115

In nomine Domini nostri Jesu Christi. Temporibus Ludovici piissimi Augusti subter inserta causatio vel evindicatio fuit de monasterio Anisolae inter Aldricum episcopum et Sigismundum abbatem, qui illud tunc tenebat. Nam praefatus Aldricus dicebat et scriptis et testibus approbabat quod de jure suae sedis ecclesiae praefatum monasterium cum omnibus ad se pertinentibus esse debebat, et sui antecessores illud ex rebus Cenomanicae matris ecclesiae magna ex parte fundarant, et ad ipsam matrem ecclesiam [Col. 0078A] subjectum esse debebat, et hoc legibus affirmabat. Econtra Sigismundus dicebat quod proprium domni imperatoris esse debebat, et non de praedicta ecclesia: sed nullam veram auctoritatem exinde ostendebat, nisi tantum unam epistolam quam Pippinus propter odium Gauzioleni episcopi cuidam suo monacho fecerat, ut illi subjectum esset et non Gauzioleno; et hoc propter odium Gauzioleni factum esse perscrutatum est. Quia quando fuit Pippinus Cenomanica in patria, et de quadam persecutione inimicorum suorum reversus per Cenomanicam patriam transibat, tunc eum praefatus Gauziolenus et suus frater Harivius non receperunt, sed infra Cenomanicam urbem cum omnibus quos secum conducere potuerunt se recluserunt, et domnum Pippinum regem illuc introire [Col. 0078B] non permiserunt, sed damnum ei de suis hominibus facere nitebantur, et suum pincernam coram eo stantem, dum sua castra in vinea sancti Petri juxta urbem Cenomanicam posita erant, interfecerunt, et alios homines vulneraverunt. Videns autem domnus Pippinus quod ibi proficere non potuit, vastans totam illam regionem, pergere coepit ad Franciam. Tunc in ipso itinere venit ad ipsum praedictum monasterium Anisolam, et praecepit illis monachis ut nullam obedientiam facerent jam dicto Gauzioleno, eo quod ei rebellis esset, sed sub suo mundeburdo vel sub sua tantummodo tuitione vel dominatione permanerent. Et tunc eis ac Siebaldo eorum abbati talem epistolam dedit, quod propter odium, ut dictum est, Gauzioleni, et non propter ullam aliam rem aut [Col. 0078C] injustitiam factum esse liquet. Tunc enim ipse Siebaldus non fuit ausus ibi remanere, sed una cum Pippino usque in Franciam perrexit. Postea vero cognoscens Pippinus quod injuste fecisset et propter odium Gauzioleni hoc egisset, praecepit filio suo Carolo et jurejurando contestatus est ut praefatum monasterium redderet Cenomanicae matri ecclesiae, cujus juste esse debebat, ne aliquod detrimentum sua anima ex hoc haberet. Et sic fecit postea domnus Carolus, et Franconi episcopo illud reddidit, atque per praeceptum suum praedictae matri ecclesiae confirmavit. Multi autem hactenus vivunt qui domno Carolo hoc dicere audierunt, qualiter suus pater domnus Pippinus ei hoc contestando facere praecepit. Et quando jam dictum monasterium Branconi [Col. 0078D] reddidit, multi vivebant qui hoc domnum Pippinum Carolo praecipere et contestari audierunt. Istam vero rationem pleniter praedictus Aldricus episcopus perscrutatam apud veridicos homines habebat, et hoc testibus veris et bonis coram omnibus affirmabat. Taliter enim Aldricus et Sigismundus altercantes, pervenit ipsa ratio usque ad domnum imperatorem; qui hoc firmiter inquirere praecepit, et veraciter sibi renuntiare jussit. Sed antequam ipsa causatio ante domnum imperatorem veniret, volebant eorum amici et boni homines eos inde pacare et concordare. Sed Aldricus episcopus obtemperabat eorum justis petitionibus, et Sigismundus non faciebat; sed quidquid et juste et rationabiliter sui amici agere [Col. 0079A] suadebant, praedictus Sigismundus spernebat. Offerebat enim ei memoratus Aldricus episcopus ut aliquem censum ei ex hoc solveret, sicut sui antecessores praedicti episcopi antecessoribus faciebant, et per suum beneficium illud tenere, et nunquam ei diebus vitae suae de illo aliquod impedimentum facere volebat, sed quiete et pacifice una cum suis monachis eum inibi esse permittebat. Offerebat etiam et aliam causam praedicto Sigismundo, suadentibus praedictis amicis et bonis hominibus, jam dictus Aldricus episcopus, ut si hanc non vellet, saltem aliam faceret. Permittebat autem ei duas aut tres villas, quales sibi eligeret, per suum beneficium habere, et ex his nullum servitium aut aliqua dona requireret, sed quidquid ex his vellet faceret. His omnibus a Sigismundo [Col. 0079B] spretis, coepit saepedictus episcopus suam justitiam juste et rationabiliter quaerere, quia plenam et justam rationem sibi in hoc habere videbatur. Praecepit enim hanc justitiam inquirere domnus imperator Ebroino Pictaviensis urbis episcopo, et Erchinrado Parisiacae civitatis episcopo, et Rorigoni comiti, et Altmaro seneschalcho domnae Judith imperatricis, et misso palatino una cum aliis vassis dominicis. Sed dum haec res ad effectum tunc minime pervenit propter alias necessitates, et hoc domno imperatori renuntiatum esset, praecepit ut ante se in suo palatio ipsa altercatio finiretur. Tunc ergo jussit domnus imperator ut haberent ambo eorum auctoritates et testimonia Aquisgrani palatio ad suum placitum quod ibi tempore quadragesimali cum episcopis et abbatibus et [Col. 0079C] comitibus et caeteris fidelibus suis habebat, ut ibi pleniter praefixa altercatio finem perciperet. Sed Sigismundus jam vocatus ad ipsum placitum minime pervenit. Qua de re iterum domnus imperator per suam epistolam eum vocavit ut post Pascha veniret. Qui et hoc renuens, jam tertio vocatus minime venit, neque missum aliquem misit cur hoc dimitteret. Tunc cernens domnus imperator suam inobedientiam et contumaciam, exspectavit tamen adhuc post tertium condictum placitum quindecim dies ut veniret; sed cernens eum jam venire non velle, neque suam rationem juste diffinire, quia minime hoc rationabiliter et veraciter se facere confidebat, et propterea venire ad placitum nolebat, tunc domnus imperator interrogavit suos consiliarios et episcopos [Col. 0079D] sive abbates et comites et reliquos fideles suos quid ex hoc facere deberet, et quale consilium ex hoc ei darent, et quid de tam inobediente suo praecepto facturus esset. Tunc respondentes dixerunt utriusque ordinis omnes: Vidimus quod iste episcopus vester Aldricus habet suas auctoritates et praecepta regalia tam genitoris vestri quam et aliorum vestrorum antecessorum, videlicet regum Francorum, in quibus, ut coram nobis relictum est, continetur insertum et sanctorum sacerdotum ac regum manibus propriis corroboratum, quod monasterium Anisolae, unde agitur haec justitia, Cenomanicae matri ecclesiae traditum fuit et ab episcopis ejusdem matris ecclesiae constructum et ornatum atque legibus possessum. [Col. 0080A] Habet etiam praefixus episcopus, quos videmus et audimus, suos testes veros et bonos, qui has auctoritates firmas et veras esse testantur, et jurejurando quae dicunt affirmant. Insuper testantur quod infra legitimo tempore praedicta mater Cenomanicae civitatis ecclesia vestituram legitimam habuisset de praedicto monasterio, et adhuc triginta anni non sunt transacti quod ex eo legitimam vestituram habuit, et propterea inde fuit modo alienatum quod Franco episcopus praedictae ecclesiae suo propinquo Adalghyso illud impetraverit, ut pro illo regalia servitia et itinera faceret, quae ille pro sua infirmitate et senectute facere non valebat. Affirmant etiam eumdem Franconem aliquas villulas et quosdam vassallos casatosque, ut nominant, ex praefixo monasterio ad [Col. 0080B] suum opus, dum advixit, retinere, sed illis ambobus defunctis non fuit ad praesens episcopus ejusdem sedis qui domnum imperatorem Ludovicum ex hoc interpellaret ad tempus; et sic datum est alio, et tali occasione sublatum est de praefixa sede. Sed et hoc quod isti monachi dicunt quod vestrum proprium esset, praedicti testes Aldrici episcopi per eorum auctoritates et per vestros vassallos et alios veridicos et bonos homines affirmant non esse. Dicunt etiam, si vestrum proprium esset, res ipsius monasterii secundum legem Salicam aut Ribuariam tuerentur, sicut alia loca et res quae de vestro sunt proprio faciunt, et mancipia non partirentur, sicut de aliis locis et rebus quae de vestro sunt proprio in illa regione est consuetudo facere; sed de istis causis [Col. 0080C] in rebus sancti Carilephi sicut in propriis domni imperatoris observare apud eos est consuetudo, nihil unquam conservatum fuit; et pro istis causis affirmant et defendunt jam dicti testes saepedictum monasterium non vestrum proprium aut alicujus esse, sed de jure Cenomanicae matris ecclesiae, de cujus rebus est fundatum, illud esse affirmant, quod et rationabiliter et legibus, ut nobis videtur, facere possunt. Testantur etiam supra memorati testes quod omnes episcopi qui in praedicta civitate et in jam dicta sede a tempore sancti Innocentis episcopi secundi, successoris videlicet sancti Victurii, et a tempore sancti Carilephi confessoris eximii fuerunt, praedictum monasterium subjectum habuissent, exceptis duobus, quod propter praedictum odium et pro [Col. 0080D] aliqua negligentia veraciter factum esse inquisitum est. Testantur etiam quod plus ad jus et subjectionem praedictae matris ecclesiae praefatum monasterium pertineat quam ad vestrum proprium aut ad aliam aliquam causam; et hoc, si aliqui testes contra se venerint, falsos eos, qualiter praeceperitis, facere posse testantur firmiterque affirmant. Supradicta vero ratione hanc justitiam diligentissime ventilatam, rei veritatem cognoscentes, pleniter et rationabiliter legis divinae et mundanae nos utriusque ordinis vestri fideles auctoritate instructi, et plena ratione suffulti, judicamus vosque hortamur ut ei auferatur qui vobis inobediens exstitit et ad vestrum placitum non solum semel aut bis vel ter vocatus [Col. 0081A] venire contempsit, quia de sua absentia culpabilis et convictus esse cognoscitur, et ei vestra auctoritate nostroque judicio reddatur praefatum monasterium qui vobis inobediens non fuit, nec ad placitum venire renuit, sed semper praesens cum suis auctoritatibus et nobilibus testibus adfuit, et hoc pleniter et legaliter approbare est paratus quod suae sedis ecclesiae praefatum monasterium esse debet. Et propterea praefato Aldrico episcopo firma auctoritate ad jus suae sedis ecclesiae praefatum monasterium cum omni integritate ut reddatur judicamus. Quidam autem eorum dixerunt: De nobis ipsis aliter judicare non possumus, quod si aliquis nostrum licet nemine quaerente, aut aliqua causatione pulsante, vocatus ad vestrum placitum venire contempserit, ni infirmitas [Col. 0081B] aut legitima somnis eum detinuerit, et si aliqua somnis, aut infirmitas eum detinuerit, ni ipse suum advocatum aut suam excusationem rationabilem ad vos miserit, juste et plena ratione perdere debet unusquisque nostrum quod de vestro habet. Et propterea sicut et de nobis, sic et de illo judicamus; quia neutrum fecit, nec ipse venit, nec mandare studuit cur illud dimisit. Sed sicut isti homines qui praesentes adstant, id est Hagano et Benedictus et alii, dicunt et affirmare volunt qualitercunque vobis placuerit, sive si aliquis ex vobis aliter dixerit, singulare certamen cum eo praeliari sive in judicio, si vobis placuerit, seu cum sacramento verum facere nullam ob aliam causam praefatum Sigismundum remansisse, neque propter infirmitatem, neque propter [Col. 0081C] aliam necessitatem, nisi quod venire, ne convinceretur, noluit, quia nullam justitiam neque aliquam justam aut rationabilem causam praedicta quaestione se habere confidebat. Et haec praedicti homines quotidie ante vos et ante nos et reliquos fideles vestros clamant, et approbare, sicut praedictum est, vel qualiter vos placuerit et eis praeceptum fuerit volunt. Et hoc saepissime publiciter in hoc palatio est acclamatum et perquisitum nobis et caeteris fidelibus vestris audientibus: sed nemo est qui eis contradicere aut resistere velit, sed plus dicunt omnes eos veritatem dicere, quod et verisimile nobis esse videtur. Sic vos jam quindecim dies per aliud placitum vel tertium ei concessum exspectantes, neque suum advocatum aut suas auctoritates misit, neque ullam excusationem [Col. 0081D] de se vel de suo contemptu facere noluit. Idcirco de sua absentia vel contumacia jam convictum atque damnatum eum esse legibus judicamus, ita ut nec ejus vox amplius de hac causa audiatur. Et ut hoc quod dicimus et judicamus auctoritate canonum et legis plenius confirmemus, precamur ut nonnullae sententiae ad hoc pertinentes canonum et legum ante vos legere jubeatis. Et tunc publice coram omnibus recitatae sunt hae sententiae canonum et legum.

Manifestum est confiteri eum de crimine qui indulto [Col. 0082A] et delegato judicio purgandi se occasione non utitur. Nihil enim interest utrum in praesenti examine omnia quae dicta sunt de eo comprobentur, cum ipsa absentia pro confessione constet ⁜ a .

Nulli dubium est quod reus judicium nocens subterfugit, quemadmodum ut absolvatur qui est innocens quaerit. Confitetur enim de omnibus quisquis se subterfugere judicium dilationibus putat.

Cavendum est ut si quis adesse neglexerit, dilationem sententiae de absentia non lucretur; sed quae male pullulasse noscuntur, radicitus evellantur et emendentur.

Non caret enim suspicione qui ad judicium venire contempserit et purgari se distulerit, quia ipsa absentia sua est comprobatio. Insuper occurret veritas, si falsitas displicet. Merito namque causa nos respicit si silentio faveamus errori. Ergo corripiantur qui hujusmodi sunt modis omnibus, ut veritas eorum versutiis non sopiatur, sed astuta eorum cavillatio aptissime et prudenter omnibus manifestetur et emendetur, atque restituatur quod hactenus occultum et neglectum fuit.

Veritas saepius exagitata magis splendescit ad lucem, et pernicies revocata in judicium gravius condemnatur. Nam fructus divinus est justitiam [Col. 0082C] saepius recenseri, et errata corrigere, ablata restaurare. Nec otiosa ergo Dominus judex noster in nobis esse patitur quae exercenda, non negligenda donavit ⁜ c .

Sequentia vero capitula ad eamdem rationem pertinentia a sapientibus comitibus et scabinis dominicis sunt prolata; et per judicium coram omnibus sunt recitata.

Imperator Valentinianus inter caetera Firmino praefecto praetorio et patricio data ⁜ d . Si quis pulsatus in judicio adesse noluerit, post secundam aut tertiam conventionem sciat se contumacis sententiam [Col. 0082D] subiturum, id est ut quidquid, si fuisset in judicio addicendus erat, petenti litigatori quasi victus exsolvat. Data VII. Kal. Maii Romae, Herculano V. C. cons.

Quinque capitula de effectu sententiarum et finibus litium Pauli sententiarum lib. V ⁜ e . Quicunque tribus auctoritatibus judicis conventus, aut trinis litteris vel tribus edictis ad judicium fuerit provocatus, aut uno pro omnibus peremptorio, id est quod causam exstinguit, fuerit evocatus, et praesentiam suam apud eum judicem a quo ei denuntiatum est exhibere [Col. 0083A] non voluerit, adversus eum quasi in contumacem judicari potest. Quinimo nec retractari per appellationem negotia possunt, quoties in contumacem fuerit judicatum.

Imperatores Gratianus, Valentinianus et Theodosius AAA. Clearcho praefecto. Quidquid praesentibus partibus in causis fuerit ordinatum, habebit plenissimam firmitatem, nec poterit immutari. Data Kal. April., Honorio VIII et Boetio conss.

Si enim judicibus talia conceduntur, quanto magis [Col. 0083B] regibus et imperatoribus frena et lora ampliora et latiora relaxantur, quoniam de crimine majestatis gravius judicantur rei et incriminati quam alterius alicujus generis saecularis: quia honor capitis decus est aliorum membrorum, et dedecus capitis ignominia est aliorum membrorum. Porro quia omnia membra sequuntur caput, scilicet ut in comparatione praedecessorum nostrorum, more videlicet antiquorum, loquamur, sicut ab illis non semel aut bis vel ter sed persaepe firmatum et definitum esse legimus, dehonoratio et despectio seniorum et magistrorum et contumacia eorum contumelia est subditorum et juniorum, et honor et exaltatio atque benevolentia et obedienda seniorum et magistrorum honor et exaltatio est subditorum et juniorum, quia [Col. 0083C] et illi ab istis et isti ab illis mutuo foventur et exaltantur, et honor regni et populorum ampliatur, et vis atque justitia eorum crescit et populus salvatur et exaltatur. Si quis autem contra haec inire aut aliqua machinatione aliquid agere praesumpserit, damnatus in omnibus et ab omnibus interius exteriusque sententia ultionis feriatur, ne in posterum quisquam talia agere praesumat, et si quis facere tentaverit, similiter damnetur, et ultionis sententiam non effugiat.

Si quis subterfugiendo placitum huc illucque vadit, et ad placitum venire distulerit, et maxime si [Col. 0083D] vocatus a judicibus fuerit, omnimodis providendum est ne quaerens suam justitiam pro tali occasione perdat, sed quasi convictus ille qui ad placitum venire distulerit, item culpabilis et convictus de sua absentia judicetur, et deinceps hoc recupare non valeat, sed magis metallis et aliis poenis deputetur, ne amplius quisquam talia agere praesumat, et ille de sua versutia et absentia vicisse non lucretur, neque subterfugisse gaudeat, neque suam justitiam perdat. Data IX. Kal. Maii.

His et aliis auctoritatibus sanctorum Patrum et canonum atque legum rationabiliter instructi judicavimus et iterum judicamus ut Aldrico saepedicto episcopo jam dictae res, qui semper pleniter instructus praesens adfuit, et nunquam ad suam justitiam [Col. 0084A] comprobandam defuit, vestra auctoritate vestroque judicio reddantur. Et si talis firmitas ex hoc facta sit quae in posterum appareat, nunquam deinceps de hoc praedicta ecclesia sibi commissa aliquod damnum aut scandalum aut ullam causationem patiatur. Et si aliquis, quod non credimus, ex hoc deinceps aliquam pulsationem aut causationem ei facere voluerit aut suis successoribus, evindicare non valeat, nec ejus vox penitus audiatur qui hoc facere tentaverit, sed hoc judicium quod modo agitur, ratum futuris maneat temporibus, et vestra redditio firma et stabilis permaneat. His taliter peractis, hoc divisimus. Tunc domnus imperator coram illis reddidit Aldrico praefixo episcopo per eorum judicium plena auctoritate monasterium Anisolae, in quo domnus Carilephus [Col. 0084B] corpore requiescit ad jus Cenomanicae matris ecclesiae, cui praefatus episcopus praeerat, futuris temporibus possidendum, et missos ei dedit qui ei inde plenam vestituram facerent, Fulconem, scilicet, comittem palatii, et Arduinum et Gaufridum comites, et Folcradum vassum dominicum, qui postea, sicut domnus imperator eis jussit, plenam et legalem vestituram per cloccas et ostia senioris ipsius monasterii ecclesiae, in qua etiam sanctus Carilephus corporaliter requiescit, et per portas ipsius monasterii jam dicto Aldrico episcopo multis coram testibus in ipso monasterio solemniter fecerunt. Hoc autem factum est anno incarnationis Dominicae 838, indictione II, et anno imperii praefati domni Ludovici piissimi imperatoris XXV, anno vero ordinationis [Col. 0084C] saepedicti Aldrici episcopi sexto. Pridie quoque Kalendarum Maiarum Aquisgrani palatio praedictum judicium est actum, et in ipsa die ipsa ratio a praefixo imperatore legibus est adimpleta et plena ratione peracta. Propterea ergo hoc memoriale conscribere libuit ut si aliqua altercatio deinceps exorta fuerit qualiter haec res acta sit, per hoc memoriale declaratum appareat: ut si aliquis ex hoc aliquam querelam facere tentaverit, evindicare minime valeat. Actum atque conscriptum est hoc memoriale Aquisgrani palatio Kal. Maii in sacrario sanctae Mariae, regnante Domino nostro Jesu Christo in perpetuum. Hae vero chartae et haec praecepta publice relecta et recitata sunt ante domnum imperatorem et [Col. 0084D] Drogonem ejus fratrem et archicapellanum, sive etiam ante suos missos quos domnus imperator ad hanc causam audiendam et discernendam constituit, seu ante conscriptos episcopos, comites et mininistros ac judices, quando hoc judicium in praescripto palatio judicatum est, et quando praefatum monasterium ad jus praefixae Cenomanicae matris Ecclesiae est legibus redditum et supradicto praetextu evindicatum; id est:

I. Traditio sancti Carilephi quam fecit sancto Innocenti episcopo per licentiam et consensum Childeberti regis.

II. Charta commendationis qualiter se domnus Carilephus per licentiam sui abbatis, exhortante domno Avito, una cum suis monachulis subdidit ecclesiae [Col. 0085A] civitatis, et in manus sancti Innocentis episcopi duabus vicibus se tradidit.

III. Precaria quam sanctus Carilephus accepit a sancto Innocente de eadem re.

IV. Praeceptum Childeberti regis quod jussit tacere super traditionem sancti Carilephi et super precariam quam ipse sanctus Carilephus accepit a sancto Innocente.

V. Charta donationis de rebus et villulis, et auro et argento et vestimentis tam ecclesiasticis quam et aliis, sive libris et crucibus et capsis vel reliquiis sanctorum multorum quae domnus Innocens in adjutorium ad monasterium Anisolae construendum et ornandum domno Carilepho et suis monachulis per scripturam tradidit.

[Col. 0085B] VI. Charta de conventionibus sancti Innocentis et sancti Carilephi mirae magnitudinis conscripta, et a quindecim episcopis firmata, ut eorum conventiones nullo modo irritae fierent, sed per omnia stabiles permanerent.

VII. Precaria quam sanctus Domnolus episcopus abbati suo Gallo fecit de monasterio sancti Carilephi.

VIII. Praeceptum quod Chilpericus rex sancto Domnolo episcopo fecit et suo abbati Gallo de monasterio Anisolae.

IX. Praeceptum emunitatis quod fecit Chilpericus rex sancto Domnolo episcopo de monasterio Anisolae et de omnibus villulis et rebus ad eum pertinentibus.

X. Precaria quam Haduindus episcopus de monasterio sancti Carilephi Sigranno abbati fecit.

XI. Praeceptum quod rex Chlotarius Haduindo episcopo et Sigranno abbati de monasterio Anisola fecit.

XII. Praeceptum emunitatis quod fecit Chlotarius rex Haduindo episcopo de monasterio Anisola et de omnibus villulis et rebus ad illud pertinentibus.

XIII. Precaria quam domnus Berarius episcopus de monasterio sancti Carilephi Ibboleno abbati fecit.

XIV. Praeceptum Dagoberti regis super precariam Ibboleni abbatis quam a domno Berario episcopo de [Col. 0085D] monasterio Anisola accepit.

XV. Praeceptum emunitatis quod fecit Dagobertus rex domno Berario, episcopo de monasterio Anisola et de omnibus villulis et rebus ad illud pertinentibus.

XVI. Precaria quam Gauziolenus episcopus de monasterio sancti Carilephi Didoni abbati fecit.

XVII. Praeceptum Chilperici regis quod fecit Gauzioleno episcopo et Sicbaldo abbati super precariam eorum de monasterio Anisola.

XVIII. Praeceptum Chilperici regis sub emunitatis tuitione Cenomanicae sedis. Ecclesiae factum Gauzioleno episcopo. Simul et confirmatio in hoc ipso praecepto continetur quam fecit super precariam [Col. 0086A] praedictus rex Gauzioleno memorato episcopo et Didoni abbati suo.

XIX. Praeceptum emunitatis quod fecit Theodoricus rex Berario episcopo de cellulis et villulis sui episcopii et nominatim de monasterio Anisola.

XX. Praeceptum emunitatis quod fecit Dagobertus rex episcopo Herlemundo de cellulis et villulis de suo episcopatu; ubi et monasteriolum Anisola commemorat, et suae sedis ecclesiae esse affirmat.

XXI. Monumentum de vita sancti Innocentis episcopi.

XXII. Exemplar de vita et actibus sancti Turibi episcopi.

XXIII. Praeceptum quod fecit domnus Carolus [Col. 0086B] Franconi episcopo quando ei monasterium Anisola per judicium et plenam auctoritatem reddidit et suae sedis ecclesiae confirmavit, sicut in eo continetur insertum.

XXIV. Praeceptum quod feeit domnus Ludovicus imperator Franconi episcopo de mancipiis sanctae Mariae et sancti Carilephi, in quo continetur monasterium Anisolae subjectum esse debere Cenomanicae matri Ecclesiae.

XXV. Praeceptum quod fecit domnus Carolus Franconi episcopo quando ei concessit ut hostes et itinera nulla faceret, sed Adalghisus suus propinquus omnia regalia servitia pro eo faceret, et per licentiam Franconis aliquam partem abbatiae sancti Carilephi teneret, et post obitum Adalghisi ad jus et regimen [Col. 0086C] Cenomanicae matris ecclesiae absque ulla contradictione revertetur, sicut in eo continetur insertum.

Huic judicio et redditioni interfuere subter inserti viri: Judith Imperatrix, Carolus gloriosissimus rex, Drogo archiepiscopus atque archicapellanus, Autcarius archiepiscopus, Hadalboldus archiepiscopus, Amaluvinus archiepiscopus, Aiulphus archiepiscopus, Rataldus episcopus, Ecardus episcopus, Erardus episcopus, Ebruinus episcopus, Wiliricus episcopus, Albericus episcopus, Ghefridus episcopus, item Albericus episcopus, Simeon episcopus, Ercan radus episcopus, Ionas episcopus, Vuiladus episcopus. Ansigaudus episcopus, Adalardus comes, Radulfus comes, Bonefacius comes, Adalbertus comes, [Col. 0086D] Vuarinus comes, Herbertus comes, Audulfus comes, Stephanus comes, Rainaldus comes, Cislebertus comes, Landricus comes, Gerardus comes, Abbo comes, Teoto comes, Poppo comes, Erminus comes, Anfredus comes, Adalgarius comes, Gebuinus comes, Tetghildus comes, Troandus comes, Ardoinus comes, Rumaldus comes, Herloinus comes, Hungarius comes, Theodoricus comes, Ricboto abbas, Ludovicus abbas, Stolido abbas, Hilduinus abbas, Burchardus abbas, Lantramnus abbas, Godolricus abbas, Daniel abbas, Georgius abbas, Elmeradus abbas, Vuaringarius abbas, Aldricus abbas, Eribertus abbas, Tethaldus abbas, Marcoardus abbas, Humbertus abbas, Eginardus abbas, Fulco vassus dominicus et comes [Col. 0087A] palatii, Ragenarius vassus dominicus et comes palatii, Teutfridus vassus dominicus, Adalelmus vassus dominicus, Henricus vassus dominicus, Engiscardus vassus dominicus, Diso vassus dominicus, Franco vassus dominicus, Teoto vassus dominicus, Folcradus vassus dominicus, Bernuinus vassus dominicus, Evrardus vassus dominicus, Salaman vassus dominicus, Egibertus vassus dominicus, Vuinitmarus vassus dominicus, Vuitbaldus vassus dominicus, Radulphus vassus dominicus, Gunzo vassus dominicus, Odorricus vassus dominicus, Cadilo vassus dominicus, Letricus vassus dominicus, Nantarius vassus dominicus, Robertus vassus dominicus, Isaac vassus dominicus, Hugo vassus dominicus, Dagobertus vassus dominicus, Ebruinus vassus dominicus, et reliqui [Col. 0087B] innumerabiles quorum nomina propter prolixitatem hic non inseruimus.

Haec est missa quae pro domno episcopo et pro omnibus sibi commissis in unaquaque hebdomada, id est quarta et sexta feria, una cum litania adimpleri debetur; et post istam subsequitur illa quam pro nobis in invicem canere debemus; et post illam subsequitur illa quam pro fratribus nostris defunctis cantare debemus.

Sanctae Dei genitricis Mariae ac beatorum apostolorum sive martyrum tuorum Gervasii et Protasii atque sancti Stephani simulque reliquorum martyrum [Col. 0095A] et confessorum virginumque atque omnium sanctorum tuorum assiduis intercessionibus quaesumus, Salvator mundi, pontificem nostrum Aldricum misericorditer protege, pariterque ei familiaritate atque consanguinitate conjunctos, et omnes sibi commissos utriusque ordinis viros et feminas ab omni pravitate defende, et secundum tuam voluntatem eis vivere tribue, omnemque populum Christianum misericorditer custodi, et animabus famulorum famularumque tuarum omnium sibi commissorum et commissarum atque cunctorum cunctarumque in Christo quiescentium requiem tribue benignus sempiternam, et sanctorum tuorum coetibus consociare digneris propitius. Per Christum, etc. Epistola ad Colossenses. Fratres, non cessamus pro vobis [Col. 0095B] orantes et postulantes. R\. Domine, exaudi, V\. Ne avertas. Evangelium secundum Joannem. In illo tempore, sublevatis Jesus oculis in coelum dixit: Pater, quos dedisti mihi, volo ut ubi ego sum, et illi sint mecum, ut videant claritatem meam quam dedisti mihi, quia dilexisti me ante mundi constitutionem. Pater juste, mundus te non cognovit. Ego autem novi te, et hi cognoverunt, quia tu me misisti et notum feci eis nomen tuum, et notum faciam, ut dilectio qua dilexisti me in ipsis sit, et ego in ipsis. Offert. Exaudi, Deus. Secreta. Oblationis hujus, Domine, placare muneribus, et intercedentibus omnibus sanctis tuis protege pontificem nostrum Aldricum et omnes sibi commissos commissasque atque omnem populum Christianum a cunctis defende [Col. 0095C] periculis, et animabus famulorum famularumque tuarum omnium sibi commissorum commissarumque atque cunctorum cunctarumque in Christo quiescentium per haec sancta sacrificia remissionem omnium tribue peccatorum, et vitam habere concede sempiternam. Praefatio. Vere dignum, etc., et tuam clementiam profusis precibus implorare, intercedente beata et gloriosa semper virgine Dei genitrice Maria, sanctisque martyribus tuis Gervasio et Protasio, sive sancto Stephano et omnibus sanctis tuis, cunctorum peccatorum veniam pontifex noster Aldricus consequi mereatur, et eos easque quos et quas ei cura regiminis consociasti ac familiaritate et consanguinitate junxisti, et omnem populum Christianum angelorum omnium sanctorum [Col. 0095D] tuorum praesidiis tuere, et animas famulorum famularumque tuarum omnium sibi commissorum et commissarum atque cunctorum cunctarumque in Christo quiescentium, ut in pacis ac lucis regione constituas deprecamur. Per Christum Dominum nostrum. Infra actionem. Hanc igitur oblationem quam tibi pro pontifice nostro Aldrico atque grege sibi commisso et propinquitate ac familiaritate junctis ei atque pro salute cuncti populi Christiani suppliciter immolamus, quaesumus, Domine, ut benignus accipias, et tua pietate concedas, ut et illis proficiat ad salutem hujus pietatis affectus, et animabus famulorum famularumque tuarum omnium sibi commissorum et commissarum atque cunctorum cunctarumque [Col. 0096A] in Christo quiescentium impetret beatitudinem sempiternam, diesque nostros. Ad communionem. Amen dico vobis. Ad complendum. Purificet, quaesumus, Salvator mundi, pontificem nostrum Aldricum divini sacramenti libatio, et gloriosa sanctae Dei genitricis Mariae atque omnium sanctorum oratio, et gregi sibi commisso ac familiaritate et consanguinitate junctis ei et omni populo Christiano misericordiam tuam ubique praetende, et animabus famulorum famularumque tuarum omnium sibi commissorum et commissarum atque cunctorum cunctarumque in Christo quiescentium remissionem omnium tribue peccatorum et vitam habere concede sempiternam. Per, etc. Alia. Omnipotens sempiterne Deus, sanctae Dei genitricis Mariae et omnium sanctorum [Col. 0096B] tuorum pia et assidua intercessione pontificem nostrum Aldricum ubique misericorditer protege et ab omnibus adversitatibus corporis et animae tua potentia defende, commissumque sibi gregem cunctum ad regendum custodi, et omnem populum Christianum conserva, atque illi et omnibus in Christo quiescentibus requiem tribue sempiternam. Per, etc.

Deus, qui charitatis dona per gratiam sancti Spiritus tuorum cordibus fidelium infudisti, da famulis et famulabus tuis diversorum coenobiorum et titulorum atque locorum, tam sacerdotum et levitarum quam et reliquorum fidelium tuorum quorum [Col. 0096C] quarumque memoriam agimus, et quorum quarumque his in titulis scripta continentur vocabula, fratribus ac sororibus et familiaribus nostris salutem mentis et corporis, ut te tota virtute diligant, et quae tibi placita sunt tota dilectione perficiant. Per Dominum. Lectio Jeremiae prophetae. Si iniquitates nostrae contenderint contra nos, Domine, libera nos, quaesumus, fac propter nomen tuum, quoniam multae sunt adversiones nostrae, Tibi peccavimus, exspectatio Israel es, Salvator noster, in tempore tribulationis. Tu autem in nobis es, Domine, et nomen sanctum tuum super nos invocatum est. Ne derelinquas nos, Domine Deus noster. Secundum Matthaeum. In illo tempore, dixit Jesus discipulis suis: Petite et dabitur vobis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur [Col. 0096D] vobis. Omnis enim qui petit accipit, etc. Secreta. Munera, quaesumus, Domine, quae pro nostra et omnium, quorum quarumque memoriam recolimus, et quorum quarumque his in diptychis nomina continentur inserta, redemptione oculis tuis tuae offerimus majestati placatus suscipe, et ad perpetuam nobis omnibus tribue pervenire salutem, per.

Omnipotens aeterne Deus, imploramus tuae majestatem misericordiae, ut nobis et omnibus quorum quarumque recolimus memoriam, et quorum quarumque nomina his in diptychis continentur inserta veniam largiri digneris peccatorum, ut ab omnibus inimici vinculis liberati, tuis toto corde inhaereamus [Col. 0097A] mandatis, et te solum semper tota virtute diligamus, et ad tuae quandoque beatitudinis visionem pervenire mereamur. Per Christum.

Hanc igitur oblationem, Domine, quam tibi pro peccatis atque offensionibus nostris, et omnium quorum quarumque agimus memoriam, et quorum quarumque hic continentur inserta vocabula, offerimus, ut cunctorum delictorum remissionem consequi mereamur, quaesumus.

Divina libantes mysteria, quaesumus, Domine, ut haec salutaria sacramenta illis proficiant ad prosperitatem et pacem pro quorum quarumque dilectione haec tuae obtulimus majestati. Per Christum.

Da famulis et famulabus tuis, quaesumus, Domine, [Col. 0097B] omnibus quorum quarumque memoriam agimus et quorum quarumque nomina his in diptychis continentur conscripta, seu etiam caeteris fidelibus utriusque sexus, in tua fide et sinceritate constantiam, ut in charitate divina firmati, nullis tentationibus ab ejus integritate vellantur. Per Christum.

Deus, cujus misericordiae non est numerus, suscipe pro animabus famulorum famularumque tuarum, quorum quarumque memoriam agimus, et quorum quarumque nomina his in diptychis conscripta esse noscuntur, preces nostras, et lucis eis laetitiaeque regionem in sanctorum tuorum societate concede. Per.

Deus, cui proprium est misereri et preces exaudire supplicantium, propitiare animabus famulorum famularumque tuarum diversorum coenobiorum et titulorum quorum quarumque memoriam agimus, et quorum quarumque hic assignata continentur vocabula, ut te miserante a vinculis peccatorum absoluti, ad aeternae beatitudinis requiem pervenire mereantur. Per.

Fratres, nolumus vos ignorare de dormientibus, ut non contristemini sicut et caeteri qui, etc.

In illo tempore, dixit Jesus turbis Judaeorum: [Col. 0097D] Amen, amen dico vobis quia venit hora, et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei, et qui audierint vivent, etc.

His quaesumus, Domine, placatus muneribus intende, et quod ad laudem tui nominis supplicantes offerimus, ad indulgentiam omnium quorum quarumque memoriam agimus, et quorum quarumque nomina hic continentur inserta, sive cunctorum fidelium proficiat defunctorum. Per.

Deus, qui nobis in Christo unigenito Filio tuo Domino nostro spem beatae resurrectionis concedis, praesta, quaesumus, ut animae pro quibus hoc sacrificium redemptionis nostrae tuae offerimus majestati [Col. 0098A] ad beatae resurrectionis requiem, te miserante, cum sanctis tuis pervenire mereantur. Per Christum.

Hanc igitur oblationem quam tibi offerimus pro animabus omnium quorum quarumque memoriam agimus, et quorum quarumque nomina his in diptychis conscripta esse noscuntur, seu cunctorum cunctarumque fidelium defunctorum defunctarumque, quaesumus, Domine, propitiatus accipias, et miserationum lagitate tuarum concedas, ut quidquid terrena conversatione contraxerunt, his sacrificiis emundetur, ac vinculis mortis absolutae, transitum mereantur ad vitam; diesque nostros, etc.

Propitiare, Domine, quaesumus, omnibus in Christo quiescentibus, et animae famulorum famularumque tuarum, quorum quarumque memoriam agimus, [Col. 0098B] et quorum quarumque nomina his in diptychis conscripta esse noscuntur, his purgatae sacrificiis indulgentiam pariter et requiem capiant sempiternam. Per.

Deus, cui possibile est omnes homines sine difficultate salvare, tanto benignus animabus famulorum famularumque tuarum diversorum coenobiorum et titulorum quorum quarumque memoriam agimus, et quorum quarumque hic assignata continentur vocabula, misericordiam concede perpetuam quanto eos ad Filii tui Domini nostri pertinere gratiam tribuisti. Per

Deus, vita viventium, spes morientium, salus omnium [Col. 0098C] in te sperantium, praesta propitius ut animae famulorum famularumque tuarum quorum quarumque memoriam agimus, et quorum quarumque nomina his in diptychis continentur inserta, a nostrae mortalitatis tenebris absolutae in perpetua cum sanctis tuis luce laetentur. Per Christum.

VERS. 1.— In principio creavit Deus coelum et [Col. 0112C] terram. Primum notandum quod mox Scriptura primo verbo aeternitatem atque potentiam Dei creatoris ostendit. Quem enim in principio temporum mundum creasse perhibet, ipsum profecto ante tempora aeternaliter exstitisse, designat; et quem in ipso conditionis initio coelum et terram creasse narrat, tanta celeritate operationis omnipotentem declarat, cui voluisse fecisse est. Et in hoc aperte datur intelligi quia utrumque simul ab eo factum est, quamvis utrumque ab homine dici non possit. In principio. Quod duobus modis accipi potest: in principio scilicet primum [ Z., primo] omnium, hoc est, in initio creaturarum, quod LXX Interpretes, et Symmachus, et Theodotion similiter transtulerunt. Et in Hebraeo scriptum est: Bresith, quod Aquila interpretatur, [Col. 0112D] in capitulo. Sive quod ait, in principio, intelligendum est, in Filio, qui de semetipso ait: Principium qui et loquor vobis (Joan. VIII, 5) . Et de quo Joannes dicit: In principio erat Verbum, et reliqua (Joan. I, 1) . Unde et in psalmo de ipso Psalmista ait: In capite libri scriptum est de me (Psal. XXXIX, 8) . Et ideo in principio, id est in Filio, imo per Filium fecit Deus omnem spiritalem corporalemque creaturam, quae coeli et terrae nomine appellata est. Sed magis hoc qui ita dicunt, secundum sensum quam secundum verbi translationem de Christo accipi volunt. Sed forte quaerit aliquis quare fecit Deus coelum et terram? Cui respondendum est: Voluntas enim Dei causa est coeli et terrae; et ideo major est voluntas [Col. 0113A] Dei quam coelum et terra; et qui hoc quaerit, majus aliquid quaerit quam est voluntas Dei, et nihil majus invenire potest. Compescat se ergo humana temeritas, et id quod non est non quaerat, ne id quod est non inveniat. Et si voluntatem Dei nosse desiderat, fiat amicus Dei. Quia si alicujus voluntatem hominis nosse vellet, cui amicus non esset, omnes ejus impudentiam [ Z., imprudentiam] aut stultitiam deriderent. Attamen arbitrari possumus mundum istum hominis causa esse fabricatum, qui domus illius quodammodo factus est; qui, cum diversis constet substantiis, unus est [ Z. om. est] tamen multis membris aptatus, ut ex his invicem mutuis operibus, quae necessaria homini futura erant gignerentur. Denique quod ait: Creavit Deus coelum et terram, [Col. 0113B] nonnulli simpliciter intelligentes, quibus sacra Scriptura nidus est, et non habentes pennas quibus queant alta petere, dum audiunt Deum, putant eum esse corporeum, et aliqua mole mirae magnitudinis summaque potentia praeditum. Isti enim non sunt per omnia contemnendi, sed potius implorandum est [ Z., om. est] pro eis, ut Dominus mittat angelum suum qui eos in nidum recollocet, et plumescant, atque alas spiritalis intelligentiae accipiant, ut Deum incorporeum et invisibilem intelligant, ne tanquam pulli implumes a viantibus conculcentur.

