ad eum omnes gentes. Et ideo discipulos secum praeeminentius [Col. 0215B] abducit, ut montes ipsi prius ab eo qui celsior erat pacem suscipiant; deinde colles ex quibus totus mundus colligitur, justitiam exciperent. Quae nimirum justitia, sicut montes Dei. Et notandum quam mystica doctrinarum ubique scateant sacramenta. Nam turba quae sequebatur eum prius non ad excelsa pervenit, idcirco bene, juxta Lucam, Dominus cum eis alium in campestribus habuisse sermonem putatur (Luc. VI, 17) , de quo forte Matthaeus siluerat. Quanquam ita possit accipi ut cum discipulis prius, quasi orationis gratia, in montem praeeminentius ascenderit: deinde descendisse, et tunc in aliqua montis ac si campestri celsitudine, quo turbae adesse possent, unum eumdemque sermonem, quem Matthaeus Lucasque narrarunt pariter, [Col. 0215C] habuisse. Sed verius reor, ut protulimus, quod et Evangelium magis sonare videtur. Unde magis mysticum praetenditur. Nam qui corda inspicit singulorum, nulli dubium quod noverit quibus sublimiora sublimius, et quibus mediocria debeat locis ac temporibus docere inferius. Non enim omnes omnia possunt. Et ideo praeceptorum non aequalia sunt omnibus instituta, licet una sit aeternitas vitae. Quia nec singulorum unum est votum, sicut nec unicuique meritorum aequale est praemium.

Et cum sedisset, inquit, accesserunt ad eum discipuli ejus, et aperiens os suum docebat eos, dicens. Accedunt autem discipuli ad eum, qui jam animo ei inhaerentes, fide interius propinquabant; et ipse aperiens os suum docebat eos. Apertio namque oris [Col. 0215D] profunditatem significat sacramenti. Aperit itaque oris januam, ut fluenta eructaret abyssi. Aperit ostium thesaurorum, ut dona divideret universis. Siquidem ora prophetarum prius aperiens ipse impleverat. Aperuit autem et ipse os suum; quia ex ipso erat gratia, quae illos olim perfuderat. Alioquin hic si non aperuisset oris ostium, eorum eloquia mendacio notarentur; quia quidquid a saeculis promissum fuerat, in eo quasi sigillo claudebantur. Unde cum reseravit mystica sapientiae documenta, recte os aperuisse dicitur, quo flueret quasi ex uno paradiso fluvius, ex quo non solum Apostoli, verum omnis 236 Ecclesia saeculorum rigata vireret.

Beati pauperes spiritu. Nova igitur res et praeconium [Col. 0216A] ineffabile. Nihil enim magis contrarium quam paupertas et coelestis beatitudo; paupertas namque magis miseriarum est, et pressura calamitatis. Sed et luctus et persecutio quid aliud sunt quam quoddam poenale praesentis vitae exitium? Idcirco sciendum quibus beatitudo condonatur, quod jam non hic vivant; quia secundum saeculum viventibus haec nihil aliud sunt quam miseriarum aerumna. Unde patet quod juxta illam, in qua fide ac spe et charitate jam vivitur, vitam beati vivere dicuntur; etsi non adhuc in re, spe tamen perveniendi jure beati accipiuntur. Potest enim esse non beatus spe, cui praemia coelestia promittuntur? Causa igitur hujus beatitudinis possessio regni coelorum. Ad hoc quippe Dominus montem ascendit, ut disipulis terrena jam relinquentibus [Col. 0216B] et superna petentibus, velut in alto positis, praecepta traderet coelestium mandatorum, et munera sacrae benedictionis divinitus largiretur, secundum quod David canit (Psal. LXXXIII, 7) : Etenim benedictiones dabit legislator. Atque ut apertius gratiam apostolorum designaret, addit dicens: Ibunt de virtute in virtutem, videbitur Deus deorum in Sion. Patet plane quod idem in hoc monte benedictiones apostolis dedit, eisque gradus quosdam firmissimos ex lapidibus pretiosissimis stravit, qui dudum in monte Sina Moysi legem dedit. Sed ibi in tabulis lapideis eam descripsit; hic vero Testamentum Novum, secundum Jeremiam, de quo inquit: Scribam leges meas in cordibus eorum, et in sensu eorum scribam eas (Jer. XXXI, 33) . Ibidemque quasi servos, [Col. 0216C] hic autem quasi filios affatur. Unde miro principio usus, illic a terrore incipit, hic vero a beatitudine. Illic namque poenas irrogat, hic autem desiderium accendit, proponit munera, praemia repromittit.

Beati, inquit, pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Et notandum quod non sine additamento ait, beati pauperes. Plures ergo scimus rebus egere, sed non quia pauperes sunt, illico beati esse possunt. Profecto, quia non necessitas paupertatis facit esse aliquem beatum, sed fides sancta devotio paupertatis. Hos utique pauperes jure significat esse beatos, qui contemptis rebus mundi huic saeculo moriuntur ut Deo vivant, et coram eo divites ac locupletes habentur. De qua nimirum paupertate in Apocalypsi [Col. 0216D] 237 angelo Ecclesiae Smyrnae dicitur: Haec dicit primus et novissimus, qui fuit mortuus et vivit: scio tribulationem tuam et paupertatem tuam, sed dives es (Apoc., II, 8) . Omnifariam igitur paupertatem intelligere debemus, cum, unus Evangelistarum, beati pauperes tantum dicat. Quae nimirum paupertas duabus constat evidenter partibus: in terrenarum scilicet rerum abdicatione, atque in spiritus contritione. Et quidem harum unam paupertatem, quae in abdicatione terrenarum consistit, pauci habere probantur. Alteram vero, quae contritione spiritus est, omnes electi habere possunt; qua et illi facultates terrenas abdicasse creduntur, qui eis non ad illecebras carnis, sed ad opus pietatis usus necessarios uti [Col. 0217A] videntur. Quanquam enim nonnulli electorum multas pecunias possideant, tamen quia, ut diximus, non ex desiderio carnis, sed ex voto pietatis atque instinctu necessitatis ab eis possidentur, pauperes procul dubio esse probantur. An pauperes non sunt qui cuncta terrena, non tanquam propria, sed tanquam aliena dispensant? Sed unde pauperes, inde divites fiunt. Quia nimirum, unde in terris temporales pecunias indigentibus erogant, inde sibi aeternas in coelis divitias congregant. Utrisque autem illis Pauli sententia potest aptari, qua dicitur: Tanquam nihil habentes et omnia possidentes (II Cor. VI, 10) ; quasi enim nihil habentes omnia possident qui, terrenas divitias penitus abjicientes, coelestes per fidem jam tenent; quasi nihil habentes omnia possident, qui [Col. 0217B] etiam istis in usum vel opus misericordiae retentis, illas in delectationem quandoque se habituros sperant. Vel certe ut de horum persona loquamur, in eo, tanquam nihil habentes, omnia possident, quo res perituras, et ad illicita desideria sua non recognoscunt, et tamen ad cuncta quae sunt utilia, suas omnino esse perpendunt. Haec de una electorum paupertate breviter dicta sint, nunc de altera divitiis utique plena. Ait namque: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Pauperes videlicet non amictu, sed spiritu. Ille autem spiritu pauper est qui, etiam cum bona agit, semper se inutilem attendit. Ille spiritu pauper est qui cum plures virtute et sanctitate superet, cunctis seipsum inferiorem meritis perpendit; cujus nimirum vox in [Col. 0217C] Psalmis resonat dicens: Ego egenus et pauper sum (Psal. LXIX, 6) . Et rursum: Egenus sum ego, et in laboribus a juventute mea (Ps. LXXXVII, 16) . Sed talis profecto paupertas valde locuples 238 jam regni praemio datur, cujus portio et haereditas Deus esse creditur. Beatus, inquit Propheta, populus cujus Dominus Deus est (Psal. CXLIII, 18) . Et ideo, quanquam beatos dicant eos quibus haec quae mundi sunt affluunt, Dei tamen judicio beati pauperes spiritu praedicantur. Pauperes autem spiritu, humiles et timentes Deum intelliguntur. Quod, sicut initium sapientiae est timor Domini, ita spiritus paupertatis prima beatitudo ponitur. Nam spiritum contritum et humiliatum Deus non spernit. Caeterum quos praesumptio spiritus inflat, et tanquam vento distendit [Col. 0217D] superbia, jam jure timoris supplicium hac in vita poenaliter vastat. Sed et rebus pauperes, ipsi quoque jure beati accipiuntur, quia nec habere indebite cupiunt, et habita possidere contemnunt, aut certe semetipsos afficientes, possessa, quasi nihil haberent, aliis largiuntur. Quamlibet harum acceperis paupertatem, recte exordium beatitudinis sentientibus humilia Dominus promisit: qui nihil nisi quod communis natura docet appetunt, et ad nullam altitudinum insolentiam erigere se cupiunt. Imo sola quae timoris sunt et verae humilitatis, semper excolunt. De talibus enim Propheta ex persona Salvatoris ait: Dominus unxit me, propter quod evangelizare pauperibus misit me (Luc. IV, 18; Isa. LXI, 1) . Et bene quasi ex [Col. 0218A] officio primum eisdem praemium beatitudinis repromittit; quoniam nihil magis congruebat ad meritum, quam praesentis vitae pauperibus coelorum regnum promittere: ut qui Christum paupertate sequi, et servitutis jugum subire decreverint, divites futurorum regna felicesque possideant. Sequitur:

Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram. Inter mitem autem et mansuetum, atque modestum, nihil nisi verba solummodo distare videntur. Quia, licet singulatim quibusque in locis quasi propria ponuntur, tamen non una earum sine altera perficitur, quanquam ea quidam velint distinguere; quod mansuetus sit, qui nullum laeserit, modestus qui nec laesus alteri vicem rependit, mitis vero qui humiliter haec cuncta aequanimiter tulit. Sed verius una eademque [Col. 0218B] virtus, non modo tribus istis praedicatur vocabulis, verum lenitas ac suavitas, aliaeque hujusmodi virtutes, hanc unam aedificant, ut possit quisque legibus mitis vocari. Mitem itaque, non ira, non rixae, non contentio, non rancor, aut asperitas mentis, vel fellis amaritudo, seu concupiscentiarum 239 livor, afficit aut fatigat; sed simplicitas fidei ad omnem injuriam sustinendam patienter praeceptis evangelicis informat. Consummata enim virtus est, et perfecta morum possessio, de qua Salvator: Discite, inquit, a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI, 29) . Quae profecto si summae non esset perfectionis via, nequaquam hanc a se specialiter magister veritatis disci juberet. Unde et Propheta ex ea praesumens, fidenter ait: Memento, Domine, David, [Col. 0218C] et omnis mansuetudinis ejus (Ps. CXXXI, 1) . Denique et Moyses idcirco maximam gratiam jamdudum apud Deum habuit, quia mitis fuit. Unde ad perfectionis laudem: Erat, inquit, Moyses mitissimus super omnes qui morabantur in terra (Num. XII, 3) . Felix revera virtus, pro qua credentibus, non terra quae maledictionibus subjacet, quam nemo hominum per mansuetudinem possidet, sed terra utique viventium in possessionem largitur. Nam primo homini poenaliter dictum est: Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) ; mansuetis vero, quod Ipsi haereditabunt terram, et delectabuntur in multitudine pacis (Psal. XXXVI, 11) . Igitur non inconvenienter hanc plurimis dixi constare partibus; quandoquidem inter mansuetos et mites, humiles atque benignos, magna [Col. 0218D] morum affinitas regnat, quorum vita bonorum hominum apta probatur consortio. Idcirco haec non modica aestimanda est, ad cujus magisterii formam praelectus, virtute Christus egregia doctorem se obtulit, et vitae praeconiis praecipuam declaravit. Huic sane bene pietatis spiritus coaptatur, quia pietas sanctarum Scripturarum cuncta credit eloquia. Nam mitis non resistit, neque audet contradicere, quidquid in eis annuntiatur. Imo cedit improbitatibus, et constanter vincit in bono malum. Felix nimium hujusmodi ascensio, et ordinata virtutum dispensatio. Ut prima beatitudo sit contemptus saeculi, cui jure dantur sempiterna, si quis primum bene contempserit saecularia. Neque enim potest quispiam [Col. 0219A] praemium regni coelestis assequi, si, cupiditate mundi pressus, respirandi ad sublimia non habuerit facultatem. Rectus itaque ordo meritorum, ut primum beata paupertas suos intus exspoliet sectatores ab omni labe peccati et superbiae fastu. Deinde eos exterius solvat ab omni concupiscentia mundi, ut deponant hinc inde tunicam primi parentis; mores quoque temperet mansuetudo, et mitescat animus. Alioquin, Super quem, Christus inquit, requiescam, nisi super humilem, et quietum, et trementem sermones meos? (Isa. LXVI, 2.) Sed 240 venire ad virtutum culmina minime potest, qui necdum primis vestigiis sequi jussus Christum valet. Impossibile namque est extra ordinem secundum gradum ascendere, nisi primum apprehenderis: et nequaquam mitis esse poteris, [Col. 0219B] nisi prius pauper spiritu fueris factus. Quomodo inter divitias positus, inter curas et sollicitudines, inter lites et contentiones (ex quibus irae, rixae, et odia sine intermissione nascuntur), animus poterit esse mitis et lenis, nisi prius omnes discordiarum occasiones praecideris? Sed hujus incendii materia vix ad purum detrahitur, ideoque in nobis quam saepe ista mansuetudo corrumpitur. Unde quam bene:

Beati qui lugent, tertio sacratur loco. Quoniam etsi, quae mundi sunt, moresque improbos abjecimus, et praeclara jam Christi vestigia sectantes, honestate morum vestimur, restat rimarum alluvionem quotidianis fletibus purgemus. Luctus sane beatus non uno eodemque modo semper accipitur; et ideo non pro omni luctu futura consolatio, imo magis offensio [Col. 0219C] generatur. Solus igitur ille luctus beatitudine fulcitur, quo partibus suis hinc inde perfecte coelestia meditamur. Cujus extrema pars est praeteritorum maculas deflere; media autem praesentiarum lapsus, et miserias inter quas versamur, aliorumque casus et calamitates, charitatis affectu acriter condolere, quosque mortuos interdum mortuos plangere. Quia profecto rarus invenitur qui non habeat quos deploret mortuos, peccata scilicet sua vel aliorum. Nam quomodo nostra delictorum facinora flere nos oporteat, David ex se ostendit, dicens: Lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo (Psal. VI, 7) . Caeterum aliorum delicta Jeremias in Lamentationibus ut sua luget. Unde ait: Quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem [Col. 0219D] lacrymarum? (Jer. IX, 1.) Ex quo patet quod, si membra sumus corporis, aliorum vulnera quasi nostra curare debemus. Porro Samuel lugebat Saul, et Paulus multos ex his qui ante peccaverunt et non egerunt poenitentiam. Sed et Daniel nimio luctu pro peccatis afficitur aliorum. Unde et in hac lacrymarum valle, inter laqueos et ruinarum hostes, quia nemo extraneus a miseria, nemo alienus debet esse a fletu et ploratu cordis, si non vult in posterum esse absque ullo consolationis effectu. Verumtamen iste adhuc duarum partium luctus de irriguo inferius generatur; licet nemo qui recte sapit, 241 hunc quodammodo ad beatitudinem pertinere dubitet. Dei itaque munere praestatur pietatis gratia, [Col. 0220A] qua possimus peccata deflere, et aerumnas praesentium inhianter lugere, aliorumque miserias dilectionis amore nostras facere. Caeterum illa lacrymarum inundatio quae ab irriguo superius nascitur, magis ex desiderio patriae coelestis fit, dum recordamur illius felicitatis, et dulcedo suavitatis ejus quodammodo intelligendo sentitur. Inter quae lamenta hic mundus non nisi carcer aestimatur, et ea quae in eo nitore pulchritudinis flagrant, non aliud quam carnis laquei deputantur; unde renuit consolari viri sancti anima, factaque est jucunditatis delectatio, solius recordatio Dei. At vero talis interim lacrymis refectus, super Christum spe sola innititur, donec visione quandoque in patria fruatur. Unde suis haec beatitudo confecta partibus, aut praesentes lavat sordes [Col. 0220B] vitiorum, aut futurae vitae succendit acrius amatores. Quae nimirum virtus, quia Trinitas Deus peccata condonat, bene tertio consecratur loco, ut ex affectu amoris ejus vitia relaxentur, et futura contemplatio pulsantibus post lacrymas concedatur. Beati quoque non ob hoc dicuntur, quia plorant et flent inter miserias, sed quia, exuti malis, aeternis consolabuntur gaudiis, satiati jam felicitate perpetua. Causa itaque harum beatitudinum, non praesentium est fructus, ut secundum ea beati dicamur, sed futurorum repromissio, qua singuli a Christo beatificantur. Enimvero causa tantae beatitudinis sola Christi gratia est, et laborum sollicita concertatio.

Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur. Hoc igitur loco jure succedit justitiae [Col. 0220C] esuritio; quia qui peccata deposuit causa timoris Dei, et mores correxit mansuetudinis affectu, delicta quoque flere studuit, et luget per desiderium, succensus coelestis patriae amore; non potest jam non esurire justitiam et sitire. Sed prius, dum adhuc aeger gravi premeretur morbo, esurire nequiverat, quia bonae vitae fastidium, justitiae sitim esuriemque pellebat. Justitia namque multarum partium virtutibus integratur. Est enim quasi genus caeterarum virtutum, quibus constare videtur. Justitia ergo est sua unicuique tribuere. Hinc patet quod non pro se tantum agit, verum et aliis subvenire gaudet, se quoque Deo reformari parat, et communi cum proximis officio se vivere. Quae nimirum 242 virtus nunquam sine spiritu fortitudinis adimpletur. Unde, prudens [Col. 0220D] lector, diligenter inspice, quia singulae istae beatitudines, ut impleri possint, suffragium totidem donorum postulant. Et, ut haec dona percipiantur, docente veritatis magistro ea in oratione Dominica septem precibus orare monemur. Nam in eo quod oramus, Libera nos a malo (Matth. VI, 13) , nihil aliud dicimus nisi ut spiritu timoris Dei, intus omnis tumor elationis, et inflatio superbiae, nec non et omnia noxia rerum exterius depellantur, quatenus sub spiritu paupertatis beate vivere possimus. Sic quippe sapientia Dei Patris haec cuncta providit, ut et virtus beatitudinis percipiatur ex dono, et donum sancti Spiritus prece orationis, quam ipse composuit, impetretur. Nemo igitur mitis, nisi quem spiritus pietatis [Col. 0221A] irroraverit: et ut haec virtus continua servetur, petimus apud eum: Et ne nos inducas in tentationem. Deinde lugentes scientiae spiritu illustramur, ut scire possimus quibus malis involvimur, et ad quam patriam suspirantes lugendo quantocius festinare debeamus. Sed ut lacrymae proficiant lugentibus, rogamus dimitti debita nostra, quibus retinemur, [ut] libertate recepta, ad Patrem securi quantocius repedemus. At vero esuries et justitiae sitis quandoque ut ad satietatem pertingat, fulciatur spiritu fortitudinis, ne lassescat in via jugiter rogandum, fulcita vero ut inter defectus alatur varios, et in patria satietur, orandum: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie (Luc. XI, 3) . Tali igitur pane refecti, non noxiam sitimus crapulam, sed ea quibus tantis perpotamur [Col. 0221B] Scripturarum uberibus, et quo reficimur corporis ac sanguinis sacramento divinitus aspirati. Sed haec quoque non sine Spiritus sancti gratia degustantur. Quia profecto, sicut non sine ejus gratia intelliguntur, ita nec sine ullo digne accipiuntur. Unde implorandus est spritus fortitudinis, quatenus per eum esuriendo, ad satietatem quandoque veniamus. Alioquin cum in nobis, aut quasi ex nobis, apud nosmet intus in animo exteriusve in rebus sufficimur, cavendum est ne dimittamur: quia Christus esurientes replevit bonis, divites autem dimisit inanes (Luc. I, 53) . Esurientes, inquam, et non torpentes, neque in se aut in suis quibusque rebus affluentes. Verum justitia non minus quam tribus in partibus adimpletur, cum aut naturae nostrae sua jura [Col. 0221C] lege divina servamus, aut cum fratribus 243 certatim ea quae nobis fieri nolumus opponentes, nos etiam impendimus, ne in quibus possumus negotiis, patiantur in malis. Porro in Deo justitiam tenemus, cum quae Dei sunt ardenti animo exsolvimus. Unde idem: Reddite, inquit, Caesari quae sunt Caesaris, et quae sunt Dei Deo (Matth. XXII, 22) . Quod sane justitiarum culmen nequaquam prius complebitur in nobis, quam sit Deus omnia in omnibus, et nos ei ex toto subjecti simus. Propterea hic esurire possumus, satiari tamen nequimus; quia necdum nos Deo, reluctantes saeculo, ut dignum est restituere valemus. Sed quia satiari hic non possumus, valde necessarium est, ne fastidio torpentes fame perpetua moriamur.

Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur. [Col. 0221D] Misericordia autem non nisi de praecedentibus nascitur gradibus. Nam plena et vera compassio miserorum non est, nisi praecesserit vera humilitas et naturae communio, deinde mansuescat animus divinis semper legibus subjacere, et incipiat suos caeterorumque casus et miserias compatiendo deflere, ac postea, purgatus, quantisper justitiam esurire. Quarum de perceptu vera misericordia generatur, quas qui habuerit, miserias hominum curabit suas efficere, viribus quoque quibus poterit omnibus subvenire. Cui si facultas desit subveniendi, non ergo compassio miseriarum deerit. Ab hoc quippe misericordia dicta est, ut in corde miserias aliorum nostras faciamus. Deus vero, etsi misericors dicatur, [Col. 0222A] nulla in eum passio cadit, sed clementer nostris subvenit miseriis. De qua recte misericordia Dominus aliubi dicit: Estote ergo misericordes, sicut et Pater vester misericors est (Luc. VI, 36) . Ac si diceret: ad hoc miseremini proximis, ad quod et in quibus miseretur Pater, scilicet ut bonitas redundet in cunctis, qui malis ideo miseretur et praestat beneficia ut tandem bonitate vincantur convertanturque ad eum, quo possit eis largiri quae servat bonis. Et notandum quod in hujus virtutis negotio prius justitia praecedit, deinde misericordia terminatur, et recte, quia nemo justus sine misericordia, sicut e contrario nemo misericors sine justitia. Igitur justitiae lumen misericordia: sicut misericordiarum virtus justitia aestimatur. Verumtamen in quibus nobis judicium non [Col. 0222B] est, debet etiam nostra misericordia dilatari, et mentis affectus crescere, ut justitiae veritas apertius commendetur. At vero quorum causas 244 jure discutimus, non in judicio misereamur, sed post sententiam in quantum nostri est misereri, discrete misereamur. Profecto virtus misericordiae multas efficientiarum habet materias. Sed nulla earum major ab imminente mortis periculo, qua liberantur animae, et futura venia fratribus providetur. Quae ut possit hinc inde bonis quotidianis accrescere, spiritu eget consilii, sine quo alteri nemo ad veniam juris consultu circumspecte miseretur. Et ideo indefessis precibus orandum nobis est, ut fiat in terra sicuti et in coelis, Dei voluntas, quoniam non est scientia, non est consilium contra Dominum. Quapropter voluntatem [Col. 0222C] Domini consulentes, agendum est in alterutro miserendo, quatenus a malis omnibus liberemur. Ordo tamen misericordiarum, ut a se unusquisque incipiat, sicut scriptum est: Miserere animae tuae, placens Deo (Eccli. XXX, 24) . Finem vero Christus ipse insinuat, huc qui tanta misericordia motus venit, etiam ut pro peccatoribus vellet mori. Nam et eos quos vulneratos invenit, livore suo sanavit, propriisque humeris, sanguinis sui medicina sartos ad patriam revexit. Unde, quia suo exemplo tantam praestitit misericordiam, jure beati qui eum imitantur. At vero econtra illis judicium sine misericordia, qui noluerint in hoc saeculo egentibus misereri.

Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Quam pulchre sexto loco cordis munditia ponitur, ut [Col. 0222D] homo sensim, qui sexto die conditus est, per hanc redeat ad imaginem Creatoris. Quam profecto non nisi caligo vitiorum oblitteravit. Sed his depulsis praecepta salutis recte exsequimur, ut rursus illuminati Deum videre possimus. Praeceptum, inquit Propheta, Domini lucidum illuminans ocolus (Psal. XVIII, 9) . Lux denique praeceptorum non potest lucere in domo tenebrarum. Idcirco pellantur vitia nostris cordibus, ut illustremur luce mandatorum Dei. Sed forte vult aliquis sic operari plurima virtutum opera, ut habeat adhuc in pectore alicujus vitiorum caliginem, quam necdum velit luce fugari veritatis. Huic profecto lex illa congruit de conjuge carmine redempta, cujus nimirum viro lex datur ne, dum [Col. 0223A] tartara liquerit, fas sit in eam lumina flectere. Unde quidam: Quicunque ad superum diem mentem ducere quaerit, et tartareum in specus victus lumina flectit, quidquid praecipuum trahit lucis, perdit dum videt inferos. Quapropter quinque praemissis gradibus, purgandus est 245 mentis oculus, ne forte in uno mandatorum animus offensus, fiat omnium reus. Idcirco verae beatitudinis amator ab omni labentium rerum jucunditate sese extrahat, et avertens se convertatur ad dilectionem aeternorum. Contempletur ex desiderio incommutabilem et immensam unitatem Dei, eamdemque Trinitatem Deitatis incapabilem fidei intellectu comprehendat. Ob cujus amorem, expletis gradibus ab omni strepitu rerum, et appetitu concupiscentiarum alienum se faciat, quoad possit videre Deum, quantum potest ab his qui huic saeculo moriuntur. [Col. 0223B] Hunc itaque tantum quisque videt inquantum saeculo moritur. Videt, inquam, per speculum et aenigmate quodammodo certior, quia jucundior ei species lucis incipit apparere. In futuro autem, qui usque ad hunc attigerint gradum, jam mundicordes Deum, sicuti est, mentis oculo videbunt. Et ideo spiritus intelligentiae huic gradui jure aptatur, quoniam intellectus oculus mentis est; itaque expletio mandatorum Dei intellectum aperit, sicut Propheta canit: A mandatis tuis intellexi. Unde constat cor mundari debere, et vitam virtutibus illustrari, ut simus lux in Domino. Quibus respersi votis, in lucem nobis clarescant omnia, et affectibus prosequantur; tale quippe cor regnum jure dicitur Dei, et ideo ut [Col. 0223C] fiat in nobis oramus: Adveniat regnum tuum. Regnum itaque Dei munda possessio est, et tanto integrior, quanto plenior virtutibus et purgatior vitiis. Quia ut dixi, quandiu mentem vitiorum caligo torporque ignaviae caecat, non dico lucem esse, sed nec nos lucem videre posse dubito. Verum nec aliis oculis videbitur Deus Trinitas quam oculo mentis. Nec dubium quod beati mundicordes dicuntur, quorum mentes praemissa beatitudinum exercitia illustrant, et earum munditia directionem cordis ad Christum gubernat. Nimium quoque miseri et infelices, quos adhuc intentio vitiorum caecat. Quia, sicut fastidientes esuriem justitiae vitaliter non recipiunt, ita caecati peccati caligine, lucem licet fulgentem videre nequeunt.

[Col. 0223D] Beati, inquit, pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur. Pacificorum igitur beatitudo adoptionis est merces, qua exspectatur ut simus filii, quod spe jam dicimur. Nihil ergo nobis amplius aut perfectius repromittitur. Et ideo summus est iste 246 gradus, ad quem purgatus quisque semper intendit, et illustratus dirigitur. Qui veritati nec seipsum quidem confert, nec eum quem sicut seipsum diligit. Ita ut neque placendi studio, neque ullius commoditatis voluptatisque lucro, aut certe adversitatis periculo frangatur vel deterreatur a vero. Talis nempe ad hanc, et ad spiritus sapientiam, quae maxima donorum est, ordinate pervenit, qua pacatus Deo tranquillus adoptione beata fruatur. Sed haec primum a [Col. 0224A] nobis recte incipitur, quia, donec lex carnis repugnat legi mentis, pacati non modo alteri, verum nec nobis esse possumus. Interdum autem inoffense medicinam aliis ferre nequimus, qui divisi in nobis intus civili bello vastamur. Idcirco prius sedandi sunt omnes animi motus carnisque frenandi, deinde componamus subjicientes eos spiritui, mentique ac rationi, calcantes domando omnes concupiscentiarum rimas, ita ut imperet in nobis quidquid excellentius est, et totus homo noster Spiritus sancti pareat disciplinis. Tunc recte fons pacis ad alios derivatur, cum in nobis manaverit, et omnes partes animae ac corporis occupatas tenuerit. Oportet ergo, quantum ex nobis est, et cum omnibus hominibus pacem habere. Deinde inter se et in se, dissidentes [Col. 0224B] justitiae affectu, singulos in se et cum omnibus pacatos exhortando, movendo, agendo, restituere. Vera quidem pax est, ubi nihil repugnat. Quapropter, etsi nobis pacati sumus, sollicite consideremus ne a sanctificatione nominis Dei in aliquo discrepemus. Sed patris nomen in filiis dedicatum, vita et moribus ostendatur. Unde oramus: Sanctificetur nomen tuum, revera ut et nos sancti simus. Igitur pax ista non nisi voluntate bona nutritur, quod bene in ortu Salvatoris angeli cecinerunt: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) . Hanc quippe mundus dare non potest pacem. Hanc Jesus quasi haereditatem et Testamentum adoptionis suis reliquit haeredibus: Pacem, inquit, do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV, 27) . Et vere magnum [Col. 0224C] haereditatis commercium, quo filii Patris efficimur et regnum sortimur aeternum. Sed quaerendum pax quam suis distribuit discipulis, utrumne illa sit de qua dicit Apostolus: Pax Dei quae exsuperat omnem sensum (Philip. IV, 2) . Quod si omnem superat sensum, saltem quomodo apostolorum? vel quomodo secundum eam pacifici esse possumus, quam nec capimus? Omne enim quod exsuperatur, nec 247 attingit ad eum quod praeeminet, quia longe inferius pressum sua infirmitate jacet. Idcirco si pax Dei omnem sensum superat, sensus humanus eminus in se victus jacet. Unde fortassis eam quae superexcellit, non dico capere, saltem quantum ex se est, nec attingere valet. Ex quo constat, si sensus eam praeeminentem minime capit, nec recipitur; [Col. 0224D] et, si non recipitur, forte nec datur. At vero, quia datur, summopere cogitandum est quomodo capi queat. Quia quod Veritas promisit nec mutatur. Relicta est autem pax apostolis, in tantum non modo ut ipsi pacifici essent, verum ut omnis mundus pene per eos, pace Dei pacatus, restituatur. Idcirco aut sic accipiendum quod sensus eam non capiat, sed ipsi clementer ut adoptentur, capiantur ab ea, aut certe magnitudine sua superat ne capiatur ut est, quanquam pro capacitate sensuum rationabilium utique capi queat. Non quanta est, inquam, sed quantum ad reconciliationem adoptionis sufficiat. Igitur nulli dubium quod infinitas aeternae pacis excedat sensum nostrae capacitatis. Hac de causa pax [Col. 0225A] Dei istis intelligentiarum modis nostros exsuperat sensus, dum irae filiis pax de coelis gratis mittitur, et, pace Christi reconciliati, non illi eam prius, sed ipsi comprehenduntur ab ea. Quae nimirum pax recte superat omnem sensum. Quid igitur scis quomodo filiis irae pax conveniat? aut scis quomodo tranquillus in pace Deus habitans, ac si severus, judicat universa? Et quod mirabilius est, pax totius Trinitatis, quanta et qualis, quis agnovit? Ubi potestas una et Deitas praedicatur. Una quippe virtus, una operatio, et indivisa voluntas. Puto tanta et talis pax, nisi quodammodo sensu fidei et intellectu capiatur, mens eadem pace non illustratur. Illustrata autem, si se hanc altitudinis infinitatem comprehendisse praesumit, eo sensu evacuatur, quo privatur [Col. 0225B] luce veritatis, et praesumptionis errore premitur. Inde fortassis est, quod tantae pacis altitudo sensum intelligentiarum omnem effugiat et excedat; substantiam tamen fidei, et illustrationem intelligentiae, quod sit, et tanta ac talis sit quanta in sacris litteris praedicatur, sensus omnino intelligentiae non relinquat; imo gaudet sentire et illustrari, nec non et semper per gratiam eidem paci reconciliari. Idcirco se abducit ab omni quod ab ea dissentit, ut 248 possideat donum de coelis sibi allatum. De caetero cum fuerit ipse in se hinc inde pace Christi possessus, tunc utique beatitudo adoptionis praestabitur, quia in nullo sanctificationi quae filiis debetur, contraitur. In nullo igitur totius Trinitatis regno rebellatur, in nullo voluntati Dei contradicitur. Sed donec carne gravamur, talis [Col. 0225C] et tanta pax ad liquidum vix aut nunquam servatur. Quia quam saepe in nobis etiam ipsis reluctamur. Verumtamen pacatus homo, interius pacis foedera custodiens, ea quae repugnant exterius domat, reprimit et componit, in nullo tamen (quia fidem servat quam promisit, licet bellum gerat cum vitiis) illam abrumpit pacem quam Deus indulsit. Hinc scriptum est: Pax multa diligentibus legem tuam, Domine, et non est illis scandalum (Psal. CXVIII, 165) . Alioquin quandiu ab hac dividimur, timendum est ne potius irae filii quam adoptionis connumeremur. Sed tamen Deus, qui nostram fragilitatem inspicit, docuit plura reconciliationis medicamina; ut, quia quotidie offendimus, quotidie pacem quaerentes vitae documentis obtemperemus. Hactenus igitur incrementa [Col. 0225D] virtutum inspexi, restat quanta per incrementa praemiorum consideremus. Quia profecto, licet minus intelligam, sicut augmenta virtutum, ita sunt repromissa et incrementa meritorum. Nec enim jure uniformis meritorum repromittitur ratio, ubi non omnium una eademque virtus antecesserit. Sed diversis laboribus diversas retributionum mensuras divinus sermo instituit. Unde, licet beati dicantur quorum sunt regna coelorum, et beati qui possidebunt terram, ac caetera quae sequuntur, multum interesse tamen credimus inter perceptionem consolationis et plenitudinem saturitatis justitiae; multumque distare inter illos qui misericordiam consequentur, et illos qui gloriosissima Dei visione [Col. 0226A] frui meruerint. Alia ergo est claritas solis, alia claritas lunae, alia vero claritas stellarum. Stella enim a stella differt in claritate, ita et resurrectio mortuorum. Nam regnum coelorum in commune est in omnibus reconciliatis Deo passim, infra quod nimirum varia praemiorum merita sunt discreta. Sed tamen aliquid majus est, intra ipsum quidpiam dignitatis jure specialiter possidere. Ergo inibi multiplices sunt mansiones, et ideo fit de tantae felicitatis 249 possessione consolatio. Jam saturari justitia majus aliquid est quam consolari a luctu, et ad ultimum Dei filium esse quam a reatibus misericordiae veniam promereri. Verumtamen infra palatium summi Regis quia plurimi sunt gradus, jam ille perspicuus est in numero, cui claritatem et vultum [Col. 0226B] aeterni Regis indesinenter amplius videre licuerit: sed ille excelsior, qui ultimam, quam praetuli, adoptionem gloriosus perceperit. Et notandum quod generaliter omnium unum dicitur regnum coelorum, etsi specialitas connumeretur meritorum. Quia licet illius jure queat dici qui saltem in eo novissimus esse poterit, tamen universorum dignitas in commune erit, dum in omnibus singula per charitatem etiam ultimus possidebit. Ideoque ibidem quanquam differant in claritate distincti, tamen per dilectionem omnia possidentes cuncti in eo satis abundeque beati erunt. Beatus sane sicut dictum est jure ille accipitur, qui nihil mali vult, et omnia habuerit quaecunque vult. Propterea, licet extremus in eo regno recte beatus dicitur, qui nihil extra gratiae [Col. 0226C] meritum appetit, nec vult amplius, quia nihil injuste vult. Sed beatitudinis gratia ditatus etiam claritatem et gloriam aliis attributam, per charitatem velut sibi concessam, possidet. Unde beati omnes fide creduntur, etsi infra eum meritorum claritas differat. Sed cur eas octo dixerim, cum non nisi septem donorum praemia laborantibus promittantur? Nam octava earum repromissio non alia quam prima verbis reiteratur: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Et:

Beati, inquit, qui persecutionem patiuntur propter justitiam, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Hinc liquido patet quod mysticum est in numero, quidquid iteratum est in promisso. Infra septem quidem, prius idem sonat, sed connumeratur extra [Col. 0226D] septem, ut gloria sacrae resurrectionis in Christo his octo praemiorum gradibus consecretur. Octava namque resurrectionis dies, ipsa est quae et prima; in qua prius ab exordio lux creata legitur; in eadem quippe die creata, in qua demum amplioris vitae gloria illustratur. Interea, etsi eadem videatur praemii pollicitatio, tamen potioris praeeminet dignitate; quia nunquam aequale dixerim incipientes et perfectos praemium percepturos. Ubi docemur fortassis mystice quod primum sit regnum 250 coelorum, dissolvi et esse cum Christo, quando sancti rapiuntur in nubibus in aera, obviam Christo. Tunc quidem multi dormientium surgent, isti in vitam aeternam, illi in opprobrium. Primum scilicet regnum [Col. 0227A] propositum in absolutione corporis, imo prius, ut absolvatur ab omni mundi concupiscentia et carnis illecebris, ac demum spiritu paupertatis possessus jam in coelestibus spe subvectus, mente incipiat conversari. Quod alioquin satis signanter evangelista innuit, dum non de futuro, sed ex praesenti repromittit, dicens: Quoniam ipsorum est regnum coelorum. Ad hoc quippe jam de praesenti illinc eos regnare astruit; quatenus interea spes omnia inter pressuras et varios rerum eventus corroboret. Quia facultas regnandi propter ditissima donorum munera jam suppeditat, ut ad futura firmius inhaereant, et regnum quod perceperunt instantius appetant et custodiant. Vera quippe paupertas Christi non immerito jam regnare promittitur; quia interius mente [Col. 0227B] quam exterius carne, ab omni voluptate mundi et desideriorum illecebris aliena, tota, favente Spiritus sancti gratia, supra gaudia futurae vitae innititur, et sola quae Dei sunt delectatur. Haec namque virtus de timore Dei nascitur, sicut et reliquae sex beatitudines, singulae de singulis Spiritus sancti donis generantur. Unde propheta: Et requiescet super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis (Isa. XI, 2) . Novissime autem velut quiddam specialius, ac si municipium secretionis ab omni labe peccati, intulit, dicens: Et replevit eum spiritus timoris Domini (Ibid., 3) . Non enim quoscunque repleverit, capaces alterius rei esse plenitudo timoris sinit. Et ideo, quanquam imitatrix sapientiae haec virtus sit, [Col. 0227C] sicut et paupertas beatitudinum, non modica tamen aestimanda est; quoniam, etsi divitiae salutis sapientia et scientia, tamen a propheta timor Domini ipse thesaurus ejus recte probatur. Plurimas enim profectiones haec mansio paupertatis habet, sicut et reliquae mansiones, idcirco non perfunctorie cogitanda est; praesertim cum ipsa jam non de futuro, sed de praesenti spei allatu, dives in coelestibus regnat. Caeterum post carnis resurrectionem quasi secundum regnum perfectorum, non inconvenienter accipitur; in quo processus mansionum, et diversa meritorum praemia numerantur. 251 Sed martyribus, qui propter justitiam patiuntur jure illud integre mox conceditur; quoniam, dum ad altiora per gradus virtutum se tulerint, ea quae sunt sublimiora [Col. 0227D] percipientes, illico etiam illis inferior dignitas non negatur. Non enim evacuatur prioris vitae praemium, dum amplior meritorum gloria virtutibus cumulatur. Et ideo, ut dixi, ultima beatitudinis repromissio sic mystice temperatur, ut et una sit de septem, et tamen eisdem verbis repetita praeemineat extra septem. Ex quo liquido patet quod omne illud regnum beatitudine incipitur, et interius meritorum claritas iisdem gradibus illustratur. Finis quoque et principium, non aliud quam unum regnum coelorum recte concluditur: quod licet septem Spiritus sancti donis credentibus reseratum sit, et praemissis septem charismatum precibus longe diu expetitum, totidemque virtutibus harum beatitudinum [Col. 0228A] inhianter quaesitum: tamen non absque octava Christi resurrectione illius praemia consequetur. Ad quod velim, lector, [ut] animum parumper altius attollas, et vide quam consona et mystica Dei hinc inde pateant sacramenta. Haud dubium quin, sicut septem Spiritus sancti donis omnia virtutum munera largiuntur, ita eisdem septem precibus, auctore Deo, quotidie cuncta praesentis et aeternae vitae salutaria postulantur. Et cum praestitum fuerit quod oramus, totidem harum beatitudinum virtutibus coelorum munera, per octavam Christi resurrectionem ad vitam praedestinatis juxta opera singulorum connumerantur. Quia profecto juxta fidem Apocalypsis (cap. I) , septemplices spiritus in orbe terrarum missi, septiformem Christi Ecclesiam perlustrantes, [Col. 0228B] suae potestatis ditione operantes, quasi septem candelabra coram Dominatore lucentia, virtutum scilicet opera quotidie perornant, et in pinguedine charitatis ut magis magisque luceant, accendunt.

Obsecro, Domine Jesu, habeam et ego inter has beatitudinum lampadas lucens recti operis candelabrum, et ne mihi moveatur donec tuo firmetur acceptu, ut coram te luceat in aeternum. Veni ergo, quaeso, et doce me harum doctrinarum tuarum disciplinam. Non igitur quod sub istius calculi sacramento omnium praedestinatorum merita ut luceant colliguntur, neque absque magno, ut jam dictum est, profunditatis mysterio, tuus sanctus evangelista praemiserit, quod residens aperueris 252 os tuum; scilicet quia reserasti thesauros sapientiae et scientiae, [Col. 0228C] eructasti autem profunda gratia tuae arcana, saeculis et generationibus abscondita. Tali nimirum tuus praedoctus Apostolus (Ephes. VI, 19) magisterio postulat orare, ut detur ei sermo in apertione oris. Unde imploro et ego, reseretur mihi os scientiarum clave, quia verbum tuum ex te clavis est oris. Qua peto, quoties loquendum est, potius laxatis silentii catenis, tuarum mihi eloquia intelligentiarum pateant. Intelligam enim quod septem sint dona, sed unus Spiritus; septem orationes, sed una petitio; unde Propheta: Unam petii a Domino, hanc requiram (Psal. XXVI, 4) ; septem virtutum beatitudines, una nimirum charitas, quibus et ipsa in praesentiarum quasi suis ex membris nititur ac firmatur; septem incrementa meritorum, sed una ex resurrectione [Col. 0228D] Christi virtus, quae est octava, ex qua regnum coelorum patientibus pro justitia repromittitur. Profecto hanc ideo beatus evangelista sub mystico reservavit numero, quia et pro octava plurimi inscribuntur psalmi. Quia, sicut octava Christi immortalitas virtutum summe nituit: sic beatitudinis hujus octavae praedestinatorum remuneratio erit. Sed et in Salomone: Da partem, inquit, septem, nec non et octo (Eccle. XI, 2) . Fortassis quia praelatarum virtutum numero facti opera jubemur impendere, et tamen octavae spei nostrae, quae Christus est, processus meritorum, et largitoris beneficia ex integro totum tribuere. Alioquin per se ad haec quis idoneus? Imo, ut idonei essemus, missi sunt in orbem [Col. 0229A] terrarum septem spiritus Dei, unde universa virtutum dona profluant. Sub quorum sane obtentu, in oratione Christus votorum preces edocuit. In quibus pendent omnia vitae odoramenta: quanquam necdum sciamus, teste Apostolo (Rom. VIII, 26) , quomodo interdum orare oporteat. Unctio enim spiritus docet nos de his omnibus. Aliter autem, nec secundum dona ipsius vivere, nec ea salubriter precibus implorare, nec beatitudinum promissa feliciter valemus adipisci. Et ideo prius dona gratis largiuntur negotiorum, deinde virtutum exercitia, secundum donorum talenta, exiguuntur cum lucro, etiam et post certamina vitae praemia sub militiae penso recompensantur. Ad quod Salvator noster preces totidem docuit, ut et dona copiosius petantur, et [Col. 0229B] percepta virtutibus officiosissime locupletentur. Quorum profecto remuneratio felicius augmentata in coelestibus, 253 nobis sudantibus praebeatur. Sed nihil acrius in vita credentibus quam pati pro justitia mandatur. Quia vera esuries justitiae tunc probatur, si ante quisque pro ea velit mori quam fidem ex qua justificatus est sinat falsitatis mendacio violari. Verumtamen haec ultima et praecipua viae beatitudo, septem praecedentibus suppleta donis, recte ut teneat quod accepit ultima martyrii passione, felicius decoratur. Alioquin sine his ad passionem ire imbecillis est conatus, quod mortalis infirmitas acerbitate poenarum cito vincitur. Propterea Christi miles pacis tempore virtutum muniendus est armis, sine quibus nemo gloriosa gerit certamina. [Col. 0229C] Possunt enim istae, si persecutio desit, dono Christi militiae palmam absque sanguinis effusione expeditius promereri; illa vero, si tempus adsit passionis, nunquam sola mortis audacia sine istis salubriter coronari. Nemo igitur sine pace Christi, nemo sine mundo corde, vel sine misericordia pro jusitia patitur. Sane quis unquam dixerit aliquem sine amore justitiae tormenta recte sustinere? Nemo, inquam, absque compunctione cordis, et futurae patriae desiderio, libenter pro eo morti subjicitur; nemo absque Christi mansuetudine, nemo absque paupertatis affectu, praesertim cum verus athleta Dei nec se velit sibi servare; sed cum vitae dispendio magis Creatori lucrifieri, seu pro justitia eligat citius immolari. Aliter autem quisquis [Col. 0229D] non pro justitia devote, sed culpis exigentibus alia qualibet ex causa digne patitur, non beatitudo, sed ultio peccati aequitatis Dei judicio cumulatur. Haec de his dicta sufficiant. Caeterum species harum virtutum lectoris efficacia solertius discernat; quod et legislator Moyses decem praecepta in monte generalia prius proponens, deinde eadem suis explanat partibus, et praeceptorum summam pluribus ex causis replicando, rursus dividit per species: ita et Christus volens ostendere se per Spiritum sanctum illa docuisse, simili modo nunc, ac si virtutum genera, octo beatitudinum proposuit verba, ex quibus, ni fallor, quaecunque docuit in eodem monte, pendent omnia. Sed qui obscurius paucis verbis plura concluserat, [Col. 0230A] rursus personis ac negotiis congruentia latius exponit, ut singulis singulas sententiarum partes edisserat et coaptet. Proponit enim prius in utriusque legis oraculo sententiarum genera verbis paucis conclusa. Nimirum 254 quia species rerum quam saepe vim minuit generis. Deinde illa sapienter dividit in partes, quod divisio in causis difficillimis, ad capescendum plurimum valet. Unde prudens auditor devotus perpendat quod, simul in paucis collectum, fortius ac mirabilius viget. Deinde sparsim numerosiora singulis rebus specialius attributa intelligat; et quod suo proposito congruere viderit in parte, fidelis accipiat in toto, velut sibi clarius reseratum. Ne aut specierum varietas vim summamque beatitudinum extenuet, aut simul compositam moralium [Col. 0230B] intelligentiam sentiendi obscuritas confundat. Igitur hac de causa has octo videtur gradatim prius enumerasse, postea vero figuratarum species significanter reassumpsisse. Unde, secundum antiquam translationem:

Beati estis, inquit, cum vos oderint omnes homines, et dixerint adversum vos omnia mala, et expulerint vos. Quibus profecto verbis patet quod dico, quod nihil aliud in his, quam virtus octavae beatitudinis latius recapitulatur, et persecutionum partes pro justitia plenius exponuntur. Nam supra generaliter absolute omnibus illa dicuntur, hic vero specialiter apostolos eorum sequaces pro justitia passuros, expressius pronuntiatur. Sed tamen et illa apostolis, et haec universis pro Christo conveniunt patientibus. [Col. 0230C] In qua nimirum sententia, ex quibus una Ecclesiarum pressura continuatur, tria persecutionum genera designantur; quia aut cordis odio persequuntur bonos iniqui, aut maledicis dilaniant verbis, aut quod scelestius est, factis pelluntur malignis. In his quippe sceleratorum gradibus tota adversantium hominum crudelitas designatur. Sed habent istae partes singulae quibus conficiantur rursus suae fraudis membra. Unde expulsio recte duobus modis accipitur; scilicet dum aut a consortio civium interdum aliquis cum injuria segregatur, aut dum vita praesens suis sedibus pulsa, caro morte perimitur. Quo tamen facto, nulli dubium pro justitia, quod melius mortua vivat. Econtra illi calumniantes jure mentiri dicuntur, si nos justitiam sectantes pro Christo devote [Col. 0230D] patimur. Alioquin reatus sui poenam luit quisquis culpis exigentibus damnatur. Hinc est quod gaudere patientibus, et exsultare pro justitia monet; quia conscientia testis et fida devotio nihil aliud requirit quam justitiae culmen. Unde profecto, quod supra regnum coelorum, hic 255 copiosa in coelestibus merces futura signatur. Sed ne forte quod dicit durius audiatur, temperat exemplo prius passionis rigorem: ut tanto facilius tolerent quod minatur, quanto felicius cognoverint, per haec se ad aeterna perventuros gaudia quae promittit.

Sic enim, inquit, persecuti sunt et prophetas qui erant ante vos. Ac si patenter dicat, eorum exempla vos invitant; quia, sicut veritas est, meum illi pronuntiantes [Col. 0231A] adventum pro justitia sunt perempti. Idcirco vos minime dubitare potestis me sequi per labores ad gloriam, dum eos quorum prophetias probatis in me impletas, cernitis ante triumphum passionis devotos ac fideles sine exemplo succubuisse in mortem. Haec juxta exemplaria priorum dicta sint; caeterum nostra interpretatio.

Beati estis, inquit, cum maledixerint vobis, et persecuti vos fuerint, et dixerint omne malum adversum vos, mentientes propter me. In quibus nimirum verbis, eadem videntur significari; praesertim cum maledicta ex cordis odio fiant, et persecutio una cum variis suppliciis vitam a corpore expellat. Quibus tamen tunc recte gaudere et exsultare jubet, si exterius haec omnia propter Christum, qui vera [Col. 0231B] justitia commendatur, patienter ferunt; interius vero spei beatitudo veritatis conscia uberius pollet. De quibus Propheta: Omnis gloria ejus filiae regis ab intus (Psal. XLIV, 14) . Unde licet extrinsecus persecutiones et alia quaeque saeviant, nobis tamen gaudere convenit, quibus merces in coelestibus copiosa servatur. Et non solum gaudere, verum et exsultare praecipimur, quod tanto uberior merces erit, quanto gaudio et exsultatione pro Christo in tribulationibus devotior fides fuerit. In coelestibus autem, non superiores mundi partes dici arbitror, neque in rebus volubilibus, sed in spiritalibus firmamentis quoque ubi nulla corruptio dominatur. De quibus profecto coelis Paulus aiebat, dicens: Nostra autem conversatio in coelis est (Philipp. III, 20) . De spiritalibus itaque [Col. 0231C] bonis gaudere, et ea semper lucra sectari, non solum in eisdem thesaurizare, verum etiam jam conversari est; quia ubi thesaurus, ibi et cor vestrum erit.

Vos estis sal terrae. Sal utique pro sapientia figurate accipitur. De qua Paulus: Sapientiam, inquit, loquimur inter perfectos (I Cor. II, 6) . Sapientiam autem, non hujus mundi, neque principium mundi hujus qui destruuntur, sed loquimur Dei sapientiam in mysterio absconditam, quam praedestinavit 256 ante saecula ad gloriam nostram. Nec itaque mirum, si eos sapientiam voluit appellari, qui et dii et lux sunt vocati: equidem non substantialiter, sed per gratiam, multis hujusmodi nominibus sublimati. Sal terrae, id est, sapientiam eos dicit, propter donum [Col. 0231D] Spiritus sancti, ex quo sunt verae sapientiae participes facti. Et si quaerenda est proprietas dictorum, aquae et ignis, quibus duobus sal conficitur, cogitanda sunt elementa. Unde in psalmo (LXV, 12) : Transivimus, inquit, per ignem et aquam, et induxisti nos in refrigerium. Ac si patenter dicat: vos estis sal terrae, quia ex aqua Spiritus sancti, quam ego dedi vobis, et igne tribulationis, in unum sapientiae saporem concreti. Vel certe per aquam baptismi et ignem charitatis renati ad condimentum terrenarum mentium dati estis. Terrenarum enim mentium insipientia, quia terram sectantur, cruentat animas. Idcirco salis officio ad saliendas eas data est doctrina apostolorum. Quidquid enim sale conditur conficiendo [Col. 0232A] caret sanguine et putredinem purgat. Ubi autem peccati corruptio sale desiccatur sapientiae, vermes non demoliuntur, nec sapor infatuatur. Ut igitur cibus non est aptus ad comedendum, nisi sale condiatur: ita sermo utilis non erit ad disciplinam, si apostolicae sapientiae non habuerit documentum. Hinc quippe dictum est in Levitico: Ne auferas sal foederis Dei tui de omni sacrificio tuo, nec non et in omni sacrificio sal offeres (Levit. II, 13) . Videlicet in omni munere, ut quodcunque docueris aut correxeris, in quocunque proposito versatus fueris, apostolicam sapientiam et imitationem semper habeas. Igitur quantum ad eloquentiam spectat Latinitatis, istae sententiarum clausulae videntur ad eum pendere locum ubi dicit, ut sit plena oratio: [Col. 0232B] Docebat eos dicens. Docebat autem, inquam, eos dicens: Beati pauperes spiritu, et caetera quae sequuntur. Necnon et: Vos estis sal terrae et lux mundi; seu ad informationem eorum qui credituri erant: Beati eritis cum vos persecuti fuerint, et dixerint omne malum. Omne itaque malum cum dicit, simul universa malignantium comprehendit genera verborum.

Quod si sal evanuerit, in quo salietur? Ac si aperte dicatur, si doctor erraverit, a quo doctore emendabitur? Vos estis, inquit, sal terrae. Quod si vos metu temporalium rerum aut concupiscentiarum affectu, omiseritis saporem sapientiae, qui erunt per quos vestrae fatuitatis insipientia 257 et vitiorum error auferatur? Et notandum quod hujus sententiae propositio quasi solis apostolis dirigitur; sequens [Col. 0232C] autem assumptio de cunctis qui magisterii censentur nomine, pronuntiatur, et in fine de universis concluditur. Nec dubium quin sal terrae vocentur per doctrinae virtutem, qui saliendi officium susceperunt ad condiendas fidelium mentes, et corpora aeternae vitae verbo eruditionis servanda. Unde necesse est ut audiant temerarii, absque ullo falsitatis emolumento, hoc in loco quam terribilis evanescentibus in doctrina sacri officii sententia concluditur.

Ad nihilum, inquit, valet ultra, nisi ut mittatur foras, et conculcetur ab hominibus. Foras autem extra Ecclesiam, vel forte extra officium docendi, quia saporem non retinuit gratiae, mittendum significat. Quia, si vera comparatio salis secundum generis sui naturam pensatur, rigorem emolliendi, nula [Col. 0232D] manet argumentatio, eo quod, si evanuerit a sapore nullis usibus ulterius aptus esse convincitur. Sed utrum de vita doctoris, an solum de doctrina, vel simul de utroque dicatur, non temere judicandum puto. Praesertim, cum alibi dictum sit: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei. Omnia, inquit, quaecunque dixerint vobis servate et facile, secundum opera vero illorum nolite facere (Matth. XXIII, 2) . Ecce hoc loco sanam eorum doctrinam commendat; agentibus ergo quis negat illa proficere, dum veritatis magister operibus quae praecipiuntur jubet servari? Verumtamen opera mandat non imitari, doctrinam vero eorum exsequi. Haud dubium quin deterrentis exemplo veritatis magistris Novi Testamenti, [Col. 0233A] sicut et de justitia sensim Pharisaeorum ista conclusit: ne moribus impugnent quae verbis docuerint. Alioquin, licet habeat condimentum sanae doctrinae, et saporem verae sapientiae, tamen periculose ad docendum praesumit qui, sibi factus insulsus, alios vitiorum suorum fetore corrumpit; qui, etsi non ejiciatur foras, jam utique conculcatur ab omnibus, dum ejus vita contemnitur. Contemnitur autem recte, si talis est ut ad nihilum ultra valeat. Imo amisso saliendi sapore ne possit condire corrupta, proteritur pedibus subditorum. Caeterum sanctus et verus minister Christi, quamvis in terris multa sustineat et derideant eum mali, tamen conculcari non potest, quod mente fixus in coelo manet. Unde signanter apostolos Veritas praestruit, ne perceptam [Col. 0233B] 258 exinaniant in se sapientiam, ullius rei gratia aut timore aut concupiscentia aut torpore, sed maneant in soliditate salis semper reminiscentes hujus naturae sint, et quid ab opifice receperunt.

Vos estis lux mundi. Lux utique ideo sunt vocati, quia, veritatis lucem percipientes, in Christi corpore per gratiam sunt assumpti. Ex quo et Apostolus: Fuistis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V, 8) . Luminis enim natura est, quocunque inferatur, ut tenebras foras mittat: ita et apostoli, lux in Domino effecti, quia mundus extra cognitionem Dei positus tenebris ignorantiae caecabatur, positi sunt ut per eos omnes illuminentur. Hinc quoque propheta de Christo vel ex persona quorumlibet signanter ait: Posui te in lucem gentium, [Col. 0233C] ut sit salus mea usque ad extremum terrae (Isa. XLIX, 6) . In lucem itaque sunt cum ad illuminationem fidei diriguntur, salus vero cum ad sanitatem. Et ideo sal eos esse supra commemorat, ut eorum sapientia corrupta sanentur. Siquidem per illuminationem gratiae lux dicuntur, ut illorum illustratione ab humanis cordibus tenebrae pellantur. Quod et Propheta de Domino: Dominus illuminatio mea et salus mea (Psal. XXVI, 1) . Quibus duabus sententiis integritas nostrae salutis exoratur. Propterea et apostoli quatenus dii secundum gratiam intelligantur, non solum sapientia in salutem, verum etiam et lux ad illuminationem hujus mundi sunt vocati. Unde et in quibusdam codicibus, ad distinctionem alterius saeculi, additur hujus, demonstrativum. Ac si patenter [Col. 0233D] dicat, vos estis lux hujus mundi ex officio, et sal terrae pro ministerio. Ego autem, quia Lux vera sum, ero universis in lucem sempiternam. Porro mundi nomine, aut universalitas humani generis designatur, aut hi tantum qui de hoc mundo in maligno posito electi per Christum accipiuntur. Quod si universaliter lux mundi intelligantur, fortassis, quia cunctis ad perceptionem fidei sunt directi. Sin autem secundum praedestinationem eorum, lux jure dicuntur, qui per eos ad vitam illuminantur. Quod etsi lux in tenebris lucet, tenebrae tamen eos, imo Christum per eos, non comprehenderunt; si enim apprehenderent, utique nequaquam tenebrae remansissent. Praeterea et apostoli, cum essent filii tenebrarum, facti [Col. 0234A] sunt, per gratiam Spiritus sancti, lux in Domino. Non a natura quidem, sed per efficientiam doni, juxta quod scriptum est: Qui adhaeret 259 Domino unus Spiritus est (I Cor. VI, 17) . Et notandum quod eadem sit haec gratia in apostolis, per quam supra beati mundicordes efficiuntur; quorum corda mundantur fide et intellectu. Hoc sane lumine recte Deus videri creditur, quo profecto divinitus illustrati apostoli cohaerentes luci, a parte majoris gratiae jure lux mundi sunt nuncupati. Nam et supra quod sal vocantur pacificis congruit; quia sine sapientia condimentum pacis non tenetur. Hinc quoque Marcus ait: Habet in vobis salem, et pacem habete inter vos (Marc. IX, 50) . Nimirum quia sal discretionis et sapientiae absque pace Christi minime valet: et e contrario [Col. 0234B] nec pax sine sapientia Deo cohaeret. Quibus profecto donis, perfectio designatur apostolorum. Et ideo eis tria haec summa et praecipua ex his octo specialiter deputantur; quatenus et caetera eos assecutos plenius cognosceres. Unde sequitur:

Non potest civitas abscondi supra montem posita. In quibus civitas illa Hierusalem coelestis, ac si duodecim splendore gemmarum, supra Christum, qui verus mons appellatus est, dedicatur. Quod bene locus in quo eos docebat, demonstrat, ac si aperte dicat: Aspicite quo positi estis, quia locus montem insinuat, super quem vos, in quibus coelestis civitas fundatur, constructi estis. Vos enim estis fundamenta ipsius civitatis quae fundatur in montibus sanctis, et ideo jam a fundamento quasi aperte civitas appellamini. [Col. 0234C] Non potest civitas supra montem praeeminentem posita se abscondere, ne, bene aut male cum fecerit, innotescat; neque se timore occulere, ne ab hostibus inveniatur. Quapropter dedicate in fundamento quod maneat in culmine. Praeparate armaturam civitatis, quia supra montem statutis, nulla vobis facultas erit subterfugiendi, neque clanculo quidpiam gerendi. Excelsus est enim mons justitiae quo propalamini, etsi vos abscondere velitis. Idcirco, munite vos potius virtutum armis; quo ad debellanda mundi adversantia in lumine praestructi estis. Oculosa quidem in omnibus Providentia. Nam tria superius specialiter apostolis deputavit, sed civitatem supra montem positam, quod non possit abscondi, absolute omnibus indicavit. Quippe quia [Col. 0234D] Hierusalem coelestis, quae in terris a primordio usque in finem saeculi de lapidibus vivis adhuc politur, praedestinatorum ordo monstratur. Et ideo jam colligitur in genere, quod sparsim futurum erat per species. Dictum 260 est in Canticis: Sicut turris David collum tuum, quae aedificata est cum propugnaculis suis; mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium (Cant. IV, 4) . Praeterea haec civitas aut turris, quia in sublimibus praelata, immensas possidet et ineffabiles thesaurorum divitias; idcirco saeviant contra eam adversariae potestates. Unde nimirum lectulum Salomonis Christi videlicet passionem, et resurrectionis gloriam sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel, omnes tenentes gladios ad bella doctissimi: [Col. 0235A] Uniuscujusque ensis, inquit, super femur suum, propter timores nocturnos. Quos sane timores magister veritatis praecavens, monet in quibus haec civitas a primordio dedicatur, et per eos universa corporis sui membra, ut virtutum se induant armis; quia cunctis hostibus in propatulo positi, nullum delitescendi locum habebunt, nisi coelestibus se defendant propugnaculis. Et mira Dei praedestinatio. Necdum enim constructa etiam suis in fundamentis, quasi perfecta dedicatur. Proponitur jus et praedicuntur futura, cujus rex et artifex civitatis longe ad alia iturus interdicit abscondendi fiduciam civibus, ut fortioribus virtutum se circummuniant armis. Ubi si respicias ordinem donorum, cernuntur haec pertinere ad spiritum consilii et fortitudinis: quatenus [Col. 0235B] habitatores suos interius misericorditer consilio regant, et adversarios exterius spiritus valetudine, cum universo fidei apparatu pro justitia decertantes vincant.

Neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modio. Quod si de seipso insinuat, non esse sub obscuro legis, ut quidam volunt, vel sub modio carnis ponendum; tum recte per candelabrum crux passionis, super quam levandus erat, et per lucernam introrsus lucentem divinitas in carne reserata monstratur. Sed tamen circumstantius apostolos et apostolicos viros lucernas esse putamus, quanquam superius gloriosius lux sint vocati. Nimirum quia etsi luci adhaerentes lux esse meruerant, tamen alterius lumine succensi, sicut lucerna alienis pascitur donis, non oportuit sub [Col. 0235C] modio timoris delitescere illos, vel certe sub commoditate praesentis vitae abscondere. Sed accensi lumine veritatis, ponendi erant in candelabro, super quod septem lampades mystice in templo positae, oleo, videlicet Spiritus sancti gratia, jugiter nutriebantur. Cur autem praeeminentius lampas fidei et bonorum operum lucere debeat, patenter insinuat, 261 cum subjungit, ut luceat, inquit, omnibus qui in domo sunt. Videlicet in Ecclesia, quae una et perfecta domus praedicatur. Vel forte luceat omnibus in domo hujus mundi, quae sub uno coelo quasi camera concluditur. Praesertim cum et supra lux totius generaliter sint vocati.

Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant vestra bona opera, et glorificent Patrem vestrum qui [Col. 0235D] in coelis est. Ac si patenter dicat: sic luceat ut praescribo, sic utique ut doceo. Doceo autem non sub modio eam ponere, sed super candelabrum: et causam expono, ut qui in domo sunt omnibus luceat lux vestra, et videntes vestra bona opera, glorificent non vos, sed Patrem vestrum, qui est in coelis: opera enim requiro ut videantur, et ut confirmetur vestra doctrina. Neque tamen aliubi finis ponendus est operis, nisi ut per ea glorificetur Deus Pater, qui vobis lumen verum infudit, et per Spiritus sancti gratiam operandi virtutem dedit. Alioquin cassus labor et vana praesumptio, si non vita doctoris et linguae officium, ad gloriam et laudem Dei devotissime referatur. Et ut omnia colligantur, hactenus [Col. 0236A] eos specialiter quam supra generaliter de omnibus ad plenum instituens, docuit summa et sublimia quippe, ut condiant salis officio ad incorruptionem animas, ut illuminent eas ad intelligentiam veritatis, ut defendant quas acquisierint ab impulsu hostili, defensos vero ut accendant ad amorem divinitatis. Nunc autem, velut coelestis orator, forte quia poterant aestimare quod jura praeceptorum veterum vellet infringere, et penitus abolere, occurrit praescius ante interrogata eorum.

Nolite, inquit, cogitare quod veni solvere legem aut prophetas. Solveret sane legem, si mentes credentium ad eam intendere, et quae dicta erant spiritaliter perficere vetuisset. Non veni, ait, solvere, sed adimplere. Implevit enim legis et prophetarum omnia [Col. 0236B] quae praemissa sunt ad inchoationem agendae vel significandae vitae, dum et plura superaddidit ad perfectionem moralium praeceptorum, et omnia quae de illo vel Ecclesia erant ab eo completa declarantur, quae olim in his signata tegebantur. Virtus enim legis et prophetarum Christus; quia quae de ipso praedicta et praefigurata fuerant, si ea ipse non implevisset, omnia verborum aenigmata imperfecta et vacua remansissent. Implevit autem ea operando, implevit et perfectioribus, 262 quae deerant in parte agendae vitae, superaddendo. Implevit etiam et significatarum rerum arcana, seu prophetarum mystica sacramenta, dum quaelibet quae praedicta erant ad liquidum exhibuit, ut vera et fidelia manerent universa. Nam de his omnibus praeteritorum [Col. 0236C] exhibitio quae in lege aguntur, aut de lege credita suscipiuntur, futurorum perfecta est veritatis adimpletio. Idcirco non percunctari debetis de veteribus mandatis, nec mirari de novis promissionibus, neque terreri de variis pressurarum angoribus, quia ad hoc haec omnia superaccumulantur, ut ea quae jam dictis aut gestis praefixa sunt compleantur.

Amen quippe dico vobis, donec transeat coelum et terra, iota unum aut unus apex non praeteribit a lege, donec omnia fiant. Quippe, hoc loco pro affirmatione ponitur, quae nusquam alias in Matthaeo geminatur. Coelum autem et terram transire fortassis dicit in meliorem formam, quia promittuntur nobis coeli novi et terra nova. Unde idem aliubi: Coelum et terra transibunt, verba autem mea non [Col. 0236D] transient (Matth. XXIV, 35) . Illinc quippe videntur verba eadem significare, quod et iota; ut sit sensus, quia sicut nec verba transient nisi compleantur, ita nec iota unum, aut, quod minimum est, unus apex non praeteribit a lege, donec omnia fiant etiam quae in lege minima putantur. Non dico autem transibunt ne sint, sed donec melius sint; iota unum non praeteribit nisi operibus compleatur. Nam diximus Christum praecipuis legem duabus implevisse in causis, scilicet in praeceptis agendae vitae, quod per iota unum figurate satis monstratur; et significandae vitae, quod per apicem expressius declaratur. Iota enim apud Graecos sicut decima est in ordine alphabeti, sic decem significat in eorum numero. Unde [Col. 0237A] liquido decem mandatorum agendae vitae summa colligitur. Ostendens quod nullum eorum Christus venerit solvere, sed omnia ut perfectius fiant, perfectioribus potiora praecipiendo plenius adimplere. Deinde unum apicem litterarum, minima quaeque scilicet praeceptorum significandae vitae praeterire noveris; sed apicem rerum et omnium mandatorum, seipsum scilicet ex lege et prophetis, ut veritate complerentur, singula perfectius et integrius restituere. Alioquin non video quomodo evangelista Hebraeo sermone haec scribens non magis Ioth, juxta proprietatem linguae adhibere debuisset in figuram 263 quam iota linguae alterius, ex quo passim decem monstrantur semper in numero. Ioth quippe confusio vel desolatio interpretatur, et ideo hanc [Col. 0237B] adhibere pro eo non decuit, sed illam per quam mysticus gestorum signatur numerus. Quod autem dicit: Donec coelum et terra transibunt, iota unum aut unus apex non praeteribit a lege, tale est ac si diceret, non praeteribit eorum quidpiam ex utrisque partibus, nisi et illa semper perfectius agantur ex opere, et haec de me significantia fiant in veritate luce clarius consummata. Sed tamen interea, donec coelum et terra transeant, si qua restant vel modica quae necdum figuram aenigmatibus sint monstrata, non praeteribit eorum quidpiam ante in corruptionis formam, sensim universa donec completa fiant. His itaque dictis, non praescribo simpliciorem quorumque explanationem; sed lectori etiam, si aptius aliquid inveniri poterit quod veritati congruat, illud aperire [Col. 0237C] et ista decernere committo. Duntaxat modis omnibus ex lege hoc intelligat, quae minima putantur in ea, quod sacramentis plena sint omnia. In Evangelio quoque cuncta recapitulata etiam quousque elementa mundi transeant, operibus et figuris ea quae necdum redhibita sunt, explenda.

Qui ergo solverit unum de mandatis istis, minimus vocabitur in regno coelorum. Significantius satis dixit de mandatis istis, quae per iota et apicem expressius ad perfectionem supra praefiguravit; quae licet minima videantur, si quis ea solverit, illa scilicet non agendo, ista vero non credendo, et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno coelorum, profecto non quia docuit, sed quia solvit et sic docuit. Non, inquam, secundum quod invenit et [Col. 0237D] legit, sed secundum quod non operatus est, vel non recte credidit. Solvere autem unum eorum, est aut non agere quod recte intelligit, aut non recte intelligere quod ex sua traditione depravavit; aut forte imminuere, si quid ad integritatem perfectionis ex Evangelio manavit. Quolibet igitur modo iota unum aut apicem ex mandatis istis minimis solverit, et docuerit sic homines, minimus vocabitur, non quia sane docuit, sed quia male solvit, et sic docuit. Hinc velim prudens lector attendat quam periculosum sit magistris Ecclesiarum vel minimis peccatis obnoxios esse. Quid enim prodest docere justitiam quem minima destruit culpa, et a gradu maximo dejicit levis 264 praesumptio? [Col. 0238A] Sugillat ergo hoc loco Scribas et Pharisaeos, qui, contemptis Dei mandatis, proprias sibi statuebant traditiones, quod et Christianis etiam est cavendum. Porro in regno coelorum minimus vocari dicitur, quia indignus illo erit. In eo regno quippe nullus minimus, sed omnes magni erunt; quia etsi pusilli prius benedicuntur, ea prorsus benedictione digni erunt, quia inter summa deliciarum paradisi gaudia tunc magni erunt. Quod bene captura illa piscium designat, ubi plenum rete magnis piscibus, centum videlicet quinquaginta tribus, ad littus trahitur. Potest et aliter interpretari: quod minimus vocabitur in regno coelorum, id est, in praesenti Christi Ecclesia, quae jam multis in locis regnum coelorum dicitur. Profecto talis quilibet cum claruerit quod [Col. 0238B] est, minimus in Ecclesia vocabitur, quia despectus erit. Idcirco in eo regno, ubi solummodo magni erunt, non erit utique; quia praelationis gradu, in isto dum esset, indignus fuit. Hinc sequitur: Qui autem fecerit et docuerit sic, magnus vocabitur in regno coelorum. Fortassis ergo quia in Ecclesia humilis et perfectus, licet abjectus fuerit, idcirco jure in illo magnus erit. At vero econtra ille, quia indigne praelatus contemptor fuit, non dico in illo magnus, verum etiam in praesenti regno Ecclesiarum Dei et hominum judicio, minimus jam vocatus, contemptibilis erit.

Dico enim vobis, quia nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum. Sane quod ait: Dico [Col. 0238C] vobis, magnam in animo lectoris vim et profundam cogitandi intelligentiam incussit. Quia non quicunque, sed divina majestas, et immensus Omnipotens per se ait: Dico vobis. Ille, inquam, est, qui et ea imperfectioribus per ministros legis et prophetarum suo tempore mandavit; et nunc nobis per semetipsum jam doctioribus abundantiora salutis superaddidit. Superaddidit namque, et non quae prius mandaverat absolvit. Idcirco inquit: Nisi abundaverit justitia vestra, et justitiam eorum dicit omnia illa ad divinum cultum actualiter praecepta, seu figurarum mystica, tamen ad litteram instituta, quibus omnibus simul expletis justitia Scribarum applaudebatur. Sed quia Christus quae deerant agendae vitae superaddidit, et quae fuerant significandae vitae promissionibus [Col. 0238D] adumbrata, veritate sui ac perfectione replevit 265 jure perfectioribus jam discipulis, vel omnibus Christianis dicit: Nisi abundaverit justitia vestra plus quam Pharisaeorum, etc. Plus enim abundat, cum illi oderint inimicos, et nos eos diligimus; cum illi tantum non adulterant et nos mulierem ad concupiscendum non aspicimus; cum illi non occiderent, et nos nec irascamur. Talia siquidem et hujusmodi, quae a Christo apposita sunt, potiorem nostram justitiam Deo commendant, qua justificatur omnis qui ex fide vivit. Non enim alia est Christianorum justitia, quam vera fides ex lege in Evangelio perfectis operibus consummata. Sed quia Scribae et Pharisaei eum ex lege venisse nullatenus crediderunt, idcirco ea [Col. 0239A] quae ad completionem praeceptorum sunt, suscipere respuerunt. Ex quibus omnibus, nisi Christianorum justitia plus abundaverit quam illorum, non poterint. Veritate teste, regnum coelorum intrare. Sed quaeritur ab aliquibus, cum supra dixerit: Si quis solverit unum de mandatis istis minimis, deinde, Qui autem et docuerit sic, de quibus accipiendum sit mandatis. Si enim de legalibus, quomodo nunc dicit: Nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum, non intrabitis in regnum coelorum, cum qui ea fecerit et docuerit sic, magnus sit in regno coelorum? Vel quid eisdem minimis superaddi fuerat opus, cum ex his quisque implendo et docendo magnus futurus esset? Unde, sicut dixi, de utrisque partibus dictum liquido constat, quia qui unum iota vel unum apicem, [Col. 0239B] scilicet minima praeceptorum legi adhibita, non solverit, omnia legis et evangeliorum mandata consummabit. Quoniam dum fiunt illa quae adduntur ad perfectionem, etiam et illa longe plenius aguntur, quae praemissa sunt ad inchoationem. Quia qui mulierem non viderit ad concupiscendum, nec fornicatur. Et, si non irascitur, multo remotior ab homicidio erit. Notandum vero, quod jam supra memini, justitiam fidei virtutum partibus subsistere. Et pulcherrimus ordo perfectionis, ut per eam opus legis verus incipiat Christianus excedere, qua abundantiori profectu justitiam Pharisaeorum praecellere. Unde sequitur:

Audistis quia dictum est antiquis: Non occides; qui autem occiderit, reus erit judicio. Hic Magister [Col. 0239C] egregius perfectionem quam venit implere manifestius incipit explanare, ut vera discipulorum justitia 266 dignior declaretur. Sed quaerendum arbitror cur dixerit, reus erit judicio? Nisi quia scriptum erat in lege: Si quis occiderit hominem, fellis ira permotus, ut ipse rursus legis judicio reus morte plecteretur (Exod. XXI, 12) .

Ego autem dico vobis, quia omnis qui irascitur fratri suo sine causa, etc. quae sequuntur. Ergo, sine causa de medio radendum puto, quia in quibusdam Hebraeorum codicibus constat non inveniri, etsi Graecorum pene omnes habeant, seu Latini antiquiores. Sed tamen consideranda est ratio cur apostolus Paulus ad Galatas scribens, stultos et insensatos eos vocat (Gal. III, 1) , quos corrigendo monens, [Col. 0239D] non minus fratres appellat, maxime cum et multis laudibus eos commendet. Unde pro tali et aliis quibusque causis, fortassis hanc particulam nonnulli sanxerunt, non solum semel inscribi debere, verum etiam et in aliis duabus clausulis subaudiri; ut sit cum ea parte prior integra verborum sententia: sequens vero, qui dixerit fratri suo raca, ut subintelligatur sine causa: deinde tertio, qui dixerit fatue, ut sit integrior sensus fratri suo, sine causa, quasi praecisa sententia subaudiatur. Siquidem haec illi ac si provide considerantes, cesserunt infirmitati humanae, quibus irasci aiunt, natura est ita tamen ne sine causa fiat. Sane huic sensui forte videtur illud propheticum jure aptari: Irascimini [Col. 0240A] et nolite peccare (Psal. IV, 5) , nisi quod omnis occasio irae tollitur, dum inimicos diligere, et verberanti maxillam praebere alteram jubemur. Verumtamen prius quaerendum quid sit inter eum qui fratri suo irascitur, et eum qui dixerit raca, et qui fatue fratri conviciatur. Quomodo et pro his gradus poenarum a levioribus ad graviora, donec ad gehennam ignis usque intentantur. Non enim ultio delictorum varios haberet damnationis terminos, si non etiam commissa in divino judicio essent disparia. Ira namque discordiarum fomes et homicidiorum arma, dum adhuc necdum incitata acrius animo tegitur, levior esse convincitur, quam si in voce irascentis affectu exterius prorumpat. Nam ira nihil aliud est quam motus animi felle amaritudinis contra quemlibet incitatus. [Col. 0240B] Raca vero ira est, cum voce irascentis, sed raca Hebraeum esse probatur, significans indignantis animi motum, quas grammatici partes interjectiones vocant, velut cum in Latino dicitur a dolente, heu! 267 ab irascente, hem! Quae nimirum voces in nullam facile aliam transferri queunt linguam, unde nec transferri haec potuit, sed saporem sensus etiam in Latino cum voce servavit. Caeterum qui dixerit fatue maledictionis animo, plus utique fit reus criminis, quo certa vituperatio contra quem profertur exaggeratur. Neque enim modicus furor est, virtutis gravitatem, et patientiarum violari, et quem Deus sale sapientiae suae condivit, contumelia infatuati sensus lacessere operantem quoque ac salientem Deum interius fatuitatis verbo impie derogare. [Col. 0240C] Quapropter magister veritatis integritatem doctrinae perfectioribus volens ostendere, iota vel apicem superaddidit, non modo ut homicidia de medio removeret, verum etiam maledicta et verba iracundiae, necnon et fomitem irascendi penitus de corde tolleret. Unde quam terribile sit irasci, etsi humanum sit, pius animus intelligat. Quia quod dictum est antiquis, Si quis occiderit, reus erit judicio, hoc et irascentibus dicitur, ut appareat quid sit inter justitiam Pharisaeorum et Christianorum, quae vera et perfecta esse justitia praedicatur. Sed quibus modis divina discretio haec decernat, quis poterit explicare? Nam quod de homicidio in lege, hoc de ira ex Evangelio taxatur. Unde qui vere pertimescit judicio reus fieri, erit sollicitus pro ira, nec unquam atrociora [Col. 0240D] contumeliarum crimina fratribus irrogabit. Verumtamen intelligendum quia, etsi pro ira velut pro homicidio reus Dei judicio judicatur, gehennarum in igne variis pro causis differenter utique puniuntur. Sed inter reum judicio, et reum concilio, atque reum gehennae ignis, hoc distare videtur, quod in judicio adhuc defensioni datur locus. Quaeritur enim recte prius in causae negotio, utrumne reus sit qui accusatur, quia in eo statu juris quo saepe deliberatur apud judices, plurimae frequenter subveniunt qualitatum defensiones, quibus aut purgatur reus a crimine, aut certe convictus deprecatur pro eo, accusans se peccasse zeli commotione, aut erroris subreptione, impulsione quoque casus, necessitatis [Col. 0241A] constrictu, reatu oblivionis. Talibus et hujusmodi quamplurimis ratiociniis, antequam in concilio de reatu judicetur, quam saepe rei, ut dixi, aut purgantur crimine, aut supplicatione eis venia impetratur criminis. Caeterum in concilio, quamvis saepe indifferenter 268 judicium et concilium ponantur in Scripturis, non cum eodem reo jam agitur utrum damnandus sit pro crimine, sed apud judices decernitur, et conferunt in invicem, quo supplicio damnari debeat reus, quem constat omnino esse damnandum. In quo nimirum concilio, nusquam aut nulla interdum subvenit ratio, quousque excipiat reatus sui sententiam. Unde prius oportet nos deliberare in animo, dum adhuc in cogitatione res affectu persuasionis suggeritur, utrumne voce proferendum [Col. 0241B] sit quod impellitur. Quia, sicut gravior culpa de prolatu, ita in concilio periculosior sententia de reatu. Porro ad ultimum de perpetratu operis, vel quod minus esse sentitur, de fratris contumelia, quam terribilis sequatur conclusio, nullis opus est verbis edicere, quomodo reos quos gehenna ignis exurit, culpam sui reatus damnati luunt. Quos sane delictorum gradus quisquis apud se sollicitus non praecavet, experietur judicium damnationis de admissis, gehennam vero ignis ex impoenitudine cordis et reatu. Certum quippe est quod, sicut in hac vita nihil felicius bono Christiano, ita nihil illo damnabilius, qui, etiam lapsus, dum vacat, poenitendo non vult cogitare de venia, neque vitiosus, bonis operibus inhaerendo, cessare a culpa. Sed dum haec quasi [Col. 0241C] minima contemnimus, causa peccati jam damnati, sicut Apostolus docet, ad nefandiora scelerum crimina poenaliter peragenda rei relaxamur.

Si ergo obtuleris munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te, et reliqua. Explanat ergo, quam coeperat, ampliorem justitiam Christianorum, et fratri de quo dixerat cui non est fas irasci, aut raca vel fatue dicere, multo minus fas in animo quidpiam retinere quod in odium converti queat. Imo recordari convenit Cain et munerum ejus, ad quem, cum offerret non respexit Dominus, neque ad munera ejus; profecto quia livorem atque indignationem in animo contra fratrem gerebat. Unde dicitur: Si recte offers, et non recte dividis, peccasti; quiesce. Quid [Col. 0241D] enim est dicere peccasti; quiesce, nisi peccasti irascendo vel invidendo, aut quolibet pacto quidpiam contra proximum moliendo; quiesce ab hac stultitia; cessa irasci vel invidere, alioquin non suscipiam munus de manu tua? Ecce praeceptum 269 et exemplum recolimus. Nullus sibi faveat, nullus se decipiat. Quia si contra proximum quidpiam mali in animo gerimus, munus Deo quod placeat offerre non possumus. Si vero proximus e contrario adversum nos quidpiam habuerit, non dico iram, sed quamcunque laesionem in qua nos eum laesimus et recordamur, etiam in momento sacrae oblationis nequimus quod acceptum sit offerre, donec reconciliemur cum eo quem offendimus. Quid si [Col. 0242A] absens aut quam longe fuerit ultra mare seu extra regionem procul, et tunc quidpiam horum in mente veniat, nunquid relinquendum est quod offerimus, et debemus pedibus perquirere, quem forte invenire nequimus? Patet omnino sensus, si praesens fuerit is de quo agitur, quod ei supplicando lenire ac satisfacere debemus; quod si prorsus eum attingere nequimus, potius ad eum motibus animi et humili affectu, charaeque mentis devotione ire convenit, et prostratis ante conspectum ejus cujus munus offerimus, fratri benignitate cordis devincti veniam implorare. Nulli dubium, quantum ex nobis est, quod cum omnibus pacem habere oporteat, quia ea sola Deo reconciliamur. Ecce magister veritatis de recordatione praeceptum dedit ante altaris faciem. Quid si [Col. 0242B] alibi munus laudis, aut vitae religionis, vel eleemosynarum, seu quodlibet boni operis sacrificium offerimus; nunquid, si recordamur aliquid hujusmodi, putandum est placere posse illud, quia coram altare non sumus? Aut quo relinquetur munus, si non sumus cum quo relinquere jubemur? Vel si est tale aliquid, quod absque nobis localiter dimittere nequimus, quid ergo agendum est? Unde constat quod haec omnia non secundum litteram religioni sacrae conveniunt: sed potius spiritaliter accipiendum; quanquam et secundum historiam impleta de cultu religionis non abhorreant, ut fides templum intelligatur, et altare Christus, ante quem nostrae fidei donaria devoti offerimus. Ille quippe est illa sublimis coelorum ara coram Patris vultu, sub qua sanctorum [Col. 0242C] animae requiescunt. In quo nimirum altari fidelium vota et munera holocaustorum offeruntur Domino. Nemo igitur virtutum vota satis defert in holocaustum, qui usque ad eum fidei gressibus non pertingit. Ubi si recordamur, inter sanctorum frequentiam, quod aliquis habeat aliquid adversum nos, oportet coram eo 270 munus nostrae devotionis relinquere, et morum affectione infra conscientiam redire; ibique, si abest quem laesimus satisfacere donec reconciliatis, quantum ex nobis est, pura conscientia munus offerre liceat. Non enim sine causa coram altare munus relinquere praecipimur; quia quidquid coram Deo recte offertur immutari non vacat. Imo vitium pravae mentis corrigatur, et dilectionem quam debet prius fratri restituat. [Col. 0242D] Tuncque ad eum quantocius coram quo munus statuit, festinus redeat. Chirographum quoque interea illud esse voluit. Ideo non refer munus tuum, dixit, sed relinque, donec idoneus ex conscientia placabilius offeras quae vovisti. Nequaquam enim munus repulit, sed charitatem proximi quaesivit, sine qua nemo ad charitatem Dei pervenit. Unde fenus charitatis debitor coactus prius exsolvat, si placere Deo munus legitimae servitutis optat; qui profecto si non fuerit spiritu humilitatis in animo fundatus, minime poterit explere quod jubetur. Quia superbia inflati, non solum offensis satisfacere contemnunt, verum et magis laedere fratres non pertimescunt. Hactenus quidem de fenore proximi reddendo, nunc [Col. 0243A] etiam et cum adversario benevolentiam pacis habere jubet.

Esto, inquit, consentiens adversario tuo, dum es in via cum eo. Ubi quaerendum quis sit adversarius noster, cui in via consentire jubemur. Si enim de diabolo, ut quidam putant, dictum accipimus (eo quod adversarius noster diabolus tanquam leo contra nos saeviat), convellitur omnis circumstantia lectionis, et perfectio legalium mandatorum mox ex Evangelio non continuatur. Videtur enim violenta interpretatio, benevolos nos illi fore debere, cum ejus non obedimus fraudibus, ne ille propter nos amplius aeternis crucietur poenis. Quaenam perfectio est, non propter amorem Dei, sed propter eum quem odisse in baptismo statuimus, vitia deserere, cuique [Col. 0243B] bellum indiximus? Vel quomodo cum eo in via sumus, qui nunquam in via stetit, neque cum eo mente, si recte sapimus, aut voluntate unquam fuimus? Quapropter melius de fratre quolibet adversante, aut certe ex Evangelio praeceptorum dictum accipimus, quatenus et textum lectionis continuum servemus, et sensus Scripturarum concordes ubique restituamus. Jubemur ergo 271 adversantem nobiscum in via consentire, benignitatem ei praestantes; quod magis de Graeco εὐνοῶν, id est benevolus sonare videtur. Et est sensus: jam quia fratri, si laesus fuerit supra te reconciliari docui; nunc quod magis est exsequor: etiamsi adversarius exstiterit, esto ei benevolus dum es cum eo in via, affectu placabili, et consenti ut aemuleris meliora salutis, verbo Evangelii, [Col. 0243C] quod et tibi adversatur, dum es in via cum ipso. Jubet enim Evangelium inimicos diligere, patrem quoque et matrem, fratres vel sorores; adhuc et animam, quod satis carni contrarium, mandat odisse. Ex quibus duobus forte adversariis, unus efficitur, dum aliquando adversatur frater injuste, contra quem concitatur carnis prudentia et fellis amaritudo; et e contrario sermo divinus jubet ne resistas malo, sed vincas in bono malum. Unde, quia ut dictum est, Graecus habet benevolus, et nostra interpretatio consentiens, ac si ex uno verbo simus benevoli fratribus quanquam debite adversantibus, et consentientes Evangelio in quo dictum est: Nolite resistere malo. Nullus igitur adversarius major quam qui multis impugnat partibus, et resistendi [Col. 0243D] sine graviori jactura nullam tribuit facultatatem. Et ideo cogimur hunc sensum tenere, quia magis congruit ex circumstantia doctrinarum, et eos tamen non refellere qui affluunt hinc inde pro veritate catholicae interpretationis. Nam istum quem cudimus quasi ex duobus metallis sequens sermo explicat, dum et percutienti maxillam alteram praebere jubet, et tollenti tunicam pallium dimittere, et angarianti cedere, et cum eo alios mille passus ire. Haec omnia nihil aliud sunt quam adversario in praesentia favere. Sed tamen ea sic tolerare oportet ex subjectu, ut benevolentia in omnibus comitetur, quantum ex te est, cum eo qui adversantur, ex affectu; et divino oraculo semper obediatur sine [Col. 0244A] reatu. Nemo enim utrisque adversantibus melius consentit, quam hic qui diligit, et sine peccato propter eum patitur quem diligit. Cum ea ergo sumus in via, quia ipse sermo divinus nihil nobis aliud est quam via. Hinc quoque David ait: Viam mandatorum tuorum cacurri, dum dilatasti cor meum (Psal. CXVIII, 32) . Via quippe Christus est, per quem et in quo recte cum adversario vitiorum nostrorum gradimur, scilicet verbo Evangelii; ut dum ejus jussis obsecundamus, ad vitam quandoque sine offensa judicis 272 venire valeamus. Quasi itinerarius nobiscum temporaliter sermo Evangelii ac si comes in via graditur, ad perfectionem vero vitae identidem sermo jam deinceps aeternus erit. Unde Joannes in Apocalypsi sua dicit quod [Col. 0244B] viderit in persona Christi angelum, Evangelium habentem aeternum. Aeternum autem fortassis erit, quia ultra vita actualis non erit, quae multis divinorum duntaxat evangelizatur eloquiis. Caeterum adversarius noster nobiscum quomodo gradiatur in via non absurde quaeritur; quia, si nobiscum in via quae Christus est, iret, utique adversarius non esset. Unde liquido patet quod potius de via praesentis saeculi dicatur, in qua simul omnes nascendo, vivendo, vel moriendo transimus: ubi nobiscum, tempore quo vivimus adhuc, adversario iter agente, consentire illi patienter pro dilectione oportet, et omni benevolentia fovere; non ut adversarius permaneat, verum ut in via Dei amicus fiat. Sed forte quaeret aliquis: adversarius si permanserit, cum et ipse coram judice [Col. 0244C] criminibus saltem inimicitiarum reus adjudicatur, quomodo poterit reatu vinctus judici reum tradere? Tradet ergo, licet reus sit, nos judici, quia manens in eo simultatis nostrae ira, quem placando delinire nolumus, ob impoenitudinem coram judice arguit. Ac si apertius loquar, is qui me vulneravit mortis vulnere, tradidit in manibus medicorum: sic, quia me adversitas superavit ne illum benevolentia foverem et consentirem verbo Evangelii, cruenti livore vulneris, tradidit me judici reatu vinctum, quo nulla, quia adversanti consentire noluit [ f. nolui], ulterius proficit excusatio. Patet igitur sensus, quod sermo divinus nostris adversatur desideriorum illecebris, cui nisi consentiat animus, traditur ab eo, quem violavit, judici morte perpetua puniendus. Sed [Col. 0244D] quaeritur, ex homine qui adversatur, si subito, ut assolet, occisus fuerit, quomodo accipiendum sit? Nunquid poenitentiae locus tollitur, quia in praesenti via jam consensio et benevolentia reconciliationis negatur? Quod si ad poenitentiam, ut fatendum est, reis venia relaxatur, nihilominus quaerendum quomodo ab eo quem peremit tradatur judici, nisi quia sic Salvator temperavit sententiam, absque dubio pro impunitate peccati reus tradendus monstretur, et tamen poenitentibus venia non negatur. Unde indefinite:

273 Ne forte tradat te, inquit, judici. Sic quippe temperavit verbum dubietatis, ut poenitentiae locum non adimeret. Haud dubium quin Salvator, judex vivorum et mortuorum ipse constitutus est; [Col. 0245A] quia Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio. Porro minister, cui a judice is traditur, angeli sunt, de quibus dictum est: Quod angeli accesserunt et ministrabant ei; namque et cum angelis ad judicium venturus legitur, qui separabunt malos de medio justorum, et mittent eos in caminum ignis, ubi erit fletus et stridor dentium. Sed quod ibi caminum ignis dicit, hic carcerem figurate, quae reorum est custodia, appellavit. Sed terribilis valde incutitur sententia.

Amen dico tibi, inquit, non exies inde, donec reddas novissimum quadrantem. Hinc cogitet unusquisque apud semetipsum, et hoc quasi specialiter sibi praedictum advertat; veritas enim est qui loquitur, et non mentitur. Singulis enim dictum est, singuli audiant, [Col. 0245B] et nullus de audacia praesumat; quia non exiet inde donec minima quaeque peccata persolvat. Hoc nempe per quadrantem videtur significasse. Nec aestimandum, sicuti quidam dixerunt, quod donec finiti sit temporis, et aliquando, ac si, post expletionem poenarum, liceat exire de carcere; jungentes illud Isaiae: Claudentur impii in carcere, et post mille annos visitabuntur (Isa. XXIV, 22) . Praesertim cum et illud absolute dicatur, visitabuntur, quod et ad ultionem potest intelligi, et a plerisque de die futuri saeculi manifeste interpretatur, quando corpora recepturi graviorem suscepturi sunt damnationis sententiam. Unde hoc loco donec pro infinito ponitur. Quod pravi homines nolentes considerare, voluerunt non suos sensus Scripturis divinis, sed eas pravis [Col. 0245C] sensibus applicare. Nulla locutionum genera, neque Spiritum sanctum sua potestate loquentem attendere volentes, finxerunt sibi ex eloquentia, falsam sapientiam. Caeterum hi qui sane sapiunt, intellexerunt quod semper rerum verba et eloquentia, velut ancilla servit sapientiae divinae, prout placuit utentibus ea loqui. Nam haec pars, de qua sibi astruunt falsa, quia velut limes temporis est, videtur quasi per abnegationem unius rei, alterius interdum concessionem determinare. Et fit tribus vicissim modis. Cum 274 aut utrique termini simul uno complentur tempore, et finita utrarum partium sententia terminatur; aut ex contrario cum in usu loquendi ad modum simul pro infinito tempus et negotium sociantur: aut cum altera eorum portio finita est, [Col. 0245D] altera vero, quamvis ei collata, pro infinito tamen accipitur. Exempli causa, veluti in psalmo: Persequar inimicos meos, et comprehendam illos, et non convertar donec deficiant (Psal. XVII, 38) . Ac si dicat, illis deficientibus, mox convertar et quiescam. Necnon et illud: Sedete in civitate, donec induamini virtute ex alto (Luc. XXIV, 49) , qua nimirum virtute percepta, illico exierunt de civitate ad praedicandum. Secundum hunc modum volentes haeretici quocunque donec inscribitur, utrasque consequentias simul finiri, erraverunt multis in locis. Verumtamen pro infinito quam saepe una earum regio accipitur, altera vero satis finita patenter monstratur, ut est in hoc eodem opere de quo dixi. Quod non cognovit eam [Col. 0246A] Joseph: Donec peperit filium primogenitum. Finita est enim sententia ex ea parte de qua dicitur: donec peperit filium suum primogenitum; infinita vero secundum catholicam fidem, ex ea quod modo non cognovit eam cum peperit, sed constat nunquam cognovisse. Quia virginitas ejus incontaminata permansit, de qua satis jam dixisse sufficiat. Caeterum tertium loquendi genus est, cum ambae ipsius partes pro infinito accipiuntur, ut praesens locus manifestat: Et non exies inde, inquit, donec novissimum quadrantem reddas. Igitur infinitus erit uterque eorum terminus, quod nec fenoris nomen illinc a debito unquam evacuabitur, nec a carcere illo quisque reatu vinctus, post peractum judicium, solutus egredietur. Erit autem istius uterque sententiae finis sine fine [Col. 0246B] tenendus, ita ut nec a debito se valeat illuc damnatus explicare, nec carcere clausus quandoque reatus sui catenis abducere. Hujusmodi ergo loquendi genere dictum est: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos sub pedibus tuis (Psal. CIX, 2) ; necnon et illud: Oportet eum regnare donec ponat inimicos sub pedibus suis (I Cor. XV, 25) , id est, donec sibi subjiciat omnes contradicentes sibi. Sed nunquid postea non regnabit, cum ei fuerint inimici subjecti, et ipsius potestati subjugati? Regnaturus utique est sine fine, cui et ipsi erunt sine fine subjecti. Neque 275 enim consequens est, cum ei fuerint subjecti inimici, ut tunc ille regnare desistat: aut quia, identidem semper regnaturus, illi quos sibi subjugavit deinceps non subjecti maneant. Nam et nos tali loquendi [Col. 0246C] genere frequenter utimur, ac si dicam: veritas istius sensus sententiam tenet, qui profecto sensus nunquam infirmabitur, donec veritas mentiatur; hinc quoque ex infinito patet, quia, sicut veritas nunquam mentitur, ita sensus iste sine fine illa manente nunquam evacuatur. Sed quaeritur quia homo cum fine peccavit, charitatis debitum proximo non reddendo; quomodo justum sit quod a justo judice sine fine damnatur. Qui profecto sensus ex sententia Pauli (Rom. II, 5) perfacile patet quia secundum impoenitentiam sui cordis, thesaurizans sibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei, jure sine fine exsolvit thesauros irae qui sine fine, propter duritiam et impoenitudinem cordis, peccare disposuit. Noluit igitur fratri reddere charitatis debitum; [Col. 0246D] velit, nolit, redditurus est irae, quam sibi thesaurizavit, poenarum supplicium. Servat namque a principio metaphoram, quasi ab exactione publica et judiciaria saeculi potestate. Ubi adversarius, cui jure debetur charitas, inducitur, et Judex, cui ab illo, quia fenus non reddidit dilectionis, reus ad decernendum traditur; minister quoque qui omnem exactionem pretii officiose exigat; deinde carcer quo reus claudatur; ac sententia usque ad nummi quadrantem novissimum proponitur, quod non prius possit exire a poena carceris, donec minima quaeque persolvat. Quadrans igitur exigitur, sed poena peccati solvitur. Unde nonnulli, quia omnis mundus quatuor subsistit elementis, quadrantem mystice voluerunt [Col. 0247A] interpretari; quorum novissima portio terra esse probatur, et ideo per terram, omnis terrenae actionis delicta, et carnis meditatio, quasi novissimus quadrans, ignis supplicio poenaliter exiguntur. Nam juxta hunc sensum, primus quadrans ignis, quia de coelestibus est quo charitas signatur, jure dicitur; secundus aer, quem semper spiramus, per quem vita nostra signatur; tertius vero aqua, qua renascimur in Spiritu sancto; deinde novissimus quadrans terra connumeratur, per quam carnalis vita, et peccata terrenae contagionis designantur. Hinc quoque primo homini dictum legimus: Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) , ac si dicat, exsolves quod esse voluisti usque ad novissimum quadrantem, 276 quia nihil peccatorum tuorum impunitum [Col. 0247B] erit. Recolat igitur prudens animus, etiamsi ubi vel ubi quod supra proposui commemorare praetermitto, quod haec omnia ex illis octo beatitudinibus quasi a genere spectantur. Hinc est quod hic oratio fidei implorat, liberari nos a malo, id est ab adversario, per spiritum pietatis, ut mitescat animus et possit omnia tolerare. Alioquin, nisi mitis fuerit, quomodo in via cum adversario consentire valet? Verumtamen etsi ad Evangelium referendum est, qualiter ejus aliquis consentiet jussis, nisi pietatis spiritu repletus fuerit? Ille enim consentit, qui eum pie audit et intelligit. Deinde quidquid intellexerit, etiamsi contra voluntatem suam sonat, non adversatur, sed magis diligit obediendo, et gaudet adimplere, licet contra mores suos veniat. Siquidem non [Col. 0247C] eum ad voluntatem propriam detorquendo, sed mores et omnem intentionem cordis ad ea quae dicuntur humiliter referendo.

Audistis quia dictum est antiquis: Non maechaberis. Ego autem dico vobis, quia omnis qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, moechatus est eam in corde suo. Pendet igitur haec sententia ex eo ubi ait: Non veni legem solvere, sed adimplere. Implet autem eam eo quod dicit: Qui viderit mulierem. Nec tamen solvit legem, cum de corde moechiam tollit, et castitatem in carne servare jubet. Non enim absolvit illa, sed implet in Evangelio quod deerat in lege, ut major sit justitia Christianorum, quam Scribarum et Pharisaeorum. Ubi considerandum quod non dixit: [Col. 0247D] omnis qui concupiscit mulierem, sed qui viderit eam ad concupiscendum, scilicet eo fine et animo ut eam concupiscat consentiendo libidini, si facultas fuerit explendi. Quem sane locum Graeci duobus verbis significantius explanant, πάθος et προπάθειαν, id est, passionem et propassionem dicentes. Quandoquidem passionem dicunt ad vitium animi reputari, propassionem vero, licet habeat initium culpae, non tamen teneri in crimine. Est namque προπάθεια, temporalis, vel subitaneus animi affectus, ut iratus sit aliquis, aut amans aliquid, πάθος vero, aut ἦθος, ut quidam aiunt, quaedam animi forma vel deliberatio ex consensu pene quasi naturalis habitus mentis; ut est dum dicimus iracundum, aut cujusque amatorem. Quippe quia πάθος non [Col. 0248A] solum de quolibet irato vel amante dicitur, verum quod et iram super alterum, seu misericordiam 277 vel concupiscentiam aut amorem habeat. Unde jam supra cum dixisset: Audistis quia dictum est, non occides, adimplevit quae deerant, et addidit quod Omnis qui irascitur fratri suo, reus erit judicio. Itaque non simpliciter omnis qui irascitur, sed cum additamento addit, fratri suo. Quem sensum bene David duobus explanat verbis, Irascimini, et nolite peccare (Psal. IV, 5) . Ac si dicat quod, si irascamini, cum sitis irascibiles, nolite peccare irascendo fratribus. Haud dubium quin sicut προπάθεια accidens est, sine deliberatione boni aut mali operis: ita πάθος affectio deliberati animi, si locus adsit perficiendi. Unde fortassis non dubitandum quod, [Col. 0248B] sicut in perfectionibus, ira fratris, veluti homicidium, reos facit judicio: ita concupiscentia mulieris, aut illiciti cujuslibet concubitus nefanda deliberatio mentis, moechos et morte dignos ex lege facit. Moechia namque generaliter illinc pro omni concubitu illicito accipitur; quia in eo quod dixit non moechaberis, omne libidinis crimen interdixit, quod postea Moyses variis criminum speciebus dispertiens singula proprio judicio damnavit. Alioquin in illis decem verbis legis, nec fornicatio, nec concubitus masculorum, nec alia portenta libidinis prohibita cernuntur. Unde patet quod moechia, quamvis proprie de uxore alterius dicatur, generaliter tamen ut fassus sum, pro omni libidinis incestu interdicitur. Simili quoque modo et hic cum mulieris concupiscentia, quae, [Col. 0248C] veluti naturalis, de corde tollitur, ne moechus sit Christianus, ut Evangelii justitia plenior commendetur; protinus liquet concupiscentiam masculorum, vel alicujus libidinis flammam, quae potius monstra flagitiorum sunt quam vitia nuncupanda, funditus a cordibus tollenda mandasse. Quia profecto, sicut major ex Evangelio castitatis justitia exigitur: sic e contrario acrior poena reis ex eo incutitur. Unde summopere curandum, si propassione aliqua titillamur, tollamus oculos mentis ab intuitu operis, ne forte levis suggestio transeat in delectationem et affectum cordis; ne rei ex passione deliberati animi pro facto damnemur. Quid putas, absentes quando simus, si feminam aut (quod scelestius est) aliud [Col. 0248D] aliquid ita corde aspicimus, ut, si facultas adesset, definitum habeamus intus, et personam quamlibet ad hoc meditatione revolvimus in conscientia: nunquid non adulteratur corde, ubi talis versatur deliberatio, etiamsi desit 278 species coram istis exterioribus oculis, quae visu concupiscatur? Imo tum adulteramus corde, cum illi aperiuntur oculi, quos propter poenam peccati primis parentibus male apertos in paradiso legimus, et carnis incentiva eos afficiunt. Tunc sane in affectum libidinis laxantur frena concupiscentiarum; versatur species ante mentis oculos, ubi non voluntas, sed sola deest occasio peccandi. Quae nimirum intentio, non propassio, sed πάθος vocatur, quia mens male illecta transivit ad passionem consensus. Jure igitur ex Evangelio [Col. 0249A] talis deliberatio in omni molimine vitiorum, pro opere reputatur ante oculos interim judicis; quod ex hoc quisque censetur quod est vel quod corde gerit. Nam sola bona voluntas et prompta devotio mentis, cum deest agendi copia, quod pro charitatis affectu apud pium remuneratorem acceptabilis sit, nemo sane qui ambigat, nemo qui dubitet. Placet igitur quod in terris pax hominibus bonae voluntatis, ab angelis, sicut et Deo gloria in excelsis praedicatur. Sic, sic plane e contrario, quorum voluntas depravatur, et illicitur fratris ira vel odio, seu concupiscentia incesti vel flagitii, luxu aut quibuslibet malitiae affectionibus, et deliberatione vitiorum pascitur, jure reatus supplicium illis denuntiatur; quia non secundum quod quis non potuit, aut non licuit, [Col. 0249B] sed secundum quod fuit et proposuit ex consciencia, aut accusatur aut defenditur in die cum judicaverit Deus occulta hominum. Sequitur:

Quod si oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum, et projice abs te. Haeret haec sententia superioribus, ubi ait: Qui viderit mulierem ad concupiscendum. Ex quo liquet, oculum dextrum, quidquid mentis delectatione interius concupiscitur, intelligi debere; quia profecto, cum ille interior ad concupiscendum aperitur, mox turbati motu libidinis acrius scandalizamur. Dexter vero ex meliori parte mentis non inconvenienter dicitur. Quia sicut praestantior pars corporis dextra vocata est: ita visus ille ab intus, quia praestantius videt, recte dexter est nuncupatus. Scandalizat autem, cum ad concupiscendum aperitur, [Col. 0249C] et mens per varias et illicitas cogitationum formas a statu puritatis et justitiae captiva ducitur. Qui nimirum oculus dexter dum ad concupiscentia illectus trahitur, et eruendus et prajiciendus est a nobis, ne per eum noxia carpamus. Eruendus sane antequam 279 labatur in vitium, ne quod in nobis optimum est cito flectatur ad culpam. Quid igitur magis scandalizare potest quam quod nos revocat a proposito et removet de via justitiae? Ergo, nisi primum parentem hic oculus scandalizasset, nequaquam timore ac pudore pressus a facie Dei, locatus in paradiso, se abscondisset. Quem si, priusquam petulantia eum foedaret, ab intuitu vetiti revocasset, nequaquam scandalum pateretur erroris. Et ideo projiciendus est illico talis aspectus, antequam mens labatur in [Col. 0249D] vitium, non quia dexter est, sed quia scandalizat nos male concupiscendo, in lege mandatorum Dei quam bene positos. Alioquin quandiu in charitate defigitur, continuandus et servandus est in aspectu, quia pax multa diligentibus legem Dei adesse creditur, et nullum illis scandalum devenire poterit. Quod si nos scandalizare coeperit ab illecebra delectationis, mox eruendus est visus cogitationum, ne forte videat mulierem ad concupiscendum. Abjiciendus est ergo, ne ad ea quae carnis sunt exterius se diffundat, sed purgatus disciplinis coelestibus, semper veluti cherubim circa aram in propitiatorium se referendo custodiat. De quo nimirum visionis oculo in Canticis Ecclesiae a sponso canitur: Vulnerasti [Col. 0250A] cor meum, soror mea, vulnerasti cor meum in uno crine colli tui (Cant. IV, 9) . Vulneravit enim cor sponsi in uno oculorum, charitatis gladio, quia nulla carnis petulantia maculata aliubi quam in idem propitiatorium respicere consueverat, cujus amore nimio perfusa etiam de se dicebat: Vulnerata charitas ego sum. Talis quippe oculus columbarum dicitur, quae resident ad fenestras suas. Idcirco non scandalum, sed pacem ferens, nihil ad concupiscendum exterius attrahit, sed quae salutis sunt munda omnia interius servantur. Igitur propter circumstantiam lectionis, quia hinc inde de muliere dicitur, medium duarum partium, ut sermo divinus continuaretur, melius ad hunc sensum retulimus. Nam supra, qui viderit mulierem ad concupiscendum, moechum [Col. 0250B] esse eum in corde denuntiat. Nunc iterum, priusquam deveniat, eumdem cordis oculum jubet erui et projicere, ne aspiciat quo male deceptus homo pereat. Et notandum: si ea quae in nobis dextra sunt, scilicet oculus aut manus, nos interdum scandalizant, quanto magis ea quae sinistra sunt? Quia si anima introrsus labitur, multo magis corpus, quod ad peccandum proclivius est. Et 280 ideo praestantior ille purgandus est oculus, et eruendus illicitus aspectus. Quoniam dum is sine scandalo pravae visionis in propitiatorium assiduus refertur, iste sinister et exterior, lege illius frenatus, ab omni labe vitiorum immunis quotidie custoditur. Verumtamen, et si ita dixerim, non praescribimus numerosiorem sensuum explanationem. Potest enim in dextro oculo, vel in [Col. 0250C] dextra manu, fratrum et uxoris, ac liberorum seu carorum amicorum affinitas, vel quorumlibet propinquorum monstrari affectus; quia nihil minus eos quam oculos nostros diligimus. Solet enim ab his qui se vehementer diligere quemlibet volunt ostendere, ita dici: Diligo eum ut oculos meos. Et ideo fortassis ad augmentum dilectionis exaggerandum positum est, si oculus tuus dexter aut manus dextra scandalizet te, quatenus ad contemplandam veram lucem impedimentum fiat, debeas illud abscindere, et quidquid praecipui amoris esse potest, ne tibi obsistat, penitus detruncare. Cavendum igitur ne, dum volumus alios lucrifieri, ipsi in aeternum pereamus. Hinc sane et in Levitico de sacerdote magno dicitur, cujus anima Dei cultui mancipata est, ne supra patrem [Col. 0250D] aut matrem vel filios polluatur, id est ut nullius affectum sciat praeter ejus cujus cultui dedicatur (Lev. XXI, 11) . Verumtamen manus et oculus, quamvis unius corporis praecipuae partes sint, quia non eumdem actum habent, nunquam dixerim quod unum velint significare. Et ideo per oculum, manente illo quem supra praetuli sensum, potest intelligi quilibet magistrorum, quorum officium est praevidere mores ac vitam subditorum; aut forte amicorum aliquis, cujus concilio utaris ad considerandos actus tuos et coelestia meditanda. Qui si profecto scandalizaverit te projiciendus est, ne malo illius exemplo pellectus pereas, vel errore depravatus in mortem ruas. Porro per manum, [Col. 0251A] aliqua locuples vitae actualis vel prospera operatio juxta superiorem sensum: secundum hunc autem, quem subdidimus, forte quilibet strenuus adjutor inter vitae negotia designatur, cujus juvamine prosperis successibus etiam vita nostra in saeculo queat pollere. Qui profecto dum coeperit nobis obsistere, et scandalum esse in lege mandatorum Dei, melius est, illo praeciso, absque illius adjutorio salvari, quam ut cum eo totum corpus nostrum pereat in gehenna. Potest autem per dextram manum, etiam et ipsa practica vita significari, 281 sub qua Martha satagens variis officiorum negotiis occupatur. Simili quoque modo et per oculum vita theorica exprimitur, quam saepe imbecilles non valentes ad purum contemplari, scandalizantur. Hi pro nimia vitae desidia et torporis [Col. 0251B] otio, illi vero, pro multiplici saeculi frequentia, et plurimae occupationis taedio. Quorumlibet igitur quisque oculo vel manu patiatur scandalum, melius est, si unam earum interdum non potest sectari vitam, alteram solummodo retinere, quam pro enormitate duarum infirmitatis scandalo deperire. Hinc summopere curandum ne aut ille qui non potest contemplativa frui, torpeat otio, actuali neglecta; aut forte aliquis, dum occupatur practicis negotiorum studiis, arescat ab interna dulcedine, cum melius in contemplativa posset proficere. Jam quia dextrum jubemur oculum vel manum, si forte scandalizaverint nos, abscindere seu a nobis projicere, nihil dubitandum de sinistris, ubi quidquid praestantius est in corpore, detruncatur. Quod si ad litteram [Col. 0251C] quisque velit accipere, licet de pietate descendat ejus affectus, non est audiendus ut membrorum abscissio praedicetur, sed ut improbitas morum, et pravitas actionum resecetur. Unde quidquid in oculo mentis interius de via injustitiae et probitate morum nos subvertere voluerit, illico eruatur a nobis, et quidquid contra operationem virtutum exterius propulsaverit, etsi dextra manus vel oculus videatur, quasi scandalum nostrae salutis, a corpore societatis procul pellatur; ne forte, quod absit! morbo illius corruptis totum corpus pereat in gehenna.