Alii vero, altioris intelligentiae sapientia [ Z., intelligentia sapientiae] praediti, quibus divina Scriptura non jam quodammodo nidus, sed fructus est atque cibus, qui per ramos hujus arboris gratulando volitant, [Col. 0113C] attendentes ipsum Deum incorporeum, invisibilem, et intelligunt qualiter in Filio, hoc est, in Verbo suo non transeunter sonando, sed aeternaliter manendo, creavit coelum et terram. Itaque [ Z., jamque] quod sequitur: coelum et terram, diversi diversa sentiunt. Nonnulli nomine coeli volunt intelligi coelum istud conspicuum; et terrae nomine terram hanc visibilem, ex qua gignuntur universa. Alii quippe illud intelligi volunt coelum thronum Dei, quod solius [ Z., solum] praesentiae divinae ab omni volubilitate hujus mundi manet secretum, de quo in sequentibus plenius suo loco dicturi sumus. Alii autem in coelo intelligunt spiritales creaturas, id est angelicam dignitatem; quia prima die ipsam spiritalem ⁜ a condidit, [Col. 0113D] de qua legitur in libro beati Job: Cum me laudarent simul astra matutina, et jubilarent omnes filii Dei (Job. XXXVIII, 7) ; in terra vero informem materiam. Alii quippe vocabulo coeli ac terrae ipsam informem materiam, ex qua creatum est coelum et terra. Nec immerito, quia futurum erat ut ex ipsa formarentur. Nam coelum postea scribitur factum. Taliter dictum est quemadmodum si, semen arboris considerantes, dicamus ibi esse radices, et robur, et ramos, et fructus, et folia, non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt. Ipsa enim confusa [Petr., inconfusa] materia quasi semen coeli ac terrae erat. Nam illi qui coeli nomine hoc visibile coelum, et terrae vocabulo hanc conspicuam intelligi volunt, si eis opponatur [Col. 0114A] quid [ Z., quod] Deus fecerit secunda et tertia die, omnino non habent quid respondere queant. Qui vero, ut dictum est, coeli nomine spiritales intelligunt dignitates, ac terrae vocabulo informem materiam, ex qua cuncta formata sunt, hi quoque recto sentiunt, et sensus eorum credendus est, ita tamen si idonei sunt ad discernendum [ Z., discendum] quid praecedat aeternitate, quid tempore, quid electione, quid origine. Nam duo quae in primo et in ultimo ponuntur loco, difficillima sunt ad intelligendum. Arduum namque est et difficillime comprehendi potest qualiter Deus sua aeternitate cuncta praecedit [Petr., procedit] . Duo vero quae medio ponuntur, id est qualiter tempore flos fructum, et electione fructus florem praecedat, facile valet comprehendi. Caeterum [Col. 0114B] quomodo origine, ut sonus cantum praecedit, obscurum ad capiendum est. Sed notandum est quia omnis cantus sonus, non omnis sonus cantus. Sonus enim formatus fit cantus, et non solum cantus, sed etiam suavis ac dulcis, ideoque sola origine sonus praecedit cantum. Sic quippe informis materia non aeternitate praecedit formatas creaturas, sicut Deus ipsam. Non tempore, quia tempora non fuerunt nisi post formatas creaturas. Nec electione cum penderet extremior, quia potiores sunt formatae creaturae quam informis substantia; sed sola sua origine praecedit formatas creaturas. Deus enim ex nihilo condidit informem materiam, et ex ipsa cuncta creavit, juxta quod scriptum est in libro Sapientiae: Non enim erat manus tua, Domine, invalida, qua creasti [Col. 0114C] mundum ex informi materia (Sap. XI, 18) . Unde philosophi, prout jam dictum est, non valentes penetrare quemadmodum divina Sapientia mundum creavit ex nihilo, aestimabant coaeternum esse mundum. Ista propterea dicunt, quia attendunt fabrum, et non Deum. Aiunt enim: Lignum adjuvat fabrum, et argentum argentarium, et aurum aurificem. His enim quamvis indigeant, tamen creare nequeunt. Dominus autem nihil horum indiguit, sed ex informi materia condidit omnia, non extra se tanquam faber (non enim faber facit lignum, sed de ligno aliquid facit). Omnipotens autem nulla re adjuvandus erat, quam ipse non fecerat, ut quod volebat efficeret, alioquin Deus non esset.

Sed quaeritur cur ita dictum est: In principio [Col. 0114D] fecit Deus coelum et terram, et non dictum est: In principio dixit Deus: Fiat coelum et terra, sicut de luce narratur: Dixit Deus: Fiat lux, et reliqua? Nisi quia prius universaliter nomine coeli et terrae comprehendendum erat, et commendandum quod fecit, et deinde per partes exsequendum, sicuti actum legitur. Sequitur:

VERS. 2.— Terra autem erat inanis et vacua. Cum superius ait: Creavit Deus coelum et terram, cur dicitur: Terra autem erat inanis et vacua? nisi quia ipsa informis materia, quae nomine terrae dicta est, inanis erat et vacua. Inanis videlicet, id est incomposita et necdum coadunata in species suas. [Col. 0115A] Vacua vero, quia vacabat a gignendis fructibus. Unde alia translatio dicit: Invisa et incomposita. Invisa propter obscuritatem, Incomposita propter deformitatem, quia adhuc tota abysso, id est, immensa profunditate tegebatur aquarum. Unde per hoc quod ait: Terra autem erat inanis et vacua, quale sit coelum, quod primum condiderat, potest intelligi, videlicet quod ab omni hujus mundi volubili statu secretum, divinae praesentiae manet semper quietum. Nam de nostro coelo, in quo sunt posita luminaria, qualiter vel quando sit factum, in sequentibus declaratur. Non ergo superius illud coelum inane creatum est et vacuum ut terra, quoniam nihil creatione [ Z., quae nihil creationis] protulit, quia mox beatissimis angelorum agminibus impletum est, de quibus [Col. 0115B] superius diximus, quos in principio cum coelo, et terra ad laudationem sui creavit, sicut ipse ad beatum Job dicit: Ubi eras quando ponebam fundamenta terrae? (Job. XXXVIII, 4.) Et paulo post: Cum me laudarent astra matutina, et jubilarent omnes filii Dei? (Ibid.) E quibus uni dicitur: Quomodo cecidisti de coelo? et reliqua (Isa. XIV, 12) . Si adhuc in coelo erat positus, quomodo dicit: In coelum conscendam? Sed quia legimus: Coelum coeli Domino (Psal. CXIII, 16) , cum esset in coelo, id est in firmamento, in coelum, ubi solium Dei erat, cupiebat ascendere. Seu sicut diximus superius, aut ipsa angelica dignitas, aut ipsa informis materia coelum intelligitur.

Et tenebrae erant super faciem abyssi. Abyssi nomine illa informis materia accipitur, eo quod obscura [Col. 0115C] erat et profunda. Ait enim: Et tenebrae, et reliqua. Quare ergo nominantur tenebrae, cum superius non commemorantur creatae? Ergo si conditae non sunt, nunquid aeternae sunt? Absit. Sed sciendum est quia tenebrae non est res substantialis, sed proprie nominantur tenebrae absentia lucis. Sicut enim silentium non est substantia, sed absentia vocis; et nuditas nihil est aliud nihil absentia tegumenti, et caetera talia, sic quippe tenebrae est [ Z., sunt] ipsa privatio lucis, et non aliquid sunt; sed ubi lux non est, tenebrae dicuntur. Bene namque dicitur: Tenebrae erant super faciem abyssi, quia nondum erat illuminata et manifestata supradicta informis materia. Seu etiam dicere possumus quod Deus non tenebras in aqua aut in aere fecit ullas, sed ordine [Col. 0115D] distincto providentiae suae, prius aquas cum coelo creavit ac terra, et [ Z., sed] has post modum, cum voluit ipse, lucis gratia venustavit. Quod usque modo eum et, in aqua ipsa, et in aere per quotidianum solis accessum ac discessum facere videmus. Ubi notandum quia cum duobus elementis, aqua videlicet et terra, duo condidit, ignem videlicet et aerem. Ignem in ferro et lapidibus, quoniam [ Z., quae] terrae viscere jam latebant condita, quod calidi aquarum fontes produnt [Petr., producunt] . Aerem vero in ipsa terra, cui esse permistus ex eo cognoscitur, quod cum fuerit humectata et temperiem solis acceperit, mox vapores exhalat largissimos.

Et spiritus Dei ferebatur super aquas. Quid est [Col. 0116A] quod dicitur, ferebatur? Nunquid tali modo quemadmodum sol terrae superfertur? Minime. Sed ferebatur non localiter, sed potentialiter, regendo et sustentando ipsam informem materiam; sicut superfertur rebus fabricandis voluntas artificis. Unde bene alia translatio dicit: Incumbebat [ Z., incubabat ], seu confovebat, in similitudine volucris, ova calore animantis, ut manifeste intelligatur de Spiritu sancto, et non de spiritu hujus mundi, sicut haeretici putaverunt. Quia sicut avis confovet, ut fetus in species producat, ita Spiritus sanctus fovebat ipsam informem substantiam ut cuncta conderet ex ea. Verumtamen quaerendum est quare nominantur aquae, cum supra non legantur creatae? Ergo nunquid aeternae sunt, sicut Manichaei suspicati sunt? Non. [Col. 0116B] Sed ipsi semetipsos fallunt [ Z., ipsi per semetipsos falluntur], quia non intelligunt quod vocabulo aquae ipsa invisibilis substantia nominetur, et congrue aqua signatur, quia fluida erat, et voluntati divinae adjacebat, ut omnia humorem habentia ex ipsa procrearentur. Cuncta siquidem quae nascuntur et nutriuntur, humore aquae concrescunt atque coalescunt. Sed sciendum est quoniam idcirco aquae appellatione notatur ipsa praedicta informis substantia, quia de illa non poteramus aliquid scire, nisi sacra Scriptura nostro more loqueretur. Una quippe res est, sed diversis nominibus distinguitur; ne si solummodo uno nomine appellaretur, hoc tantummodo crederetur. Et ideo variis nominibus nuncupatur, quia ex ipsa cuncta formanda erant, ut res ignota notis vocabulis [Col. 0116C] insinuaretur imperitioribus. Dicitur enim coelum, terra, abyssus, et aqua, quia futurum erat ut ex ipsa gignerentur. Sicut enim in parvo grano arboris variae species latent, sic profecto, prout jam praelibavimus, in hac informi materia cuncta occultabantur. Sed notandum est quia in capite hujus voluminis tota Trinitas declaratur. Nam subditur:

VERS. 3.— Dixitque Deus: Fiat lux, et reliqua. Quid est enim quod ait, dixit Deus? Nunquid sonando transeuntibus sonis locutus est? Minime. Ipse enim incorporeus est, et si loquitur, nunquid lingua Hebraea, Graeca, aut Latina loquitur? Non. Sed quod ait, dixit Deus, non ipse sonus accipitur locutionum [ Z., locutionis], sed illud quod intelligitur in sono. Apud Deum purus intellectus est sine strepitu et diversitate [Col. 0116D] linguarum. Dicere itaque Dei facere est, sicut scriptum est: Ipse dixit, et facta sunt, et caetera (Psal. CXLVIII, 5) . Verbum vero Dei unigenitus Filius est, Joanne attestante, qui ait: In principio erat Verbum, et reliqua. Porro quod ait, dixit, id est, in Verbo suo aeternaliter manente fecit. Caeterum quod ait, fiat lux, ob celeritatem divinae potentiae dicitur. Si enim quarta die describuntur luminaria facta, quae lucem administrant, quid est quod dixit, Fiat lux? An forsitan jam erat aliqua lux creata supra firmamentum, quo lumine sol illuminaretur? Sed nomine lucis angelica dignitas figuratur, quae profecto per superius coelum significatur, nunc lux dicitur. Prius itaque condita est, sed postea convertendo [Col. 0117A] ad contuendam gloriam sui creatoris lux effecta. Et ideo dictum est: Fiat lux, et facta est lux. Ac si manifeste diceretur: Convertatur ad contemplandum incessabiliter me. Decebat autem ut ipsa angelica dignitas, quae [Z., quia] sua dignitate cunctis creaturis excellebat, inhaerendo summae luci lux vocaretur, licet mutabilis esset condita. Si enim immutabilis esset condita, nullatenus alii merito superbiae ab illa aeterna visione corruerent. Sed quae [Z., quia] mutabilis exstitit natura, caeteris ruentibus, gratia divinae largitionis fecit immutabilem. Sed notandum quod quidam doctorum juxta fidem historiae simpliciter hoc intelligi volunt. Aiunt enim quod in superioribus ejusdem terrae partibus, quas et nunc diurna solis lux illustrare consuevit, principalis [Col. 0117B] haec lux emicuit, cujus visione beatissimi angeli frui coeperant. Nec [ Z., non est] mirandum, divina operatione lucem in aquis posse resplendere, cum et hominum operatione constat eas saepius illustrari, nautarum videlicet (Z., videlicet more] , qui in profundo maris demersi, emisso ex ore oleo, perspicuum sibi hoc ac lucidum reddunt. Si enim homo talia per oleum sui oris potest, quantam Deus per Spiritum oris sui lucem creare posse credendus est? Lege Hexaemeron Bedae, moderni doctoris, si ita volueris. Nos quidem beati Augustini, prout prius inseruimus, dicta sequi decrevimus.

VERS. 4.— Et vidit Deus lucem quod esset bona, et reliqua. Cur dicitur, vidit Deus, quasi novum aliquid accidisset, cum nequaquam crearet nisi aeternaliter [Col. 0117C] videret? Sed vidit Deus pro eo quod est, videre [ Z., videri] fecit. Saepe enim per efficientem id quod efficitur designatur. Dicitur laeta domus, et laeta epistola, et effundens hydriam [ Z., hydria] in canalibus, et caetera talia: quod genus locutionis a grammaticis metonymia vocatur. Vidit ergo Deus, id est, videre [ Z., videri] fecit, ipsi angelicae creaturae, quam bona a Deo condita est. Seu in hoc quod ait, vidit, in praedestinatione nobis videre [ Z., videri] fecit quam bona a Deo creata esset. Tali modo verbis praeteriti temporis rem futuram indicavit, quali modo apostolis ait: Omnia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. XV, 15) ; quod futurum erat ut faceret. Caeterum dum dicit, divisitque lucem a tenebris, ostendit quia distinctio facta est inter lucem [Col. 0117D] et tenebras, non tenebrae factae; quemadmodum clamando vocem, silentium autem non clamando dicimus, quia cessatio vocis silentium est. Distinguimus tamen sensu quodam inter ea, et illud vocamus vocem, istud silentium. Quemadmodum ergo recte dicimus facere silentium, sic recte Deus dicitur facere tenebras; quia lucem, quibus vult, temporibus et locis vel dat, vel detrahit. Quia, ut Clemens ait: Unam [ Z., imam], inquit, mundi partem illustrans aliam reliquit obscuram. Lucem videlicet in superiore orbis parte diffundendo, in qua humana erat conversatio futura, inferiora vero ejus priscis in tenebris remanendo. Si cui hoc accipere placuerit, nos, ut coepimus, B. Augustini [Suppl. ex Z., dicta] sequi, et expositionem magistri nisi sumus.

Et divisit Deus lucem ac tenebras [ Z., a tenebris ], et reliqua. Id est, coelestes angelorum cives ab inmundis spiritibus, quando Lucifer avertendo a Creatore, et convertendo ad se, aestimans sibi sufficere, superbia tumidus, sine auxilio sui conditoris, ejectus est cum suis sequacibus a coelestibus, et caeteri in sua stabilitate permanserunt, hos nuncupans diem, illos noctem, juxta quod sequitur, appellavitque lucem diem, et tenebras noctem. Quia ruina ruentium aeterna facta est stabilitas permanentium, licet quidam dicant quod divisio lucis a tenebris distinctio sit formatae rei ab informi; appelatio autem diei et noctis, inquiunt, insinuatio distributionis est, [Col. 0118B] qua significetur nihil Deum inordinatum relinquere. Sed quod ait, vocavit, dicitur, vocari fecit. Quia sic distinxit omnia et ordinavit, ut discerni possent et nomen accipere. Sequitur:

VERS. 5.— Factumque est vespere et mane dies unus. Quaerendum est cur dicatur, vespere et mane, cum adhuc non erat sol in firmamento, cujus occasu vespere et ortu mane efficerentur? An forte tantum spatium prima, et secunda, et tertia dies habuit, quantum est ab ortu solis usque ad occasum, et iterum aquilonem gyrando revertitur ad orientem, ut suo fulgore tenebras mundi propellat, et quod spatium illi qui in antris et in ergastulis, licet luce careant, sentire per usum possunt; quod fortassis ita intelligi valeret, nisi adderetur vespere et mane. [Col. 0118C] Unde restat ut in [Cod. Z. om. in] vespera intelligatur perfectio praecedentis operis, et mane inchoatio subsequentis. Loquitur enim more nostro Scriptura, ut distinctio operum Dei intelligatur. Porro quod ait, vespere et mane dies unus, potest referii ad angelicam creaturam. Quando enim intuitum avertebat a Deo, et convertebatur ad contuendam creaturam, quodammodo vespere erat; cum vero ad Creatorem convertebatur, ut in ipso clarius intelligeret creaturam, mane erat. Verumtamen si permansisset in consideratione creaturae, non solum vespere, sed etiam nox esset. Dies unus bene additur propter unitatem angelicae dignitatis, quae ita uni Deo contemplando inhaeret, ut nunquam intuitum amoveat a contemplatione.

[Col. 0118D] VERS. 6.— Dixit quoque Deus: Fiat firmamentum, et caetera. Firmamenti nomine coelum conspicuum appellatur, jam distinctum ab illa informi materia, de quo in sequentibus dicitur: Vocavitque Deus firmamentum coelum. Sed quaerendum est quale sit firmamentum, quod dividat aquas superiores ab inferioribus? Nam nonnulli dicunt firmamentum esse coelum aereum, a quo aves coeli nominantur, quod dividat aquas nubium ab aquis fluminum. Alii vero intelligi volunt coelum sidereum, sive aethereum, eo quod dividat aquas superiores ab inferioribus. Neque enim incredibile est invisibiles aquas consistere super firmamentum, sed si sunt non fluidae, quia non fluitant, sicut istae visibiles. Unde aliqui glaciali [Col. 0119A] soliditate persistere aestimant, non vaporali tenuitate, sicut ex stella Saturni, quae frigidissima est, autumant. Quia, inquiunt, ex his aquis frigidam esse, eo quod juxta summum coelum per triginta annos cursum suum peragat, licet hoc negare velint, qui de ponderibus disputant. Nec propriis distinctae locis locatae tanquam flumina, et non locorum sedibus, sed dignitate naturae superare coelum dicunt; quia cum sit coelum corpus pulcherrimum, omnis invisibilis creatura, ut beatus Augustinus ait, excedit etiam pulchritudinem coeli. Ideoque, ut idem doctor eximius putat, aquae super coelos sunt. Ait enim: Quo modo autem et qualeslibet aquae ibi sint, esse ibi eas minime dubitemus; quia major est, inquit, Scripturae hujus auctoritas, quam omnis humani [Col. 0119B] ingenii capacitas. Quae aquae universam terrae superficiem in tantam tegebant altitudinem, sicut alii doctores aiunt, ut usque ad illos locos pertingerent ubi nunc usque super firmamentum coeli ex parte residentes, nomen Dei creatoris cum coelis coelorum laudare, non desinunt. Denique si aliquis hoc negare voluerit, iste, si hominem crearet, ut Deus, epitimam non poneret in capite, sed in stomacho. Attamen de hac re non est nostrum temere definire, quia remota est a nostris visibus. Quidam autem aquas supernas accipiunt populos angelorum, de quibus scriptum est: Et aquae, quae super coelos sunt; laudent nomen Domini (Psal. CXLVIII, 4) . Inferiores vero aquas homines terrae [ Z., terra] degentes, de quibus dicitur: Aquas quas vidisti, populi sunt et [Col. 0119C] gentes, quas utique coelum sidereum ab invicem segregat.

VERS. 9.— Dixit quoque Deus: Congregentur aquae, quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida, et reliqua. Si enim totus mundus erat aquis plenus, ubi congregatae sunt, nisi quod ait: Congregentur in locum unum? ac si diceret: Distinguat, atque producat jam ex se species suas illa informis materia, et appareat species aquarum, et species terrae. Ipsa enim congregatio in unum ipsa est aquarum formatio, quas videmus et tangimus. Et quod ait, appareat arida, quid aliud dici intelligendum est, nisi materies accipiat visibilem formam, quam nunc habet terra ista? Quae bene, inquam, terra arida vocatur, quia, sicut ignis proprie calorem, et aqua humorem, [Col. 0119D] ita quoque terra ariditatem habet.

VERS. 10.— Congregationesque aquarum appellavit maria. Notandum quod omnes congregationes aquarum, sive dulces sint sive salsae, juxta idioma linguae Hebraicae maria nuncupantur. Sed in Hexaemeron jam dicti doctoris Bedae ita legimus: Fieri, inquit, potuit, ut terra ipsa longe lateque jussu Creatoris subsidens, alias partes praeberet concavas, quibus fluentes aquae reciperentur, ut appareret arida. Potest etiam non absurde intelligi ac credi rariores primarias fuisse aquas, quae velut nebula terras tegerent, congregatione autem esse spissatas, quae datis sibi locis capi possent, apparente arida in reliquis. Et bene ait, in locum unum, quia jugi unda [Col. 0120A] atque continua Oceano ac mari junguntur Magno. Sequitur:

VERS. 11-13.— Germinet terra herbam virentem, et reliqua, usque cujus semen sit in semetipso. Cur ait, in semetipso, cum multae arbores non proferant fructum, ut in ipso habeant semen? Sed sciendum est quia si non habent in fructu, habent in radice, ex qua germinentur.

Et vidit Deus quod esset bonum, et caetera. Si ergo herbae, et fructus terrae, et ligna pomifera bona sunt, et dictum est: Vidit Deus cuncta quae fecerat; et erant valde bona; et ad extremum subjungitur: Requievit Deus ab omnibus operibus; quid de herbis venenosis, et lignis nocivis dicendum est? Et quid est quod ad Adam ait de spinis et tribulis: Terra tua [Col. 0120B] spinas et tribulos germinabit tibi? nisi ut intelligat qui proponit, quia non absolute dictum est: Terra spinas et tribulos germinabit, sed ait, tibi; ac si diceret: Incipiat tibi germinare ad exercitium laboris, quae prius germinavit pabulum ad usus jumentorum et bestiarum. Nisi enim peccasset, nequaquam noxia illa terra germinaret. Unde apparet quia post peccatum illius coepit terra spinas gignere. Nam de herbis arboribusque venenosis et nocuis sciendum quia valde bona condita sunt; quia si non praebent escam, administrant medicinam; et si nobis noxia videntur, feris et avibus innoxiae sunt, quia eis praebent pabulum, licet nobis non praebeant alimentum. Et ideo, sicut dictum est, omnis creatura valde bona condita est, sed post peccatum primi parentis actum [Col. 0120C] est ut aliquae infructuosae arbores et steriles apparerent, et herbae venenosae, ut ex ipsis homo peccatum suum quodammodo consideraret, et commoneretur aliquando averti a peccatis, et ad Dei praecepta converti, et expavesceret amittere culturam Dei, et sterilis apparere in agro Ecclesiae, si non esset arbor fructuosa. Seu propterea arbores infructuosae, et herbae nocivae creatae; ut nulla indignis aperiantur mysteria [ Z., ministeria], neque ostendatur in qua figura futurorum ista dicta sunt.

VERS. 14-19.— Dixit autem [ Z., itaque ] Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, et caetera. Si quarta die facta sunt luminaria, quare superius [ Z., prius] dictum est vespere et mane, nisi, prout jam dictum est, in vespere accipitur expletio precedentis [Col. 0120D] operis, in mane inchoatio subsequentis?

Et sint in signa, et tempora, et annos, et dies. In signa, juxta quod Dominus ait: Erunt signa in sole, et luna, et stellis (Luc. 21, 25) . Signa dicuntur eo quod in futurum aliquid signant quia sunt talia signa in sideribus quae tempestates, et pluvias, et bella denuntiant, et etiam nonnulla navigantibus in mari viam ostendunt. Et in tempora, quia suis vicissitudinibus tempora distinguunt, veris videlicet et aestatis, autumni et hiemis. Dies et anni ad cursum solis et lunae quia sunt solares dies, sunt et lunares juxta calculatores. Seu quia antequam formarentur, non erat unde diei noctisque horae signarentur. Nam scriptum est: Fecit lunam in tempora [ Z., tempore ]; [Col. 0121A] sol cognovit occasum suum (Psal. CIII, 19) . Sed quaerendum est, si coepta hic sunt tempora, et incipiunt dies articulis et momentis horarum decerni, quid dicendum est de illo spatio quod fuit usque ad quartum diem? Nunquid non [ Z. om. non] tempora fuerunt? Sed quodammodo tempora fuerunt, sed non est illud spatium distinctum articulis horarum ut modo distinguitur [ Z., distinguuntur], sed pertransiit quia sol non erat quo discernerentur. Tali modo factum est quodammodo, sicut nunc agitur quando sol nube tegitur et tempora non possunt distingui, sed tamen spatium diei transit.

VERS. 20-23.— Dixit igitur Deus: Producant aquae reptile animae viventis, et volatile, usque, benedixit eis Deus dicens: Crescite, et caetera. Hic ostenditur [Col. 0121B] quia reptilia et volatilia unius naturae sunt atque originis, sed nomine aquae etiam aer iste intelligitur, qui et a sapientibus aquis deputatur [ Z., qui a sapientibus aqua disputatur], eo quod exhalatione aquarum evaporando pinguescit, et volatus avium suscipit. Nisi enim quamdam crassitudinem haberet, volatus illorum non sustineret. Unde aestivo tempore, quando serenum est, terram irrorat et guttae apparent. Et nisi aqua aliquod solidamentum haberet, corpora hominum natantia et volucrum non ferret; et ideo quidquid undosum est et confluidum [ Z., fluidum] piscibus; quidquid vero crassum est et exhalat, avibus deputatur. Quod enim aer pinguis et ventosus, et flatum praebeat, philosophi in monte Olympo probaverunt: quia, inquiunt, quod in [Col. 0121C] ejus cacumine nec ventus sentiatur, nec nubes colligantur, quoniam excessit altitudine sua totum istum aerem humidum in quo aves volitant, et ideo nec aves ibi volitare asseverantur, solebant per singulos annos causa sacrificiorum cacumen ejus ascendere, et aliquas notas in pulvere scribere, quas alio anno integras inveniebant; quod fieri non posset si ventos aut pluvias locus ille pateretur: et spongias humectatas naribus applicabant, unde crassiorem et consuetum spiritum ducerent, quia tenuitas illius aeris non eos inspirabat. Qui etiam nullam se avem in eo loco aliquando vidisse asserunt. Nam quod ait: Benedixit eis dicens: Crescite, et reliqua, hic primum ideo benedictionem intulit, quia animantia [Col. 0121D] creata sunt, sive quia futurum erat ut per aquam baptismi homines benedictionem consequerentur.

VERS. 24-25.— Dixit autem Deus: Producat terra animam viventem, et reliqua, usque et vidit Deus quod esset bonum. Si enim Deus vidit quod esset bonum, quid dicendum de putredine arborum et infirmitatibus diversarum creaturarum? nisi quoniam cum creata sunt, non apparebant istae infirmitates, sed in sua origine acceperunt ut in futuro haberent. Sed quid est quod ait: Vidit Deus quod esset bonum, id est in ea bonitate placuit ut maneret, in qua placuit ut fieret quod fecit. Sequitur:

VERS. 26.— Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Quid est quod ait: Faciamus hominem ad imaginem nostram? nisi quia jam rationabilis [Col. 0122A] creatura condebatur, ut quodammodo cum consilio facere videretur, et ut nobilitas ejus ostenderetur. Ideo ait, Faciamus. Sed quare superius dictum est, dixitque Deus: Fiat; et hic ait, Faciamus hominem ad imaginem, et reliqua, pluraliter? Ut ostenderet, quia trinus est Deus in personis, et unus in deitatis natura [ Z., in deitate natura]. Inde est quod in consequentibus dicitur: Et creavit Deus hominem ad imaginem suam, et reliqua. Homo quippe ad imaginem Dei dicitur, secundum quod animam habet invisibilem et immortalem in sua natura. Sed si imago Dei est ipsa ratio animae, similitudo vero ipsius est aeterna vita, quam daturus est omnibus electis, quando erit illud quod Joannes ait: Similes ei erimus, et reliqua (Joan. III, 2) , non [Col. 0122B] aequales facti Divinitati, sed sociati aeternitati. Aliter: si imago Dei est in interiori homine, similitudo in moribus: sed imaginem Dei omnes habent, similitudinem vero pauci. Illi enim specialiter similitudinem illius tenent, qui sunt imitatores ejus et illud adimplent quod ait: Sancti estote, quia ego sanctus sum, et reliqua (Lev. XI, 44) . Nam subditur, et praesit piscibus maris, et caetera. Igitur si cuncta animantia et volatilia ad hoc creata sunt ut homini subjecta essent, quid est quod multa noxia patitur a bestiis? Ecce vult abigere aves nonnullas, et non valet superare bestias [cod. Z. om. bestias] , et non potest, et etiam saepe pro fragilitate humana ab ipsis interimitur. Et licet omnibus dominari non queat, tamen nullatenus dominatur a bestiis [ Z., [Col. 0122C] nullatenus dominatur bestiis]. Sed quisquis ista proponit, attendit qualis factus est homo post peccatum; et non considerat qualis exstitit antequam peccaret. Conditus namque ad imaginem Dei, si persisteret in suo ordine, omnia ei subdita manerent. Verumtamen quia praevaricator factus est mandatorum Dei, quaedam ei ad utilitatem concessa sunt, quaedam vero in flagellum conversa, juxta quod ipse per prophetam ait: Ego Dominus faciens pacem, et creans malum (Isa. XLV, 7) . Creare videtur Deus malum, quando homo a creaturis, quae sibi subjectae esse debuerant, flagella patitur. Igitur si homo teneret ordinem suum, servarent et bestiae obedientiam suam, juxta quod in beato Daniele ostenditur, cui leones subjecti etiam tempore famis fuerunt.

[Col. 0122D] VERS. 27.—Notandum [ Z., Notandumque quod], quia quod homo ad imaginem Dei conditus sit, et bestiis praeesse, in ipsa creatione sui et creaturarum ostensum est. Homo namque creatus est erectus ut coelestia consideraret; bestiae vero pronae, ut ostenderent obedientiam suam. Creavit igitur Dei Filius [ Z., Deus Filius] hominem ad imaginem suam, et creavit ad imaginem Patris, quia ipse est imago Dei Patris, ad cujus imaginem etiam conditus est homo. Secundum enim, prout jam dictum est, interiorem hominem [ Z., in interiore homine], quia rationalis est, et animam habet in sua natura, et immortalis factus est. Unde Apostolus ait: Vir non debet velare caput [ Z., caput suum ], quia imago Dei est: mulier autem velet [Col. 0123A] caput suum, quia imago est viri (I Cor. XI, 7) . In quantum enim homo ad coelestia tendit et divina contemplatur, non debet velare caput, id est, obstaculum peccati menti opponere. Si autem omiserit divina meditari, et converterit ad terrena superflue, non jam vir, sed femina dicitur, et ideo velet caput ut mulier, id est ponat obstaculum justitiae, ne dum licita cogitare coeperit, ad illicita prorumpat, et totum se ad exteriora diffundat, unde Deum offendat.

Masculum et feminam creavit eos. Cur dicitur feminam creatam esse, cum postmodum narratur formata, nisi quia per originem in viro creavit eam, quia [ Z., quae] ex viro formanda erat? Masculum autem unum et feminam imprimis creavit Deus unam, [Col. 0123B] non ut animalia et caetera plura, ut humanum genus ardore ad invicem charitatis constringeret, quod se ex uno parente ortum [ Z., ortum esse] meminisset. Unde mulierem ex viri latere formavit, ut mutua illorum conjunctione terram esse implendam doceret.

VERS. 28.— Benedixitque illis dicens: Crescite, et multiplicamini, et replete terram, et subjicite eam. Hanc sententiam nonnulli historialiter sentiunt, quidam vero spiritaliter; sed melius, qui utroque modo. Sed sciendum, quoniam non est incredibile, secundum benedictionem Dei posse crescere et multiplicari eos per coitum, si obtemperantes fuissent praeceptis divinis, ita vero ut membra genitalia moverentur natura, non aliqua instigante concupiscentia libidinis, ut tot videlicet procrearentur ex eis [Col. 0123C] electi, quot eligendi sunt ex omnibus gentious ad instaurandum numerum angelorum, et nequaquam sibi succederent moriendo; sed completo numero electorum a corporali paradiso sine morte ad coelestem transirent. Sed quibusdam hoc impossibile videtur, ut membra potuissent moveri absque libidine, cum membra, inquiunt, concupiscentia moventur. Sed attendant quia non solum in hominibus, sed etiam in bestiis irrationabilibus aliqua membra moventur, et caetera immobilia permanent, quae eis, si dicerentur, non crederent nisi cernerent. Saepe namque cutis animalis, muscis stimulata, movetur sola, ut muscas excutiat, caetera membra immobilia perseverant. Sic etiam et auris una movetur, et caetera quiescunt; et multa alia quae incredibilia forent [Col. 0123D] nisi viderentur. Si itaque ista possunt fieri in membris irrationabilium, quanto magis ex benedictione Domini membra natura, non concupiscentia ad procreandum moveri quiverant? Et sicuti in cultu ruris agitur ad segetes procreandas, ita Adam sine concupiscentia in illa muliere valuit prolem procreare.

Salva historiali narratione, potest referri ad fecunditatem animae, crescite, id est, multiplicamini augmentando virtutes, et replete terram, sub carnis virtutibus fecunditate, et subjicite spiritui, et dominamini bestiis, hoc est, motibus, quos similes bestiis, per temperantiam [ Z., habetis per intemperantiam]; qui si erumpunt in perniciosas delectationes, [Col. 0124A] similes sunt bestiis; si autem reguntur, omnino mansuescunt. Hinc Paulus ait: Qui autem sunt Christi, carnem suam crucifixerunt (Gal. V, 24) . Sed quaeritur in quam utilitatem dominationem accepit homo in pisces, et volatilia, et caetera, vel ad quos usus? Non enim comederet si non peccasset, sed ad escam solum arborum sunt fructus in prima conditione concessi. Nisi forte dicendum est quia peccaturum praesciebat eum Deus, et mortalem peccando futurum. Ideoque solatia primordialiter instituit, quibus suam fragilitatem possit tueri, seu alimentum ex his vel caetera necessaria.

VERS. 29, 30.— Dixitque Deus: Ecce dedi vobis omnem herbam, et universa ligna, etc., usque, ut sint vobis in escam, et cunctis animantibus terrae. Cur [Col. 0124B] enim herbae, et fructus lignorum dicuntur dati in escam cunctis animantibus terrae, et volatilibus, cum multae sint [Petr., sunt] bestiae, et volatilia, quae carnes comedunt, et non aluntur frugibus terrae, sicut sunt leones et caetera, nisi aut specialiter illa posita sunt quae his pascuntur escis; aut etiamsi carnes comedunt, ex his aluntur, quia corpora eorum comedunt quae his herbis aut frugibus pascuntur, sicuti serpentes, qui morantur in arenosis locis, sed mortes animantium sunt eis in escam.

VERS. 31.— Vidit Deus cuncta fecit, et erant valde bona. Cum enim superius multa creata sunt, et dictum est per singula, Et vidit Deus quod esset bonum, cur in fine dicitur, et erant valde bona, nisi quia in suis speciebus divisa bona sunt; juncta autem [Col. 0124C] simul non solum bona, sed etiam in sua generalitate valde bona sunt? Verbi gratia, laudas oculum in corpore per se, etc.; alia membra specialiter; conjuncta autem, ut sit unum corpus, non solum bona dicis, sed etiam valde bona; et in tantum generalitas laudatur in corpore, ut etiamsi aliquod membrum inde praecidatur, non solum est inutile, sed etiam foedat corpus. Seu ideo homine condito bene singulariter non dicitur, vidit Deus quod esset bonum, sicut de caeteris creaturis, sed post cuncta creata dictum est, et erant valde bono, quia propter hominem creata sunt. Nam antea quasi singula erant bona; homine autem, propter quem condita sunt, creato, jam dicitur, valde bona, quia omnia in decorem hominis creata sunt, homo vero in gloriam [Col. 0124D] et laudem conditoris sui factus est.

VERS. 1.— Igitur perfecti sunt coeli et terra, et omnis ornatus eorum. Bene pluraliter coeli ponuntur, quia, secundum auctoritatem Scripturarum, tres esse comprobantur: primum videlicet aereum, a quo aves coeli nominantur; secundum aethereum, vel sidereum, ubi luminaria continentur; tertium spiritale, quod proprium est angelorum, de quo Paulus apostolus ait: Scio hominem raptum usque ad tertium coelum (II Cor. XII, 2) . Unde post pauca subdidit, raptum in paradisum. Quod enim praemisit, tertium coelum, hoc iterum iteravit, cum ait, in Paradisum. [Col. 0125A] Sed sciendum est quia ornatus coeli spiritalis sunt angeli, archangeli, throni, etc.; ornatus vero aetherei coeli, sol, et luna, et stellae: ornatus autem aerei coeli nubes, venti, pluviae, volatilia diversi generis. Terrae namque ornatus est mare [Petr., ornatus in aere] , juga montium, subducta vallium, tensa [ Z., densa] camporum, vicissitudines temporum, species fructuum, decursus aquarum, et caetera. Sequitur:

VERS. 2.— Complevitque Deus die septimo opus suum quod fecerat, et requievit die septimo, et caetera. Ideo juxta historiam senario numero mundi creationem perfecit, quia ille numerus perfectus juxta arithmeticae disciplinae legitur rationem, ut ostenderet Deus omnia perfecta et valde bona eum [Col. 0125B] condidisse. Caeterum altius requiritur quid est quod hic dicitur, requievit, cum ipse in Evangelio ait: Pater meus usque modo operatur, et ego operor? (Joan. V, 17.) Sed de requie Dei trimoda [Petr., tribus modis] expositio a doctoribus ponitur. Primum quod hic ait, requievit, id est a condendis novarum creaturarum generibus cessavit, quia deinceps nihil novi creavit per originem. Sed tamen usque modo operatur regendo et ministrando creaturam suam, quam ex informi materia condiderat. Aliter: quod ait, requievit, ideo dictum est quia futurum erat ut ipse, per quem facta sunt omnia, pro nostra redemptione ipso septimo die quiesceret [ Z., requiesceret] in sepulcro. Seu translato genere locutionis potest referri ad membra capitis. Dicitur namque, [Col. 0125C] Deus requievit, pro eo quod est, requiescere fecit, quia nimirum in ipso electi perfectam obtinent requiem post hanc vitam aerumnosam, quae per sex dies figuratur velut in septimo die in requie coelesti, quae interim alia in vita suscipit animas electorum, donec tandem adveniat octava dies futurae resurrectionis. Bene namque dictum est, requievit Deus post valde bona opera, ut ostenderet quia aliter electi non valent pertingere ad septimam diem, ad requiem scilicet beatam, nisi post opera valde bona. Movet denique ad quaerendum qua ex causa sex diebus operari voluit omnia opera sua, et septimo quiescere, nisi quia iste numerus magnum retinet mysterium. Si enim dividatur in duo, id est in unum et sex, in uno signatur unitas divinitatis, seu [Col. 0125D] unio [ Z., unitas] charitatis; in sex vero perfectio bonorum operum, et in septimo aeterna requies animarum. Voluit namque Deus idcirco opera sua sex diebus agere, et septimo requiescere, ostendens quod illi qui modo unitatem charitatis perfectionemque bonorum operum exhibent, pervenient ad requiem coelestem, ut contemplentur unitatem divinae majestatis, licet dicatur et altius. Senarius vero numerus primus opere et actu perfectus est, quia in sex diebus creavit Deus coelum, et terram, et partibus suis impletur. Nam unus, duo, tres, fiunt sex. Significatur enim in requie diei septimi, quod Deus ante creationem mundi in seipso natura et potestate perfectus est, et aeternaliter in seipso habet requiem; [Col. 0126A] creaturae vero actu ab ipso creationis accepto habent per ipsum in suis naturis perfectionem quamdam, quia unaquaeque creatura creata est perfecta a Creatore, et requiem in operatione obedientiae, et maxime rationabiles creaturae eo bono beatae sunt ut in conditore suo requiescant. Sequitur:

VERS. 3.— Benedixitque diei septimo, et sanctificavit illum. Cur de die sabbato dicitur: Benedixit Deus diei septimo, et sanctificavit illum, dum de aliis diebus hoc non legitur eum dixisse? Ideo ut ostenderet sanctorum requiem post sex hujus saeculi aetatum labores in aeterno sabbato, et benedicta requie quieturos, sicut dicturus erit: Venite, benedicti Patris mei, et reliqua (Matth. XXV, 34) . Ideo et illa dies sine vespera legitur, quia ultima requies sanctorum [Col. 0126B] sempiterna erit. Et congrue quippe dicitur, sanctificavit et benedixit, quia sancti ex benedictione Domini aeternam percipiunt requiem.

Sed, his praelibatis, notandum est quod operatio divina quatuor modis distinguitur. Primo, quod in verbi [ Z., verbo] Dei dispensatione omnia aeterna sunt. Secundo, quod in materia informi, qui vivit in aeternum, creavit omnia simul. Tertio, quod per opera dierum sex varias distinxit creaturas. Quarto, quod ex primordialibus seminibus non incognitae naturae oriuntur, sed notae saepius, ne pereant, reformantur. Hactenus historiam succincte tetigimus, licet pauca intermixta sint quae ad spiritalem pertinere videantur sensum. Sed spiritalem intelligentiam praetermittimus causa brevitatis; quam si quis [Col. 0126C] cognoscere desiderat, librum Isidori legat caeterorumque doctorum campos percurrat, quia nimirum historia divinae legis non est sine mystica significatione conscripta, teste Paulo apostolo, qui ait: Lex enim figuram habet futurorum bonorum (Col. II, 17) , non ipsam imaginem rerum. Et alibi: Haec omnia in figura contingebant illis (I Cor. X, 11) . Quod etiam exponens exemplum hujus historiae, ubi dictum est: Propter hoc relinquet homo patrem, et matrem, et caetera, manifestavit inibi sacramentum esse, cum dicit: Sacramentum hoc magnum; ego autem dico in Christo et in Ecclesia (Ephes. V, 32) . Sed historiam Veteris Testamenti atque prophetarum ita accipere debemus ut neque mysticam significationem in omnibus requiramus, neque etiam historialem, sed [Col. 0126D] partim mysticum sensum, partim etiam superficiem historiae. Ubicunque enim historialis intelligentia ponitur, tantummodo propterea fit ut in ea contineatur spiritalis intellectus, sicut in vasis musicorum agitur. Ponuntur enim ibi ligna, ponuntur et chordae, ut his contineantur et suaviter sonare possint. Sic et historia ponitur, ut in connectendo spiritalem intelligentiam contineat. Sequitur:

VERS. 4.— Istae generationes coeli et terrae, quando creatae sunt in die quo fecit Dominus Deus coelum et terram. Sequitur hic recapitulatio sex dierum operum Dei propter illos qui mundum coaeternum dixerunt, et sine initio eum semper fuisse affirmant, ut ore conticescant atque penitus confundantur. [Col. 0127A] Sed requirendum est quid est quod hic ait, in die quo fecit coelum et terram, cum superius sex diebus omnia opera sua distincte patrasse legitur, nisi quod rerum omnium origo simul creata est in substantia, quae varias restabat producenda formarum in species, juxta quod scriptum est: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul (Eccli. XVIII, 1) . Potest et altius intelligi. Diem namque quo tempore primordialis creaturae posuit, sicut et Apostolus [ Z., sicut dicit Ap.]: Ecce nunc dies salutis (II Cor. VI, 2) , diem totum tempus intelligi voluit quo sancti in hac vita pro aeterna salute laborant. Sequitur:

VERS. 5.— Et omne virgultum agri, antequam oriretur in terra, omnemque herbam regionis, priusquam germinaret. Quomodo herba et virentia agri [Col. 0127B] antequam exorirentur, condita sunt? Et si non erant exorta, quomodo erant facta [Petr., sexta] , nisi quod causaliter et originaliter tunc condita sunt quando dictum est: Producat terra herbam virentem? Tunc eam constat producendi accepisse virtutem, et in ea virtute tanquam in radicibus, ut ita dixerim, temporum facta erant, quae tempora erant orienda. Et bene ait, omne virgultum agri, et reliqua, ut celeritatem operis Dei insinuaret; id est antequam aliqui fructus ex terra crescendo orirentur aut germinarent, repente omnes campi et colles herbis erant et arboribus cooperti. Non enim pluerat Dominus super terram, et homo non erat qui operaretur terram. Cur de homine, qui jam sexta die factus fuerat, hoc recapitulatur, nisi quando fecit Deus [Col. 0127C] omne virgultum agri, nondum pluerat et nondum homo factus erat?

VERS. 6.— Sed fons ascendebat e terra irrigans universam superficiem terrae. Hic merito quaeritur si fons irrigabat extensa camporum superficiemque universam terrarum, cacumina montium non irrigabat [ Z., irrigabantur]: et si juga ac cacumina montium infundebat, ergo non fons, sed diluvium erat. Sed quod ait, fons ascendebat de terra, et reliqua, juxta litteram tale est ac si dixisset: Nondum pluerat, sed fontes per universam terram, sive in planitie camporum, sive [ Z., sive in] verticibus montium, suis quibusque locis erumpentes, regiones proprias irrigabant. Sed fontem more Scripturarum singulari numero pro plurali posuit propter unitatem [Col. 0127D] naturae, eo quod omnes unam originem habent.

VERS. 7.— Formavit igitur Deus hominem de Iimo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et reliqua. Quid est enim quod hominem de limo terrae formavit, et non de angelica creatura, nisi quia ideo voluit de limo terrae creare, ut semper humilitatem teneret, et non superbiret, pulverem se cineremque juxta exemplum Abrahae conspiceret, et ageret gratias conditori suo eo quod de tam fragili materia conditum ad tantam gratiam crexit, ut, si subditus ei foret, regna cum angelis obtineret coelorum? Et inspiravit in faciem ejus, etc. Inspiratio Dei in faciem hominis conditio est animae rationalis. Sed in hoc quod ait, inspiravit in faciem [Col. 0128A] ejus spiraculum vitae, quaestio oritur: utrum Deus animam insufflando fecit, an eam quam fecerat, corpori dando potius insufflavit? Sed utrumque unum est, et nihil habet quaestionis; quoniam sive insufflando fecit animam sive creando, vel dando corpori insufflavit, tamen credendum est, quia spiraculum divinum non est in animam viventem conversum, sed operatum est animam viventem: et non habet anima participationem cum Divinitate, nec de aliquo flatu suo, nec de seipso condidit, ut cogamur dicere naturam Dei esse mutabilem, sicut anima, quae modo proficit, modo sapit, modo dissipit. Nam de seipso si animam fecisset Deus, nunquam vitiosa, aut mutabilis, vel misera potuisset esse. Etiam sciendum quia non est de elementis visibilibus facta, quia si [Col. 0128B] esset, haberet aliquam communionem cum eis, videlicet ex terra soliditatem, ex aqua humorem, ex aere flatum, ex igne calorem. Sed quoniam his omnibus caret, apparet eam inde non esse, quae cum illis nil habere probatur; sed ex nihilo, sicut superius diximus, aut insufflando creavit, aut creando corpori insufflavit. Et factus est homo in animam viventem. Non enim spiritalem hominem debemus intelligere, qui factus est in animam viventem, sed adhuc animalem. Tunc enim spiritalis effectus est, quando in paradiso positus praecepta perfectionis accepit. Itaque postquam peccavit, et emissus est de paradiso, in eo remansit ut esset animalis. Et ideo omnes qui de illo nascimur, prius animales efficimur, donec renati per fontem baptismatis assequamur [Col. 0128C] spiritalem Adam, id est Christum, per quem simus spiritales, juxta quod Paulus apostolus ait: Non prius quod spiritale est, sed quod animale; deinde quod spiritale (I Cor. XV, 46) .

VERS. 8.— Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis, etc. Paradisus hortus, sive voluptas, vel deliciae interpretatur. Sciendum est quia quatuor modis in divinis libris paradisus legitur. Est enim paradisus, de quo in hoc loco Moyses loquitur, qui tamen, in quo loco, quave provincia vel regione situs fuerit, soli Deo cognitum est, praesertim cum toto [ Z., in toto] orbe terrarum nusquam reperiri potest. Sed tamen, ut nonnulli autumant, in Oriente est positus; quia, inquiunt, opportunum erat ut locus prae caeteris amoenissimus in excellentiori parte [Col. 0128D] mundi plantaretur. Unde nonnulli transtulerunt: In Eden contra Orientem. Dicitur et paradisus mundus propter ornatum suum, ut in Ezechiele, ubi Dominus de regno Assyriorum locutus est: Cedri non fuerunt altiores illo in paradiso Dei (Ezech. XXXI, 8) . Legitur etiam et paradisus spiritalis, in quem Paulus se raptum commemorat dicens: Scio raptum hominem in paradisum (II Cor. XII, 2) , id est in coelestem amoenitatem. Juxta anagogen vero paradisus Ecclesia est. Unde Salomon in Cantico canticorum ait: Hortus conclusus soror mea, hortus conclusus, fons signatus, emissiones tuae paradisus (Cant. IV, 12) . Ait enim: Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis a principio. Nam quod ait, a principio, [Col. 0129A] nonnulli intelligi volunt ab initio terrae, id est ab Oriente. Sed quod dicit, a principio, id est ab exordio, sive ab initio coeli et terrae, sicuti Symmachus et Theodotion transtulerunt, intelligitur. Et ideo non Orientem, sed exordium, et initium significat. Unde intelligitur quod antequam coelum et terram faceret Deus, paradisum condiderat. Lege librum Locorum beati Hieronymi. Legitur enim in Hebraeo: Plantaverat autem Dominus Deus paradisum in Eden a principio. Eden deliciae interpretatur. Bene dicit in Eden, id est, in loco deliciarum. Unde et quod hic dicitur voluptatis, Symmachus paradisum florentem transtulit.

VERS. 9.— Produxitque Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave. Quid est [Col. 0129B] ergo quod hic dicitur produxisse lignum pulchrum de humo, etc., cum supra legitur, Germinet terra herbam virentem, et lignum pomiferum faciens, et reliqua? Sed sciendum est non propterea edictum [ Z., dicitur] lignum pulchrum productum, ut novum aliquid condiderit, sed ex his generibus quae jam terra tertia die produxerat, exorta sunt postmodum, et ex illa virtute quam antea terra acceperat, producta sunt. Et hic etiam recapitulatio est, sicuti et de homine superius. Sequitur: Lignum etiam vitae in medio paradisi. Quidam tantum allegorice intelligi volunt lignum vitae divinam sapientiam, de qua Salomon ait: Lignum vitae est his qui apprehenderint eam; et qui tenuerit eam, beatus (Prov. III, 18) . Sed credendum est quia sicut petra percussa a Moyse [Col. 0129C] praebuit aquas, quanquam significaret Christum, historialiter vera petra fuit: ita et lignum vitae, quamvis eumdem significat [ Z., significet] Christum, tamen erat corporaliter evidentissime lignum; quod propterea lignum vitae nuncupatur, quia si inde sumerent primi parentes, nec morbo, nec aliqua senectute deficerent, et si in obedientia permanerent, nec morerentur, sed propter obedientiam corpus eorum in spiritale converteretur, sicut sanctorum in resurrectione erit, et a terreno ad coelestem transirent immortales paradisum. Denique in caeteris erat alimentum, in isto autem sacramentum, lignumque scientiae boni et mali. Deus enim omnia bona fecit, nec aliquid mali in paradiso instituere potuit. Sed quare dicitur, lignum scientiae boni et [Col. 0129D] mali, nisi propterea appellatur lignum scientiae boni et mali, non quod illud lignum in sua natura rationabile exstitit, ut haberet scientiam boni vel mali, sed quia homo in eo experiri et scire potuerit [ Z. potuit], quid interesset inter bonum obedientiae, et malum inobedientiae? Et ideo in paradiso lignum vitae, et lignum scientiae boni et mali creatum est, ut per illud potuisset immortalis esse, per hoc vero mortalis: ligno vitae quasi medicina, ut incorruptibilis esset, utebatur; ligno autem scientiae boni et mali quasi veneno, ut moreretur.

VERS. 10.— Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita. Sciendum est quia nec per hoc paradisus [Col. 0130A] disus declaratur evidenter ubi sit, quasi per flumina inveniri possit locus ipsius. Qui sicuti nonnulli dicunt, et beatus Augustinus autumat, licet ab uno fonte Scriptura teste procedant, tamen subtus terra profluunt, et post longos tractus suis locis erumpunt et celantur interim amnes.

VERS. 11-12.— Nomen uni Phison, ipse est Ganges fluvius Indiae, qui circuit omnem terram Evilat, ubi nascitur aurum, et aurum terrae illius optimum est, ibique invenitur bdellium et lapis onychinus. Bdellium nonnulli dicunt lignum esse pretiosissimum, alii vero lapidem pretiosum. Unde nonnulli pro bdellio et onychino carbunculum et lapidem prasinum transtulerunt. Interpretatur autem Phison inflatio juxta historiam, quia vento tumente inflatur: [Col. 0130B] seu os pupillae, quod melius est.

VERS. 13.— Nomen fluvio secundo Geon, ipse est et Nilus fluvius Aegypti, ipse est qui circuit omnem terram Aethiopiae. Qui ab oriente fluens, a radicibus videlicet Atlantis montis, sicut autumant, et ad septentrionem flexus, autumnalibus pluviis auctus, plana Aegypti irrigat, usque dum in littore maris Rubri sub terra celatur, deinde irrumpens Aegyptum ad occidentem fluit. Interpretatur quippe tenebrosus, quia per Aethiopiam et Aegyptum currit; sed melius terrae gratia, vel fertilitas, quia felices homines reddit, quod magis ad spiritalem intelligentiam pertinet.

VERS. 14.— Nomen vero fluminis tertii Tigris, ipse vadit contra Assyrios. Qui propter velocitatem a [Col. 0130C] bestia nomen accepit, et interpretatur sagitta. Fluvius autem quartus, ipse est Euphrates, fluvius Mesopotamiae; sed propterea terram quam circumit non nominat Scriptura, quia prope erat terrae Judaeorum, et notus erat eis, et interpretatur ubertas. Hactenus historiam succincte descripsimus. Hinc vero breviter, maxime propter interpretationes nominum, aliqua quae ad spiritalem significationem pertinent, inserere nitimur, licet contra morem nostrae descriptionis conemur.

Fluvius qui egrediebatur de paradiso significat Dominum ac Redemptorem nostrum, de paterno fonte procedentem, a quo origo est omnium creaturarum. De quo per Psalmistam dicitur: Apud te est fons vitae; et de quo Propheta ait: Dominus Deus [Col. 0130D] noster fluvius gloriosus [ Z., gloriosus est], exsiliens in terram sitientem. A quo procedunt quatuor flumina quae irrigant paradisum. Quatuor ista flumina quatuor significant Evangelia, quae habent originem ab ipso Domino Jesu Christo, quibus irrigat Ecclesiam suam, quae per paradisum figuratur, sicut paulo superius praelibavimus, ubi paradisum tripliciter inseruimus. Unde et interpretationes eorum nominum sacris Evangeliis congruunt. Phison, qui interpretatur os pupiilae, significat Evangelium Joannis; os enim ad locutionem pertinet, pupilla ad visum; quia quod ipse per attributam sibi gratiam per oculum mentis de divinitate Salvatoris prae caeteris altius intellexit, loquendo cructavit dicens: In [Col. 0131A] principio erat verbum, et reliqua. Qui circuit omnem terram Evilat, id est terram orientalem, quia ibi maxime legitur de excellentia Divinitatis ipsius, qui Oriens vocatur, propheta attestante, qui ait: Ecce vir, Oriens nomen ejus (Zach. VI, 12) . Ubi nascitur aurum, etc., quia ibi prae caeteris sensus refulget spiritalis sapientiae. Aurum namque sapientiam significat, Salomone attestante, qui ait: Thesaurus desiderabilis requiescit in ore sapientis (Prov. XXI, 20) . Ibique invenitur bdellium. Bdellium, si ad lignum refertur, significat mysterium crucis, quod in hoc Evangelio plenissime declaratur. Si autem ad lapidem, qui alio nomine carbunculus vocatur, significat Divinitatis excellentiam. Et lapis onychinus, qui in quibusdam codicibus prasinus invenitur, significat [Col. 0131B] humanitatem Salvatoris, quae inibi evidenter declaratur, de qua plenissime in hoc legitur Evangelio. Geon vero, qui interpretatur terrae gratia, praefigurat Evangelium Matthaei, quia ibidem continetur qualiter Dominus sua gratia, nullis nostris meritis exigentibus, terram carnis nostrae assumere dignatus est, de qua et Isaias ad Judaeos loquitur dicens: Interficiet te Dominus Deus tuus, et servos suos vocabit nomine alio, in quo, qui benedicetur super terram, benedicetur in Deo, amen, et qui jurat in terra, jurat in Deo amen (Isa. LXV, 15) .

Tigris, qui vadit contra Assyrios, quem sagittam interpretari dicunt, significat Evangelium Marci, qui veloci et brevi sermone comprehendit Evangelium suum. Qui bene contra Assyrios, qui feroces, [Col. 0131C] et captivantes, vel quasi daemones interpretantur, ire dicitur, quia contra aereas potestates, quae genus humanum captivare non cessant, disputat. Euphrates fluvius Mesopotamiae, qui interpretatur ubertas, significat Evangelium Lucae, quod in magna prolixitate conscriptum est, in quo non solum Christi nativitas, verum etiam sui praecursoris tenetur ascripta, et multae parabolae inibi leguntur quae in aliis non habentur.

Nonnulli etiam moraliter haec quatuor flumina quatuor virtutes principales significare voluerunt, videlicet prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam. Per Phison intelligitur prudentia. Prudentia ergo significat ipsam contemplationem veritatis, ab omni ore humano alienam, quia est ineffabilis. [Col. 0131D] Unde Phison oris mutatio interpretatur, quam si eloqui velis, parturis eam potius quam paris [ Z., parias], quia ibi audivit Paulus ineffabilia verba, quae non licet homini loqui (II Cor. XII, 4) . Et ideo Evilat interpretatur parturiens, sive labor, quam circuit; quia cum labore per prudentiam magis parturis ipsam contemplationem veritatis quam parias quia pleniter nullus eam comprehendere valet. Ibi nascitur aurum, disciplina videlicet vivendi, quoniam [ Z., quae] aliena est, atque decocta nitescit ab omni sorde, velut aurum purum. Ibi invenitur bdellium, qui alio nomine carbunculus inscribitur. Significat vero veritatem, quam nulla falsitas vincit, sicut carbunculi fulgur nullis tenebris noctis superatur. Et lapis onychinus, [Col. 0132A] qui alio nomine prasinus [ Z., prasius] invenitur, significat vitam aeternam sua viriditate propter vigorem vitae, quia non arescit. Geon, qui circuit omnem terram Aethiopum calidam ferventemque significat [ Z., figurat] fortitudinem calore actionis alacrem atque impigram, quae superat omnem segnitiem, et pervenit ad fervorem dilectionis. Tertius Tigris vadit contra Assyrios, et significat temperantiam, quae resistit libidini, et voluptuosas frenat concupiscentias, quibus immundi spiritus, qui significantur per Assyrios, qui interpretantur feroces, vel quasi daemones, decipere miseros satagunt, sed hac virtute superantur. Quartus Euphrates non est dictus quo vadat, aut quam terram circumeat. Significat autem justitiam, quae ad universas animae pertinet [Col. 0132B] partes; quia ipse ordo, et aequitas animae est, qua sibi tria ista concorditer copulantur, et in ista tota copulatione atque ordinatione justitia est. Sed notandum est quia philosophi et nonnulli doctores secundum ethicam disciplinam supradictas virtutes ita ordinant: prudentiam, justitiam, fortitudinem, et temperantiam. Prudentia, inquiunt, in agnitionem veritatis inducit hominem; justitia dilectionem Dei et proximi servat; fortitudo vincit adversa, mortemque contemnit; temperantia vitiosas voluptates reprimit, et omnia moderatur. Hae sunt quatuor virtutes principales, quae mores ornant, merita praebent, diabolum vincunt, coelum aperiunt. Prima intelligit, secunda diligit, tertia victoriam dat, quarta modum imponit. Quisquis enim quatuor Evangeliis instructus [Col. 0132C] fuerit, et his quatuor virtutibus cor infusum habuerit, ab omni carnalium tentationum aestu temperatur, et habitabit inter ligna paradisi, videlicet sanctae Ecclesiae, et percipiet fructus lignorum atque perveniet ad lignum vitae. Ligna paradisi fructifera, utiles disciplinae vel sancti sunt; lignorum fructus, mores vel opera sunt ipsorum; lignum vitae ipsa bonorum omnium mater sapientia est, de qua Salomon ait: Lignum vitae est his qui apprehenderint eam; et qui tenuerit eam, beatus (Prov. III, 18) . Vel ipse Sanctus sanctorum Christus, ad quem quisquis [Petr., si quisque] porrexerit manum, vivet in aeternum. Sequitur:

VERS. 15.— Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in paradiso voluptatis. Hic enim ostenditur [Col. 0132D] quia extra paradisum conditus est. Quidam enim dixerunt quod in Hebron [Petr., quod Hebron] conditus sit, ubi et sepultus jacet, et subito illuc positus. Hoc historia divinae legis non narrat. Ut operaretur et custodiret illum. Quid operaretur, cum nondum erat laboris defectio? vel quid custodiret, cum nullus erat aggressor vel praedo? An propter bestias dicit? Minime. Quia bestiae nocivae non fuerunt, nisi post peccatum. Sed quod ait, ut operaretur et custodiret illum, non pertinet ad servilem laborem, sed ad exercitium jucunditatis, et honestam animi voluptatem, sicut potentes, cum nullis indigent, propter jucunditatem tamen laboribus se exercent. Seu etiam propterea dictum est, ut operaretur, [Col. 0133A] et custodiret illum, id est, operaretur praecepta justitiae, et perseveraret in mandato, et custodiret semetipsum, ne perderet paradisum. Dicunt et aliter: Tulit ergo Deus hominem, et posuit eum in paradiso, ut operaretur et custodiret illum, id est ut ipsum hominem Deus operaretur, et custodiret illum; operaretur, ut justus esset; et custodiret, ut tutus esset; sicut terra operari dicitur ab hominibus non creando, sed exercendo, ut fructum ferat, quem sensum nonnulli reprehendere voluerunt, quia, inquiunt, si eum custodiret, non peccaret. Sequitur:

VERS. 16.— Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede, etc. Quaeritur quomodo loquebatur Adae Deus? Aut per coelestem substantiam, quomodo [Col. 0133B] nunc loquitur angelis; aut per corporalem speciem, id est ex aere coelesti sumpta imagine, sicut olim patriarchis; aut inspirando in mente, quomodo prophetis, sicut scriptum est: Dixit mihi, qui loquebatur in me? Sed sciendum est quia prius, antequam peccaret, loquebatur ei per coelestem substantiam, sicut angelis; postquam vero peccavit, per subjectam creaturam, id est per angelum.

VERS. 17.— In quacunque die comederitis ex eo, morte moriemini. Quaeritur de qua morte dicatur, utrum de morte corporis, an de morte animae, an de morte gehennae? Sed sciendum est quia de utraque morte sentiendum est, animae videlicet et corporis. Animae mors est, dum propter peccatum quodlibet [Col. 0133C] Deus deseritur [ Z., eum Deus deserit], qui est vita ejus. Mors corporis est, dum propter necessitatem quamlibet corpus deseritur ab anima. Quia sicut Deus est vita animae, ita anima est vita corporis, quam mortem corporis peccando promeruerunt, quoniam immortales forent si non peccassent; et licet non statim fuissent mortui, sed post longum tempus, tamen quia jam spes immortalitatis amissa erat, futura mors praesens dicta est, quoniam haec coepit in spe haberi. Unde Symmachus transtulit, mortales eritis. Et hanc duplam hominis mortem Christus sua simpla morte destruxit. Nam sola carne mortuus est ad tempus, anima vero nunquam, quoniam nunquam peccavit. Possumus etiam mortem gehennae intelligere, qua nunc cruciatur anima privata societate [Col. 0133D] sanctorum, quae post judicium recepto corpore pariter poenam sustinebit. Unde nonnulli, auctoritate Scripturarum fulciti, quatuor mortes ostendunt: prima mors est, inquiunt, animae, quae deserit suum creatorem. Cum enim deserit, peccat. Hinc Dominus in Evangelio ait: Dimitte mortuos sepelire mortuos suos (Matth. VIII, 22) . Haec namque sententia duas mortes, animae videlicet et corporis ostendit. Tertia est solius animae, quam, dum ex hoc corpore [ Z., quae, dum a corp.] exierit, patitur, quam sustinebat dives in inferno, qui guttam aquae petiit. Quarta, cum anima in futuro receperit corpus suum, et in ignem mittetur, quando Dominus dicturus est: Ite in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) . Quando quippe peccavit [Col. 0134A] Adam, est mortuus in anima. Haec prima praecessit desertio Dei, tres postea secutae sunt mortes.

VERS. 18.— Dixit quoque Deus: Non est bonum esse hominem solum. Faciamus ei adjutorem similem sui. Hic enim ostenditur quia uxor propter solatium et adjutorium creata est viro, et ideo solatium ei praebere debet atque subdita esse [ Z., ideo ut solatium ei praeberet, atque subdita esset], teste Apostolo: Mulier sui corporis potestatem non habet [Z., habeat ], sed vir. Sed requirendum videtur quare Adam mundi dominus legem acceperit. Ideo, ne se extolleret dominio, sed in observatione mandati sciret se subjectum esse Conditori.

VERS. 19.— Formatis igitur de humo cunctis animantibus terrae, adduxit ea ad Adam. Sciendum [Col. 0134B] est non circuitu locali adducens, sicut aucupes et venatores, sed occulto nutu suae potentiae voluit ut venirent, ut videret quid vocaret ea. Videret, id est discerneret et intelligeret quid vocaret ea.

VERS. 20.— Appellavitque Adam nominibus suis cuncta animantia, et reliqua. Hic enim juxta litteram ostenditur quanta [ Z., in quanta] dignitate homo pecoribus et animalibus irrationabilibus antecellit, qui intellectu suo cuncta distinguere et nominatim discernere potuit, et secundum qualitates, mores et iras bestiarum nomina imposuit; cui hanc dignitatem Dominus ideo conferre voluit, ut intelligeret seipsum et quanto melior esset animantibus, tanto suum auctorem potius diligeret [ Z., addit: quo se meliorem aliis viventibus intelligeret]. Adam vero [Col. 0134C] non inveniebatur adjutor similis ejus, id est, quia inter omnia animantia nullum rationale inveniebatur nisi ille solus. Adam interpretatur homo, sive terrenus, sive terra rubra, ex terra enim facta est caro, et humus hominis faciendi materies fuit. Nam spiritaliter quod terra rubra dicitur, significat Christum ex ejus semine carnem suscepturum, qui ab Apostolo secundus Adam dicitur, cujus caro proprio sanguine in passione erat rubricanda [ Z., rubicunda], juxta quod Isaias interrogat dicens: Quare ergo rubrum est indumentum tuum? et reliqua. (Isa. LXIII, 2.)

VERS. 21.— Immisit ergo Dominus soporem in Adam, et reliqua. Quid est quod dicitur: Immisit soporem, ut mulierem formaret? Nunquid non poterat Deus vigilanti costam educere feminamque formare? [Col. 0134D] An forte ne doleret latus, quando costa detracta est, propter hoc oportebat ut ille dormiret? Quis est qui sic dormiat, ut ossa non evigilanti evellantur? An quia Deus evellebat, propterea homo non sentiebat? Poterat ergo vigilanti sine dolore evellere, qui poterat dormienti. Sed causa mysterii actum est. Ideo mulier non de terra plasmata est sicut vir, sed de latere viri dormientis, quia futurum erat ut Christus propter Ecclesiam in cruce dormiret, ex cujus latere fons salutis nostrae emanaret et formaretur Ecclesia. Et replevit carnem pro ea. Quid hoc est, nisi quia Christus posuit carnem suam in passione pro Ecclesia? Unde enim Adam infirmatus est, inde mulier fortis effecta [ Z., effecta est]; quia [Col. 0135A] per hoc quod Christus infirmari dignatus est in passione, inde Ecclesia corroborata est.

VERS. 22, 23, etc.— Et aedificavit Dominus Deus costam quam tulerat de Adam in mulierem, et reliqua, usque quo ait: et vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est. Quomodo hic feminam aedificatam dicit, qui superius ab omni opere suo requievit? Non enim hic creavit in materia, sed expressit in forma. Dixitque Adam: Hoc nunc os ex ossibus meis, et reliqua. Vocavit ergo uxorem suam vir tanquam potior inferiorem, et dixit: Hoc os ex ossibus meis, etc. Os de ossibus meis fortassis propter fortitudinem, et caro de carne propter temperantiam. Hae namque duae virtutes ad inferiorem animae partem, quam prudentia rationalis regit, docentur pertinere allegorice. [Col. 0135B] Haec vocabitur virago. In quibusdam codicibus invenitur, haec vocabitur mulier. Non enim videtur in Graeco et in Latino resonare cur mulier appelletur, quia ex viro sumpta sit; sed etymologia in Hebraeo sermone servatur [ Z., servetur]: vir quippe vocatur Is et mulier Issa. Recte igitur ab Is appellata est mulier Issa. Et hoc est quod hic ait, haec vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est.

VERS. 24.— Quamobrem relinquet homo patrem suum, et matrem suam, et adhaerebit uxori suae, et reliqua. Hic primum Adam prophetavit de Christo et Ecclesia. Quod exemplum [ Z. om. exemplum] exponens Paulus apostolus ait: Mysterium hoc magnum est; ego autem dico in Christo et Ecclesia (Ephes. V, 22) . Quod si quis spiritaliter nosse desiderat, Augustini [Col. 0135C] et Isidori dicta strenue legat. Bene ait, in carne una, hoc est in una voluntate et consensu, seu quia ex duobus una caro procreatur in prole.

VERS. 25.— Erant autem uterque nudi [ Z., nudus], Adam scilicet et uxor ejus, et non erubescebant. Non quod eis sua nuditas esset incognita, sed turpis nuditas nondum erat, quia nondum libido membra illa movebat ad concupiscendum. Si enim non peccarent, non erubescerent, quod in parvulis fieri videmus, qui antequam tempus libidinis et motus fragilitatis adveniat, non erubescunt ex nuditate. Et idcirco erant nudi, ut dictum est, sed non erubescebant, quia non videbant aliam legem in membris suis repugnantem legi mentis suae, et captivos eos ducentem in lege peccati (Rom. VII, 23) . Nihil enim putabant [Col. 0135D] velandum, quia nihil sentiebant refrenandum. Sed post peccatum erubescebant, quia propter inobedientiam caro quodammodo verecundiae testimonium perhibebat, et peccando promeruerunt ut eis rebellis esset.

VERS. 1.— Sed et serpens erat callidior cunctis animantibus, et caetera. Non ut serpens aliquam astutiam aut sapientiam haberet, sed propter astutiam diabolus intelligitur, qui per illum agebat dolum. Nam Aquila et Theodotion interpretati sunt, nequam et versipellem; ut per hoc magis versutia et calliditas quam sapientia demonstraretur. Quia [Col. 0136A] quamvis praevaricator angelus per superbiam fuisset dejectus de coelestibus, natura tamen excellentior et callidior est omnibus animantibus; quia si dignitatem amisit, subtilitatem non perdidit. Elegitque sibi diabolus animal naturae suae aptum, tortuosum, lubricum, per quod [ Petr., quem] loqueretur, ut per hoc sua dolositas et tortuositas designaretur. Verum ipse serpens loqui non poterat, quia hoc a Creatore non acceperat. Assumpsit illum diabolus, utens eo velut organo, per quem articulatum sonum emitteret ad perpetrandam malitiam suam. Per illum quippe verba faciebat. Sed ille nesciebat naturae rationalis [ Petr., rationis] expers, sicut daemoniacus et mente captus loquitur quae [ Petr., quia] nescit, sed tantum per eum non quantum voluit, sed quantum a Creatore [Col. 0136B] concessum est, peregit. Unde nonnulli quaerunt si non intellexit, non sensit serpens, quomodo audiunt verba marsorum incantantium, ut ad eorum incantationes de cavernis egrediantur? Quibus respondendum est: Licet intellectum non habeant, tamen sensibus corporis nullatenus carent. Habent enim visum, auditum, odoratum, gustum et tactum. Et ideo quamvis audiant verba marsorum, nequaquam tamen intelligunt. Non enim obediunt intelligendo, sed ut de antris ad incantationes exeant, permittente Deo, coguntur a diabolo. Sequitur: Qui dixit ad mulierem: Cur praecepit vobis Deus ne comederetis de omni ligno paradisi? Idcirco ad mulierem loquitur, quia vidit quod mulierem seducere posset, et non virum; seu quia virum tantum ad similitudinem [Col. 0136C] Dei conditum putavit et non illam. Hic movet aliquos cur tentari Deus hominem permisit, quem consentire praesciebat, nisi quia magnae laudis homo non esset, si ita condidisset eum ut malum facere non potuisset, sed foret tanquam animal. Sed condidit in proprio arbitrio, ut, si fortiter perseveraret in praeceptis, remuneraretur; sin autem consentiendo corrueret, damnaretur, sicuti actum est. Nam et hodie sine intermissione per universum genus humanum ex insidiis diaboli homines tentantur, ut ex eo virtus tentati probetur, et palma non consentientis gloriosior appareat.

VERS. 2, 3.— Cui respondit mulier: De fructu lignorum quae sunt in paradiso vescimur, et reliqua. Cur mulier ad interrogata serpenti [ Z., serpentis] [Col. 0136D] respondit? Ut praevaricatio ejus esset inexcusabilis, cum nullo modo dicere potuit se oblitam esse mandati, quod serpenti prodidit.

VERS. 4, 5.— Dixit autem serpens ad mulierem: Nequaquam morte moriemini. Scit enim Deus quod in quacunque die comederitis ex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Ac si dixisset: Non est ita ut dicitis. Invidit itaque vobis Deus suam gloriam, et dignitatem, propterea vobis ista praecepit. Scit enim quia, si comederitis, similes ei eritis, scientes bonum et malum. Melius consilium dabo: Comedite, et aperientur oculi vestri, et reliqua. Magna promittit, ut facilius decipiat. Ait enim: et aperientur oculi vestri. Ad hoc persuasit ut [Col. 0137A] sub Deo esse nollent, sicut ipse esse contempsit. Libet inquirere quare diabolus tam infestus exstitit hominum saluti? Videlicet propter odium in Creatorem, et invidiam in hominem, et desperationem suae salutis. Sequitur:

VERS. 6.— Vidit igitur mulier quod bonum esset lignum ad vescendum, et reliqua. Cur mulier consideravit lignum post serpentis persuasionem? Ut exploraret si quid in eo mortiferum esset, et dum nihil in eo tale aspectu reperit, confidentius gustavit. Tulit de fructu illius, et comedit deditque viro suo. Ideo vir consensit feminae, ut nonnulli dicunt, quia forte illam mortuam non vidit ex cibo. Et potuit fieri ut putaverint alicujus significationis causa dixisse Creatorem: Si manducaveritis ex eo, morte [Col. 0137B] moriemini, et ideo comederunt.

VERS. 7.— Qui comedit, et aperti sunt oculi amborum. Ad quid aperti sunt? Nunquid antea caeci erant? Minime. Sed aperti sunt non ad videndum, sed ad discernendum inter bonum quod amiserant, et malum ad quod ceciderant. Seu etiam aperti sunt oculi eorum ad invicem concupiscendum, quod etiam ad poenam mox post peccatum evenit. Culpa quippe oculos concupiscentiae aperuit, quos innocentia clausos tenebat. Hic enim ostenditur qualiter diabolus contra primum hominem in tribus tentationibus se erexit; quia hunc videlicet gula, vana gloria, avaritia, tentavit, sed tentando prostravit. Ex gula tentavit, cum cibum ligni [ Z., lignum] vetitum ostendit, atque ad comedendum suasit, cum ait: Comedite. [Col. 0137C] Ex vana autem gloria tentavit, cum dixit: Eritis sicut dii. Et ex avaritia tentavit, cum subjunxit, scientes bonum et malum. Avaritia non solum pecuniae est, sed etiam altitudinis. In hoc diabolus ad-superbiam traxit, quod eum ad avaritiam sublimitatis excitavit. Unde postea secundum Adam, Dominum videlicet ac Redemptorem nostrum, his tentationibus aggredi conatus est, sed eisdem modis devictus succubuit. Nos etiam quotidie his tribus suggestionibus pulsamur: suggestione, delectatione, consensu; et cum tentamur, plerumque in delectationem, aut etiam in consensum, sicuti parentes nostri, labimur, quia de carnis peccato propagati in nobis ipsis gerimus, unde certamina tentationum toleramus. Sed ideo, ut dictum est, Dominus tentari [Col. 0137D] voluit juxta fidem Evangeliorum, ut nostras tentationes suis tentationibus devinceret, et ipsum quoque hostem humani generis a fastu suae superbiae prostraret. Denique hic notandum est quia ante praevaricationem hominis, priusquam se morti manciparet, non erat inimico potestas, ad [ Petr., se ad] interiora hominis accedere, et cogitationes adversas inserere. Sed postquam eum per serpentem circumvenit, potestatem in eum accepit ut interius pulsaret. Nam juxta metaphoram, potest callidus serpens haereticorum astutiam designare, qui illicita curiositate secreta Dei, quae a nostris sensibus sunt remota, tangenda suadent, tanquam serpens, qui dicebat: Cur praecepit Deus scientiam habere latentem? [Col. 0138A] Nova semper inquirere, et boni malique scientiam penetrare debetis.

Cumque cognovissent se esse nudos, consuerunt folia ficus, et fecerunt sibi perizomata, vel subcinctoria, vel campestria, sicut alia translatio dicit. Cognoverunt se nudos, a gratia scilicet, qua illis fiebat ut nuditas corporis nulla eorum mentem lege peccati repugnantem confunderet. Consuerunt folia ficus, utique inobedientia suae carnis confusi. Bene itaque ex foliis ficus se tegunt [ Z., tenuerunt]; folia ficus quippe designant pruritum carnis, quo jam urebantur post peccatum. Amiserunt enim gloriam simplicis castitatis [ Z., simplicitatis et cast.], et ideo ad duplicem libidinis pruriginem confugerunt, id est, quia aestum ardoris quem patiebantur in mente, [Col. 0138B] ex foliis fici, ex quibus probatur ardor excitari in corpore, tegendo duplicaverunt. Tradunt namque si virgulta, seu folia ficus quis inciderit, quod liquor quasi lac emanat in modum virus, hominis etiam incendit cutem atque urit humanam. Et ideo, inquiunt, significant pruriginem et ardorem libidinis. Unde aestimant quod ex hac arbore vetitum pomum attigerunt. Possunt etiam, juxta nonnullos, folia ficus amara amaritudinem vindictae significare. Spiritaliter foliis ficus se contegunt, qui saeculum asperum amplectuntur, qui prurigine voluptatis carnalis utuntur, quique decepti haeretica pravitate, et gratia Christi nudati, tegumenta mendaciorum tanquam folia ficus colligunt, facientes succinctoria pravitatis, cum de Domino vel Ecclesia mentiuntur. [Col. 0138C] Sequitur:

VERS. 8.— Et cum audissent vocem Domini Dei deambulantis in paradiso ad auram, et reliqua. Quid est enim quod post peccatum hominis in paradiso Dominus non stare, sed ambulasse [ Z., ambulare] dicitur, nisi quod irruente culpa se a corde hominis recessisse ostendebat? Etiam per hoc instabilem ejectionem eorum de paradiso ad mortalitatem demonstrabat. Tropice vero deambulat Deus illis, et non stat, qui stabiles in ejus praeceptis non perseverant. Unde consequenter adjunctum est ad auram post meridiem. Solet enim sacra Scriptura per statum temporis merita causarum distinguere. Bene enim ad auram post meridiem, quia ardor charitatis abundante iniquitate in eis refriguerat, et lux ferventior [Col. 0138D] veritatis abscesserat, appropinquantibus videlicet tenebris errorum, et peccatricem animam jam culpae suae frigore constringebant, et sub peccati umbra, quasi sub frigore aurae torpebat; sicut de eodem peccante homine scriptum est quia secutus est umbram. Ecce hic ostenditur quod Adam meridie transgressionis mortem huic mundo intulit. Unde Dominus hora sexta pro mundi vita crucifixus est, hoc est, recessuro a centro mundi sole, quando et latroni ait: Hodie mecum eris in paradiso (Luc XXIII, 43) . Rationis igitur, imo divinae pietatis ordo poscebat, ut eodem temporis articulo quo tunc Adae peccanti obcluserat, nunc latroni Dominus poenitenti januam paradisi reseraret, et qua [Col. 0139A] hora primus Adam peccando huic mundo mortem invexerat, eadem hora secundus Adam mortem moriendo destrueret.