Dictum est autem: Quicunque dimiserit uxorem suam det illi libellum repudii. Ego autem dico vobis: Quicunque dimiserit uxorem suam, excepta fornicationis [Col. 0251D] causa, facit eam moechari, et qui dimissam duxerit, moechatur. Hunc locum Dominus et Salvator noster paulo post plenius explanat, quod hoc Moyses propter duritiam cordis eorum jusserit, non discidium volens, sed auferens homicidii discrimen. Quoniam multo lenius erat quamvis lugubrem evenire discordiam, quam per odium et infestationem uxoris fundi sanguinem. Hoc quippe non Dominus amator pacis praeceperat, sed Moyses ex suo, propter pejus, ne fieret, concessit. Idcirco auctor dilectionis, et magister veritatis, restituit perfectioribus quod deerat, et abnegavit discidium insectationis, quod duricordibus, et non piis 282 ac mitibus datum fuerat. Nihil igitur hoc loco Christus, vel alibi dempsit legi, plura vero addidit. Unde lex cum auctoritate [Col. 0252A] libelli repudii libertatem dari jussisset, dum deliberatur ex ea ob recogitandam gratiam, et vitandi pejoris criminis culpam, indixit non dico voluntatem pacis; verum exosae uxoris adulterium, dum dimissa moechatur, ad virum contorsit. Qui dimiserit, inquit, uxorem suam, excepta causa fornicationis, ac si dicat: Quicunque foedus nuptiarum pro alicujus rei negotio, vel pro foeditate morum aut corporum spreverit, et quod Deus conjunxit victus injuriis separaverit, is cogit infirmiorem se cum alio fornicari, et causa reatus ejus ipse efficitur, qui eam sua depulsione facit moechari. Praesertim quia olim plures erant causae omittendi uxores; scilicet si leprosa, si sterilis, si odiosa, si fornicaria, etc. At vero Christus solummodo causa fornicationis deserendi [Col. 0252B] licentiam dedit. Jure igitur, quia illo tantum vitio fides castitatis, et connubium nuptiarum prius rumpitur, idcirco non eam ille facit moechari, sed ipsa reatus sui causa est, et dissolutio foederis. Alias autem diligenda est et tenenda, ut justitia Christianorum potior commendetur, et charitas conjugii firmior usque ad mortem servetur. In quo nimirum castitatis praecepto propter brevitatis compendium plurimae hinc inde quaestiones emergunt: sed solum eas tangere decrevi, quas necessitas exposcit. Et quia si uxor fornicata sit, quid liceat viro satis expressum est, quaerendum ergo fuit e contrario, si vir fornicatus fuerit, quid agendum sit uxori. Unde Paulus dicit quod nullus eorum proprii corporis potestatem habeat (I Cor. VII, 4) , et Dominus [Col. 0252C] solum fornicationis causam excipiens, non dixit cujus eorum, viri scilicet an feminae. Propter quod duo termini lege una simul videntur adnecti, ne alter eorum faciat quod alteri non licet, etsi vir potestatem habeat super mulierem. Potestas autem ei ex eo datur, quia praestantior est in natura, et mulier de viro facta legitur, et non ex eo quod servus uxoris est, et ne quaerat solutionem, ei mandatur. Alioquin occurrit illud de Apostolo, In quo enim alterum judicas, temetipsum condemnas, eadem enim agis quae judicas (Rom. II, 1) . Qua de causa quisquis fornicationis elogio vult deserere uxorem, debet et ipse a fornicatione immunis esse, quia nihil iniquius quam fornicationis causa uxorem abjicere, et seipsum ab eodem 283 vitio non custodire. Sequitur:

[Col. 0252D] Et qui solutam a viro duxerit, moechatur. Moechatur autem, quia secundum Apostolum, debet permanere innupta, aut forte viro suo reconciliari (I Cor. VII, 11) . Ubi apparet quod nec vir qui eam dimiserit, dum illa advenit, potest alteram suscipere in conjugium, sicut Apostolus manifestat. Sed quaeritur ab aliquibus, utrum et illa moechatur, quae facit eum cum quo coierit, moechari, quod satis hinc inde, aut ex Evangelio aut ex Apostolo, patet, licet illa a viro discesserit causa fornicationis, quod non liceat ei alio sociari viro, quanto magis si dimittatur a viro? Potest enim fieri ut aut illa discedat, aut vir eam nolente illa dimittat. Sed quid horum contigerit, non licet aliquem eorum, dum quilibet advixerit, [Col. 0253A] cuipiam alteri copulari. Quia discidium quamvis causa fornicationis qualibet ex parte fiat non tamen ex imperio, sed ex indulgentia juste conceditur. Unde, quia voluntas unius usum sibi interdixit, et reatus alterius id coegit, haud dubium utrosque manere debere sine copula, nisi forte in invicem reconcilientur, quibus prius, si vellent, licuit non discedere. Et hoc sane quia non ex voto fuit, sed ex discidio. Idcirco aut simul redeant, aut simul se contineant; quatenus fornicatio ne plus valeat in causa, quam foedus nuptiarum. Caeterum, ubi utrorumque vota conveniunt, quia Deus est in negotio, nec licet revocare connubium carnis, eo quod non homo, sed Deus conjunxerit eos. Scriptum quippe est, Quod Deus conjunxit, homo ne separet (Matth. XIX, 6) . Homo igitur eos non separat, sed Deus melius sibi sociat, quos Christi charitas ad libertatem vitae ex voto felicius invitat. Sed quia circumcirca quamplurimae, ut dixi, quaestiones ebulliunt, haec de his simpliciter dicta sufficiant, licet brevitas ea non sit passa praestruere, et Scripturarum testimoniis omnia confirmari.

Iterum, inquit, audistis quia dictum est antiquis: Non pejerabis, reddes autem Domino Deo tuo juramentum tuum. Ecce hoc loco, sicut et ubique in istis cumulus justitiae redintegratur. Nam per quod quisque jurat, aut veneratur, aut diligit, aut timet; idcirco carnali populo jurare per Deum ex lege licitum erat. Et hoc quasi parvulis concessum erat, ut quomodo victimas immolabant Deo, ne idolis eas offerrent, [Col. 0253C] sic et jurare illis in Deum permissum erat; non quod recte hoc facerent sed quia melius erat Deo id exhibere quam 284 daemonibus. At vero illi per elementa jurandi semper pessimam consuetudinem tenuere, sicut a prophetis quam saepe arguuntur. Jurabant namque per angelos, jurabant et per urbem Hierusalem ac per templum; creaturas quoque resque carnales obsequio et honore Dei venerabantur. Idcirco superstitionem contumaciae veteris condemnat, et religionem jurandi per coelum, vel terram, aut caput, aufert, quia in contumeliam Dei sacramenti venerationem referebant. Porro Judaei alia ex lege agebant, alia ex traditione et superstitione Pharisaeorum, alia falsitatis errore decepti. Quae omnia Magister veritatis removens, ea quae [Col. 0253D] legi deerant adimplebat. Hinc quoque ait: Ego autem dico vobis non jurare omnino per coelum, et addidit, quia thronus Dei est. Thronus utique Dei, et non Deus, quia creatura esse probatur. Porro in lege, Reddas, inquit, juramentum tuum Domino Deo tuo. Illi vero e contrario, aut coelum plus aliquid suspicantes, aut forte si per eum jurarent, persuasum habebant non se juramento teneri. Propterea providus arbiter sic sententiam temperat, ut et coelum Dei creatura credatur, et tamen quia secundum spiritalem intelligentiam thronus Dei est, se teneri juramento, quisque per eum juraverit, asseverat. Ita quoque et de terra sentiendum, per quam omnino jurare vetat, quia scabellum pedum ejus est. Non [Col. 0254A] quod enormitate membrorum coelum praesideat, et hunc vasti aeris spatium cruribus interclaudat, veluti Anthropomorphitae suspicantur, quatenus scabellum terrae pedibus attingat: sed quia per terram sancta Dei Ecclesia figuratur, quae nimirum scabellum pedum: ejus jure dicitur, quia subdita Creatori, gressibus ejus prostrata, fideli devotione substernitur. Hinc quoque in psalmo: Donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX, 2) . Scabellum quippe inimici ponuntur dum reconciliati Deo ditioni ejus devoti inclinantur. Ipsa est enim terra viventium soliditate Christi super aquas fundata, quae longe alio visionis sacramento, a Moyse et Aaron, Nadab quoque et Abiu, una cum septuaginta senioribus, sub pedibus Dei Israel, quasi opus [Col. 0254B] saphirinum cernitur, et quasi coelum cum serenum est. Nec mireris interea, si nunc terra, nunc scabellum pedum ejus, sancta Dei Ecclesia nominatur, interdum vero quasi coelum, cum serenum est, sub pedibus ejus cernitur; quia una eademque res variis figurarum aenigmatibus, 285 ob meritorum efficientiam et significationem causarum luce clarius reseratur. Qua de causa jurare per terram aliquem vetuit, qui scabellum pedum ejus, ac si coelum cum serenum est, firmitate perpetua, sancta Dei scilicet Ecclesia solidatur. Unde, si quis terram aut coelum vel Hierusalem illam magis aliquid existimat quam creaturam, errat. Si quis vero non se teneri juramento, quia creatura esse cernitur, cogitet quod in his omnibus praestantiora clauduntur et adumbrantur [Col. 0254C] arcana. Quis enim ignorat quod Hierusalem illa terrena illius coelestis imaginem gerat? Et ideo quisquis per eam jurat, jusjurandum ei debet cujus est civitas, nec alteri quam illi reddendum recte putatur. Sed ut simplicius loquar argumentati sunt se non teneri juramento, si per ea tantum ad litteram jurassent, quia dictum fuerat: Reddes autem Domino Deo juramentum tuum. Idcirco docet nihil tam vile in creaturis Dei, ut per hoc quisque perjurare debeat, quando, a summis usque ad infima quaeque divina Providentia cuncta creata reguntur. Hinc quoque incipit a throno Dei, quod sublimius est, et pervenit usque ad capillum album vel nigrum, quod vilius est. Et insinuat nec per caput debere nos jurare, quamvis nihil magis ad nos pertinere videatur. [Col. 0254D] Sed quomodo nostrum est, ubi potestatem faciendi vel commutandi colorem nigri aut albi non habeamus? Propterea ineffabiliter tenent omnia, et ubique praesenti juramentum debetur veritatis. Unde quisque per caput jurat, illi utique debet jusjurandum, qui potestatem capitis habet, et cujus figuram caput tenet. Nam caput nostrum Christus, caput vero Christi Deus: et ideo quisque per caput jurat, illi utique debet juramentum suum, cujus figura et potestas in eo manet. Verumtamen quia ista de superstitione vel errore Judaeorum venerant, resecat noxia et superflua, complet autem ad perfectionem, dum tollit jurandi occasionem, quae defuerant, Sed tamen quia videtur Apostolus quam saepe jurasse, et [Col. 0255A] veritatis sacramenta inter Christianos pro satisfactione alterius, licet a malo sint, frequentius conceduntur, liquet quod Christus penitus jurare non prohibuit; sed propter occasionem perjurii, docuit quod perfectius est; et ostendit quidquid ulterius fit, esto liceat veritatis obtentu, quod a malo est, 286 dum quisque, pro dubietate alterius, ut fidem faciat ⁜ a qui non credit, jurare cogitur. Hinc est quod Apostolus saepe jurat, ut infirmis ad fidem persuadeat. Hinc est quod Ecclesia suos pro pacis foedere fideique assensu frequenter jurare concedit. Sed Dominus docuit quod perfectius est, indulsit quod infirmitatis, resecavit quod superstitiosum erat et noxium. Quia profecto, sicut mentiri non potest qui non loquitur: sic perjurare omnino non valet, qui [Col. 0255B] nunquam jurat. Idcirco nemo sicut bonum appetat jusjurandum, sed pro infirmitate alterius quae a malo est, quia infirmitas mala est, utatur juramento veritatis subsidio fretus, ut ei persuadeat quem jure necessaria fide viderit infirmari. Aliter autem.

Sermo vester, inquit, sit: Est, est; Non, non. Quia omnino evangelica veritas non recipit juramentum, sed alterius infirmitas id cogit, dum quilibet simplicem non potest recipere veritatem. Verum quod omnis sermo fidelis recte pro jurejurando accipitur, et ideo in illo semper esse debet in affirmando, est, est, in negando, non, non; sufficit enim dicere ore, est illud, quod in corde est; non est autem, in ore, illud, quod in corde non est. Quidquid vero extra hanc regulam secus est, certe aut ex [Col. 0255C] mendacio est, aut ex infirmitate alterius, licet verum sit quod juratur. Et ideo non dicit, quidquid amplius est, malum est, sed temperat sententiam, et ait, a malo est. Quia si quidpiam plus minusve subterfuerit, a malo esse convincitur. Quapropter quod est in corde, sit et in ore; quod vero non est in corde, nequaquam sit, quia non debet esse in ore. Unde, si quis verum loqui curat, calamum linguae prius necesse est intus in veritate tingat, deindidem ex eadem veritate foras in ore verum proferat. Omne quippe verum a veritate verum est, et omne quod est eo habet esse, quia est ab eo quod est. Sic itaque omnis veritas a vero habet ut omnino veritas sit, et ideo non simpliciter, sed geminate dictum est, Sit omnis sermo vester: Est, est; Non, non. Neque enim [Col. 0255D] vicissim ea confundere licet, ut sit in eo est, et non, quod Apostolus denegat, sed in ea quam corde gerimus essentia veritatis, est illud quod ore proferimus; veritas autem Deus est, et quisquis verum loquitur utique ex illo loquitur. Quia, sicut quidquid est, ab eo habet esse quod essentialiter est: ita ex illo, qui in nobis et in fide nostra Deus veritas est, debet ore proferri quod verum 287 est. Alioquin, etiamsi verum videatur, nisi ex illo habeat esse, utique non est. Esse quippe Deo substantialiter est: nobis quidem et rebus, ac negotiis universis accidentaliter. Idcirco, [Col. 0256A] quodcunque nos sumus, quod in nobis vel ex nobis est, seu quodcunque circa nos est, ab eo constat esse, quod est. Sin autem ex eo non habuerit esse, utique non est. Propter quod mira dispositio rerum, omne quod non est, quia non habet esse ab eo quod est, non minus verum est, quia non est, quam quod est, et partitur esse ex eo quod est. Hinc igitur constat, quod in ore Christiani, non minus in negando, quam in asserendo semper veritas esse debet. Sed tamen talia quae tam ardua sunt et difficilia, quia peccandi via satis lubrica est, nemo sine spiritu fortitudinis custodit; nemo nisi esuriat et sitiat justitiam, partes vitae perfectiores, et consummatam regni coelestis justitiam adimplebit.

Audistis, quia scriptum: Oculum pro oculo, dentem [Col. 0256B] pro dente. Subaudiendum est reddet, ut aetas rudis vitae, quasi justitiae initium praestruatur. Caeterum Christus justitiam perfectae vitae insinuans, addidit quod deerat. Unde patet sicut et in caeteris locis, quod ea quae de lege sunt, inter prudentiam carnis, et consummatum Evangelii justitiam media sunt. Manent igitur hinc inde quasi duo termini, unus qui detrahit ad culpam, alter vero qui regni justitiam perfectius implet. Medietas porro horum legalem adhuc rudibus pandit disciplinam. Non modicus quidem justitiae gradus est, plus laedenti, quam intulit, non rependere. Nam prudentia carnis quae ab Apostolo mors dicitur (Rom. VIII, 6) , est ulcisci, insidiari, concupisci, quae carnis sunt callide sectari, et caetera hujusmodi. Justitia vero legis segregat [Col. 0256C] nos ab his, et initium perfectae vitae suos adhuc terrenos incipit erudire. Deinde Christi justitia, per quam regnum coelorum digne quaeritur, docet omnino non resistere malo. Esset quippe justitia Evangelii major, si laedenti minus injuriarum quam perceperat quisque juberet reddique nunc multum superexcellit cum jubet nec resistere malo. Unde justitia Pharisaeorum plus aliquid habet a prudentia carnis; longe tamen inferius sita est a justitia regni; et ideo Christianis jure dicitur: Nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum. Sed hanc nemo digne, sine spiritu consilii, et gratia misericordiae, consummabit. Sic enim 288 tolerandi sunt in spiritu mansuetudinis, quasi phrenetici et sine mente [Col. 0256D] homines, ut quandoque resipiscant, et sint amici tolerantes qui erant prius persequentes. Parum itaque est Christi discipulo in hac parte ad perfectionem justitiae, non solum ex lege laedendi, non amplius quam acceperat reinfligere; verum etiam si minus aut nihil reddiderit, quod integritas hujus perfectionis est, juxta praeceptum Domini, non resistere malo. Qua de causa statuamus quos justitiae terminos, ut medietates eorum secundum proportionem diligentius contemplemur. Nam initium justitiae est, non amplius, sed aequo judicio, laedenti ex lege [Col. 0257A] pendere; perfectio vero, malo non resistere, sed paratum esse ad omnia patientissime toleranda. De caetero medietates horum multo minus quam passus sis, aut nihil reddere. Sed prior terminus, dentem pro dente, oculum pro oculo, aut certe damnum aequo pondere pro damno exigere, quamvis infra fines justitiae claudatur, prudentia tamen carnis pascitur, et ex vicinitate illius, licet gradum justitiae teneat, offuscatur. Paratum vero esse ad omnia toleranda pro Christo, nec resistere malo, integritas vitae, et consummata virtus justitiae praedicatur. Caeterum, medietas horum, quantum, multo minus exigere, haeret adhuc initio, et aliqua carnis prudentia frequenter exagitatur; tantum nihil mali reddere, haeret jam perfectioni, [Col. 0257B] et si ex amore Christi est, spiritu mansuetudinis subsistit. Cum si adfuerit spiritus fortitudinis ad toleranda omnia, ut etiam cum adpossit, malo non resistat, plena justitia in Christi patientia possidetur. Verumtamen considerandum est quod dicit: Non resistere malo. Nunquid vitia et peccata mala non sunt, contra quae omni conatu mentis reluctamur pugnantes? Aut nunquid adversarius noster diabolus malus non est, cui, Apostolus ait, resistite fortes in fide? (II Petr. V, 9.) Haec utique mala sunt, sed non de his malis dicit sermo divinus. Nempe alia sunt mala, quae vulnerant animam, et quibus morte punimur aeterna; alia sunt mala temporalia, quibus inpraesentiarum affligimur, ut probemur; probati vero non confundimur, sed coronam exspectamus certaminis. His [Col. 0257C] quippe temporalibus malis jubet non resisti, quoniam nobiscum per patientiam cooperantur in bonum. Peccati vero malum restat praecavere ac repelli, ne integritatem corrumpat animae, quia faventibus sibi cooperatur in mortem. 289 Unde si talia interius exteriusve nobis suggeruntur mala, resistenda sunt utique et vitanda: si vero haec temporalia, licet a diabolo vel a quolibet inferantur homine, non resistenda sunt, sed patientissime toleranda. Quod satis Job verus athleta praenoscens confirmat exemplo; qui multis appulsus malis nec reluctatur, tentatus vero interius peccatum perperam non admittit. Quod ideo dixerim, ut diligens lector libertatem Scripturarum in loquendo advertat; quia non semper calumnias haereticorum pertimescit, sed regulas catholicae [Col. 0257D] veritatis efficaciae nostrae intelligendas derelinquit. Idcirco, non cui malo, sed absolute, nolite resistere malo, dixit. Verumtamen de quo diceret malo, continuo latius per partes explanat. Unde sequitur:

Si quis te percusserit in dextram maxillam, praebe illi et alteram. Per dextram quippe maxillam, non abs re conscientia nostra, quam secundum Deum habemus, significatur; in qua si quis nos percusserit culpando quod in nobis notissimum ac praecipuum est, offeramus ultronei totum corpus ad affligendum, priusquam, quod potissimum est, opprobria non ferentes, amittamus. His quippe tribus generibus injuriarum omne malum praesentis vitae distinguitur. Quia omne quod patimur, aut in corpore nostro [Col. 0258A] cruciatibus afficimur, aut exterius damnis rerum affligimur, aut certe variis negotiorum operibus angariamur. Sed in his omnibus parati ad perferenda, patientesque esse debemus. Unde Propheta: Paratum cor meum, Domine, paratum cor meum. Cantabo et psallam in gloria mea (Psal. CVII, 1) . Paratus namque corde est ille qui et interius promptus est pati pro Christo, et exterius licet in angaria devotus est, si qua inferantur, patientissime tolerare. Idcirco propter has duas maxillas, sermo propheticus geminatur. Ac si dicat: Paratum est cor meum, Deus, omnia malignantium interius opprobria sustinere; paratum est etiam exterius, pro te, quae me excruciare possunt, libenter sustinere. Qua de causa laetus cantabo ac psallam in gloria mea. In gloria, [Col. 0258B] inquam, mea, quia de conscientia bona securus, confundor in nullo quo patior. Gloria nostra, inquit, Apostolus, haec est testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I, 12) , quibus profecto verbis 290 liquet quod quoties in una earum Christianus flagellatur maxilla, semper paratus esse debet ut alteram devotus ad feriendum offerat. Unde signanter dictum est: Si quis te percusserit in dextram maxillam, praebe illi et alteram. Alteram ergo dixit, et non sinistram: quasi dicat, praebe illi et alteram dextram. Quia juxta hunc sensum justus totus est dexter, et sicut Aod ille in libro Judicum, utraque manu pro dextra utitur (Jud. III, 15) , dum exterior et interior virtus hominis in holocaustum Domino mactatur. Sic quippe rectius intelligitur quam ut, ad litteram, [Col. 0258C] sinistra facies, dum dextra percutitur, porrigatur. Alioquin Christus in passione, quod suos docuit discipulos, non implevit, qui percutienti se in maxillam, licet pati paratus esset, alteram non praebuit. Verum simili quoque modo nec Paulus, cum in facie caederetur, adimplevit. Ait itaque principi sacerdotum: Percutiet te Deus, paries dealbate (Act. XXIII, 3) . Si male locutus sum, perhibe testimonium; si autem bene, cur me caedis? (Joan. XVIII, 23.) Quid putas, nunquid Christus contrarius est praeceptis suis? Aut Paulus discipulus veritatis oblitus est quod ei jussum erat ex Evangelio? Non utique quia et Christus non solum alteram maxillam, verum omne corpus pro nobis clementer simul et animam in cruce obtulit. Et Paulus quod mori paratus esset pro Christo, [Col. 0258D] postea passio probavit. Qua de causa Christus hoc docuit, quod ex operibus exhibuit, et non quod quisque delirus ex verbo Evangelii frivolum sibi finxit. Nihil enim prodest percutienti alteram maxillam praeberi carnis, si non cum ea offeratur etiam devota maxilla mentis. Hoc quippe Christus docuit, cum ait: Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. II, 29) . Quod autem ex se docuit qualis esse debeat humilitas, hic descripsit; descripsit enim virum evangelicum; et ideo quisquis in Evangelio militat, debet paratus esse pati, si necessitas incubuerit, pro Evangelio. Hinc quoque Jeremias ait: Bonum est homini, cum portaverit jugum adolescentiae suae, dabit percutienti se maxillam, saturabitur opprobriis [Col. 0259A] (Thren. III, 27, 30) . Quod autem saturatur opprobriis, in dexteram interius perentitur; quod vero exterius maxillam praebere jubetur alteram, dexteram scilicet, 291 totum corpus offerri pro Evangelio ad percutiendum mandatur. Itaque tandiu verberanti adversario succedentes sibimet dexteras praebere debemus, quousque aut inimici ira converitur in pacis et verae dilectionis concordiam; aut totus homo dexter flagellis ac passionibus affectus holocaustum fiat. Ecce liquido patet perfectionis apex quantum distet ab angustia legis; profecto quia lex carnalem populum non minus metu vindictae coercebat, quam furiosas eorum mentes talione saevae ultionis temperans mitigabat. Dominus vero in Evangelio fidem nostram, quae per dilectionem [Col. 0259B] operatur, rebus ipsis volens probare, non solum ut quisque sibi injuriae illatae vindex fiat prohibet, verum etiam, dissimulatione contumeliae quam perpessus est, praetensa, praebere jubet, et quod residuum est, ut ingenuus homo noster libere quod est pro Domino patiatur.

Et ei, inquit, qui vult tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, remitte ei et pallium. Qua nimirum sententia, non modo humani judicii sustinere jubet in rebus caducis violenta decreta diripientium nostra, verum cum voluntate libertatis, si quis voluerit violenti judicio tunicam auferre, remittamus ei et pallium, et nolimus resistere malo. Sane, per tunicam, quidquid nobis ex substantia magis necessarium est, recte accipimus; per pallium [Col. 0259C] vero, si quid ex superfluo exterius dilatatur, non inconvenienter dicimus. Quibus duobus omnia illa intelliguntur de quibus judicio nobiscum contendi potest; ita ut a nostro jure in jus illius, sponte, sine ullius litis contentione, diripere [ F., diripi] gaudeamus. Unde Paulus suos collaudans auditores: Et rapinam, inquit, bonorum vestrorum cum gaudio suscepistis (Hebr. X, 34) . Quod si de necessariis vitae indumentis accipitur, quanto magis superflua contemnere debemus? Nam istis duabus speciebus, generaliter omnis pecuniae habitus contemnendus esse monstratur. Unde quidam interpretum pro pallio vestimentum interpretati sunt. Et Lucas versa vice, prius vestimentum dixit, deinde tunicam ne prohibeas (Luc. VI, 29) . Ex quo patet per tunicam necessaria [Col. 0259D] quaeque intelligi debere; per vestimentum vero omnia quae supersunt: tanquam si diceret, qui vult ea 292 quae tibi ad praesens copiosa affluunt tollere, remitte ei et si quid vitae necessarium habes. Indumentum namque habitus est hominis; habitus vero etiam apud philosophos, universam supellectilem designat possessionis. Omnis itaque tunica vestimentum est, sed non omne vestimentum tunica vocatur. Ideo vocatur quod minus est necessarium per vestimentum: aut quidquid amplius et magnarum rerum facultas est, non abs re contemnenda monstratur. Contemnenda igitur est saecularis facultas Christiano, ut inanem stultorum cupiditatem, et vanitatem insatiabilis avaritiae liberaliter arguat; se [Col. 0260A] quoque spe bonorum futurorum jam locupletem in Christo esse ostendat. Sed infidelitas multorum mentes inpraesentiarum atrociter vastat. Ideo nonnunquam et inter ecclesiasticos viros pro rebus pecuniariis lites ac jurgia grassantur. Frater cum fratre judicio pugnat, et rarus jam qui ad haec agendo vel docendo manum mittat. Manet tamen sententia qua dictum est: Qui solverit unum de mandatis istis, et docuerit sic, minimus vocabitur in regno coelorum. Atque illud: Nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regno coelorum. Unde cogitet apud se fidelis quisque auditor, et non sequatur plurimam vulgi multitudinem. Imo praeceptorum, ac paucorum utique perfectorum teneat exempla: quod etsi ardua sunt quae [Col. 0260B] jubentur, merces eorum copiosa in coelis repromittitur. Tradunt autem in hoc eodem altiorem intelligentiae sensum, ut per tunicam intelligatur anima, per pallium vero corpus exterius; quatenus si quis animam tuam perdere voluerit, dimittas ei et corpus in martyrio. Simili modo et de maxilla alium ferunt sensum: ut si quis haereticorum te percusserit in uno Scripturarum testimonio, praebe illi et alterum, quousque is veritate victus, tandem resipiscat.

Et qui te, inquit, angariaverit mille passus, vade cum illo et alia duo. Non solum igitur vestimenta sine judicio altercationis, sed et teipsum concede ei. Nempe secundum antiquorum consuetudinem est locutus. Unde non modo Jesus, sed et Simon Cyrenaeus angariatus est crucem post eum portare. [Col. 0260C] Crucem in angariam portat, quisquis necessitate sibi imposita, 293 non dico evangelizandi, verum juxta Evangelium, mundo crucifixus, quae ponderis sunt et aestus hujus saeculi, devotus sustinet. Cui recte dicitur: Si quis te angariaverit mille passus, vade cum illo et alia duo. Ac si dicat, vade cum illo alia duo, ut sis non tam pedibus quam ex animo paratus. Sed cur mille passus dixerit et non plus aut minus, omnino non sine mysterio factum reor; praesertim tum et alia duo cum eo ire, nec tamen a mensura mille passuum recedere nos jubet. Quippe si ad mille alia duo passuum millia addideris, tria millia fiunt. Ut sicut perfectio passionum tribus istis praedicatur exemplis: sic ultimum verbi finem trino conclusit numero, et perfectionem in eo millenarii [Col. 0260D] consecravit. Millenarius namque in lege sabbati est iter, quia plus quam mille passus ire in sabbato non licebat. Hoc igitur sabbati itinere spiritalis perfectio designantur. Non licet enim in sabbato servilia opera exercere, sed semper quae perfectionis sunt, ingenue ac liberaliter sectari. Ea scilicet agere debemus, quae ad futurum pertineant sabbatum, de quo Isaias: Erit, inquit, sabbatum ex sabbato (Isa. LXVI, 23) . Quia qui hic in praesentiarum a perverso sabbatizaverit opere, illinc ex isto quiescet in coelesti retributione. Siquidem recte vadit cum eo alia duo, qui corpore tantum in servitute redigitur, si integer spiritus et anima cum eo devota in servitio illo angariante, conservantur. His quippe partibus [Col. 0261A] secundum Apostolum, totus homo perfectus connumeratur; et ideo non absurde millenarius numerus triplicatus est. Ita tamen ut extra perfectionem et libertatis sabbatum consensio servitutis non excedat; sed ingenue in quo angariamur, absque peccato, quod est servile, corpore, anima, et spiritu perferamus. Nam per hanc itineris angariam servitus operis designatur, ut non solum privati rebus patienter feramus, verum, et si redigimur in servitium, aequanimiter ultronei peragamus. Quod bene Paulus, harum trium passionum summam enumerans, ait: Sustinetis, si quis vos in servitutem redigit, si quis devorat, si quis accipit, si quis extollitur, si quis in faciem vos caedit (II Cor. II, 20) . Ecce de reciproco servitutem insinuat pertinere ad angariam; [Col. 0261B] devorare vero et accipere, ad eorum rapinam qui diripiunt quae nostra sunt violenter et devorant. Caeterum 294 si quis extollitur, ad haec tria refertur, qui nemo aliena diripit, nemo alteri angariam imponit, nemo nisi de extollentia persequendo alium in faciem caedit. Sed haec omnia Christiano patienter ferenda sunt, et libertatis animo peragenda. Quia in his omnibus injuriarum generibus, docet magister veritatis misericordissimum religiosi viri animum exercendum, et propter cumulum justitiae paratissimam ejus mentem esse debere ad quamplura sustinenda. Sed quia parum est haec omnia tolerare, nisi praestiteris aliquod beneficium quod potueris, consequenter adjungit dicens.

Omni petenti te da; et qui voluerit mutuari a te, [Col. 0261C] non aversatus fueris. Constat igitur quod omnia haec quae adduntur, partes justitiae sint, ut integra justitia ex his omnibus praedicetur. Hinc quoque liquet quod de his rebus dicit: Omni petenti te da, quae honeste ac juste dari possunt. Alioquin si contra justitiam inhoneste aliquid poscatur, quomodo illud dando complebitur? Praesertim cum innumerabilia sint, quibus si petita tribuantur, justitia penitus perimitur. Idcirco restat sic intelligendum, ut omni petenti te juste et honeste, si id possis, libenter impertiaris; sin autem facultas defuerit, saltem ipsa justitia affectu, verbo, vel obsequio porrigatur; hinc quoque fiet ut omni petenti te interdum et melius aliquid tribuas. Caeterum quod dicit, qui voluerit mutuari a te, ne avertaris. Quaerendum est utrum [Col. 0261D] de illo dicat tantum qui accipit redditurus, an de omni etiam etsi non velit accipere redditurus. Omnes enim qui recte aliis miserentur, plura cum fenore percepturi a Deo exspectant. Idcirco omnis qui accipit, mutuatur, dum patronum se ingerit fenerantis, et ille qui tribuit, haec eadem, quae seminat in eo, feneratur. Sed tamen Dominus his verbis duo praestandi genera est complexus. Unum quod gratis pro amore Christi et justitiae integritate nunquam inpraesentiarum recepturi damus; aliud quod mutuo postulatur et praestamus. Hoc igitur jubet, ne pigri simus. Recte itaque ad hoc nos divina hortatur Providentia, quia talibus indigentes multo relevantur quam saepe juvamine, propterea quaestus 295 [Col. 0262A] lucri et usura passim condemnantur. Fenus vero ex praecepto quasi justitiae membrum collaudatur. Neque enim putandum est quod Domino non placeat etsi homo reddiderit, profecto cum id ex praecepto facias, tantum ne avertaris, et nullum secteris lucrum terrenorum, quia apud eum qui jubet infructuosum non erit. Nam, supra, quid contra persecutionem et rerum violentiam agere debeamus, nunc quid beneficii voluntarie sine ullius vi quaerentibus impendere. Sed quidam refugiunt haec de pecunario usu posse intelligi. Quia, si eleemosynam cunctis qui petunt tribuamus, ad modicum non erit, etiamsi dives sit aliquis, quid sibimet largiatur: neque si semper tribuitur, erit quid jugiter donare possimus. Nisi forte haec sententia illo defendatur sensu, ut [Col. 0262B] omni petenti et volenti mutuari juste quod honestum est tribuatur, ita ut aequo pondere nobis et officio nostro, seu qui ad nos domestici fidei pertinere noscuntur, deinde omnibus aequanimiter dividamus, ut in nullo injusti aut inhonesti, quod omnino nec decet, inveniamur. Quod si de sapientia aut spiritalibus donis quis velit accipere, satis patet quod, cum divisa fuerint, augeantur quae cum dederis non amittis. Idcirco talis pecunia semper inexhausta erit. Qui profecto sensus, etsi pro Apostolorum officio locupletior videatur, tamen si accipiendus est ut quae humanitatis sunt a nullo praetermittantur, quia pro nobis haec omnia, tum melius profutura sunt, cum sine habendi damno apud Deum in futuro centuplicantur.

Audistis quia dictum est: Diliges proximum tuum, [Col. 0262C] et odies inimicum tuum, et caetera. Igitur, quia legem implere venerat, a principio cogitandus est textus, et considerandum quo fine cuncta conclusit. Profecto bonitas Dei eam complendo usque ad charitatem plenam provexit. Lex quippe, Diliges proximum tuum, inquit, et odies inimicum tuum, dixit non voce jubentis, sed permittentis; relaxat enim pronum eorum animum ad vindictam, et tamen aliquem aequitatis gradum commendat, dum diliges proximum tuum jubet. In quo nimirum gradu constringuntur hi quos, propter vitia dilectionis, affectu frequenter coercemus. Sicut sunt luxuriosi filii, vel proximi nostri aliis quibuslibet vitiis devincti, 296 quos etiam ex lege potest diligere in saevitia persequentes, eo quod non de odio, sed ex amore fiat. [Col. 0262D] Exigitur ergo amor proximi, datur licentia odire inimicum, ut ex utroque rudis populi infantia temperetur; at vero in Evangelio, ut perfectioribus cumulus justitiae augeatur.

Ego autem, inquit, dico vobis: Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos, et orate pro persequentibus ac calumniantibus vos. Haec est latitudo charitatis et consummata armatura justitiae, quae usque ad dilectionem inimicorum extenditur. Nam persecutorum rabies contra Christi Ecclesiam tribus dimicat modis; mentis scilicet odio, et verborum maledictis, atque injuriarum et tormentorum cruciatibus: contra quae Christus docuit, pro inimicitiis dilectionem impendere, pro odio vero [Col. 0263A] odiorumque injuriis beneficia retribuere, necnon et pro persecutione ac calumniis eorum, orationes fundere. His quippe partibus charitas dimicat, ut omnia mala in bono vincat. Singulis enim singula opponuntur, ut omnes malitiae partes bonitate vincantur. Unde, si juxta est inimicus, dilectio emolliat cor ejus; si vero longe, beneficia nostra eum visitando perquirant; et si quo sit loco ignoratur, penitus oratio profusa apud Deum etiam latentem inveniat. Verumtamen in omnibus discretio virtutum satis moderanda est, et sollicite perscrutandum, quid sit quod Joannes pro peccantibus ad mortem fratribus prohibeat orare, Dominus vero etiam pro inimicis id fieri jubeat (I Joan. V, 16) . Ubi nihil aliud occurrit, quam quia sunt aliqua peccata in fratribus, [Col. 0263B] quae inimicorum persecutionibus graviora videntur, pro quibus nec rogare liceat. Sunt autem et tales, juxta Apostolum, cum quibus nec cibum sumere permittitur (I Cor. V, 11) : ita tamen ut vitia sint in odio, natura vero a nobis, quia homines sunt, diligatur. Caeterum ea quae a sanctis Patribus sunt prolata, et in Scripturis divinis quasi maledicta sonare videntur, potius prophetiae sunt de futuro quam livoris vel odiorum inflammationes.

Neque aestimandum, juxta quosdam, quod ista praeceptorum decreta impossibilia sint, eo quod dicunt: Satis erat inimicum non odisse; nec attendentes, quod etiam in Veteri Testamento hoc multi implevere, quanto magis illis poterit esse 297 possibile quibus Christi gratia suffragatur, et oporteat filios adoptionis illum imitari, qui huc veniens omnes [Col. 0263C] inimicos invenit, et de ipsis fecit sibi amicos. Sed quaeritur quomodo non solverit legem, quia dixit: Diligite inimicos vestros, praesertim cum lex dicat: Odies inimicum tuum. Haec siquidem quaestio solvitur illo verbo quod supra praemisimus, quia non est imperantis, sed permittentis, propter duritiam et imperfectionem eorum. At vero cum advenit gratia, qua nostra infirmitas relevatur, restitutum est legi ad perfectionem justitiae, quod detruncatum erat propter imbecillitatem carnalis populi et segnitiem eorum. Hinc est quod et aliubi de dilectione loquens dicit: Mandatum novum do vobis, licet antea fuerit praemissum, Diliges proximum tuum (Joan. XIII, 34) . Novum autem ideo vocat, quia in illo carnali [Col. 0263D] populo inveteratum erat et semidictum, eo quod vix eorum aliquis quempiam diligeret, nisi carne proximus fuisset. At vero Christus, novus homo noster, renovatis in se dilectionem praecipiens, omnes aut in Deo aut propter Deum diligere jubet. Idcirco novum mandatum proposuit; quia illud innovatum omnia innovat, et de filiis irae filios adoptionis facit. Unde sequitur

Ut sitis filii Patris vestri qui in coelis est. Ecce filiorum adoptio sola charitate acquiritur, charitas vero praemissis justitiae partibus expletur, et dilectione inimicorum firmatur. Haec est, inquam, illa potestas de qua dictum est per Joannem: Dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I, 12) . Hoc quippe testatur Spiritus [Col. 0264A] sanctus in nobis, per quem charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, quia sumus filii Dei. Alioquin nisi per fidem renascamur charitate, quomodo ex Deo nati dicimur? Charitas quippe Deus est, et ideo quisquis ex ea renascitur, ex Deo natus est. Hinc notandum quod non ait: Facite ista quia estis filii, sed ait: Facite quae moneo, ut sitis filii Patris vestri. Ex quo mira locutio generatur. Quid enim filius Patri potest esse nisi Filius? Et tamen Pater jam dicitur, licet adhuc facultas fiendi credentibus offeratur. Ut sitis, inquit, filii Patris vestri, ac si dicat: Facite opera, ne degeneres sitis, quia necdum estis re, quod jam spe divinitus facti estis. Nam et vulgo sic saepe loquimur: Fias sic filius patris tui, non utique natura, quod jam est, sed imitatione, [Col. 0264B] quod necdum est. Quanto magis de nobis haec locutio et Deo Patre dicenda est, 298 ubi non una natura Dei et nostra praedicatur, sed hortamur permaneamus in gratia adoptionis, per quam jam filii nominamur, et nobis idem Pater dicitur. Praeterea quaerendum aestimo, utrum haec sententia pendeat ex eo tantum, ubi dictum est, Diligite inimicos vestros, an ad omnia quae supra praemissa sunt? Liquet igitur satis quia illa hac sola dilectione, per quam et inimicos diligere jubemur, complentur et in ea cuncta recapitulantur. Quamobrem non solum ad hanc, verum et ad illa omnia, ex quibus conficitur charitas, referendum est: Ut sitis filii patris vestri. Ac si patenter dicat: Diligite inimicos vestros misericorditer, et hac sola dilectione supplete omnia [Col. 0264C] quae mandavi, ut sitis filii Patris vestri. Accepta igitur potestate, agite operibus, ut sitis filii, quia ille jam Pater est. Non enim potest non esse quod est. Idcirco vos estote renascendo per charitatem, quod vocati estis. Alioquin licet ille sit Pater, vos filii non eritis, nisi ex Deo nati sitis; Deus quippe charitas est. Hoc quippe insinuat filius ille prodigus, qui, quamvis non audeat, nec dignum fateatur se filium vocari, tamen nihilominus patrem eum appellat, quem scierat non posse mutari; ac si patenter clamet: Si ego peccavi in coelum, et non sum dignus vocari filius, tu nunquam pater fore desistis, neque viscera paterni affectus unquam praetermittis, fac me sicut unum de mercenariis; quod et Dominus Novi Testamenti volens praecavere ne itatenus degenerarent [Col. 0264D] adoptionis filii, implet justitiam legis, removet simultates carnalium, extendit praeceptorum summam usque ad inimicorum dilectionem, proponit exempla paterna, quae debeant boni filii sollicitius imitari, et reddit causam mandatorum omnium, Ut sitis, inquit, filii Patris vestri qui in coelis est. In coelis autem, licet ubique sit Deus Pater, ideo monstratur, ut dignitatem suam haeredes ejus, et cohaeredes Christi, illic evindicent, ne forte peccasse in eo, ubi prodigus ille peccavit, demum gemendo doleant.

Qui solem suum, inquit, oriri facit super bonos ac malos, et pluit super justos et injustos. Hoc quippe pietatis exemplum, quamvis spiritaliter possit accipi de Christo qui est sol justitiae, quod ortus sit ad redemptionem [Col. 0265A] in carne super bonos et malos, et pluat imbrem evangelicae praedicationis super justos et injustos; melius tamen de sole isto et pluvia ista 299 quotidianis usibus necessaria dictum accipimus. Quia Christus, etsi omnibus venit, siquidem non omnibus ortus reluxit. Unde in eo libro qui inscribitur Salomonis: Et sol justitiae, inquiunt, non luxit nobis. Alioquin si omnibus luceret, et plueret imbrem praedicationis suae super universos, nequaquam injusti sine fructu poenitentiae aridi remanerent; neque propheta ex eo diceret: Pluit super unam civitatem, et super aliam non pluit (Amos. IV, 7) . Idcirco patet sensus, quod de hoc sole et hac pluvia dicatur. In quibus non modica benignitas Patris praedicatur, dum haec bona temporalia aequaliter cunctis [Col. 0265B] tribuit, aeterna vero solis reservat justis. Quod evidenter eis in exemplum qui adoptantur congruit, ut imitari debeant paterna pietatis opera, et bonos ac malos, justos et injustos, omnes suis beneficiis, absque ulla exceptione, circumfoveant et illuminent; irrigent vero charitatis imbre et inebrient, si forte qui steriles videntur, quandoque ad melius conversi fructum ferant.

Si enim diligitis eos qui vos diligunt, quam mercedem habebitis? Ubi ostendit, quamvis nostris temporibus vix aliquis perfecte diligentes se diligat, quod non multa justitia sit, si eos, juxta legis decreta, tantum diligimus qui nos diligunt. Ideo dicit: Quam mercedem habebitis? Ac si respondeat, nullam. Non quod aliquam exinde non habeant mercedem, [Col. 0265C] profecto quia dilectio qua diligitur ab alio quem diligit, jam merces dilectionis est. Sed quia pro talibus merces illa quae in coelis copiosa promittitur, non datur, idcirco quasi nulla dicitur. Quia, etsi merces esse potest, apud Deum tamen nulla est, propterea recte nec merces vocatur; merces autem filiorum, sola adoptio creditur. Unde, si quis eam desiderat adipisci, exempla adoptionis teneat. Alioquin quid plus publicanis affert vestra dilectio? Nonne et ipsi diligentes se diligunt? Publicani autem erant exactores Romanorum, quos Judaei sic appellabant, quia de republica curam gerebant. Sectabantur autem lucra, exigebant vectigalia; negotiationes quoque, fraudes ac furta, et scelerata perjuria exercebant; quorum dilectioni ad invicem legalis dilectio [Col. 0265D] comparata, nihil videtur habere meriti, quod non ex officio debitae charitatis venit, sed ex recompensatione lucri.

Et si salutaveritis fratres vestros tantum, quid amplius facitis? Nonne et ethnici hoc faciunt? Dicuntur autem ista, non quod aut diligentes 300 diligere, aut salutare fratres humiliter et officiosissime non oporteat: sed quia haec, vel hujuscemodi perfectione praetermissa, parva esse videantur. Et, quod pejus est, jam nec hoc interdum sinit quorumdam nostrorum inflata superbia, ut salutatione se praeveniant, quod a paganis honestatis gratia agi probatur. Haec ideo dixerim, ut simpliciores sciant doctrinam priorum in nullo praetermitti debere, quod tam sollicite [Col. 0266A] etiam de mutua benedictionis salutatione inter caetera sanxerunt: quia si nec hoc, propter insolentiam, dignamur alternatim impendere, minorem paganis sectamur honestatem.

Estote ergo vos perfecti, sicut Pater vester coelestis perfectus est. Ecce ad quod culmen Christus suos provehit, et quam perfectos eos esse debere in charitate denuntiat. Unde, si volumus esse filii, perfectionem sectemur charitatis, quia praecepta custodiendo erimus filii, non natura quidem, sed gratia, per quam in nostro positum videtur arbitrio ut filii maneamus. Ad quod fortassis dicat aliquis: Quomodo mortalis nostrum quispiam tam perfectus poterit esse, sicuti Deus Pater perfectus est, praesertim cum nunquam in eodem statu subsistat? Interea, [Col. 0266B] quisquis hoc requirit, sciat quod non aliud est similem Deo Patri fieri, quam per charitatem, quae diffusa est in cordibus nostris, eamdem similitudinem, in qua creatus est primus homo, ad melius reparari. Quod nemo fidelium negat; nam ad imaginem et similitudinem totius Trinitatis factus est. Idcirco quid mirum si renovatur admodum, ut sit perfectus, sicut Deus perfectus esse dicitur, cui et olim perfectio imaginis ac similitudinis attributa fuit? Sed quia subtilius hanc similitudinem perfectionis quidam requirentes, nescio quam caliginem impegerunt, saltem ne ad quod facti sunt remearent, libeat paulo latius intimare etiam quid philosophi de hoc loquendi genere senserunt. Nam omne quod simile est, per quod quisque alteri similis [Col. 0266C] efficitur, duobus modis consideratur; aut quadam habitudine formarum, aut natura rerum. His quidem duabus partibus omnis similitudo contemplatur. Age nunc quam harum elegeris partem, in qua per similitudinem Dei Patris perfectionem habere queas. Si autem secundum habitudinem formarum perfectus esse elegeris, scias quod in eo nulla habitudo est, nisi quod ipse est; ipse enim illa forma est ex qua omnia formantur. Si 301 vero juxta naturam te similitudinem perfectionis habere dixeris, occurrit illico, quod non alia natura ejus, si praedicanda in eo natura est, et alia formarum habitudo; quia ipse idem forma et natura est. Ac per hoc erigendus est interior homo noster, ut quod ille habet per essentiam, nos incipiamus [Col. 0266D] habere per adoptionis gratiam. Ut, sicut relative ad nos ille per adoptionem, qua nos adoptavit sibi filios, Pater noster dicitur, ita et nos per eamdem similitudinem qua sumus filii adoptionis, relative in illa perfecti maneamus. Alioquin quomodo is perfectus dicitur, qui nunquam factus, nunquam initium aut consummationem habere creditur? Perfectus autem Deus, non proprio verbo, sed sicut multis in locis pro nostra infirmitate dicitur, ut per hoc integre Deus bonus et summus praedicetur. Homo vero non esse realiter, sed per gratiam perfectus invenitur; qui si Deo comparatur, quid in eo perfectum erit? Nemo bonus, nisi solus Deus. Quod si nemo bonus, quis nostrum in bonitate perfectus erit? Unde [Col. 0267A] constat quod haec similitudo, non pro toto, sed pro parte accipitur. Si autem homo in toto par Deo, vel similis foret, utique Deus esset. Nunc autem quia juxta quantitatem vel qualitatem deitatis, nihil ei par aut simile esse potest, restat ut pro parte capacitatis suae homo aut angelus perfectus esse dicatur. Non tamen aliunde quam ex ipsa imagine vel similitudine Dei, ad quam factus legitur. Tanto enim perfectior quisque, quanto similior erit. Similis autem vel perfectus, non ex proprietate sui, sed ex gratia divinae largitatis, et virtutum integritate. Ut, quod Deus habet per naturam, homo incipiat habere per adoptionem, ex participatione bonitatis Dei. Ac per hoc recte quisque perfectus, sicut Deus Pater dicitur, dum integritatem virtutum, et adoptionis [Col. 0267B] donum, quantum per gratiam assequi potest, participat. Ut, sicut ille ex sese perfectus dicitur in natura deitatis, ita nos ex eo perfecti dicamur pro parte, in gratia sanctae adoptionis. Sed quia ab initio, quo Dominus Deus Sabaoth exercitum ad militiam [Col. 0268A] contra aereas potestates prior pro eis pugnaturus conduxit, immensos doctrinarum pelagos decucurrimus, poscit jam oratio finem libri, ne lectoris animus longo sudoris tractu fatigatus torpeat. Perfecto tamen fine militiae tirocinia claudentes, ut ubi finem libri facimus, ibi virtus consummata in nobis perfectionem obtineat triumphantis. Sed utrum satis 302 abyssus scientiarum, ac recte decursa sit, quorum praesidiis innixus haec agere tentavi, Patrum tuta probetur auctoritas. Ubi, si fructus arriserit laboris, opitulante gratia divina, illi perfecti operis gloria deputabitur, ex quo venit effectus, et facultas piae capacitatis. Ubicunque aut minus aut secus quam debui intellexi, non eorum quos secutus sum, sed mea ignavia fuit. Ac per hoc [Col. 0268B] illorum fluenta supplebunt, quidquid imbecillitas perfectionis substraxit. Lectori tamen non ingratum erit, si quid de fonte veritatis fidelibus hausi votis, et meis quod potui ad legendum pro dono servitutis expensis obtuli.

[Col. 0267B] Quoties navis a portu solvitur, expansis alarum velis, jam non in potestate consistit remigantis inter immensos aquarum fluctus, quas viarum partes [Col. 0267C] legat, sed quocunque vis et aurarum flatus eum appulerit, una cum spiritu, ventorum gnarus gubernator etiam invitus vadit: sic itaque lingua doctoris, postquam a portu silentii se dirempserit, non in sua satis obtinet potestate quas doctrinarum vias in oratione promotus teneat, neque quibus verbis sententias quas intelligit, stylo opportunius committat. Unde constat si eum Spiritus sancti aura intus afflaverit, quod rectas intelligentiarum semitas irreflexo itinere devotus carpat; sin autem destituatur, periculosum est ulterius progredi, ne forte ad devios calles et aspera loca quibus se nequeat explicare, incautus ruat. Qua de causa semper orandus est Spiritus divinus, ut vitam bonam huic negotio appulsis, et sanam doctrinam tribuat; quatenus bona [Col. 0267D] vita docentem sapienter reprehensoribus commendet; doctrina vero sana proterat resistentes, et suis auditoribus prudenter ostendat quod Scripturarum veritas, a quovis sit prolata doctore, nunquam repudiari debeat; sicut e contra, si eam falsam esse contigerit, licet eximius sit in vita per quem docetur, quod nunquam suscipi, nunquam utique liceat venerari. Sed quia de vita idonea me non jacto, subdite tamen seniorum nobilium disciplinis nutriendus, et ad meliora vitae studia provehendus in militia [Col. 0268B] monasticae religionis persisto. Porro juxta 303 exiguitatem ingenii, non solum sanam me apprehendisse doctrinam gaudeo, verum meorum adhuc praesidio eruditionis juvari morum gravitate jucundor; [Col. 0268C] id mihi negotii exoptans dari, ut eis saltem proficiam quibus desudo; eos vero quibus nostra non placuerint, ut quiescant derogare priusquam pernoscant quaeso, ne (quod absit!) aliorum profectibus aspernati non ferentes placere, sibi obsit plurimum quod fortassis prodesse poterat. Hac quippe spei gratia subvectus ad ea quae de cordis munditia mandantur a Domino, retractanda tandem veniam. Quia profecto, sicut ab adulatoribus, et vanam gloriam captantibus, quae jubentur non recte aguntur animo: sic, nisi in semetipsum redeat is qui festinat enodare aut docere alios, ut semper perpurgato mentis oculo se suosque sermones ad laudem Creatoris sui referat, nunquam sine periculo perfunctoriae laudis, [Col. 0268D] ad calcem usque pervenit. Idcirco me totum Deo committo, cujus spiramine ad portum salutis, et ad finem operis quandoque advectus, obsecro inter varios Scyllarum laqueos sine offensa veniam. Et imploro, quia hic liber permaxime de munditia cordis tractat, ut ille qui jubet servari, faciat et emundato cordis oculo ad eamdem contemplationis inspectionem pertingere, de qua dictum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Mat. V, 8) .

[Col. 0269A] (CAP. VI.) Hactenus justitia Evangelii suis partibus usque ad plenam omnium et dilectionem inimicorum redintegrata, utplus esset quam justitia Pharisaeorum ac Scribarum; nunc vero qua inspectione et cordis munditia ipsa eademque justitia credentium operibus debeat adimpleri, diligenter Veritas insinuat.

Cavete, inquit, ne justitiam vestram faciatis coram hominibus, ut videamini ab eis. Justitia autem nostra quid velit significare, non abs re quaeritur. Nunquid, velut Judaei Dei justitiam ignorantes, nostram quaerimus statuere? Sic itaque de his scriptum in Paulo legimus: Ignorantes Dei justitiam, et suam quaerentes statuere, justitiae Dei 304 non sunt subjecti (Rom. X, 3) . Simili modo cum dicit, Cavete ne justitiam vestram faciatis coram hominibus, quaerendum [Col. 0269B] utrumne dicat: Cavete ne justitiam, quae Dei est, vestram faciatis ob vanam gloriam coram hominibus ostentando, ut videamini ab eis. Quam justitiam studentes, Dei justitiae non potestis esse subjecti. Patet enim quod variis modis, secundum Scripturas sacras, justitia vocatur. Dicitur enim justitia Dei, et justitia fidei atque Evangelii, quae simul Dei et una est. Dicitur autem et justitia legis et Judaeorum atque carnis. Sed et nunc justitia Dei nostra appellatur; ex quo liquet, quia sub Christo in fide vivimus Evangelii, recte nostra justitia vocatur: Dei autem ex eo, quia finis legis Christus ad justitiam omni credenti; nostra vero, quod per gratiam piis operibus adimpletur. Ac per hoc de illa dicit justitia, quae major, sicut supra monstratum est in [Col. 0269C] Evangelio, suis impleta partibus, praedicatur quam Scribarum et Pharisaeorum, quae non Dei, sed eorum esse pronuntiatur. Porro nostra justitia est, de qua dicitur: Justus ex fide vivit (Rom. I, 17) ; fides vero Dei est, quae per dilectionem Dei ac proximi consummatur. Patet igitur sensus, quod ipsa est quae praeceptis operationum, et praeceptis signorum superius adimpleta gloriosior praefertur. Unde aperiat oculos mentis suae prudens exsecutor, et circumspiciat se in omni negotio, in omni officio laudis aut operationis, in omni beneficio charitatis, vel in omni re ex qua haec justitia Christianorum commendatur, et amoveat se a favoribus saeculi, atque ab omni praesentis laudis intuitu. Tantum, quaecunque agit per spem fixam transponat ad Deum, nec sectetur [Col. 0269D] ostentationem vulgi; non jactantiam religionis, non superstitionem verborum, aut vanam eloquentiae pompam, ne forte, dum suae quaerit cum Pharisaeis justitiam statuere laudis, justitiae Dei non sit subjectus. Justitia quippe Dei est, omnia quae ab eo jussa sunt impleri, et impleta simul universa ad laudem Creatoris referri. Alioquin, nisi eo intuitu fiant, dilabuntur, et sine fructu etiam pauca quae gerimus in ventum dispereunt. Sed quaerendum quomodo paulo superius dixerit: Sic luceat lux vestra coram [Col. 0270A] hominibus, ut videant bona opera vestra, et glorificens Patrem vestrum, qui in coelis est; nunc autem, e contrario: Cavete ne justitiam vestram faciatis coram hominibus. Quarum terminos sententiarum quisquis diligenter inspicit, sine nostro laboris officio intelliget 305 quid cavere prohibeat, quidve coram fieri. Illic enim: Sic luceat lux vera, inquit, coram hominibus, ut glorificent Patrem vestrum; istinc vero, Cavete ne faciatis opera vestra ut videamini ab eis: ac si dicat: Facite ut qui viderint, glorificent Patrem vestrum, et ne faciatis coram hominibus, tantum ut videamini ab eis. Nihil enim stultius quam majora justitiae opera vel minora tantum ideo fieri ut videantur. Si autem, quod majus est, martyr vis fieri, vel quod minus, calicem aquae frigidae tribuere [Col. 0270B] ut videaris et lauderis, tu qui agis, te finem tui operis statuisti, et forte quod quaesisti habes. Qua de causa, nihil videri profuit; quin exinde vanam gloriam incurristi: et si rursus ideo coram facias ut luceant opera tua eis qui viderint ad laudem et Patris gloriam, licet non fiat quod quaesisti, tu tamen in conscientia finem justitiae tenuisti. Unde non dicitur: Luceat lux vestra, et si viderint eam, ac glorificaverint Deum: sed tantum, ut videant et glorificent. Ac si dicat: Ad hoc agite ut glorificent Patrem vestrum, erit in divina respectione quid ei placeat. Quippe quia praedicatoris officium est verbis et operibus persuadere ad laudem fidei; Dei tamen est, si obtineant apud eos munerïs firmitatem. Notanda igitur in omnibus verborum proprietas; nam [Col. 0270C] illinc dictum est: Sic luceat, istinc autem Cavete ne faciatis opera vestra coram hominibus tantum. Itaque nec prohibet ne luceant, sed tantum, ne fiant ab eis ut videantur. Quia profecto, si virtutis essent, lucerent; nunc, quia vitiorum sunt et tenebrarum opera, videant tenebrosi tenebras suas; Deus quia lux est, ea respicere, nisi ut puniat, nec approbare potest. Diversa igitur voluntas et mentis intentio, diversos fines meritorum obtinet. Alius enim finis, ut videantur tantum opera tua ab hominibus; alius vero, per ea ut laudetur Deus. Dic, quaeso: quis unquam agricola, quamvis rusticus, ideo colit agrum et seminavit, tantum ut videatur ab his qui transeunt? Vel quis unquam, nisi stultus sit, finem laboris sui collocat in aspectu hominum, ut nihil ex eo aliud requirat? [Col. 0270D] Qua de causa semper sollicitus sit animus quid agat, vel quantum agat; cur autem, et ubi, vel quando, aut qualiter agat. Quia nisi agatur, ut scriptum est, quod praecipitur, et si non ad modum, quantum sufficiat ad justitiam, si non ideo pro quo, et ubi, id est, pro Christi amore, in Ecclesia, quod debetur, aut si non tempore 306 opportuno, dum seritur, vel si non ea festinatione timoris aut amoris Dei, qua deceat et jubetur; alioquin, ut Veritas fatetur, merces nulla est apud Patrem qui in coelis est. [Col. 0271A] Oportet enim filios Patris gloriam sectari; quia natorum gloria patrum dignitas. Unde rectum est, ut a quo sumus, ei omnia boni operis, vel si quid est in nobis quod jure placeat, referamus. Alias adhuc si hominibus placemus, Christi non sumus, licet quibusque placeamus. Unde et Apostolus non se placere hominibus aiebat (Gal. I, 10) , quamvis alibi nos, ut ipse, omnibus placere jubeat (I Cor. X, 33) ; quia in eo ipso quo se Deo servire probat, recte aliis placere propter virtutum formam non dubitat, inde et ad placendum hominibus alios invitat. Sequitur:

Cum facis eleemosynam, noli tuba canere ante te. Quod est dicere: Nolo praeconium laudis ante te attollas, ut videaris ab hominibus, neque praedicare te libeat factis tuis, sed Deum. Ante se quippe tuba [Col. 0271B] canit, qui laudem suam quaerendo, semper de se ante alios potiora, ut major appareat, innotescit. Sed si ad litteram Pharisaeorum hypocritae, quoties ad erogatam irent, tuba ante se cecinerint, ac si convocandi gratia, ut pompatice propter favorem vulgi, veluti ad spectaculum procederent, non satis liquet. Tamen nec dubitandum, cum multa superstitiosa egerint, quod et istam habuerint consuetudinem; de qua Dominus, loquendi accepta occasione, monet suos ne jactantiarum appetant praeconia, sicuti hypocritae faciunt, sed omnia ad laudem Dei, humiliter ac religiose in conscientia gerant. Ergo hypocritarum nomen ex antiquis theatralibus assumptum est disciplinis, quia erant simulatores (simulator quippe Graece hypocrita sonare probatur) qui tanquam [Col. 0271C] oratores in concione, fabulose agebant partes personarum in theatris, et omnia negotia eorum tragica vel comica, ac si essent ipsi quorum personas gerebant, monstrabantur. Narrabant enim, non suas, sed eorum historias, et continentiam, motus quoque et voces eorum ac vultus, videntibus ob favorem vulgi vicissim repraesentabant: ita sane et illi qui bona opera ficto laudis officio, non ad Dei, sed ad suam gloriam, ostentant. Agunt enim partes justorum, et personam eorum, cum sint simulatores, ob favorem hominum assumunt; non quod habeant justitiae opera, sed quia simulant se habere. Alias autem si justa essent, non ad se, imo ad 307 Deum, cuncta quae faciunt boni referrent. Nunc autem quia, ut mimi, secundum tragicam pietatem in theatricis [Col. 0271D] ludorum, coram hominibus, diabolo adstipulante, permulcent se, et cupiunt justi videri, ubi cum rex militum venerit, invenient non se fuisse quorum partes agebant in superficie, sed scenicorum imitatores quorum speciem tenebant in corde. Quapropter quisquis appetit videri exterius quod non est intus, utique hypocrita est et ludificator hominum; quos cum decepit simulatione sua, non eos sed seipsum perdit. De quibus sequitur:

Amen dico vobis, quia receperunt mercedem suam. Hoc de his dicit, quos jam in synagogis et vicis laudes humanae paverant; cum quibus etiam hi colliguntur qui eorum imitatores fuerint, Amen quippe dico vobis, quia receperunt mercedem suam. Suam scilicet, [Col. 0272A] et non Dei. Suam scilicet, quia quam quaesierunt laudem, ferentes pensum erroris et poenam quam meruerant, culpis exigentibus recepere. Nota quam provide magister veritatis omnes justitiae partes tangat. Prius igitur quid agas; deinde ne, tua laude deceptus ex eadem justitia, cum hypocritis damneris; postremum insinuat illud quod potueris, quomodo agas, ut in futuro exinde postea coroneris. Hinc quoque est quod sequitur:

Te autem faciente eleemosynam, nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua. Non quod natura corporis istud secundum litteram intelligere permittat; sed ut ex tam evidenti corporis secreto, aliud cogitare compellat. Quis unquam dixerit quod anima, quae tota ubique in omni loco corporis est, possit non [Col. 0272B] sentire sinistra manu quod agatur in dextera? Nam sicut compatiuntur omnia membra si patitur unum membrum, ita sentiunt omnia, per vivificantem animam, quidquid sentitur in uno. Anima enim, quae est in omnibus membris, non minus scit in sinistra quid agatur in dextera, quam quid in toto: quia ubique adest tota, et ideo scit ac sentit omnia. Quapropter cogimur alium requirere sensum, et docemur, ubicunque sic de membris loquitur, sicut jam supra fecisse cernimus de manu vel oculo, vel sicut de his qui se castraverunt propter regna coelorum; non debere secundum litteram accipere, sed per hoc mysticas doctrinarum efficientias cogitare. Nisi forte hoc loco hyperbolice dicatur: nesciat sinistra tua quid dextera tua 308 faciat, videlicet ut [Col. 0272C] tam occulto fiat, saltim ut nec sinistrae id scire liceat. Quid igitur si per sinistram eleemosyna porrigatur, aut si dextera praecisa fuerit, nunquid ea manu quidpiam dari non licet? Constat igitur utrasque fecisse Deum, et ideo non quod per eam fit bonum, Deus odire recte creditur, sed quod per eam significatur, malum. Habet enim interior homo noster suam dexteram, habet et sinistram: sed utinam totus homo noster dexter esset! Per dexteram quippe virtutum opera designantur, per sinistram vero vitia. Ideo dicitur, nesciat sinistra tua, nulla videlicet vitiorum operatio, quid agat dextera tua. Quod est aperte dicere, nesciat vitium elationis, aut superbiae, vel vanae gloriae, seu quodcunque ex illa parte est, quid agat virtutum dextera. Quia, [Col. 0272D] sicut tenebrae lucem nesciunt, sic oportet vitia virtutes nesciant. Imo sicut lux eas fugat, ita fugentur vitia luce recte operationis. Haec ideo me dixisse sufficiat, ne aliquis superstitiose velit asserere, tam occulte quod mandatur nos facere debere, ut nulli alteri vel nobis scire liceat; praesertim cum dictum sit: Sic luceat lux vestra coram Hominibus, ut glorificent Patrem vestrum. Praeterea sunt plurimi qui, quamvis secrete videantur bona agere, tamen scit sinistra illorum quid dextra geratur, quoniam permiscent lucem tenebris, et ita confundunt bona quae agunt, ut omnia obscurentur tenebris, et priventur luce. Neque putandum quod solum de gloria dicatur: Nesciat sinistra tua: omnia enim vitiorum membra [Col. 0273A] sinistra virtutibus sunt contraria. Idcirco quidquid nobis vitii est pro lege peccati insitum, prorsus nescire debet actus boni operis, id est, in nullo admitti, ut quae lucis sunt offuscentur; sed cuncta circumspecte convenit in lucem clarescere.

Ut sit, inquit, eleemosyna tua in absconso. Absconsa autem eleemosyna tunc recte fit, si nullis tenebris misceatur, quia tenebrae semper exteriores sunt a luce, lux vero semper interior. Et ideo quidquid interius fit, id est, in luce, semper in absconso est; quod vero in tenebris, id est vitiis admiscetur, semper exterius, et veritatis luce privatur. In qua nimirum luce, id est, in abscondito, quodcunque fit, quia Deus lux est, approbatur luce; videre enim Dei, approbare est. Et quidquid in luce est, non rejicitur; [Col. 0273B] quidquid vero exterius, id est in tenebris, reprobatur. Multi quidem multa super hoc capitulo fingentes, 309 opiniones varias ediderunt. Nam quidam eorum per sinistram paganos, quidam vero inimicos, et quamplurimi uxorem debere intelligi sanxerunt; sed repugnantia sensuum cogunt ea respuere, et hanc quam sequimur intelligentiam tenere: licet superius per dexteram uxorem vel amicum scandalizantes nos posse accipi, et abscindi a nobis debere, dixerimus. Servatur autem idioma loquendi, ut quidquid in hoc sermone generaliter proposuerit, specialiter exsequatur. Hinc est quod supra Christianorum justitiam coepit implere, et eam a Pharisaeorum distinguere, quam profecto vetuit ut videamur coram hominibus exhibere. Nunc autem eamdem justitiam [Col. 0273C] sicut per partes impleta est: ita per partes quomodo fieri debeat, explanat. Nam eleemosyna pars justitiae est, sicut plurima quae sequuntur. Et ideo dicit: Te autem faciente eleemosynam, nesciat sinistra tua quid faciat dextra tua. Ergo Pharisaei faciunt eleemosynam, ita ut eidem sinistra commisceantur vanae laudis opera. Idcirco docet in specie, quod paulo superius docuerat in genere. Illinc quippe pluraliter dictum est omnibus: Cavete ne justitiam vestram faciatis coram hominibus. Istinc vero singulariter: Te autem, inquid, faciente eleemosynam, nesciat sinistra tua. Unde datur intelligi quod et ibi unus in omnes, et hic omnes simul in uno accipiuntur. Omnibus tamen cavendum, ut in secreto conscientiae, coram Deo, cuncta fideliter agant; non [Col. 0273D] modo ut temporalia caveantur, et omnis commoditas laudis, vel retributio exteriorum rerum, verum omnis vitiorum fucus auferatur. Quia, si nescire jubet quid agat dextera, multo minus sinistra operari potest quod placeat, vel quod reputetur in dextera. Haec igitur disciplina filiorum est. Idcirco coram paternis vultibus semper in absconso conscientiae virtus justitiae exhibenda est. Non quod non videant alteri quae gerimus, sed ut nihil sanctis admisceatur operibus, imo ad laudem et gloriam Patris proficiant universa; nihilque ex ea quaeratur aliud commoditatis, sed abscondantur omnia, ubi et vita nostra absconsa est cum Christo, et magna multitudo dulcedinis sibi timentibus reservatur. [Col. 0274A] Ibi quippe recte absconditur nostra conscientia, ut ibi sit cor nostrum, ubi et thesaurus noster. Ibi enim Deus Pater conspicit, ibi videt et approbat, ibi sibi placent omnia. Extra quod secretum nihil videt et approbat, nihil est quod 310 placeat, nihil quod maneat. Idcirco necesse est ut pro Christo et in Christo fiant omnia; quia nihil est Patri quod extra Christum, ubi sibi bene complacuit, placeat aliquid, vel videndo comprobet. Hinc est quod sequitur:

Et cum oratis, non eritis sicut hypocritae, ac reliqua. Quae nimirum sententia conjungitur ad priorem; ex ipsa conjunctione similis ordo loquendi reiteratur. Prius dixerat: Attendite ne justitiam vestram faciatis coram hominibus, ac subditur: Et cum oratis, non eritis sicut hypocritae. Qua, sicut Pharisaei [Col. 0274B] simulatores, id est, hypocritae fiebant, ita et in oratione gloriabantur, ac superstitiose tantum. Ut viderentur ab hominibus, in synagogis, et in angulis platearum orabant. In angulis autem, quasi absconsores precum suarum, et tamen in plateis ut viderentur; ac per hoc ex utroque amplius gloriabantur. Quos saepe infirmiores quique adspicientes putabant eos esse aliquid quod non erant. In angulo enim orat quisquis, a recta conscientia deflectens, tenebris se obducit, et abscondi se simulat. Sed tamen, quamvis in absconso orare se fingat, in platea tamen orat, quia publicam et latam hominum famam elatus captat, nec dubium superstitiose ad litteram istas eos observasse. Nam et nos frequenter non solum in publico vel in quolibet angulo, sed ubique oramus; [Col. 0274C] profecto quia semper et ubique non minus orare quam et gratias agere jubemur. Quod simili modo accipiendum, sicut jam supra de justitia exposuimus. Non enim prohibet orare ubique, sed signanter ait.

Cum autem oratis, non eritis sicut hypocritae, qui amant stantes orare, ut videantur ab hominibus, etc. Nequaquam igitur nefas est quocunque loco Deum orare ac videri ab hominibus; sed ideo orare ut videaris, et ibi constituere finem orationis ut lauderis. Quod bene sequentia demonstrant: Amen dico vobis, receperunt mercedem suam. Eam videlicet mercedem, qua visi et laudati sunt orantes, quasi religiosi. Non quod vera laus noceat, sed ideo orare ut videaris et lauderis ab eis, quod hypocritarum est, non modo nulla merces est (quia fructus prava intentione [Col. 0274D] intus evacuatur), verum etiam vitium simulationis, et irrisionis contra Deum augetur. Deus enim non irridetur; scit utique quia latior est corde nostro, quid sibi, quid vanae gloriae in conscientia appendatur.

Tu autem, inquit, cum orabis, intra in 311 cubiculum tuum. Singulariter nempe edocetur quod supra, sicut et de justitia, pluraliter effertur. Unde datur intelligi quod hic unitas pro universali Ecclesia colligitur; neque ratione caret quod saepe universalia praecepta quasi ad unum diriguntur, dum pluralitas in eo teneatur. Unde est istud in Deuteronomio quam saepe, et in aliis quibuslibet locis: Et nunc, Israel, audi praecepta et judicia quae ego doceo [Col. 0275A] te, ut faciens ea vivas, et ingrediaris, et possideas terram (Deut. IV, 1) . Nam sic per omnem textum ipsius libri quasi singulari personae loquitur, ut unitas totius populi commendetur. Quid denique magis unum esse potest, quam corpus Ecclesiae, quae multis ex partibus counitur? Significantius enim quia una charitate Christi fulcitur, et fide generatur, atque uno Spiritu sancto regitur et vivificatur, per unum universalitas exprimitur, et sic omnibus veluti soli sermo divinus intimatur. Ut per hoc unus in cunctis, et cuncti in uno simul animentur, ex quo maxima communio Ecclesiae monstratur. Tu autem, inquit, cum orabis. Ac si dicat, quia omnium Ecclesiarum unum est corpus, idcirco tu, amica mea et sponsa, quae mihi corpus es, quoties oras, intra in [Col. 0275B] cubiculum tuum. Cubiculum autem dicit secretius mentis arcanum, ubi nemo videre potest quid sit in illo, nisi spiritus hominis qui est in eo. De hoc quippe cubili David monendo canit: Quae dicitis, inquit, in cordibus vestris, et in cubilibus vestris compungimini (Psal. IV, 5) ; videtur enim aliquid secretius per ea velle significari, dum quae corde promimus, quasi introrsus prius compungi jubemur. Ad hujus ergo cubilis ostium pulsat sapientia Patris ita dicens: Ecce sto ad ostium et pulso (Apoc. III, 20) . Quod sane ostium ei per fidem aperitur, de quo in Canticis sponsa loquitur: Pessulum ostii mei aperui dilecto meo (Cant. V, 6) . Pulsat itaque Christus ad ostium, quoties per aspirationem boni operis mentem afficit, cujus profecto vox, quam saepe blandientis [Col. 0275C] affectu ingeminat, ita dicens: Aperi mihi, soror mea, amica mea, columba mea, immaculata mea (Cant. V, 2) , quae nisi pulsanti aperuerit, vacua introrsus in se redit. Quid enim prodest orare in eo cubiculo mentis, ubi nec Pater, nec Filius, nec Spiritus sanctus venientes adhuc recepti sunt, neque mansionem apud eum fecere? Quapropter quisquis infra cubiculum cordis Deum, ut jussum est, vult orare, prius per fidem ostium pulsanti aperiat, et deosculetur eum per charitatem, atque intra cubiculum genitricis suae, ubi doceatur ab eo, 312 devotus indicat. Alioquin quid prodest orare ubi non esse velis quem oras? Quod si fide jam tenes quem diligis ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota virtute tua, recte intras cubiculum mentis, [Col. 0275D] ubi Deus Trinitas per fidem colitur, per charitatem amplectitur, per spem quoque profundius solidatur. Tale quippe templum jam sacrum est, sicut ait Apostolus: Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III, 17) . Quid igitur prodest introire, orandi gratia, quo nullus est religionis locus? Idcirco, quia gratis venit Christus pulsans ad ostium, suscipiatur, et per charitatem interius tacita conscientia amplectatur Deus Trinitas: tum utique, sicut praecipitur, claudatur ostium, et oretur Deus Pater. Oretur autem non strepitu verborum tantum, sed fide ac spe et charitate intus quod quaerimus impetretur. Haec est, inquam, vera religio Christianitatis, non ut ultra coelos aut infra abyssum, vel circa [Col. 0276A] fines terrarum quaerendo Deum animus se diffundat, sed intus quem diligit fide teneat, et eisdem virtutibus quibus eum colit attentius exoret. Sic itaque decet adorare eum, qui nec loco clauditur, nec fine terminatur. Hinc quoque mulieri Samaritanae: Veniet, inquit, tempus quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate (Joan. IV, 23) . Ac si dicat, adorabunt Patrem et Filium et Spiritum sanctum; quia Deus Trinitas non alibi quam in seipso adoratur et colitur. Felix plane cubile, quod tanta capacitate fidei dilatatur, ut immensum et incomprehensibilem apprehendat: ubi quicunque ingressus orat, nihil haesitans exposcat, quoniam in se habet per fidem quem orat, a quo perfacile devotus obtinebit fideliter quod orat. Unde Psalmista inquit: [Col. 0276B] Apud me oratio mea Deo vitae meae (Psal. XLI, 9) . Atque paulo superius: Haec recordatus sum, et effudi in me animam meam (Ibid., 4) . In me, inquit, effudi animam meam, quia intra me est quem fide tenet, charitate diligit, super quem spe certa innitor, et cultu religionis suppliciter imploro. Sic itaque de Anna legitur, cum multiplicaret preces coram Domino, et Heli observaret os ejus, quod illa loquebatur in corde suo, tantumque labia illius movebantur, et vox penitus non audiebatur (I Reg. I, 13) . Quid putas, nunquid ut videretur orabat? Non utique, sed clauso ostio, scilicet tacita conscientia, ut exaudiretur in cubiculo, Deum, cui praesto sunt omnia, rogabat. Et ideo exaudita est, quia cum eo qui ubique praesens est, largiter flens, in sese interius versabatur. Clauso [Col. 0276C] 313 itaque ostio Deum orat quisquis ea quae a foris improbe se immergunt, vi spiritus et obserationis custodia, funditus ne surrepant, repellit. Appetunt enim nostra interiora, et obstrepunt ad cordis ostium visibilia, et omnia quae hujus vitae sunt temporalia. Propterea obserandum est, et totus interior homo intrinsecus colligendus, quatenus cubiculum ingrediatur. De quo sponsa laetatur in Canticis, quod introduxerit eam rex in cubiculum suum (Cant. I, 4) . Ex hoc quippe cubiculo ad illum pervenitur. Et ideo fidelis anima prius sese ingrediatur, Deumque mansione cordis suscipiat, ut deinde per ipsum ad ipsum subvecta quandoque pertingat: et quod nunc spe, tunc reipsa jam in patria beate fruatur. Quia, licet pro gratia aeterna nobis concedatur gloria, in conscientia [Col. 0276D] tamen sibi unusquisque gerit quid velit adipisci de suo labore in prece. Hinc quoque scriptum est: Exsultabunt sancti in gloria, laetabuntur in cubilibus suis (Psal. CXLVII) . Exsultabunt ergo de gloria pro gratia gratis percepta, laetabuntur in cubilibus suis, scilicet in conscientiis, quia in eis, dum essent in agone positi, Christi gratia gaudium est operata. Qua de causa monet magister veritatis ut ingrediatur unusquisque cubile cordis, et ibi incipiat orare vel operari quo possit postea laetari. Unusquisque enim in se tantum gloriam habebit, et non in altero. Haec autem omnia magister vitae sic instituit, ut filium erudiat, et ideo ait: Clauso ostio ora Patrem tuum. Ac si dicat: Sic ora ut filius, et secundum quod renatus [Col. 0277A] es ora. Paternitas ejus te doceat qua fiducia vel quo affectu orare debeas: Patrem enim oras; ingredere ad eum in conscientia, et ora illum ut filius.

Et Pater, qui videt in absconso, reddet tibi. Noli orare ut videaris ab hominibus, sed ora intus clauso ostio, ut Pater tuus videat, et Pater, qui viderit in absconso, reddet tibi. Reddet autem non verba pro verbis, neque pro precibus precem, sed fructum orationis, et mercedem fidei.

Orantes autem nolite multum loqui, sicut ethnici. Plane ethnicos gentiles vocat, vel philosophos, qui duabus de causis prolixius orabant. Putabant enim apposite, sicut in rerum negotiis et causarum statu soliti erant, 314 ad persuadendum loqui, ita in oratione [Col. 0277B] debere, arbitrantes Deum verbis persuaderi posse. Et, sicut conciliabant verborum facundia sibi judices ad favendum, reddebantque intentos atque benevolos, sic utique moliebantur permulcere Deum, quia singulis in causis opinabantur eum flecti posse persuasibilibus verbis. Vel forte ideo plurimum loquebantur, quia nihil de conscientia, sed omnia verborum superficie agebant, nescientes ubique Deum adesse. Quorum infida supplicatio poscebat ut, si abesset quem rogabant, more daemonum tandem adveniret; veniens autem, quod prius nescierat, ambagibus verborum addisceret. Nec mirum itaque, cum idolis famularentur, si multa coram surdis profunderent verba nugatoria. Praesertim cum nec ipsi daemones scire possent, antequam ignari eorum instruerentur [Col. 0277C] eloquio, quid obsecrantes vellent. Sed fidelis Dei orator non multorum eget verborum, neque illi narrare plurima opus est, cui omnia patent, et ubique scrutatur secretorum arcana, et intensor est cordium, discretor quoque cogitationum ac medullarum. Sed nec sane multas lacrymas, vel multas obsecrationes in puritate cordis damnat, damnat autem multiloquium, quod de infidelitate et impuritate mentis generatur. Alioquin et Annam legimus preces multiplicasse coram Domino, et sanctorum plurimos biduo triduoque, sine ulla intermissione orationes suas protelasse; sed et Dominum pernoctasse in oratione, atque in agonia prolixius orasse, ita ut sudor ejus quasi gutta sanguinis in terram distillaret. Ex quo datur intelligi quod non multiplicatio precum et [Col. 0277D] profusio jugis, ex affectu divini amoris, vel intercessio veniae damnatur, sed quod tantum verbotenus vacuas replere auras sine affectione infideliter contendunt. Nimirum quia sicut damnabile est cum hypocritis orare, ut ab hominibus videamur: ita infidelitatis est, cum gentilibus in multiloquio nos exaudiri putare, nec intelligere, saltem credendo, Deum, cui praesto sunt ea quae sunt, quaeve fuerunt, vel quae futura sunt, ipsum prius scire, quam petamus, quidquid opus est nobis. De quo recte quaeritur: si Deus 315 antea novit quam petamus, quid opus est apud scientiam petere, vel cur, licet paucis verbis orare jubeat? Nam et quidam philosophorum superfluum dixerunt eum precibus fatigari, qui novit singula [Col. 0278A] etiam priusquam petantur. Sed haec quaestio perfacile solvitur, si ordo debitus et justitia pensatur. Siquidem aliud est ignoranti quod nesciebat narrare, aliud vero cultu religionis orare illum cui subjectus esse debes, et apud scientem petere ut accipias gratis quod ex te antea non habueris. Quippe longe aliud est devote implorare apud potiorem te suffragium, et aliud infirmo narrari quae nescit. Sane in uno eorum indicium est ignorantiae, in altero vero obsequium justitiae. Ibi fideliter referimus nescienti, hic suppliciter obsecramus et petimus a largitore. Vult enim Deus interrogari se, ut bonitas ejus derivetur ad plurimos, et tamen devotio et status justitiae servetur apud subjectos. Non quasi nesciens doceatur, sed velut bonus Dominus suppliciter veneratus [Col. 0278B] clementer praestare dignetur. Unde et composuit brevissimam precem, si quomodo salutem celerem misericors tribueret, et nulla praepediret verborum prolixitas, imo fiducia esset ex brevitate dictorum, quod pius judex, qui brevi se voluit rogari oraculo, citius annuat poscenti ex voto. Verumtamen, quamvis pauca composuerit verba quibus nos doceat orare, quaerendum tamen arbitror cur vel hisdem paucis verbis opus sit ad eum qui scit omnia, et novit, ut dictum est, quid nobis necesse sit, antequam petamus. Ad quod illico fatendum, potius rebus quas animo gerimus, et intentione cordis, cum dilectione pura et simplicitate affectus, nos agere debere apud Deum, quam verbis, ut impetremus. Idcirco sciendum verba nos docuisse, ut eisdem doceret verbis [Col. 0278C] quid orare oporteat, quatenus ex his animus conciperet et memoriae mandaret regulam orandi: non verba quae diceret, sed res et sententiarum intelligentiam ex affectu quid exposceret. Alioquin nunquam aliis verbis orandum esset, quam eisdem in quibus haec docuit. Nunc autem longe aliter sentitur. Idcirco non verbis apud eum agimus, sed affectu mentis, quem ex eisdem verbis percepimus, cum fide ac spe et charitatis obsequio devote implorantes eum, quatenus 316 ex verbis accendatur cor nostrum, et serenetur in precibus: deinde, ab ipsa intentione cordis illustrati, quod ipse docuit fiducialius impetremus. Ac per hoc, ex ipsius doctrina, cor nostrum quid orare debeat, paucis illustratur verbis; illustratum vero, non indicando cui omnia patent, [Col. 0278D] sed supplicando qui omnia potest, affectuosius diffunditur, et exposcit cum charitate, quod jam spe fidei percepisse praesumitur. Spes vero non confunditur, quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis. In quo nimirum Spiritu jamque clamamus: Abba, Pater. Hinc liquido patet, non aliud nos orare debere, quam quod docuit magister veritatis; et, licet aliis verbis frequenter oremus, tamen quod aliud non licet orare minime dubitamus. Unde perpendat in Christo renatus, quia, ex quo justitia Christianorum coepit egregie adimpleri, ab inde filiorum adoptio coepit reformari. Et, si viderit se eisdem justitiae partibus favere, noverit se jure adoptionis filium vocari, et ex [Col. 0279A] eadem adoptione paterna viscera ad misericordiam promereri. Sin autem minus attenderit quod praemittitur, timendum ne oratio fiat exsecrabilis. Aliter ergo vivere quam ut docuit, degenerare est a gratia, per quam sibi nos Deus Pater adoptavit in filios; aliter vero orare, non solum ignorantia, verum erroris culpa praegravari. Ex quo idem ait: Rejecistis mandata Dei ut traditiones vestras statuatis (Matth. XV, 3) . Unde oremus sicut docuit unicus Filius Patris, qui Patrem suum, scilicet a natura, nostrum praestitit esse per gratiam. Et honorem proprium largitus est hominibus ut, quod solus habebat consubstantialitatis optimum; cunctis sua bonitate per gratiam donaret indultum. Quapropter docuit prius nos conformes esse debere, deinde concessit, quod ipse habebat [Col. 0279B] ex natura deitatis, nobis per adoptionis gratiam possidere. Quid igitur ordinabilius dici potest, quidve potentius? quid benignius, vel quid largius, quam quod praestitit nobis, et docuit nos comparticipes esse nominis ejus, et dignitatis fecit esse consortes? Hinc est ergo quod inter caetera salutaria sua monita et praecepta divina, quibus credentibus consuluit ad salutem, proposuit etiam orandi formam, instituit qualitatem, tradidit disciplinam, monuit quid petendum, dedit ausum adoptionis, ut, 317 dum interius in nobis apud Patrem petimus, facilius audiamur. Implevit denique quod promiserat, quia veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate. Veri itaque, quia, juxta sanctificationem spiritus et traditionem veritatis, Patrem adoramus [Col. 0279C] sine ullo erroris obstaculo. Nos enim nescimus quomodo oporteat orare, sed Spiritus sanctus est qui docet nos de omnibus, et postulat pro nobis, atque transponit in omnem veritatem. Idcirco nulla magis spiritalis oratio neque profusior, quanquam a Filio, qui est Veritas, ex ejus ore percepimus. Amica enim et familiaris oratio est, Deum de suo, ipso praecipiente, rogare, et ad aures paternas Christi ascendere mandata. Quid igitur putas, agnoscetne Pater Filii sui verba? Ergo cum precem facimus, ideo intra cubiculum intrare jubemur, ut qui habitat Christus intus in pectore, ipse sit et in voce. Alioquin sine Deo apud Deum preces fundere, ac rem verbis implere possumus profecto; effectum operis nequaquam obtinebimus.

[Col. 0279D] Sic ergo, inquit, vos orabitis: Et quid est dicere Sic ergo vos orabitis? nisi, non ut hypocritae, ut videamini, non ut ethnici, in multiloquio, sed ut doceo, et quod doceo, et quomodo doceo, vos qui mei estis, orabitis. Ergo ubi non solum pensandus est effectus orationis, verum etiam cogitandus habitus corporis, et modus vocis, quietudo quoque disciplinae Christi, et pudor humilitatis. Propter quod infert: Sic ergo vos orabitis; ac si diceret, ut trado, ut instruo, ut praecipio, ut praescribo. Deus enim non vocis, sed cordis auditor est, de quo Propheta: Praeparationem, inquit, cordis eorum audivit auris tua (Psal. IX, 20) . Idcirco quisquis orat, illum quem orat, jam per fidem in corde teneat per charitatem [Col. 0280A] diligat. Nam si hoc solum quod jubetur orat, rebus se accepturum quod spe praesumit in eo qui nulli negat quod requiritur, confidenter gaudeat. Publica est enim omnibus in Christo renatis, et communis haec oratio, quando non pro uno, sed pro omnibus effunditur, quia omnes in Christo unum sumus. Deus igitur pacis et concordiae, magister veritatis, unitatem renatorum instituit. Ideo sic unum pro omnibus orare voluit, quomodo ipse in uno simul omnes portavit. Nam majus est unum in omnibus orare, quam in seipso aliquem, propter quod non modica virtus orationis 318 existimanda est, in eo ubi omnes pro uno simul orant, quia unus in omnibus dedicatur. Et cum dicitur ab omnibus:

Pater noster, qui es in coelis. Si profecto unitus es [Col. 0280B] in Christi corpore, omnes pariter secum te in precibus assumunt, atque ut fiat voluntas in te, simul implorant. Idcirco non modica cogitanda est haec unitas, non parvipendenda tam firma in Christo societas, ubi omnium vox est una, et simul omnes una fide Deum in mente portant, una charitate diligunt, una jam spe fruuntur; simul quoque omnes unum petunt, unum quaerunt, unam pulsant ad januam pietatis. Nihil igitur validius, nihil locupletius, nihil melius, quam ut omnes unum sint, et omnes pro uno invigilent, sicuti unus pro omnibus inter omnes, ut universi simul in Christo unum inveniantur. Qua revera fide, qua spe, qua denique charitate docuit ut nemo fidelium ab hac unitate se dividat. Ideo nemo apud Patrem impetrare quod Filius docuit unicus se [Col. 0280C] diffidat; nemo, quae docuit, opera filiorum ignaviter praetermittat. Haec est, inquam, illa potestas, quam dedit hominibus filios Dei fieri. Idcirco et praemisit opera potestatis, ut ex ipsius maneat adoptio libertatis nostrae. Propter quod dat ausum orandi quam dedit et docuit, si quod minus est in nobis ut per gratiam impleatur. Hinc quoties nostrum aliquis, quamvis semotus a caeteris, et secretioribus habitans latenter locis, Deum Patrem nuncupaverit, animadvertat, non separatim singulis, sed communiter universis donum tanti muneris attributum. Et ideo nemo sibi applaudat dicere, Pater meus qui es in coelis, sed Pater noster, quoniam soli Christo competit, cujus proprie pater est Deus. Unde alibi signanter ait, Vado ad Patrem meum, deinde intulit, [Col. 0280D] et Patrem vestrum (Joan. XX, 17) . Quo dicto, satis discrete insinuat, sibi specialem gloriam quod Filius est congruere per naturam, generalem quoque gratiam adoptionis cunctis communiter concessam esse per gratiam. Ac si aliquis paterfamilias quempiam habeat a natura filium et tamen plures possideat famulos, nunquid ob hoc quia paterfamilias dicitur, servi ab eo aequa conditione habentur ut filius, praesertim cum idem Filius Dominus probetur esse cunctorum? Patet igitur in altero consubstantialitas naturae, in altero vero bonitas dominantis, et in utroque commune paternitatis 319 nomen sortitur. Unde docemur, omnes quos unda lavat baptismi, nos in ipso fratres esse debere, et in invicem [Col. 0281A] fraternitatis vinculo sociari. Ac per hoc in utroque simul monemur Patri rependere affectum adoptionis, et fratribus non odium, sed germanitatis obsequio deservire. Si enim carnalis nativitas ex uno mortalium nos tanti amoris ligat vinculo, multiplicius cogitanda est fraternitas ex Deo Patre veneranda, quam nemo nisi spiritalis potest dignoscere. Alioquin, si non spiritaliter renascatur, quomodo valet apprehendere aut sentire affectum secundum interiorem hominem hujus amoris? Namque si vera fide et spe certissima haec paternitas veneraretur et amaretur, per Spiritum sanctum charitate diffusa, nunquam fraternitas carnis amplius valeret apud aliquos, sed praeferrent nobilitatem ex Deo, et gratiam adoptionis corruptioni; darentque operam ne [Col. 0281B] degeneres existerent, et tanto parente indigni, propter vetustatem carnis. Ecce quam fidelis et beata debet aestimari oratio, quam nobis doctor vitae et magister coelestis docuit; ecce quam beati nos esse possumus, si haec non tantum officio oris, sed fideli conversationis servamus actu; ecce quam certa spes salutis data est credentibus, quantaque circa nos dilectio Creatoris diffunditur, quanta misericordia et pietas praerogatur, quantaque gratia et fiduciae munus indulgetur, ut, qui servi digni non fuimus, Deum patrem dicere audeamus. Unde necesse est quasi filii Dei vivamus et conversemur, ut id esse quod dicimur, spiritaliter actu et moribus probemus, secundum quod Joannes ait: Qui natus est ex Deo, non peccat (I Joan. V, 18) , quia nativitas Dei custodit [Col. 0281C] illum, et diabolus non tangit eum. Qui autem peccatum facit, non est ex Deo, sed ex diabolo, quia diabolus ab initio peccat. Idcirco, servantes sacramentum nativitatis nostrae, ab omni labe peccati nos immunes custodiamus, ut vere filii Dei simus. Quod longe Isaias voce nostra vaticinatur, dicens: Tu es enim Pater noster, quia Abraham nescivit nos, et Israel non cognovit, sed tu, Domine, Pater noster, ab initio nomen tuum super nos (Isa. LXIII, 16) . De quo nimirum nomine satis edocti rogamus.

Sanctificetur nomen tuum. Sed prius quaeritur: Deus pater quia ubique esse creditur, cum ei tantum, qui es 320 in coelis, dicatur? Necnon illud, Ad te levavi oculos meos, qui habitas in coelis (Psal. CXXII, 1) seu et in quamplurimis locis, ubi Deus Pater [Col. 0281D] in coelestibus esse asseritur. Ad quod fatendum hos coelos, in quibus Deus inhabitat, non corporales, sed spiritales intelligendos; quia Deus non spatiis locorum distenditur, neque loco clausus tenetur. Monemur autem nihil terrenarum nos ambire debere, sed ad illam potius regionem, in qua Patrem nostrum commemorari fatemur, quantocius summo cum desiderio festinare: ut ibi jam mente versemur, quo Pater et Creator noster esse probatur. Unde Paulus: Nostra, inquit, conversatio in coelis est (Philip. III, 20) . Et alibi: Qui consedere nos facit in coelestibus (Ephes. II, 6) . Nec non et illud: Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite, non quae super terram, mortui enim estis, et vita vestra abscondita [Col. 0282A] est cum Deo in coelis (Col. III, 1) . Age jam, quaeso, coelestium scrutator, et perquire quinam coeli sunt in quibus et Deum Patrem et vitam tuam absconditam recognoscis. Nunquid altissima mundi corpora, quae non possunt esse nisi in loco? Quod si ita est, aves coeli majoris meriti erunt, quarum conversatio Deo vicinior est; quod omnino stare non potest. Et ideo fatendum Deum nusquam in loco corporalium rerum quaerendum aut cogitandum; neque aliquem esse locum quo non sit, quia omnis locus praesto est ei. Nam quod ubique est, ita dici videtur non quod localiter in omni sit loco (omnino enim in loco esse non potest), sed quod ei omnis locus adsit, eique ad capiendum pateat, cum ipse non suscipiatur in loco, atque ideo recte nusquam in loco esse dicatur. Quoniam [Col. 0282B] Spiritus Deus ubique est, licet non in loco, sed in spiritalibus et in Sanctis. Hinc quoque David ait: Deus, qui in sanctis habitas (Psal. XXI, 3) , nimirum hoc est dicere in coelis. Quapropter quisquis cum Deo in coelis versari desideras, in sanctis et spiritalibus atque intellectualibus a terrenis te transpone; quia qui terrena sapiunt, cum Deo nequeunt sortem haereditatis participari. Hinc quoque est quod spiritus sapientiae in bonis filiis meditatur, non pro utilitatibus terrenarum rerum interveniens, sed pro nostri Patris gloria totum pietatis impendit affectum, ita dicens: Sanctificetur nomen tuum. Nomen itaque Patris filiorum est, quoniam Pater non nisi ex filio appellatur, sicut nec filius nisi de Patre dicitur. Relatio 321 quidem ad Filium refertur, quoniam nemo eorum [Col. 0282C] secundum se, sed secundum alterum appellatur. Unde Filius ad Patrem ut sit Filius, et Pater ut sit Pater ad Filium refertur. Haec enim invicem relata consistunt, quia alter ex altero nuncupatur. Hinc liquido patet, quia Patris nomen in Filio est, sicut e contrario in Patre Filii esse monstratur. Alioquin si non alter in altero esset, nec iste Pater, nec ille Filius diceretur. Idcirco quia nomen Dei Patris in nobis est, quatenus per adoptionem jure vocemur filii precamur: Sanctificetur nomen tuum. Non quod ille sanctior esse possit, qui omnes ex seipso sanctificat. Unde ait: Sancti estote, sicut et ego sanctus sum; sed idcirco sanctificari nomen ipsius in nobis postulamus, ut sanctificationis suae operetur augmentum, videlicet Spiritum sanctum suum nobis praestando, [Col. 0282D] per quem charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, et clamamus Abba, Pater. Ipse enim Spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii Dei. Qua de causa tunc sanctificatur Patris nomen in nobis, cum nos ab eo sanctificamur a quo praestatur omnis sanctificatio. Nam, sicut dignitas patris ad filios refertur, ita sanctificatio filiorum ejus nomini tribuitur. Quid enim aliud est sanctificatio nominis, quam infusio sancti Spiritus, per quem cor pium, mite, placidum et castum, omnique virtute praeditum ad ejus praeparamus ingressum, quo sanctificetur adoptio libertatis? Sic itaque nomen Dei Patris sanctificatur in nobis, quemadmodum ipse Filius clarificatum se in suis discipulis alibi testatur; qui [Col. 0283A] clara semper, sine ullo additamento detrimentove, divinitatis luce fulgebat. Nam inter caetera sic inquit: Sanctificatus sum in eis (Ezech. XXXIX) . Et alibi: In hoc clarificatus est Pater meus, ut fructum plurimum afferatis (Joan. V, 18) . Ubi ergo sanctificationis suae locum invenit, ibidem se sanctificari dicit. Pietas enim Patris praestantissima sibi conferri pronuntiat, quidquid suis famulis clementer ipsa largitur. Sic itaque sanctificatur in nobis, sicuti et magnificatur a nobis. Hinc quoque virgo Maria gratanti animo canit: Magnificat anima mea Dominum (Luc. I, 46) , non quod magnus et excelsus Dominus, nullam habens consummationem, major minorve esse possit; sed quia, dum nos in eo crescimus, ille in nobis quasi magnificatur. Ac si dicamus: Pater, sanctificetur [Col. 0283B] nomen tuum, ut tales simus qui sanctificationem 322 tuam non modo intelligere, verum capere valeamus; quatenus tu ex nostra conversatione spirituali sanctus appareas. Quod tunc recte sit, si, videntes bona opera nostra, glorificent Patrem qui est in coelis. Sed quam infelices hi, quorum operibus malis nomen Dei Patris blasphematur! Unde ne fiat, quia quotidie delinquimus, quotidie oramus, ut vivificatio et sanctificatio, quae a Dei gratia sumitur, ipsius in nobis protectione servetur. Ac per hoc, nomen Dei Patris, quod in nobis est, per ablutionem sancti Spiritus, ne deterius quidpiam contingat, indesinenter sanctificatur. Quaeritur ergo non abs re ab aliquibus, de quo nomine dicatur: Sanctificetur nomen tuum? Utrum quia a Christo Christiani vocati [Col. 0283C] sumus, an quia a Deo Patre per gratiam adoptionis filii nominamur? Quod ex circumstantia lectionis illico designatur, cum praemittimus: Pater noster, qui es in coelis. Nullum enim nomen in nobis ampliori honore sublimatur, quam ut filii Dei per Spiritus sancti infusionem nominemur et simus. Quod videlicet nomen duobus crescendo sanctificatur modis; cum aut numero credentium latius propagatur, aut cum quantitate meritorum in credentibus amplius diffunditur. In utroque tamen quotidie sanctificatur, dum renati suo munere augentur. Verumtamen non ideo loquor, ut nomen Christianitatis in nobis sanctificari non debeat, sed quia adoptio in renascendo gradus excelsior meritorum consecratur. Alioquin neque Christianitas sine adoptione, neque [Col. 0283D] adoptio sine Christianitate praestatur. Hinc quoque in Apocalypsi Joannis vincenti dicitur: Dabo ei calculum candidum, et in calculo nomen novum, quod nemo novit, nisi qui accipit (Apoc. II, 17) . Per calculum quippe, mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus designatur. In quo nimirum calculo, unusquisque renatus in Christo, dum per adoptionis gratiam unum corpus in eo efficitur, nomen novum accipit, ut Patris filius dicatur, et cohaeres Christi in regno Patris efficiatur. Ac si patenter dicat: Qui vicerit mundum et auctorem mortis, dabo ei cohaeredem Christum et consortem, per quem hostis devincitur, et in eo nomen novum, de quo Isaias ante praedixit: Vocabitur tibi nomen novum, quod os Dominavit [Col. 0284A] (Isa. LXI, 2) . Quod sane nomen nemo novit nisi qui accipit; tanquam si dicatur, 323 nullus dignitatem adoptionis moribus et vita defendit, nisi qui ipsum nomen divina praedestinatione ad aeternam vitam nosse promeruerit; nam accipere ad praedestinationis gratiam refertur. Unde Baptista Joannes, cum de eodem Mediatore nostro loqueretur, inter caetera: Testimonium ejus, inquit, nemo accipit (Joan. II, 32) ; qui autem accipit ejus testimonium, signavit quia Deus verax est, et ideo datur vincentibus calculus candidus, atque in eodem calculo, id est in eodem corpore Christi, nomen novum, scilicet sancta adoptio per quam filii nominamur. In qua nimirum adoptione praedestinatorum nomen, ut Deum diligant et proximum, consecratur. [Col. 0284B] Hinc quippe scriptum est: Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem (Joan. XIII, 34) . Nulla igitur dilectio major esse potest, quam inter patrem et filios, inter filios vero et fratres a Domino commendatur; et hoc est in calculo nomen novum discipulis collatum, quod nemo novit nisi qui accipit. Tanquam si dicatur: hujus virtutem nominis per omnia ignorat quisquis in mandato dilectionem fratris paterno amore non conservat. Profecto de quo nomine in eadem Apocalypsi repromittitur: Scribam, inquit, super illum nomen Dei mei, et nomen civitatis Dei mei, novae Hierusalem, quae descendit de coelo a Deo meo, et nomen meum novum (Apoc. III, 12) . Igitur haec inscriptio nihil aliud est quam sanctificatio nominis. Unde oramus: Sanctificetur nomen tuum. [Col. 0284C] Quo utique stylo vel quo calamo super victores nomen Dei Patris inscribatur, audiamus. Lingua, inquit, mea calamus scribae velociter scribentis (Psal. XLIV, 2) ; hic est, inquam, Filii Patrisque spiritus, cujus gratia nomen adoptionis, vel Christianitatis, inscribitur et sanctificatur. Quoniam, sicut Paulus ait: Quia sumus filii, misit Deus Spiritum Filii sui in corde nostro, clamantem: Abba, Pater. Hinc certe dignitas nominis, hinc celsitudo meritorum: hinc reges sumus, hinc sacerdotes, hinc triumphatores, hinc nova creatura, hinc Christiani vocamur, hinc filii Dei sumus. Idcirco, ubi totius summa salutis, intimo sensu cordis oremus: Sanctificetur nomen tuum. Deinde sequitur:

Adveniat regnum tuum. In qua supplicatione quid [Col. 0284D] petimus? Nunquid eum regnare sine initio et fine indesinenter dubitamus? Nequaquam, quia rex est omnium saeculorum, cujus profecto imperium nec fine clauditur, nec initio terminatur; sed hoc petimus ut veniat illud regnum adoptionis, in quo haeredes Dei, 324 cohaeredes autem Christi futuri sumus. Congruus quippe satis ordo petitionis, ut quia in priori supplicatione filiorum adoptio consecratur, in secunda, ut regnum quod filiis debetur, obsecremus; non enim oramus quod ei prosit, sed quod nobis. Quia, sicut, dum ejus nomen sanctificatur in nobis, nos utique sanctificamur; ita, dum ejus regnum poscimus adfuturum, nostrum quoque Christi sanguine vel passione quaesitum, oramus [Col. 0285A] promissionis advenire regnum. Quando cum evacuaverit Christus omne principatum et potestatem, omnemque virtutem, traditurus est nos regnum Deo Patri, triumpho virtutis suae, ut sit Deus omnia in omnibus, contemplantibus nobis illud quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quod Deus praeparavit his qui diligunt eum. De quo nimirum regno dicturus est electis suis in fine: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origiue mundi (Matth. XXV, 34) . Sed ne dilatione animus torpescat, noverit pius exactor, quod, sicut quotidie in nobis nomen Patris sanctificatur, ut nos ad meliora virtutum opera valeamus; ita et regnum quod optamus quotidie advenire sentitur, dum evacuantur a nobis [Col. 0285B] principatus et potestates, virtutesque aereae potestatis, cum evacuantur vitia, et mundi concupiscentia exstinguitur. Tum utique, cum his propulsis virtutum bona in nobis fragraverint, et odoramenta meritorum cubile mentis asperserint; tum profecto Patris regnum jam jamque advenire in nobis minime dubitamus. Cujus nimirum gustu inter pressuras saeculi validius solidamur, et ut integrius adveniat ad quod ingredimur, instantissime oramus. Age ergo, quisquis te adoptatum in regnum gaudes, dilata sinum fidei, extende longanimitatem spei tuae, amplifica magnitudine amoris, et ora omni virtute mentis, omnique instantia cordis, ut hoc regnum quotidie non solum credentium numero augeatur, verum etiam in te, vel in cunctis qui jam Christiano [Col. 0285C] censentur nomine, quantitate meritorum dilatetur, et, evacuatis malis, clarificetur virtutibus. Insuper extende oculum mentis ad illud ultimum repromissio nis diem, quando si permanseris in adoptione auditurus es: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum. Extende igitur oculum fidei et charitatis, apprehende precibus simul omnia quae magister veritatis paucis conclusit verbis. Ora Dei Patris in 325 cunctis adveniat regnum; ora, ut in credentibus, evacuatis malis, virtutibus amplietur, et resplendeat congruo deitatis honore; quatenus et tempore finiatur, atque aeternitatis principio gloriosius beatitudine concludatur. Haec enim dicere vel optare criminosorum nemo audet, quia nec videre tribunal judicis optat; eo quod in adventu ejus, non praemii [Col. 0285D] palmam se percepturum sperat, sed teste conscientia protinus pro suis reatibus excipere magis poenam timet. Age ergo, quisquis es, saltem opta nunc in tempore, ut exuaris vitiorum malis, et veniat in te virtutis regnum; quia Deus virtutum est et non vitiorum. Opta igitur in membris Christi ut numero colligaris, et quidquid orat universum corpus in toto, ad membrum usque perveniat, si forte spe ac fide vel charitate fueris recreatus: ut simul capiti ac membris orando, agendo, vita et moribus deinceps fideliter collabores. Alioquin licet venire illum non velis, hoc judicium non effagies, et poenam quam formidas male victus excipies. Disce, velim, longanimitatem, et consuesce infatigabiliter laborare. Ecce [Col. 0286A] quandiu est quod sancta Dei Ecclesia illud orare coepit; Adveniat regnum tuum? tamen licet quotidie augeatur, adhuc differtur. Quod nempe, idcirco dixerim, si petieris, ac forte illico non obtineas, ne fatigeris instantius in agonia desudare: quia regnum Dei dilatione quaeritur, spe jam certa tenetur, ad quod per fidem gradimur, et nimio charitatis ardore quidquid obstiterit revincimus, et per eamdem ad illud donec perveniatur, infatigabiliter desudamus.

Fiat voluntas tua. Par quoque et huic intelligentiae sensus est. Non enim quisquam est qui Deo, ne fiat ejus voluntas, obsistere vel contradicere possit. Praesertim cum scriptum sit: Omnia quaecunque voluit Dominus fecit in coelo et in terra (Psal. CXXXIV, 6) . Sed hoc oramus ut libertatem arbitrii nostri ejus [Col. 0286B] per gratiam sociemus ipsius voluntati, ut qui vivit, jam non sibi vivat, sed voluntas Dei libera in omnibus impleatur. De qua nimirum voluntate sanctus Apostolus testatur dicens: Voluntas Dei est sanctificatio vestra, ut abstineatis vos a carnalibus desideriis (I Thess. IV, 3) . Et alibi Dominus: Haec est, inquit, voluntas Patris qui me misit, ut omnis qui videt Filium, et credit in eum, habeat vitam aeternam (Joan. VI, 40) . Quapropter et hic non quod illi, sed quod nobis prosit, devote oramus. Cum ergo dicimus, Fiat voluntas tua, cogitandum est qua fide dicamus, quave 326 charitate; quia nemo haesitans de Patris voluntate unquam recte orat. Idcirco magna fides, magna devotio, magna securitas, de incommutabili Domini bonitate scire quod nihil mali velit, imo secundum [Col. 0286C] Apostolum: Omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II, 4) . Nullus igitur ista ex affectu potest dicere, nisi qui pro certo credidit, omnia quae videntur, vel quae non videntur, prospera vel adversa, Deum pro nostris utilitatibus dispensare. Oportet enim fide devota credere, magis eum pro nostra salute sine ulla intermissione esse providum ac dispensative sollicitum, quam nos ipsos pro nobis. Unde, si quis ista deliberato, vel fixo tenet animo, semper ad ejus pendet voluntatem, nihil de se praesumens, diebus ac noctibus jugiter implorat illius in nobis fiat voluntas, quae nunquam falli potest, nunquam immutari, nunquam ullis affectibus depravari. Nam ejus voluntas salus est omnium. Hoc quippe noverat idem unicus Filius magister [Col. 0286D] veritatis, cum dicebat: Pater, transeat a me calix iste, verumtamen non mea voluntas, sed tua fiat (Matth. XXVI, 39) . Et alio in loco: Non veni ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me, Patris (Joan. VI, 38) . Plus enim de Patre quam de se humanitas assumpti hominis praesumebat, ut omnibus ostenderet quanta et qualis fiducia in ejus debeat consistere voluntate. Nulli dubium, secundum quod Joannes ait: Qui fecerit voluntatem Dei, maneat in aeternum. (I Joan. II, 17) . Idcirco dilatentur animi, crescat affectus, concipiamus mente quod oramus; quia quidquid magister coelestis docuit verbis vel exemplis, haec est voluntas Patris ut omnia compleantur. Ad hoc quippe scripta vel gesta [Col. 0287A] sunt, ut fideliter pro salute nostra operibus peragamus. Unde provideat unusquisque in se quid velit, quid in corde gerat. Quod si viderit voluntatem suam in aliquo a Dei voluntate discrepare, corrigat pravitatem suam ,ne quod verbis orat, moribus contradicat. Hinc quippe scriptum est: Et a voluntatibus tuis averte (Eccli. XVIII, 30) . Sed quia de coelo anima, pars coeli sumus; de terra vero corpus, pars terrae esse convincimur; ideo adhuc, sicut ait Apostolus: Caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem (Gal. V, 17) . Unde duntaxat velle quantisper adjacet, perficere autem bonum non invenimus. Ideo oramus: Fiat voluntas tua, sicut in coelo, videlicet in spiritu, sic et in terra, quatenus caro et anima ille spiritalis sit homo, de quo canit David: Cor meum, [Col. 0287B] et caro mea 327 exsultaverant in Deum vivum (Psal. LXXXIII, 3) ; et idem: Sitivit in te anima mea, quam multipliciter tibi caro mea (Psal. LXII, 2) . Quis enim ignorat in angelis aut in spiritualibus, quia Deus spiritus est, esse voluntatem Dei? Nam qui adhaeret Deo unus spiritus est. Ubi ergo unitas regnat, nulla dissensio esse potest. Caeterum, si quis terra est, et in terram ibit. Nam et hoc loco per terram carnalitas designatur, per quam malignis spiritibus in nobis datur accessus. De quo David: Dum appropiant, inquit, super me nocentes, ut edant carnes meas (Psal. XXVI, 2) . Et serpenti in paradiso: Terram, inquit, comedes cunctis diebus vitae tuae (Gen. III, 14) . In qua nimirum terra, quia contra voluntatem Dei agitur, et adversatur contra Deum carnalis homo noster, rogamus.

[Col. 0287C] Fiat voluntas tua in terra sicut in coelo. Non ut terra permaneat, quatenus illa manente in ea tua fiat voluntas, sed ut transeat quidquid in nobis terrenum est aut carnale, et fiat spiritale atque incorruptibile. Alioquin in terra, quae quarta elementorum species est, quid minus quam in coelo Dei voluntas unquam agitur? Omnia quidem rerum elementa, et quidquid in eis aut ex eis est, ejus subjacent potestati. Omnisque natura illius imperiis famulatur, etiam et in adversas transit jussu dominante species vel figuras, nec est aliquid quod reluctetur ejus dictis. Sed quia solis hominibus in terris libertas arbitrii concessa fuit, sicut angelis in coelestibus, docemur denique precari ut, sicut illi jam per gratiam voluntati ejus inhaerent, ut ultra nec peccare, nec [Col. 0287D] quidpiam contra ejus voluntatem velint aut possint agere; ita nos illi couniamur, qui adhuc in terra sumus, quatenus cum eo per ejus voluntatem unum simus. Quid enim felicius possidemus quam si Dei voluntatem perpetuam nobis conservemus? Cujus velle summum bonum est et virtutum omnium dedicatio, vitiorum quoque peremptio, et perpetuitas aeternae beatitudinis. Hac quippe voluntate terrena coelestibus sociantur. Unde perpendat fidelis animus quantum sibi et saeculo mortuus esse debeat, si veraciter vult orare quod magister veritatis docet; alioquin, quisquis suum velle suumque nolle, adhuc in corde abstractus, fovet, Patris velle in se impleri fideliter minime rogat. Pro quo, admonitus, caveat ne [Col. 0288A] quando dicatur ei: Hic labiis me honorat, cor autem ejus longe est a me; longe utique a salute, quia voluntas Dei salus nostra creditur. Idcirco etsi aliter velimus, semper orandum est 328 non nostra sed illius voluntas fiat. Quod si eadem quae Deus vult, ipso aspirante jam volumus, non nostrum sed Dei munus est. Ideo, magis de illo quam de nobis praesumentes, submissi ejus praestantissimae voluntati, recte oramus: Fiat voluntas tua in terra, id est in nobis, ex ea parte in qua terreni sumus, sicut in coelis est, in quibus ipse habitas. In coelis utique, ut diximus, non in istis materialibus, sed in sanctis angelis in quibus perfecte Deus Trinitas operatur; vel etiam in sanctis, quos de terrenis elevans ad sublimia per gratiam jam coelos fecit. In quibus profecto [Col. 0288B] coelis, Dei plena voluntas et perfecta adimpletur, cum in nullo ab ea eorum aliquis discrepare potest ulterius aut deflectere. De qua nimirum voluntate David canit: Ut videam voluntatem Domini, et visitem templum sanctum ejus (Psal. VI, 24) . Hinc quoque et Isaias propheta in persona Patris ait: Et in omnibus mea voluntas (Isa. XLVI, 10) . Unde oramus ut, sicuti est jam in coelis, id est in angelis et sanctis ejus, etiam et in nobis, quia adhuc ex parte terra sumus, voluntas Patris, de qua recte nemo qui fidelis est dubitat, penitus impleatur; quatenus spiritalia et divina in omnibus et in singulis agantur, et terrena deficiant. Sed scrutandus est animus, et nutrienda fides, atque intelligentia uberius dilatanda, Patris voluntas quam locuples sit, quam sancta, quam [Col. 0288C] justa et rectissima, quam pia, quamque omnibus proficua. Nam omnium creaturarum existentia, sola voluntas Dei fuit, quia ejus voluisse, fecisse est. Et ideo rectum est ut illa voluntas, qua creati sumus et per quam existimus, in nobis fiat et permaneat, nec ab ea destituti, mox veluti rei condemnemur. Nihil ergo justius quam ut voluntas Dei, qua subsistimus, agatur in nobis, quatenus ab ipsa, per ipsam, ad ipsam, felicius quandoque perveniamus. Nam sicut nulla alia causa est cur existimus, nisi sola voluntas Patris, ita nulla alia causa esse debet cur vivamus, nisi ut voluntas ejus in nobis omnibus compleatur, et ad quod voluit nos esse, satis devoti perveniamus. Caeterum quod terra sumus, de maledicto est; quia terra es, inquit, et in terram ibis (Gen. III, 19) . Et [Col. 0288D] ideo petimus ut voluntas Dei, quae de terra coelos fecit, fiat in nobis, quatenus et ipsi coeli simus. Et notandum quod non ait: Fiat voluntas nostra sicut tua, aut Fiat voluntas quae in terris est, sicuti illorum qui sunt in coelis; sed ait: Fiat voluntas qua sicut in coelis, et in terra. Ut sicuti illi jam non sibi vivunt, 329 sed voluntas ejus in eis vivit, et per eos quae vult operatur; ita et in nobis et in omnibus qui adhuc terreni sunt, voluntas Dei fiat, et quae salutis sunt operetur. Non enim oramus tantum ut velimus quae bona sunt, quia velle et non perficere infirmitas est, sed libere petimus ut ejus voluntas, quae valde dives est, nihilque infirmitatis habens, nihilque mali admittens, fiat in nobis, quatenus omnia ipse operetur [Col. 0289A] in nobis. Quia quicunque spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei. Caeterum, qui post suas voluntates adhuc ire sinuntur, veluti irae filii, sua infelicitate pascuntur, nisi quandoque ad voluntatem Dei bonitate ipsius vincantur, et ditissima virtus Christi eis subvenire dignetur. Porro hi qui jam quae Deus vult, divinitus inspirati, ardenter volunt, nec talem voluntatem operibus consequuntur, quasi perfectionis gradum tenent, nec adeo beati existimantur. Unde doctor egregius, ut praemisi: Velle, inquit, adjacet mihi, perficere autem bonum non invenio (Rom. VII, 18) . Et ideo instanter quod perfectius est obsecramus: Fiat voluntas tua sicut in coelo et in terra. Quia, licet in terra fiat voluntas tua per potestatem, tamen longe aliter jam fit in coelis per gratiam. Unde oramus [Col. 0289B] non qualitercunque, sed fiat voluntas tua, sicut in coelis et in terra. Ut sicut in coelis non nisi tua voluntas regnat et operatur in cunctis: ita et in terris operetur in omnibus, et gratia tua voluntate ditissima obtineat universos. Ex quo perpendat devotas animus, quam latissimo sinu charitatis orandum est, quave fide corroboranda est supplicatio, vel quanta spe pascenda sit devotio. Nam voluntas Patris eadem est quae et Filii atque Spiritus sancti. Quia non aliud vult Pater quam Filius, neque Filius aliud quam Pater et Spiritus sanctus. Sed Patris et Filii et Spiritus sancti sicut una deitas, una virtus, una potestas, ita una et incommutabilis voluntas. Propterea cum ad Patrem oramus, ut illius in nobis fiat voluntas, sic accipiendum est, ut Filii [Col. 0289C] ac Spiritus sancti in nobis voluntas impleatur. Idcirco quaecunque Filius docuit, aut Spiritus sanctus divinitus inspiravit, obsecrandum est, ut in nobis operibus peragantur; quia haec est voluntas Patris ut secundum Deum vivamus, et praecepta ejus in omnibus observemus. Sed quia ad haec minus idonei sumus, nostris praetermissis voluntatibus, instanter oramus ut illius in nobis fiat voluntas, et nos ei subditi simus, quatenus adoptio quandoque nobis 330 jam indulta praestantius concedatur. Et notandum quod, sicut in Decalogo tria praeceptorum ad Deum pertinere probantur mandata, ita et in hac formula orationis, secundum interiorem hominem, Deus Trinitas in nobis consecratur; imo nos illum in nobis advocantes, ex toto corde, et ex tota anima, et ex [Col. 0289D] tota virtute, per haec tria plenius consecramur. Quatuor siquidem sequentium preces, ad praesentis vitae praesidia pertinent, tria autem haec ad futurae adoptionis gratiam diriguntur. Nam terrenus homo noster quatuor elementis subsistit, et ideo bene quaternario precum numero quotidie relevamur. Caeterum futura illa adoptio voluntate Dei circumfusa, regnum Deo Patri, ut sit Deus omnia in omnibus, solidissimum, ac deinceps sabbati requies, et plenissima beatitudinis sanctificatio in omnibus erit. Tunc sane integer homo noster illud charitatis praeceptum implebit, ut diligat Deum ex toto corde, et ex tota anima, atque ex tota virtute. Interim tamen oramus, fiat in nobis quod futurum est, ut simus filii et imitatores [Col. 0290A] Christi, qui ait: Si quis fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse meus frater, soror, et mater est (Matth. L, 12) ; atque idem de se: Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me, Patris (Joan. VI, 38) . Sed ut fiat voluntas ejus in nobis, prius inspirante gratia divina, maneat prompta voluntas, secundum Deum, et sic oremus, Fiat voluntas tua, ut quod ex nobis est minus possibile, ejus dono compleatur, ut ibi incipiamus vivere ubi futuri sumus. Volunt quidam voluntatem Patris ad personam sancti Spiritus referri, et venturum regnum ad personam Christi, de quo pueri qui praecedebant et qui sequebantur clamabant, dicentes, Benedictum regnum Patris nostri David (Marc. XI, 10) . Caeterum ad personam Patris, sanctificationem [Col. 0290B] ipsius nominis pertinere quis dubitare poterit? Nos tamen Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sicut unam voluntatem esse dicimus, ita unum regnum et unam sanctificationem totius Trinitatis catholice confitemur; licet diffusio charitatis, id est prompta voluntas et Deo devota, ad Spiritus sancti gratiam referatur, sicuti et regnum ad Christi triumphum, qui devictis hostibus triumphavit; per cujus victoriam Deo Patri reconciliati, gloriamur per adoptionem, ut haeredes ejus, cohaeredes autem Christi simus divinitus consecrati. Haec autem progenies adoptionis in futuro amplius et 331 perfectius est praeceptura, et ideo de his haec pauca sufficiant. Caeterum ad ea quae hic sunt necessaria, interim mentis oculum dirigamus, quatenus, his perceptis, ad ista quae sunt sublimiora [Col. 0290C] in fine quandoque veniamus.