Sed quaeritur quare Dominus hominis peccatum per seipsum expiare voluit, et non per angelum? Ideo, quia non sufficiebat unius angeli meritum ad redemptionem totius humani generis. Nec tantum sceleris incurrisset diabolus in nece angeli, quantum incurrit in nece Creatoris. Abscondit se Adam, et uxor ejus in medio ligni paradisi. Juxta litteram, prae nimio pudore vel timore hoc fecerunt. Sed quid est quod post meridiem, nisi quia post lucem paradisi ac felicitatis in hujus saeculi caliginosa miseria se absconderunt? [ Z., paradisiacae felicitatis hujus saec. se absc.] Spiritaliter vero in medio ligni paradisi se [Col. 0139B] abscondit, qui aversus a praeceptis Creatoris in erroris sui atque arbitrii voluptatibus vivit.

VERS. 9.— Vocavitque Dominus Deus Adam, et dixit ei: Ubi es? et reliqua. Nunquidnam divina potentia nesciebat post culpam servus ad quae latibula fugerat? Sed quia vidit in culpam lapsum jam sub peccato, velut ab oculis veritatis absconditum; quia tenebras erroris ejus non approbat, quasi ubi sit peccator, ignorat. Eumque et vocat et requirit, dicens: Adam, ubi es? Per hoc quod vocat, signum dat quod ad poenitentiam revocat. Per hoc vero quod requirit, aperte insinuat quia peccatores jure damnandos non ignorat. Et ideo illum increpando admonere voluit, ut attenderet ubi esset et unde cecidisset. Ait enim: Ubi es? ac si aperte diceret: Vide [Col. 0139C] a quanta dignitate ad quod malum corruisti? Increpavit ergo Adam Dominus deambulans, ut dictum est, ut caecis mentibus nequitiam suam non clausis sermonibus, sed etiam rebus aperiret, quatenus peccator homo verbis malum quod gesserat audiret; et per ambulationem amisso aeternitatis statu, mutabilitatis suae inconstantiam cerneret, et per auram fervore charitatis expulso, torporem suum animadverteret, et per declinationem solis, quod ad tenebras appropinquaret, agnosceret. Sed notandum est quia si [ Z., om. si] prius cum illis loquebatur, fortassis sicut angelis, nunc jam per subjectam creaturam apparuisse eis credendum est. Neque enim Adam post culpam Deum in substantia divinitatis videre potuit, sed increpationis verba per angelum audivit. [Col. 0139D] Sed sciendum est quia vocavit, sed non statim ejecit. Hic itaque figuraliter ostenditur quia quicunque a fide vel bonis operibus ad mendacia sua et desideria labitur, non debet desperare, licet immensitate criminum sit oppressus. Non despicit Deus peccatores, sed adhuc ut redeant per poenitentiam, vocat, qui non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXI, 23) . Et ideo non desperandum, dum ipsi [ Z., desperandum. Ipsi, etc.] impii, qui mortem intulerunt, ad spem indulgentiae provocantur.

VERS. 10.— Qui ait: Vocem tuam audivi in paradiso, et timui, eo quod nudus essem, et abscondi me. Miserrimo genere respondit, quasi ideo possit displicere nudus, sicut eum fecerat. Ante peccatum [Col. 0140A] enim nuditatem suam non advertebat, quia ejus intentio in supernis erat. Nam quod se a Dei praesentia abscondi posse putabat, ei de insipientia poena peccati accidit, eum latere velle quem latere nihil potest.

VERS. 11.— Cui dixit Deus: Quis enim indicavit tibi quod nudus esses? etc. Ideo sic peccatum illius examinare voluit, ut culpam suam respiceret, et confitendo cognosceret quam longe a Conditoris sui facie abesset. Sed adhibere sibimet utrique [ Z., utique] defensionis solatium quam confessionis elegerunt. Unde et sequitur:

VERS. 12.— Dixitque Adam: Mulier quam dedisti sociam, dedit mihi de ligno, et comedi. Heu, ubi peccatum finem habere debuit, ibi augmentum coepit! [Col. 0140B] Non enim culpam ad se retulit, sed quodam modo ad mulierem, quam Dominus dederat, et reatum suum oblique in Auctorem redegit [ Z., rediit], qui ei talem sociam dederat, unde occasio peccati esset. Unde nunc quoque humani generis rami ex hac adhuc radice amaritudinem trahunt, et cum de vitio suo quisque arguitur, sub defensionum umbra, quasi sub quaedam se arborum folia abscondit. In qua videlicet occultatione non se Domino, sed Dominum abscondit sibi.

VERS. 13.— Et dixit Dominus ad mulierem: Quare hoc fecisti? Quae respondens ait: Serpens decepit me. Similiter et mulier culpam oblique ad Creatorem retorquere voluit, eo quod illic intrare serpentem permisisset. Ecce! Qui ore diaboli fallentis [Col. 0140C] audierant: Eritis sicut dii, peccatum excusant; et quando Deo similes esse in divinitate nequiverunt, ad erroris sui cumulum, Deum sibi similem facere in culpa conati sunt. Sic ergo, ut jam superius descripsimus, dum defendere peccatum suum moliuntur, vir per mulierem, mulier per serpentem, auferunt, quod humilitatis confessione delere poterant. Unde nunc usque in usu peccantium agitur, ut culpa cum arguitur, defendatur, et unde finiri debuit, reatus inde cumuletur [ Z., peccatum trahitur, ut culpa, dum agitur, defendatur, et unde finiri debuit, reatus inde cumuletur]. Hic notandum est quod omne peccatum quatuor modis perpetratur in corde, quatuor etiam modis consummatur in opere. In corde namque suggestione, delectatione, consensu, [Col. 0140D] et defensionis audacia perpetratur, sicut hic demonstratur. Fit enim suggestio per adversarium, delectatio per carnem, consensus per spiritum, defensionis audacia per elationem. Culpa enim, quae terrere mentem debuit, extollit, et dejiciendo elevat, sed gravius elevando supplantat. Unde et illam primi hominis rectitudinem diabolus his quatuor ictibus fregit. Nam serpens suasit, Eva delectata est, Adam consensit, qui etiam requisitus confiteri culpam per audaciam noluit. Hoc verum in humano genere quotidie agitur, quod actum in primo parente non ignoratur. Serpens suadet, quia occultus hostis mala cordibus hominum latenter suggerit. Eva delectata est, quia carnalis sensus ad [Col. 0141A] verba serpentis mox delectationi substernit. Adam vero assensum praebuit, quia dum caro in delectationem rapitur, etiam a sua rectitudine spiritus infirmatus inclinatur. Et requisitus Adam confiteri culpam noluit, quia videlicet spiritus quo peccando a veritate disjungitur, eo in ruinae suae audacia nequius obduratur. Iisdem etiam quatuor modis peccatum consummatur in opere: prius enim latens culpa agitur; postmodum vero etiam ante oculos hominum sine confusione reatus aperitur: dehinc et in consuetudinem ducitur; ad extremum quoque vel falsae spei seductionibus vel obstinatione miserae desperationis enutritur. Hos itaque peccati modos, qui vel in corde latenter fiunt, vel patenter in opere perpetrantur, hic nobis historia primi hominis manifestat [Col. 0141B] [ Z., manifestatur].

VERS. 14.— Qui dixit ad serpentem: Quia fecisti hoc, maledictus eris inter omnia animantia et bestias terrae. Super pectus tuum et ventrem gradieris. Ventrem septuaginta addiderunt Interpretes. Caeterum in Hebraeo pectus tantum habetur. Ecce! Serpens non est interrogatus; quia forte non hoc sua natura, vel voluntate fecerat, sed diabolus de illo et per illum fuerat operatus. Ideoque consequenter neque ipse est interrogatus, quia nec confiteri peccatum est diabolo, nec habet omnino unde se excuset. Sed statim excepit poenam maledictionis, et non eam quae ultimo judicio reservatur, quae praeparata est sibi et angelis ejus; sed poena ejus hoc in loco dicitur, ut in potestate [Col. 0141C] habeat eos qui Dei praecepta contemnunt. Et inde [ Z., in die judicii] major poena est illi, quia de tali infelicitate laetatur. Ait enim: Super pectus tuum et ventrem gradieris. Nomine pectoris significatur superbia mentis, nomine vero ventris significantur desideria carnis. His enim duabus rebus serpit diabolus in eos quos vult decipere, id est aut terrena cupiditate et luxuria, aut superbia et insana doctrina. Dum enim quis luxuriam jam perpetrat actione, huic serpens repit ex ventre. Alius vero dum perpetranda versat in mente, huic serpens repit ex pectore. Sed quia per cogitationem ad opera explenda pervenitur, recte serpens prius pectore, et postmodum repere ventre describitur. Et terram comedes. Id est ad te pertinebunt quos terrena cupiditate [Col. 0141D] deceperis. Omnibus diebus vitae tuae. Hoc est, omni tempore quo agis hanc potestatem ante ultimam judicii diem.

VERS. 15.— Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius. Semen diaboli perversa est suggestio, semen mulieris est totum genus humanum. Quae duo semina ex praecepto divino continuum inter se gerere odium debent, ut non faciamus quae diabolus vult, quia ille nunquam vult nobis profutura. Licet nonnulli velint intelligi mulierem mentem, semen mulieris fructum boni operis. Potest etiam et de beata Maria virgine, ex qua natus est Dominus, non incongrue accipi. Lege Augustinum et Isidorum. Ipsa conteret caput tuum, [Col. 0142A] et tu insidiaberis calcaneo ejus. Caput itaque serpentis est cogitatio illicitae suggestionis, quam nos omni intentione atque manu sollicitae considerationis a cordis auditu funditus exstirpare, et ad petram, qui est Christus, allidere debemus. Calcaneum vero mulieris extremum est vitae nostrae tempus, quo diabolus nos acrius impugnare satagit, qui cum ab initio deprehenditur [ Z., reprehenditur], percutere calcaneum molitur. Quia etsi suggestione primae intentionis non percutit, decipere in fine intendit. Cui, si viriliter resistimus, victoriam perseverantiae cum salute nostra accipiemus. Notandum est quia in hoc quod ait: Maledictus eris inter omnia animantia et bestias terrae, ad diabolum refertur, qui maledictus dicitur, quia poenitentiam [Col. 0142B] agere non potest. Inter omnia animantia, id est quae suam servaverunt naturam. Et bestias terrae, hoc est inter homines, sive universalem Ecclesiam.

VERS. 16.— Mulieri quoque dixit: Multiplicabo aerumnas tuas, et caetera usque: et sub viri potestate eris, et reliqua. Quid est quod ait, sub viri potestate eris? Nunquid ante peccatum sub ejus potestate non erat? Fuit utique; sed ea servitute quae per dilectionem operatur et foras mittit timorem. Postea vero timore conditionalis servitutis, qui [ Z., quae] per disciplinam operatur. Spiritaliter mulier significat mentem, et ideo quod ait, in dolore paries filios, hoc designat quia voluptas carnalis, cum aliquam consuetudinem malam vult vincere, patitur in [Col. 0142C] exordio dolores, atque ita per meliorem consuetudinem parit bonum opus quasi filios. Quod vero adjecit, et sub viri potestate eris, et reliqua, hoc significat quod illa voluptas carnalis, quae cum dolore reluctaverat ut faceret consuetudinem bonam, jam ipsis erudita doloribus cautior fit, et ne corruat obtemperat rationi, et libenter paret [ Z., servit], quasi viro jubenti.

VERS. 17.— Adae vero dixit: Quia audisti vocem mulieris, et comedisti de ligno, et reliqua. Non enim opera, ut plerique putant, hic ruris colendi, sed peccata significat. Sed libet inquirere quare Creator in delicto Adae terrae maledixit, et non aquis? Ideo videlicet quia de terrae fructu contra interdictum manducavit homo, non de aquis bibit, et quia praedestinavit [Col. 0142D] Deus in aquis abluere peccatum quod de fructu terrae contraxit homo. Et terrestria animalia plus maledictionis habent quam aquatilia, quia plus de maledicta terra vivunt quam aquatilia. Et ideo Christus post resurrectionem de pisce manducare voluit, non de aliquo animali terrestri. Ecce! Per peccatum hominis terra maledicitur, ut spinas pareret et venenosas herbas, ad poenam videlicet vel ad exercitationem mortalium, et ut ante oculos haberet homo originale peccatum, et vel sic admonitus aliquando averteretur a peccatis, sicut longe superius dictum est. Dicit enim, maledicta terra, et reliqua. Cum certo novimus quod maledictum Scriptura sacra prohibet, quid est quod nunc peccanti homini [Col. 0143A] terrae maledictione hoc, quod homo divina voce facere prohibetur, infertur? Sed sciendum est quod Scriptura duobus modis maledictum commemorat: aliud videlicet quod approbat, aliud quod damnat. Aliter enim maledictum profertur judicio justitiae, aliter livore vindictae. Maledictum quippe judicio justitiae peccanti homini probatum est, cum audivit: Maledicta terra in opere tuo. Maledictum judicio justitiae profertur, cum ad Abraham dicitur: Maledicam maledicentibus tibi. Rursum quia maledictum non judicio justitiae, sed livore vindictae promitur, voce Pauli praedicantis admonemur, qui ait: Benedicite et nolite maledicere (Rom. XII, 4) . Et rursum: Neque maledici regnum Dei possidebunt (I Cor. VI, 10) . Deus ergo maledicere dicitur, et tamen maledicere [Col. 0143B] homo prohibetur, quia quod homo agit malitia vindictae, Deus non facit nisi [ Z., ait, malitia vindictae est; Deus autem non facit nisi, etc.], examine et virtute justitiae. Cum vero sancti viri maledictionis sententiam proferunt, non hanc ex voto ultionis, sed ex justitiae examine erumpunt. Intus enim subtile Dei judicium aspiciunt, et mala foras exsurgentia, quia maledicto debeant feriri, cognoscunt, et eo in maledicto non peccant, quo ab interno judicio non discordant. Allegorice quoque spinae in significatione peccatorum ponuntur. Ait enim:

VERS. 18.— Terra spinas et tribulos germinabit tibi. Quod est aperte dicere: Conscientia tua punctiones tibi et aculeos vitiorum procreare non desistet. Verumtamen per sententiam quae in virum infertur, [Col. 0143C] ratio nostra arguitur, quae, peccati concupiscentia seducta, a paradiso beatitudinis remota habet maledictiones terrenae operationis pro concupiscentia peccati: habet et dolores temporalium curarum quasi spinas et tribulos. Sic tamen dimittitur a paradiso beatitudinis ut operetur terram, id est ut in corpore isto laboret et collocet sibi meritum redeundi ad vitam beatam, quae paradisi nomine significatur, possitque manum porrigere ad arborem vitae et vivere in aeternum. Manus autem porrectio bene significat crucem, vel cruciatum poenitentiae, per quem [ Z., quam] vita aeterna recuperatur. Ait enim:

VERS. 19.— Pulvis es, et in pulverem reverteris. Quod alia translatio manifestius ponit: Terra es, et [Col. 0143D] in terram ibis. Primus homo ita conditus fuit ut, manente illo, decederent tempora, ne cum temporibus ipse transiret. Stabat enim momentis decurrentibus, quia nequaquam ad vitae terminum per incrementa tendebat. At ubi vitium contigit, mox offenso Creatore coepit ire cum tempore, et ideo audivit: Terra es, et in terram ibis; statu videlicet inmortalitatis amisso, cursus [ Z., mox eum cursus, etc.] eum mortalitatis absorbuit, et dum in juventute ad senium, a senio traheretur ad mortem, transeundo didicit stando quid fuit. Cujus nos, quia de propagine nascimur, radicis amaritudinem quasi in virgulto retinemus; quia dum infantia ad pueritiam, pueritia ad adolescentiam, adolescentia ad juventutem, juventus [Col. 0144A] ad senectutem, senectus transit ad mortem, sic suis augmentis ad detrimenta impellitur. Et comedes herbas terrae, et reliqua. Hic ostenditur quia hominibus ante diluvium non carnes, sed herbae fructusque arborum datae sunt ad edendum. Hinc est quod quidam sapiens versibus alludens ait: Felix nimium prior aetas contenta fidelibus arvis, nec inerti perdita luxu, facilique sera solebat jejunia solvere glande. Hic quoque notandum est quia septem sunt peccata Adae, et ideo totidem, sicut aliqui describunt, subsecutae sunt maledictiones. Primum peccatum superbia, quia dilexit esse in sua potestate plus quam Dei. Secundum, sacrilegium, quia Deo non credidit. Tertium, homicidium, quia semetipsum peccando occidit. Quartum, quod fornicationem [Col. 0144B] spiritaliter [ Z., spiritalem] habuit, quia integritatem mentis corrupit, Quintum, furtum, quia cibum prohibitum attigit. Sextum, avaritia, quia plus quam debuit appetivit. Septimum, gula, quia vetitum fructum comedit. Quanquam septem sint vitia, et ideo septem poenae subsecutae sunt. Prima, maledictio terrae ejus. Secunda, ejectio de paradiso. Tertia, adventus in terram vilem. Quarta, mors filii. Quinta, labor. Sexta, mors corporis. Septima, descensio ejus in [ Z., ad] infernum. Et quia septies peccavit, septem vindictas recepit. Sed hic placet inquirere quare angelicum [ Z., angeli] peccatum silentio in hoc libro absconditum est, et hominis patefactum [ Z., esset, hominis vero pate], et cur summi angeli scelus insanabile fuit, et hominis [Col. 0144C] sanabile? Nisi quia angelicum vulnus Deus non praedestinavit curare, hominis vero sanare praedestinavit. Et quia angelus sui sceleris inventor fuit, homo vero alterius fraude seductus. Item quanto sublimior [ Petr. om. est hic et infra ] est angelus in gloria, tanto major in ruina. Homo vero quanto fragilior est in natura, tanto facilior ad veniam.

VERS. 20.— Et vocavit Adam nomen uxoris suae Eva, eo quod mater esset cunctorum viventium. Eva interpretatur vita, sive calamitas, sive vae. Vita, quia origo fuit nascendi, et ideo mater cunctorum dicitur. Calamitas et vae, quia per praevaricationem causa exstitit moriendi; a cadendo enim calamitas nomen sumpsit. Alii autem dicunt: Ob hoc Eva vita et calamitas est appellata, quia saepe mulier viro [Col. 0144D] causa salutis est, saepe calamitatis, et mortis, quod est vae. Spiritaliter in hoc quod vita interpretatur, significat Ecclesiam, quae mater vivorum, id est recte factorum vocatur, quibus contraria sunt peccata, quae nomine mortuorum significantur.

VERS. 21.— Fecit quoque Dominus Deus Adae et uxori ejus tunicas pelliceas, et induit eos, et ait. Quid est quod eis tunicas pelliceas contexit? Ut eos [ Z., nisi ut eos] mortales fuisse insinuaret.

VERS. 22.— Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis, sciens bonum et malum. Ait enim, quasi unus ex nobis. Sic loquitur quasi esset Deus, quod pertinet ad irrisionem insultantis, vel deterrentis ad exemplum timoris, ne quis [ Z., om. quis] peccaret, [Col. 0145A] quia non solum ita factus est ut fieri voluit, ⁜ a sed nec illud quod factus fuerat, conservavit. Bene dixit, quasi unus ex nobis, pluraliter propter Trinitatem, et illud: faciamus hominem, et reliqua. Sciens bonum et malum, videlicet per experimentum, quod Deus novit per sapientiam. Videte ne forte sumat de ligno vitae, et vivat in aeternum. Ideo noluit sua pietate ut iterum sumeret de ligno vitae, quia si inde comederet, immortalis cum suo peccato tanquam diabolus, ut aliqui volunt, permaneret, et non rediret per poenitentiam. Unde putant quod nunquam de ligno vitae comedisset, quia si edisset, inquiunt, non peccaret. Aliter. Voluit Deus ut sumeret, et per poenitentiam recuperaret; et est ambigua locutio. Loquimur enim sic cum dicimus: Ideo moneo te ne [Col. 0145B] iterum facias quod fecisti, volentes enim ut faciat. Et iterum: Ideo moneo te ne sis bonus, volentes utique ut sit. Ideo moneo te ne desperes quod bonus possis esse. Tali enim modo ait Apostolus: Ne forte det illis Deus poenitentiam ad cognoscendam veritatem (II Tim. II, 25) , cum hoc utique cupiebat.

VERS. 23.— Emisit eum Dominus Deus de paradiso voluptatis, ut operaretur terram, de qua sumptus est. Potest ergo videri [ Petr. fieri] ut propterea homo in labore hujus vitae esset dimissus, ut aliquando manum porrigeret ad arborem vitae.

VERS. 24.— Et ejecit Adam. Haud dubium quin Dominus. Et habitare fecit ante paradisum voluptatis cherubim, et flammeum gladium atque versatilem ad custodiendam viam ligni vitae. Non quod ipsum Adam, [Col. 0145C] quem ejecerat, Deus habitare fecerit contra paradisum voluptatis, sed quod illo ejecto ante fores paradisi cherubim et flammeum gladium posuerit ad custodiendum paradisum, ne quis possit intrare. Bene cherubim, vel flammeum gladium atque versatilem, ad custodiendum posuit, id est per angelicum ministerium igneam quamdam custodiam [ Z., ignea quaedam custodia], quae tamen congrue versatilis esse dicitur pro eo quod quandoque veniret tempus ut etiam removeri potuisset, videlicet per adventum illius qui suae incarnationis mysterio iter nobis paradisi aperuit. Caeterum ante adventum ipsius omnes mortui ad inferni claustra descendebant: quoniam [ Z., omnes quanquam mundae probataeque vitae fuerint, ad inferni cl. desc. Dubium vero non est quoniam, [Col. 0145D] etc]. homo, qui per se cecidit, ad paradisum redire, nisi per Dominum, non potuit. Verumtamen, sicut nonnullis videtur, potest intelligi quia Adam ante paradisum posuit, ante paradisum collocavit, scilicet propter spem poenitentiae, ut aspiciens semper beatitudinis locum fortassis poeniteret, et per veram emendationem rediret ad beatam vitam, quam spiritaliter paradisum nominavit. Sed, heu! proh dolor! noluit, sed in sua miseria peccator remansit. Porro in hoc quod superius dicitur accepisse tunicam pelliceam, et modo sistitur ante paradisum, ubi positum est cherubim, et framea ignea, allegorice hoc significatur [Col. 0146A] [ Z., significat], quod a carnalibus sensibus abstractae voluptates, qui ⁜ b carnaliter viventes sunt; quia sicut pelles abstrahuntur a corpore, ita pravae voluptates a mente, et divinam legem consequuntur; et dum convertuntur ad Deum per flammeam frameam, id est per tribulationes temporales, peccata sua cognoscendo et gemendo, et per cherubim, id est per plenitudinem scientiae, quod est charitas, perveniant ad arborem vitae Christum, et vivant in aeternum. Cherubim namque plenitudo scientiae interpretatur: framea versatilis, posita ad custodiendam viam ligni vitae, temporales poenae intelliguntur. Nemo enim potest pervenire ad arborem vitae, nisi per has duas res, tolerantiam videlicet molestiarum, et plenitudinem scientiae, id est per [Col. 0146B] charitatem Dei et proximi. Plenitudo legis, inquit Apostolus, est charitas (Rom. XIII, 10) .

VERS. 1.— Adam vero cognovit Evam, uxorem suam, quae concepit, et peperit Cain, et caetera. Cain interpretatur acquisitio sive possessio, unde etymologiam ipsius exprimens mater ait: Possedi hominem per Deum. A nonnullis etiam lamentatio dicitur, eo quod post interfectum Abel interfectus sit, et poenam sui sceleris dederit.

VERS. 2.— Rursumque peperit fratrem ejus Abel. Abel luctus interpretatur. Quo nomine significabatur occidendus. Idem [ Z., Item] et vanitas, sicut aliqui volunt, quia cito solutus est atque subtractus. Hic notandum est quia duae dicuntur civitates, diaboli [Col. 0146C] videlicet atque Dei, quae ab initio mundi, sicuti hic ostenditur, construi coeperunt, sicut et duae generationes, carnalis scilicet et spiritalis. Unde regula Scripturarum est [ Z., regulae Scripturarum dicunt] duas generationes malorum et bonorum [ F., esse] nosse, sicut multa exempla constant. Natus igitur Cain prior ex illis duobus generis humani parentibus pertinens ad diaboli civitatem, et ad carnalem generationem, de qua per Salomonem dicitur: Generatio quae patri suo maledicit, et matri suae non benedicit, et generatio quae sibi munda videtur, et non est lota a sordibus suis, etc. (Prov. XXX, 11) ; et in Evangelio: Generatio viperarum (Matth. III, 7) . Et: Requirentur omnia a generatione ista. Et multa alia. Posterior Abel pertinens ad civitatem Dei et ad spiritalem [Col. 0146D] generationem. Unde Apostolus: Non prius, quod spiritale est, sed quod animale, deinde quod spiritale (I Cor. XV, 46) . Quapropter unusquisque, quoniam ex damnata massa exoritur, primo sit necesse est ex Adam malus atque carnalis. Quod si in Christum renascendo profecerit, postea erit bonus et spiritalis. Sic in universo genere humano primum duae istae coeperunt nascendo et moriendo percurrere civitates. Prior qui est natus, cives hujus saeculi designat, unde et civitatem primus construxisse legitur. Posterior autem isto peregrinus in saeculo, et pertinens ad civitatem Dei, de qua Psalmista: Generatio [Col. 0147A] rectorum benedicetur (Psal. CXI, 12) . Et: Haec est generatio quaerentium Dominum (Psal. XXIII, 46) ; et his similia. Gratia praedestinatus, gratia electus, gratia peregrinus deorsum, gratia cives sursum.

VERS. 3-5.— Factum est autem post multos dies ut offerret Cain de fructibus terrae munera Domino, et reliqua usque: non respexit Dominus ad Cain, et ad munera ejus, iratusque est Cain vehementer, et concidit vultus ejus. Unde scire potuit Cain quod fratris munera suscepisset, et sua repudiasset, nisi quia vera est illa Theodotionis interpretatio, qua dicit: Inflammavit Dominus super Abel et super sacrificium ejus: super Cain vero et sacrificium ejus non inflammavit? Unde creditur quia ignis missus est de coelo, qui illud sacrificium suscepit, ut saepissime viris sanctis [Col. 0147B] offerentibus factum legitur, sicut in dedicatione templi sub Salomone legimus, et quando Elias in monte Carmelo construxit altare.

VERS. 6, 7.— Ait enim Dominus ad Cain: Quare iratus es? et reliqua. Hoc est, quare irasceris, et invidiae in fratrem livore iratum vultum dimittis in terram? Nonne si bene egeris, recipies, id est si pura mente obtuleris sacrificium, recipies, respiciente Deo ad te et ad sacrificium tuum? vel sicut in quibusdam codicibus invenitur: Nonne si bene feceris, dimittetur tibi omne delictum? sive ut Theodotion ait: acceptum erit? hoc est: munus tuum suscipiam, sicut suscepi fratris tui. Quod si male egeris, statim in foribus peccatum tuum aderit. Vel, sicut quidam codices habent; illico peccatum ante vestibulum [Col. 0147C] num sedebit. Scilicet intrantem et exeuntem te semper peccatum tuum comitabitur, et desinet Dominus custodire introitum [ Z., intr. tuum] et exitum tuum. Sed sub te erit appetitus tuus, subauditur, si volueris; Et tu dominaberis illius. Ac si apertius dixisset: Quia .iberi arbitrii es, non habet peccatum super te dominium, sed tu [ Pert., non habes peccatum super dominium, sed tu, etc.] super illud, et in tua potestate est sive compescere, sive concupiscere illud. Verumtamen moneo te ut non tibi [ Z., tui] peccatum, sed tu peccato domineris. Nam Septuaginta ita transtulerunt: Nonne si recte offeras, non recte autem dividas, peccasti? Quiesce [ Z., quiescet a te conversio ejus ], ad te conversio ejus, et caetera. Sed multo aliter [ Z., altius] in Hebraeo est quam in his translationibus [Col. 0147D] sensus. Itaque necessitate compellimur in singulis diutius immorari. Recte autem offertur sacrificium, cum offertur Deo vero, cui uni tantummodo sacrificandum est. Non autem recte dividitur, dum non recte discernitur vel loca, vel tempora, vel res ipsa quae offertur, vel qui offert, et cui offertur. Recte offerunt Judaei Deum Patrem credendo; sed non recte dividunt Filium negando. Recte Vetus Testamentum offerunt recipiendo; sed non recte dividunt Novum respuendo. Sic quoque qui rapacitate, vel de qualibet re fraudulenter acquisita, opus eleemosynarum facit, rectum opus facit, sed mala discretione. Datur propterea intelligi, Deum non respexisse in [ Z., ad] munus Cain, quia hoc ipse male [Col. 0148A] dividebat. Recte namque offerebat Deo, cui soli offerendum est, bonum opus exhibendo; sed non recte dividebat, non bona voluntate faciendo, dans Deo aliquid suum, sibi autem seipsum, quod omnes qui non Dei, sed suam sectantes voluntatem faciunt, id est non recto corde, sed perverso viventes. Vel quia fortassis Cain meliora sibi reservabat, et deteriora Deo tribuebat, et humana inventione excogitata, ut putatur, et ideo non recte dividebat, Abel vero optima Deo et naturalia offerebat, et ideo sacrificium ipsius susceptum est. Unde in Evangelio singulariter justus inscribitur, quia videlicet tria maxima justitiae praeconia in eo esse leguntur: virginitas, sacerdotium, et martyrium, in quibus Christum praefiguravit. Nos etiam recte offerimus, cum [Col. 0148B] bono studio bonum opus agimus, sed recte non dividimus, si habere discretionem in bono opere postponamus. Quia nisi discretio fuerit, quod putatur causa virtutis, reatus est criminis [ Z., fit reat. crim.]. Ait enim: Quiesce, peccasti. Sed ad te erit conversio ejus, subauditur, peccati, si poenitentiam agere volueris [ Z., nolueris], et tibi tribuere quod gessisti. Ex hoc quod ait, ad te erit conversio ejus, potest intelligi ad ipsum hominem conversionem esse debere peccati, ut nulli alii quam sibi sciat tribuere quod peccat. Hoc est enim salubris poenitentiae medicina et veniae petitio. Tunc enim dominabitur quisque peccato, si id sibi non differendo praeposuerit, sed poenitendo subjecerit.

VERS. 8.— Et dixit Cain ad Abel fratrem suum: [Col. 0148C] Egrediamur foras. In dolo namque ei locutus est et non est dominatus peccato suo. Cumque essent in agro, consurrexit adversus eum, et interfecit eum. Ecce! Qui primum hominem mortem docuit, ipse et istum secundum occisionem. Denique si obtemperasset Deo quando audivit, peccasti, quiesce, vel sicut in nostra translatione legitur: Si bene egeris, recipies; sin autem, in foribus peccatum tuum aderit, et tu dominaberis illius, adjutus a Domino non peccaret. In foribus peccatum adest, cum in cogitationibus pulsat. Appetitus subter est, eique homo dominatur, si cordis nequitia inspecta citius premitur, et priusquam ad duritiam crescat, reluctanti menti subigatur. Quod quia Cain facere contempsit, fratricidium commisit.

[Col. 0148D] VERS. 9. 10.— Dixitque ei Dominus: Ubi est Abel frater tuus? et reliqua. Non tanquam ignarus, sed tanquam judex, reum quem puniat, interrogat. Cui Cain ad cumulum damnationis suae fallaciter ac superbe respondit dicens: Nescio. Nunquid custos fratris mei sum? Dixitque Dominus: Quid est, quod fecisti? Ecce vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Quaeritur quomodo sanguis Abel clamat ad Deum? Clamat namque ad Deum, quia homicidii illius reatus in conspectu justi judicis apparebit.

VERS. 11, 12.— Nunc igitur maledictus eris super terram, quae aperuit os suum, etc. Terra in Adam maledictionem promeruit; sed Cain in peccato suo, [Col. 0149A] videlicet quia sciebat ipse damnationem praevaricationis primae [ Z., propriae], et non timuit originali peccato fratricidii superaddere scelus, ideo majore maledictione dignus habebatur.

VERS. 13, 14.— Dixitque Cain ad Dominum: Major est iniquitas mea quam ut veniam merear. Ecce desperando locutus est, quod est peccatum maximum. Non enim est confessus scelus suum, sed ad desperationis malum proruit. Unde et subjunxit: Ecce! Ejicis me hodie a facie terrae, et a facie tua abscondar, et ero vagus et profugus. Vel sicut Septuaginta transtulerunt: Gemens et tremens in terra. Omnis igitur qui invenerit me, occidet me. Ideo taliter se damnavit, ut compendio mortis cruciatus evaderet praesentes.

[Col. 0149B] VERS. 15.— Dixitque Dominus: Nequaquam ita fiet; sed omnis qui occiderit Cain, septuplum punietur. Hic oritur valde complexa quaestio, quia alia translatio ait, septem vindictas exsolvet. Sed antequam de quaestione disseramus, rectum videtur ut editiones interpretum singulorum digeramus, quibus facilius sensus Scripturae possit intelligi. Porro Aquila interpretatus est: Et dixit ei Dominus: Propterea omnis, qui occiderit Cain, septempliciter ulciscetur. Symmachus vero: Propterea omnis qui occiderit Cain, hebdomadas [Z., Cain post septem hebdomadas, aut, etc.] exsolvet, aut, septimus vindicabitur. Septuaginta quippe [ Z., quoque], ut dictum est, et Theodotion: Et dixit Dominus: Non sic omnis qui occiderit Cain septem vindictas exsolvet. Jam tandem ad [Col. 0149C] elucidandam quaestionem stylum vertamus. Postquam enim Cain fratrem interfecit, interrogatus a Domino ubi esset, contumeliose respondit: Nescio, etc.; quam ob rem maledictione damnatus est, ut gemens, et tremens viveret super terram, noluit veniam deprecari; sed peccatis peccata congeminans tantum putavit nefas, cui a Domino non possit ignosci. Denique respondit ad Dominum: Major est iniquitas mea quam ut veniam merear, id est plus peccavi quam ut merear absolvi. Ejicior, inquit, hodie a conspectu tuo, et conscientia sceleris lucem ipsam ferre non sustinens, abscondar et latitem, eritque omnis qui invenerit me, occidet me; dum ex tremore corporis et furia mentis agitatus eum se esse intelligeret qui mereatur interfici. Verum [Col. 0149D] Deus, nolens eum compendio mortis finire cruciatus, nec tradi poenae qua se ipse damnaverat, ait: Non sic, id est, non, ut tu aestimas, morieris, et mortem pro remedio accipies. Verum vives usque ad septimam generationem, et conscientiae tuae igne torqueberis, ita ut qui te occiderit secundum duplicem intelligentiam, aut in septima generatione, aut a magno te liberet cruciatu; non quod ipse qui percusserit Cain, septem ultionibus subjiciendus sit; sed quod septem vindictas, quae in Cain tanto tempore concurrerunt, solvat in interfecto, occidens eum qui vitae fuerat derelictus ad poenam.

Ut autem quod dicimus manifestius fiat, quotidianae [Col. 0150A] consuetudinis ponamus exemplum: loquatur inter verbera servus ad dominum: Quia incendi domum tuam, et universam substantiam dissipavi, interfice me; dominusque respondeat: Non ut tu vis, morieris, et finies mortem supplicio; verum longo tempore custodieris ad vitam, et tam infeliciter in hac luce versaberis, ut quicunque te occiderit, beneficium praestet occiso, dum de tam multis te liberet cruciatibus. Secundum Septuaginta quidem editionem hic nobis sensus videtur. De eo autem quod Aquila posuit, semptempliciter, et Symmachus, hebdomadas exsolvet, sive, septimus ulciscetur, majorum nostrorum ista sententia est quod putent in septima generatione a Lamech interfectum Cain. Adam quippe genuit Cain, Cain genuit Henoch, Henoch genuit [Col. 0150B] Irat, et Irat genuit Malalehel, Malalehel genuit Mathusalem, Mathusalem genuit Lamech, qui interfecit Cain, ut ipse postea confitetur: Quia occidi virum in vulnere meo, et juvenem in livore meo, et reliqua. Et quidem de Cain, quod septima generatione interfectus sit, et juxta aliam translationem poenam sui sceleris dederit, nihil obscure arbitror remansisse. Alii de septem vindictis Cain varia suspicantur. Et primum asserunt fuisse peccatum quod non recte diviserit; secundum, quod inviderit fratri suo; tertium, quod dolose egerit dicens: Egrediamur foras; quartum, quod interfecerit eum; quintum, quod procaciter negaverit: Nescio. Sextum, quod seipsum damnaverit: Major est iniquitas mea, quam ut dimittar. Septimum, quod nec damnatus [Col. 0150C] egerit poenitentiam secundum Ninivitas, et Ezechiam, regem Judae, qui imminentem mortem lacrymis distulerunt. Et dicunt illud a clementissimo Deo ideo usque ad septem generationes fuisse dilatum, ut saltem malis ipsis et longae vitae moerore compulsus poenitentiam ageret ut mereretur absolvi: et hunc esse sensum, quem supra praestrinximus, quod qui interfecerit Cain, ab ingenti eum poena et omnibus suppliciis liberaret. Caeterum quod noster interpres secundum Hebraicam veritatem posuit, dicens: Qui occiderit Cain, septuplum punietur, aliqui intelligunt [ Z., alii sunt qui intelligunt ita] ita: solet enim septenarius numerus saepissime in Scripturis sanctis pro plenitudine cujuslibet rei poni. Ait ergo, septuplum punietur, quasi dixisset: Gravissima [Col. 0150D] ultione puniendus erit ille qui te occiderit, qui nec tanto damnationis comminatione admonitus, a sanguinis effusione voluit manus cohibere. Itaque terrorem intulit Dominus, ne quis homicidium perpetraret. Ecce, quantum ad historiae superficiem pertinet, ne longius sermo procedat, super hoc enucleatum fore sufficiat. Verumtamen ne modum libelli excedere videremur, ad allegoricam intelligentiam apostropham facere distulimus. At vero si plenius tropice discere volueris, quid duorum filiorum nativitas, quidve Cain Abelque significent, jam saepe praefati viri caeterorumque tegmine sublato doctorum percurre libellos. Nos igitur, ut coepimus, [Col. 0151A] historiae vela, Domino favente, pandamus. Ait enim legislator Moyses:

Posuitque Dominus Cain signum [Z., in signum ], et reliqua. Varie quippe de hoc signo Hebraei et nonnulli fidelium suspicantur; sed quale posuerit, ne occideretur, Scriptura innuit, videlicet ut semper tremens et gemens, vagus et profugus viveret, nec auderet [ Z., audiret] eum uspiam orbis terrarum sedes habere quietas. Et fortassis idcirco civitatem condidit, in qua salvari possit.

VERS. 16.— Egressusque Cain a facie Domini, habitavit in terra profugus ad orientalem plagam Eden. Septuaginta transtulerunt, habitavit in terra Naid, Quod Septuaginta Naid transtulerunt, in Hebraeo non dicitur. Non est igitur terra Naid, ut vulgus nostrorum [Col. 0151B] putat, sed expletur sententia Dei, quod huc atque illuc vagus et profugus oberravit. Unde Naid interpretatur instabilis, et fluctuans, ac sedes incertae, vel commotio.

VERS. 17.— Cognovit autem Cain uxorem suam, et peperit Henoch. Aliqui dicunt in hoc quod dicit, cognovit uxorem suam, significare quod [ Z., ut significaret quod] vindicta desineret, si uxorem non accepisset. Et aedificavit civitatem, vocavitque nomen ejus ex nomine filii sui Henoch. Henoch dedicatio interpretatur. In ipsius enim nomine civitatem postea aedificavit Cain. Hic primus civitatem construxisse describitur, ut aperte monstraretur quia ipse in terra fundamentum posuit, qui a soliditate aeternae [Col. 0151C] patriae alienus fuit. Peregrinus quippe a summis, fundamentum in imis posuit, qui stationem cordis in terrena delectatione collocavit. Unde in stirpe ejus Henoch, qui dedicatio interpretatur, primus nascitur; in electorum vero progenie Henoch septimus fuisse memoratur. Quia videlicet reprobi in hac vita, quae ante est, semetipsos aedificando dedicant. Electi vero aedificationis suae dedicationem in fine [ Pert., finem] temporis, id est in septimo exspectant. Hinc est quod Paulo attestante Abraham in casulis habitavit, quia habentem fundamenta civitatem, quam super nos [ Z., supernus] artifex construit, exspectabat.

VERS. 18-22.— Porro Henoch genuit Irat, et reliqua usque: et Mathusalem genuit Lamech, qui accepit [Col. 0151D] uxores duas, nomen uni Ada, et nomen alteri Sella. Lamech quippe interpretatur percutiens. Ipse percussit et interfecit Cain. Et ipse primus adulterium commisit, eo quod se in duabus uxoribus divisit. Hic notandum est quod in progenie Seth nulla ibi progenita femina nominatim exprimitur, nisi tantum in progenie Cain commemoratur; per quod significatur terrenam civitatem, qua [ Z., quae] Cain cepit [ Petr., concepit], usque sui in finem carnales habituram generationes, quae marium ac feminarum conjunctione proveniunt [ Z., quae per maritorum ac feminarum conjunctiones perveniunt]. Unde ad testimonium Sella umbra ejus interpretatur.

VERS. 23.— Et ait Lamech uxoribus suis: Occidi [Col. 0152A] virum in vulnus meum, et adolescentulum in livore meo, et reliqua. Tradunt enim Hebraei quod Lamech occiderit Cain, et hoc confitetur uxoribus. Fuit, inquiunt, Lamech vir sagittarius et gnarus venandi; sed longo senio laesus caligabant oculi ejus, et clare videre non poterat. Habebat quidem praeductorem adolescentulum, qui ei ducatum praebebat. Quadam namque die pergens in silvam, ut feras venatu caperet, praeibat [ Z., praeibat ei] puer, viam praebens. Cumque saltum peragrarent, aspexit adolescens Cain a longe, et discernere non valens, putavit bestiam [ Z., eum putavit esse bestiam], et ait ad Lamech: Video, inquit, bestiam. Dixitque Lamech: Da mihi arcum, et dirige manus illuc, et sagittam, ut jaciam. Quibus directis jecit et percussit jaculo Cain. Et sentiens quod percussisset corpus, coepit palpare [Col. 0152B] quid esset quod telo peremerat. Quo palpato intellexit quod Cain occidisset. Tunc furore permotus vertit arcum, et eo percussit puerum. Et hoc est quod ait uxoribus suis: Occidi virum, id est Cain, in vulnus meum, et adolescentulum in livore meo.

VERS. 24.— Septuplum, ultio dabitur de Cain; de Lamech vero septuagies septies. Sed nos simpliciter virum et adolescentulum ipsum Cain intelligimus; virum propter aetatem et fortitudinem naturae; adolescentulum propter stultitiam et lasciviam instabilitatis. Verumtamen Lamech spiritaliter Christum interpretatur, qui occidit Cain, id est diabolum. Quo occiso suis uxoribus, hoc est duabus Ecclesiis, annuntiat, quibus imperat, ut suum sermonem auscultent. [Col. 0152C] Unde quodam modo dicit occidisse se virum, quem propter fortitudinem diabolum nuncupat. In vulnus suum, scilicet morte sua; et adolescentulum ipsum ait propter lasciviam et aeternitatem. In livore suo, hoc est non [ Z., om. non] sine dolore. Sed requirendum est quid est quod legitur dixisse Lamech cum occideret Cain: Septuplum de Cain ulciscetur, de Lamech autem septuagies septies? Quia homicidii peccatum septima generatione diluvio vindicatum esse legitur, ideo dictum est. Seu, ut Judaei tradunt, septuaginta septem animae ex Lamech progenitae repertae sunt in diluvio et deletae sunt. Et in hoc numero de Lamech factam esse vindictam dicunt quod genus ipsius usque ad cataclysmum perseveraverit. Adulterii vero scelus, quod Lamech primus omnium [Col. 0152D] in duabus commisit uxoribus, non nisi sanguine Christi expiandum esse, qui septuagesima et septima generatione venit in mundum, secundum Evangelium Lucae, qui tulit peccatum mundi, qui lavit amictum suum in sanguine uvae, et torcular calcavit solus.

VERS. 25.— Cognovit autem Adam uxorem suam, quae concepit filium, vocavitque nomen ejus Seth. Seth interpretatur resurrectio, seu positio. Resurrectio, eo quod post fratris interfectionem natus sit, quasi resurrectionem fratris ex mortuis suscitaret. Positio vero, quia posuit eum Deus pro Abel. Unde et dicitur: Suscitavit mihi Deus semen aliud pro Abel, quem occidit Cain. Vel sicut Aquila transtulit: Posuit mihi Deus semen alterum pro Abel. Spiritaliter, [Col. 0153A] ut quidam volunt, per Adam et uxorem ejus Christus et Synagoga significatur. Unde natus est filius, id est populus gentium in fide. Qui recte Seth nominatur, id est positus in veritate. Quod autem dicit: Semen aliud pro Abel, significat bonos Novi Testamenti pro patriarchis, et prophetis, et martyribus, qui occisi sunt a mala parte populi Judaeorum. Moraliter vero per Adam et uxorem suam sanctus quisque et caro demonstratur; per filium sensus perfectus; per semen aliud pro Abel boni sensus pro bonis intelliguntur.

VERS. 26.— Sed et Seth natus est filius et vocavit nomen ejus Enos [ Z., quem vocavit Enos ]. Quomodo Adam homo interpretatur, ita et Enos juxta Hebraeae linguae veritatem homo vel vir dicitur. Et congrue [Col. 0153B] hoc vocabulum habuit. De eo enim scriptum est: Iste coepit invocare nomen Domini; vel, sicut quidam transtulerunt: Tunc initium fuit invocandi nomen Domini. Licet plerique Hebraeorum arbitrentur quod tunc primum in nomine Domini et in similitudine ejus fabricata sint idola. Aliqui [ Z., alii] vero volunt quod ideo dictum sit eo quod unum de decem nominibus Domini, quo apud Hebraeos vocatur, primum Enos reperisset, quod est HEL. Allegorice [ Z., Verumtamen allegorice] successores populi Christiani significantur, qui nomen Domini invocant quod est Deus.

VERS. 1-4.— Hic est liber generationis Adam, in [Col. 0153C] die qua creavit Deus hominem; ad similitudinem Dei fecit illum, et reliqua usque: et vocavit nomen eorum Adam in die qua creati sunt. Bene ait, et vocavit nomina eorum Adam, id est, homo. Hominis autem nomen tam viro quam feminae convenit.

VERS. 5-7.— Et factum est omne tempus quod vixit Adam, nongenti triginta anni, et mortuus est. Juxta tropologiam, ut nonnulli interpretantur, anni Adae nongenti triginta, tres leges, vel fidem, spem et charitatem, vel tempus aetatis Christi significant.

VERS. 8, 9-21.— Vixitque Seth nongentorum duodecim annorum, et mortuus est. Vixit quoque Enos qui [ Z., postquam] genuit Cainan, nongentorum quinque annorum, et mortuus est. Cainan lamentatio [Col. 0153D] vel possessio eorum dicitur. Sicut enim Cain possessio, ita derivativum nomen, quod est Cainan facit possessio eorum [ Z., derivatum est nomen, quod Cainan facit, possessio eorum]. Sed in hoc quod anni filiorum Adam decrescunt, significabat quod minuendi essent anni generis humani post se. Sequitur:

VERS. 21-27.— Porro Henoch genuit Mathusalam, et ambulavit cum Deo (subauditur in conversatione) et non apparuit, quia tulit eum Deus. Henoch [ Z., Porro Henoch] dedicatio interpretatur, sicut superius ostendimus. Sed quaerendum est quare tantopere servatus est a morte? nisi ut ostenderetur quid omnes homines potuisssent si non peccassent. Attamen moriturus erit, ut debitum solvat humanae naturae, et quod [Col. 0154A] Christus noluit, nullus posset, id est non mori. Henoch genuit Mathusalam, et facti sunt omnes dies Mathusalae nongenti sexaginta novem anni, et mortuus est. Hic oritur quaestio famosa, et disputatione multorum ecclesiasticorum ventilata, quod juxta diligentem supputationem quatuordecim annos post diluvium Mathusala vixisse referatur. Etenim cum esset Mathusala annorum centum sexaginta septem, genuit Lamech. Rursum Lamech, cum esset annorum centum octuaginta octo, genuit Noe, et fiunt simul usque ad diem nativitatis Noe anni vitae Mathusalae trecenti quinquaginta quinque. Sexcentesimo anno autem vitae Noe diluvium factum est, ac per hoc habita supputatione per partes, nongentesimo quinquagesimo quinto anno Mathusalae diluvium fuisse convincatur. [Col. 0154B] Cum autem supra nongentis sexaginta novem annis vixisse dictus sit, nulli dubium est quatuordecim annis vixisse post diluvium, sicut in Septuaginta invenitur. Et quomodo verum est quod octo tantum animae in arca salvae factae sunt? Restat ergo ut, quomodo in plerisque, ita et in hoc sit error in numero. Siquidem in Hebraeis et in Samaritanis libris, ut beatus Hieronymus scribit, ita scriptum est: Et vixit Mathusala centum octuaginta septem annis, et genuit Lamech; et vixit Mathusala, postquam genuit Lamech, septingentos octuaginta duos annos, et genuit filios et filias; et fuerunt omnes dies Mathusalae, ut noster interpres transtulit, anni nongenti sexaginta novem, et mortuus est. Et vixit Lamech centum octuaginta duos annos et genuit Noe. A die ergo nativitatis [Col. 0154C] Mathusalae usque ad diem ortus Noe sunt anni trecenti sexaginta novem. His adde sexcentos Noe, quia in sexcentesimo anno vitae ejus diluvium factum est: atque ita fit ut nongentesimo sexagesimo nono anno vitae suae Mathusala mortuus est, et anno quo coepit esse diluvium. Unde Mathusala interpretatur, mortuus est. Quomodo enim eum cum patre translatum fuisse, et diluvium praeterisse putaverunt [ Z., putabant]? Ob hoc signanter transfertur mortuus est ut ostenderetur non vixisse eum post diluvium, sed in eodem cataclysmo, ut in quodam volumine reperi, fuisse defunctum. Soli enim, Scriptura testante (I Petr. III, 20) , octo homines diluvium in arca evaserunt. Sed qui quatuordecim [Col. 0154D] annis eum vixisse referunt post diluvium, magis ad spiritalem intelligentiam tendunt, videlicet super Christo interpretantur; quoniam ipse est solus cujus vita nullam sentit aetatem. In majoribus quoque [ F. leg. quippe] suis diluvium Noe sensisse [ Z., non sensisse] videtur.

VERS. 28-30.— Vixit autem Lamech centum octoginta duobus annis, et genuit filium, vocavitque nomen ejus Noe dicens: Iste consolabitur nos, et reliqua. Vel sicut aliqui transtulerunt: Iste requiescere nos faciet ab omnibus operibus nostris. Unde Noe consolatio vel requies interpretatur. Consolatio, quia homines consolati sunt in diebus ejus, dum a peccato exstincti sunt in diluvio. Requies vero pro eo quod sub illo omnia retro opera quieverint per [Col. 0155A] diluvium, sive quia requiem in arca praestitit animantibus.

VERS. 2.— Videntes filii Dei filias hominum quod essent pulchrae, et reliqua. Filios Dei filios Seth, et filios hominum progeniem Cain dicit. Sed postquam filii Seth, concupiscentia victi, ex filiabus Cain semine indignissimo connubia junxerunt, ex tali conjunctione homines immensi corpore, viribus superbi, moribus inconditi, quos Scriptura Gigantes vocat, procreati sunt. Displicuit Deo, et abbreviavit illis tempus vitae. Gigantes enim vocant Graeci juxta sermonis etymologiam fabulose quasi terrigenas, id est terra genitos, eo quod immensa mole, et similes sibi terra genuerit; ge enim terra dicitur. Falso [Col. 0155B] opinantur, qui putant praevaricatores angelos cum filiabus hominum ante diluvium concubuisse, et exinde natos gigantes, id est nimirum grandes et fortes viros de quibus terra completa est.

VERS. 3.— Dixitque Deus: Non permanebit Spiritus meus in homine in aeternum, quia caro est, et reliqua. In Hebraeo scriptum est: Non judicabit Spiritus meus homines istos in sempiternum quoniam caro sunt. Spiritus enim iram in hoc loco significat, et caro fragilitatem humanae naturae, quasi dixisset: Quia fragilis est in hominibus conditio, non eos ad aeternos servabo cruciatus [ Z., aeternum servabo cruciatum], sed hic illis restituam quod merentur. Ergo ira non severitatem, ut frequenter in nostris libris legitur, significat; sed clementiam Dei sonat, dum [Col. 0155C] peccator hic pro suo scelere visitatur. Unde et iratus Deus loquitur ad quosdam: Non visitabo filias eorum, cum fuerint fornicatae, et sponsas eorum, cum adulteraverint (Ose. II, 14) . Et in alio loco: Visitabo in virga iniquitates eorum, et in flagellis peccata eorum; misericordiam autem meam non auferam ab eis (Psal. LXXXVIII, 33) . Porro ne videretur in eo esse crudelis, quod peccantibus locum poenitentiae non dedisset, adjecit, eruntque dies illius centum viginti annorum, hoc est habebunt centum viginti annos ad agendam poenitentiam. Sed quia genus humanum illius temporis agere poenitentiam contempsit, noluit Deus tempus exspectare decretum, sed viginti annorum spatiis amputatis, anno centesimo induxit diluvium. Potest etiam spiritus anima intelligi, et [Col. 0155D] ideo quod ait: Non permanebit spiritus meus in homine in aeternum, tale est quasi dixisset: Non permanebit anima in carne in aeternum, quia homo non spiritalis, sed carnalis est. Sequitur:

VERS. 5-8.— Videns autem Deus quod multa malitia hominum esset in terra, et caetera usquequo ait: Poenituit eum quod hominem fecisset in terra, et reliqua. Quaeritur quid est quod de Deo dicitur poenituisse eum hominem fecisse. Et iterum, tactus dolore cordis intrinsecus? Nunquid in Deum poenitentia aut dolor cordis cadere potest? Sed sciendum est quia Deus non de facto suo poenitet aut dolet, sicut dolet homo, cui est de omnibus rebus omnino tam fixa sententia quam certa praesentia [ F. praescientia]. [Col. 0156A] Sed utitur Scriptura sacra usitatis nobis verbis intelligentibus, ut coaptet se nostrae parvitati, quatenus ex cognitis incognita cognoscamus.

VERS. 9-12.— Hae generationes Noe. Noe vir justus atque perfectus in generationibus suis. Si nullus sine peccato, quomodo aliquis perfectus esse potest? Perfecti aliqui dicuntur, non sicut perficiendi sunt, sicut in illa immortalitate qua aequabuntur angelis Dei, sed sicut esse possunt in hac peregrinatione perfecti. Unde signanter additum est in generatione sua, ut ostenderet non juxta justitiam consummatam, sed juxta generationis suae justitiam eum fuisse justum. Et hoc est quod in Hebraeo dicitur: Noe vir justus, perfectus erat in generationibus suis, cum Deo ambulabat, hoc est illius vestigia sequebatur.

[Col. 0156B] VERS. 13.— Dixitque Dominus ad Noe: Finis universae carnis venit coram me. Universae enim carnis significatur omnium mortalium, praeter illos qui in arca salvandi erant. Illi igitur quasi seminarium secundae originis servati sunt. Sequitur: Et disperdam eos cum terra. Quomodo cum terra, cum terra postea remansit? Tradunt enim doctores terrae vigorem et fecunditatem longe inferiorem esse post diluvium quam ante, et idcirco hominibus carnem edere licentiam esse datam, et ante etiam diluvium fructibus terrae solummodo victitasse.

VERS. 14.— Fac tibi arcam de lignis laevigatis. Ligna laevigata, fortia et insolubilia, de quibus alia translatio dicit quadrata, ut arca nec ventorum vi [Col. 0156C] nec aquarum inundatione solveretur. Et bitumine facies intrinsecus et extrinsecus. Bitumen est ferventissimum et inviolatissimum gluten, cujus est virtus ut ligna ex eo linita nec vermibus exedi, nec solis ardore, vel ventorum flatibus, vel aquarum possint inundationibus dissolvi.

VERS. 15.— Trecentorum cubitorum erit longitudo arcae; quinquaginta cubitorum latitudo et triginta cubitorum altitudo illius. Qualem ergo arcae speciem vel formam debemus intelligere? Ut videtur, quatuor angulis eam ex imo assurgentem, et eisdem paulatim usque ad sinum in angustum attractis, in spatium unius cubiti fuisse collectam. Sic enim dicitur, quia in fundamentis trecenti cubiti, in longitudine quinquaginta sint, et in altitudine triginta, sed collecta in cacumen [Col. 0156D] angustum, ita ut cubitum sit longitudinis et latitudinis. Et vere nulla potuit tam conveniens et congrua arcae species dari, quam ut summo velut e tecto quodam angusto culmen defenderet imbrium ruinas, et ima in aquis quadrata stabilitate consistens nec impulsu ventorum, nec impetu fluctuum, nec inquietudine animalium quae intrinsecus erant, aut inclinari possit aut mergi.

VERS. 16.— Coenacula et tristega facies in ea. Quod alia translatio, videlicet bicamerata in inferioribus, tricamerata in superioribus dicit; ita ut quinque habitationum distinctiones in ea esse advertamus: inferiora ejus loca stercoribus et spurcitiis esse deputata, ne animalia, et praecipue homines, fimi fetore [Col. 0157A] vexarentur. Huic autem superior et contigua camera conservandis pabulis animalium deputaretur. In hos ergo usus inferiores partes, quae bicameratae dicuntur, tradunt fuisse distinctas. Superiores vero partes, quae tricameratae dicuntur, ad habitaculum primo bestiis vel animalibus immitioribus vel serpentibus deputatas esse. Ab his vero congrua in superioribus loca mitioribus animantibus stabula fuisse. Supra omnia vero in excelso hominibus sedem locatam, ut pote sicut honore et sapientia antecellit, ita et loco cunctis praecellere animalibus; et sic quinque mansiones in ea esse intelliguntur. Prima stercorina, secunda apothecaria, tertia feris animantibus, quarta mansuetis, quinta hominibus. Fenestram in arca facies, et in cubito consummabis summitatem ejus. Fenestra [Col. 0157B] ideo in consummitate [ Z., summitate] arcae fieri jubetur, ut haberet unde emittere potuisset aves ad explorandam terrae siccitatem. Ostium autem arcae pones ex latere deorsum. Tradunt enim etiam ostium quod ex latere factum dicitur, eo loco fuisse, ut inferiora, quae dixit bicamerata, infra se haberet, et quae dixit tricamerata superiora a loco ostii appellata sunt. Et inde ingressa animalia per sua quaeque loca secundum quae supra diximus, congrua discretione divisa sunt.

Sed forte quaerit aliquis si habet aliquod sacramentum mensura istius arcae? Habet igitur mysterium perfectum corporis Christi. Sexies enim trecenti habent infra se quinquaginta et decies triginta. Sic quippe humanum corpus, si jacentem metieris hominem, [Col. 0157C] sexies habet longitudo latitudinem, et decies altitudinem. Nam longitudo jacentis hominis a vertice usque ad vestigia metienda est, et latitudo a latere usque in latus, et altitudo a dorso ad ventrem. Quae figura apte Christo convenit propter longanimitatem omnia sufferentis fidei, et amplitudinem charitatis, et sublimitatem spei aeternae. Sequitur:

VERS. 19.— Ex omnibus animantibus mundis tolle septena et septena in arca, de immundis vero duo et duo, masculum et feminam. Sed et de volatilibus coeli septena et septena, masculum et feminam, ut salvetur semen super terram. Quid sibi vult, duo et duo, septena et septena? An quatuor ex immundis, et quatuordecim ex mundis animalibus intelligere debemus introducta fuisse? Minime. Non duo et duo propter [Col. 0157D] quatuor, sed propter masculum et feminam. Nam de immundis tantummodo duo, et de mundis solummodo septem. Ideo immunda pari numero posuit, munda vero impari, ut haberet unde hostias Deo de mundis immolaret. Et bene pluriora fuerunt munda quam immunda propter futurum usum humano generi, qui ex mundis debebatur hominibus, ut pluriora essent quae prodessent quam quae nocerent. De quibusque animantibus dictum est, in quibus erat spiritus vitae. Non solum de hominibus, sed etiam de caeteris omnibus qui vitali aura vescuntur. Notandum est quod movere solet quosdam utrum tanta capacitate arca describitur, ut esse animalia tanta et tot cum mansiunculis convenientium sibi et escis [Col. 0158A] eorum ferre potuerit? Tradunt enim Hebraei quod Moyses, ut de illo Scriptura dicit, omni sapientia Aegyptiorum eruditus fuit, et secundum artem geometricam, in qua praecipue Aegyptii callent, cubitorum numero in hoc loco posuerit. Asserunt enim cubitum geometricum tantum valere quantum nostra cubita sex valent. Lege Origenem super hac re contra Apellem disputantem. Denique quod refert Scriptura, ingressa fuisse animalia omnia arcam, non Noe colligente, sed jubente Domino actum est, et ejus nutu coacta sponte praefinito numero veniebant ad arcam.

Sed quaerunt aliqui quid de piscibus vel alitibus [ Z., altilibus], quae in aquis vel super aquas vivere possunt, intelligendum sit? vel si ciniphes minutissimi [Col. 0158B] et muscae, mures et stelliones, et caetera talia in arcam introducta fuissent? et utrum amplior eorum numerus fuerit quam qui est definitus, et ubi fuissent [ Z., si ibi fuissent]? Sed admonendi sunt, quos haec movent, sic accipiendum quia dictum est, qui et repunt super terram, et necesse non fuerit conservari in arca quae possunt [ Z., solent] in aquis vivere, non solum mersa, sicut pisces, verum etiam supernatantia, sicut multae alites. Deinde cum dicitur, masculus et femina erunt, profecto intelligitur ad reparandum dici. Ac per hoc nec illa necesse fuerat ibi esse quae possunt, sine concubitu, de quibusque rebus vel rerum corruptionibus nasci. Vel si fuerunt, sicut in domibus consueverunt esse, sine ullo numero definito esse potuisse. Aut si mysterium sacratissimum [Col. 0158C] quod agebatur, et tantae rei figura etiam veritate faciliter [ Uterq. cod., faccialiter] non posset impleri, nisi ut omnia ibi certo illo numero essent quae vivere in aquis, illius natura prohibente, non possunt; non fuit illius hominis cura ista, vel illorum hominum, sed divina. Non enim ea Noe capiens intromittebat, sed venientia et intrantia permittebat. Ea porro quae sic habent sexum ut non habeant fetum, sicut muli et mulae, mirum si fuerunt [ Z., fuerint] ibi, ac non potius parentes eorum ibi fuisse suffecerit, equinum videlicet atque asininum genus, et si qua alias sunt, quae commixtione diversi generis genus aliquod gignunt. Sed et hoc ad mysterium pertinebat. Habet enim et hoc genus masculum et feminam. Quid enim de pace, et unde se invicem [Col. 0158D] non debellarent divisi generis animantia, sentiendum est? Sicut enim Dei nutu adducebantur in arcam, ita et Dei nutu conservabantur in arca. Seu enim secundum genera sua mansiunculis dividebantur, aut sejuncti [ Z., si junctim] manerent, Dei tamen potentia gubernabantur. Lege librum beati Augustini quintum decimum de Civitate Dei de arca disertum.

Solent etiam nonnulli quaestionem facere quomodo leones et aquilae, et caetera hujusmodi quae carnibus vivere consueverunt, in arca pasci potuerint? Forte, ut doctores opinantur, et alia animalia praeter numerum definitum propter aliorum escam in arcam fuerunt intromissa, vel aliqua cibaria praeter carnes [Col. 0159A] a viro sapienti, vel Deo demonstrante, quae talium quoque animantium escis convenirent, quod magis credibile est. Nam scimus multa animalia, quibus caro cibus est, etiam pomis vesci [ Z., et poma vesci]. Quid [ Z., Quid vero] de potu animalium sentiendum, de quo nihil dicit Scriptura? Sunt quidam qui putant unius diei escam in arca vel potum in multos prodesse dies illatum animantibus, vel forsitan ad totum annum quod verius esse potest. Sed dimittamus incertas conjecturas, et concedamus divinae potentiae de creaturis suis facere quod voluerit [ Petr., voluit].

VERS. 1-19.— Et inclusit eum Dominus deforis. Quomodo enim posteaquam clausum est, ut [ Z., et] [Col. 0159B] nullus hominum extra arcam fuit, imbituminari extrinsecus ostium potuit? Hoc enim sine dubio divinum opus fuit, ne ingrederentur aquae per aditum, quem humana non munierat manus. Sequitur:

VERS. 20.— Quindecim cubitis altior fuit aqua super montes quos operuerat. Quaeritur, si aqua transcendit quindecim cubitis, altitudo [ Z., cubitis, cujus altitudo] hunc aerem turbulentum, ut fertur, transcendit, ubi dicitur nec nubes videri, nec ventus [ Z., dicuntur nubes videri, nec ventus, etc.] sentiri, sicut de Olympo opinantur? Sed sciendum est, si terra spatium illius tranquilli aetheris invadere potuit, cur et non aqua crescendo illum montem et aerem etiam transcendere potuit? Sunt tamen quidam qui putant nec terrae inaequalitatem [ Z., aequalitatem] [Col. 0159C] talem esse, nec montium altitudinem tantam ante diluvium esse sicut nunc est.

VERS. 21.— Consumptaque est omnis caro quae movebatur super terram, et in quibus spiraculum vitae est in terra, mortua sunt. Si enim ita est, quid dicendum de animalibus quorum natura nec semper in aridis, nec semper in humidis vivere potest, sicut sunt lutri et vituli marini; et multa avium genera in aquis victum requirunt, sed in arduis dormiunt, nutriuntur et requiescunt? Dicendum est quia potuit virtus divina utramque eorum naturam, donec diluvium transiret, temperare; ut aut in humido tantum, aut in arido vivere possent. Nisi forte extra arcam in aliqua ejus parte loca illis praeparata essent unde et in aquis vivere et in aridis requiescere [Col. 0159D] potuissent.

VERS. 12.— Recordatus autem Dominus Noe, adduxit spiritum super terram, et imminutae sunt aquae. De illo spiritu intelligi potest de quo dictum est: Spiritus Dei ferebatur super aquas. Tunc enim ferebatur ut, congregatis aquis, in suum [ Z., in unum] locum terra apparuisset. Nunc autem adductus dicitur, ut ablatis de medio aquis diluvii faciem terrae revelaret. Potest et spiritus nomine ventus intelligi, juxta illud Psalmistae: Et stetit spiritus procellae (Psal. CVI, 25) , cujus flatibus crebris aqua cogeretur recedere.

VERS. 3-5.— Et reversae sunt aquae de terra euntes [Col. 0160A] et redeuntes. Dum dicitur: Reversae sunt aquae de terra euntes et redeuntes, videtur, juxta litteram, quia omnes fluviorum ac rivorum decursus per occultas terrae venas ad matricem abyssi redeunt, juxta illud Salomonis: Ad locum unde exeunt flumina, revertuntur, ut iterum fluant (Eccle. I, 7) .

VERS. 6.— Post quadraginta dies aperuit Noe fenestram, et emisit corvum, qui egrediebatur et non revertebatur. In Hebraeo scriptum est exiens et revertens, donec siccarentur aquae de terra. Sed ideo, ut nostra translatio innuit, non est reversus, quia aut ab aquis est absorptus et interemptus, aut aliquo cadavere supernatante est illectus, et desuper sedere est delectatus, quod columba naturaliter refugit, de qua dicitur: quae cum non invenisset ubi requiesceret [Col. 0160B] pes ejus, reversa est ad eum in arcam. Verumtamen requirendum est cur quadragenario numero pluvia inundabat, et iterum post quadraginta dies dicitur Noe fenestram arcae aperuisse? Quadragenarius enim iste spiritaliter tribulationem poenitentiae ostendit. Quod vero post quadraginta dies fenestram aperuit, significat jejunio coelum reserari. Ideo Moyses et Elias, etiam et ipse Salvator, jejunia consecravit, tanquam tribus temporibus necessaria ante legem, sub lege, sub gratia. Sequitur:

VERS. 11— At illa venit ad eum ad vesperam portans ramum olivae, et reliqua. Quare ramum olivae portat, nisi quia typum Spiritus sancti adumbrabat? Quae columba Spiritus sancti, expulso alite teterrimo, ad Noe post diluvium, quasi ad Christum post baptismum [Col. 0160C] devolat, et ramos refectionis ac luminis pacem orbi annuntiat. Sed antequam descriptio hujus arcae ad calcem perveniat, notandum est: si Deus omnia fecerat bona, etiam et valde bona, quid est quod munda et immunda nominantur in ea animalia? Nunquid immundum bonum potest esse? Sed sciendum est quia etiam quod immundum dicitur, in sua natura bonum est. Ad comparationem igitur alterius naturae melioris, quasi immundum putatur. Denique bos est melior leone, videlicet quia magis ejus natura convenit hominis necessitati subvenire, propter quem omnia creata sunt animalia, de quo etiam subditur: Et ut terror vester, et tremor sit super cuncta animantia terrae. Ideo homo terrore caeteris animantibus praepositus est, ut esset in solatium vindictae transactae, [Col. 0160D] et ne pauci homines a pluribus opprimerentur bestiis, et ut scirent se irrationabilibus dominari debere, non rationabilibus. Unde et primi parentes nostri pastores pecorum, non reges hominum esse leguntur. Caeterum spiritaliter in hoc quod Noe dicit: Fac tibi arcam, consilium Patris ad Filium potest intelligi de acceptione carnis. De lignis laevigatis, id est de Judaeis lege fabricatis. Noe cum filiis suis in superiori loco Christus est cum apostolis suis; aves in secundo, sancti designantur; pecora in tertio, innocentes figurantur; bestiae in quarto, mundiales innuuntur. Quintus vero locus cum stercoribus infernus exprimitur. Aliter: per haec quinque loca quinque ascensiones Ecclesiae ostenduntur, id [Col. 0161A] est catechumen, baptizati, conjugati, poenitentes, sancti. Quod autem post septem dies pluvia descendit, pluvia voluntaria post veterem legem potest intelligi, de qua dicitur: Pluviam voluntariam segregabis, Deus, et reliqua (Psal. LXVII, 10) . Quod autem dicit, rupti sunt omnes fontes, evangelistas; abyssi magnae profunditas Veteris Testamenti; cataractas coeli apostolos intellige. Sed in hoc quod dicit: Inclusit illum Dominus a foris [ Z., eum Dom. deforis. ], ostendit Christum Ecclesiam suam custodire a persequentibus. Quod igitur intulit omnem carnem consumptam, haereticos praecavet, existimantes aliquos diluvium evasisse, sicut de Mathusala putatum est. Qnodque dicit, euntes et redeuntes, significat in persecutores vindictas et haereses in haereticos revertentes. [Col. 0161B] Corvus dimissus et non reversus figuram peccatoris vel diaboli tenet, ad regnum Christi non revertentis. Columba vero, quae est reversa, Adam, sicut nonnulli volunt intelligi, significat ad paradisum revertentem per Christum, si lector accipere voluerit; vel potius unumquemque justum ad Ecclesiam, cujus pes, id est sensus, in hoc mundo non requiescit. Ramus olivae in ore columbae confessionem significat Trinitatis in ore uniuscujusque sancti. Cum virentibus foliis, id est operibus perfectis.

VERS. 21, 22.— Non igitur ulra percutiam omnem animam, sicut feci cunctis diebus terrae. Sementis et messis, frigus et aestus, aestas et hiems, nox et dies non requiescent. Sementis et messis, id est doctrinae Scripturarum. [Col. 0161C] Per frigus et aestatem castitatem et fidem designat; per noctem et diem, Vetus et Novum Testamentum. Aliter, per sementem et messem doctores, et scripturas [ Petr. scriptores] haereseos ostendit [ Z., appellat]; per frigus et aestatem, infidelitatem et fidei claritatem; per noctem et diem haereses in utroque Testamento volunt intelligi. Subditur:

VERS. 3-4.— Quasi olera virentia tradidi vobis omnia, excepto quod carnem cum sanguine non comedatis. Sanguinem enim animarum vestrarum requiram de manu cunctarum bestiarum et de manu hominis, et reliqua. Quanti enim effuderunt sanguinem, et sanguis eorum effusus non est, et alii occiderunt [Col. 0161D] hominem veneno, vel suspendio, et eorum sanguis non est effusus! Quomodo ergo Dominus effusurus est sanguinem eorum, cum illius [ Petr. illi, vel ille] qui occidit, sanguinem effuderit? Et in resurrectione ridiculum est, et in hac vita, et ideo sanguis hominis vitale [ Z., vitalis], quo vegetatur, et sustentatur, et vivit, debet intelligi; quod qui effuderit sive per scandalum, sive perversitate doctrinae, in die judicii effudetur ab eo, qui [ Petr., quod] sibi videbatur habere vitale. Caeterum, historialiter, post diluvium primum esus carnium homini conceditur, videlicet propter infecunditatem terrae, ut aestimatur, et hominis fragilitatem.

VERS. 13.— Arcum meum ponam in nubibus, et [Col. 0162A] reliqua. Datur itaque signum securitatis, quia praescivit Creator formidabiles hominum animos, ne iterum diluvio se deleri crederent, dum saepius inundationes pluviarum cernerent. Et bene idem signum securitatis in coelo positum est, scilicet ut ab omnibus inspici potuisset, et ut pro quacunque tribulatione oculos cordis ad eum attollamus, qui habitat in coelis. Sed quaeritur cur diversi coloris datur hominibus? Propter securitatem et timorem. Unde et in arcu color aquae et ignis simul ostenditur, quia ex parte est caeruleus, et ex parte rubicundus, ut utriusque judicii testis sint [ Z., sit], unius videlicet facti, et alterius faciendi, id est quia mundus judicii igne cremabitur. Nam aqua diluvii non delebitur. Hic enim nonnullos movet an pluviae ante diluvium fuerint? [Col. 0162B] Sed videntur [ Z., videtur] non fuisse, quia arcus non efficitur nisi ex radiis solis et humida nube. Poterat enim fieri ut ex roris et fontium, sicut Aegyptus, irrigatione terra fecundaretur.

VERS. 18-19.— Erant igitur filii Noe Sem, Cham et Japheth, et reliqua usque, ab his disseminatum est omne hominum genus super universam terram. Ab his enim et nepotibus eorum divisus est orbis. Sem, ut aestimatur, Asiam. Dicamus interpretationes singulorum historialiter. Sem dicitur nominatus, quod nomen praesagio posteritatis accepit. Ex ipso enim patriarchae et apostoli, et populus Dei, ex ejus quoque stirpe et Christus, cujus ab ortu solis usque ad occasum magnum nomen ejus in gentibus. Cham Africam calidam, et ipse ex praesagio futuri cognominatur. [Col. 0162C] Posteritas enim ejus eam terrae partem possidet [ Z., obsidet], quae vicino sole calentior est. Unde et Aegyptus usque hodie Aegyptiorum lingua Cam dicitur. Et Japheth Europam sortitus est. Japheth, latitudo. Ex eo enim populus gentium nascitur, et quia lata est ex gentibus multitudo credentium, ab eadem latitudine Japheth dictus est. De Japheth nati sunt quindecim, de Cham triginta, de Sem viginti septem; simul septuaginta duo fiunt: de quibus ortae sunt gentes septuaginta duae, inter quas misit Dominus totidem discipulos ad praedicandum.

VERS. 20-23.— Coepitque Noe vir agricola exercere terram, et plantavit vineam, bibensque vinum inebriatus est, et nudatus in tabernaculo suo. Et reliqua. Quare tantus vir inebriatus esse legitur? Forte, ut [Col. 0162D] beatus Hieronymus, coelestis Bibliothecae interpres, dicit, quia inebriari vino nesciebat. Nec enim ante diluvium leguntur homines vino usi fuisse [ Petr., legitur vino homines uti]. Ideo specialiter de Noe dicitur: Plantavit autem vineam. Ut aliquibus videtur, nudatio femorum post ebrietatem secuta est, quia saepius satietatem libido sequitur. Sed quod filii Noe incedentes retrorsum operuerunt verenda patris, faciesque eorum aversae erant, et reliqua, moraliter intelligi valet. Aversari dicimus quod reprobamus. Quid est ergo quod filii verenda patris superjecti dorsis pallio aversi venientes operiunt, nisi quod bonis subditis sic praeceptorum suorum mala displicent, ut tamen haec aliis occultent? Operimentum [Col. 0163A] aversi deferunt, quia dijudicantes factum, et venerantes magisterium nolunt videre quod tegunt. Sequitur:

VERS. 24.— Evigilans autem Noe ex vino, cum didicisset quae fecerat ei filius suus minor ait: Maledictus Chanaan. Chanaan ipse est filius Cham, ut Scriptura refert. Porro Cham, inquit, ipse est pater Chanaan. Servus servorum erit fratribus suis. Hic a multis requiritur cur Cham in filiis maledictionem accepit? Videlicet, quia peccantibus et non poenitentibus futura imminet poena. Saepe quidem reproborum nequitiae hic quidem inultae proficiunt, sed in posterum feriuntur. Nequaquam enim divina severitas inulta remanere peccata permittit, sed ira judicii a nostra hic correptione inchoat, ut in reproborum [Col. 0163B] damnatione conquiescat. Sed juxta historiam prophetarum quoque est, quia terram [ Z., a terra] Chanaan, ejectis Chananaeis et debellatis, accepturos fuisse filios Israel, qui venirent de semine Sem, sicut historia sacra postmodum actum narrat. Unde et dicitur:

VERS. 26.— Benedictus Dominus Deus Sem. Sit Chanaan servus ejus. Chanaan, filius Cham, interpretatur motus eorum, quod quid est aliud nisi opus eorum? Pro motu enim patris, id est pro opere ejus, maledictus est.

VERS. 27.— Dilatet Deus Japheth, et habitet in tabernaculis Sem, sitque Chanaan servus ejus. Cur hoc intulit? De Sem Hebraei, de Japheth gentium populus nascitur. Quia igitur lata est multitudo credentium, [Col. 0163C] a latitudine, quod Japheth interpretatur, nomen accepit. Quod autem ait, habitet in tabernaculis Sem, de nobis prophetatur, qui in eruditione scientiae Scripturarum ejecto Israele versamur. Sed tunc completum est historialiter quando Romani Judaeam ceperunt.

VERS. 28.— Vixit autem Noe post diluvium trecentis quinquaginta annis, et impleti sunt omnes dies ejus nongentorum quinquaginta annorum, et mortuus est. Cum enim dicit eum vixisse post diluvium trecentis quinquaginta annis, perspicuum ostendit centum viginti annos generationi illi, ut supra diximus, ad poenitentiam datos, et non vitae mortalium constitutos.

[Col. 0163D] VERS. 1, 2.— Hae sunt generationes filiorum Noe, Sem, Cham et Japheth. Filii Japheth Gomer, et Magog, et Madai, Jaban, et Tubal, et caetera. Jam incipit describere, qualiter a filiis et nepotibus Noe gentes exortae fuerunt. Sed sciendum est quia non hodie ita reperiuntur sicut in exordio ab eis progenitae singulae fuerunt et nomina acceperunt. Quoniam, ut beatus Augustinus ait, aut ab hostibus interemptae penitus fuerunt, aut a propriis sedibus ad alia loca transierunt et antiqua quoque vocabula perdiderunt. Verumtamen ne indiscusse praeterisse videremur, multa ex eis, sicut in doctoribus reperimus, et nobis tradita etiam fuerunt, qualiter ab hominibus vocabula sumpserunt, inserere conati sumus. [Col. 0164A] Japheth, filii Noe, prout superius innuimus, nati sunt septem filii, qui possederunt terram in Asia ab Amano, et Tauro, Syriae-Coeles, et Ciliciae montibus usque ad fluvium Tanain, sicut in libris Locorum beati Hieronymi comperi. In Europa vero usque ad Gadira nomina locis et gentibus relinquentes, e quibus postea immutata sunt plurima, et caetera permanent ut fuerunt. Sunt autem Gomer Galatae, Magog Scythae, Madai Medi, Jaban Iones, qui et Graeci, unde et Mare Ionicum; Tubal Iberi, qui et Hispani, qui et Celtiberi, licet quidam Italos suspicentur, Mosoch Cappadoces. Porro Septuaginta interpretes Capturim Cappadocas arbritantur, Iras Thraces. Nonnulli quidem Gog et Magog ad Gothorum gentem transtulerunt, quia Gothos omnes retro [Col. 0164B] eruditi magis Getas quam Gog appellare consueverunt.

VERS. 3.— Filii Gomer Ascenez, et Riphath, et Togorma. Ascenez Graeci Regnos [ Z., Rennos) vocant, Riphath Paphlagones, Togorma Phrygas.

VERS. 4, 5.— Filii Jaban Elisa, et Tharsis, Cethim, et Dodanim. Ab his divisae sunt insulae nationum in terris suis, vir secundum linguam suam, et cognitionem, et gentem suam. De Ionibus, id est Graecis, nascuntur Helisei, qui vocantur Aeolides, unde et quinta lingua Graeciae Aeolis appellatur. Denique Tharsis Josephus Cilicias arbitratur. Unde et metropolis civitas eorum Tharsis appellatur Paulo apostolo gloriosa. Cethim Cithii [ Z., Scitii,] a quibus hodieque urbs Cypri nominatur. Dodanim, Rhodii. [Col. 0164C] Denique, sicut in Antiquitatum libris invenitur, omnes pene insulas et totius orbis littora, terrasque mari vicinas, a Graecis accolis occupatas usque Oceanum possedere Britannicum, videlicet a Tauro et Amano montibus, ut supra diximus.