Panem nostrum supersubstantialem da nobis hodie. In qua nimirum petitione, quaecunque sunt necessaria praesentis vitae, ut ad futuram pervenire possimus, omnia videtur petenda docuisse. Nam in eo quod ait, panem nostrum ἐπιούσιον, id est supersubstantialem, illud nobilitatis et substantiae illius significat qualitatem, quod super omnes substantias sit, et super omnes creaturas sublimitas naturae ipsius excedat. Hoc quippe significantius expressit, cum supersubstantialem posuit; quia ipse est panis vivus ille qui de coelo descendit, de quo qui edunt, adhuc esuriunt, et ideo quotidianum eum alius Evangelista (Luc. XI, 3) nominavit. Verumtamen in via quotidianus, in patria vero aeternus, unde per Joannem, si [Col. 0290D] quis ex hoc pane manducaverit, non morietur: Ego sum, inquit, panis vivus, qui de coelo descendi, si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum. Et panis quem dabo caro mea est, pro mundi vita (Joan. VI, 51, 52) . Et paulo post, dum ad haec litigarent Judaei semper increduli: Amen, amen, dico vobis, nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habetis vitam in vobis. Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die. Caro enim mea vere cibus, et sanguis meus vere est potus, ac caetera quae sequuntur (Ibid., 53, 54, 55, 56, etc.) . Patet igitur quam instantissime hunc panem petere debeamus, sine quo in Christo vivere [Col. 0291A] non valemus. Qui manducat me, inquit, et ipse vivet propter me. Vivet autem jam alia vita, quia qui manducat hunc panem vivet in aeternum. Sed si de hoc pane accipiendum est, scilicet de Christi corpore, non absurde quaeritur cur non quotidie illum comedimus, absque intermissione dierum, sicuti eum dari nobis quotidie oramus. Nam et in orientalibus Ecclesiis plurimorum est quotidie non communicare, praesertim cum iste panis quotidianus dicatur. Alioquin si ex praecepto quotidie communicandum esset, nunquam sic indifferenter istud fieret in Ecclesia; nam sine scandalo quibus placuerit, illud faciant, et nemo sacerdotum est, qui aut quotidie agere prohibeat, aut praecipiat non intermittere. Quo constat aliter intelligendum, quia nec quotidie omnes parati [Col. 0291B] 332 esse possumus ad accipiendum: nam qui manducat indigne, judicium sibi manducat. Idcirco aut quotidianum eum intelligimus, eo quod quotidie liceat immolari, et ab his qui parati sunt fideliter accipi, aut quotidianum ideo, quia ipse idem indesinenter interius per fidem et charitatem, cultu religionis ac spei, reficit nos, et pastu suae dulcedinis consolatur. Nam sine ipso nunquam spiritaliter possumus vivere. Et ideo cum dicit hodie, ostendit eum quotidie sumendum, nec sufficere quod hesterna die illum percepimus, si non adhuc hodie et ad finem usque indesinenter sumamus. Docet denique nos, hanc quotidie orationem coram Patre profundere, ut ex ipsa quotidiana vitae indigentia commoneamur, quod non sit dies quo non debeat cor interioris hominis [Col. 0291C] illo pane intrinsecus confirmari. De quo David: Et panis, inquit, cor hominis confirmet (Psal. CIII, 16) . Potest et istud quod dicitur, hodie, de praesenti vita satis intelligi, dum scilicet in hoc saeculo commoramur. Ac si dicat: Praesta nobis hunc panem, quandiu in hac saeculi via sumus. Novimus enim, nisi quis in hac vita eum perceperit, minime in futuro illius particeps erit. Nam saepe, hodie, pro omni isto tempore accipitur, sicuti est illud: Hodie si vocem audieritis (Psal. XCIV, 8) . Quod si hoc loco ita accipiatur, tunc recte de corpore ac sanguine accipiendum erit, ut sit sensus: Panem nostrum da nobis, dum in praesenti vita sumus, quatenus nunquam, ab eo excommunicati, de Christi corpore praecidamur. Quia si quis ejus mandata non custodit, [Col. 0291D] hunc panem indigne sumit. Quod satis per Adam cum peccasset adhuc in paradiso insinuatum credimus. Videte, inquit, ne forte sumat de ligno vitae et vivat in aternum. Lignum autem vitae, Christum debere intelligi, nemo qui Scripturas sacras legit dubitare poterit. De quo sumere prohibemur, quoties gravius peccamus, ne corpus ejus et sanguinem indigni accipiamus. Ex quo recte orare docemur, Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, id est, tales nos exhibe, ut eum ex te jure sumamus. Sed quidam hunc sensum altius discutientes, panem quotidianum, spiritalia praecepta et divina quae quotidie meditari debemus et operari, accipienda planius sanxerunt; eo quod regulam hanc orandi transgredi [Col. 0292A] non oporteat, vel addendo quidpiam, vel subtrahendo, vel aliquid immutando. Unde dilatandus est intelligentiae sinus, et, si quotidie corpus 333 Domini percipere non audemus, quotidie illum in mente, et omnia ejus praecepta, ardenti animo sumamus. Et ut plenius ea capere possimus, diebus singulis rogemus: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie; cibus namque verus voluntas Patris est. Ex quo idem unicus ut nos doceret Patris Filius: Meus, inquit, cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei (Joan. IV, 34) . Et alibi ad discipulos: Operamini cibum qui non perit, sed qui permanet in vitam aeternam (Joan. VI, 27) . Meditatio enim legis divinae, et praeceptorum exhibitio, animarum est cibus. Nec dubium quin, sicut praesens vita constat in cibo panis, [Col. 0292B] sic aeterna vita constat in opere mandati. Hinc jam beatus dicitur, si quis in lege Domini die ac nocte fuerit meditatus. De qua profecto meditatione David, Quam dulcia, inquit, faucibus meis eloquia super mel ori meo (Psal. CXVIII, 103) . Ubi ostendit cibum vocari praeceptorum eloquia debere, dum ea faucibus dulcia dicit esse, et non auribus. Similiter et Apostolus: Non potui vobis loqui quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus lac vobis potum dedi, et non escam (I Cor III, 1) ; escam autem nominans spiritalem doctrinam. Unde quaeso quis dubitet quod ideo immolatus sit Christus, ut salutaris sit cibus et vitae potus? Ex quo sane clamat Apostolus: Pascha nostrum immolatus est Christus; itaque epulemur (I Cor. V, 7) . Sed in his ut copiosius deliciis affluamus, [Col. 0292C] oremus instantius, Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. In qua profecto petitionis clausula probabilius tripertitus intelligentiae sensus aperitur; licet Scripturas divinas sic oporteat omnes interpretari. Primum, juxta litteram, ab eo qui cuncta creavit, jure rogamus ut diurnum nobis necessitatis victum tribuat. Sed forte aliquis movebit cur pro his oremus adipiscendis quae necessaria sunt hujus vitae, praesertim cum Dominus dicat: Nolite solliciti esse quid manducetis aut quid induamini: quaerite primum, inquit, regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI, 25, 33) . Quibus profecto verbis et hujuscemodi exemplis aestimant docendum non haec cum supplicatione a Domino postulanda, sed tantummodo illa semper [Col. 0292D] quaerere quae spiritalia sunt et aeterna. Quod si ita est sentiendum, erat generalis Ecclesiarum consuetudo, quae suis in precibus quam saepe ea quae sunt necessaria praesentis vitae intentissime rogat, ex quibus et in sacramentorum preces quamplurimae recitantur. Ex quo liquido patet quod, sicut laborare debemus manibus, nec tamen solliciti 334 esse, ita orare peculiarius oporteat, ab eo qui cuncta tribuit, ista percipiamus. Alioquin nunquid ingrati esse debemus, aut nunquid ea sine ipso percipimus? quod si ab eo, licet cum malis, istis participamur bonis, nos, quorum fides est adoptio, debemus humiliter petere quod clementer volumus impetrare. Attamen cum dicimus panem nostrum, passim [Col. 0293A] segregamur ab eis quorum nec fides est nec adoptio. Quia, etsi iste omnium communis est panis, videmur alium quasi specialius deprecari, qui non nisi tantum noster esse probatur; quoniam corporis aut sanguinis Christi cibus solum est Christianorum, nec non et operis mandatorum atque doctrinarum alimenta tantummodo filiorum censentur. Caeterum iste communis, inquiunt cibus, nec recte admodum noster dici potest, quia et aliorum est. Ad quod fatemur quia, sicut pro his qui praedestinati ad vitam sunt, hic mundus factus et constare creditur: ita et pro eis isti gratis accipiunt quae illis, quia diligunt Deum, debentur; unde et noster jure dicitur, quia pro nobis, ut bonitas ejus ad omnes derivetur, illis porrigitur. Sed eorum [Col. 0293B] nec quotidianus est cibus, quia perpetuitatem amoris, licet non sint ipsi perpetui hic in terris, radice cordis plantarunt. Porro illi quorum adoptio est, quia de crastino solliciti esse non debent, quotidianam tantummodo annonam postulant, largitatem Dei semper sibi ad futuram sperantes. Quod bene populo, qui ex Aegypto egrediebatur, gradienti per desertum, praecipitur ut singuli non amplius ad victum quotidianum, quam gomor unum colligerent; et si quidpiam aliquis alio plus collegisset, seu in crastinum ex eo reservasset, scaturiebant vermes illico ex illo, ita ut nec ultra cibus ille proficeret. Ex quo praesens Christianorum regula signabatur, quod perfecti quoque non debeant solliciti esse de crastino. Sufficit enim diei malitia sua; [Col. 0293C] nam crastinus dies sollicitus erit sibi (Matth. VI, 34) . Quod si plane laboriosum putatur et arduum, filiorum tamen debet esse ista perfectio ut sic vivant quotidie quasi mox morituri, et ibi spe semper pendeant, quo se credunt quantocius perventuros. Unde, quotidie orantes, triplice istum vitae cibum quotidie, veluti fideles filii de manu Patris percipiamus; ne forte accepta substantia, sicuti ille prodigus, longius ab eo recedentes oberremus. Sed talis profecto regula a paucis viris et rarissime 335 custoditur, talisque Patris amor et filiorum devotio vix servatur. Unde, sperantes in illius pietate, rejiciamus quae mundi sunt, et ita vivamus, ut etiam cibo isto corporeo hic in via cum gratiarum actione, sine quo non possumus, quotidie pascamur. Deinde moraliter [Col. 0293D] in lege mandatorum die ac nocte versemur, quia non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei (Matth. IV, 4) . Constat igitur quod, sicut isto pane pascitur exterior homo noster, ita illo de die in diem interior reformatur. Atque per hoc, tam isto quam illo interim sustentamur; isto corpus in via alitur, illo anima et corpus simul ad aeterna nutritur. Vescimur autem et spiritalem escam quotidie, dum aut in sacramento carnem ejus vel sanguinem assumimus; aut solummodo in mente, ipsum amando, credendo, sperando, interius ruminamus. Isto siquidem cibo ad aeternam vitam Christo incorporamur, et cum eo unum corpus efficimur; ideo nihil minus orandum ut ab eo illo digne [Col. 0294A] pascamur cibo, sine quo salvi esse nequimus. Nisi manducaveritis, inquit, carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Quapropter sic vivendum est ut digni illo inveniamur, et sic orandum ut quotidie ista omnia competenter et sobrie ab eo percipiamus; ut ex uno quidquid in praesentiarum nobis necessarium est, impetremus; ex altero vero ut interius illis angelorum deliciis, in doctrina atque mysterio, quotidie, quandiu in tempore vivimus, spiritaliter participemus. Nec dubitemus in aliquo quia Deus Pater cum Christo simul nobis omnia donavit, aut praesentia vel futura. Unde illum, quia puer natus est nobis, et filius datus est nobis, oremus quasi thesaurum nostrum, oremus ut cibum nostrum; noster enim est, [Col. 0294B] et ideo cum eo simul omnia nostra fiunt. Idcirco petamus eum quasi nostrum, ut quomodo in fide illum jam tenemus, ita in re fruamur, et per eum a Patre cuncta impetremus. Noster quippe est, quia nobis jam jure debetur. Ideo oramus ut quod nostrum est per donum, quotidie tribuatur per effectum. Sit tantum ille cibus nobis quotidianus, et omnia in eo simul nostra erunt. Hoc est dicere: Primum quaerite regnum Dei, et omnia haec adjicientur vobis. Quae nimirum omnia aliena sunt, quia non sumus de hoc mundo, et ideo prius quod nostrum est oremus, ut in eo cuncta impetrasse laetemur. Nam quod aliena sint reliqua 336 omnia, docet evangelicus sermo, ubi ait: Et si in alieno non fuistis fideles, quod vestrum est, quis dabit vobis? (Luc. XVI, 12.) Propterea quod nostrum est, ante omnia et super omnia requiramus, quatenus ille sit nobis panis, ille cibus, ille vita, pro cujus amore quae mundi sunt omnia postponentes quasi aliena deputemus: et ideo nonnisi diurnam, licet a Patre, alimoniam istam aut illam rogemus, ut in illo, de illo, ab illo semper alamur. Quoniam nec locupletius cellarium invenitur, nec praestantius paratissimum quidem est et continuum; idcirco non aliud quaeramus quam quod proprium et paternum. Sequitur:

Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Hic unusquisque semetipsum attendat, et cautionem coram judice voce propria proposuisse intelligat. Docuit enim hoc Magister pietatis, non solum ut nos invicem ad [Col. 0294D] misericordiam inflecteret, verum ut peccantibus in se reis, ipse indulgentiam largiretur. In uno siquidem nobis subveniens, in altero vero peccantibus fratribus per eorum debita relaxans; in utroque tamen utrisque veniam clementer providit, et ad libertatem adoptionis singulos quolibet charitatis voto venire voluit. Unde diligentius unusquisque petitionem cautionis dignoscat; quia sicut promptus ad indulgentiam circa suos debitores exstiterit, sic Deum in suis propitium habebit. Hoc enim sperare docemur a Domino, et in nostra ponitur potestate, quod cernimur dimisisse conservo. Nostra quidem sponsione astringimur: idcirco sicut debitores esse nolumus, ita nec habere cupiamus, quia in eorum personis [Col. 0295A] aut ligamur, aut absolvimur. Quod si putatur hic incertum, de quibus debitis, vel de quibus debitoribus dicatur, abjicienda est materies excusationis, et intelligendum planius ex omni debito tam culparum quam et pecuniariae gravitatis, ut in quocunque tibi frater tuus reus fuerit, hoc relaxes. Nam et nos plurimis ostendit nexibus involutos tam delictorum crebra praesumptio, quam pecuniaria inhonesta quaestusque lucri contrectatio. Ideo, prout facultas virium omnibus suppetit, debent singuli suis relaxare debitoribus pondera facultatis quibus oppressi tenentur debitis. Quia quisquis egenti fuerit inhumanus, Deo quae sua sunt abnegat, cujus infinita pietas sic angustias suscipit miserorum, ut quidquid pauperi dispensatione benigna fucris [Col. 0295B] largitus, sibi praestitum connumeret. Debitores autem 337 tribus obnoxii modis tenemur: cum aut quae Divinitas prohibuit admittimus, aut quae jussit non implemus; seu cum de propriis astringimur votis; quia et tum debemus, Christi beneficia gratis consecuti, omnia quae promisimus, donec fideli mente singula reddamus. Sic itaque et in nobis tripliciter admittitur, quod remittere jubemur, nostris ut absolvamur reatibus. Dum injuste aut in animo laedimur, aut in corpore passionibus afficimur, aut in his exterius, quae nobis jure competunt, quolibet injuriarum affectu praegravamur; quorum, quibusque debitoribus, seu peccati sit pretium, seu rerum, quod nonnunquam sine dilecto tenetur, debemus omnino fratribus relaxare, quatenus nobis [Col. 0295C] nostra a pio judice relaxentur debita. Maxime tamen pondus peccati, si ad nos pertinere probatur, ultronei remittamus; quoniam etsi debitum pecuniae interdum juste repetimus, debitum delictorum nunquam petentibus sibi indulgeri absque damnatione nostra negamus. Unde praeceptum est in hoc ipso Evangelio: Cum steteritis ad orationem, remittite si quid habetis adversus aliquem, et Pater vester, qui in coelis est, remittet peccata vobis; si autem vos non remiseritis, inquit, neque Pater vester, qui in coelis est, remittet vobis peccata vestra (Matth. XVIII, 35) . Excusatio namque nobis nulla relinquitur, quia unusquisque nostrum secundum hanc sententiam in die judicii judicabitur. Sed cauti esse debemus ne aut ea quae in Deum admittuntur, [Col. 0295D] quasi nostra peccantibus relaxemus, aut ea quae nostra sunt, veluti ex zelo Dei, causa vindictae retribuamus. Solemus ergo, quod est gravius, erga illa quae ad Dei omnipotentis injuriam prorumpunt, quasi clementes existere; erga illa vero quae in nobis fiunt, licet parvissima, immites et inexorabiles esse: pro quibus non indulgentiam utrisque factis, sed condemnationem a Domino promeremur, quia ex ipsa nostra petitione durius condemnamur. Quid ergo est dicere: Dimitte sicut dimisi debitoribus meis, cum non dimiseris, nisi pium judicem ex tua crudelitate ad severitatem vindictae acrius provocare? Idcirco formam nobis imposuit, quemadmodum volumus judicari. Unde indulgentibus summa [Col. 0296A] coram Deo jam fiducia respondet impetrandi: exigentibus vero, poena in conscientia remordet damnandi. Deus tamen mavult invenire cui indulgeat quam quem puniat. Ideo 338 in nostra posuit potestate, qua quisque conscientia Dei judicium erga se provocet, et quomodo sententiam tanti discriminis valeat temperare. Nemo igitur se immunem a peccatorum debitis existimet, quia nemo sine culpa vivere potest. De quo Joannes apostolus: Si dixerimus, inquit, quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I, 8) . Neque perfunctorie hoc Magister veritatis discipulos docuit orare. Neque universalis Ecclesia false ista probatur dicere. Omnes quidem debemus, et ideo omnibus necessaria est Christi indulgentia. Propterea [Col. 0296B] devoti ex animo omnibus relaxemus, ut et potiora seu quamplura nobis a pio judice relaxentur. Pecuniariam quippe proposuit orandi figuram, flagitiis comparatam, quoniam radix omnium malorum non solum cupiditas, sed et avaritia probatur, sine cujus semine vitioso nulla propemodum generantur scelera. Idcirco in utrisque servandum est, ut in quibuscunque possumus conservis subveniamus. Alioquin qui corda inspicit singulorum, ipse aut preces approbat, charitate in animo flagrante, aut reprobat illa refrigescente. Quia profecto prius corda viresque singulorum inspicit, et tunc ex eo munus voti, seu supplicum preces pensat. Hinc est quod primum ad Abel, deinde ad ejus munera respexisse legitur; unde placatus ea suscepit, quia eum quem [Col. 0296C] prius aspexerat coram se rectum invenit. Quapropter nemo se fallat, nemo se circumveniat; quicunque non dimiserit peccantibus sibi ex corde, frustra ante judicem, cujus haec sunt mandata, preces offert.

Et ne nos inducas in tentationem. Non quod Dominus dux et magister veritatis, qui via est credentibus, quempiam in laqueum tentationis inducat; sed abhorrens qui suis negligunt parere disciplinis, cum eos deserit et permittit ire quocunque ducuntur illecti, tum utique inducere eos perhibetur. Fit ergo iste loquendi modus in Scripturis divinis frequentissime, per id quod sinit aut praestat fieri, ut ipse facere dicatur. Habes quoque in bono quod Spiritus sanctus postulet pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII, 26) , dum nos postulare facit; habes et [Col. 0296D] in malo, dum dicit: Et ego indurabo cor Pharaonis (Exod. IV, 21) , cum eum indurari permisit. Atque propheta: Indurasti, Domine, cor nostrum, indurasti ne iremus post te (Isa. LXIII, 17) . Non quod pius Dominus aliquem aut inducat in laqueum tentationis, aut induret, ne verbum disciplinae queat 339 suscipere: sed quia, dum judicio suo vero et justo nos deserit, quasi inducere in sacris litteris figuratur, et dum nos sinit infidelitate cordis interius congelescere, quasi indurare dicitur, quia non resolvit ad calorem amoris, quos novit frigescere ab illo, qui sedem suam ad Aquilonem posuit. Unde sponsa in Canticis: Surge, Aquilo, et veni, Auster, perfla hortum, ut fluant aromata illius (Cant. IV, 16) [Col. 0297A] Alioquin, nisi animus divino fuerit adjutus suffragio, cito flante vento tentationis ad ruinam impellitur. Hinc est quod petimus: Et ne nos inducas in tentationem, id est, ab eo qui male tentat ne sinas nos induci. Deus enim intentator est malorum. Hinc scriptum est quod Deus neminem tentat. Non quod non tentaverit Abraham et Jacob, seu electorum quamplurimos ad salutem, sed quia ad malum neminem tentat, et ideo intentator malorum dicitur. Inducimur autem in tentationem, cum tentatio nos vel parum fregerit; neque enim oramus ut non tentemur, sed ne inducamur in tentationem, id est, ne nos tentatio vel ad modicum vincat; hoc quippe est dicere, ne nos inferas in tentationem, quod Paulus praemittit dicens, quod faciet cum tentatione, etiam [Col. 0297B] providebit ut possimus sustinere (I Cor. X, 13) . Nam non ideo beatificatur quispiam, quod non tentatur, sed quia post tentationem victor divinitus coronatur. Hinc quippe scriptum est: Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jac. I, 12) . Constat igitur quod omnibus tentatio necessaria est, et omnes tentamur. Sed quia vires nostrae ad ea non sufficiunt superanda, oramus medullitus cordis, Ne nos inducas in tentationem, hoc est, ne sinas nos ire ut vincamur; ac si dicatur: Infer tentationem, ut probemur, et praesta suffragium ne vincamur, quatenus post triumphum victores coronemur. Veniunt quippe venti, impellunt flumina, feriunt undae, coacervantur immensi gurgites, petimus ne nos inducas, hoc est, ne tuo [Col. 0297C] nos destituas auxilio, ut tentatio vincat; tu enim de coelo clamas, adhuc certantibus in agone militibus: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 33) . Ac si dicatur: Si formidatis inter innumeros hostes, si timeris propter immensam mundi saevitiam, si vires contra violentos eorum impulsus pro diffidentia franguntur, si laquei hinc inde parati tenduntur, si caligo tenebrarum, ut impingatis caecitate pressi, aspergitur, 340 si ab innumeris coangustamini casibus, et circumdati vallo jam tandem fide infirmamini, confidite, ego vici mundum. In mea siquidem victoria triumphus vester erit. Inter quae nimirum mala, culpis exigentibus, ne nos deserat recte oramus, ne inferat nos in tentationem. Ac deinde subjungimus:

[Col. 0297D] Sed libera nos a malo. Quibus duabus precibus regno diaboli exuimur, scilicet quantum ab eo educti sumus, ne rursus illo inficiamur; et quantum adhuc propter infirmitatem carnis in eo sumus, quantocius inde liberemur. Nam in eo quod dicimus, libera nos a malo, non minus de invisibili, quam de visibili liberari malo petimus. Praecipue tamen ab illo nos exui malo rogamus, a quo retinemur, id est, a diabolo et a peccato, quod ex diabolo quotidie propagatur. Verumtamen et ad finem oratio dirigitur, quia ab omni malo tunc penitus liberabimur. Nam quandiu hic sumus, sine illo malo quo caro atteritur et animus frenatur, esse nequimus; verum cum corruptibile hoc induerit [Col. 0298A] incorruptionem, et mortale immortalitatem, tunc utique ab omni malo funditus liberi erimus, qua libertate Christus nos liberabit. Interim tamen et a malo saeculi hujus liberari poscimus, ne gravemur angoribus et pressura corruptionis. In qua nimirum petitione, oculus tam ad praeteritum, quam et ad praesens, nec non et ad futurum extenditur tempus; seu ab illo quod admisimus, seu ab eo quo tenemur adhuc malo, interius exteriusve, seu ab illo quod imminet in futuro, modis omnibus liberemur. Namque omnis corruptio mala est utique, quia a malo, id est, a diabolo exstitit; et ideo dum oramus, libera nos a malo, integritatem futurae vitae precamur participare, ut tandem ad eam felicius pervenire possimus. Quid igitur deest quod istis non contineatur [Col. 0298B] septem precibus, seu ad praesentem vitam, seu, quod majus est, ad futuram? Ex quo profecto liquet quod in eisdem res potius docuit Christus, quam verba. Unde non aliud orandum jure credimus, quando quidquid ad salutem fit, quod est in nomine Jesu petere, totum inibi deprecamur; ubi si recte pensamus mirabilis ordo ascensionis monstratur. Nam, sicut septem dona Spiritus sancti a summis incipiunt, et ad finem, id est usque 341 ad initium sapientiae, gradatim decurrunt: ita et ordo precum a summis usque ad finem, ut a mundi malis liberemur, extenditur. Unde in utrisque si a fine incipimus, ad perfectionem fit gradalis ordo virtutum septem: et si a summis, quia ista de supernis aeque accipimus, fit rursus [Col. 0298C] identidem ordo descensionis. Sed quia per operationem harum, nos ab imis ad summa consurgimus, septem beatitudines, ut praetulimus, quae nostro labore per eadem dona quaeruntur, ut nos ad altiora doceant elevari, de imis ad summa gradatim veniunt. Habemus ergo in princibus eadem ut impetremus dona, in donis vero, ut operemur Spiritus sancti mandata: deinde in operatione beatitudines quibus coronemur, illico consequuntur. Ac per hoc oremus ut percipiamus, perceptis vero donis operemur quae jussa sunt; operantes autem praemeditemur quatenus ad singulas beatitudines divinitus adjuti quandoque perveniamus. Nam sicut a malo per spiritum timoris liberamur, ita liberati ab eo, non minus spiritu pauperes quam rebus esse cupimus, [Col. 0298D] deinde cum dicimus: Ne nos inducas in tentationem, spiritum pietatis rogamus, ut mansuescat interior homo noster, et mites simus, ne, ullo nos monente, tentamentorum incidamus laqueos; imo agamur spiritu pietatis, ne ullis exasperemur malis et perviam justitiae gradientes sine ulla impietate mentis ac corporis evadamus. Nam in eo quod petimus dimitti nobis debita nostra, non nisi spiritu scientiae rogamus, quia delicta nostra scire vel intelligere, illo ex dono possumus. Hinc quoque David ait: Delicta quis intelligit? Ac si patenter dicat: Nemo nisi qui spiritum scientiae Dei ex dono possederit. Intelligere enim pro scire dixit, quia divina et spiritalia intelliguntur terrena vero, et quae [Col. 0299A] carnis sunt, proprie sciuntur. Unde quidam doctorum inter sapientiam et scientiam hoc esse sanxerunt, dicentes sapientiam ad contemplationem futurae vitae pertinere, scientiam vero ad usum temporalium ut his bene utamur. Quae profecto scientiae virtus in evitandis malis, sive intelligendis, vel appetendis bonis versatur, quia per eam prius veritatis agnitio repulsis malis participatur. Propter quod nostra et aliorum vitae contagia lugere indefessis precibus hortamur, et ad superna coelestis patriae desideria copiosius inardescimus. 342 Quibus duobus, vitiorum scilicet praemiique, finibus bene utimur, cum et illa lugentes penitus vitamus, et ista desiderantes amplius omni ardore charitatis concupiscimus. Magnus itaque quisquis tribus istis [Col. 0299B] gradibus subrigitur; nam dum liberatur a malo, haeret jam illi summo bono; et dum postulat, confitetur esse sectandum. Qui cum liberatum se aspexerit, petit a quo liberatur, ne se inducat in tentationem, ne rursus in malum ruat. Ubi aperte illius potentia praedicatur, sine cujus permissu adversarius nihil valet; et dum permittitur culpis exigentibus, quasi nos inducere videtur. Unde omnis timor noster, spes et devotio, cultu religionis convertatur ad eum, dum constat quod in tentatione nihil inimico liceat, nisi potestas nocendi ab eo tribuatur, quem petimus, ne nos inducat. Deinde quia in hac vita sine peccato renatis vivere non vacat, bene hac prece utimur, ab his liberari, ut doceamur ex ea, charitatis officio, quid et ipsi agere in fratribus [Col. 0299C] debeamus. Sed quia necdum visione Dei et virtutum plenitudine integre fruimur, cibus nobis in via necessarius est quotidianus, ut ex eo refecti, quandoque ad patriam redeamus. Unde illico, panem nostrum quotidianum petimus, ad quem nemo sine spiritu fortitudinis pervenit. Hinc sane scriptum est: In sudore vultus tui vesceris panem tuum (Gen. III, 19) . Ubi ergo sudor quaeritur, labor utique designatur, et ubi labor, ibi spiritus fortitudinis necessarius probatur. Ubi vero spiritus fortitudinis adfuerit, ibidem justitiae esuries indefessa praemeditatur, quia justitiae plenitudo aeternus est cibus. Diurnus autem, ut quotidie illam esurientes, quam Christus docuit justitiam impleamus, ut sit panis ille qui de coelo descendit in prece, justitia in exhibitione, [Col. 0299D] spiritus fortitudinis in refectione; quibus duntaxat quatuor virtutum donis reliqua tria in fine plenius consummantur, quandoquidem voluntas Dei in terris, sicuti et in coelo, spiritu consilii moderatur: quia nihil aliud vult Deus quam quod consilii est, et per eum omnia diriguntur. Sane unum est illi velle atque consulere. Neque igitur in parte distenditur, ut aliud habeat volendo, aliud consulendo. Nam nos quam saepe aliud nolumus, et aliud consilii esse cernimus. Idcirco interdum perverse gradimur, 343 propter quod spiritus consilii est necessarius, ut ex illo voluntas Dei in nobis dirigatur, quatenus jure misericordes esse possimus. Restat plane spiritus intelligentiae, ex quo illud regnum futurum ingredientibus [Col. 0300A] declaratur, et cordis munditia tribuitur; quo nimirum oculo reserato Deum ibidem sicuti est regnantem visuri sumus, ubi spiritus sapientiae complebitur illa septima sanctificatio nominis ejus; quam denique, non in senario, qui perfectus ab omnibus praedicatur, neque in alio retro numero decuit postulari, sed in septenario in quo illa signatur sanctificatio diei septimi, ubi Deus requiescens ab omni opere suo suam sanctificasse requiem enarratur. Non quod post laborem requieverit, sed quia quae perfecta fecit, in se requiescere concessit. Nam omne quod est, ita ab illo et per illum est, ut totum ei debeat quod est. Idcirco perfectione senarii regni adventus poscitur, quatenus occurramus omnes in virum perfectum et mensuram plenitudinis [Col. 0300B] Christi; deinde nobis in illo requiescentibus, sanctificetur ipse in nobis, dum nos in illo sanctificamur. Quam profecto sanctificationem a principio in se credentibus repromisit, dum illam sanctificasse legitur diem, quae perfectionem omnium sequebatur rerum. In qua Deus in sese requiescens, non etiam non alibi quam in se requiescere concessit. Quam sane requiem jure poscimus in nobis sanctificari, ut perenniter in eum sanctificati requiescamus. Iste est igitur digitus summi pontificis Christi, quo septies ejus respergitur sanguis, ut in eo a lepra immunditiae sanctificemur. Nam per digitum Spiritus sancti gratia designatur, quo preces nostrae et beatitudo donorum expletur, et omnia praesentis vitae contagia expiantur. In qua nimirum [Col. 0300C] septima sanctificatione pax verae beatitudinis firmatur, praestatur adoptio, sapientia plenissime condonatur. Hinc quoque Paulus ait: Pacem sequimini et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum. Verum omnis virtutum dedicatio ad hanc ultimam porrigitur sanctificationem, quia post perfectionem senarii, de dono immortalitatis vestiti, ipsius aspersione sanctificamur, ut deinceps in illo requiescentes incommutabiles per eum et sancti maneamus. Moneo igitur lectorem hos septem gradus 344 donorum et precum diligentius contemplari, quia non sine causa plurimus in locis, isto sub numero omnis perfectio et vera requies praedicatur. Nam Christus Jesus omnibus venit. Venit enim admodum docere sapientes et insipientes corde, omnique sexui et [Col. 0300D] aetati praecepta salutis dare. Idcirco compendiose satis, non modo mandatorum tradidit disciplinam, verum etiam donorum ac precum, ut verbis paucioribus memoriae res multiplices et pernecessarias commendaret. Si quomodo simplicitas fidei, velociter addisceret, salutis suae sufficientiam, et prudentia ingeniosorum amplius profunditatem mysterii obstupesceret. Hinc Isaias vaticinatur dicens: Sermonem abbreviatum faciet Dominus super terram. Quem profecto sermonem ita abbreviavit, ut memoriter eum subito capere possint; ita rebus implevit, ut inpraesentiarum nemo sine Spiritus sancti gratia, et cum ea rarus admodum qui omnia aut intelligere aut percipere possit. Unde precibus [Col. 0301A] elaborandum ut dona percipiamus ex gratia; donis vero agendum, ut pervenire possimus ad meritum gratiae, deinde pro meritis beatitudinem speremus quaerentibus concessam. Alioquin nec sine fidei precibus ad domum, nec sine meritis pervenitur ad beatitudinis gradum: quod sequens conclusio satis declarat.

Si enim, inquit, dimiseritis hominibus peccata eorum, dimittet et vobis Pater vester coelestis delicta vestra. Si autem non dimiseritis hominibus peccata eorum, nec Pater vester dimittet vobis peccata vestra. Unde patet quod unusquisque sua condemnatur infidelitate. At ille in utroque Pater incommutabilis manet, quia non potest viscera paternitatis amittere; imo quia filius esse non vis, tua crudelitate jure [Col. 0301B] damnaris. Hinc ex omnibus hoc unum post precem in fine conclusit, ut reduceret ad memoriam quid tu in oratione spoponderas, quatenus in tua cognosceres potestate impetrare vineam quam postulas. Neque aliud primum exigit judex apud quem rogas, nisi ut talis circa fratrem qualem eum exposcis circa te filium esse. Quod si fratri non parcas, Patri quoque infligis injuriam, quem rogas, et ideo jure condemnaris dupliciter reus. Primum, quia peccatis et debes, deinde quia monitus a judice, petenti 345 fratri amore patris, ut tu ipse veniam acciperes, crudelis in utroque, veniam non dedisti. Propter quod nemo se circumveniat, quia qui precem composuit, ipse cordis arcana penetrat, et talem te habet in prece, qualis exstiteris corde. [Col. 0301C] Quibus ita inspectis, jam, quid ulterius prosequatur, expleamus.

Cum jejunatis nolite fieri sicut hypocritae tristes, ac reliqua. Consequenter in omnibus filios erudit, quomodo jejunare debeant, exponit. Siquidem ne tristes more hypocritarum pareant hominibus jejunantes. Non quod in die jejunii pro delictis et variis miseriarum casibus non oporteat contristari, sed affectatam vanae laudis tristitiam vult procul abesse a nobis, ut in omnibus glorificetur Deus, et ad ejus laudem omnia referantur. Unde nec simpliciter, Nolite tristari, sed cum additamento: Nolite, inquit, fieri sicut hypocritae tristes. Alioquin quomodo humiliabimus ante Deum animas nostras, praesertim cum oporteat nos contristari ad poenitentiam? [Col. 0301D] Nam cor contritum et humiliatum Deus non spernit. Hinc quoque illam tristitiam, quae vanas sectatur laudes, damnat, eamque fugiendam docet, de qua illico infertur.

Exterminant enim facies suas, ut pareant hominibus jejunantes. Finem quoque intentionis, sicut jam superius, reprehendit, et jejuniorum profectum docet extra jactantiam confecti corporis esse debere, neque de ostentatione squaloris favorem vulgi quaerere. Quia decet omne jejunium nostrum in sanctae operationis decore ponere, ut ei placeamus inde, cujus semper gloriam oportet sectari, et laudem infatigabiliter quaerere. Et notandum quod sicut jactantia ex nitore vestium et decoris pulchritudine [Col. 0302A] subripit elatos, sic utique de nimio squalore et macie corporis vana gloria decipit incautos. Exterminant, inquit, enim facies suas, quod est aperte dicere. Extra terminos humanae consuetudinis eas obducunt, et inusitato genere foeditatis semet afficientes, pallorem quaerunt, quatenus dissimiles ab aliis videantur, ut ex ipsa vilitate carnis ultra homines praedicentur. Melius tamen, sicut in quibusdam codicibus habetur, demoliuntur facies suas, quam exterminant, dicimus. Quia exterminare, quasi extra solum est ducere; demoliri autem, quasi 346 dissipare, et obductu tristitiae ac squaloris quasi ad nihilum omnem venustatem vultus redigere. Sed quodlibet horum acceperis, hypocritarum est, ut scenam larvarum gestantes, aliud in corde gerant, [Col. 0302B] et aliud in superficie cernentibus se exhibeant. Non ut cultu verae religionis virtutes Christi studeant, sed ut favorem vulgi excitent. Hinc est quod sequitur:

Amen dico vobis, quia receperunt mercedem suam. Suam itaque mercedem, et non adoptionem fidelibus repromissam, quia propriam gloriam quaerentes, a Christo sunt alieni. Siquidem Deus non irridetur. Et ideo inpraesentiarum fumosas vulgi laudes, et in futuro simulationis suae mercedem damnationis receperunt.

Tu autem cum jejunas, unge caput tuum, et faciem tuam lava, etc. Idioma sanctarum Scripturarum est, ut sic uni quasi omnibus, et sic omnibus quasi uni loquatur; idcirco singulari numero, tu autem, dixit, [Col. 0302C] cum jejunas, ut unusquisque specialiter sibi intelligat hoc dictum. Caeterum notandus est locus, quod non omnia etiam Novi Testamenti praecepta juxta litteram sunt servanda. Alias autem fugientes in jejuniis hominum conscientiam, et vanae laudis jactantiam, uncti capitibus magis ostendimur jejunare, et ridiculi erimus olei pinguedine delibuti. Verumtamen more Palestinae provinciae loquitur, ubi diebus festis solent ungere capita sua solemnia celebrantes. Ex quo liquet jejunantes nos festivos esse debere, et in diebus abstinentiae laetitia spiritali pinguescere. Est namque interior homo noster, in quo sicuti a capite omnia membra corporis reguntur, ita a mente illius participantur partes, propter quod saepe caput pro mente ponitur. Quam oportet [Col. 0302D] denique in diebus jejuniorum sacro perungi unguento, illo videlicet de quo sponsa in Canticis ad Sponsum loquitur: Unguentum effusum nomen tuum, ideo adolescentulae diligunt te (Cant. I, 3) . Quo nimirum unguento mens nostra peruncta, recte diligit eum, cujus amore interius perfusa, fragrat odorem, et virtutum odoramenta passim bonis operibus decorata respergit. At vero hypocritarum caput unguento ungitur adulationis, de quo Psalmista canens: Oleum autem peccatoris non impinguet caput meum (Psal. CXL, 3) . Christus itaque factus est nobis unguentum, quod effusum per passionem mortis, totam domum, sanctam videlicet Ecclesiam, suo replevit odore. Idcirco non alterius causa jejunare [Col. 0303A] convenit; 347 sed illius spiritu profusi, debemus per abstinentiam macerare carnem, ut ejus passionibus participemur. Alioquin nisi ejus ungamur spiritu amoris, jejunia nostra vana erunt. Illo itaque oleo unctus est Jesus prae participibus suis. Illo ungamur et nos, ut opera misericordiae cumulentur, implorantes spiritum charitatis, quo interius divinitus irroremur. De quo Propheta: Impinguasti, inquit, in oleo caput meum, et calix meus inebrians quam praeclarus est (Psal. XXII, 5) . Quia nisi illo ungamur unctionis oleo, calix jejunii nostri nullo inebriatur pietatis affectu. Unge, inquit, caput tuum, et faciem tuam lava; quod est manifeste dicere, Perfunde mentem spiritu laetitiae, bonis operibus insudando, et faciem tuam, scilicet conscientiam, lacrymis lava, [Col. 0303B] ut munda sit in omni opere tuo mens et conscientia coram Deo. Beati enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V, 6) . Alioquin in diebus jejuniorum nostrorum, nec caput sufficit misericordiae operibus perungi sine pura conscientia, neque conscientiam sufficit lavare ab operibus peccati, si non bona quae possumus instanter agamus. Unde ut reniteat caput Spiritus sancti gratia perfusum, purgetur conscientia ab omni labe peccati, et lavetur fonte lacrymarum, quatenus jejunium acceptabile fiat, et nos Spiritus sancti gratia delibutos candidioresque commendet.

Ne videaris hominibus jejunans, sed patri tuo qui est in abscondito. Et pater tuus qui videt in abscondito, reddet tibi. Hominibus itaque ille jejunat, qui favore [Col. 0303C] eorum captus vanam gloriam quaerit: ille vero Deo Patri, qui propter ejus amorem sese macerat, et quod sibi subtrahit alteri largitur. Nec non etiam is sibi jejunat et non Deo, qui avaritia pellectus, in posterum sibi de quo abstinuit, reservat. Porro autem qui Deo jejunat, pura conscientia intus in abscondito offert profecto ubi Deus Pater videat. Si enim per fidem ille intus in abscondito esse creditur, ibi est jejunandum quo ipse videat, quia non alibi videre potest, qui nusquam deest, quam quo esse probatur. Idcirco necesse est jejunans sic vivat, ut ei placeat, quem in pectore portat.

Nolite thesaurizare vobis thesauros in terra, et reliqua. Haeret haec sententia circumstantialiter ubi ait: Ne videaris hominibus jejunans. Quia qui [Col. 0303D] jejunat, seu reservando quod non ederit, seu gloriam sibi quaerendo quod abstinuit, in terris utique 348 sibi thesaurizat. Omne enim quod pro terrenis commodis gerimus, in terris thesaurizamus. Et omne quod propter Deum agimus, ad coelum transponimus. Coelum autem hoc loco pro aeternitate ponitur, terra vero pro transitoriis. Unde quidquid agimus, vel quantum agimus, pro aeternis agere debemus, et in spiritalibus, ut in aeternum feliciter vivere possimus. Nec itaque cogitandum, quod ista terrena praeceptorum usibus distributa ibidem aggregata ad litteram inveniemus, sed pro servitutis nostrae operibus illos in Christo sapientiae thesauros et scientiae acquirimus. Neque enim in [Col. 0304A] coelestibus alii thesauri possidentur, neque illuc hinc alii transferri queunt. Sed dum ista propter Christum amittimus, ea quae in ipso sunt, nobis thesaurizamus. Nam etsi specialiter de eleemosyna moneamur, generaliter tamen de omni opere virtutum accipiendum. Quia quidquid pro Christo temporaliter impendimus, illinc in eo aeternaliter recepturi sumus. Unde illa quae gerimus, semper eo studio agere curandum est, ut Christo placeamus, atque per hoc in illo thesaurorum arcana nobis recondita solerter praeparemus.

Ubi nec aerugo nec tinea comedunt; neque fures effodiunt nec furantur. Praetermissa igitur vanae laudis cura, et invidorum obtrectatione, quibus duntaxat pretiosi corrumpuntur thesauri animarum, [Col. 0304B] ponamus omnem spem nostram in coelestibus, et ibi thesaurizemus, ubi per spem jam sumus, per fidem adhuc gradimur, per charitatem amplectimur. Verum hic omnia metallorum splendentia aerugo consumit, et vestimentorum renitentia tinea vel vetustas vastabit. Et, ut evidentius loquar, quaecunque in mundo possidentur praeteribunt, unde tribus istis verbis. omnis concupiscentia mundi, et avaritiae luxus condemnatur. Nam et moraliter, si quid in carne gerimus, thesauros in terra condimus, dum pretiosos corporis sensus terrenis desideriis occupamus. Ergo cum gula, seu fornicatio exercetur, talentum in terra confossatur aerugine consumptum, profecto quia ferreas mentes libido domat et erodit; deinde morum indumenta, ira, superbia, timor, et arrogantia, [Col. 0304C] seu omnis vitiorum exercitus vastant, cum quibus si quid residuum fuerit, fures, daemonum scilicet multidudo, effodiunt et furantur. Unde beatus Job, tactus dolore cordis, plangit dicens: Et qui me comedunt 349 non dormiunt, a multitudine, inquit, eorum consumitur vestimentum meum sicut a tinea (Job XXX, 17) . Quibus sane verbis ostendit quod etiam, quos Deus probat interdum multis insidiarum dentibus corroduntur, et atteruntur sicuti a tinea paulatim dum eorum indumenta subripientium fraudibus corrumpuntur. Quod bene paucis verbis veritatis Magister cavere suos instituens, simul omnia comprehendit.

Thesaurizate, inquit, vobis thesauros in coelo. Ac si dicat: Cum jejunatis, aut aliquid boni operis [Col. 0304D] agitis, ibi recondite, ubi non adulatio, non vana gloria corrumpat. Cum vero terrenarum aliquid propter abstinentiam, quod etiam natura ipsa exigit, vobis subtrahitis, hoc et aliud quod habetis ibi reponite conservanda, quo nunquam fures vel corruptio possit accedere. Postremum quidquid illud est quod opere sit agendum, spiritaliter agite; quia qui seminat in carne sua de carne metet et corruptionem, et qui seminat in spiritu de spiritu metet vitam aeternam. Qua de causa thesaurizate in spiritalibus, id est in coelis, ut de spiritalibus vitam percipiatis aeternam. Et hoc notandum quod non ait: Thesaurizate mihi, sed vobis, quia quidquid boni operis pro ejus amore facimus, non illi, sed [Col. 0305A] nobis prosumus. Hinc David ait: Conserva me, Domine, quoniam bonorum meorum non eges (Psal. XV, 1) . Nihil igitur eget alterius, et ideo quidquid illi tribuimus nobis servatur. Caeterum quod ait: Ubi nec aerugo, nec tinea demolitur, ostendit quod futurae divitiae sanctorum incorruptibiles erunt. Quod vero illinc nec fures effodiunt, nec furantur, manifestat quia ibidem ulterius adversus electos Dei nulla fraus diaboli praevalebit; unde sine fine illis incorruptibilis erit gloria, et ea sine aliqua delicti transgressione semper fruentes, beati per gratiam incommutabiliter erunt. Sequitur:

Ubi est thesaurus tuus, ibi est et cor tuum. Quia qui in terris thesaurizat, cor deorsum habet, et qui in coelis, id est in spiritalibus, spe jam in sublimibus [Col. 0305B] versatur, et cor in Christo, in quo sunt omnes thesauri divitiarum, fixum habet.

Lucerna corporis tui est oculus tuus, et reliqua. Prosequitur autem munditiam cordis nostri, et de exteriore docet metaphorice interioris hominis officium. Quia sicut oculis istis carnalibus omnia corporis membra ordinate ad operationem diriguntur: ita intentione mentis et luce fidei cuncta virtutum genera, ut lucidum 350 corpus perficiant, illustrantur. Ubi non nisi unus et simplex quaeritur oculus, de quo sponsus in Canticis: Vulnerasti cor meum, soror mea, vulnerasti cor meum in uno oculorum tuorum (Cant. IV, 9) , ubi purissimum cordis ejus lumen expressit. Quia licet plura virtutum genera hinc inde resplendeant, ex uno fidei, qui [Col. 0305C] per charitatem operatur, oculo vulneratur Christus amore dilectionis: nam lucerna lumen in testa est, sic et charitas amoris Christi in fide lucet. Cum autem fides cessaverit, tantum nobis sola charitas luxerit.

Si autem oculus tuus nequam fuerit, totum corpus tuum tenebrosum erit. Id est, si mentis intentio non est ex fide, nequam est: propter quod totum corpus tuum, licet videantur virtutes inesse, id est totus interior homo, nequam erit. Quia quidquid non est ex fide, peccatum est; peccata autem omnia nequam sunt, et ideo corpus quod ex ipsis constat, tenebrosum erit. Nihil enim magis damnat quam infidelitatem, et malam hypocritarum intentionem, quae de infidelitate descendit, ubi etsi bona videatur fieri, [Col. 0305D] inter vitia computantur, quia de origine vitiorum nascuntur.

Si ergo lumen quod in te est tenebrae sunt, ipse tenebrae quantae erunt? Id est, bona quae egeris, quae a mala intentione, si tenebrescunt, cum poterant esse lux si ex fide forent, quid putas ea, quae et mala per se sunt, et non ex fide fiunt, imo mala intentione nascantur, quia tenebrae sunt, tenebrae quantae erunt? Nam mala intentio tenebrae sunt. De quibus si nascatur quasi lux, virtus boni operis, ipsa lux virtutis, quia male fit, vitium erit. Quod si rursus vitium mala infideliter agatur intentione, quasi tenebrae de tenebris generantur. Ac per hoc tantas tenebras quis poterit explicare? Vult ergo [Col. 0306A] Christus et bona fieri, et ex bono mentis proposito illa oriri. Alioquin si justificatio nostra ex fide est, quis poterit justificari per eam fidem quae in se ambigua est? Ubi quaerendum, si virtutes quae mala intentione fiunt, vitia sunt, utrum vitia quae rursum videntur bono proposito fieri, quando Dei judicio fallimur, in lucem interpretentur. Alioquin pronior severitas videtur ad culpae vindictam, quam origo boni ad virtutis augmentum. Sed judicia Dei abyssus multa. Quis enim novit, quo judicio Dei in eodem bono proposito fallamur? Vel quis intelligit si voluntas nostra omni circumstantia nostra recta judicetur? 351 Verumtamen fidendum de Domini bonitate; si recta intentione gerentes labimur, cito luce fidei et confessionis purgabimur. [Col. 0306B] Quod si obstinatio perduraverit, magis timendum ne a radice mala intentionis hoc processerit. Quia si quid bonae voluntati secus contigerit, humilis confessio, quae de bona voluntate nascitur, cito purgabit, ita ut in lucem clarescant omnia. Qua de causa Deo subjecta sit semper anima, et illud: Revela Domino viam tuam, et spera in eo, et ipse faciet.

Non potestis duobus dominis servire, et reliqua. De contrariis ergo et inter se dissidentibus loquitur. Quia saepe videmus duobus bene concordantibus, sine ulla perturbatione mentis aequanimiter uno proposito deservire. Sed non de his dicit, quia propter dissidentia rerum negotia inter se ista proponit. Unde Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, non tres Domini, quorum deitas et voluntas, atque potestas [Col. 0306C] una praedicatur. Sed ibi deficit aequa obtemperatio servitutis, ubi dispar voluntas interseritur. Quae nimirum sententia continuatur ad tria illa, quae superius exposuimus. Ac si dicat: Non potestis solum ut videamini coram hominibus bona agere, atque ex his Deo placere. Neque potestis in terris thesaurizare simul et in coelestibus ea recondere. Neque sine dubio vitiis et virtutibus deservire, quibus alteris partibus, recte vel Deo servitur vel diabolo. Sed quia regnum Christi et regnum diaboli longe inter se dividuntur, idcirco simul in utroque non possumus militare. Propter quod bene a principio fidei nemo ingreditur fontem baptismi, per quod intratur ad regnum Christi, donec abrenuntiet diabolo, et omnibus operibus ejus, atque omnibus pompis ejus. [Col. 0306D] Stultus igitur miles est, qui tyrannicam abjecit dominationem, et sub piissimo coepit armis coelestibus militare imperio, si rursus contemnat, projectis immortalibus armis, quem devotus susceperat, per quem etiam exemptus de morte salutem perpetuam acquisierat, illius nolens parere legibus neque disciplinis obedire; et quod stultius est, sub ejus redire dominio a quo prius morti addictus, captivus tenebatur, et crudelibus vexabatur furiarum legibus. Unde cogitet unusquisque apud semetipsum quid abjecerit in baptismo; diabolum scilicet et omnia opera ejus, atque pompas ipsius unusquisque nostrum repudiavit, et fit mira deceptio, cum aut opera carnis aut pompas saeculi sectamur. 352 Quid enim [Col. 0307A] sunt opera carnis nisi opera diaboli? Et rursus pompae saeculi, quid nisi diaboli esse censentur? Quibus cum servimus vel succumbimus, cui nisi diabolo prosternimur? Mirabilis igitur vicissim proprietas verborum commutatur.

Aut unum, inquit, odio habebit, et alterum diliget: aut unum sustinebit et alterum contemnet. Quia profecto diabolus semper est odio habendus, Christus vero utique diligendus. Neque aperte unquam aliquis Deum odio habuit; sed omnes etiam pagani eum se fatentur diligere, licet variis seducantur erroribus, dum sibi falsos confingunt deos. At vero diaboli nomen pari modo simul omnes exsecrantur. Unde vitiosus quisque, pressus sua concupiscentia, velut tyrannum sustinet, super se iniqua exactione dominantem; [Col. 0307B] Deum vero et Dominum Creatorem suum, suis concupiscentiis et diaboli devictus persuasionibus, adhuc revocantem se contemnit. Verumtamen non odio habens quem se diligere suamque salutem velle pro certo novit, sed contemnit redire, dum male perfectus a concupiscentia, pressus sub diabolo jacet. Duo sunt igitur utrarumque sententiarum fines, quia omne genus humanum sub duabus istis colligitur partibus. Omnes enim aut odio habent diabolum, et Deum verum obediendo diligunt, aut certe sub diabolo propria concupiscentia victi, tyrannicam sustinent dominationem, et Creatorem suum, ejus nolentes mandata servare, quasi de misericordia praesumentes mente caecati contemnunt.

[Col. 0307C] Non potestis Deo servire et mammonae. Hoc loco quae superius proposuerat, apertius exponit, quod non possint simul Deo et saeculo servire, neque simul temporalibus et aeternis, coelestibus et terrenis. Mammona namque Syra interpretatione divitiae dicuntur, quibus servire Deum negare est. Non enim dicit, non potestis habere divitias et Domini militiam bajulare, sed designanter non potestis Deo simul et divitiis servire. Aliud quippe est opes saeculi habere, et aliud eis servire. Nam qui habet eas et legitime utitur, ut dominus, dispensator potius est earum quam servus. Ille vero qui se negligens, avaritiae quaestibus immoderatus desudat, Mammonae servus jure vocatus est. Quod nomen Irenaeus Lugdunensis episcopus et martyr Christi [Col. 0307D] daemonis esse dicit, quasi qui divitiis praesit 353 hujus saeculi; non quod mundi opulentia illius sit, aut in ejus sit ditione: sed quia his utitur ad decipiendum, dum incautos divitiarum irretit laqueis. Sed quid horum acceperis, diabolo servit quisquis divitiarum ita irretitur nexibus, ut servus earum jure sit appellandus.

Ideo dico vobis, ne solliciti sitis animae vestrae quid manducetis, neque corpori vestro quid induamini. Cujus sententiae constructio non satis praemissis congruere videtur propositionibus. Nunquid igitur unius domini servus non potest circa vestem cibumque sollicitus esse? Vel quia non potest duobus aeque dominis servire, quae causa est ut non debeat de [Col. 0308A] victu et vestitu sollicitus cogitare? Quam profecto conjunctionem si diligenter inspicimus, superiorum sensum exsequitur sententiarum. Nam contemptum saeculi et fiduciam futurorum toto superiore sermone, quasi filiis et haeredibus aeternae vitae, praecipiendo tradiderat; dum et injurias sustinere patienter jubet, damna quoque voluntarie ferre, in nullo tamen ulcisci, necnon inimicos diligere, deinde humanam gloriam fugere, nunc vero confirmari nos per fidem suis promissis in spem bonorum aeternorum laborat. Quia plures sunt quos amor praesentium et desperatio futurorum torpentes facit, atque infidelitas omni caligine circumvolvit. Hinc est quod dicit: Non potestis duobus dominis servire; deinde: Ideo dico vobis, ne solliciti sitis animae vestrae quid [Col. 0308B] manducetis; ac si patenter insinuet, quid sit divitiis servire. Ne solliciti sitis, inquit, quia sollicitum esse pro his servire est; et ideo ne servi sitis pecuniarum, prohibeo sollicitudinem gerere cibi aut vestimentorum, neque enim dictum est in sollicitudine, sed in sudore vultus tui vesceris panem tuum. Idcirco labor exercendus est, sollicitudo tollenda. Ne forte, etsi non superflua quaerantur, quasi propter necessaria cor duplicetur. Unde totam spem nostram Deo committere debemus, ne rebus serviamus caducis. Nam sollicitudo saeculi suis occupatur partibus, ne aut possessa depereant, aut elaborata non contingant, ex quibus metus et timor miseram animam satis sollicite perturbant, cum propterea nihil magis acquirere valemus, nihilque amplius retinere, [Col. 0308C] nisi quantum ille decreverit, cui et nosmet committere oportet. Sed quaerendum, cum anima spiritalis et incorporea sit, quomodo ad eam corporeus iste cibus pertinere dicatur, nisi quia 354 anima, sicut et alibi, pro vita ista qua vivimus accipitur. Nam duabus suis partibus constare videtur, ut sit superior ejus pars mens, a qua noster homo interior non solum spiritalis, sed etiam ipsa anima spiritus appellatur; inferior vero animus vicitur, a quo animalis homo vocatur, qui necdum percipit ea quae sunt Spiritus Dei, sed tantum vita ista, quae cibo alitur, cum pecoribus vivit. Quam qui perdiderit propter Christum, inveniet eam spiritalem a Spiritu sancto vivificatam in vitam aeternam. Hinc est quod secundum hanc partem cibo eget ut alatur vita, secundum [Col. 0308D] aliam vero partem, multo plus quam esca creditur. Neque enim vita ista propter escam, sed esca propter hanc vitam creatur. Simili modo et corpus non propter vestimentum, sed vestimenta propter corpus fiunt. Unde non debet esse sollicitus animus ne percipiat quod propter se creatum est, imo credere oportet in dictis Dei, quia veritas est et omnium creaturarum efficientia in ejus verbo est, quapropter non sit homo ambiguus. Quia in promissis ejus qui ista spopondit, nihil inefficax nihilque ambiguum est. Sit autem homo quod esse debet et ad quod factus est, continuo aderunt ei omnia propter quem facta sunt.

Respicite volatilia coeli, quia non serunt, neque [Col. 0309A] metunt, neque congregant in horrea. Quorum exemplis nunquid prohibemur serere, seu laborare quae ad usus humanos necessaria sunt? Absit ut ita intelligamus; sed sicut hoc loco, ita et in omnibus scripturarum locis ille quaerendus est sensus, qui et catholicae congruit veritati, et intelligentiam praebeat spiritalem. Non enim ad humanos labores respicit hoc exemplum, quibus dictum est: In sudore vesceris panem tuum, sed ad sollicitudinem tollendam, et fiduciam de summo et praestantissimo Patre filiis ingerendam. Ut quia aves coeli absque ulla cura et metu victus terrenarum vivunt, multo magis pro quibus haec omnia creata sunt, absque ulla mentis sollicitudine Domino debeant famulari, et in eo omnem curam suam et sollicitudinem projicere, [Col. 0309B] ut ei vivant, cui credendo semel inhaeserunt.

Et pater, inquit, vester coelestis pascit illa. Exaggerat ergo fiduciam filiorum et confirmat; unde patrem etiam ea pascere testatur quae minima sunt et propter filios sunt creata. Quod si bonitas largitoris ad illa se extendit, quanto magis ad eos quos forte adoptionis sibi computavit in filios?

355 Nonne vos pluris estis illis? Pluris hoc loco non ad numerum refertur, sed quia sunt pretiosiores ratione utentes filii, et in adoptionem per gratiam sociati. Verumtamen haec comparatio sanctorum, sicut solet majoris ad minorem, non immerito coeli avibus confertur, quia sancti ultra quam aves secreta coelorum penetrant. Et sicut praecipui sunt natura et merito, ita praecipua coelorum sublimius [Col. 0309C] volando per gratiam tenent. De quibus propheta miratur dicens: Qui sunt isti qui ut nubes volant, et velut columbae ad fenestras suas? (Isa. LX, 8.) Sunt praeterea eorum quamplurimi a mundi negotiis ita sejuncti, ut jam in terris nihil agant, nec aliud quid laborent, sed in verbo et sola contemplatione divina versantes, spe jam in coelestibus degunt.

Quis autem vestrum potest adjicere ad staturam suam cubitum unum? Hucusque de cibo exhortatus est, nunc vero de indumento corporis, cui per nimiam sagacitatis suae diligentiam non potest quispiam adjicere, idcirco ei cura corporis relaxanda est, cujus providentia factum creditur, cum ex eo nihil sit in nostra potestate creare. Quibus profecto verbis non modo fiduciam vestimentorum ingerit, verum [Col. 0309D] demonstrat quod sua virtute quantitas et qualitas corporis metiatur, et si quid deest in futuro possit restituere. Unde qui mensuram corporis providit ut formaretur, illi tribuenda est cura vestiendi. Non quod laborare quispiam et providere ista non debeat, sicuti et pro cibo, sed hinc omnem timorem ac sollicitudinem abjicere, spem quoque suam et fiduciam Deo committere, et nihil sibi formidinis pro victu ac vestitu reservare. Quod bene Paulus ex hoc alibi docens, uno declarat verbo: Quod qui arat, debet in spe arare (I Cor. IX, 10) ; non enim interdixit illud agere, sed spem etiam in talibus Deo committere: neque fassus est quod qui arat, debeat arare sollicitus, sed proprie in spe arandum insinuat. Nisi [Col. 0310A] forte interpretetur aliquis, spem se habere in ipso jacto terrae semine, quod nunquam nisi insensatus dixerit. Sed ita intelligendum, quidquid provide pro hac vita gerimus, ut spem de ipsis, et pro futuris, semper in Domino habeamus.

Considerate lilia agri, quomodo crescunt. Etiam exhortationem habitus sicut supra victus fecerat, congruo satis exemplo firmat, non quod ista, sicut pie quidam volunt, allegorizare oporteat, ut per volatilia daemones, per lilia sublimiores angelicas dignitates, et per viride fenum 356 gentes intelligere doceamur. Sed simpliciter Christus eis de rebus manifestat, virtute sua et sapientia cuncta existere; neque in illius potentia deesse. Neque ab ejus providentia effugere corpora quae suis mensuris formata [Col. 0310B] creavit, unde debeant vestiri dum tantam pulchritudinem etiam herbarum contulit oleribus. Verum igitur quod nec Salomon, qui prae regibus terrae saeculi gloria floruisse legitur, tanta vestitus est pulchritudine, sicut liliorum est. Quia nullo artificio res aliqua tam perspicue colorari potest, ut ita candeat ut lilium, aut rubeat ut rosa, nec tamen laborant tincturae coloribus se ornando, sicut nec volatilia in terra serendo: neque nent, ut conficiant quibus induantur operimentis. Ad quod quispiam imperitorum quasi physica disputatione sciolus, simplicitatem Evangelii reprehendit dicens: Quid requirere deberent insensibilia quod eis natura contulit, vel cur elaborare pulchritudinem, quam non sibi, sed nobis Creator indulsit? Aut quomodo cooperiuntur, [Col. 0310C] quia scriptum est quod nec Salomon coopertus sit sicut unum ex istis? Nam lilia nascuntur potius quam cooperiuntur; et sicut quidam ait: «Coopertio vel amictus est corporis, non corpus ipsum. Unde si ad sensum, inquit, humanae intelligentiae res refertur, colorem lilii candor velamenti poterat aemulari.» Quibus profecto verbis non rei veritas aperitur, nec circumstantia lectionis intenditur, sed sensus caligine obducitur. Nam exemplum proposuit ubi multiplex providentia Creatoris atque efficax potentia praedicatur, qui tantum insensibilibus praestitit, quod nobis, pro quibus ista creata sunt, et necessaria praestabit. Non quod eis potiora praestiterit quam nobis, sed ne interiorem habentes gratiam pulchritudinis, hanc exteriorem diffidentius requiramus. [Col. 0310D] Cooperta autem colorata omnia jure dicuntur etsi nascantur: non quod exterius aliud habeant tegumentum, sed ipse color juxta modum locutionis cooperimentum dicitur. Nam ita saepe dicimus: Cooperuit eum pallor, aut rubor; cooperuit eum caecitas seu macies corporis, et talia hujusmodi quae infra corpus fiunt. Igitur nulli dubium quod sicuti est habitus animi, ita est et habitus in corpore, et habitus extra corpus. Porro candorem lilii quilibet vestitus color, quamvis possit aemulari, nullo modo tamen coaequari potest. Et ideo si talia tribuit uni cuilibet ex oleribus, nihil dubitandum Christiano, 357 quod eum unquam debeat fraudare promissis.

[Col. 0311A] Si enim fenum agri, quod hodie est et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit, quanto magis vos, modicae fidei? Ergo fidei nostrae inviolabilem confidentiam exemplorum auctoritate divinitus confirmat, ut nulli fas sit ambigere, dum tam evidenti documento dubietas aufertur, et promissione Christi infidelitas propugnatur. Si enim fenum, quod hodie est, tantae viriditatis decore vestitur, quanto magis eos vestire parat, quos aeternae societatis participes fecit? Et cras in clibanum mittitur. Ubi alii codices, in ignem habent. Nec dubium quin in ignem mittatur, cum necesse fuerit, licet ad hoc inhabilis habeatur, sed ad usus jumentorum potius servatur. Porro in clibanum magis tropice mitti dicitur, quia dum colligitur quod hodie virebat [Col. 0311B] decore pulchritudinis, cras in acervum mittitur. Et hoc est in clibanum mittere, quoniam acervus ille, quia formam clibani exprimit, jure clibanus nominatur.

Quanto magis vos, modicae fidei? subauditur vestiet. Igitur quia omnem fiduciam nostram in fide repromissionum, et ipse perceptionis atque virtute sua majestatis persuadet collocari, cura rerum quibus indigemus omissa, indubitanter ab eo omnia expetere jubet, a quo et ipsi vivendi exordium sumpsimus, nihil haesitantes de minimis, qui coelestia et aeterna, absque ulla ambiguitate sperare, et per patientiam exspectare debemus. Sic enim de terrenis et caducis rebus, promissis ejus non credimus ne solliciti simus, et tamen ab eo, licet ingrati, ista [Col. 0311C] percipimus; quomodo invisibilia et coelestia recte speramus? Vel quomodo aeternorum promissis absque ambiguo credimus, qui nec de istis fidentes sumus? Et ideo sic exclamat tuba veritatis, quatenus de his et fiduciam nobis ingerat, et infidelitatem condemnet. Permodica igitur fides est, si fides dicenda est, quae nec de minimis immobilem assertionem praestat. Sed quod pejus est saltem hanc pauci admodum habent, et ideo, quod alibi Dominus damnat, curis saeculi et sollicitudinibus suffocant verbum divinae praedicationis, nec referunt fidei fructum, ut omnem spem vitae suae Creatori suo committant, et quae coelestia sunt, justitia dictante, primum quaerant.

Nolite ergo solliciti esse, dicentes: Quid manducabimus, [Col. 0311D] aut quid bibemus, aut quo operiemur? Plenius igitur inculcat et revolvit, 358 quidquid a principio sermonis docuit, ut omnes Christiani absque praesentis vitae sollicitudine vitant quia sollicitudo saeculi suffocat verbum, ne Christi miles possit referre fructum. O infidelitas praecordiorum! tantum premis corda hominum, ut vix aliquem liceat ad plenum respirare ad superos. Hac quippe sollicitudine pene omnes premuntur, etiam aliquando et ipsi qui mortui videntur saeculo. Unde pro victu et vestitu quam saepe scandalizantur. Infelix ergo eorum perfectio, dum pro his solliciti gentilibus coaequantur.

Haec omnia, inquit, gentes inquirunt. Ac per hoc quid amplius habet a gentili, cujus adhuc infidelitas [Col. 0312A] dum sollicitat animum, hujus vitae curis fatigat. Qui ergo de istis tantum confisus est a Domino, saltem modicam habet fidem: qui autem adhuc de his sollicitus est, infidelis censetur. Unde rara et paucorum est perfecta fides. Et ideo dubitanti adhuc Petro, post Domini jussionem, recte dicitur: Modicae fidei quare dubitasti (Matth. XIV, 31) ? Quicunque ergo dubitat in aliquo praeceptorum Dei, vel minus ex eo confidit, quam promisit potens Deus, modicus est fide. Hinc quoque Jacobus: Qui indiget sapientia, postulet eam ex fide, nihil haesitans; quia qui haesitat similis est fluctui maris, qui a vento movetur (Jac. I, 5) . Quod si in divinis haesitare Christiano non convenit, in humanis et caducis post promissa quomodo fidelis dubitare poterit? Quid [Col. 0312B] igitur fugis, Christiane? Quanto magis in promissis Dei haesitaveris, tanto minus invenies pro quibus sollicitus desudas. Et si, bonitate Dei etiam dubius acceperis quod sollicite quaesisti, non tua sollicitudo id fecit inefficax, sed Dei largitas, qui solem suum oriri facit super bonos et malos.

Scit enim Pater vester quia his omnibus indigetis. Patrem igitur ad memoriam filiorum revocat, ut ex eo de illius bonitate atque providentia absque saeculi cura securiores reddat. Unde alibi, ut certiores nos faceret: Si ergo vos, inquit, cum sitis mali, nostris bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester dabit spiritum bonum petentibus se? (Matth. VII, 10.) Ad quod infidelitas forte dictura: Novi quia scit nos his egere, sed nescio utrum dare velit. Stulte, Patrem audis, et de voluntate dubitas? Quis unquam [Col. 0312C] bonus pater clausit viscera sua fideli filio? Et si pro nobis proprio Filio non pepercit, quid habet quod negare debeat? Quoties ergo non accipis quod juste 359 quaeris; non illius, sed tua pravitas vel infidelitas facit. Nihil enim filiis potentius dedit fide, nihil fortius charitate, nihil locupletius spe. Idcirco quicunque his tribus abundat, omnia in Christo potest, et per eum cuncta possidet.

Quaerite primum regnum Dei, et justitiam ejus, et omnia haec adjicientur vobis. Primum autem, non ad ordinem referendum puto, ut postea ista quaerere debeamus, sed omnia haec, inquit, adjicientur vobis. Unde magis ad quantitatem referendum est, ut extra hoc nihil quaerendum sit; quia cum eo universa [Col. 0312D] fidelibus condonantur, et ideo dicit: Quaerite primum regnum Dei, ac si summum bonum, quod non propter aliud, sed propter seipsum oportet quaerere, neque ad aliud referendum, quoniam adjicientur vobis omnia necessaria, non quidem propter se amplectenda, sed ut justitiam operari, et ad regnum felices quandoque possitis contingere, interim, dum estis in via, utenda, non propter se quidem, sed propter illud. Unde his utamur in via, quatenus illo fruamur in patria; quia haec omnia propter illud nobis sunt necessaria, illud autem propter seipsum. Hinc ergo dicitur: Quaerite primum regnum Dei et justitiam ejus, et omnia haec, quae propter eum sunt vobis necessaria, superadjicientur. Superadduntur [Col. 0313A] autem, quia illud ud unum solum et permaximum necessarium est, in quo omnis sufficientia filiorum adimpletur. Quod sane fide, spe et charitate devote satis quaeritur, si, omnia quaecunque facimus, quaecunque cupimus, semper illud in mente quaerimus. Ubi ordo praeposterus decenter satis permutatur, Quaerite primum regnum Dei, deinde addidit, et justitiam ejus. Ergo prius quaerenda est justitia regni, per quam pervenitur ad illud, deinde per eamdem ad ipsum perveniendum; quia nemo nisi justitiae opera exsequendo illud invenire poterit. Sed primum proposuit, ut permulceret auditum, deinde intulit justitiam perquirendam, quae satis laboriose impletur. Ut, si placuerit quod permulcet, impleatur laboriose justitia, quam ubique docuit, licet doleat quod jubetur. [Col. 0313B] Alioquin nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum. Justitia ergo regni omnia quae Christus docuit, cum tribus praemissis virtutibus observare, deinde regnum quaerere, ipsam eamdemque justitiam non ob aliud operibus adimplere, nisi ut glorificetur Deus, 360 et nos per omnia illi placeamus. Gentes enim terrena infideliter quaerunt, quibus spes nulla de futuris monstratur, nec adoptio data est, neque in coelestibus regnum aliquod permittitur. Fideles vero quia electi sunt ad gratiam, jure illis dicitur: Quaerite vos primum regnum Dei, et haec omnia adjicientur vobis. Quia etsi bonus omnibus, credentibus scilicet et non credentibus, inpraesentiarum praedicatur, in futuro tamen justus [Col. 0313C] ubique praedicitur. Unde filios praemonet, quaerite primum regnum in mundi origine praeparatum, et in Evangelio repromissum; deinde justitiam ejus, quia in eo nullus reprobus introibit, sed reddet unicuique rex virtutum prout gessit. Qua de causa virtutes studere, filiorum est; quae mundi sunt quaerere, gentium, id est infidelium. Verumtamen quia filiorum sunt omnia, idcirco etiam et non quaerentibus adjicientur haec omnia; quibus cum substrahuntur, ad probationem fiunt; cum vero praebentur, ad gratiarum actionem, quoniam qui secundum propositum sunt vocati, omnia illis cooperantur in bonum.

Nolite solliciti esse de crastino. Et, si quaesieris: quare? Quia haec omnia adjicientur vobis. Ubi, cum [Col. 0313D] de futuro sollicitos esse prohibuit, saltem de praesenti curare permisit. Paulus enim die ac nocte laborabat manibus, et de collectis monebat quae fiebant in sanctis. Nec non secundum Agabi prophetiam famis a sanctis procuratur; nec non et Dominum loculos habuisse legimus, unde non labor, non providentia, sed sollicitudo et cura mentem praefocans damnatur. Crastinus autem pro futuro ponitur. Quia non sollicitudo aeternae vitae, sed sollicitudo saeculi prohibetur. Unde liquet quod pro his sollicitum esse in acquirendo, timidum in conservando, dolentem vero in perdendo, nec non et gaudentem in fruendo, servire est: liberum vero ab his et ab hujusmodi passionibus regnare. Non enim possumus duobus [Col. 0314A] dominis servire; quia longe alia est sollicitudo saeculi, alia sollicitudo justitiae Dei ac regni.

Crastinus enim dies sollicitus est sibi ipsi. Non illa nimirum sollicitudine virtutum, sed sollicitudine, quae non nisi timore, gaudio, et moerore, nec non et anxietate curarum mentem perturbat. Unde: Sufficit diei malitia sua. Id est sollicitudo praesentis vitae, atque afflictio; quod κακία verbum Graecum simul sonat, malitiam videlicet et afflictionem. Verumtamen 361 hic malitia magis transferri debuit: sed malitia peccati est, quae laboris et cruciatus. Unde quidem sufficit diei malitia, labor suus et angustia, idcirco superfluum est, de incertis cogitare. Nos tamen non contendimus, pro utraque malitia simul accipi hoc loco debere; quam sane malitiam peccando [Col. 0314B] incurrimus: non quod dies malus aliquis per se inveniatur, sed quia in eo utraque mala fiunt. Quam denique diem bene Job et Jeremias intuentes, maledicunt; quia non illa est dies quam fecit Dominus, sed quam adinvenit diabolus, dies utique malitiae et tenebrarum, unde sufficit ei malitia sua, nec eget alterius. Quia si inpraesentiarum in luce vix subsistimus, quanto magis si malitiam futurorum in praesentibus junxerimus? Nam curis praesentibus ita mens obruitur ut vix lucem respicere queat; quanto magis si fuerit malitia ipsius diei geminata? Et ideo praecepta dat vitae, ne in hoc exsilio duplicibus praegravemur.

(CAP. VII.) Nolite judicare, et non judicabimini. De occultis dubiisque loquitur rebus, quae non possunt [Col. 0314C] aperte interpretari quo animo fiant. Alioquin quid est, quod et apostoli et universalis Ecclesia de manifestis criminibus judicant et decernunt; nisi quia de manifestis, quorum est judicandi officium, debent utique decernere? Porro de his quae occulta sunt, vel nescimus quo animo fiant, nemo absque periculo judicat. Sed sunt quaedam vitiorum crimina, quae nunquam possunt bono animo fieri, de quibus judicandum nemo qui ambigat. Sunt talia factorum opera, quae et bona, si bono fiant animo, et mala si malo fiant, esse queunt. De quibus, cum sub specie religionis agunt, non est mox judicandum, quoadusque veniat Dominus, qui illuminabit abscondita tenebrarum, ut manifesta fiant consilia cordium. [Col. 0314D] Verumtamen quorumdam simulatione nonnunquam manifestantur, de quibus Dominus: A fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII, 16) . Ex quibus manifesta fiunt, utique judicandum est; ut arguantur a luce, quia non sunt in veritate facta.

In quo enim judicio judicaveritis, judicabimini. Et in qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis. Ex quo nescio quidam philosophorum nebulam caliginis asperserunt, ut simplex veritas obtegeretur. Si ad mensuram, inquiunt, Deus peccantibus redditurus est poenam, et omnis mensura 362 circumscripta est tempore, quid sibi volunt minae infiniti supplicii? Ad quod fatendum quod non omnis mensura, ut eorum aliquis arbitratus est, praescribitur tempore. Sed tamen ne hanc videamur fugere quaestionem, [Col. 0315A] verisimile aut omnino verum esse probatur, quod omnis mensura praescripta sit, non tantum tempore, ut hic somniat, sed et locorum spatiis quaedam proprie terminantur, vel capacitate rerum, quae ad locum etiam referuntur. Unde quaerendum si aliquid sit, quod aeternum dicatur, et tamen quodammodo circumscriptum quibusdam teneatur lineis. Ut puta ipse homo, qui auctoritate divina aeternus futurus confirmatur, et tamen loco circumscribitur, quamvis fine terminetur. Alioquin illocalis esset. Nam quem ipsi philosophi solem aeternum putant, et ab eis geometricis figuris comprehendi putatur. Hinc igitur et aliis quamplurimis modis monstrari potest quod possit aliquid et aeternum esse, et certam sui modi habere mensuram. Qua denique sententia [Col. 0315B] coguntur accipere, velint nolint, aliquid cum mensura aeternum. Ac sic aeterna erunt supplicia quae minatus est Christus, quamvis habeant juxta modum culpae sui mensuram. Verumtamen non dictum est: Quod mensi estis, hoc remetietur vobis, sed in qua mensura mensi fueritis. Neque dubium quod aliud sit in quo metitur aliquid, et aliud quod in mensura metitur. Fieri enim potest, in qua mensura homo aliquis mensus est aliquid alicui, in eadem remetiatur ei. Verbi gratia, modium tritici, in qua nimirum mensura, potest illi hordeum aut aurum, aut aliud aliquid metiri, seu centum millia in eadem re assignari. Ita ut sine comparatione ipsarum rerum, et genus et quantitas differant, et tamen rectissime dici potest, in qua mensura mensus [Col. 0315C] est, in eadem illi rursus metitum est. Porro unde hoc dictum sit paulo superius elucet: Nolite, inquit, judicare, et non judicabimini, in quo enim judicio judicaveritis, et caetera. Nunquid si iniquo judicio judicabunt, iniquo ab aequissimo judice judicabuntur? Aut si non judicant in talibus de quibus prohibentur, nunquid de aliis quibuslisbet suis sceleribus non judicabuntur? Absit ut ita sentiamus! nulla quippe iniquitas apud Deum, neque peccatum aliquod inultum patitur abire. Sed hoc est quod dicitur: In quo judicio judicaveritis, judicabimini, 363 tanquam si diceretur, in qua voluntate benefeceritis, in eadem liberamini; vel in qua voluntate male feceritis, in ipsa puniemini. Ac si dicatur, dum quispiam ad turpem utens oculis concupiscentiam, [Col. 0315D] si jubeatur ideo caecari: in quibus itaque oculis peccasti, in eisdem patieris; judicio enim animi sui in quo judicat, in ipso aut condemnabitur aut purgabitur. Unde non iniquum est, ut in quo judicat, animi sui judicio poenas luat, cum eisdem malis patitur, quae male judicantem animum consequuntur. Neque enim de aliis quibuslibet peccatis accipiendum est, nisi de istis judiciariis; quia in ipsis aut offendimus temere judicantes, aut excusamur, recto judicio quaeque clementer examinantes, aut quae dubia sunt et colorem habent justitiae, in bonam partem interpretantes, soli Domino discernenda relaxamus. Alia vero peccata quae admittimus, non in ista mensura vel judicio, sed in sese unumquodque ulciscetur [Col. 0316A] delictum; id est secundum ipsius qualitatem vel quantitatem, propria accusante conscientia, infelix anima punietur. In ipso nempe animo, quo appetitus fit voluntatis, humanorum omnium est mensura factorum, in qua nimirum culpam sequitur poena. Et ideo cum dixisset: In quo judicio judicaveritis, secutus adjunxit: Et in qua mensura mensi fueritis; qui in voluntate propria metietur bonus bona suorum operum facta, et malus metietur mala, reatusque sui miserias. Quoniam ibi est quisque bonus ubi bona vult, et ibi est malus, ubi mala vult. Ac per hoc geminatum est, ut in ipso delicto, seu in ipsa animi sui conscientia, unusquisque sciat se puniri; quia ibi est, aut miser aut beatus: in ipso scilicet voluntatis suae affectu, quae est mensura factorum [Col. 0316B] meritorumque, non ex temporum spatiis metiuntur quam morose fiant, sed ex voluntate qua fiunt. Voluntas quippe ipsa punitur, sive animi supplicio, sive corporis, ut quae delectatur in peccatis, ipsa puniatur in poenis. Unde quibus fuit voluntas sine fine peccandi, quamvis cum fine peccaverint, juste sine fine damnantur. Et quibus fuit judicium sine misericordia, sine misericordia judicabuntur. Haec est, inquam, illa mensura, ut quod non praestitit, nec percipiat. Atque ideo quod ipse judicatur, aeternum erit; quamvis quod ipse judicavit, aeternum esse nequiverit. Justum igitur ut qui aeternam voluit 364 habere peccati fruitionem, aeternam inveniat vindictae severitatem; et quorum voluntas nec habuit finem peccandi, nec habeat finem torquendi, [Col. 0316C] ultricem poenam sine fine ferendi. Quidam autem nostrorum, continuam circumstantiam lectionis in hoc capitulo servantes, ita sentiunt quod prohibeat judicari de sponsionibus suis. Quia, ut judicia pro incertis rebus inter homines sumuntur, ita et hoc judicium adversus Deum ex sentientis vel opinantis ambiguitate interdum suscipitur. Quod penitus repellit a nobis, ut constans fides et fiducia in ejus promissis retinerentur. Quia non, sicut in caeteris, peccatum est, propter diffidentiam in Dei promissis, quidpiam perperam judicasse; sed infidelitatis est crimen.

Quid autem vides festucam in oculo fratris tui, et trabem in oculo tuo non vides? Grandis hoc loco moderatio judicii proponitur, sed rarus qui ab hujusmodi [Col. 0316D] vitio sit alienus, quoniam unusquisque dum suis favet, aliena facile reprehendit. Aliena quoque gravius quam sua tolerat, et ideo arguendi sumit auctoritatem, sine ullo suae emendationis exemplo. Per oculum quippe, ut dictum est, mentis intentio designatur; in qua nimirum unusquisque dum trabem gerit, videlicet majoris culpae crimen, seipsum intueri non valet, quia caligine pressus delicti, introrsus caecus jacet. Sed ille semper oculus exterior, qui reseratus in paradiso post culpam fuit, ea quae sibi sint noxia, non quibus proficiat, apertus videt. Conspicit enim jactantiam vanae laudis, dum sibi caecus, alterius mentem mederi curat, non ut proficiat, sed ut adhuc per inanem gloriam evidentius [Col. 0317A] cadat. Difficile est, quod quisque egeat, ut alteri praestet; idcirco nemo caecus ducatum alteri praebet. Metaphorice quidem loquitur; ideo a corpore ad animum exemplum trahere debemus, ut per oculum mentis intentionem, per festucam minima quaeque delicta, per trabem vero graviora criminum probra intelligamus. In cujus autem mentis intentione adhuc odium residet, de ira temere alium castigat, ideo a judice salutis increpatur, ut quid videat minora quaeque in fratre, dum in se majora non considerat. Et, quod gravius est, quomodo medicus animarum vult videri, qui sui curam non habet. Cui bene a Domino mox infertur:

365 Hypocrita, ejice primum trabem de oculo tuo. Hypocrita enim est quisquis appetit videri quod ipse [Col. 0317B] non est. Idcirco ad cautelam sui unusquisque reducitur, ut primum seipsum curet, deinde, virtutibus illustratus, fratris, in quantum praevalet, salutem quaerat.

Nolite dare sanctum canibus, neque margaritas vestras mittatis ante porcos. Proverbialiter ista proponens, monet dispensatores Ecclesiarum, et purgato mentis oculo ad alios castigandos veniant. Deinde ne sanctum canibus projiciant, verbum videlicet praedicationis. Quia sicut periculosum est pecuniam Domini abscondere: ita sane prodigum eam canibus tribuere. Et quomodo vitii, verum occulere, sic periculi est, non sustinentibus verbum vitae coram ponere. Nam per canes intelliguntur hi, qui contra veritatem oblatrando impugnant; per porcos, qui contemnendo quae audierant, pedibus [Col. 0317C] substernunt, de quibus Petrus apostolus: Canis reversus ad vomitum suum, et sus lota in volutabrum luti (II Petr. II, 21) . Et ideo per canes haeretici, seu abnegatores veritatis, revertentes ad vomitum infidelitatis denotantur. Per porcos vero, qui in sua immunditia perdurantes cognitionem Dei recte ruminare nesciunt, quibus non est allegoriarum veritas reseranda eo quod omni vitiorum immunditia polluuntur, sed apertiora quaeque illis pandenda, vel si viliora dici possunt. Caeterum mystica eloquiorum documenta ad tempus reticenda sunt, donec ea singuli ferre possint, et tritici mensura omnibus praebeatur, ut neque isti percepta dilanient, neque illi oblata conculcent. Sed tamen quoquo modo periculosius est sancta porrigere perversis, quam pretiosa [Col. 0317D] impuris. Quod bene uno dubitantis adverbio temperavit.

Ne forte conculcent illas pedibus suis, et disrumpant vos. Quia fieri potest ut resipiscent ab immunditiis suis, et de porcorum grege transeant ad consortium ovium. Verumtamen non ideo illud canibus, contra praeceptum Domini temere tribuendum, neque istae coram pedibus porcorum projiciendae, ne forte et illas conculcent, et vos disrumpant. Conculcant autem contemptores veritatis eloquia Dei pretiosissima, dum despiciunt parvipendentes pulchritudinem promissorum, et veluti sues ad immunditiam 366 revolvuntur. Caeterum illi qui contra veritatem oblatrare moliuntur, si fuerint [Col. 0318A] eis prodita, quae velo celari jubentur obumbrantia sancta sanctorum, quibus non est licitum non solum ea contingere, sed nec videre, mox, inquit, disrumpent vos, non eas siquidem; quia incorruptibilia maneat eloquiorum Dei arcana; sed simplicitatem fidei vestrae. Hinc igitur est quod unitas fraternitatis tantas patitur pressuras, tantisque disrumpimur scissionibus, tantis dilaceramur verborum confutationibus; quia non probantur primum, quibus mystica reseranda sint sacramenta, imo quibusdam indifferenter omnia panduntur. Qui profecto tales non dispensatores pecuniae, sed prodigi, atque exstirpatores thesaurorum jure censentur; quoniam tollunt panes filiorum, et mittunt eos canibus. Ignorant enim quod avidius quaeritur absconsum, [Col. 0318B] venerabilius conspicitur celatum, charius tenetur diu quaesitum, sine fastidio fit cum mensura perceptum, et sine laesione stomachi ad horam competenter esurientibus indultum. Hinc est quod Petrus Simoni gratiam Spiritus sancti negat, et tamen quia quantisper ad notitiam fidei intromissus fuerat, credentes disrumpere festinat. Hinc est quod multi haereticorum Ecclesiam scindunt, et unitatem impugnant. Hinc est quod Julianus refuga tyrannica dominatione blasphemias et arma simul contra Christum movet. Hinc etiam est, quod hodie in Ecclesia indulgentia poenitentiae toties conculcatur, et securitas promittitur, ita ut illusio potius interdum quam medicina sordescentibus fiat; quia dum facile praestatur, vilior habetur, et percepta negligentius custoditur; [Col. 0318C] atque culpa in facto cum spe veniae audentius nonnunquam reiteratur. Haec non ideo dixerim, ut crudelem esse doctorem doceam, sed ut ad cautelam incautos reducam. Quia, sicut quaerentibus cum fide dilectionis non est neganda, ita delusoribus et infidis non est continuo praestanda; ne forte margaritas spei nostrae, non solum pedibus conculcet, verum etiam ne aliis, toties dum sordibus criminosus intingitur, peccandi fiduciam male pellectus praebeat. Inde est quod sacri canones multoties ad poenitentiam reiterantes non facile admittunt. Quos sane 367 terminos nec nos oportet indifferenter transgredi, sed omnia cum discretione pensare.

Petite et dabitur vobis. Quaerite et invenietis: pulsate [Col. 0318D] et aperietur vobis. Quibus profecto gradibus, via, veritas et vita, legitime certantibus praestatur. Ut primum in via, quae Christus est, ambulantes, veritatem inveniant, ipsum quaerentes apud quem est fons vitae. Ubi pulsantes ad ostium, licet per angustam portam, vitam ingrediantur sempiternam. Nam ostium Christus est, sicut ipse ait: Ego sum ostium. Per me si quis introierit, salvabitur (Joan. X, 9) . Et ideo non aliud petendum quam quod quaerendum est, neque aliud quaerendum nisi ad quod jugiter, ut ingrediatur, pulsandum est. Hic est enim panis vivus qui de coelo descendit, filiorum utique cibus. Hoc est regnum, et justitia regni qua justificamur omnes. Idcirco eam primum non minus petere [Col. 0319A] quam et quaerere, verum etiam quaesitam invenire; inventam autem ad ipsam indesinenter pulsare januam, donec pulsantes ad eum per ipsum ingrediamur. A principio ergo hujus sermonis nihil aliud quam justitiam, regni filios et haeredes docuit; ideo animos eorum ab omni sollicitudine saeculi secrevit, ut illam intenderent justitiam, et solummodo regnum coeleste devoti quaererent. Alioquin regnare in eo nequimus, nisi primum leges ejus et justitiam, non dico discere, verum et implere quaeramus. Hoc itaque est regnum primum quaerere, ante omnia et super omnia Deum mente diligere, deinde dilectionis opera perficere. Sed ne cui impossibiie videretur, composuit preces, docuit quid petamus, et modo praebet confidentiam, ut nihil haesitantes poscamus. [Col. 0319B] Veritas namque id promittit, et ideo haesitare in precibus non debemus, tantum ut ea et sic petamus, ut jubet. Nec non et tunc et ibi quaeramus, ubi jubet. Ex quo Propheta: Laetetur cor quaerentium Dominum, quaerite Dominum et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 3) . Ubi, si bene inspicimus, non aliud quam Patrem et Filium atque Spiritum sanctum quaerendum esse docuit, et semper eum quaerere mandavit laeto et firmo corde. Non quia est nisi unus, sed quia ipse idemque immensus est et sempiternus. Petimus autem fide, per eam 368 profecto ad Christum gradientes; quaerimus spe tutissima, dum, per ipsam penetrantes, interdum attingimus usque ad interiora velaminis Christi: quam denique sicut anchoram tutam, in coelo jam [Col. 0319C] fixam habemus; pulsamus charitate, dum infatigabiliter ad ostium, quod Christus est, jugiter sustinentes laboribus desudamus; quatenus unum quod petimus et quod quaerimus quandoque devictis malis adipiscamur. Et ut majorem praeberet constantiam perseverandi, diligentiam quaerendi, fiduciam impetrandi, addidit, ita dicens:

Omnis enim qui petit, accipit; et qui quaerit, invenit; et pulsanti aperietur. Unde cuicunque non datur quod petit, absque dubio non recte petit, neque quaerit, neque recte pulsat ante januam pietatis. Omnia enim quaecunque petimus aut quaerimus, et ad quod pulsamus, sicut dixi, non nisi unum, et propter unum esse debet, quia non nisi unum est necessarium. Hinc quoque David ait: Unam petii [Col. 0319D] a Domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae (Psal. XXVI, 4) . Alioquin quomodo negabit petentibus se, qui primum se non petentibus sponte obtulit? Aut quomodo quaerentes eum non invenient, qui etiam non quaerentibus se ut invenirent praestitit? Vel quomodo pulsantibus non aperiet ad se, qui quotidie clamat nobis: Ecce sto ad ostium et pulso (Apoc. III, 20) ; utique de ostio nostri pectoris dicens: Si quis aperuerit, introibo ad eum, et coenabo cum illo? Patet igitur quoties non accipimus quod non recte petimus, et cum non invenimus quod non bene quaesivimus, et dum pulsantibus non aperitur: quia non recte pulsamus. Sequitur:

[Col. 0320A] Quis ex vobis homo, quem si petierit filius suus panem, nunquid lapidem porriget ei? Incipit lucidius explanare, quid petendum sit, et ex ipsa humana circa filios benevolentia, commendat praestantiorem et incomparabilem Patris diligentiam circa nos. Ubi cogitanda est excellentia dignitatis, et corroboranda fiducia mentis. Quia si patres bona data tribuunt filiis, multo magis Pater noster, qui incomparabiliter bonus est, daturus est bona sua petentibus se filiis. Comparat ergo panem lapidi, ut per panem intelligatur Christus vita, qui de coelo descendit; quem si petimus recta fide, nunquid daturus est lapidem illum 369 offensionis, et duritiam cordis? Absit ut hoc de summo et incommutabili bono sentiamus, quod nec de homine mortali et incommutabili [Col. 0320B] sentire fas est!

Aut si petierit piscem, nunquid serpentem dabit ei? Piscem utique illum quem Petrus primum piscando cepit, latentem inter aquas Scripturarum, in cujus nimirum ore staterem invenit, quem pro se daret. Si quis filiorum hunc poposcerit, nunquid benignus pater serpentem illum, qui Evam veneno fallaciae suae peremit, dabit illi ut moriatur dolo patris deceptus? Quibus duabus sententiis confirmamur, quod nunquam a Deo Patre nisi bona percipimus, qualiacunque nobis videantur. Quia his qui secundum propositum vocati sunt sancti, omnia illis cooperantur in bonum.

Si ergo vos cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater vester qui in coelis [Col. 0320C] est dabit bona petentibus se? Malos autem appellat aut apostolos, aut omnes generaliter in comparatione divinitatis. Bona vero saeculi dicit, vel sicuti a saecularibus aestimantur, vel quia omnia per naturam a bono Deo, jure bona dicuntur. Quae tamen bona non nisi ab ipso habemus. Sed alia bona sunt longe incomparabiliter, quae petere ac quaerere, et ut accipiamus, perseveranter pulsare debemus. Quae nimirum bona non nisi filiis praestantur, et ista sunt semper pro quibus invigilare debemus et certare, atque solliciti esse; quoniam quae saeculi bona sunt superadjicientur, ista vero quia aeterna sunt et spiritalia, indesinenter petere, perseveranter quaerere, et ad ea infatigabiliter pulsare, quoniam ea non nisi petentes accipiunt, neque nisi quaerentes inveniunt, et ad ea [Col. 0320D] non nisi perseverantes introeunt. Primum est tamen petere, ut habeas quae quaeras; deinde quaerendo festinus ire ut invenias; inventa observare ut ingrediaris ad ea, et sine fine fruaris. Decens itaque ordo, et secundum Lucam bene tribus alternatim rebus comparatur (Luc. II, 11) : ut per panem, in quo tota signatur vita, charitas intelligatur; per piscem fides, quae sub fluentis Spiritus sancti nutritur; per ovum vero, de quo pullus adhuc speratur, spes certa teneatur; quibus profecto virtutibus universa charismatum dona consequuntur. 370 Unde praefatus evangelista, non simpliciter bona dixit, sed quanto magis Pater vester dabit spiritum bonum petentibus se? Utique quia per eum spiritum omnes thesauri [Col. 0321A] sapientiae et scientiae, qui in Christo sunt, acquiruntur, sine quo nihil pretiosum accipitur. Quia qui spiritum Christi non habet, hic non est ejus. Unde idem spiritus catholice donum appellatur. Hinc quidquid est quod oramus, primum et permaximum non aliud esse debet, quam Pater et Filius atque Spiritus sanctus, quod est aeternum Christianorum regnum, ejusque justitia, ut omnia charitatis Dei et proximi opera, sicut praecepta sunt, impleamus. Unde sequitur:

Omnia ergo quaecunque vultis ut faciant vobis homines, et vos facite eis. Haec est enim lex et prophetae. In quibusdam namque codicibus: Omnia ergo quaecunque vultis bona, habetur; quia profecto non aliunde quam ex bonis dicit. Sed quod in ipsa Hebraica veritate [Col. 0321B] non invenitur, superfluum est; id quamvis quidam, ut planius sonaret, addere voluerint. Sed si proprietatem verborum attendimus, voluntas non nisi in bono, sicuti, e contrario, cupiditas in malo recte accipitur. Quamvis multis in locis, et voluntas in malo, et cupiditas in bono improprie dicatur. Tamen isto in loco, non nisi de bono, et in bonum dicitur. Videlicet, bona quae vultis accipere ab eis, et vos eadem facite illis, ut charitas proximi compleatur. Quam sane charitatem sine dilectione Dei nemo recte perficit, et ideo addidit: Haec est lex et prophetae. Propter quod alibi, non in una earum parte, sed in duabus istis, dilectione videlicet Dei et proximi, tota lex pendet, inquit, et prophetae. Nisi forte in dilectione proximi simpliciter dictum accipiamus, [Col. 0321C] quod in ea pendeat lex et prophetae; in Dei autem simul et proximi tota pendeat lex et omnis prophetia. Sed melius in utraque simul ea pendere dicimus; quia nec charitas Dei sine proximi, nec proximi sine Dei jure servatur. Unde Dominus: Si diligitis me, mandata mea servate (Joan. XIV, 15) . Et Apostolus: Qui diligit Deum, diligat et proximum. Alioquin: Si quis dixerit, quia diligo Deum, et proximum oderit, convincitur quia mendax est (I Joan. IV, 20) . Idcirco diligatur proximus propter Deum, et Deus propter seipsum, ita ut mandata ejus custodiantur. Ac per 371 hoc, dilectio proximi erit in dilectione Dei, sicut et Dei in dilectione proximi; unde in una earum, quia simul semper sunt, jure tota lex dicitur pendere, et prophetae. Ubi manifeste [Col. 0321D] insinuat unde dicatur ut ea faciamus hominibus quae volumus et ipsi faciant nobis. Quia non de qualibet voluntate dicitur, sed de illa quae ad dilectionem Dei et proximi pertinet: ut talia quae volumus nobis fieri, aliis et ipsi propter Deum faciamus. Alioquin si quis ebriosus vult ab alio inebriari, nunquid et alios ipse jure inebriat? Aut si luxum libidinis sibi assentiri vult, nunquid jure cum ea quae se voluerit admisceri, mox fornicabitur? Absit ut ita sentiamus! Sed quidquid charitas Christi dictat in invicem impendamus.

Intrate per angustam portam. Quia quamvis charitas non nisi dilatato corde compleatur, et lata saepe in Scripturis esse monstretur, satis tamen mentem [Col. 0322A] quam repleverit per ardua et angusta hinc abducere festinat. Quam nimirum portam nemo sublimium superbia tumens intrare potest; nemo abjectus et imus (non quem humilitas vera inclinat, sed quem diabolus prosternit in pulverem, et conculcat); nemo honoratus saeculi rebus, quia facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem per tam angusta intrare. Satis itaque excelsa est, dum usque ad amorem Dei erigitur; satis vero deorsum angusta, cum etiam pro amore proximi nos mori velle, atque inimicum diligere jubet. Unde quamvis charitas lata dicatur, angusta tamen est; quam pauci inveniunt, et, si invenerint, pauciores contendunt intrare per eam. Verumtamen ubi porta auditur, civitas consideranda est, quae et qualis sit, quae tam angustum habet [Col. 0322B] ingressum quem pauci inveniunt, et si invenerint, pauciores qui contendant intrare per eam; ubi nemo nisi absque peccati onere ingreditur, nemo absque labore et absque animi puritate. Quoniam satis angustum est omnia praetermittere, et unum solum diligere, unum intendere, unum quaerere, et ad unum quotidie pulsare; neque ad dextram, neque ad sinistram deflectere; id est, neque prospera ambire, neque adversa formidare; quae non videntur quaerere, quae autem videntur respuere; sicque omnia propter iter angustum hinc inde ab animo propellere.

Quia lata porta et spatiosa via quae ducit ad perditionem. Hanc igitur, licet nemo 372 quaerat, omnes inveniunt, quia in ea nati etsi se inde abstulerint, ultronea se offert. Unde rarus qui ad virtutes manum [Col. 0322C] mittat, voluptas vero omnes, quasi importuna meretrix, suis oblectamentis invitat. Et ideo multi intrant per eam. Caeterum quam angusta est porta et arcta via quae ducit ad vitam! Unde sponsus et sponsa miratur in Canticis: Quae est ista quae ascendit per desertum, quasi virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris? (Cant. III, 6) . Ac si dicatur: Quae est ista quae ascendit viam quam pauci inveniunt, etsi invenerint. Quomodo ergo sic dirigitur et attenuatur ut fumi virgulae comparetur? Et non qualicunque, sed ex aromatibus myrrhae et thuris? Quae nimirum aromata Christus supra docuit, ut mortificationem ejus in corpore nostro cricumferentes, sacrificium thuris Deo simus, ita extenuati, ut virgulae odoramentorum jure comparemur. Hanc quippe deserti viam pauci [Col. 0322D] reperiunt, sed eam in quibus frequentia est populi, plures ambulant. Deserti autem viam, in quo Christus pugnant, pauci aggrediuntur. Pauci autem ad comparationem eorum dicuntur, qui per latam ambulant. Et ideo satis angusta est porta, et via quae non nisi paucos recipit.

Attendite a falsis prophetis qui veniunt ad vos in vestimentis ovium. Ab his itaque dicit, qui ambulant in humilitate, et religione falsa, quos Scriptura pseudoprophetas appellat. Quia de corde suo in hypocrisi falsa loquentes, quae sua sunt quaerunt. Unde Dominus volens suos in omnibus erudire, quia dixerat arctam et angustam viam paucos invenire, ne forte, cum vidissent plurimos per eam magis ficte, quam [Col. 0323A] simplicitate cordis transire, illorum implicarentur erroribus, continuo adjecit dicens: Attendite, id est custodite vos, a falsis prophetis, ne illorum erroribus polluamini. Ipsi enim venturi sunt ad vos ut decipiant, in habitu ovium, quia vos vere oves estis, et ideo vestram ferentes schemam in habitu et in conversatione forinsecus, ut simplicitatem vestram deludant tamen intrinsecus erunt lupi rapaces. Scilicet immundi spiritus, qui eos pervaserunt. Idcirco cavete ab his, ne vos dilanient verborum morsibus, ciborum blanditiis, compositione simulationis.

A fructibus, inquit, eorum cognoscetis eos. Quapropter non dicat quilibet falsorum: «Unde me nosti? cur itaque me judicas?» vel «Cur mecum non participas? Aut quare me spernis quem judicare non [Col. 0323B] debes?» 373 Profecto, quia vestem exterius praetendis, et religionis habitum praemonstras; intrinsecus autem lupum pertimesco, eo quod fructum in te pacis et charitatis Christi, caeterarumque virtutum non invenio. Habitum igitur recognosco, sed quod intus latet timeo. Qui licet occulta doceas, quasi in mysterio loquaris, aliud requiro quod in te non video. Unde intelligant quo censendi sint nomine, qui nec habitu teguntur humilitatis, nec fructum exhibent pietatis. Si enim ab istis cavendum est, qui et prophetiam praedicationis impendunt, et habitum sanctae religionis gerunt, quid utique ab his qui cultioribus saeculi se ornant vestibus, et mundi sectantur gloriam, et in omni verborum affatu, atque conversationis pompa, nec non in cibis, [Col. 0323C] rerumque dignitatibus lucis hujus filios esse se praemonstrant, et tamen magisterium inter oves Christi quam saepe sibi vindicant? Nam, velint nolint, proprius ovium est habitus; quo licet mali utantur, tamen non ideo Christi ovis quod ei proprium est debet deserere: imo illos praecavere, qui talibus se transformant indumentis ut decipiant, et istos non imitari qui crucem Christi se jactant inter saeculi delicias portare; praesertim cum mortificationem carnis habeat, et contemptum mundi praedicet.

Nunquid colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus? Spina namque quamvis a principio floribus candeat, non ideo uvas affert, quia non manet in vite, etsi videantur uvae pendere super eam. Vitis autem Christus est, et omnia membra ejus [Col. 0323D] palmites. Idcirco solummodo eorum est uvas ferre, opera videlicet Spiritus sancti, quae inebriant mentem. Quas profecto cum videris inter spinas, noveris non ex eis esse; et ideo sic uvam carpe ut spinam caveas. Spinarum autem est, dilacerare tangentem se et disrumpere; quia haeretici verborum aculeis universos dilaniant et affigunt. Porro tribuli nullam dulcedinem ficus ferunt; quia fornicarii et scelerum amatores sine fructu ad tempus florent. Quibus duobus bene omnes, qui de massa perditionis sunt, etsi ad nos veniant, extra nos ad ignem sine fructu futuri figurantur. Unde primo homini dicitur: Cum operatus fueris terram, spinas et tribulos germinabit tibi (Gen. III, 18) . Quas isti miseri in [Col. 0324A] carne et in animo, quia terra sunt, nutrientes, botros ferre nequeunt vineae, de qua Pater agricola est, et omnes palmites propagantur. Neque de tribulis ficus generantur, 374 quos mittit ficulnea grossiores, sed ex sua propagine; quae carnis sunt ex Adam sentiunt, et ea solummodo sectantur.

Sic omnis arbor bona fructus bonos facit; mala autem arbor fructus malos facit. Sic utique ut de spinis uvae non possunt oriri, et de tribulis ficus, sed a radice manet fructus uniuscujusque; sic de bona vel mala arbore non potest fructus permutari, sed unumquodque a sua radice pullulat. Neque enim dixit: Non potest arbor bona mala fieri. Alioquin Judas non posset de Apostolo verti ad apostasiam, ut proderet Salvatorem; neque Paulus ex persecutore [Col. 0324B] fieret vas electionis, si non posset et mala bona fieri. Nos ergo non duas ex hoc loco naturas, juxta Manichaeos, boni et mali praedicamus; neque, secundum Jovinianum, dicimus quod et mali non possint permutari ut boni fiant, et boni rursus ad malitiam corruere, si non gratia Dei salventur. Igitur, quia nemo natura malus, sed vitio permutatur, eo quod terra quae maledictionibus subjacet spinas et tribulos affert. De quibus nec uvae nec ficus unquam colliguntur. Nam, etsi aliquam videatur utilitatem ferre interdum scelerati, vel mali doctores, dum bene praedicant male viventes; non eorum utique fructus est, sed vitis, quae aliquando super sepem spinarum exuberat. Unde, sicut dixi, carpendus est botrus, et cavenda spina, quae male nascitur [Col. 0324C] in manu temulenti, ne configatur incautus. Hinc Moyses Jethro socerum suum audiens collegit uvam, nec tamen gentilitatis vitio sordidatur. Nec possumus dicere quod de spina uvas collegerit; quia quod ad horam in illo paruit, non ex eo, sed ab illo cui famulabatur Moyses, fuit. Unde devotus Deo, in populo cui jam Christus praeerat, sic omnia ut Veritas docuit ordinavit. Nam et illi qui veniunt in vestimentis ovium, videntur habere contemptum saeculi, jejunia, eleemosynarum effusionem, publicas orationes in foro et in angulis platearum, sed omnino non sunt eorum fructus, quia ei pro vitio reputantur; fructus autem iste improprius est eis, et ideo hypocritae nominantur, quoniam alienas partes ficte agunt. Idcirco illorum magis censendus [Col. 0324D] est fructus, quorum proprius esse recognoscitur. Porro malarum arborum fructus, opera carnis sunt: videlicet fornicatio, luxuria, immunditia, idolorum servitus, et caetera hujusmodi facta tenebrarum. Fructus vero bonae arboris, gaudium, pax, patientia, longanimitas, 375 benignitas, et alia virtutum insignia coelesti rore interius fecundata. Quos utique fructus nunquam nisi bona voluntas parturit, sicut e contrario malos cordis intentio mala semper enutrit. Nunquam igitur bona voluntas fructus malos facit, sicut nec mala bonos; et ideo per arborem recte voluntas uniuscujusque designatur; quia, sicut arbor radicatur in terra, ita voluntas quorumque in anima. Etsi malae naturae arbor in terra bona plantetur, [Col. 0325A] non ideo mox ex ea fructus bonus nascitur: simili modo etsi anima bona probatur per naturam, non ideo voluntas mala insita in illa unquam fructus bonos valet facere; sicut econtrario, nec bona malos. Propterea rectius accipimus, tropice, voluntatem uniuscujusque bonam vel malam arborem; animam vero, natura manente integra, quotidie voluntatis affectione corrumpi, vel commutari in melius. Nisi forte illa haereticorum calumnia id prohibeat, quasi jure non possint, metaphorice, rebus quae substantiae non sunt de substantiis similitudines adhiberi. Praesertim cum eadem saecularis disciplina, tropos tam ab animo ad corpus, quam extrinsecus a corpore ad animum doceat fieri posse. Unde passim innumera rerum exempla concurrunt, [Col. 0325B] et de his rebus quae substantiae non sunt, ad eas quae substantiae sunt; et rursus de his quae sunt, ad eas quae non sunt, similitudines trahere cernuntur; quod satis evidenter praesens locus verum esse confirmat. Ubi, licet ipsae arbores bonae malaeve, homines simpliciter, et non voluntas eorum accipiatur, fructus tamen, velint nolint, virtutum vitiorumve opera erunt, quae nemo nisi imperitus substantias aestimabit. Ac per hoc, jure voluntas hominis arbor esse dicitur; quia, sicut illa radicatur in terra, sic et voluntas cogitationibus in mente. Unde Dominus jam securim ad radices arborum positam esse dicit, dum cogitationes singulorum, quibus radicatur mala voluntas, verbo divinitatis suae parat praecidere, et ex his universos dijudicare. [Col. 0325C] Quae nimirum voluntas si bona fueri, et recta intentio, fructus malos non facit, sicut nec mala bonos facere potest. Quia omnia opera, licet bona videantur vel mala, radicis suae succum, ac seminis virorem trahunt. Ex qua denique sententia omnes hypocritas, omnes pseudoprophetas damnat; et omnia quae supra docuit de cordis munditia, hoc uno exemplo irreflexibilis naturae confirmat, quod nemo de mala voluntate fructum 376 bonum percipiat, neque de bona intentione ne aliquis nisi quod bonum est metet. Bona autem voluntas hominis, arbor videlicet bona esse non potest, nisi habeat plantationem et virorem voluntatis Dei, ut ejus saporem gustantibus se fructus afferat. Quia quidquid ab ea degenerat, vitio corrumpitur, et inter malas [Col. 0325D] dignoscentiae partes connumeratur. Et haec est, inquam, angusta via, quae tam irreflexibili tramite et norma justitiae regulatur. Lata vero, saeculi, quia in dextris istius a sinistris in immenso dispergitur, et per omnia vitiorum gramina huc illucque lata diffunditur. Hinc sequitur.

Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei, etc. Voluntas quippe Dei ut fiat in nobis requiritur, non verborum effusio. Idcirco attendite a falsis prophetis, et ex fructibus illorum illos cognoscite. Quia non potest eorum prava voluntas bonos facere. Licet igitur dicant, Domine, Domine, non continuo credendi sunt. Nam labiis me, ut recipiantur [Col. 0326A] a vobis honorare videntur, cor autem eorum longe est a me. Et ideo non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum. Quia, etsi latronem pro sola invocatione nominis videtur in paradisum introduxisse, constat eum corde fidei intus approximasse, et dilectionis obsequium exhibuisse. Neque ex hoc prohibuit se voce invocare, sed ostendit quod non omnis qui eum voce ingeminat, corde credit, aut operibus diligit. Ubi quaerendum, quomodo verum erit quod Paulus apostolus testatur, quia nemo possit dicere Dominum Jesum nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII, 13) ? Si autem in Spiritu sancto dicimus ad eum, Domine, Domine, nunquid non audiet nos pulsantes ad eum, ut ingrediamur? Audiet utique. Propter quod quaerendus [Col. 0326B] est sensus Scripturarum, et non est audienda stultitia haereticorum. Ecce inter hoc et illud dicere magnam distantiam esse nemo qui ambigat. Nam voce tantum quis idiota non valet dicere Dominus Jesus? In spiritu autem rarus et non nisi praedestinatus si permaneat. Siquidem voce multi dicunt, Domine, Domine, qui in novissimo adventu fatui repelluntur. Ornatis vero lampadibus oleo sancti Spiritus, pauci januam introducuntur; et ideo hoc est dicere in Spiritu sancto Dominum Jesum, quod est ornare lampades, id est, per Spiritum sanctum 377 Christum Dominum corde simul et ore, atque dignis operibus confiteri. Dicere Dominum Jesum confiteri est. Dicit autem eum qui corde credit ad justitiam, et ore illum confitetur ad salutem, deinde [Col. 0326C] operibus quem credidit testificatur. Alioquin prodesse nihil potest, si operibus eum negant; ideo vere dicere Dominum Jesum confiteri est corde, et ore atque bonis operibus praedicare. Nam unum sine altero, negare est. Integre vero illum confitetur et dicit, qui fide et intellectu dicibile intus verbum in corde gerit, et quoties expedit ipsum quod dicibile intus habet, ore profert, et dicit: deinde rebus et operibus verum esse in se confitetur, quod in animo dicibile permansit. Secundum quam integritatem dicendi, Apostolus clamat quod nemo possit dicere Dominum Jesum nisi in Spiritu sancto. Quia sine illo eum intelligere non valet. Quod aperte Petrus insinuat, qui dum mori timuit, vitam utique negavit. Caeterum opera virtutum, id est Spiritus sancti [Col. 0326D] dona, quis recte sine ipso percipiet? Nemo igitur sine ipso Dominum Jesum potest dicere, quia nemo in membris Christi sine Spiritu sancto potest esse. Unde isti pseudoprophetae, vel hypocritae, seu falsi Christiani, licet verbo tenus dicant, Domine, Domine, dum nec corde illum diligunt, nec ore recte praedicant, nec operibus confirmant, voluntatem Patris non faciunt, et ideo extorres a regno rejiciuntur. Ecce omnes voce clamant, sed non omnes recipiuntur. Recipiuntur autem illi qui in Spiritu sancto Dominum invocant, et unctionem habent ab ipso: propter quod docuit ut de fructu omnes intelligantur. Quia non solum illi qui solo nomine Dominum nominant, non recipiuntur; verum nec hi qui prophetant sin [Col. 0327A] operibus, et daemonia ejiciunt, vel virtutes multas faciunt. Hinc quoque sequitur:

Multi dicent mihi in illa die: Domine, Domine, aperi nobis. Nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo daemonia ejecimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus? Vult enim hinc inde circumspectos nos esse, ne seducamur. Ideo, sicut superius ut a falsis prophetis cavere nos praemonuit, ita etiam ab his qui daemonia ejiciunt, et virtutes faciunt multas, cautos esse debere insinuat. Quia praedicare Scripturarum occulta, et mali possunt ex studio discendi: quia et mentis efficacia videmus quam saepe flagitiosos quosque 378 pollere, et divinis litteris erudiri. Caeterum malos prophetasse frequenter, et adhuc eorum complices futuros esse [Col. 0327B] quis ignorat? Nam et Balaam hariolus, et Saul reprobus, atque Caiphas iniquus prophetavere, et alii quamplures quos Scriptura non nominat. Porro daemonia plures ejiciunt, non eorum meritis, sed invocatione nominis Christi, sicut in Actibus apostolorum filios Scevae cujusdam sacerdotis fecisse legimus (Act. XIX, 14) . Virtutes vero simili modo fiunt a reprobis, exuberante divina gratia, pro tribus causis: ut contemptores eorum decipiantur errore pravitatis, qui nolunt credere ea quae jam impleta sunt et magister docuit veritatis, et ut alii per eos sanentur, quibus Dominus decreverit subvenire, et credant tam ipsi quam et alii, miraculis excitati; et haec ideo per eos, licet reprobi sint, potestate divina fiunt, ut discant fideles Christi virtutes operari non [Col. 0327C] magnopere studere, sed Christum in omnibus imitari, qui dixit: Discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. II, 29) , charitatemque sectari. Nemo igitur dubitet, in nomine Christi priores virtutes multas fecisse, atque daemonia ejecisse. Quod si aliquis voluerit abnuere, legat quid ipse Dominus etiam de futuro dicat: Tunc, inquit, si quis vobis dixerit: Ecce hic Christus, nolite credere. Surgent enim pseudochristi et pseudoprophetae, et dabunt sigua magna, ita ut in errorem inducantur etiam electi, si fieri potest. Ecce praedixi vobis (Mat. XXIV, 23) . Unde purgandus est oculus mentis, quaerenda sapientia, firmanda fides, constantia fidei roboranda, inter tot perversorum hominum mala, inter tot laqueorum scandala ut evadere possimus, et a talibus [Col. 0327D] praecaveri. Quaerenda est igitur semper sana doctrina, et vita perfecta imitanda. Quoniam virtutes fieri, Spiritus sancti est operatio; bene autem vivere Christi imitatio. Unde dicturus est istis: Non novi vos; operantibus autem: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum, quod vobis paratum est ab origine mundi (Matth. XXV, 34) . Propter quod et Dominus prohibuit discipulos gaudere, quia daemonia illis subjecta fuerant: Gaudete, inquit, quia nomina vestra scripta sunt in coelo (Luc. X, 20) . Unde et Paulus non virtutes linguarum, non mysteria secretorum nosse, non prophetias, non fidem qua montes prodigiose transferantur, sed solam charitatem commendat, quam Christus docuit (I Cor. XIII, 1, 2) .

[Col. 0328A] Et tunc confitebor illis quia nunquam novi vos; discedite a me omnes qui operamini iniquitatem. Confitebor autem, quod illi 379 noluerunt confiteri ut redirent ad me: confitebor quod diu patienter tuli. Confitebor sane: Non novi vos. Ergo qui finxit singillatim corda hominum, et intelligit omnia opera eorum, quomodo recte dicit non nosse quos creavit? Nunquid non vultus Domini semper super facientes mala, ut perdat de terra memoriam eorum? Propter quod utique non nosse Dei magis figurate accipitur: quia novit quos approbat et salvat: non novit autem eos quos perimit et damnat. Dicimus enim: Non novit lux tenebras, id est non aspicit; quia si aspiceret, tenebrae jam non essent. Idcirco non inspexisse, reprobasse fuit. Unde orandus est jugiter ut illustret [Col. 0328B] caecitates nostras; quia, nisi respiciat, nihil aliud quam tenebrae sumus. Nam nosse Dei, approbare est et per gratiam eligere. Hinc quoque scriptum legimus: Quoniam novit Dominus viam justorum, et iter impiorum peribit (Psal. VI) . Et illud: Novit Dominus qui sunt ejus. Et ad Moysen: Novi te ex nomine (Exod. XXXIII, 12) . Novit igitur cognoscentes se, et approbat eos qui in simplicitate cordis mandata ejus custodiunt. Unde sequitur:

Omnis qui audit verba mea et facit ea, similabo eum viro sapienti, qui aedificavit domum suam super petram. Conclusio totius sermonis mirabili fidei exemplo firmatur, excludens omnes qui aut hypocrisi falluntur, aut aliqua ingavia infidelitatis in aliquo premuntur, et eos tantum ad summum sapientiae [Col. 0328C] gradum comparat, quos supra petram rectae fidei interius firmos esse veritatis actio probat. Omnis, inquit, qui audit verba mea et facit ea. Non dixit qui audit tantum, sed qui audit prius, deinde facit ea. Quia nemo recte audit, nisi faciat ea. Hinc quam saepe dicitur: Qui habet aures audiendi, audiat (Matth. XI, 15; Luc. VIII, 8) . Aliud quippe est audire auditu corporis, aliud vero auditu mentis: Auditu itaque mentis quicunque audit, intelligit, et intellecta votis implere satagit. Caeterum qui verbum exterius in sono percipit, nisi rem verbi clamantem introrsus capiat, surdus redit. Quia, cum vox siluerit, nihil ei remansit quod audire possit. Et ideo qui audit, verba mea dicit, et non sonum loquentis. Nam quod exterius fit, verbum lectoris [Col. 0328D] aut doctoris est; quod vero intus sentitur et intelligitur, Christi verbum est. Unde David: Audiam quid loquatur in me Deus (Psal. LXXXIV, 9) . Tunc enim recte in nobis loquitur, cum, exterius organo vocis sonante, interius ad vocem Christi excitamur, divinitus colloquentem. Quapropter clamat 380 Apostolus: Si quis loquitur, quasi sermones Dei (I Petr. IV, 10) . Quod si sermones Dei iste loquitur, ille interius quid aliud audire debet, nisi eosdem sermones? Non enim, ait, omnis qui docet verba mea, sed qui audit. Tutius ergo est audire quam docere; sed tamen et ille qui docet, si recte docet, utique prior in corde audit quod docet. Ac per hoc Christus est qui docet omnes; et quos docet, auditores [Col. 0329A] utique verborum Dei sunt, deinde factores. Verumtamen etsi perfectius sit facere quam discere, prius tamen oportet audire ut facias disciplinam jubentis, deinde doctrinam quam didiceris, operibus exaequare. Et si forte semel audisti, debes delectari, indesinenter ut audias tubam salutaris; quia nunquam desunt hostes, contra quos praeliandum est. Neque cibus unius diei sufficit ad omnem vitam praesentis saeculi; et ideo jugiter meditanda sunt verba Scripturarum, quatenus ex his vitam habeamus, et, unde vivimus, exercitatione operis pascamur. Alioquin nec recte audiuntur verba sine fructu operis, nec recte operatur sine cibo tantae dulcedinis. Quod qui utrumque simul, ait, et recte videlicet audit, deinde facit verba quae audit, videlicet ea intus [Col. 0329B] quae verba audit: Similabo eum, inquit, viro sapienti, qui aedificavit domum suam supra petram. Quaerendum igitur, quis sit iste architectus, qui aedificavit domum suam supra petram, cui assimilari debeat is qui audit et facit verba Salvatoris? Non enim simpliciter de quolibet artifice domorum accipiendum puto, quae saepe supra petras aedificatae impulsu ventorum praecipitanter ruunt, sed forte de illo qui ait: Ut sapiens architectus fundamentum posui (I Cor. III, 10) . Magnum itaque est quempiam Paulo assimilari. Ipse enim hoc ait; sed si veraciter inspicimus, magis adhuc est quod promittitur. Quia nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laborant omnes qui aedificant eam. Idcirco licet Petrus aedificet, licet Paulus, licet quilibet sanctorum seu [Col. 0329C] doctorum, Christus est vir sapiens qui aedificat; non quascunque domos, sed unam coelestem in coelis, supra se, qui recte petra est appellatus, fundamento fidei collocatam. Unde in hoc eodem Evangelio Petro dicitur: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) , id est: A qua tu Petrus sortiris nomen, pro firmitate fidei, supra ipsam eamdemque petram aedificabo fundamento fidei Ecclesiam, quae est domus Dei vivi constructa in coelestibus lapidibus 381 pretiosis. Ubi nullus haereticorum aedificat, nullus hypocrita, nullus terrenarum thesaurizatorum, nullus vitiorum sectator, sed soli qui audiunt quod docuit, et faciunt ut docuit. Hi nimirum aedificant domus suas supra petram. Quia, licet una sit [Col. 0329D] domus quam in se Christus aedificat, singuli supra fundamentum fide coaedificant suorum merita. Unde alibi: In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV, 2) ; quas qui aedificant, coaedificatores Christi sunt, qui cum eis, ipsas aedificat; et ideo jure illi assimilantur. Quia ubi ille, et illi; et quod ille, hoc et ipsi operibus erigere, et domum construere satagunt. Hoc quippe est verba ejus audire et ea facere, domum illam in coelestibus fabricare. Cujus nimirum fundamentum fides Christi est, cacumen vero, spes certa sustollitur, compago quoque juncturarum charitas coaptatur, columnae vero ipsius dono Sancti spiritus eriguntur. Quibus nimirum septem donorum columnis, tota domus innititur, [Col. 0330A] domus et fundamento Christi corroboratur. Omnem igitur structuram, id est omne opus quod in fide Christi eo in sublime excreverit, moveri non posse ullis impulsionibus manifeste docet. Hinc quoque ait:

Descendit pluvia, venerunt flumina, flaverunt venti, et irruerunt in domum illam, et non cecidit. Per pluvias ergo, blandas voluptatum illecebras, et sensim illabentium concupiscentiarum imbres significat. Quibus primum fides, rimis patentibus negligentiarum, madescit, et dissolvitur rigor fidei, et fortitudo charitatis corrumpitur. Unde Jacobus: Tentatur unusquisque a concupiscentia sua illectus et abstractus (Jac. I, 14) . Cum enim mens carnis concupiscentia inebriatur, quasi pluviis a rigore sui status dissolvitur. [Col. 0330B] De quibus profecto pluviis, in persona eorum qui reprobantur, David minatur dicens: Pluit super peccatores laqueos (Psal. X, 6) . Laqueos utique, quia unusquisque a sua concupiscentia, si relinquitur auxilio Dei, illaqueatur. Quod si talibus non fuerit permotus majora tentamentorum flumina relaxantur, ut graviores experiatur undarum motus, et quasi tractu fluminum, vehementius obruatur concupiscentiarum fluctibus. Nihil infirmius in vita humana, quam qui sua concupiscentia vincitur: nihil validius quam qui nec a diabolo superatur. Sed aliter tentatur vere supra petram fundatus, et aliter qui super arenam aedificat. Iste quidem ut cadat, ille vero ut coronetur et 382 vincat. Ad utrosque tamen pluviae oblectamentorum descendunt, et flumina [Col. 0330C] prolixae tentationis inundanter veniunt. Sed hi corruunt; hi vero, in quibus Christus ex sese aedificat, stabiles permanent, et opus eorum in coelis semper constabilitur. Unde propheta: Dominus in turbine, et in tempestate viae illius (Nahum I, 3) . Quia profecto contra eos qui in Christo coaedificantur saevior ac vehemens procella saevit. Ubi licet minora oblectamenta vitiorum pulsent, flumina elationum vel superbiae fluant, deinde diabolus omnes ventos tentationum circumcirca fortius movet, et, si inconcussi adhuc stamus, satis timendus est Dominus in turbine ventorum et in tempestate, ne forte nos imbecilliores inveniat. Verumtamen fixos esse oportet, quamvis tribus istis generibus contra nos saeviat, et omnia tentamentorum genera in his expendat, quod [Col. 0330D] nihil possit contra nos, nisi super arenam nos aedificasse inveniat. Quippe tribus hostis armorum generibus semper diabolus pugnat; carnis videlicet concupiscentiis aut exterioribus mundi oblectamentis atque favoribus, aut per seipsum, cum universos hinc inde ventos impulsionum laxaverit, eorum ad ruinam quos super arenam aedificasse invenerit. Sed tamen cur iste quilibet vir non ceciderit, manifeste ostendit dicens: Fundatus enim erat supra petram. Alioquin nisi super eam fundatus esset, penitus cecidisset. Unde datur intelligi, quicunque ruunt quod non in Christo aedificantur: quicunque vero permanserint, non illis sed fidei firmitati praestatur, et fidei virtus in eis a Christo consolidatur. Expleta [Col. 0331A] igitur adhortationis paradigma deterrentis: Quod omnis qui aedificat super arenam, versa vice, stulto comparabitur architecto, cujus structura nullius innititur firmamento virtutis. Nam vitia semper fluida sunt et velut arena collabuntur. Arena quippe nunquam solidari aut conjungi ad invicem potest; semper bibens aquas, et nunquam ab ariditate quantisper mollescens. Sic sic itaque desiderium et concupiscentia vitiorum nunquam expletur fluxu voluptatis, et tamen semper ariditate mali ardoris sine satietate conduratur; neque conjunctionem recipit charitatis, ut soliditatem possit habere cum venerit aestus, sed tanquam pulvis, quem projicit ventus a facie terrae, huc illucque impulsionibus raptatur: profecto quia non spiritu, sed in carne propagantur. [Col. 0331B] Hinc ergo ad Abraham remissio generis duplicatur: 383 Erit, inquit, semen tuum sicut stellae coeli, et sicut arena quae est in littore maris. Per arenam quippe carnalis propago designatur, infidelitatis vitio et ariditate carnalis desiderii a Christo dissociata; super quae qui aedificat, qualiacunque sint quae agit, non culmen erectionis, sed ruinam dejectionis exspectat. Ubi simul gentilis adhuc in carne, necnon et Judaeus aedificat sine Christo; haereticus in fide damnatus, hypocrita quoque simulatione deceptus, falsus Christianus vitiorum laqueis involutus, omnes isti non supra petram sed super arenam aedificant, et ideo disperguntur a Christo. Quorum ruina tanto fit major, quanto altius super arenam aedificasse inveniuntur. Profecto quia de his dicit qui audiunt verba [Col. 0331C] haec, et non faciunt ea. Audiunt quidem aure carnis, et non aure mentis. Audiunt itaque ut excusationem non habeant, et non ut opus fidei perficiant; idcirco, ut in fine concluditur, fit ruina eorum magna, qui talia Christi salutaria monita contempserunt.

Et factum est cum consummasset Jesus verba haec, admirabantur turbae super doctrinam ejus. Quaenam turbae miratae dicuntur, cum superius ad eum soli discipuli legantur accessisse? Nisi quia aut turba discipulorum, ex quibus duodecim elegerat, dicitur admirata, quos, pernoctans in oratione, cum dies factus esset accersierat; aut certe cum descendisset, secundum Lucam, et stetisset in loco campestri, ubi et multitudo plebis fuisse legitur. Tunc utique [Col. 0331D] cum finisset eumdem sermonem quem jam forsitan supra habuerat, miratae dicuntur turbae, et non discipuli. Quia discipulis fides potius et dilectio congruebat quam admiratio. Admiratio ergo signum est infidelitatis, quia necdum mens bene de virtute Dei sentiens, stupet ad ea quae prius necdum crediderat. Prorsus et ideo fiunt miracula, ut mens ad ea commoveatur [Col. 0332A] moveatur quatenus incipiat credere, et de illo cui nihil impossibile est, in nullo dubitare. Consummatio igitur sermonis plenitudo et integritas intelligatur doctrinarum, quia nihil imperfectionis habet sermo Christi. Unde et:

Turbae admirabantur, eo quod esset docens quasi potestatem habens, et non sicut scribae et pharisaei. Potestas ergo non in dominatione exactionis, sed in doctrina erat, 384 ostendens se Dominum legis qui et ea quae deerant potestative illi ad perfectionem addebat, et quae umbrae fuerant, luce veritatis reserata, submovebat. Deinde indidem praeceptorum quae ad agendae vitae perfectionem fuerat, verbo et exemplis confirmabat. In omnibus se Dominum exhibens, non, sicut pharisaei ac scribae, superstitiosa docens, [Col. 0332B] sed quae salutis erant praemonstrans. Illi quidem ea quae verbis docebant, operibus impossibilia demonstrabant; iste vero, perfectiora docens, omnia virtute et operibus firmabat. Cujus nimirum doctrina testimonium habens a lege et prophetis, signorum etiam virtutibus commendabatur. Non enim doctrinam legis quam praedicabat in synagogis, a scribis et legisperitis didicerat, sed famulabatur ei, ac si ancilla ipsa eloquentia verborum et rerum sententiarum affluentia. Ita ut manifeste hinc inde daretur intelligi quod ipse foret legum lator, cujus potestas et virtus in omnibus patescebat. Fertur namque quod etiam in vultu ejus gratia quantocius resplendescebat, ita ut hinc inde mentes afficeret auditorum. Sed hinc magis propter doctrinam dicuntur admirati; [Col. 0332C] quam sane doctrinam jugiter intendentes non admiremur cum turbis, sed operemur cum apostolis, quatenus post finem vitae coronemur cum ipsis. Sed quam infelices sunt carnales adhuc hodie in Ecclesia, qui nec admirantur cum istis, eo quod non curant intelligere quae dicuntur; nec credunt cum fidelibus, ut adhibeant meditationem operis; nec agunt cum apostolis, ut possint assequi regnum quod promissum est recte quaerentibus? Sed quia, remigante Christi gratia, immensa Spiritus sancti flumina transegimus, et cacumina montis Olivarum, in quo haec dicta creduntur, mente lustravimus, ad nosmet redeundum est, quatenus ad descensum montis cum leproso vulnera nostra medico pandamus: et quia haec quae diximus, adhuc minime implevimus, [Col. 0332D] saltem ut deorsum adorantes, et procidentes ante faciem ipsius, in confessione veniam consequamur. Propter quod finem libri et consummationem sermonis simul claudamus, ut, in alterius principio, a lepra qua coinquinamur, Domino manu tangente, plenius purgemur.

[Col. 0331D] 385 Sanctissimis in Christo fratribus, quos divina sapientia satis abunde suis illustrat virtutibus, et coelestis gratia miris exornat muneribus, sub sancto [Col. 0332D] proposito monasticae disciplinae Centulo degentibus, PASCHASIUS RADBERTUS, monachorum omnium peripsema, et Levitarum ultimus.

[Col. 0333A] Expositum in Matthaeo, charissimi, quod olim inchoaveram, ut eo in officio fratribus pensum servitutis meae pro voto persolverem, multis demum, suscepto regiminis loco, praepeditus sollicitudinum curis, et causarum saecularium variis implicatus negotiis, tantum a me longe abductus, quantum a studio litterarum remotus, non solum illud imperfectum reliqui quod coeperam, verum etiam, praetermisso quietis bono, memetipsum, pene plurimis aurarum allisus impulsionibus, in naufragium dedi. Sed quia Deus nobis, ut ille vates ait, sua providentia haec otia fecit, fratres, qui a vobis ad nos missi venerunt, crebro me solerti aggressi sunt hortatu, ut explerem opus quod inchoaveram, vestroque consecrarem nomini: ne illuderer, juxta illud ex Evangelio, quia [Col. 0333B] coepi ac si turrim aedificare, nec potuerim consummare. Unde itaque, eorum exhortatione permotus, ac si divino tactus affatu, decrevi rogatus offerre ⁜ a devotionis obsequio, tam charitati vestrae quam et fratrum meorum, qui me et ipsi sui amoris xenio ad id impulerunt ut facerem. Unde continuo quatuor librorum opuscula in eodem Matthaeo, quae dudum illis condideram pro voto, statui retexere ac si principium hujus operis, si forte super ipsos, ac si super fundamentum, possem tam vobis pro munere, quam et illis pro censu servitutis, culmen totius structurae erigere; ut quorum una inviolabilis et incontaminata manet charitas, una devotio, unumque propositum, fieret haec lectio una soliditas dilectionis, unusque funiculus triplex fidei, spei et charitatis, [Col. 0333C] qui nunquam rumpitur, unaque fabrica perfectionis, quae nusquam violatur. Beatum ergo me existimans fore, si quidpiam 386 meis quod gratum esset, pro censu exsolverem, et offerrem vobis licet exiguum pro munere non ignavi ponderis talentum locupletius quod placeret. Quoniam ut praesenti, ex omnibus et in omnibus gratissima me dilectione in Christo suscipere dignati estis, et refovere sinu charitatis, Deoque committere precibus, maxime eo in tempore, juxta illud antiquum proverbium, quando amicus et medicus in necessitate probantur. Hinc est charissimi quod tanto studio causa visitationis ad vos quam saepe venire decrevi, desiderans vos videre, et corrigere in me quod diu negligentius omiseram; qui me dilectionis affectu contra omnia adversantia [Col. 0333D] consolati estis in orationibus vestris, ita ut in praesentiarum nihil mihi deesse putarem, cum tanta beneficia vestra perfectae charitatis circa me flagrarent, quoniam debitores facti estis omnibus, qui nihil aliud ulli debetis (quia radicem cordis in coelo posuistis), nisi charitatem, quam semper debendo exsolvistis, et exsolvendo magis magisque debitores facti estis. Sed quia liberalitas vestra multum exuberat in dando, credo quod et in accipiendo liberalius, sancta benevolentia vestra magis gaudebit pro munere verbi, quam pro ullius censu dati. Hinc gratum fore putavi quidquid devotus obtulero, quibus profecto debeo quidquid possum et quod sum. Verumtamen [Col. 0334A] non adeo ignarus ut nesciam quod nequeo digne quatuor Evangelistarum quadrigam sensu penetrare exiguo, neque ad liquidum unum eorum intelligere; non dicam ego tantillus, verumetiam nescio et si ullus eorum qui magnos sese faciunt virtutibus. Quoniam haec quadriga currus Dei est multiplex, in qua Christus coelestis auriga peragrat quadratum orbem modo universum: nunc in tempore volans per omnia; nunc extra tempus super omnia, et ultra coelorum excelsa, semper cum Patre idem in una aeternitate Deus manens; nunc infra tempus Deus homo perlustrat universa; modo a summo coelorum egrediens, excurrit usque ad inferos; modo ab inferis regreditur usque ad superos. Et ideo haec animalia, quae hanc quadrigam per orbem trahere [Col. 0334B] videntur ubique volantia, etiam terga pennata habere dicuntur; quorum corpora plena sunt oculis ante ac retro, deinde intus et foris; ex quibus emicant scintillae ac si aeris candentis, et 387 discurrunt fulgura. Habent itaque singuli pedes rectos et semper in sublime tendentes. Unde non immerito et ipsi Cherubim vocantur, eo quod habeant in se multitudinem scientiae Dei. Quam bene igitur dictum est per Ezechielem: Quia non revertebantur cum incederent, sed unumquodque eorum ante faciem suam gradiebatur (Ezech. I, 9) , quia ad aeterna tendunt. Quae nimirum animalia multis in locis praefigurata, et, quod mirum est, ante sunt in coelis huic prophetae in spiritu Dei ostensa, quam essent in terris nata. Idcirco non potest non esse ineffabile, neque incomprehensibile [Col. 0334C] quod sentiunt. Et tamen, ex eorum dictis est et verbis quidquid est quod recte sapimus vel intelligimus; quia eorum verba, verba sunt Dei. In quibus profecto verbis non humana sapientia, sed spiritus et vita lucet. Et ideo ipsa verba jure verba vitae dicuntur, quia non in his flos eloquentiae redolet saecularis, sed fructus vitae. Quapropter, etsi ad plenum nemo de talibus loqui potest, non ideo tamen ex toto homo quilibet silere debet; licet in elimato loquendi genere, ne loquatur ea divinitus inspiratus quae sentit. Quia intelligentia Evangelii non in persuasibilibus humanae sapientiae verbis constat, sed in sapientia Christi: quam Paulus etsi imperitus sermone, ut ipse ait, non tamen scientia inter perfectos loqui se gaudet (II Cor. II, 6) . Interea etsi senilis oratio [Col. 0334D] per se compta esse debeat ac decora sensibus debet tamen esse et mitis, maxime in talibus. Cujus profecto sermo etsi decorus sit, quod non requiro, ut quidam ait, quietus esse debet ac remissus. Quod si in saecularibus studiis talis debet esse eloquentia, quae succum habeat modestiae; quanto magis ego inter haec flammantia virtutum documenta proferre non debui, et si possem, nitorem saecularis facundiae, quae secum splendorem ferat verborum, sed puritatem sensus quaerere et intelligentiam veritatis? Quoniam haec sapientia Christi in mysterio abscondita est in ipso, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae Dei reconditi. Et ideo ab ipso impetrandum [Col. 0335A] est ut oratio nostra emolumentum magis habeat perfectae intelligentiae, quam incitamentum vanitatis. Sed, quia haec quatuor animalia varie describuntur, quaerendum omnino quid est quod Joannes primum animal simile leoni dixerit (Apoc. IV, 7) , 388 cum Ezechiel propheta, non leonis speciem, sed hominis primo animali inesse perhibuerit. Sic enim ordinem eorum describit: Similitudo, inquit, vultus eorum facies hominis et facies leonis, a dextris eorum quatuor, et facies bovis a sinistris ipsorum quatuor, et facies aquilae desuper volantis ipsorum quatuor (Ezech. I, 10) . Mirum quippe valde est quod Joannes animal primum simile leoni, propheta vero primum homini simile ponit. In qua nimirum sententia magna nobis oritur quaestio. Quamvis enim Ezechiel [Col. 0335B] dicat de ipsis animalibus, quod essent quatuor facies uni, et quatuor pennae uni, singulorum tamen facies declarantur. Unde cur immutetur ordo qui scriptus est in propheta Ezechiele, et dicatur a Joanne leo pro homine, non absque magno mysterio est. Quapropter sciendum quia mystica Scripturarum eloquia non semper ordinem servant historicum; quod si facerent, non jam mystica, sed tantum historica essent. Hinc, si ad descriptionem Evangeliorum recurrimus, propheta se animalia vidisse describens, ordinem servavit, qui Matthaeo humanam faciem habuisse narrat; quia ipse primum de humanitate Christi exorsus est scribere. Marco autem leonis forma tribuitur, secundum quod a clamore, ac si leo in deserto rugiens, coepit. Tertius vero [Col. 0335C] Lucas speciem bovis, seu vituli gestat, quia ipse a sacerdotio suum Evangelium inchoavit. Joannes quoque in aquilae similitudine figuratur, eo quod altius transvolans universa, ad divinitatem verbi usque pervenit ascendens; in qua clarius obtutum oculorum defigit, et inde nobis arcani verbi mysteria plenius reseravit. Nam et ipsi doctores nostri ex hoc loco diversa sentiunt, sicut et diverse narrata leguntur: quod in leone Matthaeus, in homine Marcus visus sit. Sed, si ad dispensationem Redemptoris nostri mentis oculum defigimus, quam dispensationem eadem animalia peractam declarant, nec ipse propheta ordinem tenuit, qui secundo loco leonem posuit; cum idem Redemptor noster natus ut homo, prius fuerit ut vitulus immolatus, quam [Col. 0335D] ut leo a mortuis suscitatus. Propterea videamus quam ob causam eorum ordo praeposteretur, cum sint, ut dictum est, quatuor facies uni, et quatuor pennae uni. Ubi patenter nimirum 389 Evangelistarum demonstratur concordia et unitas Evangelii Dei: quodlibet eorum et suam et trium possidet formam, ita ut in uno tria, atque in tribus unum inveniatur. Quod si in unoquoque eorum tria inveniuntur animalia, quodlibet horum primum est, nec alteri cuilibet posterius; quoniam singulorum omnium quatuor facies est una, sicuti et uni ipsorum simul quatuor. Quia Christus homo fuit quem simul praedicant omnes; et leo propter suam eximiam fortitudinem, quia moriens mortem devicit; [Col. 0336A] et vitulus quoque, quia immolatus est in sacrificium Deo Patri, sicut ipsi quatuor testantur; sed et aquila figuratus est, quia mox ut occubuit per mortem innovata est juventus ejus, et resurrexit, atque descendit altior omnibus etiam angelis suo volatu, quando rediit ubi erat in principio Deus apud Deum. Et ideo non immerito facies hominis et facies leonis a dextris ipsorum quatuor, et facies vituli a sinistris ipsorum quatuor, et facies aquilae desuper ipsorum quatuor: quia omnium eorum una facies est, et propria; ita ut et proprietas praedicationis mirabiliter resplendeat in singulis, et unitas commendetur in omnibus. Quia licet singuli suam habeant proprietam narrandi, non tamen aliam invenies faciem in alio, quam alius non habeat: et [Col. 0336B] ideo uni, ut ita dicam, ineffabiliter quatuor facies sunt. Quia, si requiras quid Matthaeus de incarnatione sentiat, hoc nimirum sentit quod Marcus, Lucas, et Joannes: si quaeras quid Joannes, hoc procul dubio quod et alii tres similiter; et si quaeras quid Marcus sentiat? quod Matthaeus, Lucas et Joannes; et si quaeras quid Lucas? utique hoc quod Joannes, Matthaeus et Marcus sentiunt. Quia eorum una notitia fidei est, qua cognoscuntur a Deo; ac per hoc ipsa est in uno facies fidei vel cognitio, quae est simul et in quatuor. Quae cum ita sint, charissimi, in hoc loco si alium ordinem sequar, propter quem nostri inter se variant doctores, nemo me reprehendat temere, quoniam nec Joannis ordinem, sicut quidam fecerunt, nec Ezechielis impugnare cognoscor, [Col. 0336C] sicut nec ipsi sibi etiam in diversa ordinis narratione facere probantur: dum unus eorum, id est, propheta Ezechiel ordinem demonstrat, ut dixi, Evangelistarum juxta quod ordinati sunt a Domino, et ipsi conscripserunt 390 Evangelia unusquisque in praefiguratione sua et qualitate principii. Alter vero, id est, Joannes, sacramenta quae in Christo praefigurata sunt et expleta, potius persequitur: quia Christus ipse leo est qui securus dormivit in passione. Unde Jacob ait de Juda in persona Christi: Quia occubuisti ut leo, et quis suscitabit eum? (Gen. XLIX, 9) Ipse homo et vitulus, ipse et in aquila jure praefiguratur. Sed leonem Joannes primum ponere maluit, quia sacramentum resurrectionis ejus jam credentibus scribens, rectius prius judicavit declarare [Col. 0336D] per quod maxime mundus credidit, quam hominis seu vituli personam. Quia non ideo omnes generationes in eum crediderunt quia homo natus est in mundo, neque quia immolatus est ut vitulus, sed quia post mortem victor resurrexit ut leo, ipse se resuscitans, sicut Moyses scripserat Jacob olim prophetasse. Alias autem, si solummodo natus esset ut homo, et passus, et non resuscitatus praedicaretur, quis in eum crederet? Quapropter Joannes primum solerter satis in sacramento resurrectionis Christi leonem posuit: quia per id quod mortuus resurrexit, in se mundum credere compulit. Idcirco leonem ante posuit. Nam, etsi primus est homo in ordine, seu vitulus, tamen prior est in virtute leo, et [Col. 0337A] in fortitudine sua Christus. Hinc Paulus aiebat dicens: Et si noveramus Christum secundum carnem, sed jam non novimus (II Cor. V, 16) , ac si aliis verbis diceret, non jam in animalibus hominem moriturum, sed leonem post mortem attendimus resurrexisse in aeternum victurum. Sicque hoc modo, quantum mihi videtur, et Evangelistarum ordo recte servatur, ut praemissum est, et haec praeposteratio narrationis, quae facta est in Apocalypsi a Joanne, non absque magno mysterio est. Sed utrum nostra praefatio, salva auctoritate priorum Patrum, debitam rationis consequentiam servet, tam vestro quam fratrum meorum examini, quibus laborare videor, derelinquo. Quia tam in hac sententia, quam et in omni opere isto, si vestro utrorumque judicio approbatus, vestraque defensus sententia fuero, nullius [Col. 0337B] temeritatis supercilium pertimesco; neque reprehensionem indebitam formidabo, qui talium tantorumque auctoritate fulciri me cognoscam et firmari, quorum doctrina in omni scientia Dei longe lateque praedicatur, et sapientia pollet, non dico in verbo tantum, verum etiam in omni 391 opere bono atque disciplina virtutum. Qui, quidquid in doctrina didicistis locupletius factis exhibetis, ita ut Christus ubique glorificetur in vobis. Hinc me non immerito felicem censeo, si aliquid dignum vobis in hoc opere senex edidero, saltem quod prodesse queat juvenibus, ad emolumentum doctrinae, et ad studium pietatis. Quoniam, sicut quidam ait, ut adolescentibus bona indole praeditis sapientes senes delectantur, leviorque [Col. 0337C] fit senectus eorum qui a juventute coluntur et diliguntur: sic et adolescentes boni senum praeceptis gaudent, quibus ad virtutum studia ducantur. Quapropter, charissimi, senectus mea non modo languida circa vos et circa fratres meos esse debuit; quos exhortari debui cum praeessem, neque iners, verum nec otiosa in ipso otio, sed operosa et semper agens aliquid, et moliens tale, quo et vita formetur praesentium, et exemplum praebeatur futurorum. Ne sacramentum salis, olim in ore puerulus quod accepi, evacuetur in senectute vel in senio. Fac ergo quod nec tanta praeditus sim sanctitate, nec tanto conditus sapientiae sale, nec tanta eruditus disciplina litterarum, ut sit senectus mea in misericordia uberi, nec tanta illustratus virtutum, claritate, quo dignus videar [Col. 0337D] talibus et de talibus scribere, vestri tamen est meriti et gratiae obediendo immeritus quod praesumo. [Col. 0338A] Quod si me quisquam adeo ultra praefocare voluerit, id ne audeam ineloquens, ac si omnium vitiorum illuvione respersus, conspiciat leprosum primum in in hoc opere occurrentem, in quo et cum quo me sanandum confido. Intueatur omnium morborum genera, et solius Domini voluntatem mecum salutis causam imploret. Audiat ergo Dominum imperantem, si mutum me credit, in Evangelio, Ephphetha (Marc. VII, 34) , quod est, adaperire. Et quia de saliva oris ejus olim infans gustavi, verum loqui jam senex rogatus a vobis non erubesco. Prorsus quia digitos ejus meis in auribus intus sentio, idcirco quae audio mihimet, et meis tacere non debeo. Unde et si ipse benignissimus Jesus mihi praeciperet ne loquerer, satis me illi invitarent, ne tacerem qui quanto [Col. 0338B] magis eis praecipiebat, tanto plus praedicabant, et eo amplius admirabantur dicentes: Bene omnia fecit, quia surdos fecit audire, et mutos loqui (Marc. VII, 37) . Hinc, quaeso, nemo mihi molestus sit, nemo me reprehendat, si 392 loquar; ne forte videatur Christi operibus ingratus, qui bono suo, et surdis praestat audire sacramenta vitae, et mutis loqui, quo possint narrare magnalia Dei. De caetero precor lectorem meum ne processus sermonis vix sufficiens sensibus Scripturarum, fastidiosa conseatur prolixitas, quando non oratio nostra verbis sed sensibus dilatatur. Licet enim plerisque legentium plus placeat sterilis brevitas interdum, quam utilis explanationum prolixitas; tamen locupletior sensus jure studiosis plus praestat quam commentum brevitatis. [Col. 0338C] Ubi nos nec tropologias secuti sumus Evangelii in explanatione, nec mysticas sententiarum intelligentias; sed solummodo simplicem sensum dictionum in brevi, prout oportuit, explicavimus. Idcirco habeant fastidiosi regulas veritatis ex commento, quas in Evangelio prius dictavit auctoritas priorum Patrum et efficacia mentis, ne prolixiora fastidiant. Studiosiores vero, quaeso, dignentur nostra legere, quibus satisfacere volui requirentibus ampliora. Quod si nec ista nec illa placuerint quibuslibet ignavia pressis, legant quae sibi dormitu somnique silentio fingunt; aut si secus delectantur, siliquas porcorum saecularium litterarum adhuc pueri, vel cortices rodant. Nobis tamen, quos divinus spiritus instituit, praetermittendum non fuit, ne loqueremur vobis, amantibus, [Col. 0338D] quidquid ex doctoribus sanctis confectum; prodesse credidi, et diligentioribus placere non dubitavi.

[Col. 0337D] (CAP. VIII). In illo tempore, descendens Jesus de monte, ecce leprosus veniens adoravit eum (Matth. VIII, 2) . Quia de monte Domino descendente, leprosus prior occurrit, festinandum nobis, ut et nos cum ipso perveniamus; quia et in illo fuimus, dum per eum genus humanum et cura salutis nostrae designatur. Verumtamen hinc prudens lector intelligat, et in aliis [Col. 0338D] quibuslibet sancti Evangelii locis, allegoriarum, 393 figuras de veritate rei gestae nihil ad fidem minuere. Quia in his dispensatione divina ita sunt omnia procurata, ut et fides nascatur ex miraculo, et doctrina fidei ex ipso eodemque opere ad institutionem morum proficiat in mysterio. Quapropter ubique loca, tempus, et ordo, atque omnis circumstantia [Col. 0339A] historiae consideranda est, ut et veritas rei gestae pateat ad fidem, et spiritualis intelligentia reniteat ad doctrinam. Hinc est sane quod in monte excelsius spiritales discipulos spiritalia, quasi ad coelestia subjectos, docet. Deorsum vero descendenti prior leprosus occurrit. In quo nimirum leproso allegorice humanum genus, ut dixi, designatur, quia universos lepra maculosae vitae resperserat; atque ideo ad paradisi castra commeandi nulli regressus erat. Divinarum autem Scripturarum allegoriae usitatissimae duobus principaliter formantur modis, rebus videlicet, atque verbis: aliter tamen rebus, aliter verbis. Sed verbis quae fit, proverbialis appellatur, et quatuor cognoscitur modis. Aut per translationem scilicet verborum, ut est: Apertum [Col. 0339B] est coelum et descendit Spiritus sanctus (Luc. III, 21) ; et illud: Exivi a Patre, et veni in mundum (Joan. XVI, 28) ; quae ad insinuandas metaphorice rerum causas ex humanis motibus transferuntur ad Deum. Aut secundum imagines parabolarum, sicut est: Homo quidam descendebat ab Hierusalem in Jericho, et incidit in latrones (Luc. X, 30) , et parabolae vineae, agricolarumque ejus narratio (Matth. XXI, 33) . Ex quibus profecto non res gesta exigitur, sed personarum ac negotiorum transformatio ad aliud refertur. Aut certe comparative per similium rerum collationes: etsi vix in aliquo differatur, nisi quod non narratio, sicut in superioribus, contexitur, sed causarum tantummodo cooperatur effectus. Aut tantummodo proverbialiter, sicut est: Ne mittatis margaritas [Col. 0339C] vestras ante porcos (Matth. VII, 6) . Porro allegoria rerum illa de qua diximus, semper ita mystice figuratur ut de rebus gestis nihil subtrahere jure credatur, quia non rerum factarum typica auferunt veritatem, sicuti praesens locus probat, cum leprosus, Domino descendente de monte, curatus illico perhibetur, designans humanum genus, Domino de coelestibus descendente, lepra peccati mundatum. Nec inconvenienter per unum multitudo credentium significatur, cum in solo uno hominis nomine universitas 394 humani generis a doctoribus comprehenditur. Nam, cum dicitur homo, quidquid ex nostra humanitate procreatum est, etiam ex usu saecularium intelligitur disciplinarum. Et ideo apertissime per unum leprae maculis respersum, unitas [Col. 0339D] credentium ostenditur peccatorum maculis coinquinatorum, et immunditiarum squaloribus abjectorum. Propter quod nemo de suis glorietur meritis, quia omnes eramus irae filii, et a coelestibus exclusi consortiis. Quod nimirum genus, cum descendisset, mox occurrisse in uno praemonstratur. Alioquin, nisi descenderet ille, per incarnationem habitu inventus ut homo, iste non ascenderet, a paradisi gaudiis expulsus leprosus ut homo. Ergo simul omnes cum isto mystice occurrimus, simul omnes cum isto dicamus corde: Domine, si vis, potes me mundare. Omnes quidem immundi, tamen, fide accedentes, voluntatem, de cujus potentia non dubitamus, rogemus. Et tanto propinquius, quanto fidelius. [Col. 0340A] Quid ergo in omnibus disciplinis tam efficax negotium quam voluntas Dei? Porro voluntas Dei causa est et origo, atque existentia omnium rerum, quia cuncta voluntate Dei creantur ex nihilo, et de informitate sua producuntur ad formam. Hinc sane peccati contagione male deformibus, prudentissime hic aperuit causam originis atque existentiae, dum universa Christus quae voluit, fecit, et solummodo voluisse, fecisse est. Quandoquidem unitas credentium in isto praemonstrabatur, justissimum erat ut ex doctrina ipsius, causa omnium, voluntas Dei cum fide deprecaretur. Quoniam non est fides, cuncta creasse credere; nisi credamus etiam, ea ipsa voluntate qua conditi sumus, rursus ad formam aeternae felicitatis in melius posse reparari. Quam argumenti [Col. 0340B] materiam olim nemo philosophorum invenit, sed ipse illam docuit qui creavit. Unde dicat fidelis quisque: Domine, si vis, requirens causam suae originis, nihil haesitans de proventu, eo quod vult omnes homines salvos fieri: potes me mundare, et ad formam salutis restituere. Nec dubium ob hoc, secundum historiae veritatem, Domino descendente, hunc primum lepra perfusum occurrisse: quia, curam suscipiens beatus Matthaeus et apostolatum de peccatoribus, instituit eos, et formam doctrinae imprimit, quos, exsules a civitate Sion, cujus fundamenta in montibus sanctis, lepra immunditiarum peregrinantes fecerat. 395 Et bene a primordio curationis non alium una cum turbis, quam leprosum, occurrisse commemorat, fide probum, confessione [Col. 0340C] devotum, doctrina coelesti praeditum, qui profecto rogat: Domine, si vis, potes me mundare, docens prudenter causam et efficientiam omnium rerum, voluntatem Dei. Quam disciplinam nec Plato philosophus aliud praedicans attigerat. Confitetur ergo potentiam Christi, et implorat voluntatem, quoniam quanta ejus voluntas est, tanta et potentia, imo ipsa voluntas potentia est. Idcirco religiose obsecrat satis, ut a quo est de nihilo, inde reformetur rursus ad pristinam naturae suae formam de informitate peccati. Tunc Jesus, extendens manum, tetigit eum dicens: Volo. Extendit vero manum, quoniam ille longe recesserat. Et nisi prius misereretur ut extenderet manum, hic nunquam redire ac sanari posset. Pro quo Propheta gemens aiebat: Ut quid, [Col. 0340D] Domine, avertisti manum tuam et dexteram tuam de medio sinu tuo in finem (Psal. LXXIII, 12) ? Quae nimirum manus nisi extenta esset, quia in extremis demersi eramus, nunquam nos tangenda curaret. De cujus nimirum potentia rursus alibi conquirendo: Nunquid abbreviata, seu parvula facta est manus tua ne possis salvare? (Isa. L, 2.) Quae utique si brevis esset ad misericordiam, vel parvula ad potentiam, nunquam ad ima mersos levaret tantis delictorum ponderibus praegravatos. Sed quia jam extensus venit Christus, scilicet Patris dextera carne indutus ad misericordiam, recte extendisse manum ac tetigisse dicitur. Alioquin quid necesse erat, juxta litteram, ut manum extenderet et tangeret leprosum, [Col. 0341A] qui, solo sermone ut creavit, imo voluntate, restaurat universa: nisi quia fecit in uno efficacissime, quod simul in genere se facturum, multis prophetarum eloquiis olim repromiserat? Propterea extendisse manum jure dicitur, ac tetigisse, quia si non maculas nostras ille incarnatus tangendo emundasset, adhuc sub lepra peccati essemus, necdum delictorum contagione expiati. Propter quod manum extendit, ut quamvis profundissime demersos apprehenderet; tetigit vero per incarnationem mysterii male saucios, ut sanaret. Caeterum, juxta litteram, ut se Dominum leprae ac legis ostenderet, cum lex prohibeat a sacerdotibus eam tangi, ideo tetigisse creditur, quoniam lepra illa legis non poterat eum sordidare. Erat enim umbra, licet vitium carnis. [Col. 0341B] Tamen bene a sacerdotibus Judaeorum leprosus non 396 tangebatur, quia illi maculari poterant, nec sanare quempiam. Sed erat unus mediator Deus et homo, promulgator legis, cui fas erat et per humanitatem tangere, et per divinitatem imperare: cujus nequiret coinquinari munditia, sicut nec sanitas infirmari. Et ideo quia Dominus legis erat, removet ex auctoritate lepram, et fugat ex imperio, sicuti luce fugantur tenebrae. Unde puto manum illam lepram non tetigisse, sed ut tenebras a facie lucis, ita lepram a facie manus continuo disperisse. Quoniam nec lepram peccati tetigisse fas est credere, verum sola incarnatione sua et verbi potentia omnia peremisse. Qua de causa verbo curatur, quod manu tangitur. Hinc quoque post tactum imperat, mundare, [Col. 0341C] ut et divinitas in verbo imperii, et humanitas in tactu carnis intelligatur; quia neque divinitas sine carne, neque humanitas sine divinitate quidpiam in hoc mysterio gessit. Continuo, inquit, mundatus est. Continuo ergo mundatur, quia semper voluntatem Dei et imperium effectus consequitur. Quem sane locum etsi juxta tropologiam lector voluerit discutere, praestabit non modicam moralitatis doctrinam. Quia profecto semper tropologiae species in Scripturis sacris gemina est, scilicet aut mystica, aut nuda et simplex. Sed mystica, quae de rebus gestis ad aedificationem morum trahitur: ita ut per hunc leprosum uniuscujusque anima humana curata intelligatur; nuda vero, dum Scriptura sacra simpliciter mores erudit, uti est: Qui habet duas tunicas, det [Col. 0341D] non habenti, et qui habet escas similiter faciat (Luc. III, 11) . Ergo cujusque anima quotidie, quamvis peccatrix, a Domino curatur, si supplex ac devota illum adorans ubique confiteatur ex fide dicens: Domine, si vis, potes me mundare. Corde enim creditur ad justitiam. Unde necesse est fidissime deposcat, nihil ex potentia dubitans. Et si per fidem quae per dilectionem est, oraverit, erit praesto indubitanter voluntas divina ad salutem, efficax ad imperium, potens ad effectum. Unde mox leproso supplicanti dicitur: Volo. Quia, dum anima sic inchoat credendo exorare, jam incipit curari a lepra sua ex manu Salvatoris. Ipse enim quotidie descendens inspicit et tangit peccata nostra, dum se ad misericordiam [Col. 0342A] inclinat ut relevet infirmitates nostras. Nam aegroti prius ad montana, videlicet ad coelestia, per contemplationem ascendere nequimus; sed solus Moyses, et pauci seniores cum eo ex omnibus 397 eliguntur; necnon et soli discipuli ad sublimia ducuntur. Deorsum vero plebs invalida et leprosus adorans, non volentes theoriam sectari, eo quod multis praepediuntur laqueis, curantur. Ad quos itaque Dominus frequenter se inclinans, tangit manu clementiae suae, et verbo imperat majestatis. Ex quo liquet manum Domini non lepram, sed mundum leprosi tetigisse corpus, sicuti et nos quoties tangere disponit aspectu misericordiae, mox scelera fugantur, et munda restituitur anima. Quia profecto ubi salus agere dignatur, nulla infirmitas esse potest; [Col. 0342B] ubi lux, nulla offuscatio peccati; ubi vita, nulla irruptio mortis; ubi potestas, nulla difficultas sanandi. Idcirco hic magister supplicandi egregius, de voluntate Domini non quasi pietatis incredulus dubitat, sed quasi immanitate suorum scelerum conscius non praesumit. Imo quod possit eum abluere si velit, ut in Domino potestatis auctoritatem, ita in isto constantiam fidei declaratam laudamus. Quoniam integra et vera fides tanti esse jure debet pro munere, quanti est et potentia misericordiae Creatoris in operatione. Alioquin fides quae infirmatur ipsa prius sananda, et sic demum sanitas corporis aut animae efficacius per eam est impetranda. De qua sane fide Apostolus: Fide, inquit, purgans corda eorum (Act. XV, 9) . Quod si fide purgantur corda [Col. 0342C] credentium, cogitanda est virtus fidei, quia qui dubitat, similis est, ut ait Apostolus, fluctui maris (Jac. I, 6) . Integra vero fides in dilectione, constans in perseverantia, patiens in dilatione, humilis in confessione, fortis in fiducia, devota in supplicatione, provida in petitionis consilio, profecto ubique audiat Dominum dicentem: Volo. Ob quod mirabile, verborum consequentia conjungatur. Nam illi praemiserat: Domine, si vis, et Salvator: Volo. Ille, potes me mundare, et Dominus verbo potentiae suae imperat, mundare. Quidquid enim vera peccatoris confessio in fide tenuit, hoc totum pietas et potentia mox indulgendo exhibuit. Et ne de immanitate scelerum suorum aliquis diffideret, hic ipse qui curatur, ab alio Evangelista plenus lepra describitur. Omnes [Col. 0342D] enim peccaverunt et egent gloria Dei. Quia, sicut potestas Dei jure ubique creditur, ita et voluntas ejus necesse est credatur. Vult enim omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire. Agnitio quippe veritatis est Patris ac Filii sicut una Deitas, ita et voluntas; et quae 398 voluntas utrique, ipsa et potestas: quapropter non minus eum potentem quam volentem credere fas est. Unde scriptum est: Omnia quaecunque voluit, Dominus fecit in coelo et in terra (Psal. CXXXIV, 6) . Propterea ergo hic egregius voluntatem requirit, de potestate nihil dubitans, de pietate praesumens. Cui dixit Jesus: Vide, nemini dixeris. Cur ergo praecipitur nemini dicere quod omnibus volebat manifestum esse, nisi quia [Col. 0343A] factus est ipse nobis via a Deo, ut doceat quod non sint vulganda mox nostrae virtutis opera, sed ob custodiam humilitatis interdum silentio tegenda, ut non solum a mercede nos abstineamus muneris, verum etiam gratiae ac laudis. Nequaquam igitur celandum quod pro salute omnium gessit; sed in uno eodemque opere docere volens quid nobis agendum sit; et in nostris etiam quam cauti esse debeamus, insinuat: ne unde sublimamur ad culmen, inde corruamus gravius ad crimen. Hinc est sane quod Marcus ait, mox eum coepisse praedicare et diffamare sermonem, ita ut jam non posset Jesus manifeste in civitatem introire. Profecto quia divina pandenda sunt opera, et quae in nobis geruntur, ne prolabamur interdum tegenda. Nobis quidem praecipitur in illo [Col. 0343B] ut nemini dicamus; ille vero absolvitur, ut absque culpa, in laude Salvatoris, etiam sacerdoti mundatum se exhibeat. Sed vade, inquit, ostende te sacerdoti. Alioquin quomodo nemini diceret, qui et pro sua emundatione sacerdoti in templo publice munus offert, nisi forte ubique ad gloriam et laudem Dei nostra pandenda sunt, et quae in nobis a Deo geruntur opera; nemini vero pro nostra laude et favoris gratia, exhibenda: vel certe, sufficit ipsa virtutum ostensio ad exhortationem operis. Ita ut superfluum sit verbis edicere quod omnibus ad imitationem fas est conspicere; neque de se laudem quaerere. Sed imitabilem se plurimis exhibere. Vade, inquit, ostende te sacerdoti, et offer munus quod praecepit Moyses in testimonium illis. Non quod Dominus jam [Col. 0343C] de illo Mosaico satis ⁜ a curaret praecepto, quod mox abolendum esset; sed ut omnibus qui ad fidem veniunt et sanantur, ne ingrati essent, formam daret offerendi summo pontifici Christo, cujus ipse sacerdos figuram gerebat, gratiarum quotidie hostias, et munera debitae laudis. Quae nimirum legis sacrificia spiritaliter pro nostra emundatione offerenda sunt; quoniam praecepta erant significandae vitae, promittentia 399 Christum pro nostra emundatione in carne passurum. Haec sunt quippe illa redemptionis nostrae sacrificia, sine quibus Deo placere nequimus. Et ideo jugiter etiam respersi sanguine Christi per baptismum, ista fide pro nobis offerre debemus. Verumtamen ad sacerdotem ire praecepit, ut et sacerdos eum intelligeret, non legis ordine, sed gratia sancti [Col. 0343D] Evangelii supra legem esse curatum. Hinc est ergo quod sequitur: Et offer munus quod praecepit Moyses in testimonium illis. In testimonium quippe offertur munus ut credant. Et, si credere noluerint Judaeorum pontifices, pateat, quem legis duritia a lepra sua mundare nequiverat, Christi gratia sanus et incolumis effectus. Nam et illud ipsum munus quia umbra erat, illum venisset typice praemonstrabat, qui sanguine suo universum genus respersum a lepra immunditiae suae clementer liberaret. Omnia namque miracula Salvatoris per carnem, testimonium erant divinitatis, quod esset idem Deus et homo Christus Jesus. Et ideo dicebat: Si mihi non vultis credere, [Col. 0344A] saltem operibus credite (Joan. X, 38) . Convincuntur sacerdotes et scribae testimonio legis et prophetarum; quia testificatus est a lege et prophetis. Convincuntur etiam ab eisdem operibus, quae non minus supra legem quam et supra hominis virtutem esse probantur. Qua de causa satis provide mittitur ad sacerdotem: ut et ipse a sua impietatis lepra discedat, habens testimonium a lege, illam nunquam talia potuisse; testimonium ab ipsa legis typica sanctione: testimonium ab ipso curationis opere, et verbo imperii, saltem ut recognosceret illum qui olim verbo cuncta crearat. Non quidem, velut aliqui suspicantur, illud Moysaicum videtur approbasse sacrificium, quod nec Christi Ecclesia credidit deinceps offerendum: sed solum ob testimonium, praesertim cum necdum coeperat illud [Col. 0344B] sanctum sanctorum, corpus ejus videlicet, offerri sacrificium, quia necdum in passione seipsum redemptionis nostrae holocaustum obtulerat. Propterea nempe necdum oportebat auferri significantia legis sacrificia, donec illud quod significabatur ostensum et confirmatum esset ex impletione operis; ut tum quod tegebatur uberius fide credentium, passionis figuris jam repudiatis, Christi sacrificium amplecteretur.

Cum autem introisset Capharnaum accessit ad eum centurio, rogans eum et dicens (Matth. VIII, 5) . De quo sane loco Lucas et praesens Evangelista multum dissentire videntur, 400 dum Lucas dicat, quod miserit ad eum prius seniores Judaeorum, petens ut veniret ad eum, et salvaret servum ejus: qui cum [Col. 0344C] venissent, rogabant eum sollicite, dicentes quia dignus est, ut hoc illi praestes: diligit enim gentem nostram, et synagogam ipse nobis aedificavit. Jesus autem ibat cum eis, et cum jam non longe esset a domo, misit ad eum rursus centurio amicos, dicens: Domine, noli vexari, non enim dignus sum ut sub tectum meum intres. Propter quod et meipsum non sum dignus arbitratus ut venirem ad te, et caetera (Luc. VII, 1-7) . Porro hoc loco, quod ipse accesserit ad eum, dictum est, cum nec se dignum venire juxta Lucam testatur. Sed ibi veritatem historiae ille prosequens; Matthaeus vero hoc secundum usitatissimam loquendi consuetudinem asseruit. Nam et Lucas, quasi per recordationem, alicubi longe post, de leproso, quae hic mox, cum de monte, in veritate [Col. 0344D] facta interseruntur, edidit; de centurione vero: Cum implesset, inquit, omnia verba sua in auribus plebis, intravit Capharnaum. (Ibid.) Ut sit sensus, quod non ante intraverit, quam finiret ea. Tamen non exprimens sensum, post quantum temporis, sermone expleto, illuc intraverit. Eo itaque modo et ex hoc non dissentiunt. Volens unus edicere, quid secundum historiae veritatem; alter vero, quod majus est, quid secundum fidem sentire debeamus. Praesertim cum perventionem, cujus adipiscendi causa aliquem adimus, plerumque dicimus factam, licet ad quem pervenit non videat ille qui audierat, cum per amicum pervenerit, cujus saepe in talibus favor [Col. 0345A] est necessarius. Unde vulgo mos obtinuit, ut perventores eos appellemus, per quos potentium animos, licet inaccessibiles, personarum interpositione, quasi ambitionis arte, pertingimus. Quanto magis hunc per amicos accessisse recte dicitur, qui plus omnibus accesserat per fidem; juxta quod scriptum est: Accedite ad eum, et illuminamini (Psal. XXXIII, 5) . Proinde, quia fidem centurionis, qua vere ad Deum quisque accedit, ita ipse laudavit ut diceret: Non inveni tantam fidem in Israel (Matth. VIII, 10) . Evangelista potius accessisse ad Christum dicere voluit, quam illos per quos verba sua miserat. Hoc quippe Lucas intelligens, historicam veritatem contexuit, ut ad fidem te reduceret, quemadmodum alius dixerit accessisse, qui omnino mentiri non potuit (Luc. VIII, 43) . Sic enim et mulier illa, quae sanguinis fluxum patiebatur, magis, licet fimbriam tangeret, Dominum 401 tetigisse dicitur, quam turba. Propter quod nec mirum si magis accessisse hic creditur qui, et per fidem plurimum, et postea cum pervenisset ad domum, omni devotione supplex occurrit, et mente totus accessit. Eo igitur magis accessit, quo magis credidit. Et quidquid humilitatis ac devotionis prudentissime mandavit, sine dubio, licet alterius ex officio, totus non minus sententia obsecrationis quam fide religionis accessit, dicens ita: Domine, puer meus jacet paralyticus in domo, et male torquetur. Multi in illo tempore pro diversis rogabant infirmitatibus, alius pro se, alius pro filio aut filia, alius pro alio aliquo, nullus tamen legitur pro servo, nisi solus iste, tam [Col. 0345C] suppliciter exorasse. Audiant ergo nostri, qui aliquando non solum pro suis non rogant servis ne male torqueantur; sed ipsi crudeles fiunt ac pessimi tortores, ita ut interdum gravius videatur sub manu eorum servire, quam sub manu paganorum. Didicerat enim jam iste doctrinam apostoli: Servi subditi in omni timore dominis (I Petr. II, 18) , et obedite non ad oculum servientes (Ephes. VI, 6) , scientes quoniam unum Dominum in coelis habetis (Coloss. IV, 1) . Sciebat ergo hunc communem Dominum esse Jesum Christum; et ideo plenus fide ac charitate, devotus pro conservo rogat. Nec sane illum ad eum attulit, quia credebat perfecte ipsum ubique praesentem omnia posse. Sed neque illuc eum venire rogat, quem nusquam deesse credidit majestate, quamvis eum [Col. 0345D] carne localiter vidisset conversantem. Inde nimirum magna est ejus fides, et excellit omnium fidem, qui tunc temporis erant in Israel. Nec tamen nuda vel mortua, sed fides quae per dilectionem circa Deum et proximum fortiter operabatur, augens sibi praemium de cura conservi. Manifeste namque noverat Christi potentiam, quod nec loco concluditur, nec fine terminatur, sed ubique pollet. Idcirco, sicut nec venire illum necesse ad eum credidit, ita nec deferre famulum ex domo ad eum putavit. Sed dic, inquit, verbo, et sanabitur puer meus. Quo mox revera verbo sanabitur, quia verbo Domini coeli firmati sunt. Et mira doctrina centurionis. Fateor plane, ab ineunte aetate, quoscunque legere potui philosophos, sicut [Col. 0346A] nec Christus tantam fidem in Israel, ita nec ego tantam in eis sapientiam invenire potui. Et quod illi ex omni fabrica mundi nequiverant intelligere, hoc iste in uno parvo corpusculo totum deprehendit, et divinitatis plenitudinem 402 in eo inhabitantem praesensit. Accesserat nimirum ad eum Verbum, per quod Deus Pater cuncta creaverat; non prolativum quidem, sed consubstantiale et coaeternum. Idcirco rogat: Dic verbo; quia profecto cooperator Patri Filius: et sicut per eum Pater omnia vel dicit vel facit, ita ipse cum eo per se operatur et jubet. Quod hic recte intelligens: Dic, inquit, verbo, ex tua scilicet consubstantialitate, quia verbum et sapientia es Dei Patris: sapientia autem sanitas est orbis terrarum. Et mox profecto sanabitur puer meus. [Col. 0346B] Efficacia enim verbi pertingit ad omnia, et ideo noli vexare corpus, quod verum esse confiteor. Neque enim te passionibus et labore carnis fatigari exopto, quas te pro nobis suscepisse penitus non ignoro; sed majestate operari, videlicet verbi potentia. Quia in una eademque persona fides mea mihi Deum et hominem praedicat. Nec ideo, sicut quidam haereticorum, duas personas docet, sed dic, inquit, verbo (scilicet majestate tua) et sanabitur puer meus. Cui Dominus: Ego, inquit, veniam, et curabo eum. Mirum ergo! ecce offertur ei quod ipse non exigit. Cuidam autem regulo poscenti ut descenderet, priusquam moreretur filius ejus, omnino denegatur. Nunquid ergo personarum acceptor est Deus, praesertim cum ille regulus, hic centurio fuisse legatur? Absit! [Col. 0346C] Alioquin honoratius erat ire ad domum reguli, et poscenti tribuere, quam ad domum centurionis, et recusanti offerre. Sed fides in causa est. Ille ut erudiatur qui credidit eum non posse absentem curare, cum esset ubique totus, et praesentem adesse filio; iste vero ut exerceatur ad ampliora, et nobis innotescat quantis praeemineret virtutibus, ad quem Dominus libenter ire gauderet. Discant igitur ex hoc loco imitatores Christi altiora saeculi contemnere, et humilia sectari, cum Dominus ad filium reguli ire distulerit, et ad servum centurionis mox venire consensit, ut et iste probetur, et nostra ex eo superbia reprimatur: Domine, inquit, non sum dignus ut intres sub tectum meum. Sic nimirum omnis se humiliat, qui divinitatem Christi praesentem ferre non valet. [Col. 0346D] Hinc Moyses ex colloquio Dei, etsi per aenigma loquatur: Non sum, inquit, Domine, eloquens seu dignus ab heri et nudius tertius, ex quo coepisti loqui cum servo tuo (Exod. IV, 10) . Hinc Abraham, se terram ac cinerem coram Domino fatetur (Gen. XVIII, 27) . Sed et Job post visionem, in favilla et cinere promittit se peragere 403 poenitentiam (Job XLII, 6) . Cujus et ipse Petrus miraculo permotus, exclamat in captura piscium: Exi a me, Domine, quia homo peccator sum (Luc. V, 8) . Tamen hic non a se Dominum repellit, sed fatetur quod non sit dignus ut intret sub tectum ejus, et verbi majestatem in eo plenissime confitetur. Implorat enim absentem, ut praesentem se insinuet, cujus indeficiens praesentia ubique [Col. 0347A] adest, et potentia omnia complet. Tum denique altiora promovens, licet occulte, de suo exemplo manifestiora docet, quod angelorum obsequio etiam humana curantur. Nam et ego homo sum, inquit, sub potestate constitutus, habens sub me milites; et dico huic: Vade, et vadit; et alii: Veni, et venit; et servo meo: Fac hoc, et facit. Mira prudentia centurionis, qui sub uno momento tanta persecutus est majestatis arcana, quando et visibilia atque invisibilia Christo subjecta esse ostendit, per quem omnia constant et angelorum administrari officio. Unde idem Dominus Rex exercituum in Scripturis sacris quantoties praedicatur. Non enim ad humilitatem suam insinuandam, ut quidam volunt, ista centurio indidit, quod homo esset sub potestate constitutus, quasi exinde magis [Col. 0347B] peccator intelligatur; sed ut perfectus orator aut philosophus, inducit exemplum, quo animum piissimi judicis ex officii sui qualitate moveat ad effectum, et credentibus demum fidem exhibeat suae devotionis. Hoc quippe ipsa conjunctio probat, dum dicit: Nam et ego, sententiam connectens aut ordinans. Ac si patenter dicat: Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum, sed tantum, cum sis rex aeternus sub nullius imperans potestate, tantum dic verbo, et sanabitur puer meus. Nam et ego, licet sub potestate alterius (forte ducis, aut regis), praelatus in ministerio honoris, habeo sub me milites, et dico huic: Vade, et tamen vadit, ac caetera; quanto magis tu non sub aliquo habens exercitum angelorum, et eorum obsequio quam potenter cuncta disponis? Prius [Col. 0347C] namque verbo cuncta potes, deinde magnorum militum officio potestative possides: in altero quidem majestatis habens imperium, in altero vero dignitatis obsequium. Quod si ego sub potestate alterius tanta queo sine labore per subjectos, quanto magis tu utique per eximios apparitores, qui verbo simul omnia potes? Facit enim hic noster philosophus inductionem comparationis a minore ad majorem. Idcirco infit: Si ego sub potestate 404 alterius tanta valeo, ostendens quod Christus, juxta divinitatem, sub nullius sit potestate, et tamen praesit exercitibus, etiam juxta humanitatem. Unde et Rex sabbaoth, hoc est exercituum, vocatur. Nam omnis, ut aiunt, argumentatio duobus fit modis: aut per inductionem, aut per ratiocinationem. Sed inductio ab aliquibus saeculi sapientibus [Col. 0347D] sensim per exemplum studet, ut hic noster orator, animum judicis permovere ad effectum. Hinc certe, de re non dubia ipse nobis faciens argumentum, imo per eum Spiritus divinus, a quo illustrabatur, ad credendum id quod adhuc dubium erat, planius inducitur. Simili quoque modo exaggerat paulo superius exordium narrandi ad Dominum, tam per se, quam etiam per internuntios, more rhetorum. Primum enim narrat beneficia et humanitates, quod aedificaverit synagogam Judaeis, et dilexerit gentem illam, quam noverat Dominum dilexisse. Deinde suppliciter eum Dominum vocans, dicit: Puer meus jacet in domo, et non qualitercunque, sed paralyticus, ac deinceps, et male, inquit, torquetur. Quod solum sufficeret ad [Col. 0348A] poenam, si torqueretur, tamen addidit, male, ad comparationem eorum, qui aliquando torquentur ut corrigantur, aut probentur. Hic autem male torquetur propter infelicitatem peccati, non ut emendetur quidem, sed ut jam male puniatur. Et, hoc dicto, silet coelestis orator, ac si patenter diceret: Tibi quidem aperui vulnera, tu medicus es, nosti melius implere officium et praestare salutem ob quam venisti, quia salus mundi crederis. Nihilominus ergo mirandum in eo quod ait: Habeo sub me milites, et dico huic: Vade, et vadit; et alii: Veni, et venit; et servo meo: Fac hoc, et facit. Puto enim quod omnia coelestia rimatus erat, qui et divinitatem in homine deprehendit, et officia coelestis militiae plenissime intellexit, et servorum ab his, ut aestimo, secrevit [Col. 0348B] famulatum. Nam ille internus arbiter, alii interdum dicit angelorum: Vade, dum ad nos eos quam saepe mittit; quia ad hoc in ministerio sunt positi illi superni spiritus, propter illos qui haereditatem accepturi sunt salutis, ut nostrae vitae negotia quotidie disponant, et singulorum opera renuntient Creatori; alii vero: Veni, et venit. Quia et eos quos mittit, et illos quos indefessos intus ad laudem sui tenet, omnes ad se venire jubet. Non quod ab eo unquam exeant, scilicet ab illa aeternae visionis dulcedine, dum 405 ad nos veniunt; sed hoc est illis irae, quandoque creaturarum, et nostram intendere causam. Venire vero in contemplationem illius immensae majestatis semper propensius aspicere. Unde recte dicitur: In quem desiderant angeli prospicere (I Petr. I, 12) . Eo namque desiderio, quo magis desiderant, magis ad eum venire creduntur, quia immensus est et summa beatitudo, quem aspiciunt. Caeterum quod ait: Et servo meo: Fac hoc, et facit, videtur ab his daemonum servitia prudenter secrevisse, quos et servos appellat, et ab eo sicut nec redire, ita nec venire, suo exemplo unquam designat. Nimirum quia semper se suasque nequitiarum fraudes intendere, non ex divino jussu, sed pro sua pellecti superbia, non omittunt. Quia, sicut eorum est ire, nec aliquando ab his desinere, ita, potestate Domini agente, qui eorum bene utitur malis, velint nolint, explent omnia quae sibi sunt imperata. Nam et in antiquo populo Romano, quos libertas generis nobilitabat, nullus eorum quos judiciaria damnabat sententia, quempiam [Col. 0348D] torquebat cruciatibus; sed servilis conditio illos poenis afficiebat; quanto magis in electorum angelorum ordinibus, quodammodo nullus exactor poenarum jure creditur. Sed tortores illi nimirum intelliguntur, quos et potestas premit ut obediant imperatis, et conditio peccati vitiat, ut in malo ministri poenarum sint, qui nunquam aliud queant, quamvis male velint, nisi quod divina aequitas decreverit. Unde et in hoc eodem Evangelio jure tortores appellantur. Quod prudenter iste intelligens, suppliciter suggerit Dominum per angelorum obsequia omnia implere posse. Quorum officio corporis infirmitas, vel contrariae potestates, quibus fortasse iste torquebatur; quia illi maligni nihil amplius possunt [Col. 0349A] quam quod jubetur, procul ab homine pellerentur, maxime ille cum solo posset curare verbo. Multa siquidem hic, fide, quamvis adhuc gentilis, intelligere potuit de divinis, et prudenter edicere de arcanis. Idcirco sequitur: Audiens Jesus miratus est. Quid ergo miratus est? Nunquid fidem, quam aut ipse ante non dederat, aut eum tantae fidei prius fore non praesciebat? Non utique; sed fidem laudat et approbat, quam ipse dederat, et miratur, ut nos admirantes faciat. Sic quoque et ad Abraham dicitur: Nunc cognovi quod timeas Deum (Gen. XXII, 12) , id est, cognoscere faciam. Qui nimirum loquendi modus in Scripturis sacris usitatissimus est. Sed tamen, 406 sicuti perfectus timor in Abraham divinitus in tanto fidei opere approbatur, ita in hoc centurione, quasi [Col. 0349B] in primitiis gentium, fides perfecta ex Domini admiratione ostenditur. Ergo in mundo nihil in conspectu ejus mirabile, et tantum unius admiratur fidem. Ideoque sequentibus ait: Amen dico vobis: non inveni tantam fidem in Israel. Non de omnibus prioribus Patribus et sanctis hoc dictum putamus, sed de solis ejusdem temporis loquitur hominibus, quibus ideo istius antefertur fides, quia eos, licet lex aut prophetae, tamen longa eruditione perduxerant ad fidem; hunc vero, nullo docente alio, Pater solus per Spiritum sanctum plenius instituit. Non enim caro et sanguis eum ista perdocuit, sed Pater Christi coelitus reseravit. Unde per eum, nec immerito, fides gentium collaudatur. Nam in priori leproso universitas designatur quos lepra peccati originalis [Col. 0349C] resperserat, in isto vero centurione sola gentilitas aggregatur. Cujus nimirum fides, ultra Judaeorum, multis in locis, propter Christi gratiam, praedicatur, quia gentes mox, gratia praedicationis et signorum percepta, plenissime crediderunt. Israel autem, inquit, me non cognovit et populus ille me non intellexit (Isa. I, 3) . Non quod in Israel salvato tunc fides aliqua non fuerit, sed in isto plurima et praecipua, quasi in omnibus gentibus, approbatur. Ostendit denique in illo electos per gratiam ex gentibus, propterea fides ejus Israeli cum pomorum fructibus praeponitur. Fructus autem fidei fuit charitas qua Deum et proximum dilexit; prudentia et intellectus quibus in homine divinitatem deprehendit; humilitas fundatissima, qua se indignum quem [Col. 0349D] Christus tecto accipiat, confitetur. Justificatur autem ex fide, et primam carnis conditionem non spernit, curam gerens pro domesticis. Quapropter nec immerito, virtutum militia circumvallatus, centurio nominatur. Centurio quippe a centum nomen accepit. Centenarius vero numerus de laeva semper in dexteram, coronam coelestis et beatitudinem designans, transfertur, eos ostendens in beata vita futuros, qui a dextris erunt locandi. Qui profecto, quia perfecti sunt, necesse pro imperfectis Deum exorent, eo quod adhuc sub spiritu servitutis, quasi pueri timore premantur servili; quatenus ab eis paulatim perfecta charitas foras mittat timorem. Sed tamen adhuc eadem gentilitas, quia, necdum renata, ideo [Col. 0350A] sub potestate 407 alterius esse fertur, habens non minus sub se milites, quam et super se dominos, qui sibi ad universa quae carnis erant, officiosissime male famulabantur. Sed et juxta tropologiam, si quis centenariam attigerit perfectionem, quasi Abraham, Isaac ex repromissione generans, inveniet quo miser introrsus gemat. Quia partus adhuc in utero, quasi puer in domo, male vitiorum languoribus vexatus, paralyticus jacet. Altera pars etenim est in nobis centenaria, de qua spiritales simus; altera vero animalis, unde quae Dei sunt necdum recte sapimus; quia animalis homo non percipit ea quae sunt Spiritus Dei. Nam ex eo quod sapimus, pro nostris obsecramus erratibus, et quotidie clamamus: A timore tuo, Domine, concepimus ac peperimus, et facimus spiritum [Col. 0350B] salutis. Perfectior enim libertas viri pro servo rogat. Qui, quamvis necdum sit renatus ex Deo, dum adhuc in carne fragili peccat [quia, si ex Deo natus esset, ut Joannes ait (I Joan. III, 9) penitus non peccaret], tamen, quia centenarius, Deum ad dexteram collocandus obsecrat, ex fide quotidie curatur: Domine, inquiens, puer meus jacet paralyticus in domo. In domo, inquam, de qua dictum legimus ad animam: Obliviscere populum tuum et domum patris tui (Psal. XLIV, 11) . In hac quippe domo, scilicet hujus saeculi, omnis anima paralytica jacens, id est intus dissoluta, nec immerito, eo quod hactenus ex parte animalis sit, puer appellatur. Et puer, licet centum annorum, morte morietur; qui profecto semper, donec puer est, male a daemonibus torquetur. [Col. 0350C] Idcirco tam diu quam talis est, non aestimatur dignus ut Jesus sub tectum ejus ingrediatur. Multum est enim, ad quem Christus intrare dignatur, ut mansionem apud eum faciat. Propterea ergo primum per humilem confessionem exhibenda est nostra infirmitas, quibus intus in animo torqueamur malis; tunc demum post curam, hospitium bonorum operum virtutibus praeparandum. Interdum tamen licet simus sub potestate principis hujus saeculi, creduntur subesse nobis universi appetitus carnis, et nos eorum jure dominamur. Hinc quoque ad Cain cum de peccato in foribus loqueretur: Sub te, inquit, erit appetitus tuus; quorum si bene dominamur, si ea quae libertatis sunt semper sectamur, ut de servitute ad integrum transferamur [Col. 0350D] in libertatem, tum fidem rectam cum bonis operibus Domino exhibemus. Revera multum distat inter fidem et fidem, licet 408 una sit fides omnium, sicut Apostolus ait: Una fides, unum baptisma (Ephes. IV, 5) . Unde et fides jure dicitur singulorum, non quod alia sit fides alteri et alia alteri, cum non sit nisi una fides; sed in una eademque fide, pro dono gratiae et virtute animi, magna sit distantia quantitatis. Inde nimirum est quod et singulorum dicitur propria, et tamen catholice una omnium praedicatur; quia nisi haec una eademque teneatur nulla est altera. Propter quod Dominus nequaquam: Non inveni istam fidem in Israel, quia omnino si diceret, omnes extra fidem essent, sed ait: Non tantam [Col. 0351A] inveni fidem, ut sit unitas in substantia fidei intelligenda, et quantitas meritorum in ipsa eademque fide a Domino recompensanda. Hinc quoque Cananaeae dicitur mulieri: O mulier magna est fides tua (Matth. XV, 28) . Petro vero: Modicae fidei, quare dubitasti? (Matth. XIV, 31.) Quae, si non multum interesset, nec in isto modica culparetur, nec in illa denique magna laudaretur. Tamen in utrisque sicuti et in omnibus qui sane sapiunt, fides una vel corrigitur, vel provehitur, vel proponitur quoque ut ab aliis imitetur. Caeterum, ficta fides licet dicatur, non est fides, quia de corde fingitur. Quod si falsi falsum de Trinitate crediderimus, inanis est spes nostra, charitas quoque incerta. Quia, dum falsum diligitur, vera esse non poterit. Propter quod in isto quod [Col. 0351B] veram habuerit fidem et magnam, non ob aliud laudatur nisi ut imitetur. Quod si volumus ejus imitatores censeri, non audiendus Marcion, ac caeteri, qui phantasma Christum sine vera carne fuisse dixerunt. Non Arius, qui creaturam eum putat cum Verbo, quod in principio erat apud Deum, creat omnia, et solo sermone restaurat universa. Non nova haeresis Feliciana, quae veterum cineres voluit removere, duas personas in Christo introducens Verbum scilicet, proprium Dei Filium, et adoptivum in Deum hominis filium, cum hic hominem Deum intelligat, cum ait: Dic verbo. Alioquin, nisi unus idemque esset Deus et homo, potius ad Deum interius, quam exterius ad hominem orandum esset. Quem etsi minoratum ab angelis cernebat, tamen [Col. 0351C] eumdem ipsum hominem, per hoc quod unus erat cum Verbo, dominari super exercitum angelorum suo exemplo apertissime docet. Idcirco credendum, quod homo, quia medicina nobis a Deo Patre factus est, Verbo dicit et curat. Non tamen alius ipse, et alia persona Verbi; quia Verbum caro factum est, et 409 habitavit in nobis unus idemque.

Dico, inquit, vobis, quod multi ab oriente et occidente venient, et caetera quae sequuntur. Quaerendum ergo quomodo venient? Nunquid gressibus pedum? Non utique, sed fide ac charitate atque humilitate, quibus ad eum iste accessit gressibus. Eo quoque quisque magis perveniet, quo magis per fidem, quae dilectionem operatur, crediderit. Sed quomodo vere multi venturi creduntur, cum alibi [Col. 0351D] dictum sit, quod multi vocati, pauci vero electi (Matth. XXII, 14) . Pauci quidem ab initio usque ad finem saeculi, licet multi vocentur, in comparatione illorum qui pereunt, ex omnibus colliguntur, venientes tamen simul hinc inde congregati, multi absque dubio invenientur. De quibus Propheta: Dinumerabo, inquit, eos, et super arenam multiplicabuntur (Ps. CXXXVIII, 17) . Quod autem ab oriente et occidente dicit, non quasi ab his duabus plagis solum venturi creduntur, verum etiam a meridie et ab aquilone. Sed hoc est quod dicit ab oriente, quia prima pars mundi est, quasi ab initio saeculi, et ab occasu, quasi fine vitae, omnes hinc inde ad unum mediatorem Deum et hominem venient per fidem, ad quem [Col. 0352A] hic accesserat; id est: Et illi requiescent qui ante adventum ejus digne crediderunt in eum, et illi qui post adventum ipsius, cum, non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, sed, ex Deo renati, fide susceperunt. Seu aliter: ab oriente et occidente, hoc est, ex omni gente quae sub coelo est, ab ortu solis ad occasum. Quia sicut per omnes gentes habet praedicari, sic ex omnibus gentibus venturi sunt ad regnum coelorum. In quibus nimirum partibus, etiam duae mediae, ut conquadrentur ad soliditatem, pro certo intelliguntur. Sed prima et ultima ideo ponuntur, quatenus dies ille semper in memoria figatur quando fulgur exiet ab oriente, et parebit usque in occidentem; quoniam tunc erit adventus Filii hominis. Nam et illi soli tunc in regno recumbent, [Col. 0352B] quos nimirum initium rectae fidei et consummatio boni operis probaverit idoneos. Unde et hi Patres ad medium deducuntur, quorum non confunditur vocari Deus; sed ait: Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob (Exod. III, 6) ; Deus utique eorum quorum isti apud eum qui cunctos novit, tenentur exemplar. Nam in Abraham fides, qua placuit Deo, et reputatum est ei ad justitiam: in Isaac vero spes quasi sacramentum fidei et gratiae, generatur. Porro per Jacob charitas designatur, quae per varia certamina, 410 donec Israel Deum possit deorum in Sion videre, laboriose satis desudat. Ex qua nimirum duodecim tribus, videlicet omnis praedestinatorum ordo propagatur. Unde et in novissimo, duodecim apostoli super omnes duodecim tribus erunt sessuri, [Col. 0352C] ubi nulli numerabuntur alii, nisi quorum fides, spes et charitas Deum istorum credidit, speravit, atque omni charitate coluit. Quibus sane virtutibus renati accumbent cum istis non carnaliter jacentes, sed spiritualiter quiescentes a laboribus suis. Et cum utique ex diversis partibus aggregati, erunt unum ovile et unus pastor.

Filii autem regni ejicientur in tenebras exteriores. Ergo regni filii Judaei accipiuntur, quos Deus ex Aegypto educens, constituit in regnum, et sibi adoptavit in filios. In quibus regnum diu tenuit, donec Christum Regis Filium ad se venientem rejecerunt. Propter quod, quia credere noluerunt cum gentibus, quarum hic centurio fidem obtulit, ejicientur in tenebras. Possunt autem et regni filii, saeculi istius [Col. 0352D] interpretari, super quos principantur rectores tenebrarum; ut simul omnis damnatorum ordo intelligatur, quia non minus de gentibus quam de Judaeis in easdem tenebras ibunt. Nam ab initio saeculi, haec duo regna, Hierusalem scilicet et Babylonis, colliguntur; et aedificatur illa Hierusalem in coelestibus: Babylon vero quia per se semper, sine Deo, in terrenis regnare voluit, projicitur uno impetu in tenebras, et in caminum ignis ardentis. Filii autem regni sic dicuntur, quemadmodum et filii tenebrarum, aut gehennae filii, aut filii irae, quod nos fuimus, sed per Christi gratiam adoptionis filii. Sed quaerendum quomodo in tenebras exteriores ejiciendi sint, cum tenebrae semper interiores fiant? [Col. 0353A] Nisi quia non de his dicit tenebris, quas videmus ex corporibus obscurari, in quarum medio quam saepe et ipsi requiescimus; sed de his quas caligo vitiorum et infidelitas simul cum diabolo sibi praeparavit. Exteriores ideo dicuntur, quia extorres a regno Christi erunt. Nam quidquid infra illud regnum coeleste erit, totum utique lux erit, sicut et vita; quia omnes in luce ipsius et vita, beati erunt. Porro quidquid extra illud, non aliud quam tenebrae ac mors erit; quia omnes in igne tormentorum, qui paratus est diabolo, sine fine miseri erunt. Miseri ergo, quia dilexerunt magis tenebras quam lucem. Et quia secum interiores in animo tenebras tulerunt, juste in exteriores pelluntur a luce alieni, quam nunquam amaverunt. Ibi erit, inquit, fletus et stridor dentium, 411 ex [Col. 0353B] quo vera resurrectio carnis praedicatur futura, licet qualitas poenarum designetur; ut et animus defleat sine fine per oculos, absque fructu poenitentiae, quae ⁜ a male consensit; et dentes strideant de horrore tormentorum, ut per eos intelligamus, misera caro quanta pro malis sustineat. Tunc ait centurioni: Vade, et sicut credidisti, fiat tibi (Joan. XI, 25) . Absque dubio ita et unicuique secundum mensuram fidei promittitur. Haec est namque illa potestas, qua dedit nobis libertatem filios Dei fieri, ut ex Deo in Christo per fidem quotidie renascamur, et, secundum mensuram ejus, caetera, juxta Apostolum, charismatum dona unicuique tribuantur. Ideoque ait huic: Vade, et sicut credidisti, fiat tibi. Credamus ergo et nos, quia si quis crediderit in eum (ut ipse testatur) [Col. 0353C] etiamsi mortuus fuerit, vivet. Et sanatus est puer ex illa hora. Ex hora scilicet illa, qua dixit Jesus, sicut credidisti, fiat tibi. Reportavit enim fides praemium salutis; quia potestatem accipit. Quod quidquid orando petierit, accipiet, si recte crediderit; sed quoties non accipimus, aut non recte credimus, aut certe mala petimus.

Et cum venisset Jesus in domum Petri, vidit socrum ejus jacentem, et reliqua. Ad hoc ergo venerat ut videret febricitantem, et ideo mox cum venisset, vidit eam ac sanavit. Causa namque adventus ejus jacentis infirmitas, et non edendi necessitas fuit; quia in domo qua misera febris hominem laniabat, non cura prandii ac laetitiae, sed lacrymarum erat effusio. Mira omnipotentis Dei dispensatio, qui etiam [Col. 0353D] non quaerentes se quaerit, et non valentes ad se venire, ad eos clementer venit; quia si non ille ad nos prior venisset, nunquam ad eum redire potuissemus. Sed bene, postquam descendit, haec mulier tertio loco curata legitur, quamvis alii evangelistae alio in loco eam commemoraverint (Marc. I, 30; Luc. IV, 38) . Nihil enim interest ad historiae veritatem quis quo loco ponat, sive quod ex ordine interserit, sive quod recolit, sive quod postea factum ante praeoccupaverit; dum tamen invicem non adversentur, quod nunquam reperies. Multum vero ad mysticam semper proficit intelligentiam, ut eo loco ab unoquoque, Spiritu sancto docente, singula ponantur, [Col. 0354A] ut et veritas pateat operis, et doctrina spiritalis uberius appareat ex circumstantia lectionis. Nam, ut dixi, leprosus ille universum designat humanum genus, id est lepra originalis delicti coinquinatum: 412 puer centurionis gentilitatem solam, morbo idololatriae, quasi paralysi, dissolutam, et ab omni compagine vitae pene emortuam. Quibus curatis, clementissimum erat ut mulier, quae fuerat auctor morborum et mortis, post virum curaretur et ipsa. Utrumque enim sexum Dominus curaturus advenerat. Sed prior curari debuit qui prior creatus est, tum demum et illa ab opifice nec praetermitti. Unde et Scriptura:

Tenuit, inquit, manum, et dimisit eam febris. Quid putas? Nunquid verbo non potuit eam curare, quia [Col. 0354B] tenuit manum ejus? Vel cur leprosum tangit, et curat verbo; hujus vero tenet manum, et continuo discedit febris? Illum ergo tangit, quod lex vetuerat, ut se supra legem ostenderet, de quo satis jam diximus. Hujus vero tenuit manum, quam mulier contra mandatum extenderat ad arborem, de qua noxium arboris gustum sumeret. Propterea ergo ratio fuit ejus tenere manum, ut vitam resumeret; quia Adam de manu mulieris acceperat mortem. Sic omnia Salvatoris concinunt opera. Justum quippe erat ut quod manus praesumentis admiserat, manus repararet auctoris, et indulgentiam reciperet quae cunctis intulerat mortem.

Quae surrexit, et ministrabat eis. Contra consuetudinem febricitantium, quia solent, incipiente sanitate, [Col. 0354C] lassescere, et aegrotationis sentire molestiam; sed sanitas, quae Domini confertur imperio, tota simul redit, licet, ad altioris causae rationem, continuo ipsa ministraverit. Alioquin non erat in domo Petri vernula, non minister aliquis, non familiaris, non propinquus, certe vel uxor, quae matris obsequium junior praeveniret; sed anus sola diu vexata febribus hoc faceret magistro, quod discipulus, cujus domus fuisse dicitur, facere debuerat. Fuerat enim dixi, quia licet ejus dicatur, eo quod prius fuisse non dubium; tunc tamen jam non esse inde probatur quia omnia reliquerat. Erant autem cum eo et alii quamplures ministri; idcirco non quod illius egeret Christus ministerio, sed ad altiora nos intelligenda provehit. Nam et domus Petri, non absque mystica, ut [Col. 0354D] credo, significatione commemoratur. Ita hujus obsequium, quod si non ob aliud, tropologice saltem ad demonstrandum, secundum Apostolum, ut membra quae servierunt iniquitati ad iniquitatem, fructificent et serviant justitiae in sanctificationem. Verum etiam eam ideo servire voluit, 413 ut indicium esset redditae sanitatis. Quia ubi virtus curat, nullum residere debet vestigium infirmitatis. Venit ergo Jesus in domum Petri, quatenus ad eum domus Petri veniret. Et tunc itaque venit quando habitum nostrae carnis assumpsit. Domus enim Petri, ipsa est domus Juda, vel Bethleem, quae domus panis interpretatur, ex qua Christus secundum carnem. Ad [Col. 0355A] quam sane domum cum venisset, vidit socrum Petri jacentem et febricitantem, Synagogam scilicet jacentem in perfidia sua, et in lectulo vitiorum decubantem. Cujus tenuit manum; quia non tantum verbo, verum manibus Judaicae plebis operatus est salutem. Unde Propheta: Operatus est salutem in medio terrae (Ps. LXXIII, 12) . De qua manus confortavit lassas, et genua trementia solidavit. Cujus cum tenuisset manum, tradidit sacramentum vitae quae ⁜ a sibi attraxerat mortem, et surrexit ministrans Christo, quae prius jacebat febricitans in lecto infirmitatis. Febribus ergo Synagoga cruciabatur, dum libido concupiscentiarum et avaritiae miseras inflammabat mentes, et frigus infidelitatis corda eorum gelidabat, quibus nimirum febris semper alternans, nunc [Col. 0355B] flammis, nunc frigore misera hominum membra dilaniat. Hinc ergo est, quod manu erigitur quae jacebat, et ministrat Christo, dum sanctificat modo manus suas in operibus bonis, quas ante suis polluebat criminibus.

Vespere autem facto obtulerunt ei multos daemonium habentes, et ejiciebat spiritus verbo. Mirum si tanta multitudo erat, aut deferentes tam tardi, ut, contempto die, vespere multos male habentes deferrent. Sed, licet ita sit ob nimiam occupationem Salvatoris, tamen tam diligenter ideo exprimitur, ut mystice hoc factum intelligamus. Nam vespere est, cum finitur dies, sic et finis saeculi, cum jam mundus a luce temporum ultimam ageret aetatem, in qua Christus nobis diem reddidit sempiternum. In hoc [Col. 0355C] quippe vespere, oblati sunt ex officio apostolorum multi male habentes, etiam et nos de gentibus, ignorantes unum verum Deum, de quibus verbo virtutis suae spiritus ejecit immundos. Unde scribitur: Omnes dii gentium daemonia (Psal. XCV, 5) . Nam Christus verbo ad nos venit; quia fides ex auditu est, auditus autem per verbum Dei. Quo plane captivos ab impia damnatione reddidit liberos, et omnes nos sanavit aegrotos. Ad hoc quippe scriptum erat: Misit Verbum suum et sanavit 414 eos, et eripuit eos de interitu eorum (Psal. CVI, 20) . Quod volens evangelista exponere: ut adimpleretur, inquit, quod dictum est per Isaiam prophetam: Ipse infirmitates nostras accepit, et aegrotationes nostras portavit (Isa. LIII, 4) . Audiant qui dicunt quod Salvator, licet [Col. 0355D] passus dicatur, aut lassus, aut esuriens, hujusmodi passiones absque doloris et laboris affectu sustinuerit. Quod si verum est, nec nostras infirmitates tulit, nec passiones portavit. Imo vere passus quia doluit, et laboribus fatigatus infirmitatem carnis sustinuit. Alioquin homo ille Dominicus insensibilis esset, nec vera passio, sicut nec vera redemptio fieret. Propter quod catholice confitemur omnem infirmitatem carnis absque peccato suscepisse, ut nos sua sanaret infirmitate, et spiritus immundos a nobis verbo pelleret, atque per veram infirmitatem carnis nostra crimina factus medicina curaret: per divinitatem vero verbi, unus idemque Christus Deus et homo [Col. 0356A] daemonia ejiceret a nobis, et cuncta in melius restauraret.

Videns autem Jesus turbas circum se jussit ire trans fretum. Habebat enim Dominus refugium a turbis aliquando in mari, aliquando in montibus, aliquando in deserto Et hinc est quod jubet nunc ire trans fretum, ut a turbis tam ipse, quam et sui paululum requiescerent a tumultu eorum et laboribus. Hinc quoque datur indicium doctoribus, quod aliquando debeant occupari in praedicationibus, et negotiis Ecclesiarum; aliquando vero remotius vivere, et soli Deo vacare precibus ac studio contemplandi Deum. Aliter autem, Dominus videns turbas circa se necdum fide ferventes, sed corpore tantum tumultuantes, vidit quod in conscientia infidelitatis adhuc [Col. 0356B] procella collidebantur, ac patiebantur naufragium fluctuantes, jussit ire trans fretum, ut eos a fluctibus amoveret, et post eum irent trans fretum tentationis; quibus interdum dedit inducias convertendi ab insipientia sua. Ipse duntaxat jubet ire trans fretum, ut ad patriam, expletis tentationibus saeculi, perveniamus. Quo jubente,

Accessit unus scriba, et ait illi: Magister, sequar te quocunque ieris. Accessit autem non fide, ut centurio ille, de quo diximus; sed tantum labiis dicendo: Magister, sequar te. Sic itaque decidit qui promittit, aut incaute aut ficte, se Deum ad omnia sequi posse. Displicet enim Deo infidelis et 415 stulta promissio. Necdum sciebat miser, quinam vel quantus esset, quem sequi se promittebat quocunque [Col. 0356C] iret; alioquin quomodo promitteret quod nemo mortalium in hac vita potest, licet post finem vitae dicatur de sanctis, qui empti sunt de terra ex omnibus primitiae Deo et Agno (Apoc. XIV, 4) , quod sequantur eum quocunque ierit. Quorum profecto mox addidit causam, quod virgines sint, et empti de terra ex omnibus, ut primitiae Deo et Agno essent etiam sine macula. Sed iste nec suam perpendit mensuram, nec Christi considerat celsitudinem, ignorans quid vel quantum inter se et illum esset. Unde patet quod nihil eum amplius quam hominem putabat, unde et magistrum eum vocat. Credidit enim quod unus esset ex doctoribus legis, et ideo sic eum appellat. Vult ergo sequi, non ut imitetur, sed ut de miraculis et virtutibus lucrum, aut vanam quaerat gloriam. [Col. 0356D] Sic itaque et Simon magus sequi desiderat (Act. VIII, 13) . Nam Petrus princeps apostolorum per mare sequitur, sed mergitur (Matth. XIV, 30) : ad passionem quoque, sed negat Quod si tantus una cum caeteris deserit, nec sequi valet ad omnia; quid putas iste incautus promissor, si tunc adesset? Verumtamen sic dicit, quasi cum eo posset ferre crucis ignominiam, portas confringere inferorum, mortem quoque morte destruere, et vitam resurgendo restituere, ac caetera quae de Christo difficile est enumerare. Idcirco unicuique prius cogitandum quid possit, aut cui, vel quid voveat, quove animo, qua intentione. Sed quod iste dolose haec promiserit, pandit [Col. 0357A] mox conspector omnium, qui corda inspicit singulorum.

Vulpes, inquit, foveas habent, et volucres coeli nidos et reliqua. Non quod eum devote offerentem repellat, sed insinuando qualis esset iste, demonstrat. Tenet enim hic haereticorum aut hypocritarum formam, qui semper ob aliud Deum confiteri et sequi se simulant: quorum non approbatur officium, quia non habent in corde fidei hospitium. Hinc sane apte dicitur: Vulpes foveas habent. Alioquin tales, nisi foveas haberent et dolos ac fraudes, vulpes non essent. Sed et nisi quia foveas habent, et terrenarum speluncas insidiarum; volucres coeli, id est daemonia in aere isto volantia, nidos in eis minime haberent. Et si non prius in eis nidificassent, isti sibi foveas in [Col. 0357B] terrenis pravitatibus non effoderent. Nunc vero ideo semper haeretici quaerunt foveas, quia in eisdem daemones vitiorum nidos habent. 416 Istae sunt ergo volucres, quas Abraham ex holocausto suo vespere aiebat, volucres semper paratae ad devorandum (Gen. XV, 11) . Quam bene haeretici vulpibus comparantur: fallax enim animal satis, et semper insidiis intentum, fraudis rapinam passim exercens, nunc extra, nunc infra, nunc circa domos inter ipsa hospitia hominum fraudem requirens, jugiter foveas parat, in quibus semper aut latere aut refugere captat. Denique insidiatrix domesticarum avium, pullos gallinarum, indefessa rapere curat; de quibus Dominus ad Hierusalem, inquit: Quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos [Col. 0357C] suos sub alis suis? (Matth. XXIII, 37.) Istos namque pullos semper insectantur haeretici, et rapere moliuntur de sub alis Domini. Quod sane animal nunquam ita mansuescit, ut dolos deserat. Propter quod Dominus hunc rejecit, quia in felle amaritudinis sequi se pollicebatur; non quidem ut fructificaret, sed ut demoliretur. De quibus ipse in Canticis: Capite nobis vulpes, quae demoliuntur vineas (Cant. II, 15) . Et Samson ideo ad caudas earum faces ligat (Jud. XVIII, 4) , quia haeretici semper post se ad succendendas segetes ignem trahunt. Bene hunc Dominus repellit, ne discipulatus occasione messem Domini consumeret. Potest tamen et lectorem aedificare, quod Dominus tantae paupertatis fuerit, ut vel tugurium nullum haberet in terris. Ac si diceret: Cur propter [Col. 0357D] ambitiones et lucra sequeris, qui tantae paupertatis esse probor, ut nec caput habeam quo reclinem? Sed altius intelligendum in isto, et in omnibus qui forte foveas habent pravitatis, et daemones nidificant, Filium hominis non habere in eis quo caput reclinet. Caput vero Christi Deus, Deus autem non nisi in mundis se reclinat mentibus, fide prius mundans corda eorum. Caeterum in eis qui aut foveas sibi fodiunt pravitatis, ut in quibus volucres daemoniorum nidificant vitiorum artibus, Deus reclinare non creditur. Idcirco ex universis suos requirit Dominus sectatores, in quibus per fidem ea quae charitatis sunt impleantur. Patet igitur, ut dixi, quod Christus [Col. 0358A] hunc scribam non volentem sequi sed fingentem prodidit, quem exhorrruit praesumentem. Alioquin quomodo volentem istum repelleret, qui alium ire cupientem prohibuit ne abiret? Verumtamen in utrisque stupenda et formidanda judicia Redemptoris, qui et istum juste rejecit, quem prius non intus a suo infidelitatis frigore per unctionem 417 spiritus removit, et hunc clementer volentem ire retinuit, quem prius praedestinatum ad vitam divinitus elegit. Unde ad haec quid aliud dicimus, quam illud Apostoli: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus! (Rom. XI, 33.) Cui enim vult miseretur, et quem vult indurat. Et si nos ea quae sunt hominum exterius sentimus, Dominus intuetur [Col. 0358B] cor, et quae sunt in singulis perspicacissime videt.

Tunc alius discipulus ait illi: Domine, permitte me primum ire et sepelire patrem. Ad hoc quippe dispensator omnium post tria illa miracula hos duos ad medium deduxit, ut disceres nec illos qui salvantur, eorum meritis, nec eos qui pereunt, nisi justo Dei judicio; quatenus nemo glorietur de se, sed omnes confugiant ad medicum salutis. Quod autem dicit: Permitte primum ire, fallitur, licet non de studio, dum ad opus pietatis ire festinat. Hoc enim ei non primum esse debuerat, sed secundum. Quia prius est in prima legis tabula Deum diligere, in secunda vero patrem honorare. Terrenus namque pater postponendus erat coelesti; et ideo mox ait: Sequere me. Hoc profecto [Col. 0358C] jubet omnibus quos ad vitam vocat, propter quod venit ut seipsum cunctis exemplum praebeat, Et hoc est dicere, sequere me, ad passiones scilicet, ad obedientiam, ad humilitatem, ad omnia quae Patris sunt, implenda. Fidei enim filius, ad domum perfidiae ire non debuit. Siquidem nec ei juberet, sequere me, si non mortuus esset pater ejus, de quo dicitur: Obliviscere domum patris tui (Psal. XLIV, 11) . Quo mortuo, misertus eum, quamvis imprudentem, ad discipulatum vocat, sed mox instruit, sciens quod non discipulatum respueret animo, expleta debiti officii patris pietate ut liberior eum sequeretur. Permitte, ait, mortuos sepelire mortuos suos. Nunquid religionis officium humandi, quod ab auctoritate sanctarum Scripturarum percepimus, vetat, dum paterni [Col. 0358D] funeris sepultura prohibetur? Itaque nequaquam hoc dixerim, eo quod aliud sit perfectio discipulatus Christi, aliud initium religionis; humana namque posthabenda semper divinis, et praeferenda quae summa sunt humanis: quoniam cum studium, ait, intentio ⁜ a , dividitur per multa, fit minor ad eximia. Idcirco Dominus praedicatoribus Evangelii neminem in via salutare permittit (Luc. X, 4) ; non quod Deo benevolentiae displiceat officium, sed quod irrevocabilis exsecutio, 418 et evangelizandi plus placeat intentio. Hinc et apostoli ministros eligunt ad ministerium pauperum, ne ipsi occuparentur, et a studio interdum praedicationis cessarent. Quaerendum ergo quomodo [Col. 0359A] mortui sepeliunt mortuos suos, nisi cum ab impiis et mortuis Deo humantur cadavera defunctorum? Unde manifestum quod, sicut moritur caro cum deseritur ab anima, ita rursus anima cum deseritur a Deo. Et inde est quod ait: Sine mortuos sepelire mortuos suos, infideles scilicet eos qui defuncti erant carne. Ac si patenter dicat: Tu qui fide vivis, et mortuus saeculo probaris, nihil tibi cum mortuis, ideo illud consortibus relinque: tu autem una cum electis sequere me in vitam, alioquin cum mortuis deputaberis. Haec non quod funera defunctis abneget, sed ut doctrinam ubique credentibus aperiat: neque ut ab officio patris filium revocet; sed ut a consortio impiorum eum secernat, et omnia pro tempore, pro doctrina, pro officio mystice dispenset.

[Col. 0359B] Et ascendente eo in naviculam, secuti sunt eum discipuli ejus. Hoc est quod supra jusserat ut irent trans fretum, et occurrit ad medium quod de his duobus narratur. Unde hic unus: Permitte me primum, inquit, id est antequam iret cum eo trans fretum. Quia profecto rudes et tepidi adhuc moventur parentum affectionibus, quibus praepediuntur ire post Christum ad passiones et officium praedicationis. Sed Dominus omnia postponere, secumque in navicula, quae est ipsius Ecclesia, inter varios fluctus et procellas saeculi ire trans fretum jubet; ne sine ipso mediis obvolvantur gurgitibus. Unde sequitur: Ecce motus magnus factus est in mari, ita ut navicula operiretur fluctibus. Mira dispensatio Dei. [Col. 0359C] Mare, quod pedibus ejus tumentes fluctus submisit, et undarum vertices redegit in planum, quod liquentem viam solidavit veluti aridam, ut super eam Dominus sicco vestigio incederet, modo quid est quod, Domino ascendente in naviculam, tantum saevit? Vel nunquid ipse praescius futurorum, praesentium sic erat ignarus, ut instantem tempestatem et tempus periculi non praecaveret? sed ut aliud ex hoc minueret, ideo et navim ascendisse, ac ventos excitasse credimus. Alioquin in tanto periculo, quomodo solus, ut Jonam olim fecisse legimus (Jon. I, 5) , somno gravaretur, ita ut obdormiret, se suisque 419 tanto discrimine comprehensis? Sed, ait, provida Christi virtus omnia, quatenus et fides augeatur de miraculo, et aliud doceatur interius ex mysterio. [Col. 0359D] Nam gubernatoris peritiam non probat temperies serenitatis, sed immanitas tempestatis. Ergo Christus tunc ascendit in naviculam, quando ex hoc doceret quod ab initio saeculi potens in sua, dum periclitatur, agit Ecclesia. Et quod fecerunt apostoli, postquam viderunt peritiam deperisse gubernandi humanae fragilitatis, cernentes mare quod amplius saeviret, et turbines ventorum quod contra fluctus magis magisque colliderent; hoc quotidie discipuli Christi agunt, dum periclitatur Ecclesia. Mox ergo jure confugiunt ad gubernatorem verum, ad triumphatorem saeculi, ad elementorum Dominum, petentes ut fluctus mitiget pressurarum, periculum submoveat tentationis, salutem restituat laborantibus. [Col. 0360A] Et hoc est, quod in Psalmo canimus: Exsurge; quare obdormis, Domine? exsurge, et ne repellas in finem (Psal. XLIII, 23) . Non quod unquam dormiat qui custodit inter fragores saeculi Ecclesiam et gubernat, sed quoties periclitantibus non praebet auxilium, quasi obdormisse dicitur. Ergo unde ille obdormit, inde navis, videlicet Ecclesia, et qui in ea sunt, regitur, quia exinde fides contra tentationes amplius ad victoriam eruditur. Hanc sane Christus ascendit navem, quando ad nos incarnatus venit, hujus saeculi mare transfretaturus. Sed mox turbo et persecutionis procella insiliens, turbatur Herodes rex, et omnis Hierosolyma cum eo. Deinde usque ad finem saeculi contra eum, suosque, acrior daemonum tempestas saevit; totius mundi fremit rabies, regum [Col. 0360B] spumant vicissim fluctus, populi gurgites rotantur perfidia credentibus semper parat naufragia. Nequaquam igitur in hoc mari magno et spatioso draco, qui in eo est ad illudendum, unquam aut usquam cessat. Sed tamen quoties accedunt ad Christum discipuli suscitant eum quasi de sopore dormientem. Ipse vero mox imperat ventis, corripit procellam, tranquillitatem reddit Ecclesiae, mitigat potestates saeculi, et pacem componit omnibus. Hinc est quod quam saepe obdormisse putabatur, dum vero ejus Ecclesiam perimere moliebantur, dum Diocletianus subvertere, Decius exstinguere, Maximianus vero fluctibus obmergere, et alii quamplures arma diaboli ferire.

Tunc, inquit, surgens imperavit ventis 420 et mari. [Col. 0360C] Surgens utique ut potens a somno mortis, dejecit hostes, qui prius dormiebat dum venti flarent, et mare fluctibus ferveret. Tamen, licet per humanitatem dormiat corpore, per divinitatem vigilans custodit omnia, et surgens imperat majestate. Quandoque dum dormit conturbat maria, qui evigilans serenat universa; tunc quidem, et nunc, ut suis suam insinuaret majestatem, et corda credentium erudiat ad fidem. Ad hoc quippe interdum dormit Christus, ut dormientes excitet discipulos. Excitantur autem, dum et suam recognoscunt infirmitatem, et ejus intelligunt, inter angustias conclusi, majestatem. Unde profecto, inquiunt: Domine, salva nos; perimus. Quorum precibus ideo excitatur, quia homo imperat majestate, quia Deus. Sed mox timorem eorum increpat, [Col. 0360D] dicens:

Modicae fidei, quid timidi estis? Nam ad hoc quippe obdormierat ut fides eorum pulsaretur. Qui cum timuissent, magis magisque periculo premebantur. Sic et Petrus videns ventum validum timuit, et mox coepit mergi. Unde manifestum quod fides sine fiducia et fortitudine, ubique infirmatur. Non enim ex se sed ex Deo quisque debet confidere, sicuti eadem fides revera ex Deo esse probatur. Et ideo ut magna et efficax, sit, quantus est ex quo est ipsa, tantum cum precibus se debet dilatare, atque fiducia largitatis Christi crescere. Quae nimirum quanto plus timuerit, tanto minus valet; quia ipse timor de nostra infirmitate venit; fiducia vero fidei ex potentia et bonitate [Col. 0361A] divini adjutorii, ubique et semper solidat credentes et efficaces facit. Haec est, ait Apostolus, victoria nostra quae vincit mundum, fides nostra (I Joan. V, 4) . Alioquin sine fide nos quid sumus? Quod si fides perfecta illis, fateor, esset, ipsi contra eamdem tentationem per eam possent. Propter quod Christus obdormit, ut probaretur infirma; probata vero ut nutriretur de miraculo, et doceret magister in modico quid ipse suam gubernans Ecclesiam inter omnia saeculi discrimina omni tempore gerat. Legi ergo quemdam doctorem dixisse quod mare exsiliens prae gaudio sui adventum Creatoris vix ferre quivisse, et hinc esse non quod tempestas fuerit aurarum, sed laetitiae motus. Pia quidem, etsi non consona lectionis intelligentia. Quia et venti, quibus saepe mare turbatur, [Col. 0361B] Domini compescuntur imperio; ut sit indicium quod ei omnia cedunt, et sentiunt imperantem. Sed 421 magis credo illi ventorum ⁜ a verbo imperasse, de quo Ecclesia in Canticis: Surge, Aquilo; et veni, Auster (Cant. IV, 16) . Quia profecto idem ventus ejus qui ad aquilonem sedem posuit, semper significat frigus infidelitatis, quod excitat contra Christi Ecclesiam. Hinc quoque periclitantur etiam discipuli, quando fides eorum refrigeravit. Tunc denique quasi obdormiens Christus suum paulisper subtraxit auxilium, ostendens nos potius obdormisse, qui tandem excitati a somno dubietatis aut timoris necesse est vera fide dicamus: Domine, salva nos; perimus. Porro homines mirati sunt, dicentes. Nam discipuli ascendunt ad Dominum in navim, qui suscitant eum [Col. 0361C] qui salvari humili supplicatione deposcunt. Homines vero dicuntur elementa mirati obedisse, nescientes quod omnis, ut dixi, creatura sentiat jussa creantis. Vere homines, et non discipuli, qui putant insensibilia non ad jussum Dei posse sentire, sicuti et saeculi homines qui mirantur ad imperium et voluntatem Christi mundum sic subito convertisse. Tamen eos qui mirantur, nautas, aut certe de turba qui ascenderant, credimus fuisse, et non apostolos, licet timore victos, in stuporem dubietatis ob miraculum redisse, qui jam plura viderant signorum prodigia, praesertim cum nusquam invenimus Domini discipulos praeter honorem cognominatos, sed semper aut apostoli, aut discipuli, aut certe aliquid tale, nominantur. Mirabantur ergo homines dicentes:

[Col. 0361D] Qualis est hic, quia mare et venti obediunt ei? Non quidem interrogantis affectu, sed asserentis ista dicuntur. Qualis est iste, hoc est dicere, quantus, quam fortis, quam potens, quam magnus, cui et insensibilia obediunt elementa, quibus neque auditus, neque loquela, neque sensus est ullus? In eadem tamen substantia in qua sunt, hujus nutu moventur, et jussioni deserviunt imperantis. Nec tamen ideo contendimus quod aliquando per angelos, mundi non moveat creaturam, sed veraciter asserimus, non dico jussis, verum voluntati ejus omnia cedere, et rerum naturam imperanti obtemperare. Claret [Col. 0362A] igitur ex hoc miraculo, sicut et in omnibus, quod unus idemque Christus una sit persona, dum et ipse sit qui imperat, ipse vero qui dormit. Ex eo namque quod dormit, homo; ex eo vero quod imperat, Deus. Et ex utroque, quod unus idemque ubique dicitur, non sicut noviter 422 quidam finxit, sed una persona Dei Filius, qui et hominis filius catholice praedicatur.

Et cum venisset trans fretum in regionem Gerasenorum, occurrerunt ei duo habentes daemonia de monumentis exeuntes, saevi nimis, et reliqua. Causa salutis humanae Christus venerat; idcirco ambulat, non ut loca videat, sed ut eos qui illum nec quaerere nec invenire poterant inveniret. Hinc quippe voluit ire trans fretum, ut et istos ad se traheret, quos ibidem [Col. 0362B] prius plenos daemonibus sciebat. Qui mox occurrerunt ei de monumentis exeuntes, saevi nimis, ita ut nemo posset transire per viam illam. Denique praevidit, antequam transfretaret, quid mali in eisdem locis esset, decrevit non modo afflictis et miseris subvenire; verum etiam qui ⁜ b eorum patiebantur vesaniam. Sic enim semper diabolus suam exaggerat malitiam, non tam eos quos possidet, verum etiam transeuntes per viam (quae Christus est) de hoc saeculo ad patriam, insectatur incautos et inermes, ut decipiat. Unde saevos, quos contra conspicimus, homines non odio habeamus, sed eorum saevitiae deputemus qui per eos agunt quatenus nemo illaesus per viam transeat, sed omnes aut morsibus attrectent aut discerpant manibus. Hinc quoque tanta Ecclesiarum [Col. 0362C] pressura, et persecutio proximorum. Porro et hi tales unde exeunt? De monumentis utique, quia os eorum sepulcrum patens est, ubi sepeliant quos verborum morsibus peremerunt. Aut certe ipsi sepulcra dealbata, pleni sunt ossibus mortuorum, a quibus nisi exirent, nunquam occurrerent Redemptori, Non quod jam exuti a potestate daemonum, sed ut exuantur, uti filius ille prodigus, qui necdum se dignum vocari filium confitetur. Quapropter attende, lector, quae saevitia daemonum, quive furor, aut quae rabies erga humanum genus, dum ferre nequeunt mori homines, qui vivos gestiunt sepelire, et seipsos sepulcris mandant, ut homines redigant in sepulcra. Digna quidem utrorumque conditio, ut qui coelo praesidere nolunt, pascantur cadaveribus, et [Col. 0362D] saginentur putredine; delicientur fetore, quibus tota voluptas est vitiis deservire. Sed tremendum satis exemplum, quod tam saevi dicuntur ut nemo possit transire per viam illam; concluserant enim viam, veniendi ad Deum transitum denegarant. Et ideo nemo putet quod sine Christo ad Deum possit pervenire. Unde 423 factus est nobis ipse via, quia prius, sicut signanter evangelista dicit, nemo poterat transire per viam illam. Per illam utique et non per istam quae Christus est; quia per viam ad viam, et per Deum ad Deum venientibus obsistere nulla vis daemonum potest. Sed ad Deum, nisi per [Col. 0363A] Deum minime pervenitur. Unde patet quod isti Christo suis occurrunt votis; sed exhibiti ut latrones ante judicem; attracti quidem, non volentes, una cum suae fraudis praeda. Et mira ordinis conversio. Ante, latrocinante diabolo, vexabatur homo innocuus: nunc homo currit ad eum qui est refugium nobis, et diabolus poenam incurrit suae fraudis. Alioquin si non religati traherentur inviti, nec ipsi venirent ante lucem, nec isti ad adorandum currerent. Fortassis ergo prius isti ex permissu concitarunt ventos adversus eum, et moverunt fluctus, ne transmisso freto ad eos veniret judex. Quo nimirum fluctuantis mundi termino crucis navigio transposito, quasi ad littora salutis nostrae Christum pervenisse fuit, et regionem caecitatis splendore lucis suae perfudisse. [Col. 0363B] Unde mox duo, quasi ex duobus populis per fidem resurgunt de monumentis, in quibus diu variis latronum vexabantur ludibriis. Sed mox hostes, ut praesentiunt virtutem Christi, clamant:

Quid nobis et tibi, Jesu, Fili Dei? Venisti huc ante tempus torquere nos. Quae nimirum confessio non voluntatis est, sed necessitatis exactio, quae cogit invitos aliquando tormentis poenarum quae nolunt confiteri. Velut si servi fugitivi, post multum temporis videant dominum suum, nihil aliud nisi de verberibus deprecantur, accusante illos conscientia. Sic itaque daemones, cernentes ex conjectura Dominum in terris repente versari, ad judicandos se jam venisse credebant. Nam praesentia Salvatoris tormenta sunt daemonum, sicuti et reorum tribunal [Col. 0363C] judicis. Inde nimirum clamant: Quid nobis et tibi, Fili Dei? Ac si patenter dicant: Quid auctori vitae cum mortuis, habitatori coelorum cum sepulcris, judici cum reis; qui de paradisis coelorum ejecti, etsi digni sumus talibus, quid nobis et tibi, cum tu praesertim non sis tanta injuria dignus? Igitur ex omni parte perfida confessio, denegans Creatori nihil ⁜ a esse cum creatura, nec Salvatori cum perditis, cum multum nobis et illi sit, ut ei a quo sumus devoti maneamus; illi quidem ut regat quos condidit et salvet; nobis autem, ut ei charitatis 424 affectu devincti fideles ac devoti famulemus. Quod si responso digni essent, quia semel perditi redire nequeunt, objiciendum saltem: ut reddatis homines, quos invasistis, et restituatis auctori, quos captivastis. [Col. 0363D] Quod si vobis nihil mecum, mihi autem vobiscum multum esse scio, quia et vos mei estis, et neque potestis manum meam effugere. At vobis nihil cum his, quos ad imaginem meam creavi, quos vestris fraudibus decepistis. Filium autem Dei dubitative suspicantur. Senserant enim introrsus virtutem majestatis ejus, quam miseri haeretici nolunt sentire. Isti siquidem Filium Dei eum clamant, et Arius tantum filium hominis praedicat. Venisti enim, inquiunt, ante tempus torquere nos, et praescribunt illud, quasi noverint tempus judicii. Praesumunt enim plus scire quam sciant, non curantes de mendacio. Propterea et Filium Dei confitentur, et judicem advenisse exclamant, [Col. 0364A] et de tempore quasi ante tempus praescierint; omnino cum tempus illud non solum eorum non sit nosse, verum nec alicui Sanctorum, quod Pater posuit in sua potestate. Sed malis semper, licet longa patientia brevis videtur, sicuti et bonis ultio tarda. Idcirco isti, non quod sciant quando debeat esse, sed quod licet longissimum eis breve videatur, eo quod acrior instet cruciatus, et tempus concupiscentiarum, cum pertransierit, sic fit ac si non esset.