VERS. 6.— Filii Cham, Chus et Mesraim, et Fut et Chanaan. Chus hodieque ab Hebraeis Aethiopia nuncupatur, Mesraim, Aegyptus, Fut Libyes, a quo et Mauritaniae fluvius usque in praesens Fut dicitur. Porro Chanaan obtinuit terram quam Judaei deinceps possederunt.

VERS. 7.— Filii Chus: Saba, et Evila, et Sabatha, et Regma, et Sabathaca. Saba, a quo Sabaei, de quibus Virgilius:

Filii Saba, et Dadan [Z., filius Saba, Dadan. Vulg., Filii Regma: Saba et Dadan ]. Hic Saba per sin litteram scribitur, supra vero per samech, a quo diximus appellatos Sabaeos. Interpretatur ergo Saba Arabia. Nam in septuagesimo primo psalmo, ubi nos habemus: Reges Arabum et Saba munero offerent, in Hebraeo scriptum est: Reges Saba, primum nomen per sin, ut Hieronymus ait, secundum [Col. 0165A] per samech. Dadan quippe gens est Aethiopiae in occidentali plaga.

VERS. 8.— Porro Chus genuit Nemrod. Iste coepit esse potens in terra, et erat robustus venator coram Domino, et reliqua. Nemrod iste arripuit insuetam prius in populos [ Z., populis,] tyrannidem, regnavitque in Babylon [ Z., Babylone,] quia ab eo ibi confusae sunt linguae turrem aedificantium, et Babel appellata est, quae interpretatur confusio. Regnavit autem et in Arach, hoc est in Edissa, et in Archad, quae nunc dicitur Nibisis [ Z., Nobilis. Leg. Nisibis], et in Chalanne, quae postea a Seleuco rege dicta est Seleucia. Qui congrue robustus venator coram Domino dicitur, seu, sicut in quibusdam codicibus invenitur, quod melius nobis videtur, robustus venator [Col. 0165B] contra Dominum, id est hominum terrenorum suppressor et exstinctor. Erigebat ergo [ Z., iste igitur erig.] cum suis populis turrem contra Dominum, in qua est impia significata superbia; quoniam dominatio imperantis in lingua est, et ibi est damnata superbia, ut non intelligeretur jubens homini, quae noluit intelligere, ut obediret Deo jubenti. Sic illa conjuratio dissoluta est, cum quisque ab eo quem intelligebat, abscederet, nec se nisi ei cum quo loqui poterat aggregaret, et per linguas divisae sunt gentes dispersaeque per terras. Sequitur:

VERS. 11.— De terra illa egressus est Assur, et aedificavit Niniven, et Roboot civitatem, sicut in quibusdam codicibus invenitur. De hac terra Assyriorum pullulavit imperium, qui ex nomine Nini, Belis filii, [Col. 0165C] Ninum condiderunt, urbem magnam, quam Hebraei appellant Niniven. Quod autem ait, aedificavit Niniven et Roboot civitatem, non putemus duas esse urbes; sed quia Roboot plateae interpretantur, ita legendum est, et aedificavit Niniven et plateas civitatis.

VERS. 13, 14.— At vero Mesraim genuit Ludim, et Anamim [ Z., Ananim], et Laabim, Neptuim, et Petrosim, et Cesloim, de quibus egressi sunt Philistiim, et Capturim. Exceptis Laabim, a quibus Libyes postea nominati sunt, qui prius Futei vocabantur, et Cesloim, qui deinceps Philistiim appellati sunt, quos non corrupte Palaestinos dicimus, caeterae gentes sex ignotae sunt, quia bello Aethiopico subversae usque ad oblivionem praetentorum [ Z., praeteritorum] nominum. [Col. 0165D] Possederunt autem terram a Gaza usque ad extremos fines Aegypti.

VERS. 15-18.— Chanaan genuit Sidonem primogenitum suum, et Hethaeum, et Gebusaeum, et Amorrhaeum, et Gergesaeum, et Hevaeum, et Aracaeum, Asinaeum, et Aradium, et Samariten, et Amathaeum. De Chanaan primus natus est Sidon [ Z., Sidona], a quo urbs Phoeniciae Sidon vocatur. Dein Aracaeus, qui Arcas condidit, oppidum contra Tripolim in radicibus Libani. Aradii sunt qui Aradum insulam possederunt, angusto freto a Phoenicis littore separatam. Samariten, emissa nobilis Syriae Coeles civitas. Amath tam a Syris quam ab Hebraeis, ita ut apud veteres dicta fuerat, appellatur. Hanc Macedones Epiphaniam [Col. 0166A] vocant. Nonnulli Antiochiam ita appellatam putant.

VERS. 19-21.— Et fuit terminus Chananaeorum venientibus a Sidone Geraram usque Gazam, donec egrediaris Sodomam, et Gomorrham, et Adamam, et Seboim, usque Lesam. Caeterae propria nomina retinent. Hoc tantum adnotandum videtur quod Lesa ipsa sit quae nunc Callirhoe dicitur, ubi aquae calidae prorumpentes in mare Mortuum defluunt.

VERS. 22.— Filii Sem: Elam, et Assur, et Arphaxad, et Lud, et Aram. Hi ab Euphrate fluvio partem Asiae usque ad Indicum oceanum tenent. Est autem Elam, a quo Elamitae, principes Persidis. De Assur jam dictum est, quod Ninum urbem condiderit. Arphaxad, a quo Chaldaei, Lud, a quo Lydia. Aram, a quo Syri, [Col. 0166B] quorum metropolis est Damascus.

VERS. 23.— Filii Aram Hus, et Hul, et Gether et Mes. Hus, Trachonitidis et Damasci, conditor, inter Palaestinam et Coele-Syriam tenuit principatum, a quo Septuaginta interpretes in libro Job, ubi in Hebraeo scribitur, terram Hus, regionem Ausitidem transtulerunt. Hul, a quo Armenii. Gether, a quo Arcanii sive Carii. Porro Mes, pro quo Septuaginta interpretes Mosoch dixerunt, hi sunt qui nunc vocantur Maeones.

VERS. 24, 25.— At vero Arphaxad genuit Sala [Z., Sela ], et Sala genuit Heber. Et Heber nati sunt duo filii; nomen uni Phaleg et nomen fratris ejus Jectan. Heber, a quo Hebraei, vaticinio quodam filio suo Phaleg nomen imposuit, qui interpretatur divisio, ab [Col. 0166C] eo quod in diebus ejus linguae in Babylone divisae sunt.

VERS. 26, seq.—Jectan genuit Elmodad, et Saleph, et Asarmoth, Jare, et Aduram, et Uzal de Daebal [Z., Dedabal ], et Abimalech, Seba, Ophir, Evila, Jobab. Harum gentium posteriora nomina invenire non potui; vel ita vocantur ut primum, vel quae immutata sint, ignoratur. Possederunt autem a Cofene fluvio omnem Indiae regionem quae vocatur Heria.

VERS. 1-4.— Erat autem terra labii unius, et sermonum eorumdem, et reliqua, usque et dixerunt: Venite, faciamus nobis civitatem, et turrem, cujus culmen pertingat ad coelum, etc. Ideo turrem sua superbia [Col. 0166D] construere voluerunt, ut celebrarent nomen suum antequam dividerentur, sicut Scriptura testatur, seu ut explorarent quid esset super coelum, sive, ut quibusdam videtur, ut haberent ubi fugerent, quia putabant iterum cataclysmo mundum deleri sicuti prius. Sed quaeritur utrum credibile sit tantae stultitiae esse homines, ut in coelum altitudinem aedificii cujuslibet exigere se posse putarent? Quia solet superbiam stultitia sequi, et humilitatem sapientia, ideo turris hic superbiae loco posita est, et quia sua stultitia atque superbia alta penetrare studuerunt, ideo confusi sunt. Fecit ergo superbia diversitates linguarum; humilitas Christi congregavit diversitates linguarum, ut quos turris dissociaverat, Ecclesia colligeret; de [Col. 0167A] qua dissolutione superius praelibavimus, ubi de Nembrot mentionem fecimus, qui [ Z., quia] ipse quidem auctor hujus turris exstitit, et primo omnium hominibus dominari et regnum dilatare studuit. Solet enim multos movere, an unum opus fuerit turris, et civitatis, vel duo? A multis enim aestimatur arcem esse et civitatis Babyloniae turrem illam. Hujus enim civitatis mirabilem constructionem gentium commendat historia, cujus nimia disponebatur altitudo, quae in campestribus per situm quadratum ab angulo usque ad angulum muri sedecim millia tenuisse passuum, simul per circuitum sexaginta quatuor [ Z., sexaginta tres], ut Herodotus historiographus dicit. Aliqui vero turrem unam volunt intelligi, quam praecipuam [ Z., praecipue] inter alias erigere moliebantur, [Col. 0167B] quae in altitudine quatuor millia dicitur tenuisse passuum, quod capitolium, ut idem doctor dicit, de lato in angustias coarctatur, ut pondus imminens facilius a latioribus sustentaretur, in qua describunt templa marmorea, aureas statuas, plateas lapideas auroque fulgentes, et multa alia, quae pene videntur incredibilia. Unde ait Scriptura:

VERS. 5.— Descendit autem Dominus ut videret civitatem et turrem quam aedificabant. Nonnulli autem omnes turres illius civitatis dixerunt, quae per numerum singularem ita significatae sunt, ut dicitur millies, et intelliguntur millia millium. Hinc Scriptura subinfert: et cessaverunt aedificare civitatem. Sequitur:

VERS. 7.— Venite igitur et descendamus, et confundamus [Col. 0167C] ibi linguam eorum. Descendere Dei est humanos actus inspicere, vel eorum sensibus propinquare [ Z., appropinquare]. Sive descendere dicitur tam ad auxilium quam ad vindictam, quando curam humano generi praestat per obsequia angelorum. Angelis enim qui aderant, ut beatus Gregorius dicit, Dominus ait: Venite, descendamus, et reliqua. Qui ascendunt in eo quod Creatorem conspiciunt, descendunt in eo quod creaturam sese illicitis erigentem examine districtionis premunt. Dicere ergo est: Descendamus et confundamus linguam eorum, in seipso eis hoc quod recte agatur, ostendere, et per vim internae visionis eorum mentibus exhibenda judicia occultis motibus inspirare. Quod vero plurali numero dixit, descendamus, et iterum singulari, [Col. 0167D] confudit Dominus labium universae terrae, distinctione personarum sanctam Trinitatem, et operationis unitatem in majestate divina voluit ostendere, sicut in exordio humanae creationis dictum est: Faciamus ominem ad imaginem et similitudinem nostram; ut trinitas in personis, et unitas in potentia divinitatis esse credatur.

VERS. 9.— Et idcirco vocatum nomen ejus Babel, quia ibi confusum est labium universae terrae, et reliqua. Si Deus requievit ab omnibus operibus suis die septimo, unde subito tanta apparuit diversitas linguarum? Sed sciendum est quia non in hac divisione inguarum novum aliquid condidit Creator, sed dicendi modos et formas in diversis loquelarum generibus [Col. 0168A] divisit. Unde easdem syllabas et ejusdem potestatis litteras aliter conjunctas, a diversis invenimus gentium linguis; saepe etiam et eadem nomina, vel verba aliud aliquid significantia in alia lingua, atque aliud in alia. Ubi dicimus in psalmo: In virga ferrea (Psal. II, 9) , in Graeco habetur: en rabdo sidera [ ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾶ ]. Igitur in Latino sidera non ferrea significat sicut in Graeco, sed astra. Sed notandum est quia illa lingua in sola familia Heber remansit, ex quo Hebraei dicti sunt, in ea parte hominum quae Dei portio permansit, in qua et Christus nasciturus erat. Oportebat enim ut in ea lingua salus mundo primo praedicaretur, per quam primum mors intravit in mundum. Ostendit quoque titulus in cruce Salvatoris scriptus, hanc esse omnium linguarum primam.

[Col. 0168B] VERS. 10.— Hae generationes Sem: Sem centum erat annorum, quando genuit Arphaxad, et reliqua. Idcirco Sem repetit, ut ostenderet Abraham ex semine ejus duxisse originem, quia Hebraeorum consuetudo est ut tantummodo primogenitos nominent.

VERS. 14-28.— Sale quoque genuit Heber, et reliqua, usquequo ait: mortuusque est Aran ante Thare patrem suum in terra nativitatis suae in Ur Chaldaeorum. Heber interpretatur transitor, quod significabat Ecclesiam futuram, quae transiit ab infidelitate ad fidem, a vitiis ad virtutes. Sed requirendum est quid est quod de Aran legitur fratre Abraham; mortuusque est Aran ante Thare patrem suum in Ur Chaldaeorum; Ur enim ignis dicitur. [Col. 0168C] Unde et in Hebraeo legitur: in Ur Chesdi (F. casdim. Z., cesi.) , id est: in igne Chaldaeorum. Et Chaldaei ignem colunt pro Deo. Thare vero, ut Chaldaei tradunt (Z., Thare quoque ut Hebraei trad.) , cum filiis suis missus est a Chaldaeis in ignem, quia ignem adorare nolebat, in quo igne Aran consumptus est. Et hoc est quod ait mortuum eum esse ante conspectum Thare patris sui, quod in sequentibus plenius dicemus.

VERS. 29.— Duxerunt autem Abram et Nachor uxores. Nomen autem uxoris Abram Sarai, et nomen uxoris Nachor Melcha filia Aran, patris Melchae et patris Jeschae. Jescha ipsa est Sarai. Denique Aran filius Tharae frater Abram, et Nachor duas genuit filias: Melcham, et Sarai cognomento Jescham, e quibus Melcham [Col. 0168D] accepit uxorem Nachor, et Sarai Abram. Necdum quippe inter patruos, et fratrum filios nuptiae fuerant lege prohibitae, quae in primis hominibus etiam inter fratres et sorores initae sunt.

VERS. 1.— Dixit autem Dominus ad Abram: Egredere de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, et reliqua. Quaeritur cur eum praecepit de terra sua egredi, cum ipse de terra nativitatis, id est de terra Chaldaeorum, egressus fuerat cum patre? Nisi, ut quibusdam videtur, haec egressio non ad egressionem corporis pertinet, sed ad egressum mentis, ne illuc voluntatem mentis haberet redeundi unde corporaliter [Col. 0169A] jam exierat. Moraliter ad exemplum illius nobis exeundum est de terra nostra, id est de facultatibus hujus mundi, vel de terreno homine, et de cognatione nostra, de conversatione (Z., nostra, id est, de conv.) et moribus, vitiisque prioribus, quae nobis a nativitate velut consanguinitate conjuncta sunt. Et de domo patris nostri, videlicet de omni memoria mundi hujus, quae domus diaboli dicitur, ut in psalmo: Obliviscere populum tuum et domum patris tui (Psal. XLIV, 14) , veluti gentilitati renuntiantes possimus dilatari in terra quam monstrat nobis idem in populo Dei, et in congregatione fidelium, et in terra coelestis repromissionis, cum advenerit tempus introduci. Sed notandum est quia duae repromissiones ad Abraham factae sunt; una, quod [Col. 0169B] terram Chanaam possessurus esset in semine suo, quod significatur ubi dictum est: Vade in terram quam monstravero tibi, etc. Alia vero, longe praestantior, quod pater esset non unius gentis Israeliticae, sed omnium gentium quae fidei ejus vestigia sequuntur, quod his verbis promittitur: Et benedicentur in te omnes gentes. Illi scilicet in semine Abraham benedicentur, qui Abrahae fidem imitantur. Sed juxta historiam ostenditur quod multi in exemplis sanctorum benedictionem consequuntur. Caeterum quod ait: faciamque te in gentem magnam, virtutes ostendit. Magna gens est numerus virtutum. Verumtamen quod dicitur: Egredere de terra tua, etc., in cujusdam dictis ita reperi: Egredere de terra tua, id est de lege naturae, de cognatione vero, [Col. 0169C] de lege litterae; de domo quippe patris, hoc est de lege Novi Testamenti; in terram quam monstravero tibi, id est in coelum, de qua Isaias ait: Oculi tui cernent terram de longe (Isa. XXXIII, 17) .

Animadvertendum est quod instabilitas Abrae instabilitatem gentis illius significat (Z., significabat) . Gens enim ipsius major futura erat de instabilitate sua quam quando habitavit in terra sua. Ita et Ecclesia de itinere suo, videlicet de carnali habitatione et resurrectione, ut aliquibus videtur, majora praemia habebit.

VERS. 4.— Septuaginta quinque annorum erat Abram cum egrederetur de Charran. Hic indissolubilis nascitur quaestio: si enim Thara, pater Abram, cum esset in regione Chaldaea, septuaginta annorum [Col. 0169D] genuit Abram, et postea in Charan (Petr. semper, Charram) ducentesimo quinto aetatis suae anno mortuus est, quomodo nunc post mortem Tharae Abram exiens de Chara septuaginta quinque annorum fuisse memoratur, cum a nativitate Abram usque ad mortem patris ejus centum triginta quinque annorum fuisse doceantur (Z., doceatur) ? Nisi quia vera est illa traditio Hebraeorum, quam supra diximus, quod egressus sit Thara cum filiis suis de igne Chaldaeorum, et quod Abram Babylonio vallatus incendio, quia illud adorare nolebat, Dei sit auxilio liberatus. Unde et Dominus postea ait Ego Dominus, qui eduxi te de Ur Chaldaeorum, et ex illo tempore ei dies vitae et tempus reputatur aetatis, ex quo confessus [Col. 0170A] est Dominum, spernens idola Chaldaeorum. Potest autem fieri ut, quia Scriptura reliquit incertum, ante paucos annos Thara de Chaldaea profectus, venerit in Charran, quam morte obiret, vel certe statim post persecutionem Charran veniret, et ibi diutius sit moratus. Si quis ergo huic solutioni contrarius est, quaerat aliam solutionem, et tunc recte ea quae a nobis dicta sunt, improbabit.

VERS. 5, 6.— Et egressus ut iret in terram Chanaan, et reliqua. Hoc enim in figura Christi, cujus typum tenuit, actum est, qui obediens Patri usque ad mortem pervenit. Quodque dicitur: Pertransivit Abram usque ad locum (Z., lucum) Sichem, et usque ad convallem illustrem, ipsum Christum ostendit per patriarchas et prophetas ad Ecclesiam pervenisse, [Col. 0170B] quae vallis est illustris, videlicet fertilis vel egregia virtutibus, atque in humilitate sita. Unde et congrue subjungitur: Chananaeus autem tunc erat in terra, mundiales videlicet atque gentiles; quanquam super diabolo possit intelligi. Chanaan quoque motus eorum interpretatur.

VERS. 7-9.— Semini tuo dabo terram hanc. Juxta illud Psalmographi [ Z. Psalmigraphl]: Postula a me, et dabo tibi gentes, et reliqua (Psal. II, 8) , ubi aedificavit altare, unitatem scilicet fidei in Ecclesia. Tetendit igitur tabernaculum suum, ab occidente habens Bethel, et ab oriente Hai. Bethel interpretatur domus Dei. Significat Judaeos, qui aliquando fuerant domus Dei per cognitionem, et quasi in oriente, dum sub lege fuerant, hoc est usque ad adventum Christi, [Col. 0170C] sed [ Z., et] propter incredulitatem suam deciderunt ad occidentem non credendo in Christum. Hai interpretatur chaos, id est vorago intransmeabilis. Significat gentes quae in voragine et profunditate peccatorum detinebantur usque ad adventum Christi, quae relicto errore crediderunt in Christum [ Z., in Deum], qui est verus Oriens.

VERS. 10-20.— Descenditque Abram in Aegyptum. Christus videlicet in hunc mundum, juxta quod scriptum est: Ecce enim Dominus ascendet super nubem levem, et ingredietur Aegyptum (Isa. XIX) ,— ut peregrinaretur ibi. Sicut ipse ait in Evangelio: Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos; Filius autem hominis non habet ubi caput reclinet (Matth. VIII, 20) . — Praevaluerat enim fames in terra illa, de qua dicitur: [Col. 0170D] Mittam in vobis famem, non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Domini (Amos. VIII, 8) . Deinde sequitur qualiter Abram descendens in Aegyptum Sarai uxorem sororem suam esse dixit; nec mentitus, quia propinqua erat sanguine, sicut ipse ait. Quam tamen Pharao, rex Aegypti, uxorem volens accipere, sed territus nimis, ubi ejus esse cognovit uxorem, illaesam reddidit. Hic enim innuendum est utrum conveniret Abram, tam sancto viro, ut celaret Sarai uxorem suam esse, et cur non magis poneret in Deo spem suam ne occideretur a rege? Ostenditur itaque in hoc ejus facto quod homo non debet tentare Dominum Deum suum, quando habet quod faciat ex rationabili [ Petr., rationali] [Col. 0171A] consilio pro anima sua. Fecit enim quod potuit pro vita sua; quod autem non potuit, illi commisit in quem speravit, cui et pudicitiam conjugis commendavit. Nec eum fides ac spes fefellit. Namque Pharao a Deo territus, multisque propterea malis afflictus, ubi ejus uxorem divinitus didicit, illaesam cum honore reddidit viro suo. Sed movet forte quomodo, cum Sarai a Pharaone rapta fuerit, inviolata permanserit, licet corpus sanctarum mulierum non vis maculat [ Z., maculet], sed voluntas et excusare possit [ Z., posset] Sarai, quod famis tempore sola regi in peregrinis locis, marito connivente [ Z., vivente], resistere nequiverit; tamen potest et aliter foeda necessitas excusari, quod juxta librum Esther quaecunque mulierum placuisset regi apud veteres, [Col. 0171B] sex mensibus ungebatur oleo myrteo, et sex mensibus in pigmentis variis erat, et curationibus feminarum, et tunc demum ingrediebantur ad regem. Itaque ita potest fieri ut Sarai, postquam placuerat regi, dum per annum ejus ad regem praeparatur introitus, et Abrahae multa donaverit, et Pharao postea sit percussus a Domino, illa adhuc intacta ab ejus concubitu permansit. Sequitur:

VERS. 1-3.— Ascendit ergo Abram de Aegypto, ipse et uxor ejus, et omnia quae habebat, et Lot cum eo ad australem plagam. Erat autem dives valde in possessione argenti et auri; reversusque per iter quo venerat a meridie in Bethel. Pulchre de Aegypto liberatus [Col. 0171C] ascendisse dicitur ad australem plagam, id est ad meridiem; non enim legitur declinasse aliquando ad occidentem. Sed occurrit huic sensui illud quod sequitur, quomodo potuerit exiens de Aegypto fuisse dives valde? Quod solvitur illa Hebraica veritate, in qua scribitur: Abram gravis vehementer. Aegypti enim pondere gravabatur. Et licet videantur esse divitiae pecoris, auri et argenti, tamen si Aegyptiae sint, viro sancto, cujus typum tenuit, graves sunt. Denique non, ut in LXX legitur, abiit unde venerat, in desertum usque Bethel, sed sicut in Hebraeo scriptum est, abiit itinere suo per austrum usque Bethel. Idcirco enim de Aegypto profectus est, ut non desertum ingrederetur, quod cum Aegypto reliquerat, sed per austrum, qui aquiloni contrarius est, veniret ad domum [Col. 0171D] Dei, ubi fuerat tabernaculum ejus inter Bethel et Hai. Igitur Abram in hoc quod ascendit de Aegypto, Dominum ac Redemptorem nostrum significat, qui, ut superius diximus, descendit in Aegyptum, videlicet in hunc mundum, expleto mysterio nostrae redemptionis, ascendit ad Patrem. Unde bene dicitur de Abram quod reversus sit per iter quo venerat in Bethel a meridie; quia ipse unigenitus Filius in suis praedicatoribus in fine saeculi reversurus est ad Judaicam plebem juxta illud: Cum plenitudo temporis subintraverit, tunc omnis Israel salvus fiet (Rom. XI, 25) .

VERS. 5-12.— Sed et Lot, qui erat cum Abram, fuerunt greges ovium, et armenta, et tabernacula; nec poterat [Col. 0172A] eos capere terra, et caetera, usquequo ait, divisi sunt alterutrum a fratre suo. Lot, qui interpretatur declinans, significat Judaeos qui non credendo declinaverunt a Deo. Abram, prout saepe descripsimus, Dominum significat. Greges Lot et armenta, plebes et diversa conventicula Judaeorum infidelium interpretantur. Unde et bene dicitur: Et facta est rixa inter pastores gregum Abram et Lot. Per pastores Abram significantur apostoli Christi. Per pastores Lot Sadducaei intelliguntur et Pharisaei, qui multum inter se altercati sunt. Sed in hoc quod ait: Chananaeus autem et Pherezaeus habitabant in terra illa, super immundis spiritibus interpretantur, qui potestatem habebant in Judaeis. Seu etiam Lot significat haereticos, quos cum Christiano populo terra, id est [Col. 0172B] Ecclesia, non capit. Sed pastores Christi et haereticorum seductores, qui pastores se dicunt esse, suis ovibus rixas et contentiones semper excitant in Ecclesia, et ideo dividuntur ab invicem. Recede a me, inquit Abram, obsecro, ad Lot. Si ad sinistram ieris, ego dexteram tenebo; si dexteram elegeris, ego ad sistram pergam. Proprium itaque concedit in hoc Dominus, tanquam Abram arbitrium [ Z., om. arbitrium] fratri suo, Judaico videlicet populo, ex quo carnem assumere dignatus est. Denique per dexteram fides vel vita futura, de qua Ecclesia ait: Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me (Cant. II, 6) . Per sinistram vita praesens, quam elegerunt Judaei. Unde et dicitur: Elevatis autem Lot oculis vidit omnem circa Jordanis regionem, et reliqua. [Col. 0172C] Aliter. Bene ait: si tu ad sinistram ieris, ego dexteram tenebo, etc.; quia in die judicii multi ex Judaeis credituri erunt in Deum, et multi ex credentibus recessuri. Et hoc est quod ait, ego ad sinistram pergam. Tunc enim Christus tanquam Abram in credentibus, qui videbantur esse ejus membra, ad sinistram declinabit. Si autem ad haereticos referre volueris, tunc adimplebitur hoc quod Scriptura dicit, recede a me, obsecro, quando dicturus est eis: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum (Matth. XXV, 41) . Unde consequenter subjungitur, si ad sinistram ieris, ego dexteram tenebo, etc. Per dexteram prosperitatem mundialem, quam haeretici eligunt, interpretantur; per sinistram infidelitatem vel infernum. Quod vero Abram dexteram plagam elegit, fidem, [Col. 0172D] vel regnum sanctorum; quod autem sinistram, confractionem voluntatis, qua in membris suis condescendit his qui in amorem praesentis vitae, quae significatur, ut supra diximus, per sinistram, commemorantur. Unde et Jordanis, ut quidam volunt, in hoc loco doctrinam haereticorum ostendit, a quo irrigabantur universa, quia sic videtur suis, ut bene doctrina ipsorum irrigetur. Quapropter rite [ Z., recte] subinfertur, venientibus in Segor. Segor parvula interpretatur, quia illi qui ab haereticis decipiuntur, in magnis videntur esse, sed in exiguitate ac miseria detinentur et ad nihilum tendunt.

VERS. 13.— Homines autem Sodomitae pessimi erant, et peccatores coram Domino nimis. Superflue [Col. 0173A] additum est, coram Domino, sicut in LXX etiam invenitur; siquidem Sodomorum coloni apud homines mali et peccatores erant. Ille autem dicitur in conspectu Dei peccator, qui potest apud homines justus videri, quomodo de Zacharia et Elisabeth in praeconio ponitur, quod fuerint justi ambo in conspectu Dei, et in psalmo dicitur: Non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens (Psal. CXLII, 2) .

VERS. 14-17.— Dixit ergo Deus ad Abram: Leva oculos tuos, et vide a loco in quo tu nunc es, ad aquilonem, et ad austrum, ad orientem, et ad mare, quia omnem terram quam tu vides, tibi dabo et semini tuo. Si enim terra tantum promittebatur ei, quam tunc in uno loco stans videre potuit per quatuor climata mundi, angusta videtur esse terra repromissionis. [Col. 0173B] Non hoc solum terrae promissum est quam videre potuit. Non enim dictum est: Tantum terrae tibi dabo quantum vides; sed, Tibi dabo terram quam vides, eum et ulterior undique dabatur. Et idcirco subjunxit: Surge et perambula terram in latitudine et longitudine, ut perambulando perveniret ad ea quae oculis uno loco stans videre non posset. Significabatur autem ea terra, quam carnale semen ejus accepturum erat. Nam illud spiritale totius mundi latitudinem possessurum erat. Dum dixit, ad orientem et ad mare, quid dictum est? Solet enim Scriptura sancta, dum de plagis terrae repromissionis loquitur, mare pro occidente ponere, ab eo quod Palaestina regio mare occidentis plagae habeat. Verumtamen, ut quibusdam placet, spiritaliter Christus [Col. 0173C] cum Ecclesia dicitur levare oculos a mundo ad quatuor partes terrae, per quas quatuor Evangelia figurantur, cuique omnis terra datur, ut alibi: Postula a me, et dabo tibi gentes, et caetera (Psal. II, 8) . Usque in sempiternum, id est in longitudine temporis.

VERS. 1-6.—Deinde sequitur qualiter reges gentium percusserunt Raphaim in Astarothcarnaim quoque, et Zozim cum eis, et reliqua. Raphaim gigantes interpretantur; Zozim, terribiles et horrendi; Astaroth civitas, quae usque hodie sic vocatur, significat quod quatuor reges interfecerunt gigantes, et robustos quoque Arabiae; Astarothcarnaim, terram gigantum quamdam in supercilio Sodomorum.

[Col. 0173D] VERS. 7.— Et reversi venerunt ad fontem Mesfat, ipsa est Cades. Fons Mesfat fons est judicii, hoc est Cades; per anticipationem dicitur quod postea sic vocatum est. Significat autem locum apud petram, qui fons judicii nominatur, quia ibi Deus populum judicaverit. Et percusserunt omnem regionem Amalecitarum, et Amorrhaeum sedentem in Assasonthamar. Hoc est oppidum quod nunc vocatur Engaddi, balsami et palmarum fertile, sicut in libris Locorum reperi. Assason autem thamar interpretatur urbs palmarum. Thamar quippe palma dicitur. Sequitur:

VERS. 8, 13.— Et egressi sunt rex Sodomorum, et rex Gomorrhae, rexque Adamae, etc., usquequo ait: Quatuor reges adversus quinque. Vallis autem silvestris [Col. 0174A] habebat puteos bituminis multos. Itaque rex Sodomorum, et Gomorrhae terga verterunt, cecideruntque ibi, et qui remanserunt, fugerunt ad montes, tuleruntque omnem substantiam eorum, nec non et Lot, et substantiam ejus, et reliqua. Notandum est quod Balae, quae et Segor, tradunt Hebraei, quia sicut in alio loco ostenditur Scripturae hanc eamdem esse Salisa, et interpretantur vitulam consternantem, quod scilicet tertio motu terrae absorpta sit, et ex eo tempore quo Sodoma et Gomorrha, Adama, et Seboim divino igni subversae sunt, illa parvula nuncupatur; si quidem Segor transfertur in parvulam. Vallis autem Salinarum, quae et vallis silvestris dicitur, sicut in hoc eodem libro scribitur, in qua fuerunt antea putei bituminis, post Dei iram et sulphuris pluviam [Col. 0174B] in mare Mortuum versa est, quod a Graecis stagnum bituminis appellatur. Idipsum est asphaltum. Mortuum autem appellatur mare, quod nihil recipit generum viventium, neque assuetas aquis aves, tauri camelique fluitent. Denique si Jordanis auctus imbribus pisces illuc influens rapuerit, statim moriuntur et pinguibus aquis subnatant. Lucernam accensam fertur supernatare sine ulla conversione, exstincto demergi lumine, et vas demersum arte, quod bibat, difficile haerere in profundo, omniaque viventia, demersa licet et vehementer illisa, statim resilire. Denique Vespasianum praecepisse natandi ignaros revinctis manibus in profundum dejici, eosque omnes illico supernatasse. Aqua ipsa sterilis et amara, caeterisque aquis obscurior, et quasi adustae [ Z., [Col. 0174C] adustam] praeferens similitudinem. Vagari super aquas bituminis glebas certum est atro liquore, quas scaphis appropinquantes colligunt, haerere bitumen, et nequaquam ferro praecidi fertur. Sanguine tantum mulierum menstruo vel urina cedere, utilis ad compagem navium, vel corporibus hominum medendis. Servat adhuc regio speciem poenae. Nascuntur enim poma pulcherrima, quae et edendi cupiditatem exspectantibus generent; si carpas, fatiscunt ac resolvuntur in cinerem, fumumque excitant quasi assidue ardeant. Sane in diebus aestatis immodicus [ Z., non modicus] per spatia campi exaestuat vapor, unde et coalescente vitio nimiae siccitatis, atque humi arido [ Z., humo arida] corruptior aer miserandas incolis conficit aegritudines. Denique [Col. 0174D] quinque isti reges, allegorice, a quatuor regibus devicti qui venerunt de Babylone, significant quinque sensus corporis, videlicet visum, auditum, gustum, odoratum et tactum. Quatuor reges quatuor vitia principalia intelliguntur, id est cupiditas, gaudium, timor et tristitia. Per haec quatuor vitia expugnavit diabolus non solum Sodomitas, per quos significabantur gentiles, sed etiam et Lot, qui interpretatur declinans, per quem significantur Judaei, qui declinaverunt a rectitudine fidei. Per vallem silvestrem praesentem mundum interpretantur [ Z., praesens mundus interpretatur]; per puteos homines in profunditate vitiorum demersos; per bitumen conglutinationem peccatorum, qua sunt uniti in iniquitate.

[Col. 0175A] Potest et aliter intelligi: quatuor reges qui quinque superaverunt, possunt nimirum contraria vitia virtutibus significare: haeresim scilicet, gentilitatem, hypocrisin, avaritiam, quae est idolorum servitus. Quae reges nuncupantur, quia in multo jus regni [ Z., regis] exercent. Quinque autem reges qui superantur ab his, quinque sensus possunt intelligi, ut diximus; quia et ipsi reges, quia ex his homo noster exterior regitur, terga vertuntur, donec Abram, pater excelsus, victis quatuor regibus supradictis, spolia revocet, et Lot propinquum suum, declinantem utique a malo, ex eorum potestate eripiat.

Quod autem recedere quinque reges a quatuor dicuntur, significat quod illos maxime persequitur [Col. 0175B] contraria potestas, quos ante in servitutem retinuit. Quod autem in trecentis decem et octo Pater ille excelsus, cui in Oratione Dominica dicimus. Pater noster, significat quod per electos, qui in persecutione virtutum constituti sunt, fundati fide Trinitatis, et habentes plenitudinem Decalogi octava die quae sabbato sequitur, cum Christo resurgentes ⁜ a .

VERS. 14.— Quod cum audisset Abram, captum videlicet Lot fratrem suum, numeravit expeditos vernaculos trecentos decem et octo. Expeditos dixit juvenes, ad bellum promptos, et qui non fuerunt uxorati, de quibus in sequentibus dixit, exceptis his, quae comederunt juvenes. Et persecutus est usque Dan. Dan Phoenicis oppidum est, quod nunc Paneas dicitur, ubi unus de fontibus Jordanis oritur, qui dicitur [Col. 0175C] Dan, alter vero Jor. Ex his duobus fontibus, qui haud procul a se distant, in unum rivulum foederatis, Jordanis appellatur, sicut ex duobus fontibus unus fluvius, ita ex nominibus una appellatio creatur [ Z., procreatur].

VERS. 18.—Deinde legitur qualiter Abram occurrit Melchisedech rex Salem [ Z., regi Salem]. Movere solet quosdam quis fuerit iste Melchisedech, rex Salem, quem Apostolus dicit (Hebr. VII, 3) sine patre et matre, esse? Ideo Apostolus eum dixit absque patre et absque matre esse, quia genealogiam ejus sacra Scriptura non narrat. Verumtamen, ut in cujusdam [ Z., quodam] reperi vetusto volumine, tradunt Hebraei non absque patre et matre fuisse; sed quia nomen ejus non commemoratur, nisi quando [Col. 0175D] occurrerit Abram, et nec pater nec mater legitur in divinis Scripturis. Melchi videlicet pater, et Sedech mater. Et inquiunt; quia pater ejus Melchi mortuus fuit, antequam fuisset Melchisedech natus. Item mater ejus Sedech mortua fuit de parturiendo habens in utero Melchisedech, et ex his duobus nominibus Melchisedech filius eorum sit dictus. Propterea, ut Hebraei aiunt, sine patre et matre fuerit, quia mortui fuerunt antequam natus esset. Tradunt etiam hunc, mutato nomine, Sem esse filium Noe, et supputantes annos vitae ipsius, ostendunt eum ad Isaac usque vixisse, omnesque primogenitos pontifices fuisse, hostias Deo immolasse usque ad tempora [Col. 0176A] Aaron, et legis caerimonias, et haec esse primogenita quae vendidit Esau fratri suo Jacob, qui etiam Melchisedech jure de triumphis abnepotis sui decimas accepisset.

Porro Salem ipsam esse volunt quae postea Hierusalem dicebatur. Haec etiam primo Jebus, ut ferunt, postea Salem, deinde Hierusalem, sed postea a Salomone plenius instaurata Jerosolymis est dicta, quasi Hierosolymonia. Caeterum, ut quidam dicunt, Salem non Hierusalem, sed oppidum Satophoim [ Z., Socaphoim], quod usque nunc dicitur Salem, et videtur ibi palatium esse Melchisedech. Unde agitur: transivit Jacob in Salem, civitatem regionis Sichem, quae est in terra Chanaan. Inde dicit Joannes evangelista: Erat Joannes baptizans in Ennon [Col. 0176B] juxta Salim, quia multae sunt ibi aquae (Joan. III, 23) . Nec differt utrum Salem an Salim dicatur, cum vocalibus in medium perraro utuntur Hebraei, et pro voluntate lectorum ac diversitate regionum eadem verba diversis sonis et accentibus proferunt [ Z., proferuntur]. Nos enim opiniones diversorum ponimus; sed prudenti lectori, quid horum verius elegerit, derelinquimus. Sed quantum ad figuram pertinet, iste Melchisedech Christum significat secundum Apostolum, quia Christus sine matre in coelis, sine patre in terris, offerens Deo pro nobis in terris sui corporis panem et sui sanguinis vinum, ad quem dicitur: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 4) . Quod si quis plenius nosse desiderat, beati Hieronymi et Isidori dicta [Col. 0176C] perlustret. Sequitur:

VERS. 2-4.— Dixitque Abram: Domine Deus, quid dabis mihi? ego vadam absque liberis, et filius procuratoris domus meae iste Damascus Eliezer, et reliqua. Non quasi dubius, an fieret, de promissione Dei, cum ait: Domine Deus, quid dabis mihi? sed quomodo futurum [ Z., venturum] esset, exquirens. Sed requirendum est quis fuerit iste Eliezer Damascus, de quo dixit Abram, haeres meus erit? Ille utique fuit filius procuratoris Abrahae, qui postea, ut aiunt Hebraei, Damascum condidit, et nomen civitatis dedit regnumque in ea obtinuit. Attamen notandum, ubi nos habemus, filius procuratoris, nonnulli transtulerunt: filius Masech vernaculi mei. [Col. 0176D] Aquila vero, filius potum dantis domui meae. Theodotion, filius ejus qui super domum meam est, id est villici, qui universa dispensat, et distribuit cibaria familiae; vocaturque Damascus Eliezer. Porro Eliezer Deus meus adjutor interpretatur, qui, ut diximus, Damascum condidit. Sequitur:

VERS. 5, 6.— Suspice coelum, et numera stellas, si potes. Et dixit ei: Sic erit semen tuum. Unde in consequentibus dicit: Sicut stellae coeli, et sicut arena quae est in littore maris. In stellis coeli pauciores, firmiores, clariores intelliguntur; in arena autem maritimi littoris magna multitudo infirmorum atque carnalium.

VERS. 7.— [Col. 0177A] Ego Dominus qui eduxi te de Ur Chaldaeorum. Hoc est quod paulo ante diximus, in Hebraeo haberi, qui eduxi te de Chesdim, id est de incendio Chaldaeorum,

VERS. 8, 9.— At ille ait: Domine Deus, unde scire possum quod possessurus sim eam? Respondens Dominus: Sume, inquit, mihi vaccam triennem, et capram trimam [Cod., trinam ], et arietem annorum trium: turturem quoque et columbam. Qui tollens universa haec, divisit ea per medium, et reliqua. Quid igitur in illo mystico signo de posteritate generis sui Abrahae intelligendum erat, vel cur trium annorum animalia illi erant sumenda? vel cur animalia dividit, et volucres non dividit? Trium enim annorum animalia tres temporum articulos designant, [Col. 0177B] quibus populus ad summum honoris culmen adolevit. A temporibus vero patriarchae Abrahae per repromissiones usque ad tempora Moysi conjunctus est Deo; a tempore autem Moysi legislatoris, a Deo legis acceptione, et miraculorum ostensione, triumphis et terrae repromissionis ingressione glorificatus; a temporibus vero David regio honore et templi civitatisque Hierusalem instructione elevatus est. Aries autem regiam et sacerdotalem dignitatem; vacca sub legis littera servientem; capra etiam eumdem populum peccatorem esse designat. Aves vero spiritales et Deo electos praefigurabant. Divisiones namque animalium schismata inter carnales semper esse ostendunt. Ideo vero quod aves non divisit, pax et unitas spiritalium intelligitur. Quod [Col. 0177C] circa vesperam pavor irruit super Abram, terrorem in die judicii, qui separabit ad invicem spiritales et carnales, alios statuens in dexteram, alios in sinistram. Aves vero, quae super cadavera volitant, daemoniacae sunt potestates, quae carnalibus insidere quaerunt, quas devotus doctor sedula admonitione abigere debet.

Intelligitur et aliter iste modus figurae. Per vaccam enim significata est plebs posita sub jugo; per capram criminatrix multitudo gentium; per arietem duces populi gentium. Trium enim annorum animalia tria tempora significant, quia in tertium tempus [ Z., tertio tempore] ista divisio facta est, segregatio videlicet fidelium ab infidelibus. Per turturem enim et columbam spiritales et haeredes ex [Col. 0177D] utroque populo regni futuri [ Z., regni Dei futuri] praefigurati sunt. Volucres autem descendentes super cadavera immundi sunt spiritus, qui mentibus carnalium semper insidere quaerunt, quos devotus doctor sedula admonitione abigere debet, ut supra ostendimus. Unde et sequitur:

VERS. 10-12.— Et abigebat eas Abram. Quod hoc moraliter intelligi volunt. Saepe corda justorum subortae cogitationes polluunt, et terrenarum rerum delectationibus tangunt; sed dum citius manu sanctae discretionis abiguntur, quasi aves repelluntur, ne cordis faciem caligo tentationis operiat, quae hanc jam ex illicita delectatione tangebat. Nam saepe in ipso orationis nostrae sacrificio importunae cogitationes [Col. 0178A] se ingerunt, quae hoc rapere vel maculare valeant, quod in nobis Deo flentes immolamus. Unde et Abram, cum ad occasum solis sacrificium offerret, insistentes aves pertulit, quas studiose, ne oblatum sacrificium raperent, abegit. Sic nos, dum in ara cordis holocausta Deo offerimus, ab immundis haec volucribus custodimus, ne maligni spiritus et perversae cogitationes rapiant quod mens nostra offerre Domino utiliter poterat.

VERS. 13-17.— Dixitque Dominus ad eum: Scito praenoscens quod peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua, et subjicient eos servituti et affligent quadringentis annis, et reliqua. Non sic accipiendum est tanquam in illa durissima servitute quadringentis annis Dei populus fuerit; sed quia [Col. 0178B] scriptum est: In Isaac vocabitur tibi semen, ex anno nativitatis Isaac usque ad annum egressionis ex Aegypto computantur anni quadringenti quinque. Cum ergo de quadringentis triginta detraxeris viginti quinque, qui sunt a promissione usque ad natum [ Z., nativitatem] Isaac, non mirum est si quadragintos et quinque annos summa solida [ Z., solidate] quadringentos voluit appellare Scriptura, quae solet tempora ita nuncupare, ut quod de summa perfectionis numeri paululum excrescit, aut infra est, non computetur. Non itaque quod ait, in servitutem redigent eos, et nocebunt illis, ad quadringentos annos referendum est, tanquam per tot annos eos habuerint in servitutem; sed referendi sunt quadringenti anni ad id quod dictum est, peregrinum [Col. 0178C] erit semen tuum in terra non propria. Quia sive in terra Chanaan, sive in Aegypto peregrinum erat illud semen, antequam haereditatem sumerent in terra, ex promissione Dei, quod factum est posteaquam ex Aegypto liberati sunt, ut hyperbaton hic intelligatur, ut ordo verborum sit: Sciendo scies quia peregrinum erit semen tuum in terra non propria quadringentis annis; illud autem interpositum intelligatur, et in servitutem redigent eos, et nocebunt illis, ita ut in quadringentos annos ista interpositio non pertineat. In extrema enim parte summae hujus, hoc est post mortem Joseph, factum est ut in Aegypto populus Dei duram perageret servitutem. Sed quare dictum est de filiis Abram: Quarta progenie revertentur huc? et in Exodo legitur: [Col. 0178D] Quinta generatione ascenderunt filii Israel de terra Aegypti? Replica genealogiam Levi. Levi genuit Cath, Cath genuit Amram, Amram genuit Aaron, Aaron genuit Eleazar, Eleazar genuit Phinees. Cath cum patre suo Levi ingressus est Aegyptum. Rursum Eleazar cum patre suo Aaron egressus est ab Aegypto. A Cath usque ad Eleazar computantur quatuor. Quod autem secundum Exodum quinta generatione egressi sunt filii Israel de terra, tribus tibi Judae ordo numeretur. Juda genuit Phares, Phares genuit Esrom, Esrom genuit Aran, Aran genuit Aminadab, Aminadab genuit Naason, Naason genuit Salmon. Phares cum patre suo Juda ingressus est Aegyptum. Naason princeps Juda in deserto describitur, [Col. 0179A] cujus filius Salmon terram repromissionis introivit. Computa a Phares usque ad Naason, et invenies generationes quinque.

VERS. 18.— Semini tuo dabo terram hanc a flumine Aegypti usque ad flumen Euphratem. De quo flumine Aegypti dixit? Non ergo a flumine magno Aegypti, hoc est, Nilo, sed a parvo, quod dividit inter Aegyptum et Palaestinam [ Z., dividit Aegypt. et Pal.], ubi est civitas Rhina curura [Rhinocorura]. Quod vero adjungitur: Cum sol occubuisset, facta est caligo tenebrosa, et apparuit clibanus fumans, et lampas ignis, transiens inter media illa, quae divisa erant, significat post finem saeculi futurum diem judicii, quando per ignem segregabuntur sanctorum populi et iniquorum.

Deinde legitur qualiter Abram ad Agar ancillam Aegyptiam ingressus est, et genuit ex ea filium, vocavitque nomen ejus Ismael, de quo dicitur: Hic erit ferus homo: manus ejus contra omnes, et reliqua.

Quomodo defenditur Abram adulterii reus non esse, dum vivente legitima uxore conjunctus sit ancillae suae? Necdum promulgata erat unius uxoris Evangelica lex. Habebat quoque promissionem a Deo multiplicandi [ Petr., multiplicati] seminis sui; sed necdum sciebat ex qua uxore, quia postea dictum ei de Sara habere filium. Nam propterea sic propagandi voluntas pia fuit, quia concumbendi voluntas libidinosa non fuit, etiam et Sarai prolem, [Col. 0179C] quam de se habere non potuit, de ancilla habere voluit, consentiebat uterque in facto, quia uterque Sarai sterilem esse sciebat. Sed quomodo manus omnium contra Ismael, vel manus ejus contra omnes? Invenit enim angelus Domini Agar super fontem aquae in deserto ad fontem in via Assur, quae per eremum ducit, quando ad Aegyptum ire festinabat, et vocavit nomen ejus Ismael; quia exaudivit Dominus humilitatem ejus. Ismael interpretatur exauditio Dei. Hic erit ferus homo; manus ejus super omnes, et manus omnium super eum, et contra faciem omnium fratrum suorum habitabit. Significabat autem semen ejus habitaturum in eremo, id est, Saracenos vagos incertisque sedibus, qui universas gentes quibus desertum ex latere jungitur, incursant, [Col. 0179D] et impugnantur ab omnibus. Potest et in loco Judaeorum et haereticorum e regione Ecclesiae tabernacula figentium, ferox et vaga infidelitatis incursio intelligi.

VERS. 13.— Dixitque Agar: Profecto hic vidi posteriora videntis me. Id est angeli, per quae intellecta [ Z., intelligitur] est incarnatio Domini, sicut et Moysi dictum est: Posteriora mea videbis.

VERS. 14.— Propterea appellavit puteum illum viventis, et videntis, et reliqua. Hic enim puteus significat gratiam baptismi, sive scientiam Scripturarum. Quicunque enim regenerantur ad vitam, per gratiam baptismatis vivunt et vident gratia Dei illustrati. [Col. 0180A] Quidam codices habent, bibentis et videntis, quia unusquisque quanto magis sorbuerit scientiam Scripturarum bibendo, tanto magis videt intelligendo.

VERS. 1-14.— Dixitque Dominus ad Abram: Ecce testamentum meum tecum, et eris pater multitudinis gentium, et non vocabitur nomen tuum Abram, sed erit nomen tuum Abraham, quia patrem multarum gentium posui te. Dicunt autem Hebraei quod ex nomine suo Deus, quod apud illos tetragrammum est, id est: Jot, et he, vau, ⁜ a e litteram Abrae et Sarae addiderat. Dicebatur enim primum Abram, quod interpretatur pater excelsus, et postea vocatus est Abraham, pater multarum; nam quod gentium non habetur, [Col. 0180B] in nomine subauditur. Nec mirandum quare, cum apud Graecos et quosdam a littera videatur addita, nos e litteram Hebraeam additam dixerimus. Idioma enim linguae est per e quidem scribere, sed per a legere; sicut e contra per a scribere et per e legere.

VERS. 15.— Et dixit Deus ad Abraham: Sarai uxor tua, non vocabis eam Sarai, sed Sara erit nomen ejus. Erant qui putant primum Saram, per unum r scriptum fuisse, et postea ei alterum r additum, quia r apud Graecos centenarius numerus est. Sari igitur primum vocatum est per sin, res, jod; sublato jod, id est i elemento, addita est e, quae per a legitur, et vocata est Sara. Causa autem nominis mutati haec est, quod antea dicebatur, princeps mea, [Col. 0180C] unius tantummodo domus materfamiliae; postea vero dicitur absolute princeps. Sed notandum est quia de vocabulo istius nominis Sarae diversi diverse legunt. Nonnulli Sari prius vocatam, et postmodum Saram dicunt, eo quod per sin, res, et jod, sicut supra descripsimus, beato Hieronymo propalante, apud Hebraeos describatur, quasi sine uno r, quia non dicit duo res, sed unum; et ideo legendum putant Sari, atque post mutationem Saram. Unde existimant, si ita fuerit, antiquam [ Z. om. antiquam] permansisse consuetudinem in Ecclesia, ut Sarra vitio scriptorum unum r additum diceretur, quod et in authenticis libris semper ita scriptum reperies. Hinc est etiam quod sedulus poeta in carmine Paschali [Col. 0180D] ait:

VERS. 16-19.—Deinde sequitur qualiter Abrahae repromittitur filius, de quo ei dicitur: Eritque in nationes, et reges populorum orientur ex eo. Cecidit Abraham in faciem, et risit dicens in corde suo: Putasne, centenario nascetur filius, et caetera, usquequo ait, et vocabis nomen ejus Isaac. Quaeritur quomodo dictum sit ad Abraham de filio ejus: Et nationes et reges gentium ex illo erunt? quia non provenit secundum regna [Col. 0182A] terrena, sed secundum Ecclesiam debet accipi. An propter Esau etiam dicit, quia de eo ad litteram contigit adimpletum? Sed sciendum est quia non dubitandi animo dixit: Putasne, centenario nascetur filius, et reliqua. Non enim haec verba dubitantis diffidentiam ostendunt, sed admirantis gaudium. Ideo pro gaudio ridentis Abrahae filius dicebatur Isaac. Nam risus iste in bono accipi debet, ut in Evangelio: Beati qui lugent nunc quoniam ipsi ridebunt (Matth. V, 5) . Isaac enim interpretatur risus. Non enim pro risu Saraae dictus est Isaac, sicut aliqui existimant, sed pro risu Abrahae, quod et nos probamus. Postquam autem risit Abraham, et vocatus est Isaac, postea et risisse legimus Saraam. Inde est etiam quod in consequentibus-Saraam ridentem redarguit [Col. 0182B] Dominus, cum et Abraham riserit, et eum non redarguerit, quia illius videlicet risus admirationis et laetitiae fuit, Saraae autem dubitationis et diffidentiae, quod ab illo dijudicari potuit, qui corda hominum novit. Unde haec eadem Saraa ridens corripitur, correpta protinus fecundatur, et contra spem ex divina promissione accepit quod habituram se ex humana ratione dubitavit. Caeterum hic notandum est quia in Veteri Testamento quatuor propriis nominibus nominati sunt antequam nascerentur; Ismael videlicet et Isaac, Salomon et Josias, certis quibusdam ex causis. Quoties enim hominibus a Deo vel imponitur nomen, vel mutatur, singularis meriti indicium datur, magnos esse futuros, sicut Abraham, quia pater multarum gentium erat futurus, Abraham [Col. 0182C] est vocatus. Sic Jacob, quia Deum vidit, Israel appellari meruit. Sic Josias rex ob eximiae virtutis culmen nominatus est a Deo multo antequam natus est. Sic de caeteris sentiendum intellige. Sequitur:

VERS. 1, 2.— Cumque elevasset oculos Abraham, sedens in convalle Mambre, vidit tres viros. Quibus tribus, sicut uni, locutus est. Unde quaeritur, cum tres essent, quomodo singulariter Dominum appellat dicens: Domine, si inveni gratiam ante te, ne transeas servum tuum? An intelligebat unum ex eis Dominum, et alios angelos, an potius Dominum in angelis sentiens? Igitur intelligendum est quia in angelis Dominum sentiens, Domino potius quam angelis [Col. 0182D] loqui elegit. Aliquando imaginibus et ante corporeos oculos ad tempus ex aere assumptis per angelos loquitur Deus, sicut nunc Abraham, qui non solum tres viros videre potuit, sed etiam habitaculo terreno suscipere, eorum usibus etiam cibos adhibere. Nisi enim angeli, cum quaedam nobis in terra nuntiant, ad tempus in aere corpus assumerent, exterioribus profecto nostris obtutibus non apparerent, nec cibos cum Abraham sumerent, nisi propter nos solidum aliquid ex coelesti elemento gestarent. Nec mirum quod illic ipsi qui suscepti sunt, modo angeli, modo Dominus [ Z., dominationes] vocantur, quia angelorum vocabulo exprimuntur qui exterius ministrabant; et appellatione Domini [Col. 0183A] ostenditur, qui eis interius praeerat, ut per hoc praesidentis imperium et per illud claresceret officium ministrantium.

Spiritaliter per hos tres viros volunt intelligi quidam Dominum nostrum, et Moysen, et Eliam. Quidam Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, sicut in sequentibus legitur: Cum deduceret eos Abraham, unus remansit cum eo, et duo missi sunt Sodomam. Unde per unum qui remansit [ Z. addit cum eo], volunt intelligi Patrem; per duos qui missi sunt, Filium, Spiritum sanctum, qui frequenter leguntur missi a Patre.

Fervor quoque diei et cursus Abrahae desiderium sanctorum significat qui desiderabant adventum Christi, sicut Simeon, et multi alii, de quibus Dominus [Col. 0183B] apostolis ait: Multi prophetae et reges voluerunt videre quae videtis, et reliqua (Luc. X, 24) . Moraliter, quid per hunc nobis cursum Abrahae innuitur, nisi quia videlicet ut vir ac dominus domus, spiritalis noster scilicet intellectus debet in cogitatione Trinitatis claustra carnis excedere, et quasi habitationis infimae januam exire? Cura autem carnis, ut femina, foras non appareat, et videri jactanter erubescat; ut quasi post tergum viri sub discretione spiritus solis necessariis intenta, nequaquam sciat procaciter detegi, sed verecunde moderari. Cui tamen saepe cum dicitur ut de se minime praesumat, et totam se in divinae spei fiduciam transferat, despicit, et cessante studio adesse sibi vitae subsidia posse diffidit. Unde et haec eadem Saraa promissiones Dei audiens [Col. 0183C] ridet, sed ridens corripitur, correpta autem protinus fecundatur, et quae juventute vigens fecundari non potuit, annis fracta senilibus utero marcente [ Z., marcescente] concepit. Quia cum cura carnis sui confidentiam habere desiderat, contra spem ex divina promissione accipit quod habituram se ex humana ratione dubitavit. Unde bene Isaac, id est risus, dicitur qui generatur, quia dum supernam spei fiduciam concipit, quid mens nostra aliud quam gaudium parit?

VERS. 10.— Revertens veniam ad te tempore isto, et caetera. Id est, revertar ad te in tempore vitae. Quasi dixerit, humano more loquens: Si vixero, si fuerit vita comitata. Tradunt namque medici nonnulli quod cujus corpus viri secundum hoc cum [Col. 0183D] jam deficit, ut cum femina provectioris aetatis, quamvis adhuc menstrua patiatur, generare non possit, de juvencula potest. Et rursus mulier quae tam provectae aetatis est, quamvis adhuc menstrua fluant, et de seniore parere non possit, de juvene potest. Unde movet etiam quosdam quomodo cum esset Abraham prope mediae aetatis, secundum quam homines tunc vivebant, et postea filios de Cethura fecerit, dicatur ab Apostolo (Rom. IV, 19) , corpore emortuo, et pro miraculo, quia genuit, praedicetur? Sed secundum hoc emortuum dixit, quod jam de provectioris aetatis muliere generare non posset. Si enim, quod ait Apostolus, corpus emortuum verbo quis promat, quia dixit emortuum, jam ergo nec [Col. 0184A] animam habuisse, sed cadaver fuisse intelligi debet.

VERS. 20-26.— Dixitque Dominus: Clamor Sodomorum et Gomorrhae multiplicatus est, et peccatum eorum aggravatum est nimis. Descendam, et videbo utrum clamorem qui venit ad me, opere compleverint. Quis est clamor Sodomorum? vel quid est quod Dominus dixit, descendam, et videbo utrum clamorem qui venit ad me, opere compleverint? Peccatum cum voce est culpa in actione; peccatum vero etiam cum clamore et culpa cum libertate et jactantia. Quod autem dixit, descendam et videbo, et caetera ejusmodi, omnipotens itaque Dominus, et omnia sciens, cur ante probationem quasi dubitat, nisi ut gravitatis nobis exemplum proponat, ne mala hominum ante [Col. 0184B] praesumamus credere quam probare? Et ecce per angelos ad cognoscenda mala descendit, et mox facinorosos percutit, atque ille patiens, ille mitis, ille de quo scriptum est: Tu autem, Domine, cum tranquillitate judicas (Sap. XII, 1) , ille de quo rursum scriptum est: Dominus patiens est, cum tanto crimine involutos inveniens, quasi patientiam praetermisit, et diem extremi judicii exspectare ad vindictam noluit, sed eos igne judicii ante diem judicii praevenit! Ecce malum et quasi cum difficultate credidit, cum audit; et tunc sine tarditate percussit, cum verum cognoscendo reperit! Ut nobis videlicet daret exemplum, quia majora crimina et tarde credenda sunt cum audiuntur, et citius punienda cum veraciter agnoscuntur.

VERS. 27.— [Col. 0184C] Dixitque Abraham: Quia semel coepi, loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis, et reliqua usquequo ait: non delebo propter decem. Quare Abraham se pulverem dixit esse et cinerem, dum tantas promissiones accepit a Deo? Sublimitatem promissionum humilitatis temperavit subjectione. Aperte enim intelligitur in quo loco se posuerat, qui pulverem se esse ac cinerem etiam dum cum Deo loqueretur, aestimabat. Si igitur se ita despicit, qui usque ad honorem divinae collocutionis ascendit, sollicita intentione pensandum est qua poena illi feriendi sint, qui ad summam non proficiunt, et tamen de minimis extolluntur.

Quaeri solet utrum quod de Sodomis dixit Deus, non se perdere locum, si invenirentur illic vel decem [Col. 0184D] justi, speciali quadam sententia de illa civitate, an de omnibus intelligendum sit generaliter parcere Deum loco in quocunque vel decem justi fuerint? Non est necesse ut hoc de omni loco accipere compellamur. Verumtamen de Sodomis potuit sic dici; quia sciebat Deus ibi non esse vel decem, et ideo sic respondebatur Abrahae, ut significaretur, nec tot ibi posse inveniri, ad exagerationem iniquitatis illorum [ Z., inveniri ad excusationem iniq. ill.]. Sed sciendum est quia, quantum ad allegoriam pertinet, per quinquaginta significantur poenitentes, per quinque quadraginta hi qui per quatuor Evangelia gradiuntur, et per quinque sensus corporis abstinent se a malo et faciunt bonum. Per viginti vero, qui utriusque Testamenti [Col. 0185A] scientiam atque observantiam habent. Per triginta quoque illi designantur qui in fide consistunt sanctae Trinitatis vel in spe futurae beatitudinis. In denario autem numero, qui sub mysterio sanctae crucis se humiliter subdunt, et in dilectione Dei et proximi, quae in Decalogo continetur, perfecti reperiuntur. Sequitur:

VERS. 1, 2.— Venerunt duo angeli Sodomam vespere, sedente Lot in foribus civitatis, et caetera. Quare Abraham in tribus viris, si Deum intellexit, vel angelos, et iterum Lot in duobus eos humano cibo vesci putabat? Fortasse prius esse homines arbitrati sunt; in quibus Deum loqui intellexerunt, quibusdam divinae majestatis existentibus et apparentibus [Col. 0185B] signis, postea fuisse angelos cognoverunt, cum eis videntibus in coelum issent.

VERS. 3-7.— Compulit illos oppido ut diverterent ad eum. et reliqua usque: vallaverunt domum a puero usque ad senem. Hinc considerandum est quanta sit virtus hospitalitatis. Ideo angeli quasi hospites coacti domum Lot introisse dicuntur, ut tentata esset charitas Lot, probata et remunerata, ut ostenderetur quantum esset hospitalitatis bonum. Hospitalem vero domum angeli ingressi sunt ad liberandum hospitem suum. Clausas etiam domus hospitibus ignis ingressus est ad perdendos peccatores in eis. Idcirco hospites non sunt evitandi, sed ultro invitandi. Bene enim senes cum pueris cucurrerunt ad scelus, quia [Col. 0185C] scriptum proverbium est: Adolescens juxta vias suas, etiam cum senuerit, non recedet ab eis (Prov. XXII, 6) .

VERS. 8-9.— Habeo duas filias quae necdum cognoverunt virum; educam eas ad vos, et abutimini eis, et caetera. Quomodo Lot justus dicatur, si filias suas ad tam nefas scelus tradere voluit, nisi quia scelestius ad comparationem judicavit peccatum quod agitur contra naturam quam quod admittitur naturaliter?

VERS. 10-18.— Clauseruntque ostium viri, et eos qui erant foris percusserunt caecitate, etc.

Graeci habent, aorosia [aorasia], quod magis dici potest, avidentia, quae faciat non videre, non omnia, sed quod opus non est. Hac enim aorosia et illi percussi sunt, qui quaerebant Eliseum. Moraliter vero, quid est quod, malis adversantibus, intra domum [Col. 0185D] Lot reducitur et munitur, nisi quod justus quisque, dum pravorum insidias sustinet, ad mentem revertitur et imperterritus manet? Sodomitae autem viri in domo Lot invenire ostium nequeunt, quia corruptores mentium contra vitam justi nullum accusationis aditum deprehendunt. Percussi enim caecitate quasi domum circumeunt, qui invidentes facta dictaque perscrutantur. Sed quia eis de vita justi fortis undique ac laudabilis actio obviat, errantes nil aliud quam parietem palpant.

VERS. 19-25.— Dixitque Lot ad eos: Nec possum in monte salvari, ne forte apprehendat me malum et moriar. Est civitas haec, ad quam possum fugere parva, et salvabor in ea, et reliqua usquequo, pluit Dominus [Col. 0186A] super Sodomam et Gomorrham sulphur et ignem de coelo a Domino, et subvertit omnem regionem. Quaeritur quare Lot, cum jussus esset ad montem fugere, Segor praetulerit, ut ibi salvaretur, et rursum de Segor ad montem migrasse? Tradunt Hebraei quod Segor, frequenter terraemotu subruta, Bale primum et postea Sallisa appellata sit, timuitque Lot dicens: Si cum caeterae adhuc urbes starent, ista saepe subversa est, quanto magis nunc in communi ruina non poterit liberari! Et hanc occasionem infidelitatis etiam in filias coitus dedisse principium. Qui enim caeteras viderat subrui civitates, et hanc stare, seque Dei auxilio abreptum [ Z., subreptum], utique de eo quod sibi concessum audierat, ambigere non debuit. Si judicium Dei justum est, quare infantes in Sodomis [Col. 0186B] simul cum parentibus cremati sunt? Ut nimis impium facinus Sodomitarum possit adverti. Peccatum enim eorum advenit usque ad necem filiorum, ne de origine illorum signum aliquod remaneret. Nonne provisum est illis, ne diu viventes exempla sequerentur patrum, et levius in futuro cruciarentur, vel omnino non, in aliena causa occisi? Parentes enim tam pro se quam pro eis rei sunt. Ergo mors filiorum crimen est parentum, et ideo futuri sunt accusatores parentum. Est qualecunque beneficium, reum non esse, qui gloriosus non est. Prodest pauperem non esse, qui rex esse non potest.

Moraliter ardentem Sodomam fugere est illicita carnis incendia declinare. Altitudo vero montium est munditia continentium. Vel certe quasi in monte [Col. 0186C] sunt, qui etiam carnali copulae inhaerent, sed tamen extra suscipiendae prolis admistionem debitam nulla carnis voluptate solvuntur. In monte quippe stare est fructum propaginis in carne non quaerere; in monte stare est carnaliter non adhaerere. Sed quia multi sunt qui scelera quidem carnis deserunt, nec tamen in conjugio positi usus solummodo debiti jura conservent, exiit quidem Lot Sodoma, sed tamen mox ad montana non pervenit, quia jam damnabilis vita relinquitur, sed adhuc celsitudo conjugalis continentiae subtiliter non tenetur. Est vero in medio Segor civitas, quae fugientem salvet et infirmum; quia videlicet cum sibi per incontinentiam miscentur conjuges, et lapsus scelerum fugiunt, et tamen venia salvantur. Quasi parvam quippe civitatem inveniunt, [Col. 0186D] in qua ab ignibus defendantur; quia conjugalis haec vita non quidem in virtutibus mira est, sed tamen a suppliciis secura. Unde idem Lot ad angelum dicit: Est civitas haec juxta ad quam possum fugere, parva, et salvabor in ea. Nunquid non modica est, et vivet in ea anima mea? Juxta igitur dicitur, et tamen ad salutem tuta perhibetur; quia conjugalis vita nec a mundo longe divisa est, nec tamen a gaudio salutis aliena. Sed tunc in actione hac vitam suam conjuges quasi in parva civitate custodiunt, quando pro se assiduis deprecationibus intercedunt. Unde et recte per angelum ad eumdem Lot dicitur: Ecce etiam in hoc suscepi preces tuas, ut non subvertam urbem pro qua locutus es. Quia videlicet [Col. 0187A] cum Deo deprecatio funditur, nequaquam tais conjugii vita damnatur. De qua precatione quoque Paulus admonet, dicens: Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi (I Cor. VII, 5) . Quid in sulphure nisi fetor carnis, et quid per ignem nisi ardor desiderii carnalis exprimitur? Cum ergo habitantium Sodomis vel Gomorrhae carnis scelera punire Dominus decrevisset, in ipsa qualitate ultionis notavit maculam criminis. Sulphur quippe fetorem habet, et ignis ardorem. Qui itaque perversa desideria et carnis fetore arserant [ Z., fetori adhaeserant], dignum fuit ut simul sulphure perirent, quatenus ex justa poena discerent ex injusto desiderio quod fecissent.

Quare diebus Noe peccatum mundi aqua ulciscitur, [Col. 0187B] hoc vero Sodomitarum igne punitur? Quia illud naturale libidinis cum feminis fuit peccatum, quasi leviori elemento damnatur; hoc vero contra naturam cum viris libidinis peccatum acrioris elementi vindicatur incendio, et illic terra [ Z., illic vero ter.] aquis abluta revirescit, hic flammis cremata, aeterna sterilitate arescit.

Quaeritur, de coelo quare vindicta esset super habitatores impios civitatum illarum? Quia clamor peccantium in coelum ascendisse dicitur, idcirco de coelo puniendi erant. Cur sulphureo igne puniebantur? Ut putidissimus libidinis ardor putidissimo flammarum ardore puniretur.

VERS. 26-29.— Respiciensque uxor ejus post se versa est in statuam salis. Cur autem uxor Lot in [Col. 0187C] statuam salis versa est? Ad condimentum fidelium, quia punitio impii eruditio est justi.

VERS. 30.— Ascenditque Lot de Segor, et mansit in monte, duae quoque filiae cum eo. Timuerat manere in Segor, usquequo ait, conceperunt ergo duae filiae Lot de patre suo. Quo enim consilio filiae Lot, dum [ Z., om. dum] concubitum patris petierunt, vel ab incestu purgari possunt, dum hoc scientes fecerunt, ille vero quasi nesciens? Videtur [ Z., dicunt] namque filias Lot didicisse quaedam de consummatione mundi, quae immineret per ignem, sed tanquam [ Z., nec tamen] puellae intelligere perfecte quae didicerant, nescierunt quod Sodomitis igne vastatis multum adhuc spatium integrum resideret in mundo. Suspicatae sunt tale aliquid factum quale in temporibus audierant [Col. 0187D] Noe, et ob reparandam mortalium posteritatem solas se esse cum parente servatas. Recuperandi igitur, humani generis desiderium sumunt, atque restaurandi saeculi ex sese dandum opinantur exordium; et quamvis grande eis crimen videretur furari concubitum patris, gravior tamen eis videbatur impietas, si humanae, ut putabant, posteritatis spem servata castitate delerent. Propter hoc ergo consilium ineunt, minori, ut arbitror, culpa, [ Z., addit argumentoque majore] patris moestitiam vel rigorem vino molliunt, et resolvunt, singulis ingressae noctibus, singulae suscipiunt ab ignorante conceptum; ultra non repetunt [ Z., nec ultra rep.] nec requirunt. Ubi hic libidinis culpa? Ubi incesti crimen arguitur? [Col. 0188A] Quomodo dabitur vitio, quod non iteratur in facto? si Lot quasi incestus in hoc facto culpandus est, an non culpandus est quidem in hoc facto Lot, quantum ebrietatis ignorantia meretur? Nam et hanc lex aeterna condemnat, quae cibum et potum non nisi ad salutem corporis sumere mandat. Et hic diligentius intendendum est quantum sit ebrietatis malum, et valde timendum illis quibus hoc malum in usu est non in crimine. Ebrietas decipit, quem Sodoma non decepit. Uritur ille flammis mulierum, quem sulphurea flamma non ussit. Erat ergo Lot arte, non voluntate deceptus. Ideo medius quidem inter peccatores et justos, quippe qui ex Abrahae quidem cognatione descenderat, in Sodomis tamen habitaverat. Nam et hoc, quod evadit ex Sodomis, sicut Scriptura [Col. 0188B] indicat, magis ad honorem Abrahae quam ad meritum pertinet Lot.

Fugit itaque Lot a Sodoma, etc. Lot itaque figuram habuisse legis, hujus uxorem illum populum ponimus, qui de Aegypto profectus, et de mari Rubro ac persecutione Pharaonis, tanquam de Sodomiticis ignibus, liberatus, rursum carnes et ollas Aegypti, et cepas cucumerosque desiderans retro respexit, et cecidit in deserto, factusque est etiam concupiscentiae memoria in eremo. Ibi ergo lex primum illum populum tanquam Lot retro respicientem perdidit, ac reliquit uxorem. Inde veniens Lot habitat in Segor, de qua dicit: Civitas haec parva, et salvabo animam meam in ipsa. Ergo quantum ad legem pertinet, civitas pusilla et non pusilla dicitur. [Col. 0188C] Civitas enim a conversatione multorum est dicta pro eo quod plurimorum in unum contineat vitas. Hi ergo qui secundum litteram legis vivunt, parvam habent conversationem. Nihil enim grande est sabbata et neomenias, circumcisionem carnis et ciborum distinctiones observare carnaliter, spiritaliter vero intelligentibus non est pusilla, sed magna.

Ascendit ergo Lot post haec in montem, et habitabat in spelunca, ipse et duae filiae ejus. Et lex ascendisse putanda est, quod ei per Hierusalem templum constructum accessit ornatus, cum facta est quidem domus Dei domus orationis; mali autem habitatores fecerunt eam speluncam latronum. Duas filias Lot evidenter propheta describit dicens Oollam et Oolibam duas sorores esse, et esse quidem Oolam [Col. 0188D] Judam, et Oolibam esse Samariam (Ezech. IV, 4) . Istae sapientes patrem, et somnum ei inducentes [ Z., patrique som. induc.], id est, tegentes et obruentes ejus spiritalem sensum, solam ex eo carnis intelligentiam trahunt, et inde concipiunt, inde generant filios tales quos nec sentit nec agnoscit pater. Talis quoque posteritas non intret in Ecclesiam Dei. Ammonitae, inquit, et Moabitae non introibunt in Ecclesiam Domini usque in tertiam et quartam progeniem et usque in saeculum (Lev. XXIII, 3) , designans quod carnalis generatio legis non intret in Ecclesiam Christi [ Z., Dei], nec per tertiam generationem per Trinitatem, nec per quartam per Evangelium, nec in saeculum.

[Col. 0189A] Moraliter vero Lot significat rationabilem sensum, et virilem animum eorum qui arcem contemplationis arripere conantur: uxor autem, quae retro respicit, carnem concupiscentiis deditam; duae filiae ejus, duo principalia vitia, superbiam videlicet et vanam gloriam. Observandum est autem forte cum quis effugerit flammam mundi, et incendia carnis evaserit, etiam cum parvam Segor, id est actualem vitam, quae est civilis, supergressus fuerit, et ad altitudinem scientiae et contemplationis velut ad montem ascenderit, ne insidientur ei duae filiae, superbia scilicet et vana gloria; quae idcirco filiae dicuntur quia non extrinsecus, sed de nobis oriuntur, et in spelunca pectoris insidiantur, ut de nobis dormientibus, neque sentientibus, generare possint filios, sensus [Col. 0189B] utique et actus reprobos. Sunt enim nonnulli qui arcem contemplationis arripiunt; sed dum has secum duas filias ducunt, quodammodo inebriantur ab eis; quia ita mente alienantur a Deo, ut quoscunque filios genuerint, id est, quaecunque opera exercuerint, non per ea in Ecclesiam Domini intrant, sicut Moabitae et Ammonitae videlicet neque per tertiam, neque per quartam generationem; quia non eis proderit notitia Trinitatis neque intelligentia evangelicae praedicationis. Sequitur:

VERS. 1.— Profectus inde Abraham in terram australem habitavit inter Cades et Sur, et peregrinatus est in Geraris. Cades solitudo est ubi fons judicii est, [Col. 0189C] et Cades Barne in deserto, quae conjungitur civitati Petrae in Arabia, ubi occubuit Maria, et Moyses rupe percussa aquam sitienti populo dedit. Monstratur ibidem usque ad praesens, ut beatus Hieronymus ait, sepulcrum Mariae sororis Aaron. Sed et principes Amalech et Codor Lahomor ibi caesi sunt, et interpretatur sancta vel sanctificans, et dicta est fons judicii per anticipationem, sicut supra descripsimus, quia postea sic vocatus est locus ille ubi Moyses judicavit populum Domini. Sur vero solitudo similiter est. Geraris vero, sive Gerara, ut alibi reperi, ex cujus nomine Gerantia vocatur regio trans Daroma (erat enim olim terminus Chananaeorum ad australem plagam), est civitas metropolis Palaestinae, et [Col. 0189D] fuit Scriptura hic testante inter Cades et Sur, hoc est inter duas solitudines, quarum una Aegypto jungitur, ad quam populus trans fretum Rubri maris pervenit; altera vero Cades usque ad Saracenorum eremum extenditur, ibique peregrinatus est Abraham.

VERS. 2-11.— Dixitque de Saraa uxore sua: Soror mea est. Misit ergo Abimelech, rex Gerarae, et tulit eam, et reliqua usquequo ait: quid fecisti nobis? quid peccavimus in te, quia induxisti super me et super regnum meum peccatum grande? Cur Abraham sororem suam secundo esse dixit? Quia ex priori Pharaonis correptione certus de Dei defensione, quod violari non potuit, incertus de sua vita, an illorum evaderet manus. Et miranda est Saraae pulchritudinis [Col. 0190A] forma, quae in tanta aetate tantum amari poterat, ut vir suus propter ejus pulchritudinem se periclitari metuebat.

Cur dicit Deus ad Abimelech: Peperci tibi, ut non peccares in me? ut adverteretur in Deum peccari quando talia committuntur quae putant homines leviter habenda tanquam in carne peccata. Cur non mox Abimelech mortuus est, dum dixit ei Deus: Ecce tu morieris? Utique Deus praedixit quod sine dubio futurum fuisset, si in hac admonitione a peccato abstinendo non caveretur.

VERS. 12-15.— Respondit Abraham: Alias autem vere soror mea est, filia patris mei, et non filia matris meae. Pater enim, ut nonnulli volunt, pro fratre ponitur, Thara itaque genuit Abraham, et Aran, cujus [Col. 0190B] filia exstitit, Scriptura teste, Saraa. Et ideo dixit, sororem suam esse, sive quia de semine su patris procreando per filium nata est Saraa, et consuetudo est etiam Scripturarum consobrinos fratres appellari, similiter et sorores. Propterea non immerito ait: Alias soror mea est. Et quia fuerunt Abraham et Aran de uno patre, et non de una matre, idcirco subjunxit, filia patris mei, et non filia matris meae.

VERS. 16 seq.—Saraae autem dixit Abimelech: Ecce mille argenteos dedi fratri tuo; hoc erit tibi in velamen oculorum ad omnes qui tecum sunt, et reliqua. Bene ait: Hoc erit tibi in velamen oculorum, id est, in verecundia vel in confusione vultus, ad omnes qui tecum sunt. Confusio namque esse poterat tantae [Col. 0190C] mulieris a viro suo fuisse sublatam. Et quocunque perrexeris, memento te deprehensam, subaudi, a me, et subtractam a fratre tuo. Ecce historialiter. Caeterum, spiritaliter, Abimelech, qui interpretatur pater meus rex, significat sapientes istius mundi, vel regnum terrenum, qui per humanam sapientiam, in quantum eis attributum fuit, cognoverunt Deum Patrem esse ac regem totius creaturae. Saraa significat Ecclesiam. Abraham quippe, unigenitum Filium Patris, qui frater fieri dignatus est per gratiam. Millenarius autem numerus, perfectionem [ Z., persecutionem] fidei sapientium. Argentum vero, scientiam Scripturarum, per quam cognoverunt quod Saraa uxor esset Abrahae, id est Ecclesia Domino copulata per fidem. Ait enim: Ecce mille argenteos dedi fratri [Col. 0190D] tuo, qui Filius Dei est per naturam, cujus tu soror es per gratiam. Congrue dixit, fratri tuo, quia sapientes perfectionem suae fidei velut mille argenteos Domino dederunt, per cognitionem sacrarum videlicet Scripturarum. In velamento, inquit, oculorum tuorum, id est in protectionem per sanctos videlicet doctores. Qui ex me, ac si dixisset aperte, ad fidem transierunt ad te. Ipsi namque sunt usque hodie in protectionem sanctae Dei Ecclesiae, maxime qui ex humana sapientia ac sublimitate prodierunt. Mementoque te esse deprehensam. Deprehensam se meminit, quia prius Ecclesia persecuta est, sed intacta permansit. De Abimelech quoque rege Philistinorum moraliter possumus intelligere quod Saraam voluerit [Col. 0191A] accipere uxorem. Et quomodo Abraham illam sororem suam esse dixerit, vel quod compescuerit Deus Abimelech propter illam. Puto ergo quod Saraa, quae interpretatur princeps, significet virtutem animi. Haec vero virtus conjuncta est viro sapienti. Denique Dominus dicit: Quaecunque dixerit tibi, audi vocem illius in omnibus in quibus consilium dederit tibi. Non vult ergo Abraham virtutem uxorem suam dici; donec [ Z., dum enim] enim virtus cum aliis participari non potest, ne uxor appellari valet. Cum vero ad perfectum venerimus, ut simus idonei et alios docere, non jam virtutem et uxorem intra gremium concludamus, sed ut sororem etiam aliis volentibus copulemus. Unde scriptum est: Dic sapientiam sororem tuam esse (Prov. VII, 4) . Secundum hoc igitur [Col. 0191B] Abraham Saraam sororem suam esse dicebat. Voluit ergo et Pharao aliquando habere Saraam non in corde mundo. Sed virtus nisi cum cordis munditia non potest convenire. Longe autem (aliter) agit Abimelech iste quam Pharao. Unde videtur mihi Abimelech iste formam teneat studiosorum et sapientium mundi, qui philosophiae operam dantes, licet non integram et perfectam regulam pietatis attigerint, senserunt tamen Deum et regem omnium. Isti ergo, quantum ad moralem philosophiam spectat, etiam purificati cordis operam dedisse comprobantur; sed hanc non permisit Deus illos contingere. Haec enim gratia non per Abraham, sed per Christum tradi gentibus parabatur. Sanat autem Deus Abimelech, et uxorem illius, et ancillas, quas putamus [Col. 0191C] naturalem philosophiam diversa et varia sectationum commenta. Interea Abraham impertiri cupit donum [ Z., domum] cum gentibus divinae virtutis. Sed nondum est tempus a priori populo transire ad gentes gratiam Dei. Secundum hanc ergo allegoriam Pharao, qui interpretatur exterminator, Saraam, id est virtutem, accipere non potuit. Manet ergo apud Abraham virtus, manet in circumcisione, donec tempus veniat ut in Christo Jesu perfecta virtus ad Ecclesiam gentium transiret. Tunc domus Abimelech et ancilla illius pariunt Ecclesiae filios. Hoc enim tempus, quo sterilis parit, et orante Abraham, hoc est populo, per patriarchas, et prophetas prophetantes. Unde et illic dicitur: Redde viro suo uxorem, quia propheta est, et orabit pro te, et vives. Postea intulit, [Col. 0191D] orante autem Abraham sanavit Deus Abimelech, et reliqua.