Erat autem ibi non longe ab illis grex porcorum multorum pascens. Grex porcorum mystice non longe ab illis erat, quia semper immundi juxta illos sunt, et a quibuscunque expelluntur, propter immunditiam eos repetunt. Isti sunt sane porci, ante quorum [Col. 0364B] pedes superius Dominus margaritas vetat projicere (Matth. VII, 6) ; quorum cibis junior filius cupiebat implere ventrem, cum nemo illi daret. Significat autem grex iste porcorum omnes immundos, quos semper daemones, a quibuscunque expellantur, possident. Hinc quoque, licet dubitative: Si eijcis nos, inquiunt, mitte nos in porcos; quia profecto sciunt fetorem mutare et immunditiam, nec tamen amittere. Haud dubium quin ipsi porci erant, de quibus pellebantur; ideo in porcos rursus expetunt introire. Quibus Dominus, ite, inquit. Unde fidendum quod si nec porcis possunt nocere, multo minus hominibus, nisi prius ipsi se subdiderint eorum pravis suasionibus. Sed tunc eis permittitur ut possideant, cum extranei 425 a Deo per immunditiam digni tali mansore fiunt. [Col. 0364C] Et nimirum, quod qui de coelo ruunt, non nisi coenum petant, et volutabra porcorum ambiant. Ex quo notandum quanto melior sit homo pecude, cum propter duos tantum homines grex porcorum daemonibus expositus suffocetur. Neque ut Manichaeus somniat, omnium animalium aequalis est anima, cum propter istos, quorum erat immortalis, tot animae pariter cum morte datae sunt ut perirent. Alioquin earum si aequalis conditio esset, absurdum erat ut de regno suo, imo, ut ipsi aiunt, de substantia sua, propter hos, tot animas perimeret. Parum est ergo in comparatione paucorum electorum, non dico animalium multiplex numerus, verum pereuntium hominum multitudo. Idcirco plurimi traduntur pro paucis, quia omnis palea, tritico enutrito, igni [Col. 0364D] ad comburendum traditur. Caveant ergo imitari hanc confessionem diaboli mali Christiani et malitiam, qui ex parte ipsius esse probantur, dum et credunt et verbo tenus confitentur, ac contremiscunt, non ut corrigantur et salutem quaerant, sed indurati ut proficiant in pejus; propter quod semper adventum judicis formidant. Et contra justi gaudeant, qui adventum regni suppliciter implorant, et non solum poenas non pertimescunt, verum et regnum desiderant.

Ecce, inquit, cum impetu abiit totus grex praeceps in mare, et mortui sunt in aquis. Ad hoc sane quosque diabolus expetit ut praecipitanter demergat, et [Col. 0365A] cum impetu ruentes exstinguat in aquis pravae colluvionis, et suffocet doctrina malae persuasionis. Nec praetermittendum quod Salvator non propter preces eorum ire permisit eos in porcos, sed propter salutem quorum erant; ut pastores, viso miraculo, illis nuntiarent, uti fecerunt, de his omnibus. Unde sequitur:

Et ecce tota civitas exit obviam Jesu. Exeunt ergo commoti fide et devoti religione, licet adhuc parvuli ac timidi essent. Quo viso, rogabant eum ut transiret a finibus eorum. Et mirum si aliquid in aspectu non praesenserint quo eum ferre nequiverint, qui tam devote prius ad eum exierunt. Propter quod sciendum quia non de infidelitate ista loquuntur, sed de stupore et reverentia majestatis. Unde [Col. 0365B] et Petrus, viso miraculo piscium, mox precatur: Exi a me, Domine, quia homo peccator sum (Luc. V, 8) . Ita siquidem et isti, semetipsos considerantes, necdum fide imbuti, pertimescunt a 426 tanta divinitate, nec ferre possunt tanti luminis claritatem. Nec mirum, oculi qui diu lumen non viderant, si reperculsi tanto fulgore interdum caecutiant.

(CAP. IX.) Et ascendens in naviculam, transfretavit, et venit in civitatem suam. Nec mirum ubique, si Christus aut in navem ascendit, aut caducis interdum utitur adjumentis, licet omnia possit. Quia praesertim nostras venit infirmitates suscipere, et suas nobis conferre virtutes. Idcirco dignum fuit, sicut jam supra diximus, ut nostras sustineret infirmitates. [Col. 0365C] Alias autem, si in suis mansisset virtutibus, nihil commune cum hominibus haberet; et nisi implesset carnis ordinem, carnis in illo otiosa esset susceptio. Propterea ergo quando his utitur, verus homo credatur, et quando pedibus absque navigio supra mare ambulat, unus idemque Deus intelligatur. Cur autem ascendit in navem, ut iret trans fretum, et veniret in patriam suam, jam supra diximus quod ascenderit in navem Ecclesiae suae, quam inter undas saeculi ipse gubernat, ut ad coelestem patriam omnes qui cum eo in ea navigant, quandoque cives perducat, quoscunque municipes patriae vel civitatis suae esse voluit. Quia nimirum navi non ipse, sed Christo navis indiguit, sine quo inter fluctus hujus saeculi absque naufragio [Col. 0365D] pervenire ad portum non valet. Caeterum in terris, unde habuit patriam, inde indiguit nave. Ad quam profecto cum pervenisset, obtulerunt ei paralyticum jacentem in lecto. Videns autem Jesus fidem illorum qui offerebant, ait paralytico. Magna in hoc loco doctrina sancti Evangelii, magna virtus fidei praedicatur, quae non solum pro se, verum et pro aliis, licet sine fide sint, potenter subvenit. Potenter, inquam, quia integra et vera fides, magno ex Dei dono utitur privilegio.

Videns, inquit, Jesus fidem illorum. Quaerendum quibus oculis in altero fides videatur, cum nec in se quisque eam possit videre, nisi oculis spiritalibus. Sed tamen, quia nemo nisi Deus corda inspicit singulorum, [Col. 0366A] probat se Deum esse, qui fidem eorum videt et metitur. Nec dubium ex hoc loco auctoritas totius Ecclesiae firmatur, quod parvuli adhuc inscii fide alterius offeruntur baptizandi, et in alterius fide tinguntur, ut ex ea renascantur fide, sicuti et iste aliorum fide salvatur. Quapropter prius eorum fides discutienda qui offerunt, ut probetur, deinde infans est sacramento fidei consecrandus. 427 Alioquin non putas, prius quod Christus offerentis fidem inspiciat? Quod et si infidelis fuerit, quid alterum juvare poterit? Unde eligendi sunt in populo fide oblatores, tunc demum sequendus est ordo salutis.

Confide, inquit, fili, remittuntur tibi peccata tua. Patet ex hoc loco quod multae infirmitates pro peccatis [Col. 0366B] eveniunt: idcirco fons et origo infirmitatis prius a vero medico sanatur. Et memento quod filium vocat, quem adhuc infidelitas premit. Sed recte filius vocatur, cum confidentia fidei ante restituitur, sine qua quisque mortuus probatur. Ac per hoc quod ait Confide, resuscitatio est ad vitam. Per hoc vero quod filium eum vocat, charitatis infusio et pietatis affectus largitur. Sine quibus sane duobus, omnis anima, non dico paralytica, verum mortua jacet. Ab his quippe delicta relaxantur, quia fide mundat Christus corda credentium, et charitas operit multitudinem peccatorum. Ergo prius in offerentibus, quod ipse approbat, hoc aegroto largitur. Deinde, quia fides animarum est, mox offerentium fide anima curatur. Audiant, quaeso, paralytici, audiant criminibus [Col. 0366C] dissoluti, quod fides alterius pro alio multum valet. Idcirco et si adhuc surgere optant, quaerant fideles intercessores. Quos ergo, qui loquor, valeam invenire, quorum fide oblatus ante Jesum, prius remissionem peccatorum, deinde a paralysi pravae infirmitatis medelam salutis merear obtinere. Habet enim misera et infelix anima paralysin suam, quo pravitatis morbo male dissoluta jacet in lecto vitiorum. De quo sane lecto David: Lavabo, inquit, per singulas noctes lectum meum; lacrymis meis stratum meum rigabo (Psal. VI, 6) . In hoc namque lecto iste jacebat miser, et ideo exsurgere, nec ante Jesum venire poterat. Sed felix qui adinvenit oblatores! Ita et tu, anima gravis, criminibus obligata, si peccatorum diffidis veniam, adhibe precatores, adhibe [Col. 0366D] Ecclesiam, induc super te presbyteros, seniores, scilicet quibus Jesus, quod tibi forte negare possit, clementer, videns eorum fidem, ignoscat. Necesse est igitur habeat patronos, qui per se venire necdum potest. Ad Christum autem non nisi fide venitur. Quae nimirum fides, si fuerit virtutibus roborata, potest mox contingere ad salutem. Hinc est quod alius evangelista infert, quod a quatuor portaretur (Marc. II, 3) . Quatuor autem virtutes scimus generales esse, prudentiam scilicet, justitiam, fortitudinem 428 ac temperantiam, quibus subvecta anima defertur ante Salvatorem, ita tamen si ex fide manent. Quidquid ergo non ex fide, peccatum est. Unde non eos qui attulerant, sed fidem illorum vidisse dicitur. [Col. 0367A] Quia primum fides animae semper inspicitur, deinde opera fidei exiguntur.

Et ecce quidam de Scribis dixerunt intra se: Hic blasphemat. Quae dictio cordis fuit cogitatio, quo livor Pharisaeorum nobis ostendit Deum esse qui ait, Dimittuntur tibi peccata tua; calumniantes, ut Marcus ait, non posse, nisi Deum, dimittere peccata (Marc. II, 7) . Siquidem illorum testimonio Deus esse convincitur, quamvis illi calumniantes opus astruant Deitatis, personam negent. Deum utique confitentur, et perfidiam non amittunt. Porro perfidia verbo tenus confiteri potest, credere non potest. Sed medicus animarum semper affert fomenta salutis.

Ut quid cogitatis, inquit, mala in cordibus vestris? [Col. 0367B] Quod est cordis verbum. Verumtamen quaerendum quomodo mala cogitaverint, cum verum sit neminem peccata posse, nisi solum Deum, dimittere. Hoc quippe illos cogitasse certum est. Sed hoc ipsum male cogitant, dum ad hoc cogitant, ut convincant eum ex hoc blasphemasse, homo cum esset, Dei solius potestatem sibi usurpasse, nolentes eum Deum credere. Ad quod ipse mox, non ad eorum dicta sed ad cogitata, ut Deus, respondit. Ac si diceret: Cur non recordamini solius Dei esse, cogitationes hominum nosse, sicut scriptum est: Tu solus nosti corda hominum? (II Par. VI, 30.) Profecto, quia sicut Dei solius est peccata dimittere, ita et cogitationes singulorum videre. Hinc quoque ait: Quid est quod cogitas mala, me purum hominem esse? Ecce dum [Col. 0367C] cogitationes vestras intueor, probare potestis me Deum esse, qui eas aspicio, quod nemo nisi Deus potest. Atque ex hoc quod negare minime potestis, vosmet convincite, et perfidiam superate.

Quid est enim facilius dicere: dimittuntur tibi peccata tua, an dicere: Surge et ambula? Nam apud homines inter facere et dicere, multa distantia est; apud Deum vero, utrumque ex potestate descendit, ut fiat signum visibile; quatenus illud spiritale quod ait, dimittuntur tibi peccata tua, factum in veritate intelligatur. Alioquin sicut imperio vitium animae, peccata scilicet, nemo potest purgare, nisi solus Deus, ita omnino nec vitium carnis. Ex quo constat, non sicut Manichaeus delirat, sed totum 429 hominem ab opifice uno creatum. Idcirco nihil minus [Col. 0367D] potentiae est, Dimittuntur tibi peccata tua, quam surge et ambula. Fecit enim hoc argumentum Salvator contra perfidiam eorum, ut si de cogitationibus tergiversarentur, fieret miraculum visibile, cui Deitatis opus non possint denegare.

Ut sciatis, inquit, quia filius hominis habet potestatem in terra dimittendi peccata: tunc ait paralytico: Surge et ambula. Hoc quippe quod ait, ut sciatis, ad Judaeos loquitur; sed adhuc imperfecto pendente sermone, evangelista interponit, Tunc ait paralytico, deinde sermo sequitur Salvatoris plenus potestate: Surge et ambula. Tria quidem simul imperat, surge, et ambula, et tolle grabatum tuum; ac si patenter [Col. 0368A] dicat: Surge de profunda vitiorum ruina, et vade in domum aeternae felicitatis unde cecideras, et tolle interea lectum infirmitatis tuae, donec induaris immortalitate plena. Mira Pharisaeorum perfidia, sed mirabilior haereticorum pravitas, qui nec eisdem ⁜ a oppressi veritate tacent. Ecce filius hominis potestatem habet divinitatis, et ideo, ut Deus, relaxat peccata, cogitationes novit, et imperat jacentibus ut resurgant. Non alter quidem homo, ut illi volunt, alter Deus; sed Deus et homo unus Christus. Qui profecto hoc loco, sicut et in quamplurimis, filium hominis ideo se nominat, quia de illo Pharisaei calumniabantur, cum verus homo esset, cur Deum se faceret; et probat ex hoc opere se Deum esse, quod potestatem haberet in omnibus Deitatis. Nec tamen [Col. 0368B] negat se verum filium hominis, quod Marcion facit, et caeteri ex haereticorum schola. Praevenit enim his factis Deus mentium maligna consilia, et deitatis suae potentiam operis attestatione monstravit, dum dissoluti corporis membra firmat, et sub imperio pristinam reddidit sanitatem. Ubi duntaxat integra ostenditur resurrectio, animae videlicet et corporis. Et per hoc quod patuit exterius, etiam illud in anima provenisse comprobatur. Hoc namque adhuc hodie Christus agit in Ecclesia, dum et peccata nostra solus relaxat, et quae carnis sunt interdum sanat. Quis enim non videat, animam virtutibus destitutam jacere in strato vitiorum? Unde indesinenter currendum ad veniam. Et quia nos minus idonei sumus, intercessores adhibendi, donec intrinsecus resurgamus. [Col. 0368C] Ob cujus testimonium ait paralytico: Surge, tolle lectum tuum, et vade in domum tuam. 430 Eadem quippe potestas ejus erit in resurrectione, in qua mortui qui in Domino sunt resurgent primi. Sed quod ait, Tolle lectum tuum, duabus de causis dicitur: ut et vera sanitas, et robur virtutis redditum, cunctis patesceret; et quid per hoc mystice figuraretur, manifestius claresceret. Nam per lectum infirmitas carnis designatur. Et hic est lectus doloris in quo anima nostra conscientiae cruciatu jacens afflicta torquetur. Mirum, quandoquidem, dum relaxantur peccata, carnis infirmitas non tollitur; ideo lectus, in quo prius portabatur infirmus, ab ipso portatur. Nec dubium quin nemo nisi ex infirmitate carnis aut animae dissolvitur, et mortalibus nexibus irretitur. [Col. 0368D] Sed peccata in baptismo, aut certe semper ex indulgentia donantur; infirmitas vero peccandi aut corrumpendi manet. Hinc quoque et in Psalmis: Qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis, qui sanat omnes infirmitates tuas (Psal. CII, 3) . Aliud quidem operis ostendens propitiandi, aliud vero sanandi. Propterea ergo et lectum jubetur tollere, licet vitia relaxentur, quatenus unusquisque intelligat, secum semper suam infirmitatem portare. In qua nimirum infirmitate non jacemus, nisi dum succumbimus; quia Dominus opem fert super lectum doloris nostri, licet universnm stratum humani generis in infirmitate versaverit. Idcirco post medelam salutis, post veniam [Col. 0369A] delictorum, in eodem infirmitatis lecto non jacendum, sed portandum est fortiter, et vitia praecavenda. Hinc ergo patenter ait: Tolle lectum tuum, et vade in domum tuam. Domus autem nostra, paradisus est. De qua, inquam, domo Propheta gratulando canit: Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi; in domum Domini ibimus (Psal. CXXI, 1) . Ad quam nimirum domum repedantes, ferre debemus lectum infirmitatis nostrae, orantes: Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum (Psal. VI, 3) . Et quanto fragiliores, Domini suffragante gratia, tanto instantius super Christum innitentes, ad domum ire jubemur. Quia profecto lectus doloris, refrigerium ex gratia et quietem beatitudinis operatur. Tunc surrexit et abiit in domum suam. In uno ergo momento dicti et [Col. 0369B] operis impletio coram calumniatoribus exhibetur, ut intelligerent illum de quo dictum erat, Quia ipse dixit et facta sunt (Psal. XXXII, 9) . Propter quod sequitur:

Videntes autem turbae timuerunt et glorificaverunt Deum, qui dedit potestatem talem hominibus. Mira obduratio Pharisaeorum. 431 Turbae videntes resurgentem, saltem alii timent, licet necdum crediderint ut diligant, alii glorificant. Illi vero livore acriori moventur, et ideo calumniabantur quod blasphemaret. Et notandum admodum, quod et adhuc imperfecti admirantes dicantur glorificasse Deum, qui dedit potestatem talem hominibus. Sed quaerendum, utrum Jesum Deum glorificent, qui dabat, illis videntibus, potestatem hominibus sanandi verbo, an [Col. 0369C] Deum, more Judaeorum, qui dedit homini Christo Jesu, una cum eisdem apostolis talem ac tantam potestatem curandi, ut eum tantum hominem intelligant, quamvis opera habuerit Deitatis. Quidquid horum igitur velis astruere, patet sensus, quod in illo potestas fuerit Deitatis. Verumtamen, quia peccata dimiserat, quod solius Dei est, et cogitationes occultas deprehenderat, et huic, sanandi ac resurgendi, sicut et quampluribus, verbo potestatem dederat coram eis, rectius intelligimus, Christum Deum illos glorificasse ac timuisse, quem miseri Pharisaei credere noluerunt. Et haec est, inquam, potestas quam glorificant Deitatis, qua dedit in se credentibus non solum sanari verum filios Dei fieri, et ad domum coelestis patriae quantocius pervenire.

[Col. 0369D] Et cum transisset inde Jesus, vidit hominem sedentem in telonio, Matthaeum nomine, et ait illi: Sequere me. Consuetudo est sanctorum in Scripturis divinis, quoties ipsi de se loquuntur, sic quasi de alio dicere. Nec immerito, quoniam etsi ipsi videntur loqui, tamen Spiritus sanctus loquitur in eis, et ipse de illis quae vera sunt, quasi alius absque fuco decolorationis testatur, licet eo loquendi genere humilitatis causa se occultent. Sic itaque Moyses quam saepe, sic Isaias, sic et Joannes loquuntur, quasi de altero, ut veritas suis adornetur virtutibus. Vidit, inquit, hominem, hominem ait, et non Matthaeum, quia Matthaeus donatus interpretatur, etsi jam in [Col. 0370A] praedestinatione, necdum tamen vocatus ad gratiam: ideo nondum Matthaeum vidit, sed hominem Matthaeum tantum nomine, necdum gratia. Vidit, inquam, hominem ex iis de quibus dicitur, Vos autem sicut homines moriemini (Psal. LXXXI, 7) . Profecto quia coelestia relinquens, nonnisi terrenis lucris inhiabat. Hoc igitur vidit, quod eripuit. In Matthaeo namque hominem salvavit. Vidit ergo hominem eo aspectu, quo et Nathanael dicitur vidisse sub ficu (Joan. I, 48) . Vidit, 432 inquam, miserationis suae affectu, sed istum in telonio, illum autem sub ficu, quo prior Adam foliis se contexerat, hunc tamen eo longius, quo terrenis inhiabat. Unde ad exaggerandum cupiditatis suae cumulum, sedentem eum vidisse dicitur. Sedebat enim ut magister rapinae juxta [Col. 0370B] fornacem avaritiae, et aestuabat concupiscentiarum caloribus. Nec stans ut vinceret, nec abiens ut evaderet, sed sedens ut princeps rapinae ministrorum praedam diriperet. Nam τέλος Graece tributum, aut vectigal dicitur. Unde legitur in Graeco τῷ τὸ τέλος, τὸ τέλος, hoc est, cui tributum, tributum (Rom. XIII, 7) . Ex quo manifestum, in domo tributaria eum resedisse, ubi lucra, tributa vel vectigalia exigebantur. Sed venit in quaestionem cur Matthaeus nunc vocatus legatur, cum Lucas longe retro exponat (Luc. VI, 13) duodecim apostolos simul electos, et audisse a Domino sermonem in monte, quem supra exposuimus. Patet igitur hoc mystice factum. Illi quidem signantes historica narratione, ante hunc sermonem in monte eos vocatos fuisse. Sed Matthaeus [Col. 0370C] post sanitatem leprosi, post curationem paralyticorum caeterorumque, medium se interserere maluit; ut ubi multi debiles curantur, etiam seipsum quasi debilem et immundum, sanatum a pio Domino humilitatis gratia ostendat. Simulque notandum, quod non omnium apostolorum vocatio, quando vel ubi facta sit, in Evangelio declaretur. Hunc tamen cum vidisset Jesus sedentem in telonio, dixit ei: Sequere me. Et mira dispensatio Dei. Nathanaelem ad se jam venientem quem laudat, licet viderit miserationis affectu sub ficu, nec tamen ad apostolatus officium vocat: hunc autem de tam profundae iniquitatis cathedra, mox ad thronum apostolatus clementer provehit; et reor, ut illud Apostoli compleatur, quo prius abundarat delictum, superabundaret [Col. 0370D] gratia (Rom. I, 20) . Quem non solum apostolum, verum evangelistam esse voluit. Novit enim artifex singula licet incomposita, ad quos valeant usus suo proficere opere. Idcirco praeteriens vidit materiam operis sui, elegit unde formaret vas in honorem, quod prius in contumelia jacebat. Vidit autem, cum approbavit. Non quod probum jam esset, sed erat unde ab opifice probabile fieret. Sic igitur omnia in principio quae fecit, vidisse dicitur, hoc est approbasse. Quidquid enim ad se in laudem sui operis revocat, prius ex sua indulgentia probat, ut videat; et quidquid viderit, approbat in 433 laudem perfecti operis, ut reducat. Hinc est quod ait: Videns vidi afflictionem populi mei, qui [Col. 0371A] est in Aegypto (Exod. III, 9) . Alioquin eos nisi prius ille videret, licet ejus essent, ipsi ad eum non redirent. Sic et Petrum de cruce, qui male negando recesserat, respexit, flendo ut rediret. Sic omnes, quos ad suam gratiam vocat, quocunque in loco recesserint, prior videt oculo pietatis, deinde vocat suae dignationis officio ut eum sequi studeant. Nec istum ideo divitem vocat ut permaneat dives; sed ut, relictis omnibus, beatam amet paupertatem, et exemplum sequatur Praeceptoris: siquidem non solum incessu pedum, verum imitatione perfectae vitae. Quapropter non alium ad imitandum quam se proponit. Et notandum quod transiens eum vidit et vocat. Ad hoc quippe ut, et ipse de hoc saeculo transiens, ad aeterna quantocius festinet. Nam et Petrum [Col. 0371B] atque Andream non stans aut sedens, sed perambulans secus mare, vocavit simili modo, ut Jacobum et Joannem transiens, quemadmodum idem Matthaeus testatur (Matth. IV, 18, 21) . Propterea, lector, hujuscemodi eventus non casu contigisse censeas. Imo divinitus ad institutionem nostram omnia praeparata, quatenus et fides reniteat de praecepto, et de doctrina hinc inde uberius resplendeat ex negotio.

Et surgens secutus est eum. Surgens autem sequitur, quia sedens male corruerat. Nec utique stare quiverat, pondere pravae cupiditatis pressus. Surrexit, nec minus fide quam corpore. Totus ergo surrexit, quia totus ceciderat; et secutus est eum moribus, doctrina fidei, exemplo discipulatus. Non [Col. 0371C] ut quorumdam insania contra nos latrare ausa calumniatur, apostolos fatuos seu stultos fuisse, quod tam subito adhuc inscii secuti sint eum quem necdum probaverant. Nescientes miseri, quod ex auctoritate vel majestate jubentis potius, quam ex levitate haec fecere. Si enim in succinis, aut magnete lapide tanta vis inesse dicitur, ut saltem levia quaelibet contraposita ad se trahant, quanto magis vis et virtus divinae majestatis interius eos afficiebat, et suae dilectionis flamma a torpore solvebat infidelitatis? Nec poterat durare frigus dubietatis, a facie caloris quo intus urebatur; sed liquefacta mens affectu charitatis, currebat mox post fontem, cujus erat dulcedine respersa; nesciens dubitare de illo, cujus jam spiritu 434 interius agebatur. Currebat [Col. 0371D] autem mens, sed trahebantur, de quo sponsa in Canticis, Trahe me post te, curremus in odore unguentorum tuorum (Cant. I, 4) ; ac si patenter dicat, trahe prius me ut exsurgam, donec debilis et infirma videor, donec aegrotatione torpesco; trahe me post te, ut convalescam. Postea vero curremus, nec sine adjumento, sed in odore unguentorum tuorum. Quibus recreati odoramentis indefessi post eum ibant. Tetigerant enim, ne dubium quin ista virtutum aromata, nares eorum, dum ante illos odor vitae transiret. Et ideo absque ulla mentis retractatione, relictis omnibus, ea quae intrinsecus fragrabant ocius sequebantur. Imo trahebat eos vis divina, uncinus pomorum scilicet, quem propheta conspexerat; [Col. 0372A] et ideo praepedire illos nihil poterat. Poma erant convallium; idcirco contra uncinum, quem divina manus tenebat, resistere nequibant. Quod miseri nescientes Porphyrius atque Julianus Augustus, arguunt, ut dixi, vel imperitiam historici mentientis, vel stultitiam eorum, quod quasi irrationabiliter secuti sint hominem quemlibet se vocantem; cum tantae virtutes tantaque signa praecesserint, quae ante apostolos, quam crederent, vidisse non dubium est. Et, ut aiunt, poterat ad se videntes aspectu trahere, dum fulgor ipse et majestas occulta divinitatis in facie relucebat. Sed isti qui purum hominem fuisse illum mentiuntur, nequeunt intelligere, qua virtute apostoli mox odorem vitae sequuntur.

[Col. 0372B] Et factum est, discumbente eo in domo, ecce multi publicani et peccatores venientes, discumbebant cum Jesu. Nec dubium quin ut Lucas astruit (Luc. V, 29) , et Marcus in domo ipsius Matthaei (Marc. II, 15) , quia paraverat ei Levi convivium in domo sua. Manifeste complens illud Apostoli, Si vobis spiritualia seminavimus, dignum est, ut vestra carnalia metamus (I Cor. IX, 11) . Rectus igitur ordo, ut prius fidem susciperet, deinde renuntiaturus omnibus, non luxuriose distribuens, sed ex suis sumptibus hospitalitatis convivium Domino praepararet. Prius tamen illud exhibuit in pectore, juxta illud, Ecce sto ad ostium et pulso, si quis aperuerit mihi januam intrabo ad eum, et coenabo cum illo, et ipse mecum (Apoc. III, 20) . Quod itaque convivium tunc paravit, cum per [Col. 0372C] fidem eum in animo ad dilectionem suscepit. Sic, sic, convivium quisque Domino recte 435 parat, qui se prius, tum sua, devotus impendit. Voluit enim Christo vicem rependere, et ideo mox ei convivium in domo sua parat, ut a quo jam perennia sperabat bona, ei sua largiretur temporalia. Caeterum Dominus non propter epulas terreni victus ad convivia tam frequenter ibat, sed ut occasionem haberet praestandi gratiam. Hinc sane quoties interfuisse legitur, aut ea quae docuit memorantur, aut quae gessit, quatenus omnes per hoc ad vitae epulas venire invitaret. Unde non minus ad peccatores, quam etiam et ad eos qui se justos aestimabant, intrat ut cuncti se peccatores intelligant, et ad fontem misericordiae currant. Nam et isti qui cum Domino in domo epulantur, [Col. 0372D] quos peccatores accusant, non ita cum eo discumbunt ut peccatores permaneant, sed ut deinceps cum Matthaeo ejus magisterio adhaereant. Inde namque est quod eisdem calumniantibus objicitur.

Non est opus valentibus medicus, sed male habentibus, et illud: Misericordiam volo et non sacrificium. Ostendit igitur suis responsis, cur ad convivia peccatorum intrarit: equidem non ut acciperet escas, verum ut praestaret misericordiam, miseris et languentibus indulgentia subveniret. Nec praetereundum quod Matthaeus ob id electus sit de telonio, quatenus nemo immanitate scelerum suorum diffideret, Domini bonitate attractus, qui de tam imis et obscoenis quaestibus videt hunc provectum, [Col. 0373A] et in numero apostolorum subito connumeratum. Unde mox et in domo ejus, quae fuerat officina crudelitatis, cellarium fraudis, et spelunca iniquitatis, fons emanat pietatis: ut multi publicani ac peccatores quasi ad vitam resuscitati, cum Domino participantur. Alioquin si in peccatis permanere decernerent, ei, qui sine peccato est, nequaquam convesci auderent. Imo unius peccatoris conversio multis exemplum praebuit poenitentiae. Mutavit ergo Matthaeus negotium, nec amisit, dum in domo ad quam prius multos secum propter lucra conduxerat, ad veniam invitat: et qui erat magister rapinae, factus est exemplum veniae. Unde conducit illico suos ad scholam vitae, quos conduxerat prius ad quaestum mortis. Accepit itaque alia talenta, idcirco [Col. 0373B] refert alia lucra. Et sicuti beati piscatores, jam alios in sagena Christi capiunt pisces, ita hic de negotio veniae alios secum peccatores et publicanos plurimos 436 invitat, et omnes recumbunt cum Jesu in domo misericordiae. De quibus evangelista Marcus: Multi, inquit, peccatores et publicani recumbebant cum Jesu et discipulis ejus (Marc. II, 15) . Erant enim multi qui sequebantur eum. Sequebantur autem, quia huic dictum fuerat, Sequere me. Apparet ergo quod prius per ignorantiam lucra conquisierant praesentia, qui tam subito ad unius conversionem rapti sunt ad divina. Facile enim contemnitur, quod in comparationem adeptae rei vilissimum judicatur. Tum generosus jure censetur animus, qui tam subito per fidem, quae magna putarat, et tam [Col. 0373C] facile captus amore melioris vitae praetermittit. Sed invidia semper bono alterius torquetur, propterea Pharisaei adeunt discipulos dicentes:

Quare magister vester cum publicanis et peccatoribus manducat? Primum infirmos adhuc adeunt discipulos, quia non audent aperte Magistrum reprehendere. Deinde suam ostendunt imperitiam, quod nec seipsos intelligant, nec eum quem calumniari conantur. Nesciunt miseri quod nemo sine peccato: et si peccatoribus non communicaret, nemo vita dignus esset. Venit denique eis haec superstitio de jactantia, et non de justitia, quoniam, sicut Propheta canit, Non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens (Psal. CXLII, 2) . Unde Dominus audiens haec aiebat, Non est opus valentibus medicus, sed [Col. 0373D] male habentibus. Non quod aliquem sanum a medicina suae salutis exciperet, sed ut omnes reos esse monstraret. Quod si medicina circa aegrotos non fuerit adhibita, sanis quid prodesse poterit? Ad hoc quippe ad Matthaeum venit, quia ille aegrotus erat, ut avaritiae curaret vulnera, ut concupiscentias restingueret. Non tamen haec ideo dicit, quasi illi qui eum reprehendere moliebantur sani essent, sed ut infirmantibus se medicinam ostenderet. Caeterum illos qui de falsa legis justitia praesumebant, magis exprobando tangit, quam ut justos esse confiteatur. Ac si aperte dicat: Omnibus veni, quia omnes morbo pressos novi; sed vobis, qui de supercilio malae praesumptionis jactitatis, non opus videor: [Col. 0374A] imo humilibus et peccatoribus me impendo. Haec contra eos dicta gravius proferuntur, quia justos se mentiebantur; humilibus autem et confitentibus salus offertur. Propterea beatus Apostolus: Conclusit enim Deus omnia sub peccato, ut omnibus misereatur (Rom. XI, 32) . Et David: Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt; non 437 est qui faciat bonum, non est usque ad unum (Psal. XIII, 3) . Idcirco melius est in domo beati Matthaei Christo cum publicanis et peccatoribus participari, quam cum Pharisaeis male sine illo justificari. Jejuni quidem erant cibo salutis, propterea non sentiebant se aegrotos: et saturati jactantia falsae justificationis, ideo nesciebant esurire misericordiam, et quaerere medicum perpetuae sanitatis. Alioquin quis erat in genere humano [Col. 0374B] sanus, aegrotante ipsa natura peccato primae originis? Hinc benignus medicus adhuc eos quasi languentes monet.

Euntes, inquit, discite quid sit: Misericordiam volo et non sacrificium. De propheta proferens testimonium suggillat quod justos se existimantes peccatorum et publicanorum consortia declinarint, propterea invitat ad doctrinam, ut dicant quid sit quod scriptum est, Misericordiam volo et non sacrificium (Ose. VI, 6) . Misericordiam ergo vult divina pietas, ut omnium misereatur, et omnes eam implorent, atque compatientes in invicem misericordiam praestando, nullus infirmitate miser remaneat; quod isti dedignantes, nec aliis praestare, nec sibi quaerere curabant, credentes se in sacrificiis, et sabbatis, ac neomeniis justificari. [Col. 0374C] Quae dum reprobat, horum sectatores ostendit peccatores esse, et provocat quantocius ad misericordiam convolare. Medicum quidem se vult intelligi, qui noverit infirmitates eorum, qui ex justitia legis tumebant superstitiosa praesumptione; caeterum male habentibus, qui suae fragilitatis conscientia victi, gratiam requirunt, se offert ultroneum. Ubi simul ostendit, ut praemisi, quod hi, quos culpabant, non in pristinis permansere vitiis, sed poenitentiam agentes praecesserint in regno Dei venientes ad Christum. Ad hoc quippe vulneratus est propter iniquitates nostras, ut ejus livore sanaremur. Attritus est propter scelera nostra, ut gratis ab eo justificaremur. Unde ait:

Non veni vocare justos, sed peccatores. Sed forte [Col. 0374D] movet aliquem, quomodo dixerit, Non veni justos, sed peccatores vocare, cum omnibus pateat, quod etiam eos, quos secundum justitiam Mosaicae legis atque instituta perfectos invenit, ad evangelicae culmen perfectionis plurimos vocavit. Si enim solos peccatores, et non etiam justos ex lege vocaret, nequaquam Nathanael discipulatui ejus adhaereret, quem ad se venientem tanta laude dignum duxit extollere. Sed et caeteri quos ex lege justos fuisse nemo dubitat, nunquam ad altiora 438 erigeret, si etiam de his non eligeret per gratiam, quos vocaret. Quem locum sane Lucas apertius fortassis explanat (Luc. V, 32) : Non veni, inquit, vocare justos, sed peccatores in poenitentiam; ac si patenter [Col. 0375A] insinuet: Omnes quidem electos ad regna coelorum Dominus vocat; sed illos solummodo ad poenitentiam, quos graviora delicta ligant. Illos siquidem, ut perfectioris vitae culmen apprehendant; istos vero, ut per poenitentiam priorum errata delictorum damnent. Potest tamen et aliter interpretari, Non veni vocare justos, eo quod non illos vocaverit ex praedestinatione, qui suam volentes justitiam constituere Dei justitiae non sunt subjecti, sed eos potius qui, suae fragilitatis conscii, confiteri non erubescant quod omnes peccaverunt et egent gratia Dei, et quod in multis offendimus omnes. Licet profecto et de his vocaverit, quos prius falsa inflabat justitia correctos ad poenitentiam; tamen manifestum, quod non jam de sua vel legis justitia praesumentes; sed [Col. 0375B] isti et illi omnes qui salvi fiunt gratia Christi ad veniam justificantur. Propterea ergo jure non justos vocare dicitur; quia etsi justitiam legis habuere, nonnisi Christi gratia justificati apud Deum inveniuntur. Qua de causa insinuat, quod non peccatores diligat duntaxat, sed peccatores absolute vocat in poenitentiam, ut eos per eamdem baptismi poenitentiam, de qua longe supra diximus, ad veniam jam justos suscipiat. Quibus profecto verbis duplici errore illos deceptos probat, dum et se justos arbitrabantur, et eos criminabantur injustos, qui resipiscendo a malis jam justitiae propinquabant. Igitur nec se, nec illos noverant: ideo Judex eos discernens, istos ad humilitatem reprimit, illos ad spem veniae sublimat; utrisque tamen se medicum gratis [Col. 0375C] offert. Sed in istis, puto ille senior filius foris stans invidet, et male jejunat; in illis vero junior reversus paternis glorificatur donis, et convescens justificatur. Felix tantus evangelista, qui sua duntaxat conversione, gregem meruit publicanorum ad Christum trahere. Unde sicut in principio hujus operis praemiseram, curam gerit in omni opere suo de peccatoribus; quod fortassis ejus convivium, in quo eos cum Christo conduxerat, demonstrabat; quod ipse suis exemplis, sua doctrina, suae praedicationis officio, curam eorum gerat, qui nefandis criminibus rei tenebantur, ut cum Christo epulis aeternae vitae saginentur. Sed quaeritur ad litteram, cum sicut Lucas insinuat (Luc. V, 28) , relictis omnibus 439 secutus sit Christum de teloneo, quomodo postea in [Col. 0375D] domo sua suis sumptibus pascat eum cum publicanis et peccatoribus? Ex quo liquet quod res votis magis, quam manu relinquitur. Reliquit autem omnia, ex quo se novit illum imitari, et ideo in domo sua, qua praesidebat ad teloneum, non quasi Dominus domus, sed quasi minister fidelis spernit et dispensat caduca prudenter; cui aeterna committenda erant. In cujus nimirum convivio suppliciter obsecro cum Christo vel ultimus epulari, et medicina ipsius a malis quibus praepedior, sanari.

Tunc, inquit, accesserunt ad eum discipuli Joannis, dicentes: Quare nos et Pharisaei jejunamus frequenter, discipuli autem tui non jejunant? Grandis Judaeorum invidia et perfida calliditas, qua Christum [Col. 0376A] nunc adulando interrogant, nunc reprehendendo, nunc dolis, nunc insidiis, nunc apertis odiorum blasphemiis atque contumeliis appetunt, pulsant, insectantur, et cupiunt subvertere, quem nemo fallere, nemo contraire poterat. Hinc est sane quod Pharisaei prius apud discipulos notam in magistrum de publicanorum convivio componunt, apud magistrum nunc iterum isti una cum eisdem Pharisaeis discipulos captiose quasi jejunii nescios, et gulae deditos accusant. Praetendunt igitur discipulis de magistro laqueos odiorum, et magistro rursus de discipulis fomenta discordiae seminant. In utroque tamen agentes, ut ejus doctrinam evellerent, et contra eum insidias excitarent. Immittunt aliquando oppositas personas, nunc Sadducaeos, nunc Herodianos, nunc [Col. 0376B] ipsi per se Pharisaei arcuatis saeviunt jaculis. Et modo mittunt discipulos Joannis, ut ipsi contra eum veniant, quem magister praedicaverat. Alioquin quae esset eorum societas cum eisdem Pharisaeis, quorum dogma dispar erat? Sed junxit eos invidia, quos disciplina dissociabat. Illi quidem, ut Moysen Christo praeferrent; isti vero, eidem ut Joannem anteponerent. Utrique errore pares, utrique livore communiter saevientes. Quibus Dominus, quia disciplina Joannis erant imbuti, sponsum se insinuat, de quo magister eorum praedixerat: Qui habet sponsam, sponsus est, amicus autem sponsi gaudio gaudet, quia stat et audit vocem sponsi (Joan. III, 29) . Et convenienter satis, ut ex magistri sui voce crederent, et non cogerent insidiando tempora sponsi laeta [Col. 0376C] tristitiis permisceri Pharisaicae legis. Nec dubium illa jejunia, non de praeceptis implendae vitae, sed de traditione Pharisaeorum 440 erant, quibus Ecclesiae praesentis figurabatur observatio. Unde patenter ait: Non possunt jejunare filii sponsae. Non quod eos jejunare nollet, praesertim cum eorum vita non aliud quam jejunium fuerit; sed ut altiora nobis monstraret, quod non possunt jejunare jejunia illa Pharisaica, quae aut de rigore legis veniebant, aut de superstitione magistrorum. Neque adhuc illa instabant, quae postea Spiritus sancti gratia roborati, perfectius impleverunt. Interea quia sponsam quaerit, jejunia seponit, relinquit austera, et quod sponsae tenera tantumdem requirit affectio, totum se dat spiritalibus gaudiis, indulget epulis, ut sit filiis quos [Col. 0376D] lactantes ducit, totus blandus, totus amabilis et suavis, totus festivus. Processit enim tanquam sponsus de thalamo suo, et exsultans occurrit a summo coelorum vertice usque ad summum ejus, donec sponsam suis confirmet dotibus. Propter quod interdum praestabat se mensis, convivantibus intererat, et omnibus communiter se exhibebat, donec divinis humana conjungeret, et faceret de terrenis coeleste consortium. Nec dubium, quod in vocatione beati Matthaei, licet Hebraeus esset, quia contra legis sanctionem se transfuderat Romanis parere quaestibus, per eum vocatio Gentium designatur. Unde cum eo mox multi publicani et peccatores veniunt convivium celebrantes, et non qualecunque, sed [Col. 0377A] magnum, ut Lucas ait (Luc. V, 29) . Quod profecto mystice illud ostenditur esse convivium, quo simul sponsus et sponsa, coelestibus redempta donis, foederantur. Et ut altius fatear, idem sponsus est vitulus ille saginatus qui occiditur, juxta alterius loci parabolam, unde istud convivium divinitus instruitur. Sed ab eisdem qui Christum per fidem in animo dilectionis affectu suscipiunt, utique praeparatur. Ibi namque publicani et peccatores, ibi Raab meretrix, ibi Tyrus et populus Aethiopum, quos idem evangelista ad Christi vocavit gratiam. Hinc Dominus per prophetam: Ultra flumina Aethiopiae inde supplices mei (Soph. III, 10) . Propterea nec immerito Levi magnum praeparasse convivium dicitur, quia gentilitas haec omnia in domo sua, scilicet in Ecclesia [Col. 0377B] Christo per fidem exhibuit. Et ideo dictum est in persona Domini: Memor ero Raab et Babylonis, scientibus me (Psal. LXXXVI, 4) . Sciebant namque jam isti Christum, et ideo memor eorum Dominus, non solum ad fidem eos vocarat, verum etiam secum ad convivium admittens, vestierat 441 veste nuptiali. Propterea filii sponsi ac sponsae quandiu cum illis est sponsus, jejunare nequeunt. Filii autem ideo dicuntur, quia ex fide Christi et Ecclesiae renati, maternis adhuc alebantur doctrinis. Omnes quidem sponsi ac sponsae filii, etsi ex omnibus sponsa una concorporatur, ut idem sint filii simul collecti in unitate fidei, quae et sponsa, charitatis foedere sociati. Unde nec immerito in eadem domo sponsa cum sponso vescebatur. Sed sponsi [Col. 0377C] filii tantum ideo vocantur, ut teneritudo fidei eorum et tirocinium discipulatus insinuetur, propter quod eis non debeat grave aliquid imponere.

Venient autem, inquit, dies cum auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt. Patet ex hoc loco quod omnes illi dies quibus Christus in carne fuit, quasi dies convivii et nuptiarum fuerint sponsi ac sponsae, de quibus spiritali connubio apostoli jam creati, lugere non poterant, quandiu sponsum cum sponsa in thalamo esse gaudebant. Sed venient, inquit, dies cum transierint nuptiae, et passionis ac resurrectionis tempus seu ascensionis advenerit, tunc jejunabunt: tunc utique, cum auferetur ab eis sponsus. Multiplicaverunt ex hoc loco post dies quadraginta passionis mox jejunia illa ecclesiastica celebranda, [Col. 0377D] statim dies illos Pentecostes Spiritus sanctus adveniens festivos dedicaverit. De qua sane occasione anus Prisca et Maximilla saltem post Pentecosten tradiderunt quadragesimam faciendam, quasi ablato sponso mox debeant filii sponsi jejunare. Sed Christi Ecclesia illud ad passionem et resurrectionem usque distulit, ut spiritalis saginae jejunio ad illud Paschale sacramentum animae melius praepararentur. Tamen apostoli non solum post ascensionem Christi coeperunt flere, verum in passione. Expleta autem ascensione, diebus quibus adventum Spiritus sancti exspectabant sine dubio et deinceps flentes et abstinentes erant. Sed et Dominus quomodo discipulos prohiberet jejunare, qui et ipse jejunabat? [Col. 0378A] Deinde, dicit eis, quod nequissimum illud daemonum genus, non nisi jejuniis et orationibus posset superari. Quapropter si eos vincere vult, qua ratione, quandiu cum illis erat non debuerint jejunare? Vel quomodo non jejunabant, cum omnis turba cum eo perseverans non habeat quod manducet; praesertim cum non nisi quinque, aut alibi, septem inter omnes panes inveniantur? 442 Putasne illis omnibus jejunantibus, Christus et soli prandebant apostoli? Absit nos ita desipere. Sed quod verius est, filii sponsi lugere vel jejunare, quandiu cum illis est sponsus, mystice nequeunt, quia introrsus gaudio gaudent spiritali, et epulis epulantur aeternae beatitudinis. Hoc itaque gaudio Joannes gaudebat propter vocem sponsi, non quod sponsus esset, sed quia [Col. 0378B] amicus ejus erat. Et hinc est quod ait non posse sponsi filios jejunare, licet illi jejunent, qui necdum ad nuptias intrarant. Quia nimirum omnes illi jejunant qui panem vitae ignorant. Christus autem et sponsus et panis est, atque convivium deliciarum. A quo jejuni erant, qui necdum renovati nuptiarum interesse nequiverant epulis. Hinc sane sequitur:

Nemo commissuram panni rudis mittit in vestimento veteri, ne major scissura fiat; neque vinum novum in utres veteres, et reliqua. Igitur antiquae legis supellectilem vetus appellat vestimentum, Judaicis attritum studiis, sensibus corruptum, sectis scissum, actibus obsoletum: commissuram autem panni rudis, Evangelii nuncupat indumentum. Quia profecto sicut vestimento tegitur corpus, ita doctrinis [Col. 0378C] anima cooperitur. Sed aliud est vestimentum vetus, aliud vero novum; quia vetus corruptionem patitur vetustate consumptum, cui si assuatur novum, pejor scissura fit, dum et illud quod erat significationis gratia promissum, corrumpitur, et illud quod ad salutem omnium erat repromissum, per se sufficere non aestimatur. Hoc plane Ebionitae non intelligentes, commiscuerunt nova veteribus, non putantes sine lege Moysi Christi Evangelium posse sufficere. Lex quidem per se usque ad gratiam, licet traditionibus Pharisaeorum esset consumpta, multum profuit; sed inchoante gratia, non vestis Evangelii, quae de agni vellere contexta est, ei admitti debuit. Imo cessantibus figuris, vetustate exinanita, ea quae in eadem erant lege agendae vitae, in novitate oportebat [Col. 0378D] transire. Unde Joannes, cum de dilectione loqueretur: Filioli, mandatum novum do vobis, inquit (I Joan. II, 8) , mandatum quod ab initio audistis. Quia profecto illa omnia non vetustatis, sed novitatis erant. Caeterum Sabbatismus et Neomeniae, ac ritus jejuniorum, vel reliqua significandae vitae instituta, quasi vestimentum vetus, jam consumpta praeterierant, veluti umbrae clarescente luce. Propterea his non assuendus erat pannus novae doctrinae. 443 Utraque tamen doctrina, jure pannus aut vestimentum dicitur, quibus induta anima non timebit a frigore infidelitatis, neque nuditate turpabitur Quia haec est illa stragulata vestis mira varietate ornata, quam nobis in Salomone sapientia perfecit. [Col. 0379A] Sed et quidem de philosphia dicunt sub specie mulieris, quod habuerit vestes subtili artificio et indissolubili materia perfectas, quas ipsa suis manibus texuerat. Quarum species ferebat ac si fumosas imagines, quas caligo quaedam neglectae vetustatis obduxerat; habens in extremis deorsum II Graecum, quod significat practicam vitam, in supremis vero Θ legebatur, theoricam volens exprimere. Quibus aperte insinuat, habitum animarum, sapientiae doctrinam esse, licet traditiones hominum eam commaculaverint. Quibus remotis ac si umbris, patet lucis veritas, quae nimirum non potest admitti vestimento veteri, ne pejor obcaecatio fiat, si lux obscuretur in tenebris, imo caligo earum rectius si clarescat in lucem. Verumtamen audis commissuram [Col. 0379B] panni rudis, non scissurae partem accipias, sed principium texturae. Tunc enim primum tela regalis indumenti de Christi vellere texebatur. De vellere, quod dabat Agnus qui tollit peccata mundi. Tunc quidem principium Evangelii texebantur, idcirco jure commissura dicitur, hoc est junctura. Non quod veteribus debeat sociari, sed quia usque in finem supra corda credentium debeat extendi et dilatari, ut una sit vestis omnium inconsutilis, et indiscissa, desuper contexta, capiens omnes, neminem nudum relinquens, nisi qui se talibus privaverunt ornamentis. Geminat autem exemplum vestimenti, et utrium veterum novorumque. Sed per utres veteres debemus intelligere Scribas et Pharisaeos, vel quoscunque extra Christi gratiam, quos necdum [Col. 0379C] abluit aqua baptismatis. Qui necdum veteri homine deposito, possunt sustinere fervorem doctrinae Christi. Nam per plagulam vestimenti novi, et vinum novum, praecepta Evangelii sentienda, quae non possunt sustinere Judaei, ne major scissura fiat. Tale quid et Galatae facere cupiebant, cum Evangelio legis praecepta miscerent. Sed Apostolus ad eos: O insensati, inquit, Galatae, quis vos fascinavit veritati non obedire? (Gal. III, 1.) Sermo igitur evangelicus, et doctrina Spiritus sancti, apostolis potius quam Scribis et Pharisaeis, aut discipulis Joannis Christo invidentibus, infundendus erat, qui majorum suorum traditionibus 444 depravati sinceritatem praeceptorum Christi non poterant custodire. Alia est enim puritas virginalis animae, nulla prioris vitii [Col. 0379D] contagione pollutae, alia libidinosae obscoenitas, quae multorum sordibus subjacuerit. Licet quidam ad imperfectionem discipulorum ista voluerint transferre, ut ipsi adhuc carnales et infirmi praecepta severiora ferre nequiverint. Quod si ita est, adhuc et ipsi in vetustate erant; quod absurdum est intelligere, cum jam secreti essent a jugo legis, et sponsi filii appellentur. Potius ergo contra eos ista dicuntur, conquirentes quare nos et Pharisaei jejunamus, discipuli autem tui non jejunant? videntur desiderasse, ut eos Christus a jejuniorum jugo, et gravitate legis solveret. Idcirco mox audiunt Evangelii praecepta, dum in vetustate manserint servare nequaquam posse, ne pejor in eis scissura fieret, quorum [Col. 0380A] doctrina vetustate attrita, novitatem praeceptorum ferre nequibant. Et ipsi, utres, vinum nuptiarum, de quo apostoli ebrii loquebantur variis linguis, continere non poterant. De quo nimirum vino architriclinus sponso fertur dixisse: Servasti vinum bonum usque adhuc (Joan. II, 10) . Quod denique vinum, necdum Pharisaei quibant ferre vetustate corrupti. Utres autem novi, scilicet apostoli et eorum imitatores, illo replebantur. Quia prius ut utres pellium ab omni squalore purgantur, et pigmentis liniuntur odoramentorum interius, ita confecti divinis torcularibus apti censebantur virtutibus, et gratia Spiritus sancti reparati. Quos sane David futuros aspiciens de se gemebat dicens: Defecerunt oculi mei in eloquium tuum, dicentes: Quando consolaberis [Col. 0380B] me? Quia factus sum sicut uter in pruina (Psal. CXVIII, 82) . Quae pruina infidelitatis procul dubio istos congelaverat, idcirco vetustate consumpti, mustum evangelicae praedicationis capere nequibant, neque praecepta servare. Quod bene dispensator salutis praevidens, novos utres de praelo crucis replet ebrietate spiritus, veteres autem vacuos deserit, ne pejor scissura fieret.

Et ecce princeps unus accessit, et adorabat eum dicens: Fitia mea modo defuncta est, sed veni, impone manum tuam super eam et vivat. Porro Marcus et Lucas, non mortuam eam dicunt, sed in extremis esse, vel in brevi morituram, videlicet morti proximam (Marc. V, 25; Luc. VIII, 42) . Quam ideo praesens evangelista mortuam nuntiasse asseruit, [Col. 0380C] quia desperaverat pater eam vivam invenire: propter quod vicissim utrumque dicunt, quia 445 utrumque ille petierat, ut sive morituram mox sanaret, sive jam mortuam suscitaret. Hinc quoque tam flebili lamentatione remedium postulat filiae desperatus de vita: non quidem, ut aestimo, incredulus, sed eruditus a lege. Qua de causa licet omnia verbo creasse Deum in principio cognoverit, hominem tamen Dei manu plasmatum legerat, ex quo denique eadem manu filiam, qua creata fuerat, recreari credidit, et reduci de morte ad vitam. Unde patenter rogat: Sed veni, impone manum super eam. Ut qui sponte prius ad creandum posueras, ad reparandum iterum exoratus imponas. Et hoc est quod Propheta fatetur dum decantat: Tu formasti [Col. 0380D] me, et posuisti super me manum tuam (Psal. CXXXVIII, 5) . Quia qui posuit cum formaret ex nihilo, deposuit ut imponat iterum manum, et reformet eam de perditione. Juxta anagogen etiam multum valet quod ait: Sed veni, impone manum super eam. Procul dubio, quia singula sacramentis plena sunt, et omnia satis provide a Domino praeparantur. Nec vacat a mysterio quod sexto signorum loco, homines a daemonibus obsessos liberat: ut quem sexto die manibus de terra plasmaverat, eodem (juxta hunc evangelistam) curationum numero ad se revocans a dominio deceptoris liberaret, et ad imaginem primae creationis reformaret. Sic itaque quod septimo loco, fide offerentium, paralyticum [Col. 0381A] curat, peccata relaxat, et eum ad domum repedare jubet. Quia septem Spiritus sancti donis, omnia peccatorum vulnera sanat, et gratiam redeundi ad patriam praestat. Unde satis oculose sermo divinus nunc octavo curationis signo filiam archisynagogi offert, nolens eam excludere a mysterio verae circumcisionis, sed subintrat mulier fluxum sanguinis perpessa, et octavo sanatur loco. De cujus revera numero Synagoga divinitus removetur, ut saltem veniat ad novum, juxta quod in Psalmis canitur: Aethiopia praeveniet manus ejus Deo (Psal. LXVII, 32) . Atque illud: Cum intraverit plenitudo gentium, tunc omnis Israel salvus fiet (Rom. XI, 25) . Nam princeps qui accedit rogaturus pro filia, typice populum patriarcharum specialiter designat, qui pro [Col. 0381B] Synagoga indefessis precibus obsecrans, post Ecclesiae introitum et curationem a profluvio infidelitatis, et a menstruis idolorum, vix filiae obtinuit sanitatem. Hinc quoque est, quod implorat: veni et impone manum super eam. Venire enim rogat, qui ubique omnia replet, hoc est carnem visibilem apparere. Cujus nimirum 446 impositione manus sanatur Synagoga, et resuscitatur ad vitam. Quae revera prophetica voce canit etiam cum Ecclesia: Dextera Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit me (Psal. CXVII, 16) . Ac si patenter dicat: dextera Domini restituit quod crearat, propterea non moriar, sed vivam. Talia quippe praesenserat populus patriarcharum, et ideo hic ab alio evangelista bene Jairus nominatur. Jairus quippe illuminans, [Col. 0381C] vel illuminatus interpretatur. Illuminatus autem a lege et prophetis per gratiam sancti Spiritus; et ideo ipse illuminans ab eo quod jam illuminatus erat, jure appellatur. Sic et apostoli lux mundi sunt vocati, non substantialiter quidem, sed ex participatione verae lucis. Hunc princeps Synagogae humilis descendit ab arce Pharisaicae traditionis, devotus venit, suppliciter adoravit: licet quidam adhuc de infidelitate venisse autument quod eum ad filiam, ut ei imponat manum, venire rogat; quasi necdum ubique sicut nec regulus ille ex Evangelio, praesentem intellexerat. Sed qui cuncta novit huic mox obtemperat. Sed tamen absens curans filiam, se ubique praesentem docet. At vero hic tale aliquid si in corde gessisset, qui corda inspicit singulorum corrigere [Col. 0381D] debuisset. Nisi forte ad hoc mulier, quae sanguinis fluxum patiebatur, ad medium in via deducitur, ut iste disceret eum non loco circumferendum, non itinere fatigandum, non praesentia solummodo corporali requirendum, sed credendum quod ipse ubique potens esset Deus, ubique totus, ubique semper. Interea praescius idcirco fortassis ire festinat cum eo, ut hanc in via prius clementer curet, de cujus plane curatione nodum dubietatis tollat. Ait namque: Filia mea modo defuncta est, quod est dicere, adhuc est in via spiritus, adhuc in extremis est, adhuc domi. Quam necdum tartarus invasit. Ergo ut eam possis retinere, festina. Quo nimirum dubietas Judaeorum insinuatur, et vecordia. Unde [Col. 0382A] mox e more usa gentilitas, videlicet fide recepta, occurrit ad medium, ut prior sanetur quam Synagoga. Verumtamen Christus, licet non se missum nisi ad oves perditas domus Israel fateatur, propter duritiam cordis eorum, prius a menstruis idolorum Ecclesiam de gentibus clementer curat. Et hinc est, quod dum ad alia tendit, alia in via fide sanitatem praeripuit. Propter quod itaque scriptum legimus: Ipsi me provocaverunt in eo qui non erat Deus, et ego provocabo eos in eo 447 qui non est populus, et in gente stulta irritabo illos (Deut. XXXII, 21) . Nam quod archisynagogus eruditus a lege et prophetis Christum Deum forte ubique praesentem necdum noverat, neque Christum Deum aestimat, mulier jure perpessa, menstruis curatur. Si tetigero, inquit, tantum [Col. 0382B] fimbriam vestimenti ejus, salva ero. Potest igitur uterque sensus populo Judaeorum convenire, ut per eos qui Christum Deum crediderant, Jairus illuminans vel illuminatus dicitur; per eos vero qui dubitantes tantum hominem putarunt, Ecclesiam introisse ad fidem, sicut Apostolus commendat. Ait enim, incredulitas eorum salus gentium. Cum autem, inquit, plenitudo eorum introierit, tunc omnis Israel salvus erit (Rom. XI, 25) .

Et ecce mulier, quae sanguinis fluxum patiebatur duodecim annis, accessit retro, et tetigit fimbriam vestimenti ejus. Juxta Evangelium itaque Lucae et ipsa principis filia duodenis defuncta legitur (Luc. VIII, 42) . Quia profecto mystice haec mulier, Ecclesia videlicet de gentibus aggregata, ex eo coepit aegrotare, [Col. 0382C] profluxumque immunditiarum pati, ex quo gens Judaeorum credere, deinde legalibus ad Deum institutis divinitus erudiri. Melius jamque comparatione virtutum vitia ostenduntur. Sed cum adulta illa de menstruis idolorum cultibus, in quibus secundum evangelistam, erogaverat omne patrimonium suum, conversa sanatur ad Christum, illa mox perfidiae suae languore moritur. At per hoc utraque illarum duodenis jure narratur. Solent enim etiam leges saeculi quoque duodecimo aetatis anno jam suis coercere praeceptis; et ipsi legum praemio pro bonis, aut supplicio pro malis interdum subjacere. Unde secundum anagogicos Scripturarum sensus jure illa sanatur a Domino, quae adulta vitae recepit intelligentiam, et praeteritorum actus ignorantiae deputantur. [Col. 0382D] Illa vero simili modo cum jam jure adulta Christum ex lege repromissum suscipere debuisset, quia noluit credere a prophetis et patriarchis mox mortua nuntiatur. Et notandum quod sanguine fluens, non in domo, non in urbe accedit ad Deum, quae juxta legem a conversatione humana excludebatur, sed in itinere ambulante Domino: ut dum pergit ad alia, in via quae Christus est, aliam, id est Ecclesiam, curatam ostendat. Quod sane alibi sermo divinus insinuat, cum quidam invitati ad nuptias venire recusassent. Exite, inquit, ad exitus viarum, et quoscunque inveneritis bonos et malos, compellite 448 intrare (Matth. XXII, 9) . Siquidem de viis hujus saeculi vocatur Ecclesia. Idcirco ista praeparatur [Col. 0383A] dum ad aliam iret, ut haec prior in via occurreret. Dicebat enim intra se: Si tetigero fimbriam vestimenti ejus tantum, salva ero. Mira dispensatio. Ecce inter Deum et mulierem furtivae salutis agitur, tamen grande commercium. Archisynagogus quidem devotus occurrit, et totus ad adorandum in terra prosternitur; causam refert, dolorem insinuat, movet affectum, impetrat ut properet, et accedat ad curam. Mulieri vero non quaesitus Dominus occurrit praeteriens, saltem ingessit, quatenus et hoc generale pietatis opus apertius praemonstraret. Accessit, inquit, retro. Retro autem, quia post ascensum Salvatoris credidit. Sed juxta historiam hanc etsi cogebat ad Christum doloris magnitudo accedere, foeditas tamen vulneris prohibebat. Sed maluit fidei [Col. 0383B] trepidante consilio ex fiducia judicari, quam de tam foedo vulnere sic perire. Audiant igitur scelesti et immundi, abrumpant pudorem noxium, et inveniant consilium fidei, medicinamque salutis. Noverat enim haec, quod Christus Deus et homo esset. Alioquin illum nisi Deum crederet, quomodo in fimbria extra hominem salutem quaereret? Qui nisi Deus esset, quomodo in fimbria extra se sentiret? Constat igitur et illam Deum in homine credidisse, atque extra hominem Deum fuisse; idcirco ejus devote tangit fimbriam, quem ubique fides Ecclesiae confitetur. Profecto autem totus ubique totus, et in homine Christo Jesu, quandoquidem extra se nihil praestat. Ait enim:

Sentio virtutem exisse a me. De illo quidem exiit, [Col. 0383C] quia in illo plenitudo divinitatis erat, et in divinitate virtus omnipotentissima pollebat. Divinitas autem ubique erat. Aliter tamen in homine Christo, aliter autem in fimbria vestimenti. Porro in homine Christo ut Deus homo esset, quia Verbum caro factum est: in fimbria vero, sicut et in universo mundo, non quod Deus jure mundus vel fimbria credatur, sed quia extra, sive intra, potens tenet et regit omnia. Praeparatur igitur mulier, in cujus typo universalis Ecclesia sub specie designetur, propterea dum libet ex ea divinitus tanta praedicantur.

Si tetigero, inquit, fimbriam vestimenti ejus tantum, salva ero. Et mira fiducia! Nam in lege si quis mulierem menstruam vel fluentem sanguine, sive quodcunque [Col. 0383D] 449 illa tetigisset, immunda erant. Haec vero: Si tetigero fimbriam vestimenti ejus, salva ero. Liquet igitur, quod eum Deum credidit, qui nullis coinquinatur sordibus, imo abstergit vulnera, emundat immunditias, et languores vacuat. Sed nunquid non sine tactu ejus, ei praestare poterat; praesertim cum nec se tangi ab eo postulat, sed ipsa cincinnum vestimenti ex fide furtim tangere praesumit? Istinc igitur liquet, quod passim in Evangelio mysteriis et rebus divina praedicantur; propterea et haec tetigisse nempe dicitur, ut fides qua Christus a suis tangitur luce clarius reseretur. Quantum igitur ad historiam attinet, quia se indignam judicabat, idcirco retro accessisse dicitur, non quod ignoret [Col. 0384A] Christum omnia contemplari, praesertim cum et in fimbria Deitatem credidit, sed ut turbae declinaret aspectus. A populo quidem nesciri voluit, non a Christo. Propterea non Deum latere se, sed homines quid gereret aestimavit. Alioquin quomodo ab aspectu divinitatis latere credidisset, in quo nihil postremum, nihil judicavit infirmum, dum virtus et salus etiam in fimbria quaeritur. Patet itaque, ut dixi, sensus mysticus, quod haec mulier, videlicet Ecclesia, Christum tangit fide, quem turba premit. Ista siquidem est mulier, quae primo vulnerata peccato primae originis fluebat sanguine, et menstruis cruentabatur delictis. Quae fide integra surripuit sanitatem, dum perfida archisynagogi filia, videlicet Synagoga, suis doctoribus perlecta, mortua nuntiatur. Sic, sic nimirum Christus tangitur, dum et ubique potens [Col. 0384B] creditur, et Deus in homine veneratur. Propter quod cuidam necdum credenti dicitur: Noli me tangere, nondum enim ascendi ad Patrem meum (Joan. XIX, 21) . Ascenderat autem hic ad Patrem, quia coaequalem ei illum credidit, idcirco fimbriam vestimenti ejus fide perfecta tetigit. Quid ergo per fimbriam, nisi virtus Deitatis designatur? Ista namque est fimbria mandatorum, quas in summitate pallii sacerdotis Moyses fieri jubet, per quam haec mulier interna penetravit, et per fimbriam tetigit capitis summitatem. Hausit namque de cincinno guttam salutis, et de capite rorem pietatis. Unde et sponsus in Canticis: Caput meum plenum est rore, et cincinni mei noctium guttis (Cant. V, 2) . Pervenit enim haec ad fontem [Col. 0384C] roris, et furtim hausit ex fimbria guttam salutis. Profecto quia credidit quod unguentum in capite descendens pervenerit usque ad oram vestimenti ejus. Hoc namque rore Spiritus sancti 450 crines Samson septem repleti erant illius Nazaraei, scilicet Christi, in quibus tanta virtus inerat, ut inexsuperabilis esset. Sed dum Dalilae amplexus quaerit, scilicet Ecclesiae menstruosae, infirmatur usque ad mortem, mortem autem crucis. Hoc nimirum ista intelligens accessit retro, et tetigit fimbriam vestimenti ejus. Fimbria autem vestimentorum nec immerito quilibet sanctorum apostolorum accipitur. Omnis namque Ecclesia vestimentum Christi saepe designatur, et ideo quoque est quod unguentum de capite fluens usque ad oram vestimenti descendisse canitur [Col. 0384D] (Psal. CXXIII, 2) , ut omnes quos divina virtus induerit plenos Spiritus sancti gratia non dubitemus. Unde cum quilibet eorum fide tangitur, doctrina salutis hauritur. De quibus per prophetam voce patris ad filium: Vivo ego, quia omnibus his veluti vestimento vestieris (Isa. XLIX, 18) . Isti sunt equidem, ut dixi, cincinni guttis noctium pleni, dum sponsus pulsat ad ostium, quos admodum Christi Ecclesia ubique fide tangens confitetur: Si tetigero tantum vestimentum ejus, salva ero. Quia per doctrinam eorum a fluxu infidelitatis salvatur. Retro autem tangit, sicut dixi, quia post ascensionem ejus, credidit; seu quia dictum est: Si quis mihi ministrat, me sequatur (Joan. XII, 26) ; et alibi: Post Dominum [Col. 0385A] Deum tuum ambulabis. Unde Moyses posteriora Dei videns coruscus de monte descendit.

At Jesus conversus, et videns eam, dixit: Confide, filia, fides tua te salvam facit. Nec itaque dixit: fides tua te salvam factura est, sed salvam fecit; ac si aperte dicat: In eo quod credidisti, jam salva facta es. Et notandum quod fides salutem acquirit, et non salus fidem. Siquidem quia initiatrix radixque omnium virtutum fides esse probatur. Licet quidam prius virtutes requirant, deinde promittant fidem: tamen prior esse debet fides, ut postea quilibet perveniat ad salutem. Quod autem Jesus conversus dicitur ad mulierem, credendum non motu corporis tantum, sed etiam prius divinitatis aspectu, ut mulier converteretur ad Christum, deinde per fidem [Col. 0385B] curam acciperet sanitatis. Propter quod fatendum, quia vidit divinis oculis potius quam humanis, vidit ut saluti redderet, et non ut agnosceret quam profecto sciebat antequam ipsa sciret Deum requirere. Quid plura? Christus hoc mulieris exemplo docuit quantum fides proficiat ad salutem. Ista namque est potestas qua utimur, non solum ut sanemur, sed etiam ut filii Dei simus. Unde ait: Fides tua te salvam 451 fecit. Sed nisi prius eam conversus vidisset, haec minime illum fide tangeret. Sed recreavit prius quod faceret, et dedit unde tangeret. Inde duntaxat renata jure filia vocatur, et potestate accepta fidei, sanatur. Alioquin nisi prius perciperet, non solum salutem a medico non referret, verum nec eum tangeret. Porro juxta tropologiam, princeps [Col. 0385C] iste animalis quilibet homo jure designatur, qui pro filia, id est pro carne, rogat; eo quod omnis mortalitas nostra in extremis fore recte creditur. Sed quaerit prius anima fluxum vitiorum male perpessa, et tangit saltem minima mandatorum Dei fide recreata, ut in salutem perveniat. Prius namque ordo, id est ut homo in anima sanetur, deinde ad resuscitationem et salutem carnis anhelet. Unde Propheta: Sitivit in te anima mea, quam multipliciter tibi caro mea (Psal. LXII, 2) . Verumtamen audiat Christianus quilibet, et quotidie corpus Christi de altare participans, quantam de eo possit sumere medicinam, quando mulier tantam rapuit de sola Christi fimbria sanitatem. Fortassis per hoc docuit haec mulier, quantum sit corpus Christi sumere de sublimitate [Col. 0385D] altaris coram oculis divinae majestatis, dum ex fimbria sic profluxit illico a tactu fons sanitatis. Sed quod deflendum est valde, exinde medicinam tulit vulneris; nobis vero medicina ipsa interdum retorquetur in vulnus. Hinc quoque est quod Apostolus ait: Qui tangit, seu qui comedit corpus Christi indigne, judicium sibi sumit (I Cor. XI, 29) . Capit igitur temeritas potius infirmitatem, unde fides accipere debuit sanitatem. Propter quod inter vos multi infirmi et aegri, et dormiunt, inquit Apostolus, multi (Ibid., 30) . Dormientes vero mortuos appellat quos acriter deplorat et luget in vivo corpore jam sepultos. Et notandum quod Christum nec tactus polluit immundae, nec visus offendit cruentae, nec odor exasperat [Col. 0386A] fetoris, nec auditus coinquinat humanae contagionis. Profecto, quia etsi sol tangat stercora, nec tamen coinquinatur, quanto magis creator solis, dum tangit nostra vulnera? Offendunt itaque et displicent ei peccatorum vulnera, magis quam corporum passiones, vitiorum sanies magis quam viscerum fluxus. Quia etsi quisque voluntarius labitur in delictis, tamen in languoribus tenetur invitus. Propter quod caveat quisque indigne contingere vitae sacramentum, imo purget se prius a menstruis, et sic demum fidelis accipiat. Nec prorsus dubitet divinitatem Christi deesse in carne corporis ejus, 452 si usque ad fimbriam pervenit. Virtutem autem Divinitatis fides ubique consequitur; quia ubique est et nusquam abest: sed tamen magis in corpore et [Col. 0386B] carne Christi: per quod etiam, quia Verbum caro factum est et habitavit in nobis (Joan. I, 14) . Et si itaque corporis Christi assumptio transvecta est ad coelos, quia majestas Verbi infidelitatis est ubique libera, non recessit a nobis. Propter quod devotus quisque ubique fide tangat, ne cum turbis male comprimat, et conculcet Christum. Sequitur:

Et cum venisset Jesus in domum principis, et vidisset tibicines et turbam tumultuantem, dicebat: Recedite, non est mortua puella, sed dormit. Ecce dormire dicit, quam supra mortuam pater nuntiarat. Et sicut alius evangelista expressius refert, dum haec aguntur in via, a servis mortua asseritur dicentibus: Noli vexare Magistrum, mortua est enim puella. Mira Dei dispensatio! Ecce duodenis ista defluxit [Col. 0386C] ad mortem, dum illa coaeva resurrexit in vitam. Quo nimirum numero non tempus humanae vitae concluditur, sed annus duodecim distinctus mensibus designatur. Unde propheta: Annum acceptum Domini praedicat (Luc. IV, 19) , et Apostolus temporis plenitudinem commendans: Venit, inquit, plenitudo temporis, misit Deus Filium suum (Gal. IV, 4) . Qui nimirum adveniens credentibus vitam reddidit, incredulos vero detrusit in mortem; eos videlicet quos perfidia Judaeorum interemit. Recte servi appellantur qui nolunt vexari Christum, ut ad defunctam Synagogam veniat; Magistrum eum legis aestimantes, licet mortuam pronuntient, eo quod perdiderint spem resurrectionis, et nolunt ad eum redire. Constat igitur Scribas et Pharisaeos Deum in corpore despexisse, [Col. 0386D] sed Christus prophetis et patriarchis pro ea interpellantibus, domum adire festinat, ut mortuam resuscitet Synagogam. Ubi cum vidisset tibicines et turbam tumultuantem, recedere jubet. Isti sunt enim fautores, quorum perlecta threnis somno usque hodie premitur infidelitatis. Solet igitur in tibiis lugubre carmen ad vigilias, et cantilenae personare mortuorum, ut corda torpentium excitent ad lamenta. Sic Judaei litteram sectantes, quae occidit, quasi suis canticis et threnis, luctum ingerunt, et mortuam Synagogam usque hodie deplorant. Quibus cum a Christo vel a suis dicitur discipulis: Non est enim mortua puella, sed dormit, derident eum, perfidia depressi suae infidelitatis. Sed Christus, his cum [Col. 0387A] turba ejectis omnibus, intrat et tenet manum 453 puellae, quia Deo omnia vivunt. Unde ait: Non est mortua puella, sed dormit. Ac si patenter dicat, dormit in superstitionibus legis, et traditionibus pravae persuasionis. Unde a domo resurrectionis Christus turbam tumultuantem infidelium Judaeorum ejicit, et tibicines, pravos scilicet magistros, ab officio litterae repulsurus, extra donum facit. In qua denique domo solummodo septem personae remansere, designantes ex Judaeis eos resuscitari ad lucem, in quibus septiformis Spiritus sancti gratia se perfuderit, et numero consecraverit. Sed forte quaeritur cur manum hujus tenuerit, sicuti et ejus, quem a febribus in domo Simonis supra sanasse legimus. Patet igitur in utraque quod sexus femineus [Col. 0387B] ad vitam reducitur; propterea juxta litteram utrarumque manus tenetur, ut illa sanetur, quae contra vetitum de arbore gustum mortis viro porrexerat. Caeterum juxta moralem intelligentiam, ejectis daemonibus, qui male praecantabant miseram animam, et turba vitiorum, resuscitatur ad vitam; quae manu tenetur Salvatoris, de qua, qui praedestinati sunt nemo potest auferri. Quibus curatis reddita salus cunctis designatur, dum una earum de infirmitate erigitur, altera vero a morte resuscitatur. Scit enim prudens lector quod ubique mystice species recurrit ad genus, et dum fides confirmatur gestorum miraculis, generalitas praedicatur salvanda virtutibus. Unde et species infra genus concluditur, et specierum significationis terminum, tam in moralibus [Col. 0387C] quam in allegoriis genus non excedit. Propterea et per mulierem Ecclesia de gentibus, aut anima quaelibet decore virtutum et fortitudinis robore penitus destituta, designatur. Per puellam vero defunctam Synagoga, quae prius Spiritu fidei vixerat; aut anima daemonum praestigiis perempta, significatur. Illa siquidem fluxum patiebatur vitiorum; haec vero jam jamque in mortem deciderat. Illa pulchritudine et robore sanguinis destituta; haec pessimis daemonum praecantationibus interempta est. Nam in sanguine decor et fortitudo corporis praestatur, cujus fluxu virtutes bonae vitae deciderant, et misera ac flebilis anima suis foedata immunditiis cruentabatur. Sed sicut ista nisi ex fide tactuque virtutum non sanatur: ita defuncta criminibus vitiorum, non [Col. 0387D] nisi manu Salvatoris ad vitam resuscitatur.

Transeunte inde Jesu, secuti sunt eum duo caeci clamantes: Miserere nostri, fili David. 454 Hoc de duobus caecis, et de muto daemonioso, solus Matthaeus dicit (Matth. XX, 30) . Illi enim duo caeci, de quibus et alii narrare probantur, non sunt isti; sed tamen simile factum est. Ita ut si hic ipse eorum etiam non meminisset, posset hoc quod nunc narrat ab aliis dictum fuisse duobus. Quod commendare memoriae diligenter debemus, esse quaedam facta similia in sacro Evangelio, cum idem ipse utrumque commemorat. Ut si quando talia singula apud singulos invenerimus, atque in eisdem contrarium quod solvi nequeat, occurrerit, non hoc esse, illius loci factum simile [Col. 0388A] alterius rei. Nam transeunte Domino de domo principis, et pergente ad domum suam, sicut supra legimus, quod ascenderit in navem, ut transfretaret et iret in civitatem suam, clamabant ipsi duo dicentes: Miserere nostri, fili David. Et tamen non curantur transitorie, non in itinere, ut putabant: sed postea venit ad domum suam, accedunt ad eum et introeunt. Et ibi interrogati diligentius et instructi, lumen recipiunt. Profecto quia extra domum Jesu, id est extra Ecclesiam, nemo lumen potest accipere. Unde primum eorum discutitur fides, si possint credere, quod queat eos salvare. Deinde fidei lumine recepto, visus oculorum mox redditur. Nec tamen, ut supra dixi, de miraculo fides, sed per fidem lumen oculorum obsecrantibus restauratur. Idcirco prior [Col. 0388B] fides requiritur, quia possibilia sunt omnia credenti. Exponit autem hoc miraculum illud de principis filia, et emortuae mulieris, propterea consequenter ut quod ibi mors et debilitas, hoc caecitas duorum ostenderet; uterque duntaxat populus Domino transeunte caecus erat in hoc saeculo, cupientes reverti ad domum suam. Qui nisi confessi fuerint Christum filium David, et clamaverint Miserere nostri, neque a profluvio delictorum, neque a morte resuscitantur. Hinc quoque interrogantur.

Potestis credere quia possum hoc facere? Responderunt: Utique, Domine. Credebant autem, et confirmatur hac interrogatione fides eorum, sicut is qui dicebat: Credo, Domine, adjuva incredulitatem meam (Marc. IX, 24) : propterea, ut aestimo, prius non curantur. [Col. 0388C] Tamen clamor eorum profundum cordis affectum insinuat: Miserere nostri, fili David. Ac si aperte dicant: Os nostrum et caro nostra es, miserere nostri. Et si non ob aliud, pro cognatione carnis. Porro interrogati si credunt, dicunt, Utique: Domine. Prius enim 455 filium David clamantes, postea vero plenius et perfectius Dominum confitentes dicunt: Utique, Domine. Ac per hoc humanitatem Christi divinitatemque invocant, ut fides eorum accepta fiat. Alioquin quicunque humanitatem carnis in Christo sine divinitate praedicant, aut divinitatem sine vera humanitate, necdum credunt, sed erroribus obcaecantur: propterea lumen cordis nequeunt recipere. Audiant Marcion et Manichaeus, ac caeteri, qui negant Christum de stirpe David in carne venisse, vel [Col. 0388D] qui veram Divinitatem in una eademque persona negant; et discant Christum appellare filium David secundum carnem, eumque ipsum Dominum confiteri. Caeterum illi qui extra Ecclesiam se faciunt catholicam, redeant ad domum Jesu, quia nequeunt alicubi lumen recipere, quatenus per veram fidem resumant quod amiserunt. Noverint igitur fide promerendum, quidquid petierint infra domum Christi, et non ex imperatis fidem sumendam, quoniam istis non prius salus praestatur quam credant.

Deinde comminatus est eis ne quis sciret; illi autem diffamaverunt eum in tota terra illa. Contraria quidem, sed justa. Nam Dominus humilis docet jactantiam declinare, illi e contra beneficium salutis [Col. 0389A] nequeunt ob memoriam gratiae reticere. Necdum enim de se vult Salvator magna quaeque et deifica praedicari, ne gloria praecederet passionem. Apostolis quidem haec servantur, et ideo istis recte dicitur, ne usurparent quod aliorum erat. Ipsi vero diffamaverunt eum in tota terra illa, juxta quod futurum erat, quia in omnem terram exivit sonus apostolorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII, 5) . Secundum moralem autem intelligentiam, exterior et interior homo lumen a Domino infra unitatem Ecclesiae Christi tum plene recipit obsecrando, cum et Christum in carne venisse de semine David creditur ad justitiam, et eum Deum et Dominum ore confitentur in salutem.

Illis autem egressis, ecce obtulerunt ei hominem [Col. 0389B] mutum daemonium habentem. Et ejecto daemone locutus est mutus. Quod autem Graece dicitur κωφὸν, in communi eorum sermone magis surdus quam mutus intelligitur. Sed moris est Scripturarum per κωφὸν, mutum, vel surdum indifferenter dicere. Ex quo patet in uno eodemque homine tria simul signa exhibita, dum ejecto daemone locutus est mutus, et per ambiguum verbum surdus recepisse auditum 456 significatur. Mirum si totum hominem daemon pervaserat, quomodo aliquas partes corporis occuparat, aliquas vero relaxasse non dubium, ut puta visum, odoratum et tactum. Quod non abs re fecisse manifestum est. Obstruxerat enim auditum, ne verbum fidei vel doctrinae Christi capesceret; obtorpuerat lingua, ne confessionis vocem, vel obsecrationis [Col. 0389C] emitteret. Oculis autem, caeterisque sensibus, non nisi corporalia sentire poterat. Unde quaerat prudens lector, si animam introrsus possideat, dum sic exterius membra inimicus dilaniat his utens, alia quidem ut nullum usum habeant, ac si organo, ut miser homo nihil interea agere videatur. Porro nec mirum si in carne dominatur, ubi habitat lex peccati, de qua Paulus apostolus: Scio quod non habitat in carne mea bonum (Rom. VII, 18) . Ac per hoc jure ad eam, quasi ad suam legem, accedit inimicus. Sed aliud est cum suas leges in nobis ad concupiscendum inflammat, aliud cum sibi traditum in interitum carnis totum hominem possidet. Utrum tamen aliquos in carne et in anima simul, aliquos vero in carne solum, ut spiritus salvus fiat, jure [Col. 0389D] quaeritur. Quod facile patet ex his quos divinus arbiter sibi praedestinatos servat: qui non ei ideo traduntur, ut deinceps animam pejus possideat; sed ultione expleta per hoc quod suum erat evindicans quae Dei sunt, quia non judicat Deus bis in idipsum, juste postremum amittat. Quosdam vero alienos a Deo aliquando sic jam tenet, ut totam fabricam penitus quasi perennis exactor possideat. Istum tamen calliditatis arte sic affecerat, quia Dominum in terris repererat advenisse, quatenus nec auditus verbi, nec virtus divini nominis, nec confessio ad eum pertingeret. Hinc est quod latebras speluncae suae pectus fecit, obstruxit aures, vinxit linguam, ne obseratis foribus verbum vitae aut ederet aut perciperet. Non quod [Col. 0390A] spiritus immundus humanis distinguatur membris, sensibus angustetur, quia spiritus est, et uno momento temporis totum circumvolat orbem, varias mutatur in formas, corda penetrat, illudit animas, aspirat impias et pessimas cogitationes. Sed dum misera hominis membra tenet, nihil de se potest, quem fortis possidet inimicus.

Et cum ejecisset, inquit, daemonium, locutus est mutus, et admiratae sunt turbae. Liquet igitur quod fenestras ipse clauserat; propterea auctor salutis auctorem prius pepulit, 457 quo namque ejecto linguae officium mox mutus recepit, et mirantur turbae. Mirantur nec credunt, neque confitentur Deum, sed dicunt quod nunquam sic apparuit in Israel. Supra legem, licet inscii et increduli ea [Col. 0390B] quae gesta sunt esse intelligunt, supra omnes qui retro fuere Jesum praedicant quia licet Elias, aut Elisaeus, vel caeteri virtutes fecerint, nullus tamen potestate vel imperio. Neque aliquis eorum talia vel tanta fecit. Judaei autem dicebant quod in principe daemoniorum ejicit daemonia. Miseri, quae negare non poterant, calumniantur opera Deitatis. Turbae quidem admirantes dicunt, quod non apparuit sic in Israel. Et isti obcaecati invidia dicunt opera Salvatoris in Beelzebub principe daemoniorum esse facta. Secundum anagogen autem, mutus iste gentium populus designatur, qui apostolorum ministerio Domino est oblatus, cultui idolorum mancipatus. Qui plane mutus fuisse probatur, dum veritatem loqui necdum didicerat. Surdus autem, quia Domini praecepta [Col. 0390C] nec fidei verbum audierat. Plenus denique daemonio, quia membra ipsius spiritu immundo repleta erant. Quo sane ejecto, audiunt quotidie verbum veritatis, et ore confessionem pronuntiant salutis. Unde mirantur adhuc hodie infideles, sicuti a principio, quando Ecclesia linguis loquebatur variis, et Judaei calumniantur nos Christum non credentes. Constat igitur quod sic ut per admirationem et confessionem plebium fides gentium praemonstratur, ita per calumniam Judaeorum, usque hodie incredulitas et blasphemia designatur. Patet namque omnis anima, dum adhuc in mundo criminibus volvitur, quod muta et surda esse convincitur. Alioquin nisi surda esset, utique verbum salutis audiendo perciperet. Unde quam saepe Dominus: Qui habet aures audiendi, [Col. 0390D] audiat (Matth. XI, 15; XIII, 9, 43; Marc. IV, 7; VII, 16; Luc. VIII, 8; XIV, 35) . Sed quia infelix torpore surditatis premitur, constat quod a daemonio vexatur. Propterea nec verbum confessionis proferre, nec salutem vitae audiendo potest haurire. Hinc Propheta terribiliter incutiens: Peccatori autem dixit Deus: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? (Psal. XLIX, 16.) Ac si patenter dicat: quia spiritu immundo ageris, indignum est ut verbum salutis ulli narrare praesumas. Curandum igitur doctoribus, quoties tam insensibilis sit auditor, ut nec velit, nec intelligere cordis aure quae dicuntur queat, offerat eum suis precibus Salvatori, qui a maligno premitur spiritu, [Col. 0391A] ut, illo ejecto, cordis occulta confiteatur, deinceps autem auditu auris audire quae divina sunt devotus invigilet. Alioquin 458 quisque in vacuum laborat, nisi Deus audiendi introrsus incrementum praebeat.

Et circuibat Jesus civitates omnes, et castella, docens in synagogis eorum. Per omnes autem civitates et castella, ut nemo exciperetur ab officio salutis. Apostolos tamen prius docuit in monte, quorum conversatio in coelestibus futura praesignatur, caeteras in synagogis eorum, qui altiora necdum poterant comprehendere. Mirabili quidem ordine prius docens Evangelium regni, deinde post praedicationem atque doctrinam, curabat omnem languorem, et omnem infirmitatem; ut quibus sermo fidem non [Col. 0391B] suaserat, virtutum opera persuaderent; Erat enim, (ut duo ex discipulis ambulantes loquuntur) potens in opere et sermone (Luc. XXIV, 19) , propterea promittebat regni documenta, postea vero signis et prodigiis, ut commoverentur ad fidem, potenter hoc ipsum commendans. Nusquam igitur de alio aliquo dictum reperies, nisi de solo Domino, quod curaverit omnem languorem et omnem infirmitatem; licet et discipuli multos sanaverint, sicut legimus, quod etiam ex umbra Petri plures curati sunt. Sed quaerendum utrum ab eo loco quo de monte descendit, omnem languorem et omnem infirmitatem curaverit eorum qui oblati sunt, cum decem solummodo exinde curati connumerantur, an etiam et alios quod manifestum est; quia profecto ad hoc [Col. 0391C] tam sollicitus omnia circuibat, ut omnes sanaret, et ipsi perciperent Evangelium regni. Manifestum est quod sicut in civitatibus et castellis, et in omnibus vicis docebat in synagogis eorum, quae sermo Evangelicus explanat per singula et promittit, licet ex hoc intelligatur quid docuerit, quia legitur Evangelium regni docuisse. Ita liquet innumeras virtutes fecisse, quae non sunt scriptae, in tantum ut nullus languor, nulla infirmitas esset eorum quam non curasset. Porro discipuli non poterant eum sanare a daemonio, qui delatus est ei. De quo dicitur, quod hoc genus daemonum non nisi oratione et jejunio curetur. Christus vero omnem languorem et omnem infirmitatem interius exteriusve pellebat quasi Dominus, probans sibi nihil impossibile. Sed solummodo [Col. 0391D] sicut ille sermo ex his omnibus in monte habitus, sufficere creditur, propterea Spiritu sancto reserante posteris stylo traditus est ad doctrinam. Ita siquidem ex omnibus paucissimae narrantur virtutes, quae rebus et numero sacramenta fidei commendent, et omnia Salvatoris opera insinuent plena fore mysticis muneribus. 459 Saepe enim legimus in hoc ipso Evangelio sine narratione gestorum indifferenter, absque personarum expressione curatos omnes, et omnes languores atque infirmitates, sine cujusque proprietatis designatione, depulsas. Sed caeca infidelitas non vult interdum credere paganorum. Dicunt enim quod nulla, competentibus signis, indicia tantae majestatis in Christo [Col. 0392A] claruerunt. Quia larvalis illa, inquiunt, curatio debilium, et reddita vita defunctis, si et alii considerentur qui mira fecerunt, Deo parva sunt. Fatemur quidem et nos talia fecisse prophetas. Nam in his signis quid excellentius, quam mortuos ad vitam resuscitasse? Fecit hoc Elias in Veteri Testamento, fecit et Elisaeus, fecerunt hoc et innumeri post adventum Domini. Nam de magorum miraculis, ex quibus pagani gloriantur, utrum ipsi mortuos suscitaverint illi viderint, qui suis eos fecisse fingunt mendaciis. Qui et Apuleium contra magicarum artium conamina copiosissime defendunt egisse, et conantur non accusando, sed laudando convincere. Legimus et magos Aegyptiorum istarum virtutum peritissimos, tamen a Moyse famulo Dei potenter [Col. 0392B] utique superatos. Quia profecto illi et omnes saeculi sapientes, si aliquid egerunt, non nisi arte diabolica, nostri vero non nisi virtute Christi et in nomine Salvatoris. Quem et prophetantes et praedicantes, magnam ei gloriam dederunt, nihil de se praesumentes. Hunc autem non tanquam parem sibi, nec in eadem miraculorum potentia superiorem, sed plane Deum illum et omnium Dominum, hominem propter homines factum nuntiaverunt. Qui propterea et ipse talia voluit facere, ne absurda viderentur quae per illum fecerant, nisi et ipse similia faceret. Verumtamen et aliquid proprium facere debuit, nasci de Virgine, resurgere a mortuis, in coelum ascendere, sedere ad dexteram Patris super omnes choros angelorum, et daemonia subjacere [Col. 0392C] Deo. Hoc qui parum putat, quid amplius exspectet penitus ignoro. Arbitror enim quia in principio per ipsum omnia facta sunt, homine assumpto debuit alium mundum facere, ut eum crederemus fore, per quem factus est mundus? Sed nec major mundus, nec coaequalis in hoc mundo fieri posset. Quod si minorem faceret et infra istum, similiter hoc quoque parum putaretur. Ergo, quia non oportuit, nova fecit in mundo. Potentius fortasse est, quod novissimis temporibus, quam quod in principio fecit. Unde mira hominum caecitas. Fecit Filius Dei in carne minora vel aequalia, 460 quam et alii fecerunt, et contemnunt; fecit majora, et non credunt. Fecit quidem juxta eorum sententiam credibilia, et parum aestimant Deo. Fecit vero Deifica, [Col. 0392D] sed nolunt credere, quia competunt Deo. Nesciunt igitur miseri quod Christus non venit rursus mundum facere; manet enim quod fecerat: sed venit quod perierat (humanum scilicet genus) salvare, propter quod haec omnia olim crearat. Qua de causa fecit quae ad salutem pertinere noscuntur, et fecit in exteriore homine visibilia virtutum signa, quatenus per haec mens avida satis disceret quid interius requireret. Interius namque in anima, qua parte homo melior esse creditur, totus ceciderat; idcirco virtutes operantur salutis exterius, ut ad salutem homo ex beneficio provocetur interius, et diligat auctorem vitae, ac credat, et quaerat ab eo devotus medicinam salutis. Quod si quaeritur adhuc, [Col. 0393A] quid Christus, quod nullus alius fecerit; pauca de pluribus libeat recensere. Complevit enim prophetarum omnium ex se vaticinia, quod nullus alter fecit. Natus est de Virgine, in cujus ortu sidus novum refulsit, et per viam magos ad eum devotos adduxit. Angelorum exercitus ad ejus cunas pastoribus audientibus canunt (Luc. II, 10) : Gloria in excelsis Deo. Et Gabriel fatetur: Ecce Evangelizo vobis gaudium magnum quod erit omni populo, quia natus est vobis hodie Salvator. Porro talia et tanta de nullo alio a saeculo leguntur. Fecit quidem virtutes, quas et sui vates, ut veri Dei prophetae probarentur, prius fecerunt; sed potestative et nullius invocatione alterius, tantae ac tales sunt, ut a nullo aliquo unquam factae legantur, ut praedictum erat. [Col. 0393B] Et hinc est, quod multoties ait, curans omnem languorem et omnem infirmitatem eorum, qui sua quoque virtute dedit etiam testibus Evangelii potestatem similia faciendi, sed per fidem et invocationem nominis ejus, quod nemo alter fecit. Ea tamen solummodo de gestis ejus scribuntur quae ad fidem sufficiant, et mystica nobis insinuent virtutum documenta. Quapropter prudens lector, velim ne fastidias, dum omnia divinis respondent muneribus. Quandoquidem si omnia quae incarnatus gessit, Joanne teste, litteris mandarentur, nec totus ea capere sufficeret mundus (Joan. XXI, 25) . Et non dico tantarum insignia rerum, verum nec ea quae in suis postea operatus est membris. Unde et quam mirabilis jure praedicatur in sanctis suis, [Col. 0393C] quibus non modo similia, sed etiam horum majora potestatem dedit faciendi. Quapropter ista quae ob confirmationem fidei, et doctrinae testimonium, 461 sermone decurso narrantur, magis mysticis ut proficiant dicuntur hinc inde sacramentis, quam ut gestorum operum exhibeant quantitatem. Quorum conclusio major est sine praefinitione numeri, quam numerositas signorum sine intelligentia sacramenti. Sunt enim ab exordio signorum in hoc Evangelio virtutes ferme decem aut eo amplius, ex quo coepit Jesus signa facere, quia decem leguntur curati homines, mare vero et venti verbo imperii mitigati. Constat etenim decem plagis olim pro sui cordis duritia Aegyptum fuisse percussam, et ad extremum omnem eorum equitatum in mare demersum; quibus [Col. 0393D] in modum plagis noster hic mundus jacebat attritus. Idcirco ut tunc ad curandum decem in monte praecepta dantur: ita nunc sursum discipuli amplius quam Moyses et perfectius in sublimioribus erudiuntur. Deorsum vero decem curationes divinitus exhibentur, ut quo vexabantur numero plagarum, eodem relevarentur medicamine salutis. Hinc fortassis dicitur curans omnem languorem, quia in his exemplum [Col. 0394A] dedit totius sanitatis, dum omnia dolorum genera curasse praemonstratur. Lepram scilicet immunditiarum, paralysin dissolutionis, febrem incendii, daemonis vexationem, fluxum infidelitatis, mortis incursum, caecitatem ignorantiae, surditatemque et nodum linguae loquendi. Quae si diligenter inspicias, post octo doctrinae beatitudines propterea totidem curationum genera sequuntur, ut sit sensus evidentior, quicunque has octo beatitudines animo compleverit, omnem sanitatem recepisse, omnem a se infirmitatem evacuasse. Quae nimirum signa si duo in unum junguntur, surditas videlicet, et linguae obligatio, septem connumerantur, sicuti et in oratione Dominica preces sub eodem numero constituuntur. Ac per hoc si animadvertas, omnia divinis concinunt [Col. 0394B] sacramentis; ut et denarius numero respondeat in personis, octonarius autem in morborum generibus; quia dum simul duo paralytici junguntur, in eisdem una infirmitas curatur. Rursus cum duo daemoniaci sanantur, unus hostis expellitur. Ubi dum septem, et octo, atque decem gradatim dignoscuntur, sacratus hinc inde redditur numerus, et mysteriorum virtus uberius aperitur. Porro quod mare tempestate permotum verbo serenatur, fit ut omnes cum Christo sanitati redditi, possint pertingere portum salutis. Unde prius, ut dixi, duo parantur discipuli, quorum unus pro culpae suae infidelitatis ejicitur, alter 462 vero Christi gratia liberatus ad vitam transponitur. Quo transposito, legiones daemonum cum suibus quos tenebant, in mare demerguntur. Ut [Col. 0394C] dum verus Israel ad patriam revehitur, equitatus Pharaonis mediis obvolvatur fluctibus. Et mira Dei dispensatio, ut totus homo curetur, agitur. Nam in muto, labia et gustus, in surdo vero aures purgantur, et aperitur auditus. In caeco namque tenebrarum caligo discutitur, et illustratur visus. Porro in leproso fetor narium rejicitur, et pulchritudo totius corporis inducitur, ut sit confessio in loquela, pulchritudo vero in reparatione decoris. Deinde febricitante socru tactus in manibus purgatur, redditur mitigato mare, ut cum Christo suffocatis hostibus, quantocius ad patriam revehatur. Talia quidem et hujuscemodi diligens perscrutator enucleatius perpende, et videbis quod nec conclusio sine sacramento, nec virtutes sine mysterio, nec doctrina sine [Col. 0394D] narrationis intelligentia pedetentim, dum adhuc tenera in discipulorum cordibus fides enutritur, et continuatim describuntur. Sed quia concluditur ab initio praedicationis Christi periocha sacramenti, velim concludatur et liber explanationis, ut in principio ac si novae narrationis articulo, animus reparatus, uberius ea quae sequuntur, delectet, et delectando plenius apprehendat.

[Col. 0393D] Expositio mea, dilectissimi, multorum eruditissimorum est doctorum, quos antiquior tulit aetas, et [Col. 0394D] firmavit auctoritas veritatis. Sed proprio commendatam stylo novitas facit esse meam: ita ut tractatus [Col. 0395A] qui de omnibus colligitur, unus vere videatur et specialiter esse meus. Quo communes plurium doctorum sensus fide et intellectu catholicorum, proprios esse feci. Non enim mysteria divinae intelligentiae, seu sententias Salvatoris Dei meis tantum explanare probavi ausibus; quod multi fecerunt, qui noluerunt sapere quae sacra interius Scriptura divinitus inspirata sapit, sed eam in multis perverse suis applicuerunt erroribus. Et ideo tanto longe oberraverunt a vero, quanto minus palato cordis gustare potuerunt sapientiam interius divini verbi, quia magis humanis consenserunt conatibus, quam ut se et sensus suos divinis submitterent eloquiis. Hinc malui catholicorum Patrum sequi vestigia, quos coelestis sapientiae eruditio sale 463 condivit, atque, ut dixi, eorum doctrinam [Col. 0395B] meam feci, ut vobis eruditissimis in lege divina, non aliud quam quod probatum erat afferrem. Etsi aliunde aliquid veritatis contraxi, non eorum fuit apud quos peregrinabatur ipsa veritas. Quinimo nostrum erat eum recognoscere et restituere, suis admodum ut floreret in locis. Sed quia sextum in Matthaeo librum cudere paramus, plurimum ad perfectionem intellectus nostri valere credo, si homo sexto die sub perfecto numero de limo terrae formatus, et ad imaginem Dei creatus, reducatur ab exordio nativitatis Christi usque ad hunc locum per lineas et viam quae Christus est: ut intelligat fidelis anima ascensiones in corde suo, de virtute ad virtutes quotidie proficiscens. Quia sic omnia Christi opera describuntur, ut nobis ipse per ea via esse monstretur. [Col. 0395C] Quoniam ipse sic venit ad nos saliens super montes, transiliens colles, prospiciens per cancellos, ut nos semper ad altiora evocet. Idcirco prudens lector veniat primum in Ephrata, ubi longe diu audita est copula nuptiarum. Unde David gratulabundus non vult somnum dare oculis, neque requiem temporibus suis, donec inveniat locum Domino, qui ubique est illocalis, et tabernaculum Dei Jacob, quod sibi ipsi Christus in sole posuit. Ecce audivimus eam, inquit (Psal. CXXXI, 4) , in Ephrata, id est in Bethleem, ubi natus est Christus. Ad cujus cunas multitudo angelorum canit: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) . Quem pastores Verbum praedicant, et contuentur Verbum carne, quod in principio erat apud Deum, quod Dominus [Col. 0395D] ostendit eis. Exeat primum de Babylone, id est de confusione, quo longe diu male jacuimus vulnerati, fidelis anima, et videat ubi debet ascendere et adorare cum Magis suaque deferre fidei munera. Quo enim alicubi exsul paradisi jacebat, nisi in confusione sua? Et ubi primum ascendere oportet, nisi ad domum panis? Quoniam ibi panis vivus ille descendit de coelo. Ad quam qui pervenerit domum, jam ultra famem non patitur verbi, quia in eo vivit quicunque vivit, qui panis est vivus et verus, ac de coelo descendit. Deinde quia in Aegyptum venditi eramus multis praegravati oneribus, suo defertur nutu, quasi patrocinaturus, ut nobiscum nostros moerores et moestitias se participasse insinuet, et [Col. 0396A] sustinuisse multa pro nobis. Cum quo coelestis anima multis afflicta tribulationibus et angustiis, reascendit 464 in Judaeam per Dei gratiam, id est ad veram confessionem, ut confiteatur in omnibus misericordias Domini, et mirabilia operum Domini fidelis enarret. Postmodum nutritur cum eo in Nazareth, id est in flore boni operis, quatenus et ipsa cum Christo flos vocetur convallium, eo quod floruerit in palma, ut fructum ferat justitiae. Sicque adulta possit ascendere juxta alium evangelistam (Luc. II, 42) ad templum Domini in Hierusalem, ubi semper moratur Jesus, quia in his eum oportet versari quae Patris sunt. Verumtamen etsi ipse sit sapientia Dei Patris, interrogat tamen Scribas et sacerdotes de lege, de prophetis; non ut doceatur, sed ut exemplum praebeat [Col. 0396B] de se, quid in hac aetate pueris sit agendum: ita ut mirarentur omnes de illo super prudentiam interrogantis, et responsis ejus. Nec absque mysterio est, quod duodenis fuisse legitur, quia in ea aetate omne genus humanum incipit sensu ac ratione vigere, et carne pubescere, ut totam se transferat anima ad coelestia, et discat interrogare quae divina sunt, contraque propulsantibus sibi in animo vitiis et interrogantibus intus in conscientia, ut possit prudenter respondere ad singula. Ne forte quia in eo tempore aperiuntur oculi, qui male aperti leguntur in paradiso, confundatur juventus erroribus. Quapropter debet ascendere ad templum, ibique interrogare quomodo possit proficere sicut aetate, ita gratia et sapientia, coram Deo et hominibus. Alioquin [Col. 0396C] Jesus nihil gratia nihilque in sapientia sibi per aetates profecit, qui simul totus, etiam in utero virginis, gratia et sapientia Dei Patris fuit. Unde Joannes: Et vidimus eum, inquit, quasi unigenitum a Patre, plenum gratiae et veritatis (Joan. I, 14) . Et ideo, pro nobis est, quod ipse proficere dicitur, quibus plenus venit; quatenus et nos exhortemur crescere virtutibus, ut quantum aetas augetur coram hominibus, tantum gratia et sapientia Dei quotidie intus crescat in moribus. Sed ne nos extollat juventus et virtus sapientiae, quae suos nonnunquam inflare solet, veniendum est ad descensum Jordanis. Siquidem Jordanis descensio interpretatur, per quam sane descensionem significatur humilitas. Ut humiliemus nosipsos in omnibus, quia non nostris meritis, sed [Col. 0396D] gratia abluimur in baptismo ac salvamur. Deinde jam salvati ducimur cum Christo in desertum, ut discamus pugnare singuli contra invisibiles hostes, et contra vitia carnis, per abstinentiam et custodiam 465 nostrae mentis, si quo modo ad triumphum victoriae pertingat anima nostra, depulso inimico. Omnes igitur isti processus animae nostrae sunt ascensiones, ut sequamur Christum fide indefessa cum bonis operibus. Per quos nimirum gressus anima plurimum exercitata inveniat gratiam piae institutionis, et pertingat ad culmen virtutis. Sed quia postquam Adam expulsus est de paradiso, humana conditio religata est in castellis vitiorum: propterea benignissimus Jesus omnia circuisse dicitur, et in [Col. 0397A] omnibus viarum anfractibus perambulasse. Verum qua aetate id Jesus coeperit considerandum censeo, ut discat prudens anima, nibil prius de se praesumere, quam erudiatur sub disciplina Christi; neque locum praeoccupet regiminis, antequam discat quod docere debeat jam maturus. Hinc sancitum puto, nemo presbyterorum ante triginta annos ordinetur doctor et magister, circa quam aetatem coepit benignissimus Jesus circuire castella et praedicare verbum vitae. Exorsus est autem primum juxta fines Zabulon, id est, circa nocturna profluvia, hoc est juxta obscuriora prophetarum aenigmata. Ibi quidem sedentibus in regione umbrae mortis, lux orta est eis. Quos cum illustrare coepisset Sol justitiae, provehit eos ad sublimiora, ubi soli queunt ascendere discipuli, [Col. 0397B] et docet mysteria coelestis vitae, quae non nisi in coelestibus animo capiuntur. Sed quia plebs invalida illuc eum sequi nequiverat, veniens deorsum curat languores animarum, et pertendit usque Capharnaum, quae interpretatur villa pulcherrima: quatenus de tantis squaloribus, ad incolatum agri et pulchritudinem habitationis perveniant. Ex quo procedens, ut ad fines Gerasenorum pertingat, navem [Col. 0398A] ascendit, et docet suo exemplo fluctus hujus vitae et procellas non timere. Habet namque Christus navem intelligibilem quam regit, et in ea pias provehit mercedes ad patriam. In cujus nimirum puppi, tanquam bonus gubernator, tranquillo requiescit somno. Cujus itaque excitatur motu, increpat ventos, quatenus suis tranquillitatem refundat. Transiens quoque ad gentes liberat animas, quae multis vexabantur daemonibus, et concludit, ut dixi, periocha salutis, quod curaverit et docuerit omnes. Vere misera et infelix nimium dici potest anima, quae in tot provectibus nullam recipit sanitatem. Sed tamen nec desperet, quoniam adhuc pius pastor, quasi in alio narrationis 466 exordio, visitare dignatus est gregem ovium suarum, ut omnes ad medicinam [Col. 0398B] salutis indefessus perducat. Haec ideo interdum dixerim, quatenus ex his potius animus potiora comprehendat, et discat in Evangelio nihil aliud hinc inde renitescere, quam vitam. Siquidem Christus nobis a Deo via factus est, et veritas ac vita. Propterea in his quae gessit semper via necesse est requiratur, teneatur veritas, et fruatur vita.

[Col. 0379B] Videns autem Jesus turbas, misertus est eis qui erant vexati, et jacentes sicut oves non habentes pastorem. [Col. 0397C] In hoc sane capitulo completur illud Ezechielis, ubi dicit ex persona Domini: Ecce ego ipse requiram oves meas, et visitabo eas, sicut visitat pastor gregem suum, in die quando fuerit in medio ovium suarum dissipatarum (Ezech. XXXIV, 11, 12) . Vexabantur autem variis languoribus vitiorum, et jacebant prostrati sub pedibus inimicorum; quia ex perfidia prius pium amiserant pastorem, et multis daemonum laniamentis cruciabantur dispersi. Propterea ergo circuit Dominus omnes civitates, docens et sanans, ut omnes inveniat, et jacentes erigat, qui nequiverant stare. Vidit autem turbas, non in uno quolibet loco, sed dum circuit vicos et castella, ubi disperserat eos ventus infidelitatis, propter quod circuisse legitur. Erraverat enim omne [Col. 0397D] genus humanum sicut ovis quae perierat: idcirco requirens eam, invenit vexatos et jacentes sicut oves sine pastore, quia oberrantes verum amiserant Salvatorem. Vexatas quidem a daemonibus eas et jacentes invenit, dum premebantur variis vitiorum languoribus, nullum habentes procuratorem; sed omnes luporum morsibus laniatae, jacebant in strato magnae infirmitatis. Alioquin eas nisi prius requireret, et misertus vidisset, hactenus in suis totus grex jaceret languoribus. Nunc vero sanata infirmitate fortiter fert lectum infirmitatis, refecti omnes virentibus herbis, ut ad fontem satietatis quandoque pertingant. Tunc ait:

Messis quidem multa, operarii autem pauci. Rogate ergo Dominum messis ut ejiciat 467 operarios in messem [Col. 0398B] suam. Mira figurarum satis et ornata varietas. Quos oves prius sine pastore signat, eosdem messem [Col. 0398C] sine operariis appellat. Oves quidem, licet a pascuis paradisi recessissent, multis ex causis vocat: messem vero, propter naturam seminis; quia ex uno omnes, ac si annuis temporibus, satis de terra crevimus. In qua nimirum messe operarii pauci erant, qui eam excolendo ad horreum paradisi, unde semen exierat propter peccatum, per gratiam referrent. Etenim alii in hoc agro laboraverant, quamvis apostoli in labores eorum introissent, tamen adhuc pauci erant, idcirco jubentur Dominum messis rogare, ut mittat operarios in messem suam. Et notandum, quia messis licet spinas ac tribulis suffocata sit, non alterius est, quia ipse utique fecit nos, et non ipsi nos; ut quidam physicorum volunt, naturam introducentes effectricem humani generis. [Col. 0398D] Seipsum itaque Dominum ac Creatorem insinuat, qui debeat praedicatores mittere in messem suam. Alioquin quomodo praedicabitur, nisi mittantur? Praedicatores ergo fore nequeunt, nisi ab eo dirigantur ut proficiant. Idcirco rogandus est Dominus messis, cui cura est de omnibus, ut mittat cultores ad excolendum. Quia profecto languor ovium, et sterilitas frugum, spinarumque et tribulorum suffocatio, agricolarum pastorumque fit indigentia. Fortassis ergo haec ideo istos duodecim monuit, ne invidia moverentur, imo rogarent, velut optimi agricultores, socios, quorum suffragiis eorum paucitas fulciretur. Eligendo namque septuaginta et duos discipulos providus magister, praemittit potius pro his ut rogent, quam ut invideant. Ergo dum circuit [Col. 0399A] omnia castella et vicos, vidit turbas non tantum carnis infirmitate jacentes, quam morum improbitate atque infidelitate mentis; quia vexabantur variis daemonum ludibriis, idcirco misertus ait:

Messis quidem multa, operarii autem pauci. Ad hoc quippe hos duodecim jam supra vocarat: ad hoc seorsum in monte plenius erudierat; ad hoc coram eis virtutes fecerat. Sed quia necdum eos ad praedicandum miserat, rogari se vult, ut discant ab eo quaerere, sine quo nihil queunt proficere. Doni est namque eorum copiosissimus fructus, quod quamvis sumatur a cunctis, tamen semper exuberat; propterea rogari jubet, quod gratis cupit impendere. Praestatur enim Spiritus sancti gratia pulsantibus 468 et petentibus, ut cooperatores sint gratiae [Col. 0399B] Dei. Alioquin in vacuum sine Spiritus sancti copia passim messores laborant, dum jure praedicare nisi mittantur, nequeunt. Unde virtus verborum ubique non minus consideranda quam rerum; quia par in dictis et factis gestorum significatio declaratur. Nam per eos quibus misertus legitur, omne genus humanum designat; quia nimirum vexati erant omnes variis nequitiarum praestigiis. Alii quidem philosophicis artibus pellecti et magicis; alii Scribarum et Pharisaeorum pravis traditionum suarum doctrinis imbuti; alii deceptione daemonum idololatriis occupati; alii peccati oneribus pressi, et saecularibus curis intenti, non habentes potestatem resurgendi. Perierat enim lex naturae, patriarchae defuncti erant, propheta nullus, et totus, ut ita dicam, [Col. 0399C] orbis incultus jacebat, et jam ipsi Judaei, in quibus olim patres vitae semina sparserant. Ad cujus utique comparationem multitudinis, operarii, videlicet apostoli, pauci erant, nec ipsi gratia Spiritus eatenus illustrati, ut sufficerent. In cujus plane rei figuram, ex consilio soceri Moysen ad erudiendum populum unius gentis plures constituisse gradus legimus (Exod. XVIII) : quanto magis in hac multitudine humani generis rogandum, ut mittantur a Christo plures operarii, quorum doctrinis messis et vinea, in qua pater agricola est, ulterius exculta copiosius exuberet, et amplius fructificet?

(CAP. X.) Itaque, convocatis duodecim discipulis suis, dedit illis potestatem spirituum immundorum, ut ejicerent eos, et curarent omnem languorem, et [Col. 0399D] omnem infirmitatem. Quo sane loco in neutro evangelistarum satis apparet, an per recordationem, an juxta historiae veritatem, ordo narrandi successerit. Unde singuli eorum, Marcus scilicet atque Lucas, et sequentem sermonem quolibet in loco habitum insinuant, et tamen nemo illorum uspiam a tramite veritatis deviat, dum et missos eos a Domino, et vocatos fuisse patet. Nam Lucas eos in monte simul vocatos et nominatos dicit; alibi autem, missos. Dehinc tertio loco septuaginta duorum discipulorum ad praedicandum narrat directionem. Quod et hic sane tantumdem quovis factum comprehendit. Et notandum quod in hujus gratiae distributione nec Judas excipitur, sed ut in ordine ita in dono connumeratur. [Col. 0400A] Clemens igitur magister, qui suis non invidet virtutes et dona largiri. Sed 469 longe aliud est, habere essentialiter, aliud dare indulgenter, aliud vero accipere misericorditer. Quod illi scientes semper suam confitebantur infirmitatem, dicentes: In nomine Jesu Christi surge, vel aliud quod ex imperio congrueret sanitatis. Qua de causa, etsi discipuli curant omnem infirmitatem, et sanant omnem languorem, Christus est qui agit, cujus potestas in discipulis operabatur. Mirabilis quidem ordo, prius docuit ut scirent quid sectandum, et instituit monita salutis, deinde miraculis firmavit fidem eorum, et doctrinam solidavit. At vero cum mittit ad praedicandum, dedit et illis potestatem spirituum immundorum, ut ejicerent eos, et curarent omnem languorem [Col. 0400B] et omnem infirmitatem eorum. Sapientiae quidem doctrina eis primum praestatur ex sermone, media ex operibus divinitatis fides; deinde potestas fidei per gratiam terminatur: ut nec doctrina sit sine potestate signorum, nec potestas sine doctrina sapientiae, neque potestas signorum, aut sapientia, sine fide: sed pendeat uterque terminus ex fide Jesu Christi, quatenus et doctrina eam recte sapiat; et potestas non aliunde quam ex fide possit. Quam sane alternationis speciem musici admirantes laudant, ut medietas symphoniae duarum partium utrisque suorum aeque respondeat terminis, et ipsi tandem medietatem efficiant. Efficitur autem fides testimonium habens a lege vel prophetis, et virtute signorum media concluditur. Idcirco primum docuit, ut [Col. 0400C] erudirentur a lege, et addidit quidquid legi deerat, deinde Deitatis opere quod Deus esset fidem instituit, quam rursus suis potestatem impertiens signorum, validissime firmavit. Primum itaque docuit ex fide vivere, sicut scriptum est, Justus autem meus ex fide vivit (Hebr. X, 38) . Tum demum fide percepta Deitatis opere largitus est etiam, ut si fidem haberent velut granum sinapis, possent verbo montes de loco transferre; quatenus et ipsi potentes in omni opere ac sermone fidem omnibus de Christo astruerent veritatis. Et notandum, quod primum spirituum immundorum potestas tribuitur, ut sciamus quod morborum genera eisdem corporibus infliguntur: quibus demum expulsis, tribuit sanandi facultatem si quib ab eis est ingestum. Alioquin [Col. 0400D] nisi auctor tormenti prius pelleretur, virus languoris atque infirmitatis maneret. Et ideo recte spirituum immundorum potestas antea largitur, et tunc ab eis quidquid 470 inflictum est, curandi virtus. Mira quidem omnipotentis dispensatio. Quia etsi nulla est potestas nisi a Deo, tamen alia est quam ipse permittit interdum aliquid ut possit, quae semper pietatis obsistit bono, quamvis justa jure credatur; alia quae voluntati ejus semper obedit, quam suis Dominus clementer indulsit. Sed illa licet extollat se super omne quod dicitur Deus, et ita efficax sit, ut nulla humana virtus adversus eam possit, praestatur tamen hominibus non modo ut resistant, verum eis ut dominentur et potestatem adversus [Col. 0401A] omne, quod contra Dominum est, gerant. Audiant igitur Manichaei, qui Dominum contra Deum tenebrarum dimicasse autumant, et corpora de regno tenebrarum esse contendunt, quomodo condignum putant, qui tam paucis et exiguis supra omne quod adversus Dominum conatur, potestatem tribuit ut pellant a corporibus, bellum adversus eos gessisse. Vel quomodo corpora de regno tenebrarum jure credantur, cum et Salvator ab eis evacuare venerit omnem fraudem inimici, et sanare omnem labem corruptionis. Patet igitur quod nulla est virtus aut potestas nisi a Deo, et ipse Deus sit, qui tanta suis praestitit ut possint: dedit enim eis potestatem calcandi supra omnem virtutem inimici; sed et corpora non ab alio quam ab ipso condita, ut quod sauciaverat [Col. 0401B] hostis, jure sanetur ab opifice; propterea curandi omnem languorem et omnem infirmitatem verbo dedit suis et gratiam indulsit. Verumtamen quaeritur, quid sit inter omnem languorem, et omnem infirmitatem, etiam ab his qui nihil putant vacuum in divinis litteris a mysterio aut superfluum in relatu. Unde liceat existimare quod languor ad infidelitatem animae pertinuerit, infirmitas vero ad vexationem carnis. Quae nimirum duo morborum genera de obsessione daemonum venire manifestum est. Et ideo prius illi pellendi erant, deinde per fidem anima purganda, tum sanitas carnis consequenda. Quapropter et fides quam saepe requiritur in miraculis, et plenius confirmatur ex beneficiis, si quo modo totus homo salvetur, et nulla desit [Col. 0401C] apostolis gratia salutis. Siquidem languorem quidam ad diuturnam vexationem carnis interpretantur, infirmitatem vero ad ingruentem subito corruptionem. Porro alii afflictionem hostis ad infirmitates aestimant pertinere, languores vero ad intemperantiam carnis. Si quid horum verius sit, patet sensus dum dicit 471 omnem languorem et omnem infirmitatem; nullam ergo excipit hominis malitiam, qua possit exterius interiusve corrumpi; nullam quam non dederit apostolis gratiam contra omnem adversitatem sanitatis, ut in nullo potestas eorum videretur infirma. Nam omnis corruptio a maligno est; et ideo perfecta potestas eis tribuitur, ut habeant largiendi ex domino quod in ipso est: ipse autem potestas, salus et bonitas est, et fons totius [Col. 0401D] incorruptionis. Idcirco praestitit suis ex gratia, quod ipse est per naturam, tantum ut auditores eorum doctrinam, quam exhibuit, et fidem recipiant, quam signis et virtutibus commendavit. Sequitur:

Duodecim apostolorum nomina sunt haec. Ex quo quippe praefigitur titulus, quia venturi erant pseudo-apostoli, ne ullus alius recipiatur; et ideo mox connumerantur. In istis namque consecratus ordo, et duodenarius est numerus. Propterea satis provide post doctrinam Salvatoris, et prodigia signorum, illico dum potestas eis tribuitur praetitulantur, ne aliquis aliud extra doctrinam istorum afferens (licet ullis aliquid videatur artibus) forte in apostolatu, vel doctrina salutis reciperetur. Porro hi duodecim [Col. 0402A] fundamenta civitatis Dei, quae in Apocalypsi praemonstratur, totidemque portae et anguli quia solidantur, oportuit eos connumerari, et suis signatis praefiniri nominibus. Unde etsi alii dicuntur apostoli, tamen in istis praefixa est et completa figurarum varietas, super quos mare collocatur aeneum; et ipsi ac si duodecim boves ternario consecrati numero, ad singulas mundi plagas respicientes, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, baptismum, quod est mare aeneum, signanter ferunt. Porro quod et mystice tantum duodecim eliguntur, qui profecto numerus dum ter quatuor, vel quater tres supputantur, alternatim conficitur, ita ut nec tres sine quatuor, neque quatuor sine tribus suis respondeant partibus; eo quod solummodo istis quatuor specialius [Col. 0402B] credita sint Christi Evangelia in nomine Trinitatis, quae debeant ex officio ad quatuor mundi plagas jure deferre, et Trinitatem in iisdem partibus nuntiare. Hinc quoque duodecim tribus filiorum Israel ascendentes ex Aegypto (Num. II) similiter castra metantur; tres videlicet ad orientem, et tres ad meridiem, tres vero ad aquilonem, et tres ad occasum, apostolorum praefigurantes formam, de quibus scriptum est: In omnem terram exivit sonus 472 eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII, 4) . Verus quippe Jacob duodecim genuit filios, quos benedictionibus collium aeternorum spiritaliter benedixit. Hi duodecim fontes in Elim ubertatem vitae fluunt, circa quos septuaginta duae palmae crevisse leguntur (Exod. XV, 27) , videlicet septuaginta [Col. 0402C] duo qui ad praedicandum mittuntur discipuli, quos profecto apostolorum fons salubriter enutrivit. Sed et leones duodecim thronum ferentes Salomonis (III Reg. X, 20) , dum quadrato numero, tres simul ad singulas mundi junguntur plagas, istorum praemonstrant fortitudinem, quibus verus Salomon Christus praesidere in throno Ecclesiae suae jure creditur, quia super eos solum majestatis ejus fide fundatur, et civitas, de qua dictum est, solidatur: Fundamenta ejus in montibus sanctis (Psal. LXXXVI, 1) , quae nimirum fundamenta mox portae dicuntur, quas Dominus diligit supra omnia tabernacula Jacob. Si quis ergo per eas, per eorum scilicet fidem atque doctrinam, Christi Ecclesiam non introierit, ostium nusquam et nunquam reperiet qui ait: Ego [Col. 0402D] sum ostium, per me si quis intraverit, salvabitur (Joan. X, 9) . Multa sunt igitur figurarum exempla, quibus apostolorum numerus praesignatur, principatus quoque, eorum ordo et sublimitas declaratur. Unde multis Scripturarum indiciis divinarum, creberrime officiorum et personarum praeconium sub eodem retexitur numero, quatenus mystice istorum et numerus et merita commendentur. Habet enim verus Salomon tantummodo super omnem Israel hos duodecim duces praelatos, quibus dictum est a Domino: Sedebitis vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX, 18) . Siquidem isti sunt duodecim lapides altaris, et duodecim panes propositionis coram Domino (Levit. IV, 5) . Isti de medio [Col. 0403A] tolluntur alvei Jordanis et referuntur (Jos. IV) , quorum nomina mox in fronte juxta Apocalypsin portae civitatis conscribuntur (Apoc. XII, 1) ; qui et ipsi, ut diximus, portae dicuntur, eo quod per eos tantummodo cunctis pateat introitus. Pluribus igitur talibus et hujusmodi figuris, creberrime eorum in divinis litteris praescriptus est numerus et assignatus, ut et illorum, ut fassus sum, dignitas ex hoc claresceret, et quod totidem, nec amplius vel minus recipiendi essent. Quia etsi sint alii adhuc apostoli, ut Paulus et Barnabas, ac caeteri quibus credita sunt apostolatus sui jura divina, tamen in istis consecratus est mysticus sacramenti numerus, et fundata in eodem Christi Ecclesia, quatenus ad eos 473 etiam et Paulus ac caeteri colligantur, et omnes in eorum [Col. 0403B] numero, supra duodecim sedes judicantes resideant: ut sicut non excedit duodecim tribuum de Aegypto transiliens numerus, sed et gentes etiam in eodem inseruntur; ita nec ordo vel numerus praedicantium, sed omnes ex eisdem propagati eorum sociantur coetui per fidem Christi, et couniuntur numero. Oportuit quidem ut eorum evidens mysteriorum dignitas multis ac creberrimis Scripturarum commendaretur praeconiis; et ideo, prudens lector, attende, quia quanto diligentius ea discusseris, tanto profundiora de lege Dei mirabilia considerabis.

Primus, inquit, Simon Petrus, et Andreas frater ejus. Jam catalogum eorum adoritur divina dispensatio, qui novit merita singulorum. Sed quaerendum de Simone Petro, quia dicitur primus, utrum ad ordinem [Col. 0403C] et numerum pertineat, an ad meritum? Haud dubium quin ad utrumque referri possit, quia sicut hic primus ordinatur in catalogo, ita et in aliis quibuslibet locis; dum et specialiter solus, et generaliter cum caeteris ubique praefertur. Solus quidem cum dicitur: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI, 18) ; et illud: Ego pro te rogavi, Petre, ut non deficiat fides tua, et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXIX, 32) . Jure igitur in meritis primus aestimatur, per quem, et in quo ad alios dona transmittuntur. Accipiunt autem reliqui in eo omnes claves regni coelorum, cum ei a Domino specialius committuntur; et fundatur Christi Ecclesia super eos: unde et fundamenta per prophetam dicuntur, cum et ipsi in [Col. 0403D] petra, quae Christus est, solidantur. Tamen quod huic praestatur quasi soli, omnibus in eo largitur. Et ideo in Petro prior vivit potestas, praecellit auctoritas. Simon autem Petrus ad distinctionem alterius Simonis qui Chananaeus dictus est, appellatur, ut in nullo nos error de his involvat; sed praescriptus et praeordinatus ordo servetur, ne aut alter pro alio, aut alius extra hos unquam recipiatur, aut de his ullus, ac si non ascriptus, repudietur. Ordo autem eorum, ut aiunt, tribus de causis ita distinguitur: Quippe aut vocationis gratia, aut perfectione meritorum, et ideo Petrus forte in exordio, Judas vero Iscariotes in fine ponitur, cui elogium denotationis jure semper ascribitur, ut et culpa pateat ex hoc, et [Col. 0404A] distinctionem habeat ab alio apostolorum, qui et Judas nominatur. In quo sane sciendum, quod solus scrutator 474 cordium, qui merita novit singulorum, eos ita distinxit et praeordinavit, ut et sacramenta redoleant de relatu, et divina in eisdem venerentur ex affectu. Tertiam vero fatentur causam, quasi ex cognatione carnis, quod non satis approbo; licet Petrus et Andreas, Jacobus et Joannes, simul fratres jungantur, qui nimirum bini propterea ponuntur, quia sic ad praedicandum mittendi erant, ut charitas in eis gemina, Dei videlicet ac proximi, quam praedicaturi erant, patesceret, et germanitas eorum in spiritu solidior firmaretur. Unde et fraternitas Petri et Andreae pene ubique a principio designatur. Constat igitur charitatem non minus quam inter duos [Col. 0404B] haberi posse; idcirco satis dispensative duo simul, reor, junguntur, quatenus et ipsi prius eadem fibula charitatis annectantur, et caeteros jugo dilectionis in hac Domini agricultura binos ac binos consocient. Si quo modo omnis structura domus compacta et consociata crescat in Domino. Habet enim Dei agricultura necesse, ut sub uno jugo fidei bini charitatis loro astringantur, ne possit dissociari germanitas et lascivire. Quia profecto nemo manum mittens ad aratrum et aspiciens retro, aptus est regno coelorum (Luc. IX, 62) . Et ideo quam bene bini ac bini consociantur, ut eorum conjugatio in senarium surgat. Constat enim eodem dierum calculo universa, et in sexto hominem, quia perfectus est numerus, procreatum. Sed quia omnem agriculturam saeculi [Col. 0404C] spinae peccatorum et fruticeta infidelitatis pervaserant, justum fuit totidem juga boum aratrum sancti Evangelii ad scindendas cordium glebas, perfecto traherent numero, et semina verbi superspargerent; quatenus charitatis jugo simul asciti, perfectionem senarii exhiberent, et singuli connumerati supra duodecim tribuum sedes ad judicandum gloriosius niterent., Quorum primus binomius Simon obediens interpretatur, Petrus vero agnoscens; quia omnis perfectio Christianae religionis ex obedientiae, sicut apostasia prioris Adam ab inobedientia incipit; et non ex ignorantia dum libet, sed ex agnitione veritatis. Propterea jure, ut dixi, Petrus agnoscens de Graeco in nostra sonare dicitur. Quod tamen nomen non minus et in Latino a petra, quae Christus est, [Col. 0404D] derivatum, firmitatem fidei ejus designat. Hinc inde, ut obedientia quae certatrix usque ad mortem est, non modo agnitionem veri, sed et fortitudinem fidei habeat. Unde 475 et scharioth, quod in catalogo ultimum affligitur, memoriale Domini vel memoria mortis ejus recte interpretatur, quia vera apostolorum obedientia in memoriam mortis Christi debet per martyrium dilatari, et imitatrix passionis ejus usque ad mortem fieri. Interpretatur tamen Simon etiam, pone moerorem, satis provide ob dispensationem negationis suae, de qua satis moerens ac dolens amariter flevit; quem nimirum moerorem tunc deposuit, cum repletus jam Spiritu sancto mustum jucunditatis eructavit, sed et moerorem quem de Christi passione contraxerat, [Col. 0405A] dereliquit, cum Christum resurrexisse visu corporeo conspexit. Jungitur autem ei Andreas frater ejus in cognominatione juxta tropologiam, ut virtus praefata fortitudine fulciatur. Siquidem Andreas virilis de Graeco interpretatur, ut sit sensus, quod nec obedientia sine virilitate mentis, neque virilitas sine agnitione veri et obedientia coram Domino expletur. Praemonstrant autem ejus tyrocinia credendi, quam virilis iste praefuerit et decorus, quod simul ex Graeco Hebraeoque sonare videtur sermone; qui mox, Joanne insinuante Ecce Agnus Dei, non solum videre, sed sequi Christum maluit, ad quem et fratrem suum perducere curavit; qui simul relictis omnibus ad unius jussionis vocem, auctorem vitae sequuntur (Joan. I, 29, 40, 41) . Sed [Col. 0405B] et finis virilitatem ipsius patenter insinuat, quam strenuus ad crucem venerit, quamque viriliter perduraverit, et quam decorus in omnibus refulserit. Unde potius ex praesagio nomina apostolorum, quam fortuito indita probantur. Propter quod et alia eis superponuntur, ut Petro, quod in utraque lingua a petra, quae Christus est, derivatur, et Boanerges, quatenus filii veri tonitrui intelligantur. Idcirco et Simon etiam audiens tristitiam interpretatur, eo quod audierit a Domino: Cum autem senueris, alius te cinget, et ducet quo non vis (Joan. XXI, 18) . Non enim est aestimandum aliter, sed intelligendum quod haec omnia hinc inde mysteriis sint plena, ut divina in singulis respondeat sapientia. Sequitur:

Jacobus Zebedaei et Joannes frater ejus. Filius [Col. 0405C] autem Zebedaei ad distinctionem alterius Jacobi dicitur; ut in nullo catalogus eorum confundatur, et interpretatur supplantator, quia non modo carnis vitia supplantare, Domino vocante, verum etiam ipsam carnem Herode feriente, pro Christo contemnere prius omnium apostolorum gavisus est. Joannes vero 476 Christi respersus gratia praefulsit virginitatis suae gloria, et solus in coena supra pectus Salvatoris recubuit, ut totus gratia Dei possessus patenter annueret nomen ex praesagio traxisse. Unde etiam prisca meritorum gestant cum recordatione patris nomina, quatenus evidenter insinuetur cujus ante fuerint meriti, vel cujus demum gratia sint salvati. Interpretatur itaque Zebedaeus fugitivus, illius habens figuram, qui semper ab initio fugit a [Col. 0405D] facie Salvatoris, licet ubi vel ubi ejus indesinenter comprehendatur potentia. De quo Propheta patrem monet: Obliviscere populum tuum et domum patris tui (Psal. XLVI, 11) . Quo relicto, continuo a Domino Boanerges vocantur, id est, filii tonitrui, saltem quia vocem patris seorsum supra Christum terribiliter intonantem audierant: Hic est Filius meus dilectus, ipsum audite (Matth. XVII, 5) , vel quia alter eorum quasi de coelestibus intonans vocem illam theoricam, quam nemo prius attigerat: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I, 1) , effulsit: qui si altius evolaret, puto nec totus posset capere mundus. Alter vero mox Christum quasi tuba praedicans, ante alios imitator passionis, [Col. 0406A] palmam adeptus est martyrii; qui simul saepe seorsum ducuntur a Domino in monte, et nescio cujus gratiae privilegio una cum Petro prae caeteris honorantur.

Philippus et Bartholomaeus. Philippus autem os lampadis interpretatur. Et recte quia, praedicante Joanne, velut lampas succensa prior in agnitionem veritatis effulsit, et alium discipulum coelesti lumine illustravit. Quem scripsit, inquit, Moyses in lege et prophetae, invenimus Jesum filium Joseph a Nazareth (Joan. I, 45) . Ecce quare os lampadis hic futurorum praesagio jure interpretetur, qui veluti fax in caliginoso, ab ore veritatis de lege ac prophetis edocuit. Bartholomaeus vero licet Syrum sit, et non Hebraeum, interpretatur tamen filius suspendit aquas, id est fluenta doctrinarum in nubibus, quae pluunt [Col. 0406B] super unam quarumlibet civitatum, et super aliam non pluunt, propter distributionem divini arbitrii. Porro sancti jure nubes dicuntur, qui dum ad altiora volant, Christus in eis vitae suspendit aquas, quibus visitata terra inebriatur, et locupletatur coelestibus disciplinis. Inter quos sane iste Filius ejus qui haec agit in singulis pro ubertate gratiae, jure nominatur; ut per eum etiam largitas Patris ad alios transmittatur. Sequitur:

477 Thomas et Matthaeus publicanus. Nam caeteri Evangelistae in catalogo apostolorum, primum Matthaeum ponunt, deinde Thomam; et hoc ipsum sine additamento publicani, ne utique prioris vitae recordantes suggillare videantur apostolum, quem Christus tanta suae pietatis gratia illustrare dignatus [Col. 0406C] est; ipse autem semetipsum et post Thomam ponit, et publicanum, utique humilitatis gratia, se nominat; quatenus liqueat cunctis, quod ubi abundavit prius peccatum, superabundaret gratia. Enimvero ex hoc etiam docet, nos priora coram oculis peccata semper opponere debere, nostrasque injustitias percepta indulgentia non abscondere, ut et alii consolentur spe veniae post reatum, et humilitas conservetur in corde poenitudinis obtentu. Thomas quidem interpretatur abyssus. Utique abyssus super quam ferebatur olim Spiritus sanctus (Gen. I, 2) ; ut de infirmitate cordis sui, quandoque ipso desuper illustrante ad formam procederet rectae fidei. Alioquin post tot praeconia, post miracula, post mortuos excitatos ad vitam, caeteris Dominum se vidisse nuntiantibus [Col. 0406D] quomodo non credidit, nisi quia mens ejus abyssus erat informis, super quam ferebatur Spiritus sanctus, ut confoveret et enutriret eam ad fidem? Hinc sane est, quod attrectatis diligenter vulneribus, mox exclamavit, dicens: Deus meus, Dominus meus (Joan. XX, 28) . Alias autem nunquam nisi eodem Spiritu recreante, de tanta dubietate formaretur ad lucem, ut veram deprehenderet in una eademque persona divinitatem. Siquidem hominis carnem palpat, sed Deum et Dominum exclamat. Propterea igitur Thomas jure abyssus interpretatur, qui de tanta deformitate sua pervenit ad tantam profunditatem mysterii. Nam idem in Graeco Didymus appellatur, quod interpretatur similis seu geminus, eo [Col. 0407A] quod, ut aiunt, vultu similis fuerit Salvatori, sicut assolent duo gemini alternis vultibus unam habitus exprimere facieique figuram. Porro Matthaeus donatus dicitur, et quam bene; quia de teloneo donatus est nobis Spiritus sancti gratia apostolus et evangelista. Omne igitur donum ex dono donantis donum esse creditur. Propterea et Spiritus sanctus in sacris litteris, quia Patris et Filii est munus, quam saepe donum vocatur. A quo et iste jure donatus dicitur, eo quod illo dono repletur, mox sine ullius meriti praeventione in melius de teloneo commutatus.

478 Jacobus Alphaei et Thaddaeus. Jacobum autem Alphaei pari modo ad distinctionem alterius Jacobi nominavit; fortassis eo quod pater ipsius, sicut et ille illius fuerit. Qui profecto Jacobus in Evangeliis frater [Col. 0407B] scribitur Domini, etsi ambo a patre cognominantur; quia Maria uxor istius Alphaei soror Mariae matris Domini fuisse probatur, quam Joannes in suo Evangelio Mariam Cleophae cognominasse legitur, forte a patre, sive ab aliquo familiae suae trahens nomen; aut certe quod defuncto Alphaeo Cleophae alteri viro illa nupserit; seu alia qualibet ex causa cognomen gerens impositum. Qui profecto Alphaeus ex Hebraeo sermone millesimus, sive doctus interpretatur, ut sit docti filius vel perfecti, qui prior Hierosolymis ab apostolis episcopus debeat ordinari. Et notandum quod sicut duo Simones, ita et duo Jacobi, et duo Judae, cum suis connumerantur cognomentis. Quia sicut perfecta obedientia corde constat et opere: ita supplantatio vitiorum non minus esse [Col. 0407C] debet in anima quam in carne, et cordis credulitas non minus ad justitiam, quam oris confessio ad salutem. Hinc quoque Propheta canit: Confitebitur tibi, Deus, confitebitur (Psal. LXXIV, 1) , ac si patenter dicat: Corde et ore tibi confitebitur, ne unum forte sine altero a te, qui scrutator es cordium, condemnetur. Geminantur autem sex isti, ut senarii perfectio ex duodenario solidetur, et gemina hominis substantia ex tribus istis virtutibus Trinitatem colens couniatur incipiens ab obedientia, vitiorum demum supplantans hinc inde molimina, et perveniens a confessione cordis usque ad confessionem oris, etiam (si contigerit) per martyrii passionem in salutem. Haec ideo dixerim, ne prudens lector aliquid in his putet vacare a mysterio. Caeterum Thaddaeus ipse [Col. 0407D] est, quem Lucas in Evangelio et in Actibus apostolorum nominat Judam Jacobi; et alibi Lebbaeus cognomentum habet a corde, quod nos quasi diminutive corculum possumus appellare. Forte ob dispensationem prius duobus istis usus est nominibus, quasi aliquid facetiarum gerens, quia gratius sonare videtur corculum diminutive maternum inter crepundias nati exprimens affectum, quam si cor diceretur teneritudinem sonans amoris. Ipse namque est, quem ecclesiastica tradit Historia missum a Salvatore ad Edessam civitatem ad Abagarum regem. Erat enim frater Jacobi 479 fratris Domini, sicut ipse in sua scribit Epistola. Hinc quoque et ipse frater dicitur Salvatoris, attestantibus ejus civibus, [Col. 0408A] qui stupentes de miraculis aiebant: Nonne iste est fabri filius et Mariae, frater Jacobi et Joseph ac Judae et Simonis? (Matth. XVII, 55.) Non quod ex matre, ut Helvidius delirat, fratres fuerint Salvatoris, sed ex consanguinitate generis, uti mos est Scripturarum fratres appellari.

Simon Chananaeus, et Judas Schariotis, qui et tradidit Dominum. Hos igitur et cum additamento cognominis posuit, ad distinctionem Simonis Petri, et Judae Jacobi. Hic quia fuit de vico Chana Galilaeae, in quo Dominus aquas convertit in vinum; quem Lucas sermone Zeloten in suo nominat Evangelio, quia Chana zelus interpretatur, unde et Chananaeus jure interpretationis ab eo Zelotes est dictus, ob nimium fervorem charitatis; quem zelus domus [Col. 0408B] Christi inflammaverat, et ideo martyrio consummatus est. Judas vero Scharioth, vel a vico in quo ortus est, vel a tribu Issachar vocabulum sumpsit quodam futuri praesagio in condemnationem sui; Issachar quidem merces interpretatur, quia mercedem proditionis est sectatus, de qua propheta in persona Domini: Appenderunt, inquit, mercedem meam triginta argenteos, pretium quo appreciatus sum ab eis (Zach. XI, 12) . Porro Schariotis memoria mortis sonat, ut sit inexcusabilis, quod non casu, sed ex meditatione mortis Dominum prodiderit, cujus memoriam in animo diu, quo modo, vel quando illum proderet, gestavit. Dicitur autem et memoria mortis, quia quoties eum recolimus, Domini passionem continuo memoramus, ut obedientia quae coepit [Col. 0408C] a Simone in animo usque ad alium Simonem consumeretur in carne quatenus hinc inde in confessionem perdurantes memoriam mortis Christi semper habeamus, donec, si contigerit, etiam et ipsi propter illum martyrio explicemur. Non igitur aestimandum, quod sine providentia Dei electus sit inter apostolos, cui et interpretatio nominis respondit, et ultimus quasi extra hos jam repudiandus eligitur. Maluit enim Christus inter imperitos judicium suum de illo periclitari, quam effectum. Praesertim cum et simili modo in Ecclesia nunc eligantur, alii quidem ut probentur, et probati perveniant ad coronam; alii vero ut probent alios in quibus operatur diabolus, quasi in filios diffidentiae, qui et falsi fratres ab apostolo nominantur. Siquidem 480 illi ut salventur, [Col. 0408D] isti vero ut per eos boni exerceantur; omnes tamen ex praescientia Dei et providentia diversas ob causas eliguntur; non quod praescribantur ne aliter possint esse quam mali, sed praesciuntur quales jam cum necdum sint, utrique futuri sint, isti per gratiam, illi vero justo Dei judicio in massa perditionis derelicti, eo quod nec praedestinati sint ad vitam. Omnes tamen, ut dixi. et sciuntur et praesciuntur. In nullo igitur scientia Dei fallitur, in nullo judicium ejus a vero et justo deviat, et haec est altitudo divitiarum ejus, unde Apostolus exclamat: Quam incomprehensibiles sunt viae ejus! (Rom. XI, 33.) Propter quod quisque fidelis quoties desereris a socio, quoties injuriatus fueris, etiam traditus patienter feras; [Col. 0409A] quia sicut haec omnia de isto praedicta fuerant, ita et de pravis et falsis fratribus, quod mistim futuri sint, pene omnis pagina testatur. Unde profecto et Dominus ideo voluit tradi a discipulo, voluit et deseri, quatenus tu non frangaris cum videris tuum deperisse judicium, beneficium defecisse.

Hos duodecim misit Jesus. Unde et speciatim missi nominantur, quia siquidem apostoli Graece, missi Latino sermone interpretantur. Etsi alii missi sint, isti tamen specialius sub duodenario mystice destinantur numero, quatenus rebus et figuris omnium scripturarum sapientiae Christi serviat ordo. Hinc quoque signanter dicitur: Hos duodecim misit Jesus, quasi praefixos et praesignatos in eorum calculo, quos olim Moyses ad explorandam miserat terram (Deut. I, 23) . [Col. 0409B] Illi quidem, quia figura erant, sine suis mittuntur nominibus; isti vero in quibus veritas fulget, quos Raab sola suscepit meretrix, praemonstratis et praefixis assignantur nominibus, ut nullus de his scandalum patiatur. Qui bini ac bini quam bene junguntur, ut botrum quo gentes inebrientur duo ac duo (quia charitas non minus quam inter duos esse potest) suis deferant humeris. Isti sunt duodecim menses, qui simul annum placabilem, annumque acceptabilem sole illustrante justitiae complent. Isti duodecim horae diei, in quibus qui ambulat profecto non offendit. Et ideo hos duodecim misit Jesus, ut nemo aliam quaerat lucem, nisi quam ipsi demonstrant, et nemo aliud recipiat doctrinae, quam quod ipsi afferunt. Quia isti sunt veri exploratores, qui de Christo [Col. 0409C] et majestate divina omnem explorarunt veritatem, et suis usque ad nos humeris mortificationem Christi in 481 cruce laetis gressibus detulerunt.

Et praecepit eis: In viam gentium ne abieritis. Hoc igitur loco consideranda est vis, et sensus praeceptorum, quia non omnia praecepta aequali pondere vel fine terminantur. Alia enim sunt tantum significandae vitae, alia vero agendae vitae, alia vero dispensative ad tempus servanda, et tropologice indesinenter adimplenda, ut est illud: In viam gentium ne abieritis; alioquin contrarium est quod ait eisdem apostolis: Ite, docete omnes gentes (Matth. XXVIII, 19) . Quomodo ergo docebunt omnes gentes, si ad eorum non dico civitates et vias, verum ad consortia et communionem docendi gratia non erant adituri, [Col. 0409D] neque a Judaea egressuri? et unde sonus eorum exiit in omnem terram, et in fines usque pervenit, si non delatus ab eis ad gentes confluxit? Quapropter non ignorandum hujusmodi praecepta ad tempus dispensative data, et secundum tropologiam jugiter exsequenda. Exhibenda quidem ad tempus, donec repulsi a Judaea exirent divinitus ad omnes. Dedit enim hoc praeceptum, ne Judaei, quibus repromissus erat Christus, et ad quas venerat perditas oves domus Israel, scandalum ex hoc sumerent, si ad gentes prius irent, quibus communicare juxta legem non licebat; memor suorum praeceptorum: Qui scandalizaverit unum de pusillis istis (Matth. XVIII, 6) ; praesertim cum necdum in eum crederent, et [Col. 0410A] ideo magis scandalizari poterant, si ad quos repromissio facta fuerat desererent, et ad externos irent. Sed mox ut indignos se judicaverunt aeternae vitae, solutum est hoc praeceptum; non quod umbra fuerit, sed quia ad tempus datum erat. Quo constat omnia divinae legis praecepta eo sensu accipi debere quo data sunt, non humana praesumptione penitus temerari. Verumtamen secundum tropologiam hoc jugiter observandum, ne in viis gentium, pii praedicatores, quae sunt actiones pravae vitae, uspiam eant; sicut nec in civitates Samaritanorum, quae sunt munitiones haereticorum, unquam intrare licet. Et ideo debite monentur qui ad salutem gentium mittebantur opere ac vita gentilitatis ignorantia abstinere; nec non et civitates Samaritanorum moraliter [Col. 0410B] introire, praesertim cum et ipse curaverit Samaritanam. Unde manifestum est eos prohibitos ne adirent doctrinas pravitatesque illorum, quorum sermo serpit ut cancer, sed disciplinam 482 veri magistri sinceram, illibatamque passim omnibus libere praedicarent. Porro Samaritae, juxta litteram, hi sunt quos ad custodiendam terram Israel decem tribubus captivatis Sargon posuerat. Unde et custodes interpretantur, qui legem Veteris Testamenti primum depravare coeperunt, non recipientes nisi quinque libros tantum Moysi, et eosdem pravitate Scribarum corruptos; idcirco haereticorum personam jure probantur habere, qui norunt solida scindere, integra violare. Ad quos itaque primum introire vetat ante passionem, quia et ipsi de gentibus [Col. 0410C] erant: ut a Judaea praedicatio apostolorum repulsa, praedicatores sancti post resurrectionem per ordinem ad vocationem gentium venirent.

Euntes autem, inquit, praedicate, dicentes quia appropinquavit regnum coelorum. Hoc igitur primum praeco veritatis edocuit, hoc Christus, appropinquasse regnum coelorum principium praedicationis suae fecit. Hoc et apostolos primum monuit praedicare; quia utique tota in eos potestas virtutis Dominicae transfertur, ut qui in Adam terra erant, et imaginem Dei ac similitudinem amiserant, nunc perfectam Christi imaginem et similitudinem sortiantur, nihil a Domini sui virtutibus, potestate percepta differentes. Et ideo qui antea terrestres erant jure primum coelestes fiunt; et jubentur appropinquasse [Col. 0410D] regnum coelorum praedicare; imaginem scilicet ac similitudinem nunc in consortium veritatis assumi, ut sancti omnes qui coeli nomine sunt appellati, Christo conregnent, et in quibus Christus amodo regnum sempiternum possideat. Anima enim justi sedes est sapientiae, sapientia autem Christus est; Christus vero nusquam nisi in coelestibus habitat; de quibus dictum legimus: Coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII, 1) . Propter quod eis mox virtutem adoptionis qua dedit potestatem filios Dei fieri, deinde opera Divinitatis concessit.

Infirmos, inquit, curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemones ejicite. Quatenus per ea non [Col. 0411A] modo in Christo Deitatem deprehenderent visibilibus intenti, verum et eisdem apostolis Deum fore non dubitarent. Non miremur quia primo homini dictum est: Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) , qui fide renascuntur in Christo, si audiant, quia coelum es, et in coelum ibis. Non in 483 coelum utique firmamenti, quod locale est, sed coelum spirituale, profecto quia Deus Spiritus est. In quo sane coelo Deus habitare creditur, et localiter quodammodo ambulare, licet incircumscriptus et illocalis sit, quem ubique non loco, sed virtute credimus. Hinc quoque ipse: Inhabitabo, inquit, et inambulabo in eis (II Cor. VI, 6) . Atque alibi: Regnum Dei intra vos est (Luc. XVII, 21) . Quod nimirum regnum coelorum jure appropinquasse dicitur, non inclinatione coeli, quod [Col. 0411B] firmamentum cognominatur, sed illustratione fidei, qua Dei homines efficiuntur. Coelorum itaque regnum non modo ideo dicitur praesens Ecclesia, quia spe jam in coelestibus regnat; sed quia coelum effecta spiritaliter Christus in ea regnat, sicut et in angelis qui coeli nomine spiritaliter appellantur. Nam sanctorum regnum Christus est; sancti autem, ut diximus, coeli sunt vocati. Quorum regnum bene appropinquasse dicitur, dum Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Hoc quippe dono homines coeli facti sunt, et ipse Christus regnum eorum, ut perveniant et hi ad regna coelorum. Primum quia descendit appropinquans, et facti sumus ipsi regnum coelorum. Infirmos, inquit, curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemones ejicite. Haec omnia namque [Col. 0411C] deceptione diaboli contigisse nulli dubium est. Et ideo dignum fuit, ut sanato homine rursus daretur ei facultas, quod ille inflixerat dolo et persuasione maligna, hoc isti potestate fidei curarent, et expellerent ipsos rectores mundi de corporibus obsessis. Magna quidem virtus magnumque donum, magna reparatio, magnaque fiducia lapsis. Alioquin florente mundo, et diu humano genere in perfidiam prolabente, jamque mundo insolescente contra Deum caecitatis suae ignorantia, provoluto carnis propagine non modo ad incrementum, verum ad voluptatis malitiam exuberante, quis unquam visibilis invisibilia proferret? quis aliam vitam crederet? quis se a tam longa consuetudine revocaret? quis de tam lata via, quam omnes ingrediebantur, ad tam arctam [Col. 0411D] et tam angustam se constringeret? nisi magnis ad fidem moveretur miraculis, ut de his quae visibiliter fiebant, invisibilia intus, quae praedicabantur, fide apprehenderet. Ad hoc quippe consessa sunt ista, non larvalia, sicut perfidia asserit paganorum, 484 sed deifica et solius ejus potentiae congruentia virtutum miracula: ut beneficii invitati majora invisibilium crederent auditu, visibilibus permoti potentiam intelligerent Deitatis ex relatu, fraudem quoque diaboli gauderent evadere sanitatis ex proventu. Hinc plane Apostolus: Signa, inquit, non fidelibus, sed infidelibus, data sunt (I Cor. XIV, 22) , quatenus per ea in eis fides nasceretur; fide vero percepta, potestas adoptionis daretur. [Col. 0412A] Potestate siquidem fidei mala fugarentur, et diabolus vinceretur; quo nimirum victo, libertas hominibus et triumphus deberetur.

Gratis accepistis, ait, gratis date. Quia profecto vult veram in hominibus imaginem ac similitudinem Deitatis, quam amiserant, reparari, tribuit eis potestatem primum quidquid diabolus suo instinctu depravarat, corrigere; deinde beneficia sicut accipiunt a Deo, gratis dare, ut si omnibus praedicatio sancti Evangelii gratuita, et imaginis reparatio atque similitudinis plena, ne aut dispensatio tanti mysterii corrumpatur, aut similitudo reddita in moribus, causa avaritiae violetur.

Nolite possidere aurum, neque argentum, neque pecuniam in zonis vestris. Non peram in via, neque [Col. 0412B] duas tunicas, neque calceamenta, neque virgam. Haec itaque praecepta non solum apostolorum sunt, verum omnium eorum quibus praedicatio sancti Evangelii credita est, licet a multis corrumpantur. Quae tamen nisi recte intelligantur, non modo errare impellunt quoslibet incautos, verum dissonantiam inter sanctos evangelistas facere videntur. Unde primum cum gratis jubeat dare, superflua videtur auri argentique et pecuniarum interdictio. Praesertim cum et Judas ex commissu Domini loculos habuerit unde sibi emerent quae necessaria videbantur. Et alibi discipuli ierunt in civitatem emere sibi escas. Quo profecto patet Dominum necessaria non interdixisse, sed superfluo resecasse. Hinc quoque signanter ait: Nolite possidere aurum neque argentum, neque pecuniam. [Col. 0412C] Quoniam aliud est necessaria victus et vestimenti ad horam habere, aliud vero, longa sollicitudine quaesita, timide aut cupide possidere. Verumtamen, ut arbitror, non invidiosus thesaurus, neque sumptuosus, auri argentique, et aeris in zonis tantum haberi, sed docet quod praedicatorum in Domino tanta debeat fore fiducia, ut praesentis vitae sumptus, quamvis non praevideant hos sibi deesse omnino non diffidat. Idcirco satis provide 485 divitias detruncat, qui propemodum etiam necessaria praesentis vitae amputare festinat, ut ibi sit cor nostrum quo thesaurus esse probatur. Et ne forte viderentur apostoli magis lucri gratia praedicare, quam salutis humanae, omnia subtrahit quae possent esse scandali, et necessaria concedit ex [Col. 0412D] Evangelio, quatenus eorum nemo de crastino cogitare videretur. Sed quaerendum quid sit quod Matthaeus et Lucas virgam in via ferre Dominum prohibuisse narrant, Marcus vero nihil eis concessum nisi virgam tantum ferre, et calceatos sandaliis incedere debere; quamvis Matthaeus signanter etiam calceamenta possidere penitus vetuerit. Unde quidam Orientalium monachorum in coenobiis degentes hactenus ad litteram observant, et servari debere nudipedalia sectantes contendunt. Quapropter ne contraria videantur evangelistae sentire, quaerendus est modus, tam hic quam alibi, quo Scriptura sancta catholice intelligatur, et auctoritas tanti mysterii non violetur. Fertur enim juxta Matthaeum dixisse Dominum, [Col. 0413A] ut nec virgam ferrent (Matth. X, 10) . Juxta Marcum vero, ne quid tollerent in via, nisi virgam tantum (Marc. VI, 8) . Contraria quidem dicunt, sed mystica et vera, ut intelligamus sub alia significatiotione dictam virgam, quae secundum Marcum est ferenda, et sub alia illam, quae secundum Matthaeum et Lucam non est ferenda. Sicut illud: Tentat vos Dominus Deus vester (Deut. XIII, 3) , etc., et: Deus neminem tentat (Jac. I, 13) . Haec quidem seductionis est, secundum quam Deus neminem tentat, videlicet ut decipiat; illa vero probationis, secundum quam tentatus est Abraham et Job, caeterique sancti, quatenus probati manifesti essent, juxta quod Abrahae dicitur: Nunc scio quod diligas Deum (Gen. XXII) , id est scire feci. Veluti, quod supra dictum est, [Col. 0413B] ut sciat si diligatis eum (Deut. XIII, 3) , quod est dicere ut scire faciat, utrum eum pro certo diligere velitis: ita et hoc loco virgo quae ferenda est in via, potestas est Salvatoris, quam ab ipso perceperant, et regimen animarum. De qua sane potestate mox adjecit dicens: dignus est operarius mercede sua. Quam itaque mercedem Apostolus exponens dicit: Ut qui Evangelio deserviunt ex Evangelio vivant (I Cor. IX, 14) . Et: Nunquid non habemus hanc potestatem? (Ibid., 4.) Propter quod Dominus cum dixisset: Nolite possidere aurum, neque argentum, neque pecuniam, et caetera, continuo subdidit:

486 Dignus est operarius mercede sua. Ex quo satis ostendit cur eos ista possidere noluerit. Profecto quia sic eos mittebat, ut haec ab iis, quibus jam credentibus [Col. 0413C] Evangelium praedicabant, accipi debere monstraret. Et ideo illis loquebatur, ut securi non possiderent, neque portarent hujus vitae necessaria, saltim nec magna nec minima. Propter quod posuit, juxta Matthaeum et Lucam, neque virgam, sed omnia vitae necessaria a fidelibus, ex potestate et ordinatione Domini debere accipere, et nulla superflua a suis auditoribus requirere. Quia sicut justa potestas a Domino, ita et injusta praesumptio a diabolo. Unde Dominum utrumque dixisse manifestum est, ut ferrent virgam in via, et non ferrent. Quia sicut est virga justorum, de qua dicitur: Virga tua et baculus tuus, ipsa me consolata sunt (Psal. XXII, 4) : ita et; Virga peccatorum, quam non relinquet Dominus super sortem justorum (Psal. CXXIV, 3) . Quam itaque virgam [Col. 0413D] monuit Dominus, ne sui ferrent in via discipuli, quae Christus est, ne sub obtentu debitae potestatis, qua digni erant mercede, sua cupiditate sumptuosa, quasi ex licentia, suos affligerent auditores. Non quod eis manibus non liceret victum quaerere necessarium, sicut Paulus, et alii operabantur manibus, ne hac uterentur potestate; sed licentiam concedit, dum dicit:

Dignus est operarius mercede sua. Atque nihil ferendum in via nisi virgam tantum mandatur, ex cujus profecto potestate quae necessaria sunt adfutura, nulli doctorum fidelium dubitandum (Exod. IV, 20) . Ipsa est enim virga de radice Jesse, quam Moyses olim secum tulit, et in cujus potestate plurima signorum gessit [Col. 0414A] (Num. XX, 11) . De cujus cum ad aquas contradictionis potestate dubitasset, offendit. Ita et viri praedicatores, nisi legitime utantur ac potestate Christi, fideliterque nihil dubitantes de illo penitus alienantur retrorsum. Idcirco non aurum, non argentum, non pecunia, vel aliud aliquid ex superfluo, fidelibus est praedicatoribus requirendum, quasi ex virga quae peccatorum est; sed ex potestate Domini praesumendum. Sed quaeritur quomodo gratis dare debeant, quod gratis acceperunt, si dignus est operarius mercede sua, et ex hac mercede sumptus vitae necessarios licet accipere a suis auditoribus. Quod ita solvitur. Aliud est enim pro mercede lucri, verbi mysteria impendere, commoda praesentis vitae hinc requirere: 487 aliud victum vix necessarium, et [Col. 0414B] illud non ut vivamus tantum, sed ut libere praedicare possimus, accipere. Quae licet jam de mercede sint operis, tamen Evangelii sunt lucra. Et ideo justum est ab eis accipere stipendia sumptus, quibus offerimus coelestis vitae praemia: quoniam haec interdum evangelizandi gratia nobis sunt necessaria. Unde sint ista necessitate praedicatoribus concessa, non lucri causa quaesita; et vitae sacramenta fidelibus, gratis quidem, sed non pro mercede, impensa. Quae nimirum merces ita de laboribus hic inchoatur fidelium, ut illic de veritatis visione compleatur jure credentibus. Quod autem nec calceamenta ferenda sint in pedibus, magis ad sensum accipiendum; quia, ut dixi, secundum Marcum calceatos eos jubet incedere sandaliis (Marc. VI, 9) . Unde et adhuc hodie [Col. 0414C] sandalia Domini Romae habentur, quibus pedes tecti et intecti monstrantur; id est ut nec nudi deorsum ad terram sint, nec cooperti desuper. Volens ostendere, calceatos eos esse debere in praeparatione Evangelii pacis; quatenus Evangelium nec occultari debere insinuet, nec terrenis commodis implicari. Quod autem hic nec calceamenta permisit ferre, stultorum operum exempla insinuat, nec conspicere, ne sui corporis opera credat quasi ex mortuis pellibus muniri. Quia sunt nonnulli, qui pravitatem suam ex alienis pravitatibus conantur tueri, dum alios talia fecisse conspiciunt, et ea perficere licentius credunt. Ac per hoc sicut ex mortuorum pellibus pedes teguntur, ita et eorum quasi quadam decorticatione se muniunt. Nam sicut in duobus istis [Col. 0414D] evangelistis contraria jubentur, in Matthaeo videlicet et Marco: ita et aliubi ab eodem Domino jubetur sancto Moysi: Solve, inquit, calceamenta de pedibus tuis (Exod. III, 5) ; et Josue similiter (Jos. V, 15) , in comestione vero agni longe aliter praedicatur. Ait enim ita: Sic autem comedetis illum: lumbi vestri sint praecincti, et calceamenta habebitis in pedibus vestris (Exod. XII, 11) . Porro Agnus Dei verus Christus est, quem Joannes demonstrat: Ecce, inquit, Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) . Hujus ergo tam fideles in ministerio corporis et sanguinis Domini, quam simul universi credentes in fide, ita debemus edere, nostrique cordis interioribus commendare, ut non solum lumbos praecinctos [Col. 0415A] habeamus castitate, verum etiam calceati simus in praeparatione Evangelii 488 pacis, quoniam sicut calceamenta carnales muniunt pedes, et asperitatem frigoris defendunt, serpentium quoque morsibus, vel spinarum resistunt aculeis: ita Scripturarum praecepta, quibus gressus nostrarum mentium munire praecipimur, repellunt serpentis diaboli dolos, et asperrimum aquilonis frigus, ac deinde gentium ac haereticorum undique compugnantium spinas ac tribulos. Hujusmodi ergo calceamentis uti debemus, quotquot Pascha Dominicum celebramus. Quid ergo prodest, si lumbos castitate habes praecinctos, et fueris incautus, ac si munimine Scripturarum sanctarum, quasi calceamentorum pellibus, exspoliatus? Novimus namque quod dictum est diabolo: Et tu insidiaberis [Col. 0415B] calcaneo ejus (Gen. III, 15) . Multae sunt quidem insidiae ejus, quibus quotidie vulneramur. Et ideo non sine ingenti ratione ab uno evangelistarum dictum est, ut calceatos pedes sandaliis habeamus, et in alio, nec calceamenta in via feramus. Sic et in Veteri Testamento dum Pascha comedimus, calceati esse jubemur. Et Moysi, ac Jesu Nave, longe aliter praeceptum legimus. Sed si ordo et ratio consideretur, mox tanta diversitas absque ambiguo solvitur, dum statim ipsa causa subditur: Solve, inquit, calceamenta de pedibus tuis, locus enim in quo stas, terra sancta est (Exod. III, 5) . Ostenditur ergo terra Aegypti, ubi datur praeceptio mandati superior de Pascha, quod terra sancta est, et ideo populo Dei habenda ibi mandantur calceamenta et portare in [Col. 0415C] pedibus, in sancta autem terra decernunt solvenda. Quas tamen causas diligenter considerare oportet, quia magna in se praemonstrant sacramenta. Quandiu ergo in hac Aegypto versamur, oportet nos Pascha Domini celebrantes, calceatis pedibus incedere, et sacrarum Scripturarum tegumentis munire gressus nostros, quia tutus non est incessus noster, nisi mandatis Dominicis praestruantur ac contegantur pedes, quo usque intremus in illam sanctae promissionis terram, quae justis debetur, et electis Dei est praeparata; de qua dictum est: Beati mites, quia ipsi possidebunt terram (Matth. V, 4) ; in qua non sunt spinae et tribuli, in qua non sunt serpentes et scorpii, ubi diabolus cum suis non accedit ministris. Habemus et Dominum Jesum, ut paulo ante jam [Col. 0415D] dixi, Joanne teste, fuisse calceatum: Cujus ego, inquit, 489 non sum dignus corrigiam calceamentorum solvere (Joan. I, 27) . Sed longe alia in Christo est ratio. Ille non propter se calceatus est, id est carne vestitus, quoniam terra sustinere non poterat majestatis ejus nuda vestigia. Sed et calceamenta ejus cum dicit, gressus ostendit sanctarum Scripturarum, quibus graditur et peragrat habitus et notitia ejus in omnes usque qui habitant supra terram. Et ideo Joannes indignum se judicat, qui solvat corrigia calceamentorum ejus: quia quasi calceata adhuc in isto saeculo verbi Dei veneranda probantur vestigia, quae exsolvere ad liquidum nemo potest. Quia modo per speculum videmus in aenigmate, tunc [Col. 0416A] facie ad faciem; ubi non erit aliquid opertum quod non revelabitur, et occultum quod non scietur. Et propterea in hoc Evangelio calceamenta prohibentur portare apostoli, cum dicitur eis: Nolite possidere aurum, et post pauca, neque calceamenta, neque virgam. Marcus vero ait quod jusserit Dominus ne quid secum tollerent in via, nisi virgam tantum, et calceatos, ut dixi, sandaliis haberent pedes. Ut verbum Dei, ac si calceatum et contectum in mysterio propter spinas et tribulos blasphemantium, nec non et haereticorum venena praedicent, ne sancta canibus pandantur continuo, et porcis pretiosa quaeque projiciantur. Porro ad eos qui fideli mente ac devota audiunt, sanaque intentione quae divina sunt scire desiderant, quasi jam in terra sancta gradientes, [Col. 0416B] ac si perfecti in fide jubentur merito non portare calceamenta, quibus securi possunt nuda Scripturarum proferre testimonia, et apertis illic incedere vestigiis, et divina reserare arcana. Et ideo Petrus, jubente angelo (Act. XII, 8,) calceavit se in carcere calceamentis suis, et sic exiit ad hostes Judaeos, et adversarias potestates, ut calceatis pedibus in praeparatione Evangelii, calcaret super serpentes, et scorpiones, et super omnem virtutem inimici. Sed et sponsa in Canticis laudatur pulchra in calceamentis, quoniam et ipsa sicut lilium inter spinas florere commemoratur (Cant. VII, 1; II, 2) . Idcirco per desertum incedens hujus saeculi calceata sit necesse est, ne laedatur serpentium morsibus, vel peccati aculeis. Nam et Moyses dicit in benedictionibus suis [Col. 0416C] quas Israeli proposuit, in persona Christi: Ferrum, inquit, et aes calceamentum tuum (Deut. XXXIII, 25) , quae duo metalla valde fortia videntur. Unum eorum interminuat et confringat, quaecunque dura esse videntur: aliud vero, ut nullo unquam tempore 490 aeruginis vitio consumatur. Et ideo ac si his calceatus, Christus venit ut calcaret et contereret omnia capita draconis, et confringeret omnem potestatem inimici; neque ullis in saeculo afficeretur vitiorum contagiis, sed in omnibus victor incederet, donec omnes inimicos suos redigeret, et prostraret pedibus suis. Verum altius repetendum est, cur in zonis auri, argentique, et pecuniarum pondera ferre signanter prohibuerit, nisi ut et avaritiam resecaret, et aliud ex his per tropologiam ostenderet. Nam in [Col. 0416D] zona ministerii apparatum et efficaciam operis designat, ex quo, ne aliquid sit venale in ministerio Evangelii, monemur, et opus apostolatus auri, argentique et pecuniarum sit lucrum; unde Dominus: Sint lumbi vestri praecincti (Luc. XII, 35) . Ad hoc quippe praecingi jubentur, quo expeditiores ad opus ministerii fiant. Sed et Paulus calceatos pedes monet habere in praeparatione Evangelii pacis (Ephes. VI, 15) , quamvis Moysi dicatur, ut dixi: Solve calceamenta de pedibus tuis; locus enim in quo stas, terra sancta est (Exod. III, 5) . Ex quo patet sensus quod haec mystica sunt, licet quaedam ad litteram debeant observari, et ideo calceari debere, ne pulvis peccati adhaereat gressibus. Quod si discalceatis in aliquo [Col. 0417A] rursus pulvis adhaeserit perfidorum, excutiendus utique de pedibus, ne ullis coinquinemur fraudibus.

Neque peram, inquit, in via, neque duas tunicas. Detruncatis igitur avaritiae thesauris, mox gulam cohibet, et arguit philosophos, qui dicuntur Bacchionitae vel Baccroperitae, qui, omnia mundi pro nihilo ducentes, cellaria secum ferebant. Quorum unus supellectilis cum nihil secum ferret, nisi caucum quo aquam biberet, videns quemdam concavis bibere manibus, mox projecit illud: Si scissem, inquit, quod natura hanc haberem artem, nec istum tulissem. Quanto magis indignum erat ut apostoli ciborum saccos, quibus ex Evangelio accipere fas erat necessaria, onusti ferrent. Verumtamen legimus [Col. 0417B] (Joan. XIII, 29) Judam loculos habuisse in quibus non onera ciborum, sed necessaria victus, et ad usus pauperum, aliqua detulisse. Duas autem tunicas ferre vetuisse patet. Non quod in locis Scythiae glaciali nive rigentibus, aut in quamplurimis Alpium cacuminibus una cuilibet tunica sufficere possit: sed quod tunica pro vestimento hoc loco 491 jure accipitur necessaria. Alioquin qui duas vetuit, non alia fortassis vestimentorum genera interdixit. Unde Paulus penulam a Troade sibi jubet afferri (II Tim. IV, 31) , sed rectius, ut per tunicam vestimentum vitae integrum accipiatur et necessarium; licet sanctus Basilius unam et simplicem suis tunicam posse sufficere probaverit. Hoc igitur est quod ait: Neque duas tunicas, ne quisquam eorum [Col. 0417C] post eam qua esset indutus aliam ferendam putaret, sollicitus ne indigeret: praesertim cum ex illa potestate praemissa posset a quolibet jam imbuto accipere. Proinde Marcus non portari, aut haberi duas tunicas, sed expressius indui vetuit (Marc. VI, 9) ; insinuans eos non dupliciter incedere debere in Evangelio, sed simpliciter qui veste nuptiali circumteguntur. Quorum est tunica illa indescissa, et inconsutilis desuper contexta per totum; quam qui habuerit non timebit a frigore nivium, sed ad omnia protectus fidenter incedit. Verumtamen quia in his omnibus dura conditio videbatur apostolorum, ita concludit, dicens:

Dignus est operarius mercede sua. Ac si patenter dicat: Tantum accipite quantum in vestitu et victu [Col. 0417D] vobis necessarium fuerit. Hinc sane Paulus: Habentes, inquit, victum et vestimentum, his contenti simus (I Tim. VI, 8) . In hac igitur secunda praedicatione, postquam pro dilectione proximi infirmos sanare concessit, ad proprios suos vertit amicos sermonem, insinuans habitum quo monstrarent potius salutis gratia se, quam lucri, Evangelium praedicare, et sicut sermo in monte habitus mox virtutibus confirmatur: ita et istis, quia dura sunt quae jubentur, larga virtutum operatio conceditur.

In quamcunque civitatem intraveritis, interrogate quis in ea dignus sit. Pius magister omnia discipulis utilia et honesta proponit, ne ullis deturpetur Evangelium infamiis. Sed ignotam intrantes apostoli civitatem, [Col. 0418A] unde scire poterant, nisi ex relatione civium, quis in ea dignus esset? Et ideo jubentur interrogare. Non quod in eisdem aliquis dignitatem fidei quaeratur habere: sed si dignus sit moribus et fama bonae vitae, ut multi fuere Gentilium et Judaeorum, honestatem sectantes et nobilitatem generis. Mira celsitudo apostolorum, quorum hospitio, non quicunque, ut assolet etiam magnatibus, sed dignus requiritur hospes, non minus ut impartiatur aliud, quam ut accipiat. Alioquin dignitas tantae praedicationis suscipientes turparetur 492 infamia, si esset indignus coram suis civibus et notabilis. Magna igitur dignitas Deo tribuente beneficia; sed major ab eo si mereatur gratiam percipere. Tamen in utroque laudabilis, quisquis ad haec idoneus invenitur.

[Col. 0418B] Ibi, inquit, manete. Ne vagi sitis huc illucque discurrendo, ut quia dignus inventus est hospes, ibidem confluere possint auditores. Docuit ergo quid intrantes urbem agerent, deinde quid domui hospitis implorarent: Dicite, inquit, Pax huic domui. Docet in specie quod exhibuit in genere. Nam coelestis militia angelorum in ingressu Christi ad nos hanc exhibuit pacem mundo: Gloria, inquiunt, in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) . Et hoc est quod hic dignus requiritur; scilicet ut sit hospes bonae voluntatis, quia nihil ditius neque locupletius invenitur. Enim vero pacem non parietibus implorare jubet, sed hominibus, ex quibus etiam domus construitur in [Col. 0418C] coelis. Quae si fuerit digna, videlicet bonae voluntatis: Veniet, inquit, pax vestra super eam. Nam et Paulus quamsaepe, quibus scribit, primum pacem implorat, ut, pace cum Deo recepta, qui sunt irae filii, fiant adoptionis. Et notandum, quod jam pax Dei, pax apostolorum dicitur; quia reconciliati et ipsi Deo, ex dono largitoris aliis munus pacis impendunt. Quod si non fuerit digna, id est bonae voluntatis, quia aliis provenire non potest: Pax vestra ad vos revertetur. Revertetur quidem, eo quod egressa fuerat per sermonem, non ut desereret a quibus missa fuerat, sed quia hospes eam sibi oblatam suscipere noluit ob malitiam cordis, totum in praedicatoribus redundat, et merces pacis oblatae, et pax ipsa eos quantum ex ipsis est, suo refundit rore, [Col. 0418D] quia non sunt suscepti ne ullo patiantur mentis scrupulo. Quod si fuerit per bonam voluntatem in domo filius pacis, requiescet super eam pax Domini, dum ab omni perturbatione saeculi mentem Deo reconciliatam requiescere facit. Alioquin illa nullo fastidio patitur, quae omnes seditiones interius repellit. Sin autem, pax vestra ad vos revertetur, quia nemo praedicatorum sine fructu erit.

Et quicunque non receperit vos, neque audierit sermones vestros, exeuntes foras de domo, vel de civitate, excutite pulverem de pedibus vestris. Utrumque observandum, quia nec receptio apostolorum sine susceptione praedicationis, nec susceptio praedicationis sine officio charitatis. Et ideo 493 simul [Col. 0419A] jungit: Cum non susceperint, nec audierint; exeuntes de domo, vel de civitate. De domo primum, si forte in eadem civitate qui dignus sit inveniatur, quia unus non praejudicat omnes: sicut et si aliquis in ea eos receperit, non excusat domum, cui pax oblata displicuerat. Exeuntes, inquit, excutite pulverem de pedibus vestris. Quid si lutulenta fuerit civitas, quo non pulvis, sed lutum pedibus adhaeserit? Magis ad sensum hoc accipiendum puto quam ad litteram. Ipsi enim non suscipientes pacem remanserant in sua impietate, de quibus dicitur per Prophetam: Non sic impii, non sic, sed tanquam pulvis quem projicit ventus a facie terrae (Psal. I, 4) . Et alibi de diabolo: Pulvis panis ejus (Isa. LXV, 25) . Ergo pulvis anathematismus est miserae civitatis vel [Col. 0419B] domus, ne adhaereant gressibus apostolorum, qui noluerunt suscipere pacem suae reconciliationis; ut permaneant projecti a facie terrae viventium nullam soliditatem fidei habentes; sed sint pulvis in cibo diaboli, nolentes pluviam doctrinae sibi de coelo allatam qua compluerentur, accipere. Unde signanter ait alius evangelista: In testimonium illis (Luc. IX, 5) . Quia si eos aut doctrinam eorum perciperent, pulvis non remanerent. Et ideo ad testimonium pulvis excutitur, ut insinuetur ex hoc, quid ipsi per culpam remanserint, et quod projecti a gressibus eorum huc illucque ventorum impulsione ad tenebras propelluntur. Vel ad testimonium apostolorum pulvis excutitur, ut sit signum laboris eorum, quod ad eos venerunt, et ipsi pacem noluerunt accipere. [Col. 0419C] Unde adeo nihil terrenorum ab eis communicasse, ut nec pulverem paterentur pedibus adhaerere; sed omnia eorum sub anathemate reliquisse. Exeuntes vero pedes excutiunt; quia sancti doctores dum pravitates refugiunt auditorum, nihil debent adhaerere peccati, et si quippiam inhaeserit, festinanter excutere, ut aliis inveniantur idonei.

Amen dico vobis, tolerabilius erit terrae Sodomorum quam illi civitati. Mira igitur dignitas, et magna consolatio apostolorum, quorum ex receptione tanta praestatur gratia, et ex repulsione illorum tantum offenditur Deus. Sed videndum quid sit quod ait: Tolerabilius erit terrae Sodomorum. Nunquid ergo ipsa terra, quae conflagrata est semel incendio, rursus eveniet in judicio? Non utique, sed terram pro habitatoribus [Col. 0419D] posuit; qui licet pro suis sceleribus semel damnati sint, tamen in futuro tolerabilius poenas luent. Terra 494 enim jure homines dicuntur, quibus dictum est in Adam: Terra es, et in terram ibis (Gen. III, 19) . Sed miseri Sodomitae, qui et in praesentiarum conflagrantur, et in futuro, licet tolerabilius, cruciantur. Fit enim comparatio de levioribus ad graviora: et ideo quibus tolerabilius erit et levius, tamen poenaliter erit. Audiant ergo, qui de quibuslibet incaute pronuntiant, quod non judicat Deus bis in idipsum: nescientes quod aliqui hinc incipiant torqueri, non ut finiatur eorum cruciatus in fine vitae, sed ut qui vident terreantur, et ipsi quae admiserunt sine fine lugeant. Alioquin et Pharaonis [Col. 0420A] spes veniae restat quod absonum est. Idcirco credendum quod sola conversio ad Deum finem malis imponat, et non tortura reatus sine gratia quae hic incipit, ut in aeternum desaeviat. Tamen ex hoc loco colligitur, quod sicut defertur praemium sanctorum in requie, ita et poena tormentorum in suppliciis. Sed qui perscrutator est cordium, et novit omnia, ipse justissime discernit quid singulis pro suis restituat factis. Alioquin quis contemplari valet, cur Sodomae tolerabilius, et illi civitati atrocius esse debeat? Possumus tamen dicere quod illis pax reconciliationis non praedicata fuit, nec ad eos missus est aliquis qui eis vitam salutis annuntiaret; sed angeli mox ad perdendum eam quidem; qui ad Loth ingressi, vel unum repererunt cum quo diverterent. [Col. 0420B] Vel quia hic Sodoma poenam sustinuit, si forte ideo aliquid levius in futuro habebit. Sed misera civitas, quae sibi oblatam pacem rejecit, et hospitalitatis gratiam interdixit, utramque legem contempsit; legem scilicet naturae, et Moysi; ac Christi gratiae reluctata est: cum Sodomitae tantum legem naturae pene abolitam diu illecti conculcaverint.

Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum. Quae nimirum vox plena omni auctoritate, ac si patenter tonat: Licet vos pauci et exigui, viles, et indocti sitis, ecce ego sum qui mitto vos sicut oves in medio luporum. Quod si terret luporum immanis et innumerabilis saevitia, confortamini, quia ego mitto vos. Et mira exaggeratio potestatis. Esset quidem terribile, si lupi mitterentur ad oves licet pauci: [Col. 0420C] nunc paucissimae oves mittuntur ad superanda millia luporum, quorum rapacitas totum occupaverat mundum. Sed has oves leo de tribu Juda parturierat: idcirco insuperabiles eas ipse mittebat. Hi sunt autem de quibus paulo ante dicitur: Hos duodecim 495 misit Jesus, quos ovium nomine innocentes esse designat. Lupis vero Scribas et Pharisaeos atque haereticos et philosophos bene comparavit, qui semper insidiantur simplicitati Dominici gregis.

Estote, inquit, prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. Quasi quaedam contraria jubet; sed similitudine satis conveniunt. Nam et Moyses populum a morsibus serpentinis visu aenei serpentis, quem erexerat, curavit (Num. XXI, 9) ; cujus Christus, suspensus in cruce, veritatem expressit. Non [Col. 0420D] enim calliditatem serpentis antiqui jubentur habere, sed secundum physicos, naturalem eorum prudentiam imitari. Dicunt enim aliqui eorum pretiosissimas in capite gemmas gestare; quos cum ut eas possint auferre, velint incantare, imprimunt fortissimo lapidi aurem, et cauda desuper aliam cooperiunt, ne vocem audiant incantantis. Quo sane facto, et quod pretiosum est, custodiunt, et vitam non amittunt: ita et sancti apostoli monentur margaritam, quam venditis omnibus emerent, sua prudentia custodire; mentemque (quod est principale hominis) petrae, quae Christus est, fortiter imprimere, auremque carnis cauda, id est, fine vitae, per passionem etiamsi contigerit, operire, ne vocem audiant incantantis. [Col. 0421A] Magna igitur prudentia est Christum in nobis portare, vitamque custodire, ne auferatur ullis pravorum fraudibus. Ad hoc quippe Scribae et Pharisaei, atque haeretici, nec non et philosophi, laborant incantando pravis persuasionibus, ut Christum nobis auferant. Dicitur ergo et alia prudentia serpentis, quod totum corpus praebeat ut caput, in quo est vita, custodiat. Qui cum senuerit, ingreditur in angusto petrarum foramine, ut se veterem exuat tunicam: ita et nos caput nostrum, quod est Christus, in nobis custodientes, corpus ponamus, per angustam intrantes viam exuamus tunicam veterem, ut in omnibus renovemur. Bona igitur prudentia serpentis quam Paulus exponit dicens, Estote prudentes in bono, et simplices in malo (Rom. XVI, 19) . Praemisit [Col. 0421B] igitur prudentiam Christus, ut tuta possit esse simplicitas: et sequitur columbae simplicitas: ne stulta inveniatur in nobis prudentia apud Deum, de qua dicitur, Perdam, sapientiam sapientum, et prudentiam eorum reprobabo (I Cor. I, 19; Isa. XXIX, 14) . Idcirco alternis se foveant prospectibus; ne sit illa simplicitas in nobis, de qua dicitur, quod simplex omnia credit: quia profecto in saeculo prudentiores 496 sunt filii lucis, et simpliciores sua fatuitate. Si forte coram prudentibus simplices inveniamur a saeculi actibus, coram simplicibus vero prudentes in bono. Perhibent etiam physici, quoties velint aquas bibere, quod prius venena deponunt: ita et nos si volumus aquam doctrinarum de fonte Salvatoris haurire, evomamus per humilem [Col. 0421C] confessionem venena vitiorum, ut deinceps fluenta doctrinarum haurire possimus. Quae nimirum quatuor, quae posuimus, naturae serpentis exempla bene videntur congruere ad imitationem prudentiae. Sed duae ut Christum, qui caput est nostrum, ante omnia per fidem in nobis custodiamus: duae vero ad imitationem vitae, quatenus exuti vitiis, in novitate vitae ambulemus. At vero quidam, non ad naturam serpentis oportere referre dixerunt; sed ad aliud quod in Genesi legimus, antequam Adam in paradiso traduceret, prudentiorem eum fuisse prae cunctis animantibus terrae. Unde primum animum sexus mollioris aggressus est; deinde spe eam illexit, dum communionem immortalitatis cum diis spopondit. Et per haec tanta praemia opus consilii [Col. 0421D] sui et voluntatis persuasit. Pari igitur dicunt oportere prudentia doctorem agere, ut inspiciat primum uniuscujusque naturam et voluntatem, quid intendat, quidve possit, vel quantum sit capax. Sicque adhibendam verborum prudentiam, deinde spes bonorum futurorum reseranda, et coelestia fidei praemia promittenda, ut quod ille mentitus est, contra Apostoli praedicarent ex vero secundum sponsionem Dei, quod angelis similes futuri sumus. Quatenus hujuscemodi prudentia, verbis et promissionibus, saevientium mentes, et luporum rabiem protraherent ad fidem. Sed quid horum magis congruat praecepto Salvatoris, prudens lector videat; dum virus veneni fugiat, et simplicitatem columbae non amittat. [Col. 0422A] Quia quantum est amandum in columba quod fel non habet, tantum timendum in serpente, ne venena pravae intelligentiae in nobis diffundat. Sunt autem in columbae natura quatuor, quibus permaxime simplicitas commendatur. Primum est, quod non rostro nocet, nec ungulis discerpit, nec alis ut laedat, sicut reliquae aves, ferit: sed simplicitatem amoris, quia fel non habet, sine amaritudine intus custodit. Aliud vero est, quod desuper rivos aquarum residens, insidiantium sibi umbras videt, sicut legitur de Ecclesia in Canticis (Cant. V, 12) ; 497 deinde tertium est, quod suos diligentissime nutrit pullos, etiam et alienos pascit. Quibus nimirum exemplis, nos omnibus beneficos esse docet, et nulli nocere debere insinuat: verum quod postremum [Col. 0422B] est, ut prius dixeram, sine fellis amaritudine nos omnia et facere et docere, ne cum Simone obligati dolo inveniamur (Act. VIII, 21) , demonstrat; sed semper juxta doctrinarum fluenta versantes, insidias vitemus malignantium, et contemplantes Deum in cordibus nostris, exterius concupiscenda transponamus. Unde propheta de sanctis praedicatoribus: Qui sunt isti, inquit, qui ut nubes volant, et quasi columbae ad fenestras suas? (Isa. LX, 8.) Ad fenestras quippe suas sancti recte aspiciunt, ut simplicitatem innocentiae intus custodiant, dum nihil exterius aspiciendo, quod libeat cernunt. Imo omnibus prostant etiam alienis, qui suos enutrire modis omnibus elaborant. Dicuntur autem columbae etiam suis invicem osculis, vel mutuis aspectibus concipere: ex [Col. 0422C] quo instruimur moraliter, per charitatem sine ullius carnis concupiscentia, virtutes serere et parturire filios adoptionis, intus amore spiritali regeneratos. Sequitur:

Cavete autem ab hominibus. Ad hoc totum valet quod praemisit: Estote prudentes, et simplices, ut cavere possimus ne aut malis persuasionibus exterius decipiamur, aut simplicitatem, quae per Spiritum sanctum diffusa est in credentibus, foras male projiciamus. Et hoc est cavere ab hominibus; non ut non tradamur, quod veritas futurum pronuntiat; sed ut non decipiamur ullis insidiarum fraudibus. Respicit hic locus quod ait: Ecce ego mitto vos. Et ideo cavete per prudentiam, ne amittatis simplicitatem columbae.

[Col. 0422D] Tradent enim vos in conciliis. Magister egregius Christus quae ventura erant praedicit discipulis; non ut deterreat, sed ut instruat, quatenus paratiores sint pro eo, ad omnia sustinenda. Unde Paulus apostolus cum esset in vinculis: In hoc, inquit, positi sumus (I Thess. III, 3) , id est, ut patiamur et sustineamus quae inferuntur nobis. Quatuor namque erant quae possent apostolos permovere; quae hic ideo praenotantur, ne subito praeriperet eos tacita cogitatio, quod homines simplices et indocti in concilium ducerentur; et ideo ait: Tradent enim vos. Quod fragiles et imbecilles viribus, ne forte corde paverent: In synagogis suis flagellabunt vos. Quod viles et rusticani coram regibus starent, ut ait: Ad 498 [Col. 0423A] reges et praesides ducemini. Quod ineloquentes et idiotae, ut ita fatear, disputare deberent de Christo et de lege ac prophetis, in quibus omnia de illo praenuntiabantur. Idcirco continuo ait: Nolite cogitare quomodo aut quid loquamini. Unde Paulus doctor egregius: Veni ad vos, inquit, fratres, non in eminentia sermonis, aut in persuasibilibus humanae sapientiae verbis, annuntians vobis testimonium Dei, sed in ostensione Spiritus, signorum, et veritatis (I Cor. II, 4) . Itaque insinuat quod Deo totum tribuere debeamus, nec aliunde nos habere credamus, nisi ab eo in cujus manu nos et sermones nostri sumus. Haec omnia, inquit, propter me, in testimonium illis. Ubi magis fides imploranda est, quam sensus requirendus; quia quodcunque sanctis praedicatoribus verbi [Col. 0423B] evenire posset, non aliunde posset quam ab ipso et in ipso a quo missi erant. Quod autem ait: In testimonium illis, distinguit Judaeos et gentes, sicut et supra, quorum in testimonium venisse ad eos dicitur, ut essent inexcusabiles. Sicut Dominus ait: Si non venissem et locutus eis non fuissem, peccatum non haberent (Joan. XV, 22) . Alioquin et tam Judaei quam et gentes quodammodo excusabiles essent, nisi apostoli et apostolici viri ad eos venissent. Nam locus iste non solum de apostolis intelligendus est, verum etiam et de omnibus usque in finem saeculi doctoribus, qui passuri sunt coram principibus gentium, aut in synagogis Judaeorum. Cum autem tradent vos, hoc est, quod dixerat superius: Quia tradent vos, nolite cogitare quomodo, id est, utrum [Col. 0423C] facundus sit sermo et luculentus, aut simplex et incompositus: Vel quid loquamini, id est, de qua re: tantum ut de conscientia bona est fide non ficta, ita ut prudentia vos praecedat, et simplicitas columbae non effugiat. Quia in his duobus verbis Dominus et Magister miro modo magnam brevitatis discipulis praeparavit materiem, custodiendi quaecunque denuntiat dura et aspera perferenda; quoniam intus erat Spiritus sanctus, qui docebat singulos de omnibus: Dabitur enim, inquit, vobis in illa hora, id est, cum coram regibus aut in synagogis, vel ubi et ubi interrogati fueritis. Vult enim ut cor doctoris pendeat in Deum, et ad gloriam Dei ex donis ejus operetur aut loquatur in cunctis. Tradet autem frater fratrem in mortem, et pater filium. Quoniam nullus [Col. 0423D] est fidus affectus carnis, ubi diversa est fides. Exaggerat itaque in tempore persecutionis 499 pressurarum angustias, dum in nullo nisi in solo Deo spes relinquitur: dum etiam ipsi filii surgere dicuntur in parentes. Et hic est gladius verbi divini, quem venit Jesus mittere in terram, ut dirimat religionem fidei ab omni amore carnis, et pietatem proximi a pietate divina.

Et eritis, inquit, odio omnibus hominibus propter nomen meum. Nomen autem Dei magnum est et ineffabile. Sed est nomen ejus, ex quo scandalizantur plurimi, quo insigniuntur omnes quicunque recte invocant nomen Domini; unde et Christiani vocamur. Quod sane nomen, quia in vobis erit, persequentur [Col. 0424A] audientes. Omnes cum dicit, non eos dicit, qui audierint, sed ex eo omnes, qui ex contrario adversaverint.

Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. Non qui perseveraverit odio, aut in cujuscunque rei negotio, in tradendo scilicet fratrem aut filium, sed qui perseveraverit in fide nominis Christi, quod Marcus manifestius dicit (Marc. XIII, 13, 14) . Qui sustinuerit, id est, omnia sibi illata probra, persecutiones, quae sanctis martyribus satis abundeque inflicta sunt, si quis sustinuerit haec usque in finem, salvus erit. In finem autem intelligimus, aut usque in finem vitae, aut usque dum compleat testimonium, quod est martyrium passionis; vel quousque ad Christum perveniat, qui est finis omnis consummationis, per [Col. 0424B] quem apprehendat unusquisque veram et perpetuam vitam. Quatuor quippe in hoc capitulo commendantur salutis elementa. Quia primum expellitur a nobis temeritas elationis, cum dicitur: Qui perseveraverit, ne ullus de suis praesumat viribus. Deinde cum ait: Salvus erit, spes praestatur, quacunque morte consummatus fuerit. Tertium cum dicitur: Usque in finem, duo simul ostendit, quod omnis tribulatio finem habeat, sed praemium boni laboris nullum habeat finem. Et ideo in fine laboris, vel certaminis bene addidit: Salvus erit, ut intelligas in aeternum, in quo finis nullus erit. Alioquin finienda commendaretur aeternitas in eo quod ait: Salvus erit, si esset et finienda salus sicut finitur temporaliter certamen agonis.

[Col. 0424C] Cum persecuti vos fuerint in una civitate, fugite in aliam. Quia dixerat: Eritis odio omnibus hominibus propter nomen meum, ac si cogitationibus eorum respondere videtur quid deinceps fieri oporteret. Quod autem dixit: In civitate ista, non demonstrative dixit, sed de qualibet ait civitate 500 in qua persecutio fuerit, ut puta si Hierosolymis, Romam fugite, sicut populum fecisse legimus etiam et de Damasco (II Cor. XI) . Nam ideo fugam praecepit, vel concessit, ne aut infirmus non haberet locum respirandi in confessione Christi, si minus quilibet adhuc se videret idoneum, et temeritas periclitaretur, et ne aut importune martyrio occumberet Christi antequam militiam praedicationis suae pro salute eorum, qui credituri erant, indigne expenderet. Stultum ergo est in bello militem [Col. 0424D] prius se morti offerre, quam aliquem adversariorum suis prosternat armis; imo expedit ut festinet, antequam cadat, plures prosternere; deinceps etiam si contigerit ad alia se servari gaudeat: ita et in hac militia Christi sic quaerenda est palma martyrii, ut non refugiat quis pro salute aliorum tolerare dispendia sui, diuque ferre agones proprii laboris. Caeterum alii hunc locum expressius intelligentes dixere, quod in ista civitate cum ait, Jerusalem voluerit ostendere, quasi metropolim Judaeorum, ne prius irent ad Samariam et ad gentes, quam in ea persecutio moveretur. Quod et primitivam Ecclesiam sub Claudio observasse legimus. Ut sit ordo, cum persecuti vos fuerint in Hierosolymis, [Col. 0425A] tunc expulsi de civitate, fugite primum ad Samariam, quae quasi alia civitas nominatur, per quam tota gentilitas designatur. Unde quia dixerat ad tempus: In viam gentium ne abieritis, et in civitates Samaritanorum ne intraveritis, insinuat quousque servandum fuerit quod praeceperat. Quasi diceret: Cum persecutio vos expulerit a Judaea, fugite ad Samariam, et Evangelium ubique in omnibus praedicetur, et compleatur gentibus. Unde Dominus alibi: Et eritis, inquit, mihi testes in Jerusalem, et in omni Judaea, et Samaria, et usque ad ultimum terrae (Act. I, 8) . Non quod soli apostoli hoc impleturi essent, sed quod dicit illis, omnibus dicit, per quos usque in finem saeculi haec complenda erant. Alias quid est quod dicit: Non consummabitis civitates [Col. 0425B] Israel, donec filius hominis veniat? (Matth. X, 23.) Vel quid est quod dicit: Non consummabitis? Fortassis ergo quod praemiserat, fugite in aliam, non consummabitis eas fugiendo de civitate in civitatem; quod omnino non stat. Sed non consummabitis praedicando et convertendo eas, quousque veniat filius hominis in finem saeculi; sicque eis solis apostolis hoc videtur dixisse, sicut ait: Vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem 501 saeculi (Matth. XXVIII, 20) . Quod tamen universali Ecclesiae promisisse non dubium est, in qua, aliis morientibus, aliisque nascentibus, usque in consummationem saeculi servabitur. Sic itaque et illud est ad solos apostolos, ubi ait: Cum videritis haec omnia, scitote quia prope est in januis (Matth. XXIV, 33) . Cum ad [Col. 0425C] eos solum hoc pertineat qui erunt electi in carne. Qui nimirum usus loquendi quam saepe in Scripturis invenitur divinis. Unde sic dictum videtur, ut ostenderet quosdam apostolorum praedicationi credituros, deinde reliquum Israel credere in novissimis quos necdum consummatos ad fidem esse conspicimus; sed in finem, cum plenitudo gentium introierit, suscepturos minime dubitamus. Non quod hi qui Antichristi sunt, debeant credere, sed quotquot praedestinati sunt ad vitam. Quod erit consummatio praedicationis apostolorum, deinde adventus filii hominis. Nisi forte absurdum videtur, quod civitates Israel non consummandas esse dixerit, cum civitates eorum ipsi sunt appellati recte, qui simul commorantur ut concives fiant. Potest et hoc intelligi simpliciter: [Col. 0425D] Non consummabitis donec veniat; labor non complebitur praedicandi, donec veniat vobis filius hominis in adjutorium, post resurrectionem a mortuis. Sed violenta videtur ista interpretatio, quia necdum praedicare ita perfecte coeperint, licet missi fuerint bini et bini. Melius tamen arbitror cogitationibus eorum respondisse, quibus sollicitudo erat convertendi eos ad fidem. Insuper ut et de gentibus eis daretur intelligentia, quia totum hoc ad illud tempus referendum est, cum ad praedicationem apostoli mittebantur, ne timerent rabiem persequentium, imo ut agerent singuli per successionem, ut doctrina Evangelii ad omnes gentes perveniret, sicut scriptum est de eis: In omnem terram exivit sonus [Col. 0426A] eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII, 4) . Moraliter vero datur intelligentia, si aliquis nos haereticorum in uno Scripturarum loco persecutus fuerit, ut fugiamus ad alia divinarum testimonia litterarum, donec consummemus fidem perfectam, quae in Christo est, et palmam obtineamus victoriae. Sequitur:

Non est discipulus super magistrum. Ad hoc itaque adhortatur quod dixerat: Persequentur vos. Ac si diceret: Si ego Magister vester patior, et sustineo propter vos gratis, quanto magis vos discipuli et servi pati pro meo amore non dedignari debetis, sed sustinere et patientissime ferre? 502 quod si patremfamilias Beelzebub vocaverunt, quanto magis discipulos ejus, quia non est discipulus super magistrum? [Col. 0426B] Ideo probra et irrisiones sustinere aequanimiter debetis. Porro Beelzebub idolum est Accaron, quod vocatur in Regum volumine idolum muscae (IV Reg. I) , quod aliquando dicitur Baal, eo quod in montibus adorabatur; aliquando Beelphegor, a civitate in qua erat idolum filiorum Ammon. Bel autem pater Nini regis Assyriorum fuit, quem alii Saturnum esse dixerunt. Porro quod additum est Zebub, tradunt quod propter servum Abimelech, qui fratres suos septuaginta peremit gladio, ita sit appellatus. Hic autem servus dicitur primus hoc idolum in terra Israel adorasse. Interpretatur quoque Zebub, musca vel vir muscarum, propter multitudinem sordium et putredinem hostiarum, quas coram idolo Muscae, quae exterminant suavitatem olei, insequebantur [Col. 0426C] et foedabant. Unde quia spurcissimum videbatur idolum, principem daemoniorum hoc appellabant daemonium, a quo et Christum obsessum calumniabantur, et in ejus nomine virtutes operari (Matth. XII, 24) . Et sicut hoc idolum inter omnia idola apud plurimos principatum obtinebat nequitiarum, ita et hunc daemonem inter reliquos per quem Christus, ut fatebantur, operabatur tam mirifica et inaudita, nomen idoli habere putabant, quanto magis domesticos ejus? domestici autem Christi tam apostolos, quibus loquebatur, vult intelligi, quam et omnes qui pie volunt vivere in Christo, usque in finem saeculi, ut omnes parati sint universa quae inferuntur ab adversariis sustinere pro Domino, quae ipse prior in se sustinuisse monstravit. [Col. 0426D] Unde supra praemiserat: Cavete vos ab hominibus, ne ob timorem, aut ob ullius oblectamenta fallaciae vos decipiant. Nihil enim gloriosius suis domesticis Magister veritatis proponere potuit ad exemplum, quam seipsum, lumen aeternum, qui est immortalis Rex gloriae. Gloriosum quidem est, si illum, quo nihil est locupletius, amplectimur per fidem quae per dilectionem operatur, et universis passionum conditionibus, ut ipsi fecerunt apostoli, adaequemur. Quia licet in pace videamur vivere, verum est illud, quod qui pie volunt vivere omnes persecutionem patiuntur.

Nihil opertum quod non reveletur, et occultum quod non sciatur. Idcirco dicit, ne ullus infamiam et calumnias [Col. 0427A] timeret blasphemantium, 503 etiam si Beelzebub aliquis vocetur, aut aliud, si fieri potest, quod deterius sit, quia totum manifestum erit in ultimo judicio. Duo quidem proponit: opertum et occultum; quia nihil in carne aut in anima geritur, quod in die ultimi examinis non reveletur, aut nesciatur, quando judicaturus est Deus occulta hominum. Revelanda sunt autem illa quaecunque perpetrata sunt et commissa: scientur vero quaecunque fuerint cogitata. Et ideo eos qui Dei sunt timere non debere hominum blasphemias et opprobria, Quia gloria nostra, ut ait Apostolus, haec est, testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I, 12) . Verum haec revelatio, vel haec scientia aeque de bonis erit et malis, quaecunque facta fuerint vel meditata, et ideo non [Col. 0427B] pertimescendas docet minas, concilia, blasphemias, probra, nec potestates insectantium, quia dies judicii nulla haec fuisse atque inania declarabit.

Quod dico vobis in tenebris, dicite in lumine, et quod in aure auditis, praedicate super tecta. Ergo in tenebris quid dicit? Non puto de his tenebris dixisse quas cernimus, quia nec Salvatorem in noctibus multa disputasse legimus: sed de his tenebris utique dicit de quibus Joannes: Et lux, inquit, in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt (Joan. I, 5) . Quod si apprehendissent, utique non tenebrae, sed lux in Domino essent. In his ergo tenebris Dominus loquebatur; quia omnis sermo ejus carnalibus tenebrae sunt, et verbum ejus infidelibus nox est. Ideo quidquid aut secreto quasi adhuc in [Col. 0427C] tenebris illis, aut in figuris et aenigmatibus dixit, jubet praedicare in lumine, id est in manifesto coram hominibus; et quaecunque in auribus, quasi sub silentio docuit, mandat ac si talentum commissum expendere super tecta. More siquidem Palaestinae provinciae loquitur, in qua super tecta deambulatoria erant, in quibus quam saepe loquebantur ad populum. Unde et Dominus praeconia vitae in excelso proponere jubet, et constanter annuntiare, quidquid sancti praedicatores, non tantum aure corporis quam et aure mentis intus audierunt a Domino. Sic dictum est ad eosdem: Vobis datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris au em in parabolis (Luc. VIII, 10) . Et ideo quod aure cordis intus vere intellexerunt, rogat ut absque formidine ingerant omnibus cognitionem [Col. 0427D] veritatis in lumine; quia ipsi lux effecti sunt per revelationem verae lucis, ut omnes a luce illuminentur.

504 Nolite timere, inquit, eos qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere. Firmat eos in praedicatione permanere intrepidos; quia etsi corpus cruciari potest ad tempus, anima quae vita corporis est laedi non potest, vel occidi tormentis, quia immortalis natura est (nam mors ejus alia est), neque eam a corpore quisquam potest evellere, nisi velit aut permittat Deus. Sed et in hoc testimonio animadvertere debemus, contra eos qui dicunt animam esse corpoream juxta crassitudinem corporis nostri, et corporeis lineamentis metiri; non valentes [Col. 0428A] aliud intelligere obtusis sensibus, quam corporum formas et exempla. Quod Dominus hoc loco denegat cum dicit quia corpus potest occidi, animam autem non possunt occidere. Quia anima non est corpus quod possit occidi: quod si esset, mortalis esset, sicut est corpus. Et sicut corporea transeunt omnia, et finem habent sui, pertransiret cum eisdem utiquo ad interitum, si esset tale corpus; quod nunc non potest, etiam cum est in suppliciis. Unde mox Magister pius:

Sed potius, inquit, eum timete, qui potest animam et corpus perdere in gehennam. Ubi vera resurrectio praedicatur corporis, quia nisi resurgeret ad vitam, in gehennam mitti non posset ut sentiret. Nunc autem quia et anima occidi non potest, et corpus de morte [Col. 0428B] resurgere habet, illa timenda est mors qua simul corpus et anima etiam sine fine torqueri potest. Porro gehennae nomen in Veteri Testamento non invenitur, sed primum in hoc loco a Salvatore ponitur. Dicitur autem idolum Baal fuisse juxta Jerusalem ad radices montis Moria, ubi Soloas defluit. Et haec vallis fuisse legitur, in qua parva campi planities irrigua erat et nemorosa, plenaque deliciis; qui nimirum locus idolo Baal fuerat consecratus. Proh dolor! gens perdita ad tantam insaniam devenerat et amentiam, ut, relicto templo, ibi hostias immolarent et sacrificarent diis. Quo sane facto nihil dementius invenitur; ut propter delicias, religionem desererent Dei; insuper filios suos daemonibus consecrarent, vel initiarent per ignem. Appellabatur autem [Col. 0428C] locus ille Gehennon, id est vallis filiorum Ennon; sicut in Regum et Jeremia, nec non et in Paralipomenon legimus. Unde et Jeremias comminatur imo Dominus per eum (Jer. XIX, 16) locum ipsum impleturum cadaveribus mortuorum, ut nequaquam amplius vocetur Topbeth 505 et Baal, sed vocetur Polyandrium, id est tumulus mortuorum. Hujus nimirum loci vocabulo, futura peccatorum supplicia et poenae perpetuae, quibus peccatores cruciabuntur, denotantur. Porro duplicem esse gehennam et poenam Job plenissime declarat, dum ait: Transeunt a calore nimio ad frigus (Job XXIV, 19) . Quae revera supplicia teste Deo magis timenda sunt et formidanda quam momentaneus dolor corporis et separatio animae a corpore. Quia tunc anima licet sit invisibilis [Col. 0428D] et incorporalis, secundum nostri corporis substantiam, simul cum corpore punitur, et supplicia sentiet sempiterna, cum quo peccaverat prius, cum esset in hoc saeculo.

Nonne duo passeres asse veneunt, et unus ex illis non cadet super terram sine Patre vestro? Satis igitur abundeque Magister veritatis suos evidentissimis instruit exemplis ne timeant in praesentiarum, et ideo adhuc exaggerat Dei providentiam, sine qua nihil accidit in terra, quia ipse est virtus et potestas. Ac si dicatur, si parva animalia et vilia absque Deo auctore non cadunt in terra, sed in omnibus est illi potestas et providentia, ita in minimis ut quae peritura sunt, non sine Dei pereant voluntate: vos qui aeterni [Col. 0429A] estis, non debetis timere quod absque Dei providentia vivatis. Nam et iste sensus jam supra praemissus est, ubi ait: Respicite volatilia coeli quoniam non serunt, neque metunt, neque congregant in horreis, et Pater vester coelestis pascit illa. Nonne magis vos pluris estis illis? Seu caetera quae sequuntur. Verumtamen quia Paulus ait: Nunquid non de bobus cura est Deo? (I Cor. IX, 9.) Recte quaeritur quomodo etiam minima quaeque Dei regantur providentia, si de his nulla est cura Deo; vel quomodo ad voluntatem ejus manent aut decidunt, si non reguntur arbitrio? ubi, prudens lector, rogo, quod jam olim a majoribus praemonitum est, cave superstitiosam intelligentiam, et ne dicas: quomodo avium et best arum ipse per se Deus, etiam et muscarum, seu rerum [Col. 0429B] omnium disponat eventus? Quinimo crede veraciter, quod sic omnia formavit et condidit, ut essent singula in sua conditione praescripta ac disposita, legibusque naturarum devincta. Quod quia semel voluit, et permanent omnia, et finiunt ut voluit omnia. Solus autem in hoc mundo homo ad imaginem Dei creatus, ampliori gratia sublimatus, ita ut filius vocetur Dei, jugi providentia gubernatur et cura pietatis disponitur. Unde quia de illis non curat 506 Deus ad aeterna, omnino in prima conditione manent, qua voluit et disposuit ut manerent et essent. Solo autem homini propter quem cuncta creavit, ut ad aeternam perveniat gratiam impendit, et beneficia praestat, nec non et providentia regit. Caetera vero omnia, ut dixi, sic accidunt et recidunt, [Col. 0429C] ut ipse voluit et disponit. Et ideo nihil sine voluntate ejus fit in terra, etiam nec in minimis, sed omnia ejus aluntur beneficiis ac subsistunt, et vestiuntur rerum operimentis. Quapropter, o homo ratione praedives, superstitiosa devita, et modos loquendi simpliciter intellige. Nolo tibi tribuas, tuaeque naturae, ut Scripturas ad tuum redigas intellectum, sicque tibi omnia assignes, ut Deo nihil tribuas, a quo sunt omnia. Haec idcirco longius peroravi, ne mens sua decipiatur ignavia, quam divina virtus tantis adhortatus documentis et gratia, tantisque illustratur beneficiis. Porro quod ait: Duo passeres asse veneunt, ideo dicit, quia sic erat consuetudo in templo, ut passeres et reliqua quae in sacrificiis offerebantur venalia essent, ut advenientes [Col. 0429D] de singulis civitatibus parata omnia haberent. Sed evangelista duos tantum ideo videtur dixisse passeres asse mercari, quatenus intelligeres, ista tam vitia non sine Deo esse, aut interire, multo magis tibi corpus et animam non deperire; cum pro istis assis distrahitur, pro te Christus Dei Filius sit venundatus et peremptus. Adhuc autem ad Dei providentiam commendandam, et timorem pellendum, proponit quod etiam nostri capilli omnes Deo numerati sint. Ubi ineffabilem et incomprehensibilem de nobis multiplicat et commendat curam. Sed miseri et vani, qui semper beneficia Dei et immensitatem sapientiae ad calumniam vertunt promissorum, dum dicunt quod superflue decisi capilli, aut quotidie [Col. 0430A] defluentes, reparandi promittuntur, resurrectionem carnis non credentes, et nolunt intelligere vim Scripturae, praesertim quia non dixit: omnes reddendi sunt, vel salvandi, sed omnes numerati sunt, eo utique numero quo creati sunt. Et ut ita fatear, eodem pondere et mensura qua mensi sunt, quia ubicunque numerus est, ibi et scientia numeri demonstratur. Licet etiam adhuc velint et hoc vaniloqui reprehendere, quod superflua sit et ista dinumeratio. Quod si igitur eis superflua videtur, cogitent ne forte ejus sapientia, qua cuncta creata sunt, et ipsa superflua temere judicetur. Cui quam recte dicitur: 507 Omnia in sapientia, deinde in mensura et pondere, et in numero tu fecisti (Sap. XI, 21) . Quod si in numero cuncta creata sunt, utique et capilli; [Col. 0430B] et quia in numero creati, vere numerati sunt. Unde quia in praescientia ejus sunt, multo magis anima et corpus, ob cujus decorem isti creati sunt. Verum in omnibus divinus Magister fidem corroborat discipulorum; quia si illa quae decidunt et pereunt, Deo numerata sunt, et comprehensa in numero, et pondere, ac mensura qua condita sunt; multo magis corporum nostrorum nullus pro Deo pertimescendus est casus, maxime in eo quod ait: Quia multis passeribus meliores estis vos. Nam illa omnia post modicum non erunt, homo vero ad aeternitatem vocatus semper in aeternum erit. Quibus doctrinis ad fidem satis abundeque instituti, audiamus quod sequitur:

Qui confitebitur me coram hominibus, confitebor et [Col. 0430C] ego eum coram Patre meo. Ac si diceret, quales mihi testes eritis coram hominibus, ut vita, moribus, confessione me indefessi praedicetis in terris, tali vos, apud Patrem, cujus et filii estis, testimonio in coelis commendabo. Ad hoc quippe totum valet quod praemiserat, ut in hoc testimonio fidei permanentes usque ad palmam martyrii fortiter decertarent. Quatuor siquidem modis in divinis litteris confessio dicitur, et duobus in locis. Est itaque confessio laudis, est et gratiarum actio, quae semper fit in coelis; tertia vero confessio peccatorum, quae nunquam proficue fit nisi in terris: quarta est, de qua hic agitur, in martyrio coram hominibus, in tempore; ut unusquisque eam recipiat coram Patre et coram sanctis angelis in aeternitate. Quae negatio vel confessio, [Col. 0430D] non tantum verbis accipienda est, quam et in omnibus bonis operibus et puritate cordis. Unde e contrario Christus (Matth. XXV, 3) electis: Venite, inquit, benedicti Patris mei; et reprobis: Discedite a me, operarii iniquitatis, quia nescio vos.

Nolite, inquit, arbitrari, quia veni pacem mittere in terra. Quaerendum esset quod cantatum est ab angelis in ortu Salvatoris, quomodo accipiendum sit: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus (Luc. II, 14) . Quod contrarium est huic loco; nisi quia addidit, bonae voluntatis, quoniam cum ait: Pax hominibus bonae voluntatis, separavit eos ab his qui sunt pravae voluntatis. Et Dominus cum ait: Pacem meam do vobis (Joan. XIV, 27) , solis suis [Col. 0431A] probatur dixisse membris, quibus pax diligentibus Deum servatur usque in finem.

Non veni pacem mittere, sed gladium. 508 Gladium utique verbi Dei, de quo Paulus apostolus: Et gladium, inquit, Spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI, 17) . Quia Deus Spiritus est. Hic est autem gladius, qui procedit de ore Dei, utraque parte acutus. Et bene ex utraque parte acutus, quia aeque perimit peccatores et impios, ut moriantur prius peccato, et deinceps melius vivant Deo: aeque etiam hoc gladio verbi feriuntur qui nolunt converti et agere poenitentiam; ut mortui Deo, male vivant perempti suppliciis aeternis. Hic est gladius, quo accingi incarnatus a Patre jubetur: Accingere, inquit, gladio tuo super femur tuum, potentissime (Psal. XLIV, 4) . [Col. 0431B] Quo nimirum gladio, dum sibi sponsam ducit, venit debellare sibique prosternere omnes adversarios suos. Unde sequitur:

Veni enim separare filium adversus patrem et filiam adversus matrem, et nurum adversus socrum suam, et inimici hominis domestici ejus. Nisi enim nobis haec divisio ex usu et consuetudine jam notissima esset; valde obscura videretur hujusmodi locutio, quod Dominus, qui matrem vel patrem diligere jubet ex lege, et de dilectione ante omnia tanta taliaque ubique mandat, quid sit quod tam contraria infert, se venisse non pacem mittere, sed discordiam et gladium. Et factum est seminarium impietatis auctoritas clementissimi Salvatoris. Hinc odia in principio praedicationis ubique, hinc bella et seditiones, [Col. 0431C] cum gladius Domini, id est verbum praedicationis, coepit dirimere inter patrem et filium, inter filiam et matrem; in tantum ut totus orbis contra se divisus desaeviret, multasque persecutiones excitaret. Quoniam Magister ineffabili virtutis gladio pertingente usque ad divisionem animae, compagum quoque et medullarum, cuncta discrevit; ut ex omnibus eligeretur una Ecclesia, in qua pax requiesceret, et secerneret paleas a frumento. Unde quaeso, lector, et ab exordio hujus institutionis, quam vehemens sit sermo, quam sublimia praecepta, quam ultra omnem philosophiam oratio, perpendas. Ubi respondent primis secunda, posteriora superioribus; omnia complentur omnibus, si quomodo Christus unum martyrii sui expleat corpus. Hinc in singulis [Col. 0431D] sententiis una est series causarum, et contextus vel ordo narrationis. Partes quoque hujus doctrinae partibus consentiunt, et couniunt universa. Ita ut in hoc testimonio videatur mirabilis artifex, scrutator naturarum, etiam profunda quaeque in intimis rimare visceribus; dum per gladium verbi filium a patre dividit, et filiam a matre. Grandaevam quoque aetatem deserens, et semper in hoc 509 loco parentum juniores assumens. Nimirum quia serior aetas longioribus et diuturnis male assueta, vel implicata erroribus, vix aut nunquam absolvitur; quia sic est quasi a natura pessimae vitae longa consuetudo. Junior vero aetas facilius revocatur ad fidem, et quae rationabilia docentur efficacius [Col. 0432A] capere probatur, et credere quam citius. Non tamen ideo dictum est, ut multi ex parentibus non crediderint priusquam filii, sed quod frequentius est a natura, benignus Magister intromittit. Non enim, inquit, veni pacem mittere, sed veni separare filium a patre loco scilicet, vel fide, seu moribus; dum de infidelitate convertitur ad veram fidem, de morte ad vitam, de pravitate ad rectam, quae in Christo est, et veram vitae viam. Sicque fiunt inimici hominis domestici ejus, cum insurgunt filii in parentes, et parentes contra filios, aut nurus in socrum, seu socrus contra nurum, ita ut nulli sit tuta ubique societas. Vel, Inimici hominis, id est Christi, qui est filius hominis fiunt domestici ejus, dum Judaei apostatantur a fide, qui erant amici prius. Quidam vero, quasi [Col. 0432B] subtilius volentes distinguere, inimici hominis, prius, deinde inferunt, domestici ejus, ut subaudiatur erunt. Ut qui prius fuerant inimici fiant demum per praedicationem Verbi domestici Dei, sicut facta est omnis gentilitas gentium. Separatur autem spiritaliter omnis qui ad Christum venit a patre diabolo; filia, id est Ecclesia, a gentilitate sua. Nurus a socru, dum Ecclesia fidelium dividitur a Synagoga. Potest et moraliter hic locus accipi: sed hoc lectoris arbitrio ad pertractandum relinquo; quia nec nos hoc Evangelium tripliciter exponendum suscepimus.

Qui amat patrem suum aut matrem super me, non est me dignus. Profecto quia dixerat: Veni separare filium adversus patrem, ne putaretur sibi esse contrarius [Col. 0432C] in eo quod jubet diligere patrem temperat modum, et ostendit quod non prohibeat patrem diligere vel matrem, seu caeteras affinitates: sed ut nemo pietatem parentum aut carnis praeferret religioni Christianae, quia renascimur, et adoptamur ut filii Dei simus et nominemur. Docet itaque charitatem ordinatam habere, ut primum Deum ex toto diligamus, deinde proximum sicut nosmetipsos. Quod si hi duo amores simul teneri non possunt, potius in Deum pietas tenenda est, et servanda fides. Unde in lege jussum est (Levit. XXI, 2) ne sacerdos super patre aut matre contaminaretur. Ergo in omnibus his virum evangelicum depingit Salvator, informat, et instruit. Ideo non necesse est quae tractamus singula 510 excellentius magnificare, et latius [Col. 0432D] protrahere: quia ipsa per se sunt grandia, et magnam vim habent cogitantibus ea, ita ut ab invidis et aemulis divina esse censeantur, et extorqueant necesse est veritatis confessionem. Et notandum, quod filium, quem separare venit a patre, adhuc monet, ne super Deum diligat patrem. Sicque intelligendum est, et in caeteris gradibus, ne aliquis plus quam Deus diligatur.

Et qui non accipit crucem suam et sequitur me, non est me dignus. Ne forte putares tantum sufficere patrem reliquisse, nisi tollas et crucem, addidit, ut nec crucem satis esse crederes tollere, nisi sequaris et Christum. Unde et in alio Evangelio reperimus: Qui non accipit quotidie (Luc. IX, 29) , quoniam non [Col. 0433A] semel sufficit ardorem fidei concepisse, sed semper crux feranda est post Christum, ut semper amandus doceatur. Nam sunt quidam hypocritarum qui crucem ferre videntur, non tamen Christum sequuntur; quia non eum corde perfecto amare videntur, dum aliud requirunt quam Christum. Duobus itaque modis crux tollitur, cum aut per abstinentiam affligitur corpus, aut per compassionem proximi intus afficitur animus. Quoniam ille pro nobis crucifixus est, et nos pro illo crucifigamur, non minus in occulto, quam et in manifesto. Alioquin non est me dignus, id est ut passionis meae victoriam consequatur. Hinc quoque Apostolus ait: Qui sunt Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V, 24) . Quoniam indignus est gratia, qui non crucem [Col. 0433B] suam, in qua compatimur et commorimur, consepelimur quoque et consurgimus, accipiens, quodammodo imitando Christum fuerit secutus, quod est in novitate vitae ambulare. Attende, diligens lector, per singulas sententias quam pulcherrimus ordo praedicandi doceatur, ubi nulla evidenter insinuat pericula praesentis vitae formidanda, omnemque affectionem carnis religioni subjicit; aurum et pecuniae sumptus ad integrum tollit. Propterea ne forte videretur alicui hujusmodi evangelistarum gravis conditio, et quaereret timidus, unde sumptus, unde et necessaria victus? Austeritatem praeceptorum temperat spe promissorum, et beatitudine aeternae remunerationis. Unde sequitur:

Qui invenit animam suam perdet illam, et qui [Col. 0433C] perdiderit animam suam propter me, inveniet illam. Nihil igitur magis habet homo quid agat, quam ut animam suam pro Christo et proximo impendat: non solum ut carnem, 511 in passionem pro ipso tradat; verum etiam ut animam quae magis est quam caro, amittere impraesentiarum gaudeat. Haec namque est ipsa crux, quam ferre jubet usque in finem, ut salvus fiat. Porro anima quam invenit carnalis quisque, praesens vita est; quam invenisse bene dicitur, quia scire aliam non curavit. Hanc solam sibi sufficere credit, hanc accepisse et invenisse gaudet; quam mavult juxta arbitrii sui libertatem abuti, quam pro Christo crucifigi. Et notandum quod anima diversis dicitur modis; sed nil inferius in ea est quam vita, qua vivitur solummodo cum bestiis. Et [Col. 0433D] ideo qui hanc partem noluerit amittere pro Christo, qua vivitur cum pecoribus, perdet illam, qua perfrui potuit in Christo cum angelis. Perdere autem eam dicit in futuro, cum jam non suo arbitrio perfruetur, sed cruciatibus aeternis male damnabitur. Qui vero perdiderit illam, et crucem suam portaverit, inveniet eam vitam, quae angelica est, et praemia sempiterna. Porro quidam aliter dixere, ut qui invenit animam suam et vult suam salvare, perdat eam, ac si imperativo modo legendum sit, ut crucifigat eam. Et ipse invenit eam, qui in hoc mundo perdiderit, dum detrimento brevis vitae fenus immortalitatis acquisierit. Jam deinceps omnem austeritatem temperat mandatorum, et apostolorum [Col. 0434A] magnopere exhibet praemia meritorum, dum ait:

Qui recipit vos me recipit, et qui recipit me recipit eum qui me misit. Ita enim dicit in suscipiendis apostolis, quoniam membra sunt Christi, ut unusquisque credentium Christum se suscepisse gaudeat. Sed quia fuere pseudoapostoli et pseudoprophetae, vel falsi Christiani, occurrit cogitationibus suscipientium si nequiverint discernere, quive falsi, quive idonei ad eos venturi essent, tantum ut in nomine veri discipuli, eos suscipiant. Hinc sequitur:

Et qui recipit prophetam in nomine prophetae, et justum in nomine justi, mercedem prophetae et mercedem justi accipiet. Nequaquam enim de propheta [Col. 0434B] vel de justo, sed qui recipit justum vel prophetam, justi seu prophetae mercedem accipiet. Secundum quod Apostolus ait: Qui dat semem serenti, et panem ad manducandum praestabit, et augebit incrementa frugum justitiae (II Cor. IX, 10) . Sed si lector altius velit considerare, omnia haec in quibus hospitalitas humanitatis commendatur, magnum et evidens ostendunt sacramentum. Jam enim supra periculum non recipientium eos protulerat, cum excussi pulveris testimonio denuntiari jussit; nunc vero recipientium meritum ultra sperati officii gratiam, commendat 512 et docet in se consistere mediatoris officium qui cum sit receptus a nobis atque ille quia natus ex Deo ad nos venit, Deus per illum transfusus in nos esse creditur. Hinc itaque qui apostolos [Col. 0434C] et sanctos Dei ministros recipit, Christum recipit; qui vero Christum receperit, Patrem Domini, qui in Filio est, recipit. Quia non aliud in apostolis recipit quam quod in Christo est, neque in Christo aliud est, quam quod in Deo est; per quae omnia non aliud est apostolos vel ministros Dei recepisse, quam Deum quia et in illis Christus, et in Christo Deus esse creditur. Sicque fit ut Mediator Dei et hominum homo Christus Jesus omnia in se habeat. Deum scilicet caput et membra corporis sui, et per hoc in membris suis jure ipse recipitur. Sed si in Apostolo ipse recipitur, eos tantum quasi digito demonstravit, cum ait: Qui vos recipit; caeterum omnes alios exclusit. Quoniam in apostolo ipse Christus suscipitur, in propheta merces prophetae [Col. 0434D] repromittitur, ac si honor horum duodecim apostolorum commendetur, quos vicarios Christi jure vocamus, prophetarum vero suscipientibus merces juxta officium prophetae repromittitur, et justi similiter, quasi cooperatoribus prophetarum et justorum. Cum potest fieri ut pseudopropheta, et justus qui videtur non justus, sed falsus et pravus inveniatur. Tamen si ultra duodecim apostolorum numerum nemo recipiendus esset, nemo apostolum Paulum recepisset, et si non nisi verus propheta et verus justus, magna difficultas esset. Nunc autem hoc uno temperavit vocabulo cum ait: In nomine prophetae, aut in nomine justi, insinuans non personas suscipiendas esse, sed nomina officiorum, [Col. 0435A] et mercedem non perdere suscipientis licet indignus fuerit qui susceptus est, donec zizania mista cum tritico, magna tamen exhortatio data est suscipientibus. Porro de apostolis non ait in nomine apostoli, aut in nomine Christi, quoniam superfluum esset. Nam apostolus Graece Latine missus dicitur; missus autem Christi nemo recte dicitur, nisi a Christo sit missus, unde qui apostolum suscipit, eum utique suscipit a quo missus est; et ideo, in nomine Christi eum quia venisse credit, recte ipsum suscepisse dicitur, propter quem cum suscepit, et in quem credit.

Quicunque, inquit, potum dederit uni ex minimis istis calicem aquae frigidae, tantum in romine discipuli, amen dico vobis, non perdet mercedem suam. Hoc [Col. 0435B] quippe est quod supra dixerat: cuicunque dederit tantum fideliter in nomine verae religiositatis, quia non perdet mercedem verae religionis. Unde cum de maximis praeceptorum mandat, pervenit usque ad 513 minimum, id est usque ad potum et calicem aquae frigidae. Qua sicut obviant in singulis calumniatorum fraudibus, ita et in hoc excusatorum praevenit defensionibus, ne forte aliquis diceret: Paupertate prohibeor, tenuitas rerum me retinet ut hospitalis esse nequeam; quam excusationem levissimo delevit praecepto, dum insinuat calicem aquae frigidae promptissimo porrigendum animo. Hinc quoque frigidae dicit, et non calidae, quia in calida fortassis aliqua excusatio esse posset paupertatis, nunc autem in manifesto est, quod in nullo excusari potest officium [Col. 0435C] benevolentiae et pietatis. Quia Deus non irridetur, et quaecunque seminaverit homo, haec et metet (Gal. VI, 7) . Mira omnipotentis Dei doctrina sic omnia persequitur, ut in nullo defraudetur merces boni operis, in nullo excusatio habeat locum impossibilitatis, si non fuerit praestitus honor nomini discipuli Christi quamvis minimi. Quia probra de se fallentis, non laedunt officiis pie obsequentis; cum merces secundum dantis fidem recompensatur a Domino, et non secundum accipientis mendacium. Et notandum quod per calicem aquae frigidae, non inania demonstrat esse singula, quamvis levissima pietatis officia: verum sicut sunt summa recompensata quae fiunt pro Domino in summis; ita etiam et minima in minimis, ita ut in nullo evacuetur merces boni operis. Licet [Col. 0435D] quidam velint solummodo in membris Christi, hos diversos officiorum gradus accipi debere, pro quibus susceptis, aiunt tantummodo remuneratio promittatur; de improbis vero et falsis fratribus quamvis officiosissime susceptis aiunt, quod nulla sit retributio. Unde Dominum in judicio dicturum affirmant quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) . Quod hic satis apertius declarat cum quilibet ex fide in nomine suscipitur prophetae, aut justi vel discipuli, quia non perdat mercedem justitiae, juxta illud Psalmistae: Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi (Psal. CXI, 9) . Fit namque quisque justus ex honore justitiae, dum consummatur justitia in nomine justi ex fide.

[Col. 0436A] (CAP. XI.) Et cum consummasset Jesus praecipiens duodecim. Perfectionem apostolicae doctrinae insinuat ab eo loco ubi ait: Messis quidem multa, operarii autem pauci (Matth. III, 37) . Ergo quod sequitur, Transiit inde, id est a domo in qua longe supra duodecim sanati sunt ut doceret et praedicaret in civitatibus eorum. Ad has igitur venit civitates quas paulo post increpat, et quibus exprobat, post interpolatam Joannis, ac si fabulam quod 514 non crediderint ad signa et prodigia quae facta sunt in eis, et ad praedicationem ipsius Salvatoris. Sequitur:

Joannes autem cum audisset in vinculis opera Christi. Quia Christus cum audisset quod Joannes traditus esset, secessit in Galilaeam, ad quem jam de carcere mittens discipulos suos ait illi: Tu es qui [Col. 0436B] venturus es, an alium exspectamus? Non quod ille Christum ignoraret, quem omnibus digito ostenderat dicens: Ecce Agnus Dei (Joan. I, 29, 36) , et super quem viderat Spiritum in specie columbae descendentem et manentem. Nec non et de quo audierat: Hic est Filius meus dilectus in quo mihi bene complacui (Matth. XVI, 5) . Sed sicut in Graeco reperimus quod nostri non habent codices, cum tingeretur aquis Jordanicis, lux, inquit, magna circumfulsit de aqua, ita ut timerent omnes, id est circumstantes. Ex quibus omnibus satis colligitur non eum ignorasse, quem venturum prius, ut praeco nuntiarat; advenientem et consistentem inter turbas ut propheta agnoverat, ostendit; porro adeuntem ut confessor veneratus est, de quo dixerat: Post me venit vir, qui ante me factus est, [Col. 0436C] cujus non sum dignus corrigiam calceamenti solvere (Joan. I, 27) . Unde igitur tam abundanti ejus scientiae error obrepsit, ut nesciret quem tot indiciis, docente intus Spiritu sancto cognovit, et praeconiis declaravit: nisi forte spiritu prophetiae ex parte tactus fuit, ut eum Dei Filium sciret, et multa de illo nesciret; et parte vero necdum tactus erat, et ideo de illo fideliter interrogat nonnulla quae nesciebat. Hincque signanter ait: Tu es qui venturus es, et non ait, qui venisti. Non enim ignorabat se Dei Filium baptizasse, sed ignorabat forte, si ipse per mortem mundum redempturus esset, et ad inferna pro suis descensurus. Et ideo ait: An alium exspectamus? Ac si diceret: Sicut te praedicans annuntiavi in terris, utrum sic ad inferna iturus nuntiabo illis, ut te exspectent [Col. 0436D] quandoque esse venturum. Alioquin credi non potest quod in carcere positus pro justitia et veritate, Spiritus sancti gratia, qua repletus fuerat, sit privatus; cum apostolis idem Spiritus sanctus virtutis suae lumen esset in carcere similiter pro Christo positis, ministratus. Verumtamen quamvis ita recte accipi possit ut monstravimus, Domini et Salvatoris responsio, aliud intelligere nos cogit, qui non ad ea respondit quibus interrogatur verbis. Hinc liquido constat, quia Joannes non sibi tantum interrogat quantum discipulis quos ad Christum dirigit, sic quippe interrogat, quomodo 515 Salvator ubi positus sit Lazarus, ut qui locum sepulcri indicabant, saltem sic pararentur ad fidem cum viderent mortuum [Col. 0437A] resurgentem. Noverat enim praecursor et propheta Domini quod discipuli ejus hactenus superbirent adversus Dominum, et haberent aliquid contra eum mordacitatis, ex livore et invidia, quod supra ostensum est, evangelista referente: Tunc, inquit, accesserunt discipuli Joannis, dicentes: Quare nos et Pharisaei jejunamus frequenter, discipuli autem tui non jejunant (Matth. IX, 4) . Et alibi: Magister cui tu perhibuisti testimonium ad Jordanem, ecce discipuli ejus baptizant et plures veniunt ad eum (Joan. III, 26) . Quasi dixerint, invidia stimulati, nos deserimus et ad illum turba concurrit. Quae omnia plenissime sciens beatus praecursor, formavit, non sibi, ut dixi, sed illis, ac si fabulose, interrogationem mittens per eosdem quos obcaecaverat livor invidiae, ut amplior [Col. 0437B] intelligentia, et efficacia major sentiretur in eodem facto expressa, quatenus ipse propheta in hoc conditionis suae genere prophetaret, et discipulorum suorum ac si providus Magister sanaret vecordiam. Quia in ipso Joanne forma legis erat, lex enim Christum annuntiavit, et remissionem in eo ipso praedicavit, regnumque coelorum spopondit. Nam et Joannes hoc totum opus legis explevit; hinc cessante jam lege, quae pro peccatis plebium inclusae tenebatur, et populi vincta vitiis, ne Christus possit intelligi, quasi vinculis et carcere retrusa tenebatur. Propterea ergo ad Evangelia contuenda lex mittit duos ex discipulis suis, scilicet Scribas et Pharisaeos, ut infidelitas fidem non minus factorum quam dictorum contempletur, ut quod intra eam peccatorum [Col. 0437C] fraude sit colligatum, per intelligentiam evangelicae libertatis abluatur. Tali igitur Joannes exemplo, et mirabili magisterio Spiritus sancti usus, quasi artificis ingenio, et prophetiam texit in facto, et discipulorum consulit ignorantiae, ut scirent non alium a se praedicatum quam Deum. Idcirco ad opera ejus contuenda discipulos suos misit, ut auctoritatem dictis illius, et praeconiis ejus, opera conferrent, ne Christus jam alius exspectaretur, quam cui testimonium opera Deitatis praestitissent. Unde plenissime datur intelligi quod eodem spiritu Joannes erat plenus, qui super Christum requieverat totus, et ideo Christus totum praenoscit, ad quod miserat eos Joannes, et Joannes nihil dubitavit de Christo, cui omnia cordis secreta patent. Hinc quoque, ut dixi, [Col. 0437D] non ad verba 516 interrogantium respondit, sed signa Deitatis ostendit.

Ite, inquit, dicite Joanni quae audistis et vidistis. Ut ipsi sibi testes essent propriae conscientiae, ad quod eos magister eorum miserat; quibus arbiter, omnium secretorum, non ad verba, sed ad intentionem mittentis, et ad scandalum nuntiorum respondit: Caeci vident, ac si diceret: Ite, dicite Joanni quia ego sum de quo propheta dicebat: Deus veniet ipse et salvabit nos (Isa. XXXV, 4) ; et alibi: Ipse infirmitates nostras portabit (Isa. LIII, 4) : nec non et illud: Tunc aperientur oculi caecorum; claudi ambulant (Isa. XXXV, 5) . Quia in eodem propheta dictum est (Isa. XXXV, 6) : Tunc saliet claudus sicut cervus. Ac deinde: Surdi [Col. 0438A] audiunt, ex quo sequitur, quia surdorum aures patebunt. Porro quod ait: Pauperes evangelizantur, ipsi utique pauperes, de quibus dictum erat: Evangelizare pauperibus misit me (Luc. IV, 18) ; ut intelligeres inopes, seu, quod magis accipiendum est, spiritu pauperes; ut nulla videretur distantia praedicandi inter nobiles et ignobiles, inter divites et egenos.

Et beatus, inquit, qui non fuerit scandalizatus in me. Ipsorum ergo, ut dixi, conscientiam percutit, vel eorum omnium qui de morte Christi dubitant, quia etsi mortuus est ex infirmitate carnis ut ipse voluit, vivit tamen ex virtute Dei. Idcirco tam eos qui missi fuerant, quam omnes vult sanare ab scandalo infidelitatis; quibus si non fuerint scandalizati beatitudo repromittitur. Alioquin in his dictis vel [Col. 0438B] factis discipuli Joannis plus admirari poterant quam scandalizari; neque jam aliquid in Christo erat gestum unde Joannes scandalizaretur, ut ei talia mandaret. Quinimo eisdem loquitur discipulis ad quos missi fuerant ut sanarentur: non solum ipsi, verum etiam omnes quibus evangelizata erat a principio decursi sermonis mors Christi et passio crucis, sic ait: Qui perdiderit animam suam propter me, inveniet eam, et qui non accipit crucem suam et sequitur me, non est me dignus (Matth. X, 38, 39) . In quibus quia in Domino universitas passionum conveniret, et futura esset crux ejus plurimis in scandalum, propterea eis qui perseveraverint in fide sine scandalo, beatitudo repromittitur. Unde videtur eosdem nuntios ab exordio praeteriti sermonis inter discipulos Christi [Col. 0438C] semper fuisse, ubi prius caeci sunt illuminati et claudi, nec non et pauperes evangelizati, et ad perferenda omnia usque ad mortem plenissime instructi. Sed quae interrogata sunt, quaeve responsa ne possent Joannis suspicari 517 infamiam vel suspicionem, tanquam in aliquo scandalizatus esset de Christo, ait benignissimus Jesus ad turbas de eo:

Quid existis in deserto videre? arundinem vento agitatam? Et hoc quasi fabulose loquitur. Nam per desertum certe, aut ipse locus in quo erant, designatur, aut forte, quia ipsi Spiritu sancto vacui erant, in quo habitatio Dei ulla necdum erat. Unde increpantis affectu potius, quam confirmantis haec loquitur. Ac si diceret: Ut quid existis videre hominem cogitatione Dei vacuum, et veluti calamum, immundorum [Col. 0438D] spirituum flatu huc illucque vagantem? Haec idcirco ita dixisse creditur, ut et Joannem miris efferret laudibus, et eos, quorum corda introspexerat, redigeret ad soliditatem fidei de Joanne, quod non lenitate mentis de eo ambigeret, quem antea praedicarat; aut forte vanis eorum cogitationibus respondit: ne videretur invidiae stimulis contra Christum agitari, quasi de praedicatione sua vanam sectaretur gloriam. Verumtamen quidquid turbae cogitaverint de Joanne, miris cum circumscribit laudibus, quod nec calamo similis esset inter medios fluctus, et aurarum anfractus, ut ullis impulsionibus fidei moveretur, nec vacuus intus esset rore Spiritus sancti, neque mollibus vestitus.

[Col. 0439A] Quoniam ecce, inquit, qui mollibus vestiuntur, in domibus regum sunt. Quasi diceret: Non ex praedicatione sua vanam captat gloriam, neque vitae saeculari blanditur, ut mollibus vestiatur, sed potius vos quaerit, qui quasi arundo intus vacui, exterius huc illucque flexibiles fulgetis. Nam quatuor modis in Scripturis sacris arundo vel calamus dicitur. Aliquando dicitur pro verbo sacri eloquii, quod manat et influit, ut est: Lingua mea calamus scribe velociter scribentis (Psal. XLIV, 2) . Aliquando doctoris peritia designatur, ut est: In cubilibus in quibus prius dracones habitabant, orietur viror calami (Isa. XXXV, 7) . Aliquando nitor gloriae sanctorum, ut: Fulgebunt justi, et sicut scintillae in arundineto discurrent (Sap. III, 7) . Quod arundinetum ipsi erant ad quod Dominus [Col. 0439B] loquebatur fluctuantes. Interea quae prius audierant a Joanne, et caetera quae de eo multis protulerat praeconiis. Et nunc audiebant interrogantem: Tu es qui venturus es, an alium exspectamus? Ergone in his fluctibus auditores Christi remanerent, firmat eos etiam de Joannis exemplo, quod non interius vacuus, quod non exterius siccus, quod non sectator mollitiei, et adulator regum 518 terrenorum fuerit. Insuper addidit quod majus est:

Aut quid existis videre? Prophetam? dico vobis etiam plus quam prophetam. Postquam igitur ab errore animi eos revocavit, mox infert, quomodo vel qualem eum credere deberent. Prius siquidem depulit errorem, tum demum adhibuit veritatem. Et quod ergo plus quam propheta fuisse dicitur, manifestum [Col. 0439C] est quare dicatur. Quia ipsi licuerit prophetare Christum, deinde quod nulli alteri prophetarum, videre, et digito demonstrare, nec non etiam manibus baptizare: unde non minus opere quam et nomine jure plus quam propheta est. Quoniam prophetae officium est futura praedicere, hic autem, quem predixit venturum, praesentem extensa manu ostendit. Nonne vero quam magnus sit, voce divina insinuatur, cum ait: Ecce mitto angelum meum ante faciem tuam (Mal. II, 7) . Sed et Malachias ex Hebraeo qui angelus interpretatur, hunc praenuntiat in persona Spiritus sancti angelum esse futurum, non quod Joannes angelus fuerit, in naturae societate, sed ex officii participatione. Nam et angelorum nomen non naturae, sed officii est. Porro facies Christi ejus cognitio [Col. 0439D] est, sicut et Christus facies Patris, per quem Pater cognoscitur, ante cujus faciem Joannes venire, ut cognoscatur Christus longe ante praenuntiatur.

Amen dico vobis, non surrexit inter natos mulierum major Joanne Baptista. Fortassis ergo, ut dixi, quia missus est ex officio angelus ante Deum, ne forte existimaretur super humanam naturam esse et plus quam homo, ideo mox temperavit sententiam, et inter natos mulierum eum annumeravit. Ita tamen ut inter eos etiam intelligatur qui ex viri feminaeque coitu generantur, et non Christo qui est ex virgine sine complexu viri genitus, coaequetur. Sic quippe divinus arbiter, inter utrumque sententiam temperavit, et ut monstraretur quid erat et ne ultra [Col. 0440A] putaretur quam homo, quam non erat nisi qui missus in angeli potestate viam parabat homini Deo. Verumtamen recte adhuc quaeritur si major fuerit Joannes Elia, in cujus spiritu et virtute venisse dicitur. Aut si major credendus sit Elisaeo, in quo duplex spiritus. Eliae requievisse dicitur (IV Reg. II, 9) . Quod valde a nobis temerarium est definire, nisi forte ideo major jure dicitur Elia vel Elisaeo qui praecedit, in spiritu et virtute Eliae (Luc. I, 17) , quo ille venturus est in finem 519 saeculi. Nam eomodo major fortasse accipitur. Unde non ait, sequetur, licet Elias ante fuerit, sed praecedet; qui forte cum venerit, tanto majorem quam prius gratiam habebit, quanto et agonem habiturus est fortiorem. Interea non cum prophetis et patriarchis, vel cunctis [Col. 0440B] Salvator praetulit hominibus, sed exaequavit caeteros Joanni. Hinc ergo est quod sequitur:

Qui minor est, inquit, in regno coelorum, major est illo. Quamvis eum angelum dixerit, tamen major est illo, in regno coelorum, qui post agones et bella pii certaminis, jam cum Deo est, et victor ad coelos ascendit, istiusque vitae variis evasit ludibriis, quam his qui adhuc inter dubias sui agonis pugnas, dubius militat, et desudat ex eventu. Nonnulli, quia angelum eum dixerat, de angelis id dictum accipi debere, dixerunt. Ac si dicatur, quod angelus quilibet in regno coelorum, quamvis minor prae caeteris, quia videt faciem Patris, major est Joanne, etsi extremus in officio sit a natura. Unde recte quaeritur quia angelus natura antecellit, utrum meritis et [Col. 0440C] gratia hominibus sanctis demum coaequabitur in gloria, quanquam hic nullus audeat praesumere de se, nisi etiam eorum indigeat suffragiis, quorum ubique protegimur auxiliis. Unde David in Psalmo: Immittet angelos Domini, inquit, in circuitu timentium eum, et eripiet eos (Psal. XXXIII, 8) . Ille utique, magni consilii angelus, mittit administratorios spiritus suos, et facit eos angelos dum ad nos veniunt, propter eos qui haereditatem sunt accepturi salutis. Sed de hoc temere judicare non oportet, vel quantum ipsi inter se differunt, vel etiam quantum summi sanctorum eorum debeant coaequari sublimarive societate. Verumtamen beata et gloriosa Virgo Maria, jam ex auctoritate ecclesiastica et traditione sanctorum Patrum, ubique canitur et praedicatur [Col. 0440D] super choros angelorum gloriosissime exaltata. Interea (ut ita fatear) non natura, sed dono et privilegio divinae gratiae, quoniam eodem verbo quo coeli, firmata est, et eodem Spiritu repleta, quo virtus eorum et potestas, amplior praedicatur. Quidam dixere quia Christus, qui tunc aetate adhuc et fama minor videbatur in carne, major erat illo in regno coelorum, in praesenti scilicet Ecclesia, quae jam erat in apostolis certe aut quam ipse supra regebat in coelis.

A diebus autem Joannis Baptistae usque nunc regnum coelorum vim patitur, et violenti 520 diripiunt illud. Singulae benignissimi Salvatoris sententiae, quia sunt gravidae mysteriis et plenae sacramentorum [Col. 0441A] doctrinis, decrevi de singulis pertractare. Sed quia materia vincit loquendi peritiam, quia ex omnibus non possum petentibus condignum opus efficere, saltem brevissime imaginem veritatis ostendam. Et si nequivero principalem de omnibus quam authenticam vocant praestare vocationem, elaboro tamen ut vel scire cupientibus sensum evangelistae, verbis etsi ineruditis, absolvam. Unde cum perpendo quod dictum est: A diebus Joannis usque nunc regnum coelorum vim patitur, miror valde quid velit innuere. Quia etsi ab eo baptismus et poenitentia per quae regnum coelorum diripitur, primum praedicata est, quid sit quod ait: Usque nunc, satis obscurum est. Quia cum ait: a diebus Joannis Baptistae usque nunc, quasi duos illud rapiendi posuit terminos. Quod si [Col. 0441B] nec post, nec ante, quispiam illud diripuit fide, vana fuit omnis patriarcharum et prophetarum spes, vana et in Christo aeternae vitae repromissio. Verum quod ante praedicationem poenitentiae quam Joannes annuntiavit, nec ante baptismum quem exhibuit, ullus sanctorum regnum coelorum percepit, quoniam, sicut Salvator ait: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu, non potest introire in regnum coelorum (Joan. III, 5) : unde liquido constat, quod ex eo regnum coelorum violentiam passum est, ex quo credentibus in se, Christus januam paradisi patefecit. Sed quaerendum quid est quod dicit: Usque nunc? Nunc autem scimus quia adverbium praesentis temporis est. Quod si a diebus Joannis regnum Dei usque ad illud tempus hanc violentiam passum est quando Christus haec loquebatur, [Col. 0441C] et non ulterius, ergo omnes exclusit a regno Dei qui ante vel post in Christum crediderunt. Nisi forte aliqua intelligenda est violentia, quae tunc temporis viguit, nec tamen alio in tempore, cum haec violentia, nulla nisi fides in Christo, Quae per dilectionem operatur (Gal. V, 6) , alia fuit. Idcirco quod dicit Salvator: Usque nunc, utique usque ad se illud tempus intelligi voluit, quia ipse semper, heri, et hodie, id est et nunc dum praesens saeculum currit, et ideo nec ante ipsum quem Joannes praedicavit et ostendit digito, nec post ipsum, qui semper in tempore praesens est ubique idem regnum coelorum ulli aperitur. Interea violentia qualis quantaque sit, qua violenti regnum 521 coelorum diripiunt, jure quaeritur, quia omnino [Col. 0441D] magna et mirabilis est. Mira siquidem vis est ut peccator homo, regnum supernorum civium, quod non habuit per naturam, adipiscatur per gratiam; et homo terrenus de limo terrae formatus consequatur aeternam et angelicam vitam. Quid ergo violentius esse potest quam coelum acquirere per virtutem, quod nunquam tenuimus per naturam? Nam ut rerum exigit natura potior semper vim infert, et minor est, cui vis infertur. Hinc quoque ab exordio sermonis Christi construitur fidei murus, et propugnacula praeparantur, quibus omnis violentia fidei armatur, ut diripere possit, gratis quod offertur. Caeterum apostolo Judaeorum Joanni non creditur. Auctoritatem Christi opera non merentur. Crux [Col. 0442A] futura scandalum erat pene omnibus. Prophetia Joannis finitur. Lex in Christo completur, deinde praedicatio concluditur. Porro spiritus Eliae in Joannis voce praemittitur. In illo vetera terminantur, nova incipiunt. Unde velim perpendat quisque fidelis quaenam vis major esse potest, quam quae facta est, dum Christus Judaeis praedicatur, et mox a Gentibus suscipitur et cognoscitur. Judaeis quidem nascitur, et diligitur a gentibus. Sui eum respuunt, alieni diripiunt. Proprii insectantur, complectuntur inimici. Haereditatem gentilitas a Deo aliena expetit; familia rejecit. O mira Dei virtus! Quam incomprehensibiles sunt viae ejus! (Rom. XI, 33.) Testamentum promissae haereditatis filii repudiant, et servi ex fide promerentur illud accipere. Hinc igitur est quod dicitur, [Col. 0442B] quia Regnum coelorum vim patitur, et violenti diripiunt illud (Matth. XI, 11) . Quia, ut quidam ait, gloria Israel patribus debita, a prophetis nuntiata, a Christo oblata, fide gentium occupatur et rapitur.

Omnes, inquit, prophetae et lex usque ad Joannem prophetaverunt, quod non surrexit major inter natos mulierum. Idcirco jure limes est ipse legis et prophetiae, ex quo etiam quasi proprio utitur privilegio. Et notandum quod ait: Omnes prophetae. Nunquid et eos hoc verbo complectitur qui post adventum fuerunt Christi? Sed proprie de prophetantibus Christi adventum dicit; quanquam et hi qui post fuere non nisi usque ad Christum et de Christo prophetaverunt. Legis autem unum est nomen, sed tripartitam habet intelligentiam; quia prima [Col. 0442C] pars legis est de Deo, secunda vero pars ejus est in praeceptis 522 agendae vitae: deinde tertia in neomeniis et sabbato, in escis variis et circumcisione, nec non et in variis sacrificiis. Quam sane partem dicit pro toto usque ad Joannem prophetasse; quoniam quidquid in eisdem est praeceptis et aenigmatibus, non nisi futurorum prophetia est. Reliqua vero omnia legis venit Christus non solvere, sed adimplere. Implentur autem illa quae semiplena sunt, ut Deus Trinitas ex lege intelligatur; praecepta vero agendae vitae, ut amplius compleantur, sicut est, non irasceris, etc. hujuscemodi. Ultima vero pars significandae vitae tunc impleta est, cum Christus qui per eam figuris et aenigmatibus repromissus est, jam venisse in carne, per eam ubique praefiguratus monstratur. [Col. 0442D] Et notandam quia lex prophetia est; quoniam sicut Paulus ait ad Hebraeos: Multifarie multisque modis olim Deus patribus in prophetis locutus est (Hebr. I, 1) . Aliter tamen rebus, aliter verbis. Sed rebus et verbis una dicitur facta futurorum usque ad Joannem prophetia.

Quod si vultis, inquit, scire, Joannes ipse est Elias. Quae nimirum sententia nisi esset multis sanctorum Patrum jam declamationibus serenata videretur valde obscura, in tantum ut quidam non minus haereticorum quam philosophorum voluerint asserere, animas iterum ad corpora redire, et per diversa se invicem comitari debere. Quod sane catholica fides non recipit. Propterea non in persona [Col. 0443A] Joannis idem qui Elias, sed in Spiritu et gratia unum sunt etiam et in praeconio veritatis. Sequitur:

Qui habet aures audiendi audiat. Quam profecto sententiam ubicunque Spiritus sanctus proponit, mysticam monet requirere intelligentiam, tam in Evangelio quam in Apocalypsi Joannis. Spiritales siquidem aures requirit, dum dicit: Qui habet aures audiendi audiat (Apoc. II, 17) . Quis igitur tam imperitus idiota et indoctus, qui nesciat hominem interiorem esse et exteriorem, qui nesciat animum intus habere aures cordis? Nam vox exterior aurem pulsat corporis, cum tangit et verberat aerem fitque vox, et influit tangitque aures, ut moveatur auditus: sicque proferente Spiritu sancto quae divina sunt, [Col. 0443B] mens nostra intus simul audit et videt. Cujus nimirum videre, intelligentia est; et intelligere recte, sensus est consummatus. Et sicut exterior vox hominem permovet ad auditum: ita divina interius animam docet et erudit 523 cum suis ipsa quae Dei sunt, percipit auribus. Sed quia rari sunt qui has intus habeant aures, idcirco vigilanter requirit inter innumeros: Ut qui habet aures audiendi audiat. Quas nemo habere poterit, nisi cui datum est eas ut habeat. Sed talis videat etiam ne in vacuum gratiam Dei percepisse videatur, sicut hi fecerunt, de quibus subditur:

Cui autem assimilabo generationem istam? Similis est, inquit, pueris sedentibus in foro, qui clamantes coaequalibus suis dicunt: Cecinimus vobis et non saltastis, [Col. 0443C] lamentavimus, et non planxistis. De his autem videtur dicere, remissis ad Joannem duobus discipulis, ad quos continuatim dubitantibus de illo, locutus est. Quinimo in eorum specie, omne genus Judaeorum quorum corda, nimia premebantur infidelitate, culpatur. Verumtamen de ludo puerorum et lamentantium consuetudine, miram egregius Magister proverbialem proponit similitudinem. Est autem quibusdem in locis consuetudo, ut aiunt, duos inter se constituere ordines, quibus vicissim aliquando quod volunt laudant, aliquando threnos inculcant, suis conclamantes aequalibus. Unde Dominus hanc suis auditoribus congruam invexit correptionis sententiam. Quia totus hic sermo, infidelitatis opprobrium est, et de affectu superioris querimoniae, [Col. 0443D] descendit quam pulchre ad cantantium voces modus aptatur saltantium, et ad lamenta plangentium, juxta simplicitatem sensus. Quia et cantibus plausus convenit laetitiae, et lamentis, planctus compunctionis. Non in lamentis, et bona recitantur eorum quos plangunt, et casus dirae infelicitatis, sicut Jeremiam fecisse legimus in Lamentationibus suis. Et propheta alius lamentatrices jubet evocare ad planctum, quae majores in populo excitent fletus. Porro quod ad cantum saltare conveniat, docet David, dum chori hinc inde psalmos dicerent, et ipse ante arcam subsiliens, etiam nudus saltaret. Unde de his, non libera nobis datur facultas intelligentiae. Sed quidquid dicitur de pueris et generatione, quam objurgare [Col. 0444A] propter duritiam cordis videtur, totum ad Judaeos et ad Christum ad prophetas et apostolos, qui pueri vocantur, propter innocentiam, referendum est. Quoniam pueri isti qui sedent in foro, ii sunt de quibus Isaias loquitur ex persona Christi: Ecce ego, inquit, et pueri mei, quos mihi dedit 524 Deus (Isa. VIII, 18, Hebr. II, 13) . Et in Psalmis: Ex ore infantium et lactantium perfecisti laudem (Psal. VIII, 3) . Sed et illud: Testimonium Domini fidele sapientiam praestans parvulis (Psal. XVIII, 8) . Isti ergo sunt parvuli seu pueri, in foro sedentes qui venalia lucra Christi exercent. Qui margaritas in foro ferunt et lapides pretiosos, qui aurum et argentum eloquiorum Dei, venale proponunt. Denique lac et vinum, etiam sine argento, et sine ullo pretio juvenibus gratis [Col. 0444B] offerunt. Nam ubi Latine dicitur in foro, Graecus habet ἐν ἀγορᾷ quod significantius dicitur, ita et est locus ubi multa venalia sunt. Et quoniam populi Judaeorum, semper auribus praegravati, audire noluerunt, ideo non tantum locuti sunt ad eos prophetae et apostoli, verum etiam exaltaverunt ac si tuba vocem suam, et clamaverunt dicentes: Cecinimus vobis et non saltastis (Matth. XI, 17) , id est provocavimus vos ad nostrum canticum, et nihil opere manuum respondistis. Praedicavimus Christum venturum in carne et non credidistis. Et notandum quod omnia virtutum praedicamenta una harmonia est, et una melodia dulcissimi cantus; nec non et prophetia de Christo tuba salutis. Lamentati sumus et vos ad poenitentiam provocavimus; nec hoc quidem facere voluistis. [Col. 0444C] Sprevistis itaque utramque praedicationem, tam piae exhortationis ad virtutes, quam poenitentiae post peccata. Quid enim durius in utroque genere, cum nec meus bonis provocatur ad melius, blandimentis, nec comminatione poenarum, expavescit ut revertatur, ne forte deinceps obligata peccato, male vivat in poenis. Quam sane sententiam Salvator, ad quid proposuerit, apertius insinuat.

Venit, inquit, Joannes, non manducans neque bibens. Et hoc est quod ait, Lamentavimus vobis, quia habitus illius et parcimonia victus, nihil aliud quam lamenti forma et poenitentiae fuit. Non quod non manducaverit Joannes et biberit, sine quibus impraesentiarum nemo vivit, sed quia communes hominum cibos [Col. 0444D] et superfluos ac non necessarios vitae nunquam comedit. Insuper vinum et siceram non bibit, qui ab omni potu quo inebriari potest abstinuit. Deinde venit filius hominis habitum laetitiae habens, quod est dicere cecinimus vobis. Venit siquidem manducans cum publicanis et peccatoribus, in conviviis omnium ciborum alimenta vobiscum sumens, et tamen sic non placuit vobis, ut ad ejus cantica 525 laetitiae, operam daretis piae jucunditatis, ac si patenter dicat: Quod si je unii moeror et abstinentia victus placet, cur Joannes displicuit vobis? Et si laetitia, atque uti omnibus cibis, cur Christus non placuit vobis?

Justificata est, inquit, sapientia a filiis suis. Ac si [Col. 0445A] diceret, quia vos noluistis recipere disciplinam, ego qui Dei summi sapientia sum, comprobatus et acceptus sum ab apostolis meis et discipulis. Ab his scilicet qui vim facientes, regnum coelorum ipsum illud diripiunt, fide justificati. Et idcirco quia in sapientia sunt renati, jure filii dicuntur sapientiae. Operae pretium est ergo in hoc loco virtutem dicti perpendere. Justificata est, inquit, sapientia a filiis suis, de se utique volens illud dictum intelligi, est enim ipse sapientia Dei Patris. Non accidens ex rerum efficientiis, sed ex natura. Res enim omnis habet potestatem suae naturae, negotium vero potestatis effectus est; quia non idem est opus virtutis quod est ipsa virtus. Tantum igitur discernitur, efficiens virtus per quam efficitur quod effectum est, quantum [Col. 0445B] Creator a creatura. Et ideo in hoc dicto ut justificata sit sapientia a filiis suis quos genuit ut sapientes sint, potius natura sapientiae intelligenda est quam efficientia et opus virtutis. Quoniam Christus a natura vere Dei virtus ab Apostolo et vera sapientia Dei Patris praedicatur. Et hic seipsum apertissime sapientiam nuncupavit, essentialiterque seipsum sapientiam esse ostendit. Hoc quippe filiorum magni est doni privilegium, ut ita eum intelligant sinceriter, quia reprobarunt eam filii regis, ut possit sapientia recte justificata praedicari a filiis suis, et ipsi exinde in adoptionem filiorum transire.

Vae tibi, Corozaim, vae tibi, Bethsaida; quia si in Tyro et Sidone factae fuissent virtutes quae factae sunt in te, etc. Inter reliquas, superius quas dicitur circuisse [Col. 0445C] civitates ut praedicaret Evangelium regni, etiam et istis praedicasse nulli dubium est. Quod hic Matthaeus per recordationem magis quam secundum textum posuerit. Nam hae duae civitates in Galilaea fuisse manifestum est; sed quas Dominus virtutes in eis fecerit, non satis apparet, nisi forte eo in tempore quo circuibat et reliquas civitates, ibidem tunc fecerit plurimas virtutes, quod nunc recapitulatur. Verumtamen quia factae sunt, nulli dubium est; sed valde resolubilis ex hoc loco 526 quaestio nascitur, verum etiam et a sanctis patribus impertractabilis, cur non factae sint virtutes in Tyro et Sidone? Quae si factae fuissent juxta Salvatoris vocem, poenitentiam ad praedicationem ejus egissent. Nunc vero, quia praedicatum non est eis, [Col. 0445D] neque signa miraculorum perceperunt, videntur non esse in culpa, quia non crediderunt. Quinimo vitium silentii in eo est, qui acturis poenitentiam noluit praedicare, quod nemo fidelium audet dicere: Idcirco, ut dixi, ab omnibus sanctis doctoribus vera et facilis est responsio valdeque aperta, se ignorare judicia Dei, et singularum dispensationum ejus sacramenta nescire. Unde Paulus apostolus exclamans dixit: Quam incomprehensibilia sunt judicia Dei, et investigabiles viae ejus! (Rom. XI, 33.) Siquidem propositum fuerat Domino Judaeae fines interdum non excedere, ne justam Pharisaeis calumniatoribus et sacerdotibus, occasionem persecutionis primum daret. Unde et apostolis ante passionem [Col. 0446A] praecepit: In viam gentium ne abieritis, et in civitatibus Samaritanorum ne intraveritis (Matth. X, 5) . Ergo civitatibus Judaeorum, quas exprobrat Dominus, ideo praedicatum est Evangelium et signa ostensa, ut inexcusabiles essent. In quibus profecto verbis Dominus Jesus altius nobis mysterium praedestinationis ostendit, cum et illis praedicatur verbum Dei, quorum cor obduratum, et aures praegravatae erant; et illis non praedicatur, inter quos si factae fuissent, olim in cinere et cilicio poenitentiam egissent sicut se habent eloquia veritatis. Tamen in die judicii et istae punientur remissius, quamvis minore supplicio, et illae gravius, in quibus facta sunt mirabilia et signa ab ipso Domino, propter contumaciam et inobedientiam quam praescivit etiam Dominus habituros, [Col. 0446B] antequam in eis factae fuissent. Utrumque igitur praescivit Dominus et istos abnegare seipsum cum fierent, et illos poenitere et confiteri, si fierent. Quod et postea in praedicatione apostolorum facisse, manifestum est. Unde ne quaeras tempus quando factum sit, cum intuearis salutem credentium, sed cur istis remissius etiam non credentibus prius, et illis gravius quibus praedicatum est, et ad quos venit Dominus, quibus signa et mirabilia ostensa sunt divina, manifestum est. Quia illae civitates absque Deo erant vero sicut omnis gentilitas, sine notitia legis et prophetarum tantum legem naturae transgressae. Judaea vero et civitates quas exprobrat, 527 omnia contempserunt, legem naturae et prophetas, legem per Moysen datam, in qua Christus [Col. 0446C] venturus praemonstrabatur. Insuper etiam ipsum Dominum praesentem, signis et virtutibus declaratum, rejecerunt. Et ideo ut inexcusabiles essent, haec exhibita sunt eis ostensa signa Deitatis. Verumtamen ex his omnibus nostrum est confiteri, quia etsi occulta sunt quae dicuntur, vera utique sunt et justa quae fiunt a Deo. Unde canitur in Psalmo: Judicia Dei abyssus multa (Psal. XXXV, 7) . Et: Universae viae Domini misericordia et veritas (Psal. XIV, 11) , quoniam non est iniquitas apud Deum nec injustitia ulla. Licet quidam disputator catholicus non ignobilis hunc Evangelii locum sic exposuerit, volens effugere profunditatem quaestionis, ut diceret praescisse Deum Tyrios et Sidonios a fide postea recessuros, cum factis apud se miraculis credidissent; [Col. 0446D] hinc misericorditer potius, non eum illic praedicasse vel virtutes fecisse, quoniam graviori poena obnoxii fierent, si fidem quam susceperant, rejecissent. Utrumne sit ista exsolutio vera, prudens lector intelligat. Potest tamen hinc objicere jam quia pietas fuit Salvatoris in eis quos maluit non accedere ad fidem, quam cum scelere multo graviori discedere a fide, cur non potius factum est clementissime, ut crederent prius, deinde praestaretur eis per gratiam fidei quam perceperant fidem ne relinquerent? Aut antequam eam relinquerent, ex hac vita migrarent, ne malitia, sicut scriptum est de quibusdam, mutaret corda eorum. Ac per hoc manet illud Dei judicium in utrisque occultum, sed justum in omnibus [Col. 0447A] quamvis plurimi ex hoc multas coacervent quaestiones, et involvant incautos syllogismorum nexibus. Unde quaeso, quia difficile est, tantam in me esse praestantiam et facilitatem doctrinae, ut omnibus artibus et officiis satisfaciam eloquentiae, et absolvam impenetrabilia divinorum verborum profunda mysteria ne nostram notent ignorantiam in his quae Deus solummodo sibi nota voluit reservari. Quorum velim non sit iniqua reprehensio in me, qui debent utique grati esse, et acceptum ferre, quidquid noster labor et industria dignum fidei, et non eloquentiae percepit. Nam nos grandia et incredibilia pene conamur, tenues ingenio, et exigui. Plus si quidem ex Deo audemus, et praesumimus, quam uti meremur et possumus. Tamen non est inefficax, quisquis de 528 Deo [Col. 0447B] fide vera plus praesumit quam meretur aut possit. Quam fidem sane quia praefatae urbes recipere noluerunt, etiam Capharnaum, in qua diu conversatus est, denotatur, et comminatus est ei.

Tu, Capharnaum, inquit, nunquid in coelum exaltaberis? Usque ad infernum descendes. Sed in Graeco habet: Et tu, Capharnaum, quae usque in coelum exaltata es, usque in infernum descendes. Sed videtur duplex intelligentia. Vel ideo ad inferna descendes, quia contra praedicationem meam superbissime restitisti, vel quia exaltata usque ad coelum, meo hospitio et meis signis atque virtutibus, tantum habens privilegium majoribus plecteris suppliciis, quia his credere noluisti. Legitur namque quod Capharnaum juxta stagnum fuerit Genezareth in Galilaea [Col. 0447C] gentium, et in finibus Zabulon et Nephthalim: villa quidem pulcherrima, sed quantum videtur in comminatione ejus Jerusalem culpatur quod rea sit, sicut et alibi ad eam dicitur, quia justificata est soror tua Sodoma ex te, ut appareat ejus turpitudo deliciarum, et nimiae elationis superbia, atque foeditas vitiorum. Unde ait:

Quia si in Sodomis factae fuissent virtutes quae factae sunt in te, mansissent usque in hunc diem. Ubi primum notandum est quia scelera et flagitia hominum nonnunquam vitam minuant impraesentiarum. Ac si dicatur de eis: si non peccassent et contra Deum non egissent, mansissent utique usque in hunc diem, scilicet in quo loquebatur. Verumtamen [Col. 0447D] quod ait, forte, ac si dubitantis adverbium, non quod Dominus quidpiam dubitaret, sed ut liberi arbitrii daretur locus et facultas manendi si peccare noluissent, cum fidem ex signis et prodigiis suscepissent. Nam salus omnis ex fide est. Et ideo ubi tot miracula visa sunt, debuisset non solum gestorum visio vocare ad metum, et ad fidem rapere, verum ipsa, licet a longe, auditio invitare. Sed infelices Judaei inter quos facta sunt talia, et quibus praenuntiata sunt haec eximia, quorum immanitas peccatorum facit, ut non solum Tyriis et Sidoniis levia sint peccata, verum etiam Sodomorum et Gomorrhaeorum, quia forte illis credendi fuisset affectus, si talium virtutum contemplatio contigisset. Et quod magis [Col. 0448A] est, quia non usque adeo peccaverunt, necdum percepta lege divina. Tamen in his omnibus ostenditur differentia suppliciorum in futuro, sicut 529 et diversa qualitas meritorum.

In illo tempore, respondens Jesus dixit: Confiteor tibi, Domine Pater coeli et terrae, quia abscondisti haec sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis, et caetera. Quaeritur autem, non interrogatus quomodo respondisse dicitur? Non enim praemissum est, quod eum aliquis interrogaverit, vel quid interrogaverit. Quod genus locutionis et in Apocalypsi legimus. Sed utrum ad mysticos sensus pertineat, an certe simpliciter haec locutio accipienda sit, lectoris arbitrio derelinquo. Nisi quia sunt divina interius quae vident sancti, et audiunt adhuc in carne, quibus quam saepe [Col. 0448B] respondere videntur, et alloqui: quanto magis Salvator, qui omnia quae interius sunt et divina agebat cum Patre, et respondebat exterius quae intus contuebatur. Unde Lucas: In illa hora, inquit, exsultavit in Spiritu sancto (Luc. X, 21) , quoniam ipse semper cum Deo Patre intus in Spiritu sancto erat. Nam quod iste ait: In tempore illo, et Lucas in hora, unum est. Sed de quo tempore vel hora dicatur, alii postquam exprobravit civitates dixerunt, alii postquam septuaginta duo discipuli reversi sunt, gaudentes pro virtutibus et signis, unde monentur non se elevari debere. Alii vero in tempore et loco dixerunt haec cum dixisse, ubi dictum est: Hic est Filius meus dilectus (Matth. XIII, 5) , cui sermoni nunc respondere videtur quod ait: Confiteor tibi, Domine Pater. [Col. 0448C] Ac si diceret: Gratias ago tibi, quia abscondisti a sapientibus saeculi, et revelasti ea parvulis, ut me intelligant, et cognoscant quia tu es in me, et ego in te, et ipsi ut gratias agant confiteor et exsulto in Spiritu sancto. Pater, Domine, inquit. Apte Patrem vocat eum, qui dixit, Hic est Filius meus dilectus. Et facit hic locus contra eos qui dicunt Christum non natum esse, sed creatum, quia Patrem eum vocat. Caeterum Dominus est coeli et terrae, licet et ipse formam servi acceperit. Ideo Dominum coeli dicit, quia de coelo vox sonuerat, et in terris monstrabatur paternis Dei Filius indiciis. Alioquin inconsequens fuit, non et sui ac coeli et terrae Dominum vel patrem similiter appellare. Abscondisti, inquit, ea sapientibus saeculi de me quae parvulis revelasti, a quibus justificata est [Col. 0448D] sapientia, quasi a filiis suis (Matth. XI, 19) , et non a Judaeis, qui noluerunt plangere cum Joanne, neque 530 saltare et gaudere ad canticum filii hominis. Sed humilibus et parvulis revelasti profunda mysteria, quae sapientibus et Scribis abscondisti. Alioquin nisi eis abscondita essent de Christo, nunquam sic aberrassent. Parvuli autem apostoli, vel omnes discipuli Christi ideo vocantur, quia a malitia sunt alieni; vel quia humiles erant et innocentes. Insuper etiam et rudes in sapientia, quatenus de se nihil haberent, sed totum quod erat in eis, ex Deo esset. Hinc quoque blandientis affectu loquitur ad Patrem, eo quod ineffabile sacramentum apostolis reseraverit, et de se praesumentibus, male inanes reliquerit, ut [Col. 0449A] universa compleantur coepta in apostolis beneficia pietatis. Sequitur:

Omnia mihi tradita sunt a Patre meo. Et tradentem Patrem et accipientem Filium, lector, mystice accipe. Alioquin, si juxta fragilitatem nostram sentire voluerimus, cum coeperit pro certo habere qui accipit, incipit non habere qui dederit. Verum ne quid in Christo minus existimares quam in Patre, quia blandientis affectu se submiserat, ait, omnia sibi a Patre tradita esse. Quoniam sicut ad Patrem ipse ait: Omnia mea tua sunt, et tua mea (Luc. XV, 31) , ostendit unam naturam Deitatis unamque divinitatem: ita et in eo, dum soli se Patri cognitum dicit, Patremque soli sibi notum, vel cui se ipse revelare voluerit. In qua sane revelatione, eamdem utriusque [Col. 0449B] immutata sibi ad invicem cognitione, substantiam esse docet. Ut qui Filium cognoverit Patrem quoque cognoscat in Filio, quia omnia ei a Patre sunt tradita, cum genitus ex eo est consubstantialis Filius in quo est ipse. Atque ita in hoc mutuae cognitionis secreto, intelligitur in Filio non aliud esse quam quod in Patre est; quia ipse Pater in Filio est, sicut et Filius in Patre. Et quae Patris sunt omnia ei tradita sunt, cum nascendo Patri Filius exaequetur, ut sit ei aequalis per omnia, natura, honore, ac potestate. Quapropter rogo non secundum corporales modos, lector, dictum existimes Filium inesse in Patre, vel Patrem in Filio; ne quasi loco Deus manens, nusquam alibi exstare videatur a sese, sicut homo, aut aliud aliquid ei simile; cum alicubi est, alibi tamen [Col. 0449C] omnino non est. Quia id quod est, illic continetur ubi 531 est; Deus autem immensae virtutis est vivens ubique, potestas quae nusquam et nunquam abest, qui totus in Patre Filius, et Pater in Filio, unus et verus Deus est. Ac per hoc Filius cum dicit: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo, et cum ait ipse ad Patrem: Omnia mea tua sunt, et tua mea, seipsum et Patrem demonstrat. Quia sua, non aliud quam se esse a Patre genitum significat, ut ubi sua insunt, ipse esse recte intelligatur. Non corporali siquidem modo, quasi alicubi non sit, et non ubique esse credatur, cum per sua, et per ea quae tradita sunt a Patre, in omnibus esse non desinat, qui totus in Patre est. Ac per hoc ipse, ut dictum est, non aliud est, quam quod est ipse quae sua sunt, quoniam ad [Col. 0449D] naturae suae intelligentiam haec omnia referenda sunt. Unde cum Apostolus alibi de Spiritu sancto loqueretur, ait (Joan. XVI, 12, 15) : Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis illa portare modo. Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, ille, diriget vos, seu docebit vos omnem veritatem. Non enim, ait, loquetur a semetipso, sed quaecunque audierit loquetur, et quae ventura sunt annuntiabit vobis. Ille me honorificabit, vel sicut alii codices habent, clarificabit, quia de meo accipiet. Deinde intulit: Omnia quaecunque habet Pater mea sunt, et propterea dixi vobis quod de meo accipiet, et annuntiabit vobis. A Filio igitur accipit Spiritus sanctus, quia ejus sunt omnia quae Patris sunt, et a Filio mittitur, qui a Patre procedit. [Col. 0450A] Unde quaerendum, si idipsum sit a Filio accipere et a Patre procedere? quod idipsum atque unum esse videtur, a Patre procedere et a Filio, atque accipere a Filio sicut et a Patre; quia dixit de meo ille accipiet, et omnia quaecunque habet Pater mea sunt, propterea dixi, quia de meo ille accipiet. Hoc ergo quod dicit, accipiet, sive potestas sit, sive virtus, sive doctrina, sive aliud aliquid quod annuntiaturus erat eis Filius, a se accipiendum dicit; et hoc ipsum omnino de Patre accipiendum esse significavit, a quo procedit. Cum enim ait: Omnia tradita sunt mihi a Patre meo, insinuat quod omnia quae Patris sunt sua sunt. Et ideo quae a Patre accipienda sunt, etiam a se accipi, quia omnia quae Patris sunt sua sunt, quia sibi a Patre, eo quod ab ipso genitus est, tradita sunt. [Col. 0450B] Non habet igitur 532 haec unitas diversitatem, nec differt a quo acceptum sit. Quia quod datum est a Patre, a Patre est, datumque refertur et a Filio, quia omnia quae habet Pater, habet Filius, quia tradita sunt ei omnia. Hinc igitur patet quia nemo recte dividit naturam Patris a Filio, nemo catholice dissecat hanc unitatem, neque infert in ullo aliquam dissimilitudinem, per quam Filius non sit in unitate naturae quorum est Spiritus sanctus, una communio, una charitas naturalis, atque unitas consubstantialis. Idcirco universa quae Patris sunt, similiter ea et Filii sunt, quia ei a Patre omnia tradita sunt. Et ideo prudenter, ut dixi, distinguendum est, ut dicas: Confiteor tibi, Pater, deinde inferas: Domine coeli et terrae; quia est per naturam Pater, coeli autem ac terrae, [Col. 0450C] Dominus ac creator. Et haec sunt quae revelata sunt parvulis, et abscondita sapientibus saeculi, quia sic fuit placitum Deo Patri. Haec propterea dixerim, ut prudens animus, semper una cum apostolis ad ea quae divina sunt sensim intentus introducatur. Quia nemo recte novit de Patre aut Filio, quae nosse oportet, nisi cui voluerit Filius revelare. Neque enim aliquis scire potest Patrem, qui nescit Filium, sic nec Filium, qui nescit Patrem. Quia nemo alterum sive altero potest scire. Et ideo ait ad Patrem: Haec est vita aeterna ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII, 3) . Dixerat enim supra jam Pater, clamans de coelo: Hic est Filius meus. Dicit et hic Filius: Confitebor tibi Pater. Quem ergo suum Filium de coelo Pater clamat, ipse [Col. 0450D] Filius eumdem Patrem suum esse confitetur, Patrem et insinuat. Sed ne sola simplex confessio intelligatur nominum: Hic est Filius meus, et quod dicit: Confiteor tibi, Pater, ne forte intelligamus quasi sit nuncupativus pater, vel adoptivus filius, et sit honoris nomen in patre, ut haeretici volunt, propterea adjecit haec omnia de se, et ait: Omnia tradita sunt mihi a Patre, et nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Matth. XI, 27) . Quod autem Pater Filium revelet cui vult, quid amplius quaerere opus est, cum ipse dicat Pater: Hic est Filius meus; et ad Petrum de Patre ipse Filius: Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui est coelis (Matth. XVI, 17) . Ex quibus profecto verbis patet sensus, cum 533 ait: Quia nemo novit Filium nisi Pater, neque quisquam ullo modo, ut est, nisi Filius. Quia nemo eorum nisi per mutuam testificationem cognoscitur, id est per Patrem Filius, sicut et per Filium Pater. Quia tam ignorabilis est Filius quam Pater, nec non et Pater incognoscibilis, sicut et Filius cui tradita sunt omnia. Idcirco, fratres charissimi, ut dixi, haec addita sunt, ut in omnibus nihil intelligatur exceptum quorum est una natura, unaque virtus, et una potestas, atque una in omnibus exaequata Deitas, quorum secretum cognitionis ad invicem aequale est. Quod si eorum natura aequalis est, aequalis et virtus, et potestas in omnibus, nullo modo potest esse naturaliter, ut non sint quod vocantur Pater et Filius. Et ideo non potest [Col. 0451B] esse tantum nuncupativus ex nomine Christi, vel adoptivus ut novella haeresis asseruit. Quia unus est, neque ut Ariani et caeteri haeretici senserunt, minor quam Pater, vel aliud quam quod Pater est. Sed in omnibus hoc est quod Pater; et idcirco solus novit Patrem sicut et ipse a solo cognitus est Patre. Quorum jus naturae aequale est in potestate, et difficultas in cognitione mutua nulla est. Sicque per haec unigenitus Deus, sapientia Dei Patris quae justificata est a filiis suis, non nominis tantum testimonio Filium Dei se docet esse, sed vere etiam in omnibus unitum et naturalem filium, ut vere credatur quod dictum est a Patre: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui; ipsum audite (Matth. XVII, 5) . Et quia Judaei eum non ita esse credebant, dicebat [Col. 0451C] eis benignissimus Salvator: Neque me scitis, neque unde sim scitis, nec enim inquit, a me veni, sed est verax qui misit me, quem vos nescitis: sed ego novi eum, quoniam ab eo sum, et ipse me misit (Joan. VIII, 19, 26) . Et ideo verum est quia Patrem nemo novit nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare; cujus professio procul dubio propterea tam frequens est, quod solum sibi cognitus est, quia ab eo naturaliter est; quod si ab eo est, et sibi soli cognitus est, interrogandi sunt Ariani qui creaturam eum dicunt, utrum id quod ab eo est, opas creationis in eo est, an naturam generationis per hoc ostendat? Si ergo opus creationis est, et universa quae creata sunt a Deo sunt, quomodo Patrem non universa noverunt, maxime rationales creaturae? Cum Christus eum idcirco utique novit, [Col. 0451D] quia ab eo omnino est. Quod 534 si creatus potius quam natus videtur in eo quod a Deo est, cum a Deo cuncta sint, quomodo non cum caeteris Patrem ignorat? Sicut et omnia sine ipso quae ab eo sunt ignorant eum. Sin vero idcirco, quia ab eo est, ei proprium est eum nosse, quomodo non hoc ei, quod ab eo est, erit proprium, scilicet ut vere Filius ex natura Dei Patris sit? Quam itaque naturam et generationem, nemo alius nisi Deus planissime novit. Cum ideo Deum solus novit, quia a Deo Patre solus est. Alioquin si opus creationis esset, quomodo nescirent Judaei quis et a quo esset, cum omnia a Deo esse probantur? Quamvis ex nihilo facta sint. Et idcirco id quod unde sit ignoratur, natura Deitatis, [Col. 0452A] ex qua est, profecto nescitur, dum unde sit, nescitur. Quia ignorari non potest unde sit, etiam quidquid subsistit ex nihilo. Sed hunc nemo novit nisi solus Pater, sicut et Patrem nemo nisi solus Filius. Habes igitur, lector, proprietatem cognitionis, de proprietate generationis, in quo non aliud est, quam quod in Patre, neque ad invicem quidpiam ignorabile exstitisse. Unde quaeritur, si soli Filio, ut est Deus Pater notus, aut soli Patri Filius cognitus est; quid est quod Apostolus ait, nobis autem revelavit Deus per Spiritum sanctum suum? Si autem eis revelatus est Deus Pater, aut Deus Filius, quomodo soli Filio Pater notus est? Nisi quia addidit: Et cui voluerit Filius revelare. Nec in hoc quidem ulli etiam nec Angelis ita notus est [Col. 0452B] Pater aut Filius, quomodo ad invicem ipsi se cognoscunt, in qua saepe cognitione mutua, etiam ipse Spiritus sanctus connumeratur, ubi dictum est, quia Spiritus sanctus scrutatur etiam profunda Dei, quoniam et ipse deitatis habet naturam. Denique hoc in loco temeritas Eunomii damnatur, qui ait, quod tantam notitiam Patris et Filii habeat homo, quantum habent illi inter se ad invicem, cum longe aliud sit, naturae aequalitate nosse quod noveris, aliud revelantis dignatione, quantum noveris pro certo cognoscere. Quaerunt etenim nonnulli, quando ait: Et cui voluerit Filius revelare. Quare non dixerit simul Pater et Filius, cum unus eorum sine altero, nemo recte cognoscitur, non considerantes quod supra jam de Patre dixerit, et revelasti ea parvulis. Ac per hoc, [Col. 0452C] quorum est una natura, una 535 et operatio revelationis per Spiritum sanctum, in quo reserantur nobis profunda Deitatis sacramenta. Quoniam ipse amborum spiritus est, in quo sunt omnia. Verumtamen in hac traditione a Patre, non coelum, et terra, et elementa mundi intelligenda sunt, et caetera, quae ipse fecit et condidit, sed ii qui per Filium accessum habent ad Patrem. Unde olim dictum erat in Psalmis: Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II, 8) , quae omnia Pater cum dedit aut tradidit non amisit, sed acquisivit, quoniam antea inimici erant quos sibi filios adoptavit. Nequaquam igitur ita intelligendum est, sicut quidam male voluerunt, quasi Filius a nullo possit cognosci, nisi a patre solo, Pater vero [Col. 0452D] non solum a Filio, verum etiam ab eis quibus voluerit Filius revelare. Quinimo sic intelligendum, ut Patrem et ipsum Filium, per Filium revelari credamus quia visibilis apparuit, ut esset interius nostrae mentis lumen. Tamen et Filius a Patre revelatus est, ut dixi, et ostensus; quoniam nemo unum eorum sine altero novit. Ergo ac si verbo suo Pater se declarat, verbum vero Filius, non solum id quod per verbum declaratur, verum et seipsum etiam declarat. Unde quia tradita sunt ei omnia, invitat ad se omnes, quia mediator est, ut eos ipse perferat ad Patrem.

Venite, inquit, ad me omnes, et ego vos reficiam. Tribus namque modis vocatio ista legitur, cum ait: Venite, Una est, de qua hic dicitur: Venite ad me, [Col. 0453A] alia est qua doceamur, unde ait: Venite, filii, audite me; timorem Domini docebo vos (Psal. XXXIII, 12) ; tertia vero erit in futuro, quando dicturus est: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV, 34) . Porro quod ait:

Qui laboratis et onerati estis. Judaeos simul et gentes vocare videtur, quoniam alter eorum, nimio labore legis sine ulla profectione vexabatur, alter vero peccatorum oneribus praegravatur, nec sursum ad Deum, idola colens, respicere valebat. Gravia quidem sunt onera peccati. Unde Zacharias dicit, quod iniquitas sedeat super talentum plumbi (Zach. V, 7) , et David: Quoniam iniquitates meae supergressae sunt caput meum, et sicut onus grave gravatae sunt super me (Psal. XXXVII, 5) . Sed et lex grave onus erat, [Col. 0453B] sicut Petrus docet: Quod nec nos, inquit, nec patres nostri portare potuimus (Act. XV, 10) . Et ideo graviter laboribus fatigatos, 536 vel oneribus depressos benignissimus Salvator ad se vocat, ea omnia ablaturus, tantum ut jugum ejus suave, et onus leve suscipiant, juxta illud Isaiae ubi ait: Cognovit bos possessorem suum et asinus praesepe domini sui (Isa. I, 3) . Quia per bovem designantur Judaei, qui gravissimum traxerunt jugum legis, et per asinum, gentilitas et irrationabilis, nimiis onerata criminibus. Vocantur primum ut veniant ad fidem, et suscipiant utrique speciale, Judaei scilicet laboris quod eis proprium est, et gentes onere camelorum deposito, levitatem mansuetudinis Christi. Hoc quippe jugum est de quo superius ait, ut tollat unusquisque eorum [Col. 0453C] mandatorum Dei praecepta, una cum sacramento Crucis, ut sequatur Christum, quoniam humilis ac mitis est. Blandimenta siquidem proponit credentibus, ut discant abstinere a malis et facere bona. Quoniam nihil suavius est quam velle bonum, nihilque levius quam sine crimine vivere, amare omnes, odisse nullum, aeterna consequi, praesentibus non teneri, nolle inferre alteri quod sibi quisque non vult fieri.

Et invenietis, inquit, requiem animabus vestris. Animabus equidem dixit, et non corporibus, quoniam impraesentiarum corpora cruciantur, ut animae a vitiis requiescant et laboribus hujus saeculi. Non quod in futuro etiam et caro non sit reparanda ad requiem, sed ut anima jam hic in Deum requiescat, [Col. 0453D] in quo vera est requies, et reficiatur bonis coelestibus quotidie, ne laboribus fatigata in via et pressuris deficiat. Sed Judaei et gentes simul unum jugum ferre jubentur, convincti, et connexi, bini ac bini, loco charitatis, quatenus semina verbi elaborantes in Evangelio uberius crescant, et augeatur messis Dominica, cum incremento frugum. Quod nimirum suavitatis jugum, crux est, ut dixi, ipsius Salvatoris. Quam ut ferre possimus mox infert disciplinam ipsius Crucis.

Discite, inquit, a me quia mitis sum et humilis corde. Alioquin nemo nisi humilis ferre potest quod jubet, nisi mitis haec omnia quae crucis sunt sustinere. Idcirco discere mandat a se, non mundum fabricare, [Col. 0454A] non mortuos suscitare, non virtutes signorum facere, sed humiles esse et mites, ut possimus omnia sustinere. Et notandum quod ait: Quia mitis sum et humilis corde, siquidem non labiorum 537 superficie, sed cordis integritate; neque in ulla compositione vel dejectione habitus, licet et in corpore atque verbo sit exhibenda coram hominibus, sed in omni devotione atque abjectione mentis. Ibi namque primum ferenda est, et habenda, ubi Deus videt, deinde ex fonte cordis exterius exhibenda, ut Deo sit placita et accepta hominibus. Et ideo ibi discenda est a pio domino, et magistro clementissimo, ubi manere, et de quo manare possit ad omnes. Interea jure quaeritur quomodo jugum Evangelii leve dicatur, et praecepta gratiae levia, cum in [Col. 0454B] lege adulterium et in Evangelio concupiscentia damnatur; in quo nec irasci permittitur, neque rependere malum pro malis; quinimo etiam bona pro malis impendere, et orare pro inimicis jubet. Porro in lege opera requiruntur, quae Apostolus dicit portare non potuisse Judaeos: in Evangelio vero etiam etsi effectum non habuerit, ipsa voluntas requiritur in bono, quae periclitata et in malo damnatur. Sed quia sub timore praecepta legis servantur, ut vivat homo tantum in eis, propterea gravia et importabilia dicuntur, Evangelium vero jam filiis data gratia quae est in Christo Jesu, valde levia videntur. Legis timor poenam infert, Evangelii vero charitas suavitatem, quia omnino quidquid libet, magis placet. Nam lex terrena repromittit et temporalia, Evangelium coelestia [Col. 0454C] et aeterna. Ibi sine ulla miseratione damnatur reus, hic et converso, non solum venia, verum etiam gratia praestatur et adoptio. Unde quia duobus praeceptis tota lex et prophetae adimplentur, perficit gratia ut charitas (in qua omnia pendent) integra conservetur, qua nihil est dulcius, nihil levius, nihil suavius, eo quod charitate Dei et proximi non solum premimur aut gravamur, verum etiam his duobus praeceptis, ut consortes simus angelis, ad coelum usque levamur.

(CAP. XII.) In illo tempore abiit Jesus sabbato per sata. Quod Marcus et Lucas idipsum narrant, sed illi hoc speciali non assignant tempori. Unde apparet quod Matthaeus hic ordinem temporis servavit, quando respondit Jesus: Confiteor tibi, Domine Pater, et [Col. 0454D] deinceps, ex quo narrandi ordinem secutus est, et ideo signanter ait: In illo tempore abiit Jesu per sata.

Discipuli autem ejus esurientes coeperunt vellere spicas et manducare. Ubi mira 538 Dei dispensatio consideranda est, et gestorum ordo contuendus quandoquidem ab eo loco ubi ait: Messis quidem multa, operarii autem pauci (Matth. IX, 37; Luc. X, 2) , usque ad hunc locum, multiplex doctrina exuberat sententiarum. Quas sane sententias, prout potui, brevius quam oportuerat percurri. Sed quia splendorem divini eloquii habent, quia magnifica et divina sunt, nullam elegantiam verborum adhibui, nec ornatum eloquentiae, ut pulchra esset et laudabilis oratio quaesivi, [Col. 0455A] sed tantum, ut minus capacibus sensum aperirem; et quibus informatur perfectus Christi discipulus disciplinis, paucis ostendi. Nunc vero post tantam immensitatem divinae sapientiae, et profunditatem intelligentiae; attendat diligens auditor, ad quod opus gestorum pius Magister eos invitat, quos edocuit jam jamque esurientes. In illo, inquit, tempore, ac si diceret, cum his instituti sunt dictis, Abiit Jesus per sata, ut recordarentur eorum quae dixerat, quod messis quidem multa, et operarii essent pauci. Ad hoc ergo eos erudierat, ut messores essent animarum; et quod alii prius elaboraverant, ipsi jam meterent. Unde et ipsi coeperunt esurire, et vellere spicas primitiarum. Nunquid non antea non esurierunt, quia tam signanter dictum est [Col. 0455B] quod tunc primum coeperint esurire? Esurierunt plane, sed sic omnia gerit, ut plena sint singula sacramentis. Loquitur enim ubique mystice verbis, loquitur locis et temporibus, loquitur rebus et gestis providae operationis. Propterea et discipuli post tantam exuberantiam divini verbi, post tam egregia et mirifica doctrinarum eloquia, dicuntur ac si messores, per sata, in illo tempore, quod jam Patri Deo gratias pro salute data gentibus, confessus est, ut idem sensus superiora et sequentia conjungeret, ut quod docuerat discipuli opere complerent. Et ideo quam dispensative dictum est, coeperunt esurire et vellere spicas. Perpende, quia tunc primum fervor charitatis in eis coepit abundantius animarum salutem appetere, ac evellere homines de mundo, et [Col. 0455C] confricare eos doctrinis verbi, ut concalescerent, et trajicere in corpus suum, ut simul membra Christi fierent. Nam messis in agro, genus humanum est in mundo. Sabbato vero qui viando esuriunt et vellunt spicas, otium est et requies ab omni opere praesentis saeculi. 539 Non torpentes ignavia Judaeorum, sed viantes ad patriam, esurientesque salutem animarum, et evellentes eas a terrenis actibus quarum se salute discipuli festinant satiare. Alioquin homini non satis congruit cibus spicarum, neque deceptarum esus utilis est aristarum, sed fidem futuri facti jam species exsequitur; et virtus interjecta verborum sacramentum esuritionis et satietatis absolvit. Nec dubium, quin si ipsam, quae latet in gestis Salvatoris, ubi vel ubi, sententiam diligentius inspicere [Col. 0455D] volueris, examinareque quae sit singularis intelligentia, invenies non tantam esse rem quae est in sono vocis uniuscujusque generis, quanta sunt mysteria quae intus latent, si remota vestis fuerit a tegumento litterae, ut nuda videri et comprehendi possit veritas. Tanta quippe est solertia divini operis, et sapientia Salvatoris, ut omnibus rebus loquatur et factis, his qui sibi salutem investigare cupiunt, et accipere. Verumtamen quia vescuntur spicarum defricata manibus, turgentia, vitae austeritas designatur, et indicium est virtutis parcimoniae ubi non praeparatio escarum, sed simplices quaeruntur cibi. Quod autem de alieno labore spicas apostoli tollunt, et nequaquam reprehenduntur, legis est [Col. 0456A] defensio, quae jubet, ne tantum exinde foras efferrent. Sed quia sabbatis eunt, et evellunt et confricant, ab aemulatoribus legis litterae condemnantur. Et notandum quod in sabbatis ait, et non in sabbato, quia non semel solum, et secundo, hoc eos fecisse declarat, verum etiam et amplius, quatenus ex hoc, post omnem instructionem novae legis, patesceret quod abolenda esset lex litterae, et cessanda observatio sabbati. Quaenam observatio communis erat homini cum peccatoribus, et ideo destruitur primum ab apostolis, quoniam praesens erat spiritalis et vera requies Christus, verusque sabbati Dominus. Cui dixerunt:

Quare discipuli tui faciunt quod non licet eis facere sabbatis? Id est quae supra dixi, ire, vellere, et [Col. 0456B] confricare, vel quidpiam facere. Quod quia plurali numero dictum est in sabbatis, videtur quod sine observantia legis, discipuli ista fecerunt et in aliis sabbatis. Sed Dominus pro discipulis Judaeis calumniantibus respondit:

An non legistis quid David fecerit, quando esuriit, et qui cum eo erant; quomodo intravit in domum Dei, et panes propositionis comedit 540 quos non licebat ei edere, neque his qui cum eo erant, nisi solis sacerdotibus? Veteris objicitur facti auctoritas, quando David fugiens Saulem, venit in Nobe (I Reg. XXI, 1) , ubi susceptus ab Abimelech sacerdote postulavit cibum, qui cum non haberet panes laicos, dedit ei consecratos, quos non licebat edere nisi solis sacerdotibus et Levitis. Sic quippe in Regum volumine [Col. 0456C] scriptum legimus, quod panes propositionis eis dederit, melius judicans homines eripere de famis periculo, quam panes oblatos Deo sibi: suisque, quia sacrificati fuerant, conservare. Decrevit enim potius illud implere propheticum: Misericordiam volo magis quam sacrificium (Matth. XII, 7) . Et hoc quasi in argumento rerum, utitur divina sapientia, olim quod gestum fuerat in prophetia, et ex ipsius prophetiae ratione docet apertissime illud hujus facti exemplum fuisse. Non enim, si non licebat fieri, David sanctus creditur fecisse sine crimine. Sed quia fecit, et sine criminis piaculo posteris res gesta ad memoriam traditur, nec dubium quin prophetiam magis fuisse, ut ipse David cum suis panibus expleretur propositionis. Ostendens Christum cum suis [Col. 0456D] apostolis salutem gentium esurisse, de quibus supra dixerat: Messis quidem multa, et easdem per ipsos in corpus Ecclesiae trajecisse. Ex quo liquido constat, nihil in rebus a Salvatore gestis inventum quod non fuerit antea praedictum. Et ipse de se singula sic assumit, ac si propria suae operationis testimonia, quo hostia placabilis hominum salus est. Et ideo hoc in loco proponit et dicit Judaeis calumniantibus illud ex lege, ac si argumentum quo rei gestae veritas commendatur. Quasi diceret, quod si David sanctus est, et Abimelech pontifex a vobis jure non reprehenditur; quinimo legis uterque mandatum probabili excusatione non violasse docetur, cur eamdem famem non approbatis in discipulis meis? praesertim [Col. 0457A] cum maxima sit distantia inter utrumque rei opus gestum. Ille siquidem panes Leviticos comedit, isti spicas confricant manibus; ille in tabernaculo, isti in agro; ille in die Neomeniarum, quando locus ejus apparuit vacuus ad mensam regis, isti in sabbato, ad praesagium, feriato; ille homo tantummodo, ego Deus et homo; ille cum suis militibus terrenis dimicans armis: isti missi a Deo Patre, et a me, praedicatores, ut expugnent tantum duodecim universum orbem. Quae nimirum 541 figura prolata in exemplum vincit omnia philosophorum epicheremata, quibus contexuntur verisimilia rerum argumenta. Quoniam in hoc, ut dixi, exterius exemplum ostenditur apertissimum, et interius ipsa veritas diu prophetata, latens, aperitur; dum et duodecim panes [Col. 0457B] propositionis duodecim praefigurant apostolos, et messis de qua grana decerpunt universitas est gentium. Porro Scribae et Pharisaei, ac si Saul David, Christum prosequuntur Regem, quem in Abimelech occidere gestiunt pontificem, ita ut Dohec Idumaeus Judam repraesentet in facto.

Non legis, inquit, in lege, quia Sabbatis sacerdotes in templo Sabbatum violant profanantes eum sine crimine; dico autem vobis quia templo major est hic. Apertissime eos revincit per singula dierum Sabbata sacerdotes in Templo pejora facere, et Sabbata violare, immolantes victimas, caedentes tauros, holocaustomata super lignorum struem ponentes, et incendio concremantes absque necessitatis contemptu. Ac si diceret: Dum aliam legem observare cupitis, [Col. 0457C] Sabbatum utique violatis et destruitis. Verum etiam, sicut in alio legitur Evangelio, circumcidebant pueros in Sabbato, ut octava die circumcisio servaretur. Nam talia in lege quamplura inveniuntur, ex quo non puto quod leges Dei sibi contrariae sint. Prudenter tamen Christus, qui est Sapientia Dei Patris, hoc exemplum in eosdem refert qui calumniam suis intulerant discipulis, et graviora legis opponit dispendia, licet videantur esse sine crimine. Proponitur hic totum, ut suos innocentes comprobet, ut eos qui calumniabantur apostolos, reos et plenos invidia convincat. Porro quod ait, quia templo major est hic, non pronomen, sed adverbium loci esse Graecus ostendit sermo, eo quod major sit templo locus, qui Dominum templi teneat: et ipse Dominus [Col. 0457D] sanctior atque major erat, licet in loco praesens secundum carnem, quam illud Hierosolymis templum. Adhuc autem quod eis objecerat ex Scripturis comprobat divinis. Si sciretis, inquit, quid est, Misericordiam volo, et non sacrificium (Matth. XII, 7) , qui non solum seipsos contaminabant, verum et Sabbatum ac templum violabant, nunquam condemnassetis. Et est sensus: si misericordiam accipitis Abimelech, et comprobatis, quia fame periclitantes panibus recreavit Domino consecratis; quare meos condemnatis discipulos, qui non oblatos Deo panes, sed grana tantum 542 modo prae fame sumunt? Et notandum hoc exemplo, quia opus salutis nostrae, non in sacrificio docet, sed in misericordia. Nam lege [Col. 0458A] cessante, sola bonitate Dei salvamur, cujus rei donum si intellexissent, nunquam condemnassent innocentes, id est apostolos, invidiae causa. Maxime cum, cessante lege, universis per eos misericordiae novitas subveniret. Unde luce clarius patet sensus, quia melius est esurientes misericorditer cibo recreare, quam otium Sabbati custodire.

Quia Dominus, inquit, est Filius hominis etiam Sabbati, scilicet Christus Dei et hominis filius, verus est Dominus Sabbati, qui non hominem propter Sabbatum, sed Sabbatum propter hominem constituit et creavit. Nam et omnis homo jure ideo videtur esse Sabbati dominus, quia propter quem factum est Sabbatum, potest ob misericordiam solvere legitime jura Sabbati. Sed longe aliter Christus filius [Col. 0458B] hominis jure dominatur et Dominus est etiam Sabbati, quoniam per ipsum omnia creata sunt et subsistunt universa. Sequitur:

Et cum inde transisset, venit in synagogam eorum. Porro Lucas non in eodem Sabbato, sed in alio venisse illum in Synagogam dicit. Ubi ostenditur aliquos interfuisse dies, in quibus ea disputavit quae supra dicta sunt, deinde a segete transisse, et in alio Sabbato de agro synagogam intrasse.

Et ecce homo manum habens aridam. Tertius decimus igitur iste est qui curatur in synagoga eorum. Et notandum quod non in itinere, neque foris, sed in conciliabulo Judaeorum ubi manus aruerat, et torpebat prae ariditate boni operis. Porro in Evangelio quo utuntur Nazareni legitur quod hic caementarius fuerit, [Col. 0458C] istiusmodi auxilium petens: Caementarius, inquit, eram, manibus victum quaeritans, precor te, Jesu, ut mihi restituas sanitatem, ne turpiter mendicem cibos. Quae nimirum manus usque in adventum Salvatoris arida permansit in synagoga Judaeorum. Sed postquam ille venit, reddita est in apostolis credentibus, et dextera restituta est operibus bonis, et donata est sanitati.

Qui cum venisset in synagoga eorum, interrogabant eum dicentes, si licet Sabbatis curare, ut accusarent eum. Marcus vero et Lucas narrant Jesum eos interrogasse, si licet Sabbatis bene facere aut male? animam salvam facere aut perdere? In quo videtur quod illi prius interrogaverint Dominum, 543 tentantes eum, ut possent accusare propter Sabbatum. Quorum [Col. 0458D] intelligens Jesus nequitiam, statuit in medio qui erat sanandus, et interrogavit ipse sicut hi duo protestantur evangelistae. Quibus tacentibus similitudinem rursus valde egregiam proponit de ove, quae quaestio ut putabatur inevitabilis quasi tela araneae solveretur. Alioquin si diceret quod liceret, quasi transgressor legis teneretur: quod si diceret non licere, culparetur immisericors aut impotens in infirmitate prolata, qui non subveniret petenti.

Quis homo, inquit, ex vobis qui habeat ovem unam, et si ceciderit haec Sabbatis in foveam, nonne tenebit et levabit eam? quanto magis melior est homo ove? Propter quem facta est ovis, et non solum ovis, verumetiam et Sabbatum in quo cecidit ovis, et ideo quia [Col. 0459A] et Sabbatum violatis propter ovem, et non estis in crimine, multo magis ego non debeo crimine teneri, qui reliqui nonaginta et novem in montibus, ac veni unam quaerere, quae erraverat, et ceciderat in mortis foveam. Quae nimirum figura et Judaeos revincit, et factum ipsius Salvatoris ostendit, qui venit salvare quod perierat. Sed miseri Pharisaei, malitia obcaecati, non poterant sapientiam Dei intelligere, ideo resistere conabantur. Revincuntur autem de suis propriis factis et suis alligantur vinculis. Christus vero, qui verbo curat, potestate infirmitates depellit, insinuat in specie quod facturus erat in genere. Ipsi namque Judaei curantur in manco, quia dandae salutis substantiam non habebant, et manus officium cessabat. Ministerium quoque corporis, quo aliquid agitur aut impartitur, [Col. 0459B] aruerat. Cui Dominus manum jussit extendere, ac mox restituta est sanitati sicut altera; cujus curatio in verbo fuit, et manus sicut altera sana redditur, fitque stupendo et admirabili exemplo virtus salutis; non humanitus, neque casu, sed divina procuratione, et prophetia, ut ita dicam, Dei summae operationis. Ministerium siquidem apostolorum in officium dandae salutis, priusquam vellere coeperunt spicas, efficitur. Aruerat enim manus hominis magis stupore fidei quam siccitate nervorum, et plus culpa conscientiae quam debilitate carnali. Antiqua manus ista erat, quae in ipso mundi principio contraxerat aegritudinem, nec arte hominis nec beneficio poterat curari, quae justa Dei indignatione fuerat arefacta, quia contigerat vetita, inconcessa praesumpserat, [Col. 0459C] cum se ad arborem sciendi bonum malumve 544 porrexerat, et ideo auctore indigebat salutis, non qui malagma imponeret, sed qui possit illatam relaxare sententiam, et ignoscendo resolvere quod juste ligaverat indignando. Propterea, ut dixi, praeparatur divinitus homo manum habens aridam, ut in eo fieret argumentum nostrae salutis, quia perfecta salus nobis reparatur in Christo. Nam tunc ariditas nostrae manus miseranda dissolvitur, cum cruore perfunditur Dominicae passionis, cum in illo vitali ligno crucis extenditur, cum carpit fructuosam de dolore passionis virtutem, cum amplectitur arborem salutis, cum clavis divini amoris corpus affigitur, ne unquam ad arborem concupiscentiae aridae redeat voluntatis. Sed miseri Judaei qui Christum ad se non [Col. 0459D] recipiunt intrantem, nec agnoscunt praesentem, nec divinitus operantem intelligunt! Hinc considerare oportet quam nihil sit praesentia corporalis, ubi fuerit a Deo mentis miserabilis separatio: sicut e contrario nec officit absentia corporalis, ubi corda fidelium fuerint sociata Deo per fidem, et integritatem habuerint bonae voluntatis. Alioquin semper offendunt bona malos, pia impios, sancta profanos. Et ideo pessimi sacerdotes observabant Sabbatis non si peccaret, sed si sanaret, ut accusarent eum. Insidiantur in accusatione virtutum, quasi contra salutem, non pro salute Sabbatum fuerit constitutum. Jubetur ergo ut extendat manum, quatenus largitatem boni operis exhiberet. Sed de sanitate hominis mox [Col. 0460A] calumniam sumunt, quia homo in Sabbato sanatur, quasi nullus eorum extenderet manum aut pedem eo in die, saltem ad os portans cibos, vel porrigens calicem. Et in Sabbato atque in templo, ut supra dictum est, majora operabantur, praesertim cum liceret ex lege usque ad mille passus iter agere. Unde patet quia zelo amaritudinis et invidia laborabant, non quod curarent de Sabbato, sed quia insidias moliebantur ex odio.

Euntes autem Pharisaei consilium faciebant adversus eum, quomodo eum perderent. Et sicut alius evangelista ait, hoc cum Herodianis ineunt concilium (Marc. III, 6) , id est cum militibus Herodis, ut ipsi viderentur innocentes, cum illi perimerent, sicut in passione postea fecisse legimus. Gravius est enim omne malum, [Col. 0460B] quod diu praemeditatur, et praemeditatum quasi cum consilio peragitur. Sed non est consilium contra Deum. Et ideo ait: Jesus sciens secessit inde. Sciebat ergo in occulto quid agerent, qui 545 novit corda omnium, et quale inirent consilium. Idcirco secessit inde, ut occasionem impietatis ab eis auferret. Sive quia tempus passionis nondum advenerat; sive ut exemplum suis vitandi pericula ad tempus daret.

Et secuti sunt eum multi, et curavit eos omnes, et praecepit eis ne manifestum eum facerent. Festinat igitur, suos quos sanare disponit, educere seorsum, et segregare ab infidelibus. Qui vero salutem desiderant, indefessi sequuntur, et qui secuti fuerint sanat eos omnes. Nullus igitur excipitur a salute, qui eum sequi voluerit ad imitationem. Quibus imperat, [Col. 0460C] ne eum manifestum facerent non timoris causa, sed ne gloriandi de se occasionem daret. Quinimo jactantiam fugere insinuat, dum se, virtutesque a se factas, celare jubet. Nam salus unicuique reddita sibi ipsa testis erat. Sed jubendo de se tacere, magis cognitionem sui praestat; quia observantia silentii ex re quae sit silenda proficiscitur; quae res gesta in propatulo se ostendit, licet tacendi de se veritatem insinuet. Ex quo utique sicut per Isaiam praenuntiatum erat, clarissime quod ipse sit Christus Salvator mundi demonstrat, cum praecipit ne manifestum eum facerent, quoniam indigni erant ut eis annuntiaretur in publico. Quod ut confirmaret Evangelista, testimonium assumit.

Sicut dictum est, inquit, per Isaiam prophetam [Col. 0460D] dicentem, ecce puer meus quem elegi, dilectus meus in quo complacuit bene animae meae. Ponam Spiritum meum super eum, et judicium gentibus annuntiabit. Non contendet neque clamabit, neque audiet aliquis in plateis vocem ejus. Arundinem quassatam non confringet, et linum fumigans non exstinguet, donec ejiciat ad victoriam judicium, et in nomine ejus gentes sperabunt. Hoc totum ideo simul posui, ut perpendat prudens lector non omnia haec ad hunc locum pertinere testimonia. Quia uno tantummodo verbo praedictam confirmat sententiam quo ait: Neque audiet aliquis in plateis vocem ejus. Caetera vero alia narrationis suae loca firmare videntur; ut puta: Ecce puer meus quem elegi, dilectus meus in quo bene complacuit [Col. 0461A] animae meae. Illi attestatur loco, ubi ait: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. XVII, 5) . Sic et reliqua suis quibusque locis. Quae tamen omnia Christum depingunt, et suis designant lineamentis; quae figura characterismos dicitur, Latine descriptio. Quae ita describit ejus innocentiam, ut nulli alteri congruere 546 haec longa hujus capituli narratio, nisi solo Christo, videatur; qui nunquam visus est turbulentus et anxius, juxta quod Hieronymus interpretatus est, eo quod aequalitatem vultus omni tempore praetulerit; quod falso philosophi de Pythagora gloriantur, quasi nunquam plus solito tristis fuerit vel laetus. Sed ut hujus testimonii explanatio de Christo manifestior appareat, curramus per singula, juxta varietatem interpretum. Nam in [Col. 0461B] principio hujus loci, secundum Septuaginta, Jacob puer meus, habet, assumam eum, Israel electus meus, suscepi eum. Sed Matthaeus quia Hebraicam secutus est veritatem, nec Jacob posuit, nec Israel, sed tantummodo, Ecce puer meus. Quoniam ubicunque de apostolico choro prophetia est, semper Jacob aut Israel, aut semen appellantur Abraham; quibus quasi hominibus ac servis consequenter dicitur: Noli timere, vermis Jacob, et parvus numero Israel (Isa. XLI, 14) . Ubi vero vaticinium est de Christo, perfecto ut impraesentiarum, semper absque Jacob et Israel legitur. Nec mirum igitur Christus si servus vocetur, pro quo Evangelista, Ecce puer meus dixit; quoniam factus est ex muliere, et factus sub lege: Qui cum in forma Dei esset, humiliavit semetipsum formam servi accipiens, et habitu inventus ut [Col. 0461C] homo (Philip. II, 7) , in quo complacuit sibi anima Dei Patris. Non quod Deus Pater, ex cujus persona Propheta loquitur, animam habeat, sed tropice dictum est more humano, sicut et in quamplurimis locis, ubi et membra ponuntur: in quo nimirum sibi complacuisse testatur, quia omnes in eo virtutes fuerunt, nullumque peccatum. Quinimo ipse est Dei virtus, Deique sapientia. Dedi, inquit, spiritum meum super eum non partiliter, sed totum. Qui descendit super eum in specie columbae, et mansit totus in eo. Qui puer vocatur, quia licet minor in forma servi, unus tamen idemque Christus coaequalis est in regno Patri, et in forma Dei. In quo quia aequalis est in divinitate, unius est cum Patre voluntatis, totum in [Col. 0461D] eo Pater placitum suum posuit qui natus est ex Maria. Ut qui placere Deo desiderant, in eo illi complaceant, extra quem nihil ei placere potest. Et judicium, inquit, gentibus nuntiabit (Matth. XII, 18) , vel proferet quod antea nesciebant. Unde ipse de se, In judicium, inquit, ego veni in mundo (Joan. IX, 39) , quoniam et Pater omne judicium dedit Filio, quia filius hominis est (Ibid., 22) . Non contendet neque clamabit, neque audiet aliquis in plateis vocem suam; lata enim 547 et spatiosa via est quae ducit ad perditionem (Jerem. VII, 13) . In qua nemo audit vocem ejus; quoniam ipse est illa arcta et angusta via, per quam pauci intrare contendunt, ut per ipsum perveniant ad ipsum; quem ideo multi [Col. 0462A] non audiunt, quia in spatiosa et lata perambulant via, in qua nunquam Christus auditur, quamvis sapientia foris clamitet, et in plateis det vocem suam, in capite omnium viarum. Quia nisi quis ex hac platea transierit ad angustam quae ducit ad vitam, Christum audire intus non potest. Vel idcirco dicitur quod non clamabit, quia mitis fuit et mansuetus sine voce, non aperiens os suum, et non accipiet personam in judicio, sive non levabit, ut subaudiatur in altum vocem suam, vel juxta Symmachum, non decipiatur; quia omnes insidias diaboli intelliget. Porro Septuaginta hoc loco, non relinquetur dixerunt: id est, non relinquet populum Judaeorum, nisi vocet eum ad poenitentiam. Nec audietur foris vox ejus, scilicet extra Galilaeam, neque extra Judaeam in [Col. 0462B] aliis gentibus Evangelium praedicabit. Quod si legimus eum fuisse in terminis Tyri et Sidonis, vel in confinio Caesareae quae nunc Paneas vocatur, tamen sciendum non esse scriptum quod ipsas ingressus sit, aut praedicaverit civitates. Quod non contenderit etiam damnatus, manifestum est, neque defenderit multis injuriatus opprobriis, colaphis et verberibus caesus; neque clamavit quando dictum est ei: Non audis quanta adversus te dicunt testimonia? (Matth. XXVII, 13.) Calamum, inquit, quassatum, sive effractum, non conteret (Isa. XLII, 3) , quia cunctis placabilis fuit, et veniam praestitit peccatoribus, dicens ad mulierem, Confide, filia, dimittuntur tibi peccata tua (Matth. IX, 2) . Et linum fumigans, sive, ut alii transtulerunt, obscurum atque tenebrosum, non exstinguet [Col. 0462C] (Matth., XII, 20) . Abfuit namque ab eo omnis clamor, et ira, et indignatio, et omnis amaritudo, idcirco nullum laesit; quoniam qui peccatori manum non porrigit, nec portat onus fratris, iste quassatum calamum vel arundinem confringit, et qui modicam scintillam fidei, vel justitiae, seu boni operis contemnunt in parvulo, hic linum fumigans exstinguit, quod Christus non fecisse probatur, quoniam qui vicini erant morti et obscurati peccatorum tenebris, ejus clementia salvati sunt, et accensi flamma charitatis qui venit illuminare tenebricatos peccato, et salvare quod perierat. Aliter regnum Judaeorum quassatum et confractum, quia in lapidem 548 offensionis impegit, non ipse, sed peccatum eorum quia receperunt eum contrivit, et linum [Col. 0462D] fumigans quo utebantur, sacerdotes videlicet ipsos, non ipse sed infidelitas eorum exstinxit, quia fetorem magis et caecitatum quam flammam charitatis attulerunt. Verum etiam nec gentes nec Judaeos a fide repudiavit, sed alligavit quod confractum erat, et quaesivit quod perierat: insuper reaccendit modicam scintillam Judaeorum, quibus erat tantummodo natus, ita ut de parvo lumine cognitionis Dei, et poenae moriente scintilla, maxima in mundo suscitari incendia, ut totus orbis arderet igne Domini Salvatoris, quem venit mittere in terram et adhuc magis vult ut ardeat. Sequitur: Et in veritate educet judicium (Isa. XLII, 3) . Ac deinde ut in Hebraeo, non erit tristis neque turbulentus, donec ponat in terra [Col. 0463A] judicium. Septuaginta pro tristi, et turbulento, splendebit et non conteretur posuerunt; quod hic Evangelista neutrum posuit. Quinimo ut videtur scriptoris vitio factum est, quia supra dictum est, in veritate educet judicium; et deorsum, donec ponat judicium. Quod medium erat secundum Hebraicum vel secundum Septuaginta, scriptor praetermisit. Sed quia de uno eorum jam supra diximus, quid Septuaginta dixerint videamus. Splendebit, inquiunt, et non conteretur. Splendebit autem resurgens a mortuis, qui de morte victor ascendens, cunctos illuminavit. Vel splendebit juxta quod nonnulli aiunt, quando in facie ejus quidam splendor emicans repercutiebat adversantes sibi, ita ut ferre non possent aspectum vultus ejus, sicut [Col. 0463B] factum est (Joan. II, 15) quando funiculum fecit de resticulis, et a templo ejecit omnes; necnon et in aliis quibusque locis. Et ideo fiebat, ne contereretur ab inimicis, sed inter eos, quando volebat, per medium eorum liber ibat. Porro quod in veritate educet judicium, splendebit, et non conteretur donec ipsum ponat in terra judicium: nulli dubium quod omne judicium Salvator secundum veritatem judicat, cui dictum est: Deus, judicium tuum Regi da, et justitiam tuam filio Regis (Psal. LXXI, 1) , qui reddet unicuique juxta opera sua. Tamen impraesentiarum nequaquam reveritus est Scribas et Pharisaeos, quos confidenter publice redarguebat, et revincebat, hypocritarum nomine notans eos. Splendebit autem in Ecclesia sua et in membris suis, [Col. 0463C] et non conteretur licet persecutiones passa, obscurari 549 quam saepe videatur, usque in finem saeculi, donec perducat judicium suum ad victoriam, ita ut dicat morti jam victor: Ubi est, mors, aculeus tuus, ubi est, mors, victoria tua? (I Cor. XV, 59) . Cujus nimirum judicia verissima sunt in omnibus justificata in semetipsis. Unde alibi David ad ipsum: Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris (Psal. L, 6) . Unde fidenter agat quisquis doctor Ecclesiae, quoniam splendebit doctrina Christi et non conteretur, etiam ab eo qui se extollit et adversatur contra Deum, donec ejiciat ad victoriam judicium suum Christus, ut sublata mortis potestate judicium claritatis suae cunctis ostendat, et in omnibus se in veritate vicisse demonstret. Haec quippe quasi intra [Col. 0463D] certi temporis statuta praescribit, donec fiat voluntas ejus, sicut in coelo et in terra, et transeat judicium ejus in victoriam. Ex quo Aquila et Theodotio ita interpretati sunt: non obscurabit, et non curret, donec ponat in terra judicium. Et est sensus, nullum vultus tristitia deterrebit, nec festinabit ad poenam impiorum, verum ad judicium ultimi temporis omnia reservabit. Quod sequitur: Et in nomine ejus gentes sperabunt, in Hebraeo habet, et legem ejus insulae sperabunt. Sed Evangelista sensum potius quam verba interpretatus est; pro lege enim et insulis nomen posuit, et gentes; ut diceret: In nomine ejus gentes sperabunt. Et hoc non solum impraesentiarum, verum ubicunque de veteri instrumento evangelistae [Col. 0464A] et apostoli testimonia protulerunt, teste Hieronymo, non sunt tantum verba secuti, sed sensum. Et ubi Septuaginta ab Hebraico discrepant, Hebraeum sensum suis expressere sermonibus. Quod in nomine Christi gentes sperent, jam testis est universus orbis, et legem ejus, scilicet Evangelium, insulae, id est Ecclesiae susceperunt. Quae licet diversis fluctibus quatiantur, fundamentum tamen immobile permanet, quia fundata est super firmam petram.

Tunc oblatus est ei daemonium habens, caecus et mutus, et curavit eum, ita ut caecus et mutus loqueretur et videret. Quod dicit tunc oblatus est, tempus ostendit quando secuti sunt eum multi, et curavit eos omnes. De hoc siquidem Lucas narrat, licet non eo ordine, sed caecum tacet. In quo nimirum, tria [Col. 0464B] manifestum est signa simul facta fuisse, caecus videt, mutus loquitur, possessus a daemone liberatur. Quod si Lucas ex his aliquid tacet, non ideo de alio dicere putandus est, 550 quam de eo; per quem sane hominem, ac si in specie, universum genus humanum designatur. Quae nimirum opportunissima occurrit curatio, qui cum post omnes turbas in commune charitas nunc extrinsecus daemonium habens caecus et mutus offertur. Ut sine ambiguitate aliqua idem, intelligentiae ordo mystice servatus videatur. Nam spicas vellere, id est homines a saeculo praecerpere, apostolos Pharisaei arguebant. Pro quo facto misericordia super sacrificium praedicatur. Deinde manus aridae homo, in synagoga oblatus, curatur. Quae virtutes ad convertendum Israel non solum nihil proficiunt, [Col. 0464C] verum etiam Pharisaei consilium mortis ejus ineunt. Unde oportebat ut post haec in unius forma hominis omnium salus gentium figuraretur, ut populus, qui erat habitatio daemonis, caecus et mutus, Dei capax fieret, et Deum in Christo videret; Christi opera in confessione totius Trinitatis laudaret. Quo facto stupuerunt turbae, sed Pharisaeorum ingravescit invidia. Ergo quia humanam infirmitatem haec tanta ejus opera excedere videbant, pudorem confessionis suae majori perfidiae scelere declinant. Ut quia haec esse opera hominis existimare non poterant, confiteri ea Dei nollent, omnem ejus hanc virtutem in Beelzebub principis daemoniorum esse confirmant, et in daemonis potestate hanc factam fuisse proclamant.

Turbae vero stupebant omnes et dicebant: Nunquid [Col. 0464D] hic est filius David? Infelix nimium Pharisaeorum caecitas. Turbae mirantur et obstupescunt signis, et requirunt ac confitentur filium David, quem ex praesagio prophetarum noverant repromissum; hi vero calumniantur et ad blasphemiam insidiose convertunt.

Jesus autem sciens cogitationes eorum, dixit: Omne regnum divisum contra se desolabitur. Ad cogitata quidem respondit, ut vel sic cogerentur credere Deum esse, qui solus novit cogitationes hominum, et occulta cordium sua inspicit virtute. Deinde miro contra eos utitur argumento, quod omne regnum contra se divisum desolabitur. Plurimam ergo intelligentiae, de se, et exemplorum praebet copiam, vel simpliciter [Col. 0465A] si intedigatur, vel si altius introspiciatur. Est igitur locupletissima contra eos responsio, qui ejus opera in Beelzebub nomine facta calumniabantur; ita ut duobus modis intelligi possit. Primum ut responsionis ipsius conditio ad 551 eosdem retorqueatur regnum eorum, scilicet Judaeorum, dum male divisum est, stare non posse. Lex enim a Deo data est, et regni Israel pollicitatio vel stabilitas ex lege est. Christi vero ortus vel adventus, legis plenitudo est. Quod si regnum contra se, ut ab eis factum est, dividatur, necesse est ut desoletur, quod et factum est. Nam potestas omnis divisione minuitur; et regni virtus adversum se separata, dimicans consumitur. Ac per hoc, regnum Israel amisit ex lege, quando ad impletionem legis principum et Pharisaeorum fastus [Col. 0465B] et superbia, invidiose satis, repugnavit in Christo. Quod consecutum est per hanc divisionem, ita ut populus et civitas ac regnum veniret in exterminium. Sed et regnum diaboli stare non posse, dictis suis, licet non intelligentes quid dixerint, contra se dixisse approbant. Eo igitur ipso quo locuti sunt genere, eos condemnat ipse, dum ostendit juxta eorum calumniam, illos confessos fuisse regnum Beelzebub contra se esse divisum, etsi ad divisionem suam coactus est, ita ut spurcissimus daemon reliquos perturbaret daemones, adversus se divisio ipsa fiebat, et ideo regnum ejus manifesto stare non posse. Hinc quoque fatendum plus esse in eo potestatis qui diviserit, quam in his qui divisi sunt et expulsi. Ergo jam divisus est, et adversum se coactus, regnum ejus [Col. 0465C] jam sub tali divisione dissolutum est, et destructum. Porro quod ait:

Omnis civitas et domus contra se divisa non stabit. Eadem ratio vel similitudo est, quae et regni. Sed civitas hic potest Hierusalem intelligi, in qua Dei venerabatur religio, gloriosa olim. Sed postquam in Domino suo, plebs inimica Deo, furore exarsit, ut eum occiderent; et apostolos ejus non credentibus exfugarunt, divisio facta, et regnum cecidit, et civitas destructa est, et domus usque ad solum diruta juxta comminationem Salvatoris. Verumtamen benignissimus Dominus contra duritiam cordis eorum non cessat adhuc exempla opponere evidentiora.

Quod si Satanas, inquit, Satanam ejicit, et adversum se divisus est, quomodo stabit regnum ipsius? [Col. 0465D] Ac si dicatur, quod si ipse sibi inimicus est daemon, seseque ipse impugnat, dum milites suos ab obsessis depellit corporibus, quomodo stabit regnum ipsius, pace restituta illis, in quibus dominabantur? nec habent in eo locum adversariae potestates, quibus illis litigantibus, 552 pax restituitur, et omnia interius exteriusque membra sanantur corporis, et homo totus fide curatur. Quod si daemones hominibus semper gestiunt nocere, et ille qui major illis est in nequitia, suae eos curat invocationis nomine, quomodo stare poterit regnum ipsius? Ac si dicatur: Ipsi vos dijudicate, et convincite vos vestris calumniis, quia non potest voluntas eorum, semper prava et nocendi cupida, meis benignissimis comparari operibus. Nam, [Col. 0466A] regnum diaboli, malitia nocendi est, per quam regnat in eisdem quibus nocet; benignitas vero et largitio sanitatis jam non de ejus est regno, sed de Spiritus sancti gratia, mediatorisque Dei et hominum operatio.

Quod si ego in Beelzebub ejicio daemones, filii vestri in quo ejiciunt? Adhuc eos exorcistarum convincit exemplo gentis illius, qui per invocationem nominis Dei, dicuntur daemonia ejecisse et curasse suis invocationibus male obsessos ab spiritibus immundis. Vel de apostolis intelligendum magis censeo, quibus potestas data est judicandi duodecim tribus Israel. Ideo, inquit, ipsi judices vestri erunt. Sed et ipsi exorcistae Judaeorum non tantae potestatis judices esse poterunt, comparatione tamen et fide qua invocatio fiebat, recte [Col. 0466B] judices dicuntur futuri. Quia quod in istis fiebat qui minus erant quam Christus, hoc Pharisaei non credebant factum per eum, qui Deus erat in Christo. Nimis ergo prudenti interrogatione, sicut et in omnibus coarctat eos ut virtute Spiritus sancti opus confiterentur esse, quod gestum erat. Ac si patenter clamaret, quod si expulsio a filiis vestris facta daemonum, non daemonibus, sed Domino deputatur, quare in me idem opus non approbatis? aut quare in me non eamdem rependitis causam? Ideo judices vestri erunt, quia eos creditis in Spiritu Dei agere, et judicio coram eis contendam vobiscum, dum illi Deo totum attribuant opus salutis hominum, vos autem Beelzebub operibus (quod contra eum est, nec ipsi congruit) assignatis. Quid igitur dignius quam ut [Col. 0466C] ipsi sint judices eorum, quibus Christus dedisse adversus daemones potestatem non dubitatur, quam quod ipse habuerit, negatur? Ergo si discipuli operantur in Christo, et Christus in Spiritu Dei, profecto regnum Dei jam in discipulos, mediatoris officio, transfusum est. Idcirco ait (Matth. XII, 28) : Si ego in Spiritu Dei ejicio daemonia, et hoc creditis, profecto in vos 553 pervenit regnum Dei. In quo itaque facto tota Trinitas declaratur, dum Christus in spiritu Dei Patris, virtutem operatur in genere humano, per quam in credentes regnum Dei pervenisse, id est remissio peccatorum, jure creditur. Sed regnum Dei tripliciter accipiendum. Quia aut ipse est regnum Dei de quo alibi dicitur: Regnum Dei intra vos est (Luc. XVII, 21) , vel certe illud regnum sublime, de quo Joannes [Col. 0466D] et ipse praedicaverunt: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum (Matth. IV, 17) . Vel tertio modo, Scriptura sancta vel lex, regnum Dei accipitur, de qua dictum est: Donec auferatur a vobis regnum Dei, et tradetur genti facienti fructus ejus (Matth. XXI, 43) . Quae simul omnia Judaei tunc perdiderunt, quando Christum non receperunt. Sed notandum quod Matthaeus in spiritu Dei ait: Lucas in digito Dei dixisse invenitur; quia quod Lucas obscurius posuisse, Matthaeus manifestius probatur. Iste est ergo digitus Dei, quem magi Pharaonis confitentur, docentes: Digitus Dei est hic (Exod. VIII, 19) . Et lex digito Dei in monte Sinai conscripta legitur. Quo profecto digito Scripturarum sanctarum profunditas [Col. 0467A] inspirata est hominibus sanctis, et reserata est lex veritatis.

Unde si ego in spiritu Dei, aut digito Dei, ejicio daemonia (a quibuscunque eos ejecero) profecto pervenit in vos regnum Dei, et totius Trinitatis. Alioquin nisi Deus Trinitas credatur, et una aequalitas Deitatis in nobis commendetur, nec daemonia fugantur, nec regnum Dei jure pervenisse creditur. Sed pius Magister adhuc latius duritiam cordis eorum tangit, et convincit opera Deitatis esse daemonia ejicere, et animas hominum curare. Unde infert:

Quomodo potest quisquam intrare in domum fortis, et vasa ejus diripere, nisi prius alligaverit fortem, et tunc domum illius diripiet. Contra immanissimam, Judaeorum, et insensatam, ut ita fatear, pertinaciam [Col. 0467B] multis benignissimus Salvator ac novis utitur argumentis. Unde nunc viri fortissimi rursus introducit similitudinem, sicut de regno et civitate jam praedixerat, quam nemo intrare vel diripere potest, nisi prius vicerit et alligaverit fortem? Quod ipse Dominus mox post baptismum fecisse, satis aperte hic praesens Evangelista declarat, quando in desertum ductus est, et congressus cum diabolo; utique cum eo ipso, quem isti insanissimi principem vocabant daemoniorum. Congressus namque est cum eo, quem tertio tunc vicit ac rejecit. 554 Hinc est quod nunc hoc in loco dicitur quasi aliis de se inferret verbis, quomodo possem daemones ejicere, nisi principem eorum eis consentientem in omni opere nefario prius vicissem et alligassem? Quod autem ipse fortis [Col. 0467C] sit et indomabilis, Dominus famulo suo Job apertissime describit, et insinuat quod non sit potestas in terra quae possit ei aequiparari. Et ideo bene Lucas intulit: Si autem fortior illo supervenerit, et vicerit eum, universa arma ejus in quibus confidebat, et spolia ejus distribuet (Luc. XI, 23) . Ubi manifeste ostendit quod illum fortem fortior Christus vicit ac ligavit, cum eum propriis nequitiae suae vinculis adstrinxit, ne amplius noceret nisi quantum ei permittitur, cui ita vincto spolia Salvator detraxit et domum abstulit; nos scilicet, quos redemit, quos in suum, victo Diabolo, redegit dominium, domumque sibi ex nobis dedicavit novam, et sanctificat Ecclesiam. Quos vero suo justo judicio dereliquit, in eorum cordibus quasi in abysso hunc fortem cum [Col. 0467D] suis damnatum religavit, et abstulit ab eo omnes quos redemit. Alioquin nec possent se viribus suis homines eruere, quia fortis erat quia eos tenebat captivos, nisi gratia Dei liberarentur, et fortior illo Christus alligasset fortem, dum ei potestatem exemit, ne impedire posset voluntati fidelium, ne sequi possint Christum et regnum obtinere sibi oblatum. Ergo quod dico oblatum, praesens locus insinuat etiam violenter ut accipiant qui necdum volunt elaboratum. Propter quod adhuc proponit:

Qui non est mecum, contra me est; et qui non colligit mecum, dispergit. Quo sane syllogismo valde revincit eos Beelzebub daemonem longe a se esse, quantum lucem a tenebris, aut bonum a malo, quibus [Col. 0468A] nihil contrarium invenitur. Unde argumentatur non solum aliquid ab eo non mutuasse, neque in nomine et potestate ejus egisse, verum in nullo ei convenire posse, quando qui secum non est adversum est, et qui secum non congregat dispergit, ex quo ingens corporis Christi unitas, et corporis Satanae secernitur alternitas; quia non idipsum quod est Deus Trinitas, neque ad ipsum colligitur qui contra Christum dispergere probatur. In omnibus igitur agit, ut ipse intelligatur Deus a Deo Patre missus, in Spiritu sancto operari, in quo unitas Patris et Filii commendatur, quorum est spiritus, et quorum idem commendatur charitas, de quo dicitur: Deus charitas est (I Joan. IV, 16) . 555 Quapropter nemo cum Christo est, licet videatur habere nomen ejus [Col. 0468B] ut Christianus vocetur; si non habeat Spiritum sanctum, in quo dono unitas commendatur; quoniam ipse non solum adversus se divisus non est, verum etiam quoscunque colligit efficit indivisos; peccata quae adversum se divisa sunt dimittendo, eosque mundatos inhabitando ut sint membra Christi et corpus Christi, in quo corpore unitas commendatur et colligitur. Qui autem ex adverso sunt, nec cum ipso sunt, nec cum ipso colligunt: sed dispergunt, donec ab unitate corporis Christi dividuntur. Quod si ita est, quid est quod discipuli videntes quemdam in Christi nomine daemonia pellentem, referunt ad Dominum se vidisse et prohibuisse, quia cum illis eum non sequebatur? Quibus Dominus, Nolite, inquit, probibere: qui contra vos [Col. 0468C] non est, pro vobis est. Non potest enim quisquam in meo nomine facere aliquid, et male loqui de me. Quomodo ergo contra ipsos non erat, imo contra Dominum, qui adhuc in corpore Christi nondum erat, neque renatus in Spiritu sancto, ut sequeretur Dominum per quem haec unitas colligitur? Quod si esset, omnino discipuli non prohibuissent ei nomine Jesu non solum daemonia ejicere, verum nec virtutes quaslibet facere, quas ipsi profecto faciebant. Unde quia extra hanc unitatem erat, quomodo Salvator ait: Qui contra vos non est, pro vobis est? Quod si omnino ita accipiendum est, videtur cum Christo esse, et in nomine ejus colligere quisquis extra communionem Ecclesiae constitutus, et dissociatus a socictate Christianae religionis est. Atque ita falsum erit hoc [Col. 0468D] quod hic dicitur: Qui non est mecum, contra me est, et qui non colligit mecum, spargit (Matth. XII, 30) . Securus ergo esse potest quiquis extra Ecclesiam Christi in nomine ipsius bonum aliquod, seu virtutes operatur, quod omnino catholica fides non recipit. Et ideo in Scripturis divinis multa discretio sensus adhibenda est, ubicunque dissonare videntur, maxime in verbis Domini, ne ipse sibi (quod absit) contrarius inveniatur. In hoc enim facto non contra eos, sed pro eis erat, ubi in nomine Christi sanitates operabatur. Idcirco ut utraque sententia vera sit, sicuti omnino vera est, quaerendus est modus, quomodo juxta sensum Domini utraque recte intelligatur. Ergo ille in hoc facto prohibendus non erat, [Col. 0469A] juxta praeceptum Domini, sed multo magis in tanti nominis veneratione confirmandus, ubi 556 non erat contra Christum, neque contra Apostolos, sed neque contra Ecclesiam; verumtamen in eo culpandus erat, quia non sequebatur Christum, neque jungebatur ei, eo quod adhuc in Spiritu sancto necdum renatus erat, neque ei unitus in charitate Christi cum eo, ut ejus membrum esset. Unde quia ab unitate Christi et Ecclesiae separatus erat, licet colligeret ipse, tamen extra dispersus erat, quia cum eo necdum erat. Quod si forte venisset ad Christum et ad Ecclesiam, non illud quod habebat acciperet, sed in quo aberrabat in se corrigeret, et quod necdum habebat acciperet. Neque enim Cornelii orationes, hominis gentilis, non sunt exauditae, vel [Col. 0469B] eleemosynae non sunt acceptae (Act. X, 31) . Imo et angelum ad se missum meruit intueri; sed quia prodesse illi ea non poterant, nisi per vinculum Christianae societatis et pacis, ut incorporaretur Ecclesiae, jubetur mittere ad Petrum, quatenus per eum discat Christum, et per illum etiam baptizatus, in consortio sacrae communionis et unitatis Ecclesiae colligeretur. Alioquin si nollet bonum quod non habebat societatis Christi et Ecclesiae suscipere, dispergeret in quo contra Christum erat, contraque ejus Ecclesiam superbiens foris ex eo quod habebat. Videtur itaque Christus in hac sententia, et qui intus sunt, et qui foris, utrosque tangere; si aut illi qui extra sunt voluerint introire cum Christo, sint in Ecclesia unumque corpus fiant; aut si illi qui intus [Col. 0469C] sunt ac si in domo jam collecti noluerint colligere cum Christo, et aggregare virtutes, ut stabiles permaneant fundati, et constabiliti super petram. Quoniam qui super arenam aedificant domum suam, et thesaurizant sibi iram in die irae, ipsi non cum Christo congregant, qui est petra, ut habeant stabile fundamentum, sed dispergunt. Quia cum flaverit eos ventus et aura, raptantur huc illucque, quasi pulvis ante faciem venti. Et ideo qui foris sunt seu pagani seu haeretici, licet habeant sacramenta Dei, in quibus forte virtutes operantur, non cum Deo sunt, quia in Ecclesia non sunt, neque in unitate pacis per Spiritum sanctum aggregantur, idcirco adversus Deum sunt. Similiter et qui intus sunt per sacramentum baptismi in domo, nec tamen aedificant [Col. 0469D] super petram, quae Christus est, dispergunt semetipsos, quia nollunt colligere in unitate Christi, ut sint in Ecclesia Dei, et ipsi unum in 557 Spiritu sancto concorporati et coadunati in vinculo pacis. Hinc quoque colligitur hinc inde, quod nunquam corpus Diaboli cum Christo est, neque cum eo colligit intus forisve, secundum interiorem hominem qui renovatur de die in diem in agnitionem veritatis, et consociatur per charitatem in unitate corporis Christi. Licet nonnulla sacramentorum Dei habeant beneficia, in quibus cum Deo intus forisve esse videantur, tamen Antichristi jure dicuntur, quia in multis contra eum esse probantur, quamvis non contra Ecclesiam, sed pro Ecclesia sint in eo quod [Col. 0470A] ejus sunt dona quae habent, et non eorum qui abutuntur his male, sibi quidem ad perniciem et condemnationem, Ecclesiae vero ad testimonium. Et ideo utrique, licet in quibusdam cum Deo sunt, contra Deum esse probantur intus forisve, quia non secundum Deum sunt et dispergunt. Sequitur:

Ideo dico vobis, omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, spiritus autem blasphemiae non remittetur hominibus. Et quicunque dixerit verbum contra Filium hominis remittetur ei; qui autem dixerit contra Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro. Quod sane capitulum obscurissimum esse probat praeclarissimi doctoris Augustini ingenium, de quo ad populum multis quaestionum declamavit sententiis. In quo [Col. 0470B] reprehendere nullus non debet, si quid pius labor noster et industria, ex his, ultra aliquid pepererit; et quod grandia et incredibilia conamur tenues et exigui nullus nos despicere, quoniam magna sunt et eximia quae tractamus. Unde si plus audemus, et praesumimus quam quod possumus, quaeso ne quis praescribat donum gratiae interclusum, saltem bonum quod cupimus. Quoniam non solum obscurum est de quo quaeritur, verum etiam valde pernecessarium ut intelligatur, et valde terribile cum intellectum fuerit quod dicitur: Omne peccatum et omnis blasphemia remittetur hominibus, qui autem dixerit contra Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro. Solet namque res ex collatione interpretum melius intelligi, solet et ex [Col. 0470C] sententiis Doctorum collatis deprehendi quod latet, et ut plenius apprehendatur in Spiritu sancto quod patet; unde inter se Evangelistarum collatio quam saepe pleniorem reddit intelligentiam, ut impraesentiarum Marcus ait, qui causas tantae irae manifestius expressit: Quia dicebant, inquit, eum spiritum immundum habere (Marc. III, 30) , quod et praesens Evangelista ex eadem blasphemia hanc venire interminationis 558 occasionem, suis declarat indiciis, quia dicebant eum in Beelzebub principem daemoniorum ejicere daemonia. Quoniam, sicut novit fides catholica, in Spiritu sancto omnis remissio fit peccatorum, omnis sanctificatio. In quo dono virtutum omnia donantur dona. Si quis ergo in eo blasphemaverit, in quo sunt haec omnia perfectionis sacramenta, [Col. 0470D] quomodo consequi potest remissionem peccatorum? Aut quomodo sanctificabitur ab immunditiis suis? Vel quomodo donum accipiet aliquod, cum exsecraverit eum in quo sunt omnia dona virtutum? Quamvis igitur Pater donet quodcunque donum, etiam se et Filium, quod majus est omnibus donis, nonnisi in Spiritu sancto donat Pater et Filius, quia ipse amborum est donum. Cum autem ipse donatur, vere quidquid contractum est, ut ita fatear, contra Patrem et Filium, blasphemia vel peccatum in eo remittitur, in quo omnis remissio datur; vel in eo negatur ipsa remissio peccati, et blasphemia tenetur in crimine, dum ipse blasphemat in quo Patris et Filii omnia sunt dona. Quo dato, Deus tota Trinitas habetur, [Col. 0471A] creditur, et amatur. Quo negato, nullum peccatum nullaque blasphemia remittitur, dum ipse blasphematur, et dicunt ejus opera esse principis daemoniorum, in quo gratia donatur, et omnis impoenitudo cordis solvitur. Unde sanctus pater Augustinus post argumenta varia rerum, post omnes propositiones Scripturarum, post syllogismorum acutissima epicheremata, post introductiones definitionum latissimas, Spiritus sancti blasphemiam impoenitudinem cordis esse dixit. Quoniam sicut nemo nisi in Spiritu sancto Dominum Jesum dicit, neque eum operibus salutis confiteri nisi in eo potest: ita nec poenitere a peccatis, et blasphemiis cessare valet. Quanto magis qui manifeste intelligit opera Dei, cum de virtute negare non potest, diabolica stimulatus [Col. 0471B] invidia, calumniatur Christum Dei Verbum, et opera Spiritus sancti esse Beelzebub. Non quod non remittatur eis talis blasphemia si cesset blasphemare, perfecteque voluerit poenitere, et confiteri eum sine quo nemo dicit Dominum Jesum. Quoniam in ipso Christum Dominum confiteri, magis laudare est, et venerari quam blasphemare. Quod delictum blasphemiae juxta impoenitudinem cordis, talibus non dimittitur, neque in praesenti saeculo, neque in futuro; quorum nec audacia tantis revincitur minis, nec impudentia tantis superatur doctrinis, nec fides (qua sanctius nihil est) tantis instruitur divinis 559 eloquiis. Exercuit ergo Christus contra eos (ut ita dicam) orationis suae argumenta, ita divinitus obpacata verbis, ut intus luce clarius exhibeant veritatem, [Col. 0471C] foris vero non intelligentibus afferant offensionem. Quoniam, inquit, omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, si Spiritus blasphemia eos non tenuerit reos. Etiam quicunque dixerit verbum contra filium hominis, remittetur ei. Ac si diceret: Quod si scandalizatus aliquis in carne mea fuerit, et me tantum hominem arbitratus, quod filius sim fabri, homo vorator, et vini potator, habeamque fratres; talis opinio atque blasphemia, quanquam culpa non careat erroris, tamen forte habet veniam. Non quod si perseveraverit in hac fidei blasphemia, sed si receperit confessionem ac poenitudinem cordis, ne videatur blasphemare in Spiritu sancto, ex quo conceptus est Christus. Alioquin quomodo etiam haereticos post blasphemiam Spiritus sancti episcopos [Col. 0471D] scilicet ac presbyteros quidam in suum recipient gradum, necnon et omnes blasphemantes ad poenitentiam. Unde manifestum est, peccatorum remissionem, nunquam sine Spiritus sancti confessione, nunquam sine advocatione ejus fieri; neque sine illo quemquam, ut expedit, ingemiscere, neque sicut oportet, orare per se, dicente Apostolo: Quid enim oremus sicut oportet, nescimus, sed ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus (Rom. VIII, 26) . Nam, sicut dixi, Nemo potest dicere Dominum Jesum nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII, 3) ; quod evacuare, et dicere in Beelzebub ejicere daemonia, vel in eo operari quae divina sunt, nimis exitiabile est, nimisque mortiferum. Quapropter [Col. 0472A] nunquam veniam merebitur, qui ab intercessore, et sanctificatore, id est, a Spiritu sancto deseritur, qui est remissio omnium peccatorum. Unde est quod dicitur: Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis; et quorum retinueritis, retenta erunt (Joan. XX, 23) . In quo igitur putas remitti peccata, cum accipitur venia, nisi in Spiritu sancto, qui datur credentibus, quoniam Patris et Filii est; hoc unum optimum et perfectissimum donum in quo donantur reliqua dona, quo negato, negatur et venia, quae accipitur in vera Spiritus sancti confessione. Quoniam omnes qui vere in Jesum Christum credunt, habent Spiritum sanctum per quem charitas Dei Patris et Filii diffusa est in cordibus credentium, quae operit multitudinem peccatorum. Habent [Col. 0472B] et gratiam remittendi peccata, verumtamen non nisi in eodem 560 Spiritu, in quo est omne donum, et omnis gratia etiam, ut saepe dictum est, et remissio omnium peccatorum. Et quia per angustum clepsydrae meatum influentis aquae pondere coelestis minus replemur, minusque suffusa mens Spiritus sancti gratia, ad ea intus prolabitur, idcirco circumductas lineas divinae intelligentiae, quas spiritus Dei per beatos Evangelistas modificate distinxit, segnius, jam fatiscente senio, cymbalo linguae monemur. Et ideo ad beatum Augustinum et ad alios sanctos Doctores, lectorem meum paucis fatigatum, nec tamen jure fastidiosum, remitto, qui de hoc opere propria edidere opuscula. Interim tamen scire convenit, cum dicit: Quod blasphemia Spiritus sancti, [Col. 0472C] neque in hoc saeculo, neque in futuro remittitur (Matth. XII, 32) , quia sunt aliqua peccata quae post hanc vitam in futuro saeculo remittantur; aut per ignem purgatorium, ut aiunt, aut per oblationes et preces, ac vota fidelium. Tantum ne blasphemia Spiritus sancti eos inurat, ut Dominum Jesum in Spiritu sancto quo repletus est, abnegent operari. Quia cum caetera gesta dictaque Spiritus sancti venia relaxentur, caret misericordia quisquis per hanc duritiam et impoenitudinem cordis, quod Deus in Christo sit, negaverit. Quid tam extra veniam quam non solum negare Christum quod Deus sit, verum etiam blasphemare quod spiritu immundo agatur, et consistentiam paterni spiritus adimere, in quo et per quem omnis blasphemia [Col. 0472D] omneque peccatum relaxatur. Quo abnegato, omne peccatum tenetur. Nam in spiritu Dei omne opus Christus adimplet, ut ipse sit regnum coelorum, et Deus in eo mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) . Alioquin quidquid contumeliae exstiterit in Christo, id omne exstabit in Deo; quia in Christo Deus, et Christus in Deo est. Unde sequitur adhuc evidentior syllogismus, quem nos, ut ait beatus Hieronymus, inevitabilem possumus appellare. Cujus profecto vinculis hunc inde eos, si interrogati fuerint, concludit.

Aut facite, inquit, arborem bonam et fructum ejus bonum, aut facite arborem malam et fructum ejus malum. Utroque itaque eorum eos premit. Ac si dicatur: [Col. 0473A] si Diabolus malus est, bona opera facere non potest. Si autem bona sunt quae facta cernitis, constat ut non sit diabolus, id est arbor mala, qui ea facit. Neque enim fieri potest ut ex malo bonum, aut ex bono malum oriatur. Idcirco tribuite bonis operibus 561 quae fiunt, ut cernitis ex me, ut bonus sit idem a quo fiunt, quae negare nequaquam potestis quod bona sint, quoniam Deifica et divina. Propterea alibi eisdem Pharisaeis ait, etsi me non vultis, saltem operibus credite. Quo nimirum argumento et praesentes valde revincit Judaeos, et futuros propulsat adversarios, dum eos refellit intelligere Christi opera, non esse humana virtute, nolle tamen confiteri quod Dei sint, condemnat. Porro in futuro ex hoc omnem fidei perversitatem coarguit, eorum scilicet, [Col. 0473B] qui dignitatem et communionem paternae substantiae ab ipso detrahunt. Unde se arborem, quae fructum suum et non alienum dat in tempore suo, in corpore positum significat; quia per interioris suae fecunditatem mittitur ubertas Ecclesiae, et exuberat omnis fructus justitiae. Quapropter et jam miro modo dicit: Aut facite arborem bonam cum fructibus suis, aut facite arborem malam cum fructibus suis; quia ex fructibus, ut ait, arbor ipsa cognoscitur. Nunquid secundum arborum naturam arbor mala bona potest constitui, vel quae bona est, ut mala sit, cum ramis et fructibus suis commutari? Sed ut ex natura arborum convincantur Christum non posse inutilem jure, aut malum judicari, dum fructus ejus boni probantur et Deifici; quinimo juxta [Col. 0473C] fructum operis Deum decerni debere, et tanquam Deum Dei Filium in omnibus venerari. Ne forte cum per admirationem operum tantorum Dei nomen detrahere non audeas, per malitiam mentis, et sensus generositatem, ejus quam habet cum Deo Patre quanquam confiteri es coactus in nomine, abnegata paternae substantiae communione, decerpas in fructu proprietatem naturae. Ac per hoc quia: Vae qui dicunt bonum malum et malum bonum (Isa. V, 20) . Ideo Dominus bonitatis suae minus ostendit; et ideo aut malam arborem cum malis fructibus suis, aut bonam cum bonis fructibus suis secernant, ne si quis bonus est, dicant male operari posse; aut de seipsis, ipsi qui mali erant, aestiment bona vel vera dici posse. Unde sequitur:

Progenies viperarum, quomodo potestis bona loqui [Col. 0473D] cum sitis mali? Ex abundantia enim cordis os loquitur. Ostendit illos apertius arborem malam esse, et profert in veritate judicium, talesque eos afferre fructus blasphemiae, qualia in se semina Diaboli susceperant. Unde et progenies viperarum jure vocati sunt, non a natura, sed ex vitio diaboli quo corrupti erant 562 jam, ut bona nec loqui nec agere possent, donec in eodem vitio blasphemiae perdurarent. Quia bonus homo de bono thesauro profert bona, et malus homo de malo thesauro profert mala. Non quod homo a natura sit malus, sed quia ipse sibi thesaurizat in corde suo malum, unde sit malus. De quo thesauro irae Dei profert mala. Quo sane thesauro thesaurizato, factus est malus, sicut et ex bono fit [Col. 0474A] bonus et profert bona; quanquam a natura ipse homo sit bonus, Quod si in opinione boni malive subrepserit dubietas, sub secreto indulgentiae Dei reposita est venia in bona confessione. Verumtamen omnem corruptelam hominis ex naturae vitio proficisci docuit, cum et homo bonus, et homo malus dicatur, non ex eo quod homo est, sed ex vitio, quia corruptus est. Et hinc est quod sequitur:

Quoniam omne verbum otiosum quod locuti fuerint homines, reddent rationem de eo in die judicii. Haeret quidem hoc cum superioribus, et est sensus: quod si otiosum verbum, quod nequaquam aedificat audientes, non est absque periculo ejus qui loquitur: quanto magis vos qui opera Spiritus sancti calumniamini reddituri estis rationem calumniae vestrae? Porro [Col. 0474B] otiosum verbum est quod sine utilitate audientis loquentisve dicitur. Ut puta si omissis seriis, de rebus frivolis loquamur, fabulasque narremus antiquas. Caeterum si quis scurrilia replicat verba, vel risum moventia, seu aliquid turpitudinis, hic non otiosi verbi, sed criminosi tenebitur reus. Quibus profecto vitiis, dum cachinnis ora dissolvimus quam saepe offendimus, quia talia divinus sermo et sanctorum Patrum regulae aeterna clausura damnarunt, ne os Christi discipuli talibus maculetur eloquiis. Hinc est quod sequitur:

Ex verbis tuis justificaberis, aut ex verbis tuis condemnaberis. Quoniam sicut supra dictum est: Ex abundantia cordis os loquitur (Matth. XII, 14) , ac si dicatur: ex proprio thesauro cordis. Quoniam vanitas [Col. 0474C] aut scurrilitas, seu reliqua quae intus in mente, pejora abundantes aperire frequenter assuescunt. Ubi abundat gratia Spiritus sancti, et thesaurizata bonitas manet, ea profert lingua quae in thesauro suo intus habet. Quoniam calamus linguae inde profunditur quae intus abundant. Nec potest de malo thesauro, nisi quae mala sunt assuete proferri.

Tunc responderunt ei quidam de Scribis 563 et Pharisaeis, dicentes: Magister, volumus a te signum videre. Ubicunque evangelista, tunc ponit, tempus exprimit ordinis. Idcirco usque ad praesentem locum omnia haec argumenta contra blasphemiam prioris signi objecta sunt adversus eos. Sed perfidi Pharisaei vel Scribae sic rursus signum petunt ab eo, quasi quae viderant signa non fuerint. Sed alius evangelista, [Col. 0474D] quae hic obscurius posuit, manifestius explicat cum ait: Volumus a te signum videre de coelo (Matth. XII, 38) . Ergo vel ignem de coelo in morem Eliae venire quaerebant; vel in similitudinem Samuelis, tempore aestivo concrepare tonitrua, fulgura coruscare, imbres pluere, quasi non possent et ista, si fierent, calumniari ac dicere, ex occultis et variis aeris passionibus accidisse. Nam qui calumniabantur ea quae oculis ex aperto viderant, manu tangere possent, et utiliter salutem hominum sentire, quid facerent vecordes de his quae de coelo ex abditis venirent? Fortassis ergo responderent, et magos in Aegypto multa signa de coelo fecisse. Neminem eum esse putabunt nisi tantummodo hominem; et ideo [Col. 0475A] adulatorie magis et fraude, quam ex fide vel religione eum Magistrum vocant. Non puto quod ignorarent a magis stellam visam et praedicatam in ortu ipsius, quando et ipsi ex prophetia locum nativitatis Christi Herode interrogante denuntiarunt. Neque latebat angelos pastoribus Christum natum nuntiasse qui vocem Patris de coelo ad eum venisse et Filium sibi dilectum proclamasse audierant vel cognoverant, quando et ipsi magis invidiose tonitruum factum fuisse de coelo dicebant. Pro quibus profecto calumniis et blasphemiis egregie dixit:

Generatio mala et adultera. Adultera quia dimiserat virum suum Christum juxta Ezechielem, et multis se miscuerat amatoribus. Quod autem dicit, generatio mala, non naturam eorum damnat qui nati sunt ex [Col. 0475B] semine Abrahae, sed vitium, quo a diabolo corrupti sunt. Imitatione quidem ejus, dicuntur filii sicut et supra progenies viperarum. Quia sicut occidunt filii matres ex quibus nascuntur, ita occiderunt Judaei Christum Dei virtutem Deique sapientiam (I Cor. I, 24) , qui est omnium recte sapientium mater.

Signum quaerit, et signum non dabitur ei, nisi signum Jonae prophetae. Omne igitur signum alicujus rei signum est. Porro signum quod se Christus daturum promittit, illius signi Jonae res est. Sed ideo signum dicitur, quia quidquid praefiguratum fuit in Jona, 564 totum impletum est in Christo. Ac per hoc, licet signum dicatur, res, ut dixi, illius signi fuit. Quia sicut fuit Jona in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus: sic erit Filius hominis in corde terrae [Col. 0475C] tribus diebus et tribus noctibus. Quamvis nonnulli quidquid Jonas gessit signum fuisse de Christo confirmant, quod reprobato Israel ad Ninivitas propheta mittitur, sicut repudiatis perfidis Judaeis Christus ad gentes, seu caetera quae de eo leguntur. Tamen in hoc evidens signum fuit, quod non solum mortem Domini praefiguravit, verum etiam ipsum tempus passionis, tribus diebus et tribus noctibus, signanter expressit. Quamvis ex hoc quidam dubitent, et mendacio ascribant Salvatoris verba, quod non tribus diebus, nec tribus noctibus in sepulcro jacuerit. Nec intelligunt quam saepe in Scripturis sacris hunc modum locutionis inveniunt, qui tropus synecdoche vocatur, ubi pars pro toto accipitur. Non quod Dominus omnes tres dies et tres noctes in inferno fuerit, [Col. 0475D] sed ut sextae feriae diei partem qua sepultus est, cum praeterita nocte et die accipias, hoc est pro tota die. Sabbatum vero in quo est tota nox et dies, deinde noctem Dominicam cum eodem die illucescente, partem accipiendo pro toto. Habes igitur tres dies, et tres noctes, si ita uniuscujusque diei partem, aut noctis acceperis pro toto. Ut puta si aliquis hora diei nona egressus fuerit de mansione, iter agens, et alterius diei hora tertia ad mansionem alteram pervenerit; quod si dixerimus bidui eum fecisse iter, nunquid statim reprehendemur mendacii? Quia ille qui ambulavit non omnes horas utriusque diei, sed quamdam partem itinere consumpsit. Nam et quod Dominus ostendit se in monte post sex dies factum [Col. 0476A] dicit unus evangelista, alter vero, post dies octo; partem posteriorem primi diei, in quo completum est quod promisit, pro totis atque integris diebus annumeremus, ut intelligas eum qui dixit post sex dies, solos medios connumerasse qui veri, toti, atque integri, completi sunt. Sed hic tropus significationis capax est, pleni intellectus, cum plus minusve pronuntiat Scriptura. Aut enim a parte totum ostendit, ut: Verbum caro factum est; aut e contra, ut ibi: Ergo propter parasceven Judaeorum quia juxta erat monumentum ubi posuerunt eum (Joan. XIX, 42) . Porro quod ait, in corde terrae, tropice similiter loquitur: non quod terra cor habeat ut animal sit, sed significat Hierusalem, de qua dictum 565 est: Quia operatus est salutem in medio [Col. 0476B] terrae (Psal. LXXIII, 12) , in qua crucifixus est Dominus et sepultus.

Viri Ninivitae surgent. Prosequitur miram et admirabilem prophetiam, quae de prophetia Jonae facta est, de qua prophetaverat Christus et ipse propheta. In quo ut expleret vaticinium suum, etiam celerior factus est ipse in resurrectione quam praedixerat et praefiguravit propheta. Porro de Ninivitis majorem gentium fidem futuram demonstrat quam Judaeorum, et ideo ex fide Ninivitarum, Judaeos in futuro, quia non crediderunt, condemnandos denuntiat. Quoniam Ninivitae, Jona praedicante, poenitentiam egerunt, et a Deo poenitendi veniam confessione meruerunt; isti vero Christo Dei filio praenuntiato, [Col. 0476C] ipso praedicante, eum non susceperunt. Ideo surgent dictum est, quoniam laudabiliores erunt in similitudine duorum denariorum, quorum alter formosior splendet et clarior formatione artificis, alter vilissime degeneri actus pondere et splendore, contemnitur. Ubi fides gentium permaxima praedicatur. Condemnabunt autem non judicii potestate, sed quia ex eorum comparatione ipsi condemnabuntur. Et notandum quod gentes ad meliora eo in die resurgent, et sublimiora percipient fide suae dona.

Et ecce plus quam Jonas hic. Hic autem non nomen accipiendum, sed adverbium loci. Quoniam impraesentiarum erat Christus qui loquebatur sic de se quasi de alio, ac si diceret: Hic inter vos est, qui [Col. 0476D] plus est quam Jonas hic. Quoniam juxta Septuaginta Jonas tribus diebus Ninivitis poenitentiam praedicavit, ego vero tanto tempore; ille Assyriis genti incredulae, ego Judaeis populo Dei; ille alienis a lege Dei, ego meis civibus semper a lege et prophetis ea quae repromissa sunt patribus, exhibeo; ille voce tantum locutus simpliciter nihil signorum faciens, ego (et si in Beelzebub facere calumnior) innumera infirmis praestiti beneficia gratis. Quae quia deitatis sunt opera, insinuant quod plus est quam Jonas hic impraesentiarum, a quo tam mira et inaudita fiunt. Regina Austri surget in judicio cum generatione ista, quia venit a finibus terrae audire sapientiam Salomonis. Nemo mortalium est qui tam docilem habeat [Col. 0477A] naturam, vel excellentissimum ingenium, ut thesauros divinarum Scripturarum sua possit scientia, vel eruditione ad liquidum penetrare. Nemo qui singula queat aenigmata 566 revelare, et allegorias rationesque parabolarum demonstrare; similitudines quoque suis in locis digne exprimere, omnia occulta aperire. Quod quia non potest, non ideo tamen debet putare, quod aliquid in eisdem sacris litteris supervacuum, aut absque sacramento, licet occultae significationis, sit positum. Idcirco adhibendus labor, et cum studio inveniendi imploranda est divina gratia, ut nobis obscura reserare dignetur qui tenet clavem scientiae. Quia, ut dictum est, ipsa veritas multum demersa in alto latet. Quis enim deprehenderet disertissimus philosophorum, haec regina [Col. 0477B] Saba quod ista praefiguraret, vel quod Jonas forte per triduum in ventre ceti demersus tam profunda ostenderet? Nisi Christus Dei virtus Deique sapientia, qui aperit et nemo claudit, illud de se dictum aperiret? Quoniam sicut inaudita vectura rectorem suum servans, et post triduum referens ad superna: ita et Christus per mortem ad inferna descendens, ineffabiliter est adimpleta veritas cum victor triumphans rediit ad vitam. Et hoc est signum quod quaerentibus solum se daturum promittit, per quod scirent gloriam quam in Christo spreverant, totam esse gentibus conferendam, sicut et Jonas se reddit gentibus quem aufugiendo abstulerat a Judaeis. Unde adhuc et regina Austri in judicium ventura praedicatur. Quia sicut Jonas [Col. 0477C] praevisus est ut veniret in figura Christi: ita et regina Austri praevisa est in figura Ecclesiae, quae venit ad Christum. Propterea beati sumus, inquam, quia quod praecessit in typo et promissum est in figura, nos totam tenemus in specie veritatem, veneramurque ipsam sapientiam, ipsumque Salomonem amplectimur, amamus et tenemus in specie veritatem, veneramurque ipsam sapientiam, ipsumque Salomonem amplectimur, amamus et tenemus fide. Quia profecto hic plus est quam Salomon Christus, cujus egressio a summo coelorum culmine quaesivit eam quae venit a finibus terrae audire sapientiam, et contemplari ineffabilia sacramentorum ejus mysteria. Tradunt igitur Judaei quod haec mulier Meroe sit vocata, solummodo nomen quaerentes [Col. 0477D] et carnaliter omnia sentientes. Nec tamen mysterium recognoscunt, quod Christus de se et Ecclesia, quae vere regina est, esse docuit. Cumulat ergo adhuc invidiam Judaeorum haec comparatio, quia eos sine excusatione facit 567 fides gentium. Ut cum illi prophetis, id est, Jonae Salomonique credunt, et complectuntur sapientiae doctrinam; isti Christum non credunt Jona seu Salomone potiorem. Et ideo eos in resurectione judicii condemnabunt, quia in his repertus est timor Dei ac fides, quibus lex non erat data, nec virtus verae sapientiae praedicata. Hinc magis indigni sunt venia qui ex lege sunt infideles, dum plus fidei sectati sunt commercium qui legem non noverant, quando illis gratia [Col. 0478A] et venia gratis praedicatur. Sequitur adhuc alia objurgatio:

Cum immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca arida quaerens requiem, et non invenit, et reliqua. Continuus quidem ordo lectionis, et ex prioris exordio sermonis proficisci probatur, dum eis ob duritiam cordis eorum atrocior accumulatur poena, et major comminatur vindicta. Ad hoc quippe omnis comparatio praesentis loci intentatur, ut demonstret ex ea Judaeis graviora imminere supplicia, quod et in fine aperte concludit, cum ait:

Sic erit (inquit) et huic generationi pessimae. Nam homo a quo immundus egreditur spiritus Judaeorum natio designatur, de qua spiritum immundum lex, quae data est, interventu suo ejecit. Quoniam antea [Col. 0478B] in Aegypto multa et gravia in Deum peccata idola adorando et daemonia colendo, contraxerant. Nec non etiam postquam signa et prodigia Dei in Aegypto viderant, post transitum maris Rubri, post innumera beneficia et miracula interdum, cum lex a Deo fabricaretur, metallo ac lapidibus hostias immolaverunt, una cum choris et canticis saltantium, aureos quos sibi conflaverant vitulos, deos adoraverunt. Sed lex, veluti quaedam custodia murorum circumjectae potestatis, daemonibus rejectis, conclusit Dei populum ab eis, et exclusit adversarium. Qui illinc exiens, pergens quasi per arida loca, et inaquosa, longe diu circuiens, oberravit per solitudines gentium, in quibus nullus fons vitae adhuc effluxerat, neque coelestis imber eos compluerat, et ideo nimia [Col. 0478C] arditate torridi squalebant. Quas solitudines et loca arida diu dum circuiret, et requiesceret in eis male pacatus, tandem aliquando Dei gratia respersi, postquam per lavacrum aquae vitae sunt abluti, et fons vivus in eis effluxit, habitandi cum his nullus locus fuit. Et cum jam in his requiem non haberet regnandi intra se reputans, optimum duxit, 568 et posse credidit in eam regredi domum, de qua depulsus prius per legem ac si ad ampliora invitatus, exivit. Ad quam rursus regrediens, invenit vacantem per otium et sabbatum. Vacabat enim templum Judaeorum, quia sine Christo erat, et sine Deo, et sine custodia angelorum. Quoniam, sicut legimus in Josepho, post passionem Domini clamatum est publice multis audientibus in eadem arce murorum: Transeamus [Col. 0478D] ex his sedibus. Nec immerito, quia Dominum angelorum habitatorem habere noluerunt. Et ideo eorum exspoliata praesidiis vacabat domus otio vanissime feriata, ornata prophetarum praeconiis et traditionibus paternae legis, nec non et superstitiosis observationibus. Propter quas nimirum traditiones etiam ipsa legis custodia longe abscesserat, quia omnis lex et prophetia usque ad Joannem data fuerat, ut Christum annuntiarent, quo abjecto, absque habitatore, ut dixi, vacua remansit, non solum ipsa gens, verum etiam et ipsa lex; quia non erat alius quem praefiguraret neque in se quem demonstraret; sed a nobis tamen legitur plena mysteriis ad testimonium confirmationis nostrae, et illis ad opprobrium [Col. 0479A] damnationis suae. Quae domus Judaeorum cum ita esset ornata, et mundata, necnon et vacua, ne vacua remaneret, rursus repleta est daemonibus. Qui ideo sub septenario numero assumuntur, quoniam in eo numero plena perfectio designatur. Ut quia tot erant eis munera gratiarum destinata si Christum recepissent, in quo erant haec omnia, tot tantaque deinceps e contrario fieret in eis iniquitatis possessio. Quoniam et per septem vitia principalia, universa vitiorum immanitas exprimitur; ut quanta est in bonis gratiarum actio, tanta sit et in malis iniquitatis plenitudo. Sed ideo nequiores dicuntur assumpti quam is fuerat qui eos prius possederat, quia graviora sunt vitia quae post perceptam legem vel gratiam committuntur quam fuerant illa quae nulla [Col. 0479B] percepta lege operabamur. Propter quod quia completum videmus in Judaeis quae comminata sunt, expavescamus admittere quae prohibita sunt, quoniam melius esset, juxta Apostolum (II Pet. II, 20) , viam Dei non nosse, quam post perceptam gratiam retrorsum abire, aut sub hypocrisi ficte ac vitiosissime vivere. Quia cum quisque ceciderit de culmine justitiae Dei, deinceps jam simulationem habebit. Cupiditas enim carnis expulsa 569 per poenitentiam, et a consuetis operibus jam exclusa, cum non invenerit in quibus delectationibus requiescat, avidius ad pristinam redit hominis mentem, et rursus eam occupat, si, cum expulsa esset, negligentia subsecuta fuerit, ut de fervore charitatis mens prolapsa ruat. Tunc siquidem non solum [Col. 0479C] habebit illa septem vitia, quae sunt septem virtutibus spiritalibus contraria, verum etiam per hypocrisin, in seipsa virtutes habere simulabit. Propterea assumptis secum aliis septem nequioribus, hoc est ipsa septenaria simulatione, redit ipsa concupiscentia et possedit eamdem domum, ut sint novissima hominis illius pejora prioribus (Matth. XII, 45) . Etenim Judaeis gravius est nunc quotidie in synagogis Christum obstinato animo blasphemare, quam cum in Aegypto ante legis notitiam idolis serviebant, daemonibus immolare. Et, ut apertius ostenderet de quibus parabola texebatur, ait: Sic erit generatio huic pessimae. Quamvis quodammodo et de haereticis accipi possit; quoniam multo pejoris conditionis sunt haeretici aestimandi, quam gentiles; quia in illis adhuc spes fidei [Col. 0479D] restat, in istis vero pugna discordiae manet. Tamen ut veritas non extenuetur intelligentiae, impleta haec omnia datur cernere libere in Judaeis. Quoniam nisi gravius hoc illis esset quod rejecerunt Christum et vacui remanserunt, quam si ut prius idola adorarent, nequaquam ita usque in finem saeculi a proprio solo capite sine ulla repropitiatione expulsi essent. Nam modo non idola adorant et venerantur, et tamen sine ulla clementia per omnem orbem terrarum dispersi, et sine Deo vero vagi inveniuntur. Quia qui noluerunt esse domus Dei, facti sunt domus daemonnm pessimorum. Ad quam regressi cum suo principe suis circumsepti nequitiis, in eisdem habitant, et sunt eorum omnia pejora prioribus.

[Col. 0480A] Adhuc igitur Salvatore loquente ad turbas, ecce mater ejus et fratres ejus stabant foris quaerentes loqui ei. Dixit autem ei quidam: Ecce mater tua et fratres tui, foris stant quaerentes te. Quamvis occupatus esset Dominus in doctrina verbi, altior hoc loco requirendus est sensus, quia perfecti et sapientis viri est, per singulas sententias acute inspicere sensus latentes in eis invenire; distinguere singula, quae in locis et temporibus seu in rebus sunt significata, dicta vel gesta. Breviter quidem definire verbis plenius, quae explanantur amplificare sensibus, sine insolentia, sine ambitione laudis, et 570 jactantia vanitatis. Quia omnia divina, ut dixi superius, narrata operata sunt mysteriis, et nihil in eis dictum quod non sit plenum sensibus, sicut est quod ait: Adhuc eo loquente, ecce [Col. 0480B] mater ejus, et fratres stabant foris, et dixit ei quidam: Ecce mater tua et fratres tui foris stant quaerentes te. Non quod ingrediendi ad eum, ut caeteri non haberent potestatem, sed quia sic divina disposuit Providentia, ut rei eventus monstraret exspoliata praedicatione, deinceps quid ipsi Judaei acturi essent, nolentes per ostium intrare, id est per fidem ad eum. Unde dictum est: Ego sum ostium (Joan. X, 9) , et quia in sua venit, et sui eum non receperunt (Joan., I, 11) . Porro in matre et fratribus Synagoga et Judaei, qui ex ea nati sunt, intelliguntur; qui contemnentes ejus doctrinam, cuncta in opprobrium vertunt. Unde quidam ut ex uno genus intelligatur, ac si insultans dicit: Ecce mater tua et fratres tui foris stant quaerentes te. Quasi diceret: Quid talia de te in populo [Col. 0480C] respergis, vel quare te Deum facis, et in nobis tanta taliaque reprehendis et minaris, quasi in tua sit potestate atrociora nobis reddere, nonne haec est mater tua et fratres tui? cum sis homo, fabri filius, et vilior in genere prae caeteris, cur tam eximia de te ostendis, et in nobis tanta calumniaris? Quae adhuc hodie vox est Judaeorum credentes quod homo est tantum fabri filius, et conditione carnis humanae ex femina generatus. Quanquam videatur iste qui nuntiat et ob aliam calumniam, non fortuitu, neque simpliciter insultans, ista nuntiare, verum magis ex hoc insidias praetendere, utrumne officio divini verbi contra superius praeceptum de matre prolatum vel de fratribus, carnem aut sanguinem eorum, per motus affectum, praeferat. Sed [Col. 0480D] inspector cordium benignissimus Salvator sic responsum temperat, ne matrem neget, aut fratres, pro qua etiam in cruce pendens sollicitudinem gerebat, sed ut insidiantem repercuteret, seque Filium Dei non celavit.

Unde extendens manum in discipulo, ait, Ecce mater mea et fratres mei. Ac si diceret, Isti sunt mater mea, quorum officio et doctrina quotidie credentium animae in meo corpore ut sint generantur ad lucem. Isti sunt fratres qui faciunt opera Patris mei et voluntatem, unde et ipsi ex hoc adoptantur in filios. Non enim ut dixi, juxta haereticos, matrem negavit, ut putaretur de phantasmate natus. Sed apostolos cognationi praetulit carnis, ut et 571 nos [Col. 0481A] in comparatione dilectionis semper carni Spiritum praeferamus. Sed ne forte de solis apostolis dicere videretur, providus Magister addidit, etiam et de singulis recte credentibus.

Et quicunque fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse meus frater, et soror, et mater est. Interea ne de Joseph dicere rursus calumniaretur, cum voluntatem Patris requirebat, addidit, qui in coelis est, ut monstraretur luce clarius seipsum de coelis venisse, quamvis Filius hominis in carne videretur. Formam quoque seipsum omnibus agendi sentiendique constituens propinquitatum omnium jus atque nomen jam non de conditione carnis, sed de Christi et Ecclesiae communione retinendum. Quoniam Ecclesia, quae in Christo colligitur, mater [Col. 0481B] effecta est, intus in corde Christum gignendo et pariendo. Soror vero secundum quod quam saepe in Canticis appellatur, ideo et ipsa vocata est, quia Christus Dei Filius, hominis filius factus est, juxta quod et ipse sponsus et frater est. Unde jam tunc in apostolis cum Christo mater intus erat et fratres, foris vero Synagoga de qua genitus est, et fratres Judaei invidia caecati stabant, nolentes intus intrare ad convivium, in quo junior filius clementer receptus epulabatur. Ex quo loco quidam, fratres Domini dixerunt esse filios Joseph, de alia uxore generatos. Suspicati sunt enim, sequentes ex apocrypho Judaeorum deliramenta quamdam Estham mulierculam fuisse, de qua genuerit filios, qui fratres Domini vocarentur. Nos autem fratres Domini [Col. 0481C] non filios Joseph, sed consobrinos Salvatoris, Mariae liberos intelligimus materterae Domini, quae mater fuisse dicitur Jacobi minoris, et Joseph, et Judae, quos in alio Evangelii loco, fratres Domini appellatos legimus; fratres itaque consobrinos dici omnis Scriptura demonstrat. Qui cum venissent ad eum, quia occupatus erat Dominus omni frequentia populi, non minus in opere sermonis ad turbas, quam et in doctrina interius ad discipulos, in officio curationis, nec non et in responsione sibi insidiantium. Omnium tamen in omnibus unam operabatur salutem, Qui vult omnes homines salvos fieri, ut omnes venirent ad agnitionem veritatis (I Tim. II, 4) . Idcirco [Col. 0482A] mater et fratres differunt introire, ut et reverantia servaretur in accessu, et mysterium formaretur divinitatis ex proventu. Unde quia percurrimus inelimato loquendi 572 genere ab eo loco ubi circuibat benignissimus Jesus civitates omnes et castella docens in synogagis eorum et praedicans Evangelium regni (Matth. IX, 35) , usque ad hunc locum, ubi deinceps novus incipit ordo narrandi. Et quia flagitat ratio ut vires reparentur lectoris, curemus finem imponere libro, si forte ad novum narrandi genus, recreatis viribus, constantius qualitercunque redire possimus Quoniam nec nos tam largam habemus dicendi peritiam, nec facultatem apposite ad persuadendum, ut quae optima sunt loquendi explere valeam; neque sum praestantissimo [Col. 0482B] praeditus ingenio, ut haec tam difficilia enodare facile et explicare possim. Idcirco me intra meos continere terminos decrevi, quos mihi divina indulsit misericordia, ne modum excedam concessae gratiae, quoniam nec laudem multam requiro hominum, nec gloriam. Idcirco etsi non eloquentiam mihi vindico, sensus tamen catholicos enucleare cupio. Quoniam si non alii tractassent Scripturas divinas quam oratores studiosi et prudentes, atque illustrissimi viri et praeclari, rara esset disputatio divinorum eloquiorum, et humana facundia laudaretur magis quam coelestis gratia. Stultum quippe est in hac Christi schola, saecularem et vanam sectari philosophiam, maxime in hoc loco, quem tractavimus. Ubi eliguntur apostoli piscatores et [Col. 0482C] rustici, et mittuntur, Sicut oves in medio luporum (Matth. X, 16) , ad universa tormentorum genera perferenda; ubi instituuntur apostoli discipuli ad agones, et nullam quaerere eloquentiam jubentur. Quapropter, his ita decursis, festinet oratio, una cum praecellentissimo eloquiorum divinorum magistro, modum loquendi facere, et cum ipso benignissimo Salvatore, quoniam et ipse festinat, nos navem ascendere valeamus, ut dicatur nobis quod dictum est his qui cum eo erant in navi: Vobis datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis (Luc. VIII, 10) , ne forte cum turbis in terra inveniamur.

[Col. 0481D] Breviter recenseat animus quae tractavimus, quoniam timide disserui, quia pene a nullo hoc in tempore inveniuntur impleri quae jubentur. Describit enim sermo divinus virum Evangelicum, 573 et depingit non penicillo aut calamo, sed ratione ac disciplina coelestis magisterii, ut totus integer homo interius reformetur. Hincque jungamus quae dicta sunt in domo luce clarius perfectioribus attributa parabolis, quae sunt obscurius turbis et plebibus adumbrata, ut nosse possimus cum apostolis mysterium coelestis regni, et intelligere aenigmata quae sunt divini [Col. 0482D] testimonii auctoritate firmata. Festinet igitur mens peritissima inter utrasque librorum partes, unam sui habitus efficere texturam, ut paulo altius luculenta Evangelii dogmata conspiciat: quam sint splendida, quam praeclara, si quo modo videre possit quantum praeemineat ejus doctrina, quam pulchram de se reddat imaginem ex visione veritatis. Itatenus ut in quocunque perterruit nos sublimitas praeceptorum infra domum, auribus nostris divinitus commendata; ne forte impossibilia censeantur, totum demulceat suavitas parabolarum, et perornet [Col. 0483A] earum varietas. Sicque jam aequaliter perfusum lumen in cordibus nostris, nulla nos fallat claritas inter utrasque partes. Sed si excelsius nos ducere videmur, nulla nos vertigo capitis decipiat, verum securi simus, quoniam verus est, et falli non potest, quem sequimur. Idcirco sequamur eum intrepidi, sequamur securi. Sunt enim ejus refugia quotiescunque fatigatur a turbis, aut in monte, aut in solitudine eremi, aut in mari. Ad quae nimirum loca quia plebs invalida accedere non valet, soli discipuli sequuntur, in omnibus remoti a doctrina. Ideo perceperunt jam in monte quae turbae nequeunt assequi, et in mari cum eo navicula jam recepti, interrogant secretius mysteria coelestis vitae quae turbae adhuc audiunt in parabolis. Nec virtus eorum in ullo debilitatur, [Col. 0483B] nec fortitudo frangitur, nec constantia fatigatur, nec praestantia divini amoris gravatur pondere infirmitatis; sed in omnibus hactenus sequuntur [Col. 0484A] infatigati, etiam inter fluctus maris, et committunt se naviculae quae a Christo regitur; est enim firmissima tabularum connexione, artificio aedificata divino, solida magis in Christo quam robusta. Frangit itaque fluctus, et non frangitur; turbinibus rotatur, et non mergitur; eludit et elidit undas ventorum quas non recipit; seditiones placat moderatione remigii. In qua igitur navi fratres, quia jam ascendimus, firmi et stabiles permaneamus, semper doctrinam 574 Christi sectantes. Et si qua sunt, quae minus capimus, quia multa sunt, interrogemus securi, nullis aurarum fluctibus moveamur; quoniam etsi elevantur usque ad coelum, non possunt nos obruere suis allisionibus, cum quibus Christus in ea navigat. Unde ait: Ego vobiscum sum omnibus diebus usque [Col. 0484B] ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) ; et: Confidite, quia ego vici mundum (Joan. XVI, 33) .

[Col. 0483B] (CAP. XIII.) In illo die exiens Jesus de domo sedit secus mare, et congregatae sunt ad eum turbae multae. Apparet igitur quod Matthaeus hic ordinem narrationis suae ac temporis secutus est, cum dicit, in illo die: ac si dicatur, quando finiunt haec quae dicta sunt verba, nisi forte diem pro tempore accipiamus, [Col. 0483C] ergo exiit de domo in qua fuit, cum sanatis praecepit ne manifestum eum facerent; vel in qua docuerat quae dicta sunt. Et congregatae sunt ad eum turbae, quae domum intrare non poterant, ubi apostoli intus audiebant mysteria. Et ideo exivit ut congregarentur ad eum, quia misericors est. Alioquin nisi exisset de illa occulta habitatione sua, in qua semper cum Deo Patre est, nunquam ad eum congregarentur, qui dispersi erant, et vexati variis languoribus. Sedet autem juxta hujus saeculi mare, ut turbae congregentur ad eum, et audiant secus littus quae intus non merebantur audire. Sed benignissimus. Magister in suis indicat factis etiam ea quae agit. Ascendit autem in naviculam, et resedit in mediis fluctibus, ubi navis hinc inde, de montuosis [Col. 0483D] valde tunditur procellis. Sed turba foris stat, ut ex subjectis rebus ratio monstretur, quae in parabolis erat locuturus. Quo nimirum facto significat eos qui foris sunt extra Ecclesiam, nullam divini sermonis capere posse intelligentiam. Navis enim typum praefert Ecclesiae, intra quam verbum vitae positum est et praedicatur. Qui autem extra sunt, arenae comparantur et sunt steriles sine fructu, atque inutiles. Idcirco quae proponuntur in parabolis intelligere non possunt. Aut certe ideo stant in littore fixo gradu, ut diligentius audiant quae dicuntur: quoniam necdum cum Jesu, neque cum 575 apostolis, pericula et tentationes, quibus jam premebatur Christus a suis insidiatoribus, ferre poterant. Unde sequitur:

[Col. 0484B] Et locutus est eis multa in parabolis. Multa quidem, sed non omnia. Si enim dixisset omnia in parabolis, absque emolumento turbae recessissent. Turba autem non unius est scientiae, sed diversa in singulis voluntas. Propterea eisdem loquitur multis in parabolis, ut juxta varias voluntates suas, diversas [Col. 0484C] reciperent disciplinas. Hinc perspicua miscet obscuris, ut per ea quae planius intelliguntur provocentur ad eorum notitiam quae obscura sunt, ut avidius requirant, et intelligant clarius.

Ecce exiit qui seminat seminare. Intus erat, domi versabatur, et loquebatur discipulis sacramenta vitae. Quibus profecto rebus docet, ut dixi, quod exierit de coelo, et venit in mundum quod est secus mare sedere, aut de Judaeis, quia venit ad gentes, ascenditque navem, id est Ecclesiam. Turbae vero ad littus stantes, praesentem vitam significant. Exivit namque de domo sua qui seminat verbum Dei, ut seminaret in gentibus: sic enim de se loquitur quasi de alio, quoniam ipse est solus sator universorum, et semen. Et ideo absque ullo cognomine se insinuat, [Col. 0484D] quia ipse est qui proprie et singulariter seminator dicitur. Simul observa hanc esse primam parabolarum, quae cum interpretatione sua posita est. Et cavendum, quamcunque earum Dominus exponit, et rogatus a discipulis, proprios sermones suos ipse disserit, ne vel aliud vel plus superstitiose aliquid velimus intelligere, quam ab eo expositum est. Porro hanc parabolam quidam haereticorum ad comprobandam haeresim suam assumunt, tres volentes introducere naturas, scilicet spiritalem, animalem, atque terrenam; cum hic quatuor sationes connumerentur, una juxta viam, alia inter petrosa, tertia inter spinas, quarta vero quae in terra bona fructificasse dicitur. Quarum intelligentiam ab ipso Domino requiramus. Interim vero differendum parumper, donec [Col. 0485A] cum ipsis discipulis, secreto eamdem audire possimus. Et accedentes discipuli ejus dixerunt: Quaerendum itaque quomodo accedunt discipuli ejus, cum Jesus in navi sedebat? Nisi quia intelligendum est quod dudum cum ipso navem conscenderint, et ibi cum eo stantes super interpretatione parabolae sciscitati sunt. Et 576 notandum quia et illi accedentes interrogant, et turbae stantes audiunt. Jesus vero majestate sua securus sedet in navi, quasi doctor et judex; idcirco istos docet accedentes fide, inter medios tentationum fluctus, illos discernit, et tantummodo in parabolis audire permittit; quia necdum erant idonei ferre tentationes, quia necdum probati. Et ideo ait:

Vobis datum est nosse mysteria regni coelorum, [Col. 0485B] illis autem non est datum. Audiant Pelagiani, qui sine gratia Dei quidquam se habere jactitant, quoniam nihil sine dono Dei percipitur. Unde Apostolus: Quid habes quod non accepisti (I Cor. IV, 7) ? Propterea nemo praesumat de se, quia nihil habet ex se, nisi sola delicta. Accedat igitur alacer, fide devotus, gratia firmus in charitate, ut audiat cum apostolis in navi, ut intelligat quod datum est illis, quia quod illis et datum est, omnibus est repromissum. Magnum igitur est quod illis datum est nosse, quia haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et, quem misisti, Jesum Christum (Joan. XVII, 3) . Cognitio quippe haec magnum est sacramentum, unde dictum est: Regnum Dei intra vos est (Luc. XVII, 21) . Et quia hoc vere crediderant apostoli, [Col. 0485C] habebant non ex se, sed ex dono Dei jam illud in quo est vita aeterna. Propterea sequitur:

Qui enim habet dabitur ei, et abundabit; qui autem et non habet, et quod habet auferetur ab eo. Id est, qui habet mysterium regni Dei, et fidem integram (quae ex me est) possidet, sicuti vos, dabitur ei augmentum gratiae, sicut Apostolus ait, secundum mensuram fidei; quoniam radix omnium virtutum et fundamentum fides est, super quam aedificatur omnium virtutum structura, quam qui habuerit ei scientia, secundum mensuram fidei. Dabitur et charitas in Spiritu sancto, ut augmentum capiat verus Christianus, et dona secundum magnitudinem fidei, et abundabit etiam usque ad plenitudinem charitatis: quam qui non habet, id est veram et rectam [Col. 0485D] fidem, quod habet auferetur ab eo. Verumtamen e contrario hic tangit Judaeos qui gloriabantur in lege, et turbam in parabolis audientem, quia fidem quae in Christo est necdum habebant. Ideo quidquid per legem possederant, auferetur ab eis. Tangit etiam et eos qui videntur habere per naturae bonum certe aut simulatas sine fide virtutes, quia auferentur ab eis; quoniam sine fide impossibile est placere Deo (Heb. XI, 6) . Neque possunt quidpiam sapienter intelligere, qui caput 577 non habent in se sapientiae. Sed ne forte aliquis se putet fidem habere cum credit in Christum, sine operibus justitiae, sciat, quia si opus fidei non habet, fides mortua est. Et si habuerit opus aliquod [Col. 0486A] boni sine fide, ipsumque opus vacuum est, quia non est in Christo. Qui autem habet Christum in fide, secundum opus fidei, utique et Patrem habet. Qui autem Patrem et Filium, vere et Spiritum sanctum habet, quorum est spiritus. Quia quod sine fide est, peccatum est, teste Apostolo; idcirco vere qui hanc non habet, quod videtur habere, auferetur ab eo. Haec igitur de his loquitur qui stant in littore, et dividuntur ab Jesu propter tumultus saeculi, nec audiunt ad liquidum quae dicuntur. Propterea in parabolis est eis omne quod audiunt secundum Isaiam prophetam, qui ait: Auditu audietis, et non intelligetis, et videntes videbitis, et non videbitis. Haec quippe de turbis prophetata sunt, quae non merentur audire sermonem, auditu cordis, quoniam de [Col. 0486B] Christo nihil aliud sentiebant nisi quod oculis carneis videbant. Carnem quippe et corpus videbant, sed non divinitatem ejus facientem ea quae divina erant, intelligebant. Audiebatur quidem vox Patris dicentis: Hic est Filius meus dilectus (Matth. XIII, 55) , et non audiebant; quia dicebant: Nonne hic est filius fabri? Propterea accedamus et nos cum discipulis ad Jesum, et rogemus discretionem parabolarum, ne cum turbis frustra aures et oculos habere videamus. Sed obscurius est valde, quod in Isaia juxta Hebraicam veritatem legimus, ubi totum imperative ponitur: Audite auditu, et nolite intelligere; et videte visu, et nolite cognoscere. Ac deinceps: Excaeca cor populi hujus,et aures ejus aggrava (Isa. VI, 10) , et oculos ejus claude, seu [Col. 0486C] caetera. Hic tamen non imperative dicitur, sed indicative. Sicut et Lucas in Actibus apostolorum posuit. Unde sequitur:

Incrassatum enim est cor populi hujus, et auribus graviter audierunt. Pro quo valde miror cur Matthaeus vere Hebraeus, Hebraico scribens sermone, hoc loco contra consuetudinem suam juxta Septuaginta hoc posuerit testimonium magis, quam juxta Hebraicum. Sed et Hieronymus in commentario suo secundum Septuaginta hoc exposuit. Nihil tamen de hac varietate movit quaestionis, neque in hoc opere, neque 578 in expositum Isaiae, nisi forte, quia unus idemque est in eisdem interpretibus sensus. Sed tamen facilior secundum Septuaginta, quoniam difficultas est in Hebraico, quomodo ipse Deus [Col. 0486D] praecipiat populo, ut auditu audiat, et non intelligat, et videns videat, et non agnoscat; vel quomodo Propheta introducatur ad Dominum suis precibus agens. Excaeca, inquit, cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude; ne forte videat oculis suis, et auribus audiat, et corde intelligat et convertatur ac sanetur (Isa. VI, 10) . Quod si divino judicio factum est, et auctoritate, quod imperatum est, non video eos esse in culpa qui non vident, sed magis ille qui excaecavit eos, et dedit oculos ad non videndum. Unde Septuaginta magis liberum arbitrium servare videntur cum aiunt: Incrassatum est cor populi hujus, et auribus graviter audierunt, et oculos suos compresserunt, seu caetera. Ut ex suis [Col. 0487A] actibus justo Dei judicio, ad divina intelligenda, indigni judicentur. Sed absque hoc testimonio, quod nunc conamur exponere, manet eadem quaestio in ecclesiis. Quia seu sit dictum imperativo modo, seu indicativo, unum est, quoniam nullum Deus condemnat sine justo judicio suo. Neque praescribit ut possis dicere quod ipse sit auctor mali, sed quibus vult miseretur, et emollit ut convertantur, et quos vult indurat. Non quod Deus aliquem excaecat ne videat cordis oculo, aut indurat ne convertatur, sed quia jam caecum et induratum justo judicio suo, relinquit, nec illuminat ut videat lumen vitae, nec emollit ut convertatur et sanetur. Quapropter cum haec soluta fuerit quaestio, solventur et caeterae, in quamplurimis locis, aut cum caeteris hoc loco et ista [Col. 0487B] indissolubilis erit. Quoniam secundum Apostolum: Conclusit Deus omnia sub peccato, ut omnibus misereatur (Rom. XI, 32 et 33) . Admirans quoque Domini sacramenta, intulit dicens: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam inscrutabilia sunt judicia Dei, et investigabiles viae ejus! Verumtamen in hoc loco tria considerare oportet. Unum, quod pro magnitudine sceleris etiam isti qui excaecantur, et presserunt aures suas, ne audirent verba vitae, poenitentia indigni judicati sunt; aliud vero, quod si convertatur quis, et poenitentiam egerit, et audierit rectae fidei sacramenta, verum quia sanabitur a Domino, et salvus erit, licet in quolibet facinore detentus; tertium vero, 579 in omnibus istis qui pereunt, qui graviter audire dicuntur, et claudunt [Col. 0487C] oculos suos ne videant, ut sanentur, sciendum quod non naturae vitium est, sed arbitrium malae voluntatis. Sequitur:

Vestri autem beati oculi, quia vident, et aures quia audiunt. Ergo ideo beati, quia datum est illis nosse mysterium Regni. Et mira locutio: Beati, inquit, oculi vestri quia vident, et aures, quia audiunt. Nunquid non omnes videbant, et audiebant boni malive, etiam et bestiae? Quod Lucas evangelista manifestius insinuat, dicens: Beati oculi qui vident quae vos videtis (Luc. X, 23) . Idcirco ex hoc loco regula sumenda est, quatenus locutionis modos divinarum Scripturarum apertius intelligamus. Quoniam eis datum erat nosse mysterium regni Dei (Marc. IV, 11) . Et inde erat quod videbant, et audiebant in [Col. 0487D] corde, in quo turbae et hi qui foris sunt, excaecati erant. Sed quia omnes oculos carnis et aures habebant, ideo jam supra cordis requirebat dicens: Qui habet aures audiendi, audiat (Apoc. VI, 13, 22) . Quia illi beati sunt oculi qui possunt Christi cognoscere sacramenta, et quos Jesus levari jubet in sublime, ut candentes jam segetes aspiciant. Verum et illae aures beatae, de quibus Isaias loquitur, Dominus apposuit mihi auriculam. Necnon et Job: Auditu auris, inquit, audivi te (Job. XLII, 5) ; neque enim nisi aure auditur. Sed ideo jure audire se dicit, quoniam intus erat quod audivit, intus qui loquebatur, intus per quod audiebat. Unde David: Audiam, inquit, quid loquatur in me Dominus Deus; quoniam loquitur [Col. 0488A] pacem in populo suo (Psal. LXXXIV, 9) . Alioquin nulla beatitudo est, audire et videre quod audiunt et vident universi; veluti viderunt Christum boni malive in carne, et audiunt Evangelium cuncti qui veniunt ad Ecclesiam, licet non intelligant quae leguntur. Porro quod sequitur:

Quia multi prophetae et justi cupierunt videre quae videtis, et non viderunt, et audire quae auditis, et non audierunt. Videtur huic loco esse contrarium quod alibi dicitur: Abraham cupivit videre diem meum, vidit et gavisus est. Verumtamen non dixit, Omnes prophetae et justi cupierunt videre quae videtis, sed multi. Unde inter multos poterat fieri, ut alii viderint, alii non viderint. Sed temerarium est de his quidpiam definire, aut merita sanctorum discernere. [Col. 0488B] Nam Abraham vidit in aenigmate, 580 vidit in specie, apostoli autem in ipsa completione veritatis. Et ideo beati, quia quod futurum illi cernebant in spiritu, isti jam completum videbant in Christo, et ad voluntatem interrogabant eum de omnibus, et convescebantur ei in omnibus sacramentis. Et tanto perspicacius cuncta noverant, quanto praesentius ejus fruebantur eloquiis et doctrinis.

Omnis qui audit verbum regni et non intelligit, venit malus et rapit quod seminatum est in corde ejus; ex quo ostenditur, quia qui non intelligit quod audit, vere nec audit auditu auris, quia non capit quae audit sensu carnis. Unde hortatur nos ut diligentius audiamus quae dicuntur in Scripturis divinis: Venit malus, inquit, et rapit quod seminatum est in corde [Col. 0488C] ejus. Malus igitur bonum semen rapit, non aliunde quam de corde, in quo seminatum est. Non quod ulla diversitas litterae sit, id est animarum credentium; sed quia secus viam cecidit, ideo volucres coeli comederunt illud (Luc. VIII, 5) . Secus viam ergo cadit semen verbi, quando ipsi daemones viam sibi faciunt in anima, ut est illud: Incurvare animae tuae ut transeamus per eam (Isa. LI, 23) . Alioquin nisi curva esset anima, id est vitiis implicita, transitum per eam daemones non haberent; sed quia eis transitum in se praebuit, propterea quidquid seminatur in ea boni, continuo malus rapit. Nec potest aliter donec misera anima in se talibus iter praebuerit spiritibus. Mira siquidem locutio, ut cum verbum regni seminatum in corde dicitur, transit continuo ad eum [Col. 0488D] in quo seminatur, ita dicens:

Hic est, inquit, qui secus viam seminatus est. Ac per hoc et verbum semen est, et ipse in quo seminatum est. Utrumque tamen, quia juxta viam sunt, non utique juxta viam illam quae Christus est, sed secus eam quam ipsi sibi daemones attribuerunt, cum eam a statu rectitudinis deflexam et curvam invenerunt, ideo continuo Satanas rapit illud de corde, ne credentes salvi fiant. Qui modus locutionis secundum idioma sacrarum Scripturarum invenitur, ne carnaliter haec parabola aestimetur dicta. Unde Marcus evangelista significantius ait: Hi autem sunt circa viam ubi seminatur verbum, et cum audierint, continuo venit Satanas, et aufert verbum quod seminatum [Col. 0489A] est in cordibus eorum (Marc. IV, 15) . Quasi diceret, quia ipsi juxta viam sunt, et viam in se praebuerunt 581 daemonibus, ideo aufertur ab eis quod seminatum est. Et ait hoc Matthaeus, ut totum spiritaliter quod supra dictum est, de semine intelligatur. Sicque sequitur:

Qui autem super petrosa seminatus est, hic est qui verbum audit, et continuo cum gaudio accipit illud. Verumtamen supra propositum est, quod alia ceciderunt, id est semina, super petrosa. Et nunc ipse seminatus dicitur supra petrosa, in quo seminatum est semen verbi, quia ipse totus in corde lapideus et durus vitio suo effectus est. Habebat tamen quamtulam cunque, licet non multam terram, id est quamdam affectionem (quamvis ad tempus) boni, et ideo [Col. 0489B] dicitur cum gaudio suscepisse. Sed quia non habuit altitudinem terrae, longanimitatem scilicet et perseverantem patientiam, vicit duritia cordis pluviam divini verbi, nec habuit semen humorem virtutis, quo radicem firmaret seminis. Quia temporalis erat, nec ad aeterna tendens, propterea recte dicitur.

Facta autem tribulatione et persecutione propter verbum continuo scandalizatur. Quod supra dixerat, aruerunt. Et notandum ex verbis Domini, quia in ortu solis vel calore quam saepe in Scripturis divinis tentatio vel persecutio designatur, sicut est illud: Per diem sol non uret te, neque luna per noctem (Psal. CXX, 6) . Quoniam quos urit tentatio vel persecutio, quia non habent humorem perseverantiae in charitate, cito, facta interrogatione de verbo, corruunt in negationem. [Col. 0489C] Sed magna distantia est inter eum qui multis tribulationibus poenisque compellitur Christum negare, et eum qui ad primam persecutionem statim scandalizatur et corruit. Similiter et inter eum qui proclivis est quotidie ad peccandum, et eum qui gravioribus tandem vincitur tentationibus, si continuo divina clementia fuerit recreatus.

Qui autem seminatus est in spinis, hic est qui verbum audit, et sollicitudine istius saeculi, et fallacia divitiarum, suffocat verbum; et sine fructu efficitur. Similiter supra dictum est, alia ceciderunt in spinis, id est alia semina. Hic vero ipse in quo seminata sunt, seminatus esse dicitur, quia semen verbi in se habuit, ut per hoc quod seminatum est ipse qui percepit seminatus intelligatur, inter saeculi divitias crescens [Col. 0489D] et fallacias vanitatis. Nec 582 igitur mirum si talis sit locutio, cum et ipsi spinae dicantur, sicut est illud in Canticis: Sicut lilium inter spinas, sic anima mea inter filias (Cant. I, 2) ; quarum, licet floreant, nunquam ab illis est fructus sicut nec curae saeculi, etsi videantur cibum habere salutis. Unde et ad Adam juxta litteram etiam figurate loquitur: Cum operatus fueris terram, spinas et tribulos germinabit tibi. Unde in sudore vesceris pane tuo (Gen. III, 19) . Quoniam quicunque saeculi se dederit voluptatibus curisque istius mundi, panem coelestem et cibum verum non nisi inter spinas comedit; attamen in sudore et labore nimio: Quia dives difficile intrabit in regnum coelorum (Matth. XIX, 23) . Eleganter autem adjunxit, [Col. 0490A] et fallacia divitiarum, quia blandae sunt divitiae. Aliud itaque agunt et aliud pollicentur; lubrica est earum possessio. Quarum oblectamentis et fallaciis suffocatur verbum Dei, dum instabili gradu cito et habentes deserunt, et non habentes reficiunt. Haec tria siquidem seminum illi congruunt loco ubi ait: Descendit pluvia, flaverunt venti, et irruerunt flumina (Matth. VII, 25-27) . Quoniam tria sunt ista, in quibus non solum agricultura subvertitur, verum etiam structura divini aedificii subvertitur.

Qui vero, inquit, in terram bonam seminatus est, hic est qui audit verbum, et intelligit, et fructum affert. Aptus quidem ordo ut primum audiat quis verbum, deinde intelligat; quoniam audire tantum aure carnis, et non intelligere aure mentis, parum est. [Col. 0490B] Verumtamen admonent ipsi gradus in terra bona, quales sint praefati differentiarum fructus in terra mala, dum in utraque parte tres inveniuntur variasse licet unius seminis qualitates; non quod seminis vitium esset, sed quia qualitas agriculturae id attulerit, ut etiam in una eademque bona terra, tres unius seminis dicantur prolatae fructus ubertates, centesimi scilicet et sexagesimi, nec non et tricesimi. Verumtamen nec in illa, nec in ista parte mutatur naturae substantia, sed voluntas et agricultura fidelium vel infidelium. In quorum corda, quia venit malus et rapit quod seminatum est in corde ejus, inde secundo ac tertio ait: Hic est qui verbum audit. Similiter et in expositione bonae terrae, iste est, inquit, qui audit, deinde [Col. 0490C] intelligit, ac sic profert fructum doctrinarum, non minus in opere, quam in intellectu. Quoniam 583 quidquid meruit audire, festinavit nosse et intelligere, quae vero intellexit, opere implere. Et ex hoc quippe trino profectus gradu, nascitur culmen summae perfectionis, ut sit omnis Ecclesia Christi, bicamerata, vel tricamerata. In quibus profecto gradibus quasi per tabulata templi veri Salomonis, ascenditur usque ad arcem integrae perfectionis. Depingitur autem iste numerus, Centesimus, sexagesimus et tricesimus, etiam juxta aetates humanae naturae. Quoniam homo cum fuerit triginta annorum, tunc fortissimus habetur ad omnia, et sponsalitatis jura amplius amplectitur, ac hinc inde filii procreantur. Idcirco sub hoc numero fructus conjugatorum ab [Col. 0490D] omnibus Ecclesiasticis viris jure exponitur. Deinde sexagesimus augetur, quia cum ad hanc aetatem pervenerit quis, desinit jam belligerare, etiam et filios interdum procreare. Sub quo sane numero viduarum et omnium continentium ordo deprehenditur; quorum ideo copiosior fructus, quia magis sunt a saeculi actibus alieni, sub angustia poenitudinis et tribulatione pii laboris, Deo vacare noscuntur. Unde et Apostolus viduam, quae vere vidua sit et desolata, non minus quam sexaginta annorum jubet eligere. Hinc et coelibes vocantur, eo quod jam deinceps coelestem vitam debeant ducere, ut ad duplicatum fructum, sicut et viduae in sua destitutione possint ascendere, ut deinceps jam sopitis hujus [Col. 0491A] vitae passionibus omnis conditio ad melioris vitae negotia sortiatur. Porro centesimum fructum aeque virginibus vel martyribus consecratum et reconditum credimus; quamvis quidam nostrorum solummodo ad martyres, propter contemptum mortis, illud referre contendat, et ad virgines sexagesimum, propter otium interius, ut ait, deputat, quia non pugnant contra consuetudinem carnis. Sed mira interpretatio, ubi nec gratia aestimatur, nec incorruptio conservata, quae consors angelorum est, suis privilegiis honoratur. Quod si ita esset, quia non est, videretur caelibatorum et viduarum, atque omnium continentium, vel poenitentium ordo exclusus, quibus post militiam vel otium, quasi sexagenariis jam duplicata merces ob contemptum saeculi jure rependitur. [Col. 0491B] Quas partes, quia pius Magister non expressit, nec secrevit, nec demonstravit, nec definivit, non ideo tamen libere oberrare 584 debemus a regula veritatis. Alioquin in toto hujus parabolae textu, quid putas quomodo veritas elucesceret tantae intelligentiae, nisi divina auctoritas eam reserasset? De qua veritate vix perfecti in his quae restant se convenire possunt. Unde benignissimus Salvator in caeteris ut regulam tractandi, parabolis, ac si prudens orator, ostenderet hanc per se parabolam, paucis explanare voluit verbis; deinceps auditores suos ut provocaret ad intelligentiam reliquarum, quas proposuit, parabolarum. Fecit enim, ut aiunt, ad similitudinem portantis vas plenum miris et diversis speciebus, quas in terra cum detulerit, ubi antea necdum [Col. 0491C] visae fuerant, ostendunt unam ex eisdem valde locupletem, et multis exornatam coloribus, quatenus ex hac una provocet mercatores regni coelestis ad caetera quae intus obscurius obvolvuntur. Et ideo tam diversa proponit, ut omne fastidium detergeat; quia novit coelestis orator secundum consuetudinem patriae, in parabolis graviter, copiose, ornateque dicere. Novit et peritissime docere, animos commovere granditer audientium, efficaciter persuadere, ut diversas audientium voluntates suavissimis parabolarum oblectet blandimentis. Et ideo ex una eadem terra, tricesimum et sexagesimum atque centesimum fructum repromittit, juxta culturae qualitatem. Sed quanta sit horum graduum diversitas, quantaque divinae sapientiae majestas, et quanta potestas eloquentiae [Col. 0491D] suae, quantumque pondus habeat in loquendo, nemo est qui digne admirari possit, nemo qui ad liquidum explicare. Unde videamus etiam in computatione Graecorum, qui semper sapientiam quaerunt qualiter iste formetur numerus. Nam tricesimum numerum iidem ad nuptias referunt, quoniam in sinistra manu ipsa digitorum complexio, quasi sub molli osculo maritum simul depingit et conjugem. Sexagesimum vero, ad viduas seu caelibes, eo quod sub jugo tribulationis et angustiarum sint positae, determinant. Unde et a pollice index digitus deprimitur foedere viduitatis, ut quanto major difficultas gravitatis et oneris, tanto magis praemium augeatur. Porro centesimus, quia ad virgines refertur, [Col. 0492A] seu martyres, de sinistra transit ad dexteram; ita ut quibus digitis nuptiae significantur, et viduae circulum faciens coronam exprimat 585 virginitatis. Et hoc est quod canitur in psalmis: Astitit regina a dextris tuis (Psal. XLIV, 10) ; quia vera incorruptio, soror est Angelorum, quorum societas in Christo in dextris utique collocatur. Aliam quoque parabolam proposuit eis, dicens. Recte aliam, quia multae sunt, et non alteram, ne forte duae tantum intelligerentur, quas ipse auctor vitae per se clementer exposuit, licet paucis in medio interpositis, ut caeterarum intelligentia ex istis avidius requiratur. Quarum quia floridus est intellectus, et dulcis auditus, plurimum invitat lectorem ad reliqua in caeteris, quae obscura sunt, requirenda. Quia benignissimus [Col. 0492B] Salvator quasi praedives valde paterfamilias quos invitat ad epulas aeternae satietatis, interim diversis deliciarum reficere curat cibis, in via, ut unusquisque secundum naturam stomachi sui alimenta percipiat salutis. Sed quia has tantum, ut dixi, duas, licet paucis interjectis, ipse per se exposuit, simul jungendas censui. Et sicut eas coelestis sapientia splendore divinae intelligentiae illustravit: ita legentibus, simul ut propositae sunt, assignare decrevi.

Simile est, inquit, regnum coelorum homini qui seminavit bonum semen in agro suo. Quam itaque similitudinem, coram turbis, una cum caeteris, obscure valde peroravit. Deinde dimissis turbis venit in domum, et accesserunt ad eum discipuli, quasi [Col. 0492C] domestici, quasi familiarissimi, et dicunt ei: Edissere nobis parabolam zizaniorum agri. Quae nisi obscurior videretur prae caeteris, nequaquam de hac sola interrogarent quasi inscii, quam nec populus merebatur audire, nec poterat. Quibus pius Magister ait:

Qui seminat est Filius hominis, ager autem est mundus, bonum vero semen ii sunt filii regni; zizania autem filii sunt nequam. Inimicus qui superseminat est diabolus, et caetera. Haec ideo praemisi, ut liberior daretur facultas loquendi, et multiplicem quaestionem ex his paucis quae reserata sunt a Domino, perspicacius intelligeremus. Quoniam quae exposita sunt et nostrae intelligentiae derelicta, enucleatius requirenda sunt et breviter annotanda. Quia ad hoc divinus arbiter clausis tegit veritatem figuris, sacramentis [Col. 0492D] obumbrat, obscurat mysteriis, ut fideles et devoti in his exerceantur. Exponit nonnulla secretius, ut ad ea quae obtecta sunt avidiores sui reddantur. Simile est, inquit, 586 regnum coelorum homini, quoniam Christus factus est homo, ut pereunti humano generi subveniret. Qui homo seminavit bonum semen in agro suo. Audis quemadmodum ipse Deus homo, sator mundi, rerum principia bona fecit, nec ullum malum ab auctore primae originis processit, sed omnia valde bona fecit. Idcirco non sunt audiendi Manichaei, seu caeteri haeretici, qui dicunt aliquid mali esse creatum a Deo tenebrarum, quoniam ab inimico superseminatum est malum, et non procreatum ab auctore Deo, qui cuncta fecit valde bona. [Col. 0493A] Sed inimicus homo, id est diabolus, superseminavit zizania (Matth. XIII, 25) in medio tritici. Primum in Adam dum esset in paradiso, deinde in Cain jam in mundo. Et sic per omne genus quod disseminatum est ab uno usque ab finem saeculi. Et ne in longum protraham tractatum, semper bonis ab initio miscuit mala, virtutibus vitia. Constat igitur quod ex uno homine Deus omnem replevit terram, et semine ex uno pius seminator totum genus humanum tantam multiplicavit in messem. Sed inimicus homo, qui ideo inimicus appellatur, quia Deus esse desinit, quod esse voluit, semper vitalia nostra vertit ad ruinam, et creaturam ad agnitionem Dei creatam, et laudem convertit ad injuriam. Ita in mundo ut nesciretur Deus, quoniam se Deum esse mentitus est. Hinc sapientes saeculi fecit stultos; speculatores mundi docuit nihil videre; professores [Col. 0493B] scientiarum fecit scientiam non habere, inquisitores rerum, juxta Apostolum, dimisit ignaros. Sicque totam segetem satam in mundo coelesti semine, haeretica pravitate, vel fallacibus praestigiis superseminando confudit, ut manipulos loro fidei et charitatis alligatos, gehennae fasciculos faceret, et igni perpetuo concremandos, ne triticum coeleste perveniret ad horreum. Non quod naturam mutaret tritici, sed quia vitiis infecit eum, ne quod bonum creatum erat in mundo, obediret auctori ut perveniret ad horreum. Hoc quippe egit dolis, machinis, fraudibus, ut degeneraretur triticum et fieret lolium, non natura, sed per vitium deprevatum. Inde igitur in mundo haereses, inter sanctos peccatum, inter pacificos lites, inter simplices doli, inter innocentes nequitiae. Nec igitur [Col. 0493C] curat ut acquirat zizania, sed ut triticum perdat. Nec ut obsideat mortuos, sed ut impugnet viventes. Nec quaerit 587 capere quos possidet subjectos, sed ut justos capiat suo vitio jam corruptos. Et hoc totum non in die, dum vigilat quis ad praecepta Domini custodienda, sed dum dormiunt homines somno torporis et ignaviae, venit inimicus in medio tritici et vadit, non itaque alubi quam in medio tritici, quia malum nusquam est nisi in aliquo bono; ut de bono, quia malus est, suo vitio faciat et ipse malum. Verumtamen et hoc ipsum non nisi dum dormit ipse quem decipit. Unde David: Dormitaverunt, inquit, omnes, et dormierunt somnum suum, et nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis (Psal. LXXV, 14) . Idcirco inimicus homo superseminavit zizania, ut tota periret Dominica messis. Et egit hoc praestigio suo celantibus tenebris, ut adulteratae messis noxa redundaret ad servos, hincque poenam sumerent unde speraverunt palmam. Propter quod evigilantes servi prae timore et cura eo quod evenerat istud expavescunt, hoc metuentes nè zizaniorum germina ad illorum redundaret offensam, quorum conscientia praeter jactum boni seminis nihil habebat. Unde cogitare oportet quam periculosum sit his qui praesunt, aliud intendere, vel ignavia torpere. Ne forte in messe sibi commissa inimicus superseminet zizania, id est crimina, vel haeresim, unde pereat bonum semen, quod a Domino seminatum est. Quia [Col. 0494A] licet seminet quis verbum praedicationis, ipse Christus est qui seminat, quia exiit seminare ipse, et quod seminatur in cordibus credentium.

Cum autem, inquit, crevisset herba, et fecisset spicas, tunc apparuerunt zizania. Quia quod latebat in herba manifestatur in spica, et quod celatur in germine, aperitur in fructu. Hinc quoque Dominus ait: A fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII, 16) ; quoniam in Ecclesia Christi multi flores multitudinem fructuum pollicentur. Sed orta tentatione ad fructum boni operis paucissimi remanent. Hinc est quod boni messores semper vigilant et metuunt, ne forte illis dormientibus, triticum sordidetur et commisceatur semini alieno. Hinc etiam quod aditum sui Domini praeveniunt, nec securi sunt de innocentia, aut timent reatum incurrere de silentio.

[Col. 0494B] Accedentes autem servi patrisfamilias, dixerunt ei. Accedunt itaque mente et non corpore, nec loco sed fide, et dicunt non clamore vocis, quia parabola est, sed corde tacito cum dolore: Nonne, 588 inquiunt, bonum semen seminasti? Seminasti, aiunt, et non seminavimus. Quoniam quidquid est boni, quod agimus, totum auctori, et non nobis, attribuere debemus. Unde ergo habet zizania? Quae nimirum vox plena admirationis est, plena stupore et pavore. Quomodo natura humana, quae bona creata sit a bono Deo, sic vitiari potuerit et degenerari, ut aliud esset, non per naturam, sed per vitium, quam quod creata est. Totum ergo se ignorare ostendunt, quo Dei judicio factum sit, ut homines ad imaginem Dei facti rationales, et boni conditi sic aberrare potuerunt [Col. 0494C] a Deo, ut tam vani essent et steriles, a fructu alieni, ita ut nihil aliud quam lolium viderentur parati potius ad gehennam, quam digni ut reconderentur in horreum paradisi ad quod creati erant. Idcirco cesset humana praesumptio, cesset haereticorum pravitas, qui de divino judicio et praescientia Dei temere aliquid definire vel susurrare praesumunt, cum et ipsi angeli, pie interrogando se ignorare fatentur quo judicio contigerit. Sed divinus arbiter longe se et ipsos angelos sanctos removet a culpa. Inimicus homo, inquit, hoc fecit, quia infecit et vitiavit bonum quod a bono creatum est, et seminatum in mundo. Quod si deinceps velit aliquis ultra interrogare, quare quem nulla latent, etiam antequam [Col. 0494D] fiant, hoc permiserit? Profecto quia nihil ei deperire potest, et plus fuit mystica discernere quam mysterium prohibere. Quia majus est reparare perdita, quam servare illaesa. Simulque observa quod jam responsum est, quia oportet zizania, id est haereses esse, ut probati manifesti fiant. Tunc devoti servi, Vis imus, inquiunt, et colligimus zizania? Indefessi quippe suum offerunt laborem, nec patiuntur, Dominicae messis, saltem temporaliter, videre tantam foeditatem. Verumtamen pius Dominus, quem tempora non fatigant, qui quando vult suas potest abolere injurias, Sinite, inquit, usque ad messem, et continuo addidit cur hoc praecipiat.

Ne forte, inquit, dum vultis evellere zizania, eradicetis [Col. 0495A] simul et triticum. Alioquin clementissimus Dominus, nisi hoc juberet videretur tollere poenitentiam. Sed imperiti cultores et operis Dei nescii, neque scientiam discretionis habentes, aliquando dum cupiunt evellere lolium, eradicant simul et triticum. Non dico ut contradicam illud Apostoli, Auferte malum ex vobis (I Cor. V, 13) ; quod contrarium huic loco sonare videtur. Sed aliud 589 est de manifestis apertisque criminibus judicare in Ecclesia, aliud de his quae adhuc quasi in herba latent. Nam zizania, quod nos lolium esse dicimus, antequam in culmum veniant, dum in herba sunt, tanta similitudo in eis est, ut discerni vix aut nunquam possint. Et ideo Dominus, Sinite, inquit, usque ad messem. Quoniam potest fieri quod [Col. 0495B] hodie zizania videtur, cras triticum fiat, et quod ad praesens paret triticum, in futuro vertatur in lolium, dum aliud protendit in specie, et aliud ministrabitur in flore. Ergo potest fieri ut qui hodie est haereticus, crastina die sit non solum fidelis, verum etiam et defensor fidei. Sic et de caeteris vitiis sane intelligendum. Quia nisi Dei patientia subveniret etiam Matthaeum (cujus hoc Evangelium est) non haberet, nec Paulum de persecutore apostolum possideret. Unde colligitur ne, ubi quid ambiguum est, magister Ecclesiae sententiam cito proferat, sed Deo judicii terminum reservemus, ut cum dies judicii advenerit, ille non secundum suspicionem criminis, sed juxta manifestum reatum, de sanctorum coetu reum ejiciat; sanctos vero, quia appellantur triticum, [Col. 0495C] in horreis, id est in mansionibus aeternae vitae susciperet. Porro quod messis, consummatio saeculi dicitur, quia ultra nec satio erit agri, nec fructus humani seminis ultra augebitur. Sed tunc tempus ejusdem messis erit, id est judicii dies, quando de singulis judicabitur. Praeterea messores, quibus dicitur, Colligite primum zizania, teste Deo, ipsi angeli sunt, qui sunt in auxilio Ecclesiae Dei, quos apostolus Paulus administratorios vocat spiritus, qui positi sunt in ministerio sanctorum propter eos qui haereditatem accepturi sunt salutis. Interea quod ait, Colligite primum zizania, non quod altera sit resurrectio justorum, et altera peccatorum vel impiorum, sed quia primum segregandi sunt mali a bonis, et tunc sancti simul colligendi sunt in regno. [Col. 0495D] Et tunc fulgebunt sicut sol in regno Patris (Matth. XIII) , quia adoptati sunt in filios per mortem Filii Dei. Aliam para bolam proposuit eis, dicens:

Simile est regnum coelorum grano sinapis. Mira et ineffabilis comparatio; ecce grano sinapis comparata est tota coelestis magnitudo. Sed quid sit quod majestas regni, tam parvi, tam minimi seminis similitudine concluditur, ne absque magna consideratione praetereundum est. Quasi profecto illa coelestis sapientia nihil invenerit 590 locupletius quam granum sinapis, cui illam omnipotentiam supernae virtutis compararet. Unde ergo Evangelium nemo in transitu legat. Parabolas Christi nemo quasi vile aliquid accipiat. Quia vile non debet videri illud [Col. 0496A] regnum coelorum sua singularitate potens, aeternitate felix, divinitate praefulgens, toto diffusum coelo, tota terra dilatatum. Sed cogitare non sufficio, penetrare non valeo, illa sapientia divina, quid quod tam inaestimabile sacramentum, tamque ineffabile grano sinapis coarctat, et infra tantam parvissimi seminis concludit angustiam. Hinc, quaeso, cesset oblatrare haeretica pravitas quod Deus fieri dignatus est homo, si coelestis regni majestas omnis usque ad grani similitudinem venit. Quid quaeritur quod Dominus totius mundi formam servi acceperit? Porro regnum coelorum, sicut jam supra dixi, tripliciter accipitur, scilicet aut ipse Christus, sicut hoc loco, aut praesens Ecclesia sicut in quam plurimis; certe aut Evangelium, quod et hic etiam non [Col. 0496B] incongruenter significatur. Quia ultra omnium philosophorum dogmata, et Scripturarum sanctarum mysteria, crevisse manifestum est. Sed melius tamen de Christo intelligitur dictum, ex quo, et per quem, ipsum Evangelium crevit et dilatatum est. Quia sicut quod infirmum est Dei, fortius est hominibus, et quod stultum est, sapientius est hominibus (I Cor. I, 25) : ita hoc minimum Dei, tota magnitudine hominum etiam et angelorum magnificentius invenitur. Ita tamen si hoc granum sinapis nos in nostris sic seminemus pectoribus, ut intelligentiae magnitudo nobis intus in arborem crescat. Et non in qualemcunque arborem, sed in eam et talem ac tantam, sub qua in ramis requiescant omnia volatilia coeli (Matth. XIII, 32) , et sensus nostri leventur ad coelum, [Col. 0496C] ac totum scientiarum diffundatur in ramos. Deinde ita teratur in corde, ut ora nostra gustu ferventia vivido fructus sui sapore succendat. In tantum etiam, ut ab oculis lacrymae, prae nimio ardore, decurrant: et ita igne seminis sui tantum in nobis ardeat, ut cerebrum purget, et verticem mentis tangat. Flammetur in pectore, quo ignorantiae totum a nobis auferat sua degustatione fastidium, et ferventes reddat. Talis igitur et hujuscemodi naturae sinapis intelligentia insinuat, non se grano hujus oleris sine causa comparasse, quod acceptum homo, Deus Pater videlicet, misit in agro suo, vel sicut alii codices habent, in horto suo, id est in 591 Ecclesia sua, vel in mundo. Quod autem minimum se dicit cunctis seminibus olerum, nec mirum cum ait in Psalmo [Col. 0496D] de se: Ego sum vermis et non homo, opprobrium hominum, et abjectio plebis (Psal. XXI, 7) . Hinc autem, cum crevit, hoc est cum resurrexit, factus est arbor, et ascendit usque ad coelos. Ergo rami ejus, scilicet apostoli, dilatati sunt et creverunt, quia in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae, verba eorum (Psal. XVIII, 5) . Ita ut volucres coeli, qui sancti intelliguntur, habitent in eis, id est in eorum doctrina et Magisterio, dum terrena despiciunt et coelestia appetunt. Quod si ad Evangelium alio sensu refertur hoc granum sinapis, tunc homo seminans verbum Evangelii Christus intelligitur. Quod ideo minimum dicitur, ad comparationem humanae philosophiae, quia non credentibus vile videtur. [Col. 0497A] Sed cum seminatum fuerit in corde fidelium, fit arbor eximia dum ascendit et dilatatur ultra omnem sapientiam mundanam. Interim vero doctrina Evangelii minima videtur omnibus disciplinis. Quoniam ad primam novae institutionis doctrinam fidem non habet veritatis, hominem Deum, Deumque mortuum; sed inde omne scandalum crucis oriri videtur. Quam sane doctrinam confer dogmatibus philosophorum, et libris eorum qui nimio splendore eloquentiae redolent, compositione vero sermonis renitent, sicque videbis quantum minus sit semen Evangelii, seminibus liberalium artium. Sed illa dum crescunt et augentur passim, nihil vitale afferunt, nihilque salutiferum demonstrant, neque vividum aliquid ad perpetuitatem aeternam. Quinimo totum [Col. 0497B] flaccidum, totumque marcidum, frondescit et floret in olera et herbas, quae cito arescunt. Sed Evangelii praedicatio, quae minima videbatur, vel parva in initio fidei, cum in anima credentis vel in toto mundo radicaverit, sicut fecisse cernimus, tota crescit in arborem, ita ut volucres coeli, animae videlicet credentium vel virtutes Dei servitio mancipatae, veniant et habitent in ramis ejus. Porro rami hujus arboris dogmata probantur esse sanctorum praedicatorum diversa, in quibus supradictarum volucrum sancta requiescit societas. Hinc ergo assumamus et nos pennas columbae, ut ad altiora possimus volare; nec non habitare in ramis hujus arboris et nidos facere doctrinarum. Verumtamen multi legentes hoc granum sinapis minimum omnibus seminibus. Nec [Col. 0497C] non et quod alibi dicitur a 592 discipulis, Domine auge nobis fidem, quibus responsum est: Amen dico vobis, si habueritis fidem quasi granum sinapis, et dixeritis monti huic, transi de loco isto, et transibit (Luc. XVII, 5-7) . Omnino putant apostolos, vel parvam fidem habuisse, vel Dominum de fide eorum (quia parva erat) eos arguisse; non intelligentes, quod Paulus apostolus hanc fidem grano sinapis comparatam, maximam et eximiam judicaverit: Si habuero, inquit, omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2) . Quae nimirum fides quae montes transfert, ipsa est illa quae grano sinapis a Domino comparatur, et ea est tota et integra fides in qua est omnis fides. Quia Deus Trinitas per eam vere et [Col. 0497D] fiducialiter colitur et amatur, in qua totus est Christus, per quem omnia sunt, et per ipsum ipsa fides omnia operatur. Porro rami ejus tunc dilatantur, cum expositiones sanctorum Patrum ex ea crescunt doctrina, in quibus volucres coeli, scilicet amatores verae sapientiae, secure requiescunt. Quoniam desuper venit quod seminatum est, idcirco confidenter suscipitur auditum, fide radicatur, spe crescit in altum, charitate diffunditur, et dilatatur in ramos, confessione extenditur, virtutibus quotidie virescit. Ad quam sane amoenitatem frondium aves coeli jugiter invitat, id est spiritales sensus; atque ipsos in eisdem ramis, quasi sub quiete recipit mansione quo nidificant, et nutriunt sibi pullos in mente sempiternos. [Col. 0498A] Quod si rursus hoc granum in horto seminatum, quo jacuit in sepulcro requiris, invenies primum in utero virginis, deinde in Ecclesia seminatum. Ex quo nimirum horto sponsus in Canticis: Hortus conclusus, soror mea, hortus conclusus, fons signatus (Cant. IV, 12) , emissiones duae, inquit, paradisi. In quo plane horto, quia crevit hoc granum, totius regni summa in eo manet. Quod regnum Christi, qui crevit in arbore crucis, et per totum dilatatus est orbem, qui quanto plus attritus est passione, tanto amplius fructus sui in mundo effudit saporem, et efferbuit charitas dilatata. Apparuit siquidem virtus ejus vehementior, quando comminutus est usque ad pulverem, et eliquatus praelo passionis. Ex hoc quippe est tota origo regnandi, [Col. 0498B] et ideo cantamus fideliter, Dominus regnavit a ligno. Hinc nemo dubitet ex hoc grano, quia olim jam radicatum est in patriarchis, natum est in prophetis, crevit in apostolis, consummata est arbor magna in 593 ecclesiis. Multiplices dedit in donationibus Spiritus sancti ramos quos Apostolus bene dinumerat. In quibus profecto ramis donorum mundissimae coeli aves fide requiescunt securitate.

Et aliam parabolam locutus est eis. Quapropter rogemus Christum, ne et nobis loquatur cum turbis in parabolis. Quia licet delectabilius nonnunquam auditur, quod dicitur in parabolis, valde infructuosum tamen est, nisi intelligantur ea in his quae ornantur rebus, et obteguntur figuris.

Simile, inquit, regnum coelorum fermento, quod [Col. 0498C] acceptum mulier abscondit in farinae satis tribus, donec fermentatum est totum. Bonus, et egregius magister, regni sui similitudines sic enarrat, sic variat et ornat propriis comparationibus, ut non de occulto sumat eas, neque de coelestibus, sed profert illas de quotidiano usu et de communi conversatione, ut ad omne genus hominum perveniat quod est omnibus profuturum, juxta illud Propheticum: Audite haec, omnes gentes, auribus percipite, omnes qui habitatis orbem, quique terrigenae et filii hominum simul in unum dives et pauper (Psal. XLVIII, 2, 3) . Alioquin si quid ex divinitatis occulto, si quid de secreto coeli, si quid de impenetrabilibus divitum afferret in medium, hoc nesciret pauper, hoc non caperet mediocritas, nec notum simplicitas haberet. Nunc vero ita loquitur, [Col. 0498D] ut omnibus congruat loquendi peritia. Quia homo in Dei vocatione quaeritur, non discernitur in Dei praedicatione persona. Propterea regnum suum ante, grano sinapis memorat accepisse hominem, id est virum, nunc vero mulierem asserit accepisse fermentum: illudque semen exiguum crevisse in magnam arborem, mulierem modo exiguum fermentum ad profectum totius massae manifestat abscondisse. Quia sicut dicit Apostolus: neque vir sine muliere, neque mulier sine viro in Domino (I Cor. XI, 11) . Ad unum quippe regnum diversum sexum varia similitudo perducit. Neque igitur virum separat a muliere vocatio Christi, sed contra conjungit. Quia quod Deus ex alterutro esse fecit, et natura sociat, mira [Col. 0499A] similitudine similes reddit haec parabola et forma componit profectus. Faciunt enim haec parabolae, ut sint duo in uno corpore unum, ne sit aut singularitas destituta, aut confusa conjunctio. Sed quare has similitudines regni sui Dominus per virum et feminam formaverit, quare tantam majestatem regni tam vilibus tamque disparibus 594 comparet exemplis et conjungat, non abs re fieri credo, praesertim cum dicat Apostolus: Mysterium hoc magnum est, ego autem, inquit, dico in Christo et in Ecclesia (Ephes. V, 32) ; puto igitur quod pretiosum lateat aliquid in hoc mysterio. Comparationibus ergo istis humani generis negotium geritur, et per virum ac feminam mundi causa olim a saeculo praefigurata finitur. Dum et granum sinapis crescit in arborem, de [Col. 0499B] qua purgetur uterque sexus, ita ut quidquid deliquit in illa quae scientiae boni et mali appellatur, in hac solvatur quae lignum vitae dicitur. Et fermentum in farinae satis tribus absconditur ut fermentetur totum quidquid conspicuum est et corruptum primae praevaricationis peccato. Ut mulier quae vitiaverat in Adam totam massam humani generis, totam massam carnis nostrae redintegraret et in Christo, fermento justitiae, per novam regenerationem et innovationem novae nativitatis. Mulier quae confecerat panem gemitus et sudoris, panem vitae rursus decoqueret igne sancti Spiritus et salutis, essetque omnium viventium mater per Christum, quae fuerat primum mater omnium morientium. Hoc quippe loco res de usu geritur; vir in agro sinapis arborem serit, [Col. 0499C] domi mulier fermentum in farina abscondit, panes decoquit, alimoniam praeparat. Quia virum foris est laborare, mulierem vero domestica cura intus constringit. Hinc est, fratres, quod Sara sterilis et anus, ex ista praeparatione fermenti et ex tribus mensuris, tres subcineritios panes Dominicae hospitalitatis mystico offert obsequio, ut sterilitas mundi jam tota senectute conclusa, in mensuris tribus, hoc est in aequalitate Patris et Filii, et Spiritus sancti, fermentum fidei suae vel doctrinam perfectae intelligentiae collocaret. Quae nimirum mulier justum fuit Domino suo ut tres panes ex Evangelio apponeret, in confessione Trinitatis, pro munere. De qua rectae fidei conspersione, tota Christiani nominis fecunda facta est proles, et fermentata in Christo, una facta [Col. 0499D] est conspersio. Haec, ut cernis lector, mulier figuram gerit Ecclesiae, quae accepit fermentum, id est fidem Christi, vel doctrinam sancti Evangelii, et facta est una et nova conspersio. Ita ut quidquid in prophetis et patriarchis, nec non et in omni Veteri Testamento celabatur, ubi multiplices videmus, et mysticos sensus, totum una sit massa perfectae fidei, in verbo, quae fidelibus non latet, latet vero 595 infidelibus et incredulis. Quod autem donec fermentaretur totum dicit, si ad genus humanum retuleris, usque ad finem saeculi, in quo tota integritas hujus fermentationis extenditur, dilatatio commendanda est. Porro fermentum de farina est, sed singularitas ei quaedam ascribitur, eo quod virtutem habeat specialem [Col. 0500A] et propriam, et nescio quam acerbitatem virtutis, in tantum ut de modico multa efficiatur sui generis cum Spiritu sancto; ita ut lex et prophetia, atque Evangelium resolvantur nimium, et quasi sub tribus mensuris cooperatur haec omnia. Unoque de grano fermenti unum facit; quia quod lex constituit, prophetae nuntiarunt, idipsum Evangelium explet. Fiuntque omnia per Christum ejusdem virtutis et sensus, ut unum sapiant, ita ut nihil aliud ab alio mensuris aequalibus fermentatum dissidere reperiatur. Quanquam et ad gentium vocationem ex Sem et Cham et Japhet, tres mensuras istas farinae referre quidam non incongrue videantur, ut sit sensus quod dicit donec fermentetur totum, quia ex parte cognoscimus et ex parte prophetamus, ut evacuetur quod ex [Col. 0500B] parte est, et inveniatur totum unum, quod perfectum est. Non dico quod omnium gentium vocatio sit hac conspersione salvata et counita, ut fermentatum sit totum genus humanum, sed eorum unitas ex tribus commendatur generibus, in quibus nulla extrinsecus admixtio fermenti invenitur, sed tota in Christo unitas commendatur; ita ut nec fermentum sine farina de qua est, nec farina sine fermento in quo est, et a quo fermentata est, inveniatur, quatenus per hoc omnia unum fiant, et sapiant unum in Trinitate, quod perfectum est. Tamen haec parabola quia a Domino non est interpretata, ut duae supra, de quibus jam diximus, idcirco imbecillitas humani ingenii varia sibi fingit intelligentiarum ac diversa dogmata. Nam quidam referunt has tres mensuras [Col. 0500C] ad spiritum et animam, et corpus pertinere debere; ita ut haec tria in unum redacta per praedicationem verbi, non discrepent inter se, sed totus et integer homo fiat nova conspersio in Christo. Quia si duobus istis vel tribus inter se, juxta quod alibi legitur, bene convenerit, impetrabunt a Patre quodcunque petierint. Disseritur et aliter locus iste a nonnullis, quia humana, ut dixi, opinio nutabunda quam saepe varie incedit, ut tanto quisque doctior videatur, quanto 596 aliquid in sensu novi invenerit, quod saltem verisimile videatur. Unde hoc loco sumunt de Platone philosophorum doctissimo exemplum quod vulgatum est, et dicunt tres esse in anima humana possessiones, rationalem scilicet, et irascibilem, atque concupiscibilem. Et, ut putat philosophus ille, [Col. 0500D] rationabile nostrum in cerebro est, irascibile in felle, porro concupiscibile in jecore commoratur. Quibus ita praecognitis et determinatis, si acceperimus fermentum Evangelicum, et Scripturarum sanctarum doctrinam, de qua jam supra dictum est, et tres istae humanae animae passiones in unum fuerint redactae, et conspersae fermento justitiae, ita ut in ratione vigeat prudentia mira, perfectum odium surgat contra vitia, in desiderio vero vel concupiscentia charitas Dei et proximi commutetur, ut sit semper in homine viridis cupiditas virtutum; et hoc totum per doctrinam evangelicam, quam in nobis mater Ecclesia bene conspersit et abscondit in cordibus nostris. Unde David: In corde meo abscondi eloquia tua, ut [Col. 0501A] non peccem tibi (Psal. CXVIII, 11) . Quam sane interpretationem sicut non satis approbo, ita nec rejicio; quia clarior est sensus hujus parobolae qui intus redolet, quem supra jam, licet paucis tetigimus verbis. Tamen etsi ita intelligatur, ut diximus, satis aedificat audientem, quamvis non multum erudiat lectorem. Quia interim donec sumus in via, semper necesse est fermentum divini verbi in nobis conspergatur ad incrementum justitiae; quia scientia divina illustrat sensus, levat corda, incrementat ingenia, dilatat virtutes et inebriat, ut semper vireat animus in horis, reaccensus igne amoris Dei. Diffundit augmentum charitatis, et sic bene tota fermentatur conspersio et innovatur jugiter, donec incorruptio veniat, et tunc fermentabitur totum, deinceps jam [Col. 0501B] ut nulla regnet injustitia in nobis. Quae nimirum sata tria farinae etiam in tribus distincta filiis Noe, ut dixi, a quibusdam accipiuntur, ex quibus procreata est omnis natio humani generis. Sed quia non omnium eorum est fides, idcirco nisi pars pro toto accipiatur, alias totum fermentari, quidquid ex eis est, non recte dicitur. Unde quidam hoc refugientes, tria sata in tribus Ecclesiae fructibus conspersa intellexerunt, et fermentatur in his omnis Ecclesia, doctrina Christi, quousque Evangelium in hoc toto praedicetur orbe et conspergatur in cordibus fidelium. Porro satum 597 genus est mensurae juxta morem provinciae Palaestinae unum et dimidium capiens modium, quae profecto mensura triplicata adhuc in tribus enumeratis personis etiam a quodam eximio doctore, [Col. 0501C] fermentum conspersum et absconsum non incongrue interpretatur, Noe scilicet, et Job, et Daniele, quoniam in his tribus personis omnis electorum ordo designatur. Unde dicitur per prophetam (Ezech. XIV, 20) : Si fuerint Noe et Job atque Daniel in medio civitatis, non filios, nec filias liberabunt, sed ipsi soli sua justitia salvabuntur. Per quos, ut dixi, omnis electorum numerus Dei conspersus doctrina et fide intelligitur, donec omnis Ecclesia Christi usque in finem saeculi in unum colligatur, sub eo numero fermentata in fide perfecta Trinitatis, et doctrina sancti Evangelii conspersa in unitate corporis Christi et plenitudine charitatis. Haec secundum quorumdam intelligentiam, modis exposuisse diversis, nemo digne reprehendere potest: quod ideo feci, ut curioso [Col. 0501D] lectori satisfacerem. Ipse vero de pluribus quod placuerit prudenter eligat, aut certe haec omnia sana fide huic parabolae non inconvenienter congruere decernat.

Haec omnia, inquit, locutus est Jesus in parabolis ad turbas, et sine parabolis non loquebatur eis. Siquidem non discipulis, sed turbis per parabolas loquitur Christus. Et quod gravius est, usque hodie turbae et populus hujus temporis in parabolis audiunt singula, et non requirunt ut intelligant, tantum quod in sono vocis audiunt. Sed discipuli, inquit, quia veri sunt discipuli, domi secretius interrogant Salvatorem, et orant ut intelligant, quod David orasse legimus: Audiam, inquit, quid loquatur in me Dominus Deus, [Col. 0502A] loquetur pacem in plebem suam, et super Sanctos suos, et in eos qui convertuntur ad cor (Psal. LXXXIV, 9) . Ut impleretur, ait, quod dictum est per Prophetam dicentem: Aperiam in parabolis os meum, eructabo abscondita a constitutione mundi (Psal. LXXVII, 2) . Nulli dubium quod Matthaeus hoc ex persona Christi intellexerit, et ideo quia obscurissimae sunt hae parabolae, in fine ita conclusit, qui habet aures audiendi, audiat. Unde ait:

Eructabo abscondita a constitutione mundi. Quoniam quidquid historialiter sonare videtur in Genesi, vel in Exodo, seu in caeteris locis Veteris Testamenti, omnia omnino in parabolis dicta sunt, et in aenigmatibus abscondita. Quamvis alii 598 transtulerint propositiones, alii abscondita in Hebraeo, [Col. 0502B] tamen aenigmata habere dicitur, quia aenigma non est hoc quod dicitur, sed quod intus significatur. Ideo unum est in sensu, seu dicas abscondita, seu propositiones, seu aenigmata tantum, ut Christus aperiat os suum, et loquatur intrinsecus in corde propositiones et aenigmata, quae ab initio saeculi fuerant abscondita et obscura valde. Unde divinus sermo signanter ait: Inclinate aurem vestram, in verba oris mei (Psal. LXXVII, 1) . Non enim ait, erigite, sed inclinate humiliter aurem vestram, ut intus quod sonat, non sono vocis, sed auditu mentis sacramentum divini verbi intelligatur, quod absconditum fuit ab initio saeculi, et praefiguratum in Scripturis sacris.

Tunc dimissis turbis domum revertitur. Ut ibi audiant [Col. 0502C] discipuli, quae nec populus merebatur scire; nec audire intus poterant, quoniam turba magis semper in tumultu hujus saeculi versatur, quam in silentio cordis. Sed quae tunc audierunt et interrogarunt discipuli, jam praevenimus, ut duae simul a Christo expositae parabolae jungerentur. Quoniam procul dubio expositionis suae parabolam ita concludit, quando congregatum fuerit triticum in horreis, id est in mansionibus aeternis, tunc justi fulgebunt sicut sol, in virtute sua. Nam nunc ut lux lunae in nocte hujus saeculi, sanctorum lux est, tunc vero sicut lux solis ampliabitur. Unde Isaias ait: Et erit lux lunae sicut lux solis, et lux solis, id est Christi, erit sicut lux septem dierum (Isa. XXX, 26) , quia in eo erit omnis plenitudo claritatis aeternae, et a septem [Col. 0502D] spiritibus, qui in conspectu throni ejus sunt, omnium donorum gratia in eo fulgebit splendore sempiterno. Sequitur:

Simile est regnum coelorum thesauro abscondito in agro, etc. Cujus nimirum parabolae intelligentia, etiam et ipsa obscura est, dum et ipse thesaurus absconsus et inventus praedicatur; ac deinde ab inventore rursus reabsconditus, ut servetur interim obstrusus et occultus, donec simul cum ipso agro, in quo latet, pretio ematur. Unde quid faciam pauper ingenio, quomodo reperiam quod tam diligentissime occultatur? Vel quomodo effodiam, etiamsi invenero, quod tam profundissime celatur? Nam, ut saepe dictum est, veritas perfectae intelligentiae, obvoluta [Col. 0503A] figuris et aenigmatibus obscurata est. In imis jacet, et ideo, licet eximia sit oratio, et facundia sublimis, imploranda est divina pietas, ut eo spiritu disserantur 599 parabolae istae, quo videntur esse compositae. Quoniam, ut sentio, in hac praesenti omnes spei nostrae opes et divitiae videntur obvolutae et absconsae satis; cui thesauro, quia in agro latet, regnum coelorum divinitus comparatur. Ubi manifeste ostendit quia in homine Christo, Deus est repertus, non nostra inventus peritia, sed ex sua demonstratus gratia. In quo, juxta Apostolum, sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae (Colos. II, 3) , sed in agro carnis. Quod si voluero secundum alios agrum, scientiam fidei accipere, et thesaurum ipsam fidem, videtur de tantae sublimitatis intelligentia [Col. 0503B] non satis congrua interpretatio. Nam alii regnum coelorum opus justitiae interpretati sunt, quam in ipso homine, quasi in agro, absconditam esse dixerunt: alii thesaurum in agro utrumque Testamentum in Ecclesia figuris obumbratum, intellexerunt; qui profecto thesaurus non invidiae causa absconditur, sed ut in corde ponatur; quem profecto thesaurum vendidit populus Judaeorum, et emit eum natio gentium, seu caetera de his, quae confingere videntur magis quam exponere, praesertim quia obscura sunt; ideo libere, ut ita dicam, delirare aliqui passi sunt. Sed nos fulti gratia Spiritus sancti, dicamus, ut supra jam diximus, quia Christi caro ager est, plenus coelestibus sacramentis, quem olim benedixit Dominus, in cujus pretium vendendae sunt [Col. 0503C] omnes saeculi facultates, ut aeternas coelestis thesauri divitias comparemus. Verumtamen valde considerandum quia nec thesaurus sine agro emitur, nec ager sine thesauro invenitur. Hincque damnatur omnis haereticorum pravitas, qui de incarnatione Domini male aliquid senserunt, et de carne dubitaverunt, quoniam nec caro ejus sine thesauro divinitatis habetur, nec thesaurus sine nativitate carnis ex utero virginis invenitur, et inventus emitur fide ac bonis operibus. Quem thesaurum sapientiae atque scientiae qui deprehenderit bono in Christo homine, valde absconditum pro infirmitate carnis comprobabit. Sed qui eum invenit vadit et abscondit, ne auferri interim possit clanculo, ne forte ablatus a fide de medio agri, omnis emendi necessitas et facultas [Col. 0503D] fructu careat inventionis. Sed ut rei ita et dicti fuit ratio explicanda. Quoniam ideo rursus per eum qui invenit, absconsus est thesaurus, quia et agrum emi oportebat in quo divitiarum omnium abscondebatur thesaurus. 600 Thesaurus enim in agro, ut diximus, Christus intelligitur in carne, in quo omnis plenitudo divinitatis inhabitat corporaliter, et celatur incredulis. Quem procul dubio agrum invenisse, gratuitum est, quia praedicatio Evangelii omnis in absoluto est, et gratis offertur. Sed utendi et possidendi thesauri hujus potestas cum agro non potest esse sine pretio; quia coelestes divitiae non nisi damno saeculi possidentur. Idcirco dicitur:

Quem cum invenerit homo abscondit, et prae gaudio [Col. 0504A] illius vadit, et vendit omnia quae habet, et emit agrum illum. Quod autem ait, quia abscondit eum, non de invidia hoc facit, sed timore casto, volens servare eum et non perdere. Ideo abscondit eum in corde suo quem omnibus praesentis vitae praetulit facultatibus, in tantum ut prae gaudio illius elegerit universa distrahere, et agrum scilicet carnem Christi, quia in ipso est omnis plenitudo, ut dixi, divinitatis (Colos. I, 9) , ex integro in una persona possidere. Alias autem quid necessitatis vel impedimenti erat, ut inventum thesaurum non statim auferret de agro? Quod si gaudebat quia invenerat eum, nonne tibi videtur quasi hujus inventor thesauri non satis prudenter egisse, cum profecto in ipso illo temporis otio et secreto, quo eum repererat auferre potuerit, et in [Col. 0504B] tam facili acquisitionis compendio, sine propriarum dispendio facultatum emendi agri necessitatem non haberet, dum thesaurum pro suo gavisus est possidere? Sed cognovit utique prudentissimus homo inefficacem atque inutilem, imo periculosam esse thesauri hujus, sine agro, possessionem. Nam vide quia absconsum eum invenerat, ita et ipse eum abscondit. Nec agrum nudare ac vacuare a suo thesauro ausus est, sed omnia sua vendere festinavit jure legitimo, ut thesauro simul potiretur et agro. Quia nec humanitas Christi sine divinitate, nec divinitas sine humanitate in una eademque persona legitime habetur. Et ideo de Christo prorsus omnis est inutilis et vana confessio atque impia, quae Dominum Christum Deum tantummodo, aut hominem solum, [Col. 0504C] non et Deum fatetur. Agrum autem carnem Christi figuraliter nominari, et praesens indicat locus, et multa alia Scripturarum testimonia. De hoc quippe agro maxime Isaac in suis benedictionibus testatur, dicens: Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni cui benedixit Deus (Gen. XXVII, 27) . Nam corpus Christi 601 magnis diversarum virtutum flagrat odoribus; unde Apostolus: Christi, inquit, bonus odor sumus Deo (II Cor. II, 15) ; hinc Ecclesia in Canticis: In odore, ait, post te, unguentorum tuorum currimus (Cant. I, 4) . Nam de hujus agri pulchritudine ipse loquitur in Psalmo, Et species agri mecum est (Psal. XLIX, 11) . Quem sane agrum in Salomone mulier introducitur comparasse, sic enim dicitur: Agrum vidit, et emit illum (Prov. XXXI, 16) . Quoniam pretiosa [Col. 0504D] est hujus agri possessio, quae Christi intra se absconsam retinet deitatem. Idcirco nec thesaurus deitatis sine agro, nec ager sine thesauro, ut haeretici voluerunt, jure emitur aut possidetur. Quamvis Augustinus doctor eximius, hunc agrum duo Testamenta esse dixerit; melius tamen sic accipitur, ut non minus Photini error destruatur, qui solum hominem dicit Christum, quam et Eutychetis nec non et Nestorii falsitas, ex hoc sicut et in caeteris locis, condemnetur impietas. Sequitur:

Iterum simile est regnum coelorum homini negotiatori quaerenti bonas margaritas, et caetera. Aliis quidem verbis, et alio loquendi genere idipsum repetere ornatissime videtur, non ut immutet eamdem [Col. 0505A] sapientiam, sed ut introducat ad eam variis sententiarum aenigmatibus, audientes. Nisi quod solum videtur negotiatorem longe jam diu in lege versantem amplius designare, quamvis omnes qui fidem sectantur Christi generaliter possit haec parabola evidenter colligere. Nam in eo quod negotiatorem eum vocat, et quaerere bonas margaritas, multum diuque praenuntiat, et eos per speciem unius hominis designat, qui longo ac diutino labore ad margaritarum scientiam venire desiderant. Deinde cum jugi meditatione negotiatus fuerit in lege, et eas quae in lege sunt, deprehenderit intelligentias, tandem aliquando, inter eas quas repererat invenit unam et singularem margaritam Christum quam optabat. In cujus comparatione, licet bona sit lex, bona sit et prophetia, seu quae in his praecipua inveniuntur doctrinae ornamenta, [Col. 0505B] homo negotiator similis Pauli apostoli, omnia legis prophetarumque mysteria et observationes pristinas, in quibus inculpate prius vixerat, quasi purgamenta contemnit et quisquilias, ut Christum lucrifaciat; quia pretiosissimum est margaritum, scientia Salvatoris, et sacramentum passionis illius, et resurrectionis arcanum. Non quia inventio hujus pretiosissimae 602 margaritae condemnatio sit veterum margaritarum, sed quia in comparatione Christi omnis gemma, id est, legis et prophetiae intelligentia, sit vilior. Potest et per hunc gemmarum diligentissimum negotiatorem, universus Ecclesiae Christi ordo designari, ut ostendatur genus in specie, et regnum coelorum ipsa intelligatur Ecclesia, [Col. 0505C] quae longe diu multumque laboravit in patriarchis, quaesivit in Prophetis, quamvis latenter; quia necdum erat propalata sanctorum gloria. Tamen in eis multi gemmarum speciem afferebant, et praeornabant praefigurando Christum futuram Ecclesiam. Sed nemo in eis inventus est, qui pretium humanae redemptionis in se afferret, et ideo nemo inventus est lapis tam pretiosus propter quem omnia quae praesentis vitae sunt hic prudens negotiator venderet, tantum ut hanc solam acquireret gemmam, in qua sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae, et pretium humanae salutis. Et ideo eo pretio emitur iste pretiosissimus lapis, quo supra in illa alia parabola emptus est ager et thesaurus. Non quod alii lapides quos quaesivit praesens negotiator, et forte [Col. 0505C] invenit, boni non fuerint et pretiosi, sed in comparatione istius nemo bonus, quia omnes ex isto habent ut boni sint et pretiosi. Hic est calculus novus ex Apocalypsi Joannis, in quo nomen novum est conscriptum, quem nemo novit, nisi qui accipit. Unde oportet ut omnis umbra removeatur a sensu legis et Prophetarum, et sola veritas amplectatur; distrahatur praesens vita, et quae praesentiarum sunt, ut haec sola habeatur in qua omnia sunt bona et sempiterna sunt. Et notandum quia non dicitur praesens negotiator quantum emerit eam, sed tantum quicunque invenerit eam, quantum habuerit. Unde dicitur:

Vadit et vendit omnia quae habet, et emit eam. [Col. 0506A] Quia regnum Dei tanti valet, quantum habes. Verumtamen non ita emitur, ut tua tribuas Deo, te autem vitiis et diabolo, sed ut te primum restituas ei, deinde quae tua sunt, ut eum liber sequi valeas. Neque cum eum inveneris, et fide bonisque operibus emeris, mox quaerere et invenire, donec in hac vita es, cessabis. Sed sicut Propheta canit, Laetetur cor quaerentium Dominum, quaerite Dominum et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 3) .

Iterum simile est regnum coelorum sagenae 603 missae in mare, et ex omni genere piscium congreganti, et caetera. Rectissime igitur praedicationem sancti Evangelii Dominus et Salvator sagenae missae in mare comparavit ut in his verbis vaticinium Jeremiae prophetae impleatur dicentis: Ecce enim ego [Col. 0506B] mitto ad vos piscatores multos (Hier. XVI, 16) . Qui profecto piscatores ab initio Evangelii usque ad finem saeculi laboraturi sunt in hac piscatione humanae salutis; quorum primi fuerunt quibus dictum est; Venite post me, faciam vos piscatores hominum (Matth. IV, 19) . Unde hi quatuor bini, et bini, primum contexuerunt sibi juxta vocem praeceptoris et Salvatoris sui, tam ex Veteri quam ex Novo Testamento, sagenam Evangelii dogmatis; deinde omnium sanctorum praedicatorum secutus est ordo. Et trahitur haec sagena duobus connexa funibus, per medium hoc mare, a summo usque doersum extensa: sursum siquidem spe super omnes fluctus saeculi vehementer erecta et firmata, deorsum vero usque ad ima, timore divini judicii dimersa, sed nunquam [Col. 0506C] usque ad ima pertracta, ut semper sursum non sit eminentius charitate Christi levigata, et ad coelum usque erecta. Nam sagena Graece quae vulgo a trahente verruculum vocatur. Quod mare, in quo trahitur, magnum et spatiosum in Psalmis dicitur (Psal. CIII, 25) , ubi reptilia sunt, quorum non est numerus, in quo et draco ad illudendum ei positus est, ut ipse ab omnibus illudatur, non hominum virtute tantum, sed gratia divini muneris, et magisterio tanti piscatoris. Ad cujus nimirum magisterii formam sagena ex usu ita majoribus et minoribus dupliciter contexitur nodis, ut omnia possit capere genera piscium, ne magnus aut parvus effugere possit. Sicut et haec duo Testamenta minora et majora sibi duplicant praecepta, ne ullus effugiat salutis [Col. 0506D] suae retia. Quod si majora non potest, vel minima compleat. Quod itaque recte sic trahitur Evangelium, ut per omne mare penetret; ita ut de profundo elemento hujus saeculi, per omne corpus vadens, clausos intra ambitum et sinum suum omnes extrahat ad lucem supernam, et ad lumen veri solis, ne ullus in hac caligine aquarum natus et enutritus, demersus remaneat. Ad hoc quippe similitudo illa componitur, ut ostendat cur in apostolos tum eosdem quibus loquitur piscatores elegerit, et captores piscium fecerit hominum piscatores: scilicet ut divini judicii typus arte piscatoris, monstraretur. Pisces namque congregat captura quoscunque confusos et indiscretos; 604 sed in vasis discretio divini judicii secernit [Col. 0507A] electos: quomodo vocatio Evangelii justos et injustos, bonos malosve ad fidem vocat et trahit. Finis vero saeculi et judicii dies, quales retia traxerint, demonstrabit. Nam inter hujus maris fluctus quo tumens pompa se multis dispumat allisionibus, quo elato se attollit vertice mundus, undosum se facit sectis, dividitur erroribus, clamosum se reddit litibus, fremit irarum vaporibus, saevit procellis, naufragatur sceleribus, impietate demergitur. Inter hoc itaque maris fluctus, quo regnabat hostis antiquus, misit Christus piscatores suos, Petrum videlicet et Andream, Jacobum et Joannem, probatos arte cum dicit, Venite post me, faciam vos fieri piscatores hominum (Matth. IV, 19) . Istos quippe misit retia portantes praeceptis evangelicis et coelestibus [Col. 0507B] innodata monitis, circumplexa et contexa virtutum donis. Quae sagena sinu evangelico dilatata, longam trahit usque ad finem saeculi humani generis capturam. Quam cum impleta esset, inquit, educentes et secus littus sedentes elegerunt bonos in vasa, malos autem foras miserunt. Hanc igitur tertiam parabolam per se Salvator exposuit, quoniam obscurae sunt, ut in ore duorum vel trium testium stet omne verbum catholicae dissertionis.

Sic erit, inquit, in consummatione saeculi. Exibunt angeli, et separabunt malos de medio justorum. Non quod angeli corporeis egeant sessionibus, sed quia eorum potestas judiciaria designatur. Unde signanter ait: Exibunt angeli ab illo interno et divinae majestatis judicio, in quo sedebit Christus cum senatoribus [Col. 0507C] suis. Exibunt quidem, ad exercenda divina judicia quae intus didicerunt; sed non antea quam impleta sit sagena Christi, id est omnis numerus eorum qui praedestinati sunt ad vitam, et praeordinati ante constitutionem mundi. Ipsi in finem saeculi colligentur in vasis, id est, in mansionibus aeternis, et mali ab eo regno, et a claritate aeternae vitae, foras mittentur. Et haec est consummatio saeculi. Non quod elementa mundi deperient, quia erit coelum novum et terra nova; sed consummatio saeculi perfectionis intelligitur plenitudo, quando mundus de fine principium est sumpturus. Finis vero non defectio, ut dixi, elementorum erit, sed innovatio, cum praeterierit figura hujus mundi, quia etsi deficiet, non creatori peribit, sed crimini; quia [Col. 0507D] mors ultra non erit (Apoc. XXI, 4) . Nec dubium quin Angelos suos, 605 per quos nunc regitur et adjuvatur Ecclesia Christi, tunc implebit benignus Salvator, et tollantur impii de medio justorum, ne videant gloriam Dei, et foras mittentur in tenebras exteriores, et in caminum ignis, Ubi erit fletus et stridor dentium. Miror valde quorumdam temeritatem et insipientiam, qui dicunt nullas esse poenas, neque tormenta suppliciorum, nisi proprias sceleratorum conscientias, quasi et ipsi sibi conscii reatus sui non essent, dum adhuc in carne viverent, praesertim cum et ignis aeternus praeparatus diabolo et angelis ejus dicatur, in quo mittendi sunt quos ignis aduret aeternus. Ubi quia carnis resurrectio erit, ideo [Col. 0508A] stridor dentium et fletus oculorum praedicatur, non de sola conscientia peccati veniens, sed de supplicio praeparato aeterno. Nisi forte assertores hujus mendacii velint astruere, quod etiam ipsas conscientias auctor vitae sic praeparaverit, in quibus torqueri solummodo ab eis creduntur, ut ipse sit auctor supplicii; quoniam tormenta quibus torquendi sunt, necnon ignes et supplicia, ab ipso praeparata dicuntur. Unde ait, Intellexistis haec omnia? Solis namque Apostolis hoc dicit, quibus datum est nosse mysterium regni Dei (Marc. IV, 11) , et plebibus. Idcirco et ipsi quasi magistri, quasi consortes regni, dicunt utique non de trivio docti, non de schola philosophorum, sed Spiritu sancto, quasi futuri magistri, instructi, et magisterio coelesti eruditi.

[Col. 0508B] Tunc ait illis, ideo omnis Scriba doctus in regno coelorum similis est homini patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera. Scribas eos vocat, et doctos atque institutos coelestibus insinuat disciplinis, dum eisdem ac si intelligentibus parabolas, dignum reddit testimonium, quoniam ipsi soli quasi notarii Salvatoris et secretorum conscii, verba illius et praecepta recondebant in thesauro cordis, et describebant in tabulis purissimi pectoris. Idcirco patrisfamiliae nomine sibi eos comparat, eo quod doctrinam Novi ac Veteris Testamenti, legis videlicet et prophetarum, de thesauro pectoris Christi ad plenum hauserant; propter quod et Scribas eos nuncupat doctos in lege et Evangelio. Et non solum doctos, verum etiam sibi similes eos facit. Qui profert [Col. 0508C] de thesauro suo nova et vetera. Unde ex uno thesauro est quod omnes hauserunt; et ideo quidquid in Evangelio docebant apostoli legis et prophetarum 606 vocibus comprobabant omnia, ut similes ei invenirentur, cujus thesaurum in corde gerebant. Hinc quoque sponsa canit in Canticis (Cant. VII, 13) : Nova et vetera fratruelis meus servavit. Quia nullus doctor in Ecclesia esse debet (quae, est regnum coelorum), nisi thesaurum Novi ac Veteris. Testamenti proferre possit in plebes. Debet namque antiquam Adae praevaricationem ita pronuntiare, ut idoneus sit Christi novae gratiae beneficia, et novam redemptionem humani generis plenissime praedicare. Debet etiam dives in virtutibus inveniri, ut possit de thesauro cordis sui bona opera ad novam vitam [Col. 0508D] pertinentia ostendere, et vitia seu peccata, quae ad veterem pertinent hominem, more medici scienter curare; necnon et poenas inferni, atque supplicia inferorum, aperte denuntiare, ita ut potens sit ex fide, cum omni auctoritate Scripturarum exhortari, ac docere quae coelestia sunt et spiritualia: et ad ea quae sempiterna sunt, auditores suos evidentissime invitare, ut sic temperet nova ac vetera, non ut timor gehennae fideles absorbeat, aut spes beatitudinis jactanter nos elevet, sed humilitas semper virtutes quas operatur in se recondat. Ecce Matthaeus impraesentiarum octo parabolarum genera proposuit, quas si volueris, lector, octo beatitudinibus conferre, invenies valde invicem easdem congruere non [Col. 0509A] solum numero, verum et doctrinae exemplo; quamvis alii voluerint easdem septem esse, dicentes quod novissima iteratio sit praecendentis. Dixerunt enim hoc, ut septem convenirent diebus quibus factus est mundus; quia et sic prima parabolarum de initio videtur mundi sonare, quo seminatum est quidquid post crevit in fruge, vel vitiatum quidquid demum apparuit in semine. Porro novissima earum quae sagenae comparatur ad finem tendit saeculi, in qua dictum est: Sic erit in consummatione saeculi. Reliquas vero sex in medio sex mundi aetatibus contulerunt, eo quod congruere videatur quidquid in singulis dictum est singulis saeculi temporibus, ita ut in prima aetate saeculi, scilicet in Adam primum, deinde Cain, sicque per omnem illam aetatem diabolus [Col. 0509B] ac si inimicus et hostis, zizaniam superseminaverit in medio tritici, et corrupit naturam humani generis. Deinde secunda aetate Noe quasi granum sinapis parvus numero crevit in gentem magnam dilatatis genealogiarum ramis, et facta est arbor frondosa nimis. 607 Porro fermentum tertiae parabolae aetatem designat in qua fides patris nostri Abrahae efferbuit, et Dei tum deinceps fermentavit mundum, in cujus semine benedicentur omnes terrae. Et in hac quippe saeculi aetate primum Synagoga fermentum legis accepit, quo tota conspersa est massa Novi Testamenti testificata a lege et prophetis. Hinc jam in tempore David quasi sub quarta aetate, inventus est thesaurus in agro prophetiae latuisse. Unde unus prophetarum cum invenisset eum, aiebat: [Col. 0509C] Tu es Deus absconditus, et nos nesciebamus te (Isa. XLV, 15) . Interea cum accessisset captivitas illa quae facta est in Chaldaeis, margaritae longe diu quaesitae defecerunt, donec in fine hujus temporis una, quae Christus est, pretiosissima inveniretur, quia in ea natus est Christus. Sicque in ultima illa aetate quae sexta vocatur, omnis ordo praedicatorum in similitudine Christi, qui protulit de thesauro suo nova et vetera, fecerunt in vasis suis fictilibus Sacramenta legis et prophetarum, et eructant usque in finem saeculi ornamentorum pretiosissima, nova et vetera divinorum eloquiorum mysteria. Haec, quia nonnulli doctorum ita tradunt, ut diximus, ideo nos paucis tetigisse potius, quam explanasse sufficiat. Sed diligens lector consideret, utrum plus simul [Col. 0509D] octo parabolae, cum suis octo beatitudinibus, conveniant junctae, an ita, ut volunt, si cum his aetatibus saeculi comparentur. Nam hoc certum est, quia non absque mysterio tales totidemque parabolae simul junguntur, in quibus et octonarius conformatur numerus, et mysteria humanae salutis occultantur Judaeis, et panduntur apostolis. Unde ait: Et factum est cum consummasset Jesus parabolas istas, abiit inde. Consummatio vero parabolarum opus perfectae praedicationis est, quod nunquam nisi octo beatitudinibus complebitur. Et ideo quidam psalmus pro octava canitur, qui de passione Domini cantatur, quoniam in eo omnis perfectio beatitudinis consummabitur.