VERS. 8.— Fecitque Abraham grande convivium in die ablactationis filii sui. Quare in die ablactationis Isaac, et non in die nativitatis vel circumcisionis fecit convivium grande? Ut adverteretur quod nisi ad aliquam spiritalem significationem referatur, nulla solutio quaestionis est. Fecit itaque pater excelsus convivium cum a lacte depellitur Isaac, et fit laetitia magna, quia summo doctori de his fit gaudium, qui jam lacte non indigent, sed cibo spiritali, qui possibilitate sumendi exercitatos habent sensus, et discretionem boni et mali; de quibus dicit Isaias: [Col. 0192A] In Toramine aspidis, et in caverna reguli mittet manum suam, qui ablactatus est lacte (Isa. XI, 9) . Super his autem convivium non potest agi laetitiae, de quibus dicit Apostolus: Lac vobis votum dedi, non escam (I Cor. III, 2) .

Sed requirendum videtur juxta historiam, post quot annos pueri ablactari soleant. Inter Hebraeos autem varia opinio est, asserentibus aliis quanto anno, aliis duodecimo ablactationis tempus impleri, quod apud nos non ita teneri videtur, sed aut tertio, quartove, aliquando autem quinto anno ablactatur. Sequitur:

VERS. 9-13.— Cum vidisset Saraa filium Aegyptiae Agar ludentem cum Isaac, dicit ad Abraham: Ejice ancillam hanc, et filium ejus, et reliqua usque: quia [Col. 0192B] in Isaac vocabitur tibi semen. Sed et filium ancillae faciam in gentem magnam. Quod duobus modis intelligi potest, hoc est: sive quod populus Judaeorum copiosus esset in saeculo regnaturus, sive quia coelestis regni gloriam consecuturi essent qui ex eis credidissent in Christum. Sed libet notare in quo ludo arguit Saraa Ismael, filium Agar. Dupliciter itaque hoc ab Hebraeis exprimitur. Sive quod idolothytum fecit juxta illud quod alibi scriptum est: Sedit populus comedere et bibere, et surrexerunt ludere (Exod. XXXII, 6) . Sive quod adversum Isaac quasi majoris aetatis loco sibi et ludo primogenita vindicaret. Quod quidem Saraa audiens non tulit. Et hoc ex ipsius approbatur sermone dicentis: Ejice ancillam hanc cum filio suo, etc.

VERS. 14-20.— [Col. 0192C] Surrexit itaque Abraham mane, et tollens panem et utrem aquae, imposuit in scapula ejus, et reliqua. Si tredecim annorum erat Ismael quando natus est Isaac, adjunctisque aetate ablactationis annis, quomodo convenit tantae aetatis adolescentem matris sedisse cervicibus dum dicitur: Sumpsit Abraham panes et utrem aquae, et dedit Agar ponens super humerum ejus, et parvulum, et dimisit eam? Omnis igitur filius secundum idioma linguae Hebraeorum ad comparationem parentum infans vocatur et parvulus. Et est sensus: posuit ergo Abraham panes et utrem super humerum Agar, et hoc facto dedit puerum matri, hoc est, in manum ejus eum tradidit, commendavit, et ita emisit e domo; quod in sequentibus declaratur, dum dicitur: [Col. 0192D] Surge, tolle puerum, et tene manum ejus, non ut eum de terra velut jacentem tolleret, sed quasi comitem manu teneret. Quod autem manu parentis tenetur, sollicitus monstratur affectus.

Quid est quod dicitur matrem flevisse, et Deum vocem pueri exaudisse? Quia mater non suam mortem, sed filii deplorabat, pepercitque Deus puero suo, pro quo fuerat fletus matris.

Quomodo ad [ Z., quom. autem ad, etc.] puteum Juramenti agrum plantaverat Abraham, si in terra illa, quemadmodum Stephanus dicit, non acceperat haereditatem nec spatium pedis? Ea est intelligenda haereditas quam Deus munere suo fuerat daturus gratuito, non in ista quae pretio empta est. Intelligitur [Col. 0193A] autem spatium circa puteum ad illud emptionis pactum pertinere in quo fuerant agnae septem datae, quando Abimelech et Abraham sibi etiam juraverunt.

VERS. 21.— Habitavitque in deserto Pharan. Pharan nunc oppidum [ Z., Faron oppidum, etc.] trans Arabiam junctum Saracenis, qui in solitudine vagi errant. Per hoc transierunt filii Israel, cum de monte Sina castra movissent. Est autem trans Arabiam, ut diximus, contra australem plagam, et distat ab Aelia contra orientem itinere dierum trium. Ibi habitasse Ismaelem dicitur, unde et Ismaelitae, qui nunc Saraceni dicuntur.

VERS. 22-34.— Eodem tempore dixit Abimelech, et Fichol princeps exercitus ejus, ad Abraham: Dominus [Col. 0193B] tecum est in universis quae agis. Jura ergo per Dominum, ne noceas mihi, et posteris meis, et reliqua, usquequo legitur: tentavit Deus Abraham. Per Abimelech regnum vel sapientes hujus mundi, per Fichol philosophi istius saeculi [intelliguntur]. Unde bene Abimelech pater meus rex, Fichol autem interpretatur os omnium, propter rationalem intelligentiam, quae logica dicitur, quae Deum Patrem omnium confitetur, ut est Abimelech; et propter moralem, quae ethica nominatur, quae in ore est omnium et ad omnes pertinet, et pro communium similitudine praeceptorum in omnium ore versatur, quam designavit iste Fichol. Hi enim veniunt ad Abraham, quia regnum, vel sapientes, seu philosophi istius saeculi per humanam intelligentiam venerunt ad [Col. 0193C] Christum, intelligentes in signis et miraculis Deum esse cum illo in universis quae ageret. Unde est illud: Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) . Ait quidem: Jura ergo per Deum ne noceas, eo quod tandiu permansi in ignorantia atque in infidelitate; et posteris meis, permansuris in humana sapientia; stirpique meae, meditanti hanc intelligentiam. Sed juxta misericordiam quam feci tibi, id est corpori tuo, quod est Ecclesia, facies mihi, et terrae in qua versatus es advena; ut est illud: Vulpes foveas habent, et volucres coeli nidos, filius autem hominis non habet ubi caput suum reclinet (Luc. IX, 58) .

Dixitque Abraham: Ego jurabo; juxta illud: Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit (Matth. XVI, 16) .— Et increpavit Abimelech propter puteum aquae, quem vi abstulerant servi illius; quia multos ex credentibus coegerunt ad idola declinare.

Responditque Abimelech: Nescivi quis fecerit hanc rem. Sed et tu non indicasti mihi. Subaudi, neque per legem, neque per prophetas.

Tulit itaque Abraham oves, videlicet simplices, et boves, scilicet doctores, et dedit Abimelech, id est sequentibus hujus mundi. Percusseruntque ambo foedus

Et statuit Abraham septem agnas gregis seorsum, et reliqua. Per septem agnas significantur apostoli, septiformis Spiritus sancti gratia repleti. Sed ideo agnae dicuntur quia membra Christi pariunt, quos [Col. 0194A] Abimelech, id est regnum, vel sapientia hujus mundi suscepit, testimonium perhibentes quia profunditas sanctarum Scripturarum, sive gratia baptismatis, quae significatur per puteum, ad Abraham, id est ad Dominum Jesum Christum, pertinent specialiter.

Idcirco vocatus est locus ille Bersabee, quia ibi uterque juravit. Duplex autem [est] causa cur ita appellatus sit, sive quia septem agnas Abimelech de manu Abrahae acceperit: septem enim dicuntur Sabee; sive quod ibi juraverint, quia et juramentum Sabee similiter appellatur. Quod si ante hanc causam supra nomen legimus, sciamus per anticipationem dictum esse, sicut et Bethel et Galgala, quae utique usque ad tempus quo [ Z., quod] ita appellatae [Col. 0194B] sint, aliter vocabantur. Notandum autem, et ex prioribus et ex praesenti loco, quod Isaac non sit natus ad quercum Mambre, sed in Geraris, ubi et Bersabee usque hodie oppidum est. Quae provincia ante non grande tempus ex divisione praesidum Palaestinae [ Petr., Palaestina] Salutaris est dicta. Hujus rei Scriptura testis est, quae ait: Et habitavit Abraham in terra Philistinorum.

Abraham vero plantavit nemus in Bersabee, et reliqua. Nemus arbores sunt umbrosae et infructuosae. Habent enim lata et amoena folia, et significat eos quos elegit Dominus ex gentibus, qui erant liberalibus artibus instructi, et quasi per hoc videbantur magni et dilatati, et tamen sine fructu spiritalis intelligentiae; quos Abraham, scilicet Dominus ac Redemptor [Col. 0194C] noster in Bersabee plantavit, id est sacrae Scripturae inseruit, per quorum eloquentiae fecunditatem [ Z., facunditatem] eam in superficie verborum adornavit.

VERS. 1.— Tentavit Deus Abraham, et dixit ad eum, et reliqua, usquequo dicitur, appellavitque nomen loci illius: Dominus videt.

Quaeri solet quomodo verum sit quod Abraham Deus tentare dicitur; cum Jacobus dicat: Deus neminem tentat? (Jac. I, 13.) Nisi quia locutione Scripturarum solet dici tentare pro eo quod est probat. Tentatio vero illa de qua Jacobus dicit, non intelligitur nisi qua quisque peccato implicatur. Unde Apostolus dicit: Ne forte tentaverit vos is qui tentat [Col. 0194D] (I Thess. III, 5) . Nam et alibi scriptum est: Tentat vos Dominus, ut sciat si diligatis eum (Lev. XIII, 3) . Etiam hoc genere loquendi, ut sciat, dictum est, ac si diceretur, ut scire vos faciat; quoniam vires dilectionis suae hominem latent, nisi experimento etiam eidem innotescant. Igitur Abraham tentatus est ut probaretur, justificaretur, coronaretur; ut et ejus obedientia tali probata examine posteris innotesceret.

VERS. 2.—Quod autem dicit, super unum montium quem monstravero tibi, aiunt Hebraei hunc montem esse in quo postea templum conditum est in area Ornam Jebusaei, sicut et in Paralipomenon scriptum est: Et coeperunt aedificare templum in [Col. 0195A] monte Moria (II Par. III, 6) . Qui ideo illuminans interpretatur et lucens, quia ibi est dabir, hoc est, oraculum Dei.

VERS. 4.— Itinere dierum trium, etc. Notandum quod de Geraris usque ad montem Moria, id est aedem [ Petr., sedem] templi, iter dierum trium sit, et consequenter illuc die tertio pervenisse dicatur. Male igitur quidam Abraham putant illo tempore ad quercum habitasse Mambre, cum inde usque ad montem Moria vix unius diei iter plenum sit. Quaeritur etiam cur in tentatione Abrahae dixit Deus: Tolle filium tuum, quem diligis, Isaac? nisi ut charitatis admonitione, et nominis recordatione, tentationis pondus accumularetur, et paternus affectus torqueretur ex memoria professionis, dum ante Deus dixit [Col. 0195B] ad eum: In Isaac vocabitur tibi semen. Quasi si ille occideretur, tota spes promissionis frustraretur. Et cur non statim licuit ei occidere filium, sed triduana itineris mora eum immolaturus secum duci jussus est? Quatenus longitudine temporis tentationis quoque augeretur incrementum. Nam per triduum iter protenditur, et per totum triduum crescentibus curis paterna viscera cruciantur, ut omni hoc spatio tam prolixo intueretur filium pater, cibum cum eo sumeret, tot noctibus puer penderet in amplexibus patris, inhaereret pectori, cubitaret in gremio, quatenus per singula momenta in paterno affectu dolor occidendi filii accumularetur.

VERS. 5-14.—Si Abraham indubitanter firmo animo cogitabat mactare puerum Domino in holocaustum, [Col. 0195C] quid est quod dixit pueris suis: Vos exspectate hic. Ego et puer, cum adoraverimus, revertemur ad vos? Igitur et indubitanti animo mactare eum credebat, ideo utrumque utrumque laudis est et in constantia offerendi, et in confidere [ Petr., in foedere] suscitandi. Sciebat certissime Deum fallere non posse, et licet puer occideretur, promissionem tamen Dei salvam permanere. Unde et Paulus apostolus per Spiritum sanctum didicerat quid animi habuisset Abraham intra se, dum fidem ejus laudat, dixit: Fide Abraham non haesitavit, cum unicum offerret, in quo acceperat repromissiones quia a mortuis eum resuscitare potest Deus (Rom. IV, 20) .

Unde aries iste qui pro Isaac immolatus est, venit? Solet quaeri an de terra subito ibi creatus esset, [Col. 0195D] vel aliunde ab angelo allatus? Aries iste non putativus, sed verus esse credendus est. Ideo magis a doctoribus aestimatur aliunde eum angelum attulisse quam ibi de terra post sex dierum opera Dominum procreasse

Quare appellavit Abraham nomen loci illius, Dominus videt? Nusquam est quod Dominus non videat. Vidit pro apparuit dixit, hoc est, videri fecit, sicut ibi: Et nunc cognovi, quia times Deum, id est feci ut cognoscatur: eo genere locutionis dum per efficientem significatur id quod efficitur, sicut pigrum frigus dicimus, eo quod pigros facit. Illud autem quod dixit: Unde usque hodie dicitur: Dominus in monte videbit, exinde apud Hebraeos exiit in proverbium, [Col. 0196A] ut, si quando in angustia constituti sunt, Domini optant auxilio sublevari, dicunt: In monte Dominus videbit, hoc est, sicut Abrahae miserebitur et nostri. Unde et signum dati arietis solent [ Petr., solet] etiamnum cornu clangere.

VERS. 15-19.— Vocavit autem angelus Domini Abraham secundo de coelo dicens: Quia fecisti rem hanc, et non pepercisti filio tuo unigenito propter me. Nunquid Abraham propter angelum non pepercit suo filio, et non propter Deum? Aut enim angeli nomine, quo Christus significatus est, qui sine dubio Deus est, et manifeste a propheta dictus est magni consili angelus. Aut quia Deus in angelo, et ex persona Dei angelus loquebatur, sicut in prophetis etiam solet. Nam in consequentibus hoc magis videtur [Col. 0196B] apparere, ubi legitur: Et vocavit angelus Domini Abraham iterum de coelo: per memetipsum juravi, dicit Dominus. Quid est quod secundo ad Abraham eadem et non aliae promissiones fuerunt factae? Significat duplum semen Abrahae futurum esse, unum carnale, aliud spiritale. Ideo dixit ei Dominus: Sic erit semen tuum sicut stellae coeli, et velut arena maris. In stellis coeli spiritales, in arena carnales volens [ Z., volunt] intelligi. Nam quod ait superius: Per memetipsum juravi, ait Dominus, more humano loquitur. Homines enim per majores sui jurant. Deus autem neminem sui majorem habet, et idcirco per semetipsum jurat. Sed jurare Dei est promissiones suas stabiliter firmare. Deinde quod intulit, possidebit semen tuum portas inimicorum suorum, [Col. 0196C] spiritaliter intelligitur. Ait enim, possidebit semen tuum, id est Christus, vel fideles quique in Ecclesia, quorum tu pater eris per fidem; portas inimicorum, id est infernalia loca, quae destructa fuerunt moriente Domino. Seu portas possidebit, id est peccata, per quae itur ad mortem. Ille enim veraciter possidet portas inimicorum, qui non subjicitur ullis suggestionibus immundorum spirituum. At vero si quis hanc tentationem spiritaliter pleniter ediscere [ Z., addiscere] voluerit, jam saepe praefati viri libellum legere curet. Sequitur:

VERS. 20.— His itaque gestis nuntiatum est Abraham quod Melcha quoque genuisset filios Nachor, fratri suo, et reliqua. Cur enim nominavit filios Nachor, fratris Abrahae? Quia de illis vel de eorum [Col. 0196D] stirpe aliquid celebre postea gestum esse legitur. Igitur Chus, de cujus Job stirpe descendit, scriptum est in exordio voluminis ejus: Vir fuit in terra Chus, Job nomine. Male igitur quidam aestimant Job de gente Esau. Secundus natus de Melcha Buzi, ex cujus genere est Balaam ille, divinus, ut Hebraei tradunt, qui in libro Job dicitur Eliu; primum vir sanctus et prophetes Dei, postea per inobedientiam et desiderium munerum caecatus, dum Israel maledicere cupit, divino vocabulo nuncupatus, diciturque in eodem libro: Et iratus Heliu, filius Barachiel, Buzites, de hujus videlicet Buzi radice descendens. Camuel quoque pater est Damasci, ipsa enim vocatur Aran [ Z., Aron], quae hic pro Syria scripta [Col. 0197A] et ipso nomine legitur in Isaia. Carhet quoque quartus est, a quo Casadei, id est Chaldaei vocati sunt. Batuel, de quo Rebecca, et Laban, pater Liae et Rachel.

VERS. 1.— Vixit autem Saraa centum viginti septem annis, et mortua est in civitate Arbee, quae est Hebron, ipsa est Mambre. Quaeritur cur una civitas tribus appellata est nominibus; Hebron proprium et antiquum est nomen, et a gigantibus quondam condita est. Sed nonnulli Chebron per c et h aspirationem, sicut cherubim legendum putant, non per solum e. Lege interpretationes Hebraicorum nominum beati Hieronymi, et ita reperies quia per [Col. 0197B] chi Graecam scribuntur. Est autem haec civitas in campo latitudinis sito ab Aelia, id est Hierosolymis, viginti duobus millibus separata. Arbee vero, quod in quibusdam codicibus Arboc, sive Arbec corrupte legitur, a numero, id est quatuor, nomen habet, videlicet quia ibi quatuor patriarchae sepulti sunt. Adam magnus, et humani generis pater, ut in Jesu libro apertius demonstratur, et Abraham, Isaac et Jacob. Unde, sicut quidam nostris temporibus Hierosolymis veniens, prodente Beda, moderno doctore, retulit speluncam duplicem, quam emit Abraham, uno ad orientem stadio in valle habens, ubi sepulturae praedictorum patriarcharum quadrato muro circumdantur, versis capitibus ad aquilonem, et singula singulis tecta lapidibus, instar basilicae, dolatis; [Col. 0197C] trium patriarcharum candidis, Adam obscurioris et vilioris operis, qui haud longe ab illis ad borealem extremamque muri illius partem pausat. Trium quoque feminarum minores et viliores memoriae cernuntur. Mambre namque collis, mille passibus a monumentis his ad boream partem, herbosus valde et floridus, campestrem habens in vertice planitiem, in cujus aquilonari parte quercus Abrahae duorum hominum altitudinis truncus, aede circumdata est. Sed Mambre civitas ex quodam amicorum Abrahae sic vocata est. Et haec est ratio quare tribus vocabulis nominatur.

Deinde legitur qualiter Abraham emit speluncam duplicem ab Ephron Hethaeo quadringentis siclis argenti probati et monetae publicae, et ibi sepulta est [Col. 0197D] Saraa. Apud Hebraeos enim primum nomen Efron scribitur, secundum Efran, postquam pretio victus est, ut sepulcrum venderet, et accepit argentum, licet cogente Abraham, vau littera, quae apud illos pro au [f. o] legitur, ablata de ejus nomine est, et pro Efron appellatus est Efran: significante Scriptura non eum fuisse consummatae perfectaeque virtutis, qui potuerit memorias vendere mortuorum. Sciant igitur qui sepulcra venditant, et non coguntur ut accipiant pretium sed a nolentibus quoque extorquent, immutare nomen suum, et perire quid de merito eorum, cum etiam ille reprehenditur occulte ex hoc quod invitus acceperit.

Sed sciendum est quia spelunca duplex potest [Col. 0198A] significare activam vitam et contemplativam. Abraham vero figuram gessit doctoris. Sicli namque argentei scientiam ostendunt divinorum eloquiorum, videlicet utrorumque Testamentorum. Scriptum namque est: eloquia Domini, eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XI, 7) . Unde et centenarius quater ductus plenitudinem potest designare utriusque vitae, quae per scientiam divina eloquia [ Z., divini eloquii] adimplendo emitur. Quae non immerito probatae monetae publicae dicitur. In moneta publica et imago regis et nomen invenitur, et significat decalogum legis, ubi et cognitio Dei et nomen divinae majestatis invenitur. Sepelivit itaque Abraham Saraam in sepulcro duplici, quia anima quae saeculo moritur ut Deo vivat, geminae vitae requie [Col. 0198B] suscipitur, id est actione boni operis et contemplatione Divinitatis.

Dicamus et manifestius non nostra inserendo, sed beati papae Gregorii dicta propalando. Ait enim idem praedicator egregius: Quid nobis per Abrahae duplex sepulcrum innuitur, nisi quod perfectus quisque praedicator exstinctam a praesentis vitae desideriis animam suam sub bonae operationis tegmine et contemplationis abscondit, ut a carnali concupiscentia sub activa contemplativaque vita quasi insensibilis lateat, quae prius mundi desideria sentiens mortaliter vivebat. Unde et per egregium praedicatorem dicitur: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Col. III, 3) . Activa quippe vita sepulcrum est, quia a pravis operibus mortuos [Col. 0198C] tegit. Sed contemplativa perfectius sepelit, quia a cunctis mundi actionibus funditus dividit. Quisquis ergo jam in se contumelias carnis edomuit, superest ut mentem per studia sanctae operationis exerceat. Et quisquis jam mentem per sancta opera dilatat, superest ut hanc usque ad secreta intimae contemplationis extendat. Neque enim perfectus praedicator est qui vel propter contemplationis studium operanda negligit, vel propter operationis instantiam contemplanda postponit.

VERS. 1.— Erat autem Abraham senex dierumque multorum. Ut Salomon ait: Cani sunt sensus hominis, et aetas senectutis vita immaculata (Sap. IV, 8) . Et illud: Coram cano capite surge.

VERS. 2 seq. — Dixitque ad servum seniorem domus suae, qui praeerat omnibus quae habebat: Ponam manum tuam sub femore meo, ut adjurem te per Deum coeli et terrae, et reliqua. Quid vult Deus coeli ad femur Abrahae, nisi ut cognoscatur sacramentum? Per femur enim genus intelligitur. Ergo quae fuit illa conjuratio, nisi quia significabatur de genere Abrahae venturum Christum in carne? Tradunt Hebraei quod in sanctificatione ejus, hoc est circumcisione, juraverit. Sed melius intelligendum est jurare eum in semine Abrahae, hoc est Christo, quia ipse Dominus Deus coeli in carne venturus est, quae de illo femore propagata est.

[Col. 0199A] Quomodo servus Abrahae in petitione signi augurationis vitio culpandus non est? Aliud est enim mirum aliquid petere, quod ipsum miraculum [ Z., ipso miraculo] significat; aliud est etiam humanos errores superstitiosa vanitate in auspiciis, augurationibus et divinationibus observare, quae quaedam pacta sunt diabolicae familiaritatis, et non sine grandi peccato fiunt quando fiunt. Illud igitur superius petitionis genus comprobatio et computatio fidei est ad Deum, hoc posterius infidelitatis conjunctio ad diabolum.

Quod proficiscente Rebecca ⁜ a : Soror nostra es, crescas in millia millium, et haereditate obtineat semen tuum portas inimicorum suorum, num prophetae fuerunt, quia hoc dixerunt, quod in futuro factum fuerat? [Col. 0199B] Non prophetae fuerunt, aut vanitate tam magna optaverunt; sed eos [ Suppl., benedictio] quam promiserat Deus Abrahae, latere non potuit.

Deinde sequitur qualiter Isaac egressus fuerat ad meditandum in agrum. Quae est exercitatio Isaac, qua se exercere dicitur in campo ad vesperam? Significat autem ista exercitatio orationem secundum illud quod Dominus orabat in monte. Etiam Isaac in typo Domini fuit.

Quae est illa terra Austri, ubi habitabat Isaac revertente servo patris sui cum Rebecca? Terra Austri Gerara significat, unde a patre ad immolandum fuerat adductus.

Quid est theristrum quo se operuit Rebecca? Theristrum autem pallii dicitur genus etiam nunc Arabici [Col. 0199C] vestimenti, quo mulieres provinciae illius velantur.

Spiritaliter, per Abraham Deus Pater significatur; non ut Deus senescat, sed ipsa prophetia de Christo et Ecclesia quasi jam per aetates senuerat. Per Isaac vero Dominus Christus, per servum autem sermo propheticus vel apostolicus. De quo etiam dicitur: Qui praeerat omnibus bonis Domini tui. Quia apostoli, qui praesules fuerunt omni Ecclesiae Dei, omnibus virtutibus exstiterunt ditati. Per camelos autem significantur hi qui ex circumcisione crediderunt et doctores et adjutores apostolorum fuerunt. Qui bene decem dicuntur propter Decalogum legis, quanquam praedicatores electi ex gentibus velint quidam intelligi. Sive per camelos motus carnis intelliguntur, ut [Col. 0199D] Paulus ait: Video aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae, etc. (Rom. VII, 23) . Seu etiam senior servus imaginem habuit legis, per quam sponsa Christi Ecclesia despondebatur, quam ipsa Rebecca significabat. De qua ei dicitur: Non accipies eam de filiabus Chananaeorum. Chananaei enim interpretantur commotio eorum, corda videlicet instabilium. Unde Psalmista: Non des in commotionem pedes meos (Psal. CXX, 3) . De qua etiam subjungitur: Sin autem noluerit sequi te, non teneberis juramento. Hoc est quod Dominus ait: Si vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam (Matth. X, 23) . Quae mulier vespere, hoc est in sexta aetate, juxta fontem [Col. 0200A] (subintellige: baptismatis) inventa est ab apostolis. Et deposuit hydriam super ulnam suam, elatam scilicet facundiam, et inclinavit se ad humilitatem; suscepitque fidei ornamenta; accepit videlicet inaures aureas, Scripturarum quoque sensus, et clarum eloquium argenti. Secuta est servum, id est sanctos praedicatores. Ecce stylo currente praelibavimus. Sed plenius beato papa Gregorio exponente, ut legentibus elucescat, inserere nisi sumus.

Ait enim Abraham: Pone manum tuam sub femore meo, et reliqua. Quid est quod Abraham puerum jubet sub femore suo manum ponere, et per coeli Dominum jurare, nisi quod illius caro per illud membrum descensura erat, qui et Abrahae filius esset ex humanitate, et Dominus ex divinitate? Sic [Col. 0200B] itaque dicitur puero: Pone manum sub femore meo, et jura per Deum coeli; ac si aperte diceretur: Tange filium meum, et jura per Dominum meum. Unde nec super femur, sed sub femore manum ponere jubetur, quia ex illo femore ille descensurus erat qui homo quidem, sed super omnes homines veniret. Unde dignum non fuit ut manum super femur poneret, quia nulla caro super illam carnem est quam in redemptione nostra sibi Patris Unigenitus univit.

Quid est quod Isaac dilecto filio uxor de filiabus Chananaeorum duci prohibetur, nisi quod illi de quo scriptum est: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. III, 17) , nullae reprobae animae conjunguntur? De cognatione autem uxorem filio deducere servus praecipitur, quia sola sancta electorum [Col. 0200C] Ecclesia unigenito Filio copulanda erat, quam ipse Unigenitus ex praedestinatione jam et praescientia extraneam non habebit.

Quis vero est puer qui ad deducendam uxorem mittitur, nisi prophetarum ordo atque apostolorum, omniumque doctorum, qui dum verbum praedicationis bonis mentibus faciunt, ad unamquamque animam unigenito Filio conjungendam quasi provisores fiunt? Qui pergens secum de bonis omnibus domini sui detulit; quia in his quae de Domino loquuntur, in semetipsis virtutum divitias ostendunt, ut tanto citius ad sequendum Deum pertrahant, quanto auditoribus suis in semetipsis monstrant quae narrant. Atque isdem puer juxta fontem stetit, atque ex praefixa sententia quae puella eligenda esset, proposuit; [Col. 0200D] quia praedicatores sancti sacri eloquii fluenta considerant, atque ex ipsis colligunt quae vel quibus praedicationis suae verba committant, et ex quibus auditoribus fiduciam certitudinis assumant. Potum vero petiit, quia praedicator omnis animam sui auditoris sitit. Sed Rebecca potum praebuit, quia sancta electorum Ecclesia praedicatorum suorum desiderio ex virtutis suae fide satisfecit. Quia enim Deum, quem audivit, confessa est, praedicatori suo aquam refectionis obtulit ejusque animum refrigeravit.

Et notandum quod hydriam ab humero in ulnas posuit, quia illa est est placita confessio quae a bono opere procedit. Vel certe aquam praebuit, quia in eo [Col. 0201A] quod credidit, vacua non remansit. Nam mox praedicare studuit quod audivit, et docendo multos ex se praedicatores protulit. Aqua quippe in hydria est scientia praedicationis in mensura, quia sancta Ecclesia studet non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem. Et hydria aquae in ulnis est doctrina praedicationis in opere, quae non solum ejus comitibus, sed potum etiam camelis praebet, quia verbum vitae non solum prudentibus, sed etiam stultis praedicat, juxta Pauli vocem dicentis: Sapientibus et insipientibus debitor sum (Rom. I, 14) . Vel certe aqua etiam jumentis datur quando cura carnis quomodo sit habenda, disponitur; ut ex voluptate impendi non debeat, et tamen in necessitatibus non negetur, sicut scriptum est: Carnis curam ne feceritis [Col. 0201B] in desideriis vestris (Rom. XIII, 14) . Qui enim hanc in desideriis fieri prohibet, procul dubio in necessitate concedit, juxta hoc quod rursum dicitur: Nemo carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam (Ephes. II, 30) .

Puer autem Rebeccae inaures et armillas dedit, quia praedicator quisque et auditum sanctae Ecclesiae per obedientiam et manus per bonae operationis meritum exornat. Sed inaures duorum siclorum sunt, armillae autem siclorum decem, quia prima virtus obedientiae in charitate est; quae videlicet charitas in duobus praeceptis distinguitur, ut Deus et proximus diligatur, et recta operatio ex Decalogi completione perficitur, ut cum bona agi coeperint, mala jam nulla perpetrentur. Rebecca autem esse in domo [Col. 0201C] patris sui locum spatiosum ad manendum perhibuit, quia a priori jam populo naturae legem sancta Ecclesia se scisse monstravit, et praedicatoris verba in amplo charitatis gremio suscepit. Doctori enim spatiosus ad manendum locus est in auditoris corde latitudo bonitatis. Unde et quibusdam dicitur: Capite nos: neminem laesimus, neminem corrupimus; non angustiamini in nobis; angustiamini autem in visceribus vestris (II Cor. VII, 12) . Ac si eis aperte diceretur: ad suscipiendam doctrinam spatiosum locum mentis facite, sed ad cogitanda carnalia angusti remanete. Quod palearum ac feni plurimum haberet, indicavit, quia sancta Ecclesia verba vitae audiens, terrena stipendia praedicatoribus reddidit, quae dum Paulus quasi pro nihilo acciperet, dixit: [Col. 0201D] Si nos vobis spiritalia seminavimus, magnum est si a vobis carnalia metamus? (I Cor. IX, 11.)

Frater autem Rebeccae erat Laban, qui concite egressus inaures et armillas sororis aspiciens, intus puerum vocavit. Quia sunt carnales qui fidelibus conjuncti, qui dum spiritualium dona aspiciunt in admiratione suspensi, etsi non usque ad opera, tamen in animam usque ad suscipiendam fidem verbum praedicationis admittunt. Quia enim bonos saepe miraculis fulgere considerant, ea quae de aeternitate audiunt, non recusant, quamvis sanctam electorum Ecclesiam moribus non sequentes in carnali operatione remaneant. Qui Laban paleas, fenum, aquam, panem obtulit; sed puer, nisi causam prius conjugii [Col. 0202A] obtineret, accepturum se esse recusavit. Quia sunt plerique qui doctores suos ex temporalibus stipendiis continere parati sunt, sed praedicatores sancti percipere nolunt temporalia nisi prius obtineant aeterna. Si enim in manibus factum non inveniunt, sumere stipendia corporibus contemnunt. Nec pedes aqua lavant, quia laborem sui desiderii nulla consolatione levant. Mox vero causam conjugii domini sui puer obtinuit, vasa aurea atque argentea, ac vestes protulit, quas Rebeccae dedit; quia doctores sanctae Ecclesiae suis tot ornamenta praebent quot virtutum dona docuerunt. Quae etenim prius inaures et armillas acceperat, jam nunc vasa aurea atque argentea, ac vestes accipit; quia sancta Ecclesia, quae ante per fidem, obedientiam et operationem [Col. 0202B] percepit, excrescens postmodum etiam ad spiritalia dona convalescit, ut prophetiae spiritu et virtutum gratia repleta, ampliatis jam muneribus discat. Puer vero matri ejus ac fratri dona obtulit; quia gentilitas, ex quo Ecclesia ad fidem venit, post conversationem ejus in gloria temporali convaluit, sicut et nunc cernimus, quia ubique Christiani afflictionem sentiunt, et gentiles quique in terrena virtute gloriantur. Sed et fratres ejus dona percipiunt, quia hi qui in ea fidem verbotenus tenent, sed tamen professionem suam moribus non sequentes carnaliter vivunt, benigne a fidelibus honorari solent pro eo quod esse fideles videntur. Mater ergo et fratres dona percipiunt, a sorte tamen haereditatis alieni; quia sive infideles, seu carnales, qui intra fidei professionem [Col. 0202C] tenentur, ad haereditatis aeternae sortem non veniunt, sed tamen supernae largitatis gloriam temporaliter consequuntur.

Rebecca autem cum puellis suis virum secuta est, quia sancta Ecclesia habet secum minoris meriti animas sodales suas. Nam etsi in quibusdam per ascensum mentis in thoro contemplationis non habitet, quae videlicet tales animae quasi puellae Rebeccae sunt, quia sequuntur moribus, sed tamen ad contemplationis thorum minime ascendunt. Nam et isdem puer quosdam habuit in comitatu; quia et cum sanctis prophetis fuerunt quidam qui bene viverent, et prophetiae spiritum non haberent, et cum beatis apostolis atque doctoribus fuere plerique qui vitam moribus tenerent, at praedicationis verba non [Col. 0202D] promerent. Festinus autem puer ad dominum redit, quia praedicatores sancti cum praedicando vitam audientium obtinent, illi mox gratias reddunt de cujus hoc munere perceperunt, ut sibi in ea operatione nil tribuant, sed Auctori.

Eo autem tempore Isaac deambulabat per viam quae ducit ad puteum, cujus nomen est Viventis et Videntis. Quis est vivens et videns, nisi omnipotens Deus, de quo scriptum est: Vivo ego in aeternum, dicit Dominus? De quo rursum scriptum est: Omnia nuda et aperta sunt oculis ejus (Hebr. IV, 13) . Puteus vero viventis est sacrae Scripturae profunditas, quam nobis ad irrigationem mentis praebuit omnipotens Deus. Quae est autem via quae ducit ad puteum [Col. 0203A] viventis et videntis, nisi humilitas passionis Unigeniti, per quam nobis apertum est hoc quod prius latenter Scripturae sacrae fluenta loquebantur? Nisi enim Unigenitus Dei Filius incarnatus, tentatus, apprehensus, colaphis caesus, sputis illitus, crucifixus ac mortuus fuisset, nobis hujus putei, id est Scripturae sacrae, profunditas non pateret. Quid ergo fidelibus humilitas passionis ejus facta est, nisi clavis apertionis, per quam mysterium Dei potum invenimus, ut aquam scientiae de profundo libaremus? Incarnationem quippe, passionem, mortem, resurrectionem atque ascensionem illius sacri eloquii paginae loquuntur; quae quia facta cognovimus, jam nunc intelligimus audita. Haec autem prius legi poterant, sed quia necdum venerat, intelligi non [Col. 0203B] valebant. Unde et per Joannem dicitur: Vicit leo de tribu Juda aperire librum, et solvere signacula ejus (Apoc. V, 9) . Ipse enim librum aperuit et signacula illius solvit, qui nascendo, moriendo, resurgendo atque ad coelos ascendendo Scripturae sacrae nobis arcana patefecit. Et notandum quod non dicitur: Ambulabat per viam quae ducit ad puteum, sed deambulabat. Deambulat quippe qui viam per quam ambulat, eundo et redeundo conculcat. In humilitate autem passionis Dominus deambulavit, quia modo a Judaeis verborum contumelias, modo contra se falsum testimonium, modo alapas, modo sputa, modo spineam coronam, modo crucem tolerando sustinuit. Deambulasse ergo in humilitate passionis est, tot adversitates et probra diversis modis iterando pertulisse.

[Col. 0203C] Qui Isaac, Rebecca veniente, in terra australi habitat; quia unigenitus Dominus ac Redemptor noster, veniente ad se Ecclesia, in illorum mentibus mansit quos ex Judaea editos non torporis frigus, sed fervor charitatis tenuit. Ex illo quippe populo Anna prophetissa, ex illo Simeon exstitit, qui in ulnas Dominum accepit. Egressus autem fuerat ad meditandum in agro. Quia ager mundus accipitur, ipse per se Dominus exponit dicens: Ager autem est mundus (Matth. VI, 38) . Qui in hoc expressus est, quod visibilis apparere dignatus est, sicut scriptum est: Existi in salutem populi tui, ut salvos facias christos tuos (Habac. III, 13) . Solent autem exerti juvenes in armorum usum meditari. Isaac [Col. 0203D] ergo ad meditandum in agro exiit, quia Redemptor se sequentibus formam humilitatis praebens per exercitium longanimitatis suae passionis in se et patientiae exempla monstravit. Meditatio quippe armorum est frequentia passionum. Qui enim verbera manuum, lanceam, crucem pertulit, passionem suam usque ad mortem in se frequentare permisit. Passiones vero arma dicimus, quia per ipsas ab adversario occulto liberamur, sicut per se ipsum Dominus dicit: In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI, 19) . Qui ad meditandum in agro inclinata jam die exiit, quia passionum exercitia juxta finem mundi suscepit, sicut per Psalmistam de crucifixionis suae expressione loquitur [Col. 0204A] dicens: Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum (Psal. CXL, 2) . Quid est autem quod Rebecca ad Isaac dorso cameli deducitur, nisi quod per Rebeccam, sicut praefati sumus, Ecclesia, et per camelum cui praesedit, tortus moribus atque onustus idolorum cultibus gentilium populus designatur? Qui enim ex semetipsis sibi invenerunt deos quos colerent, quasi a semetipsis eis onus in dorso excreverat quod portarent. Rebecca ergo ad Isaac veniens dorso cameli deducitur, quia ad Christum ex gentilitate Ecclesia properans in tortis vitiosisque vitae veteris conversationibus invenitur. Quae ut Isaac vidit, de camelo descendit, quia sancta Ecclesia quanto Redemptorem suum subtilius agnoscit, tanto carnalis vitae studia humilius deserit, atque [Col. 0204B] in semetipsam tortitudini vitiosae contradicit. Isaac igitur viso descendit, quia Domino cognito vitia sua gentilitas deseruit, et ab elatione celsitudinis ima humilitatis petiit.

Quid est autem quod Isaac in camelum sedens Rebecca conspexit, nisi quod ad Redemptorem suum Ecclesia ex gentibus veniens, dum adhuc vitiis esset innixa, et necdum spiritalibus sed animalibus motibus inhaereret, accessit? Nec movere debet quod puer quoque cum camelis venerat, in quibus sui domini divitias ferebat. Quia ipsi quoque praedicatores sancti, quamvis jam ad superiora intelligenda atque proferenda et intellectu et vita emicent, adhuc tamen in semetipsis contradictionem carnis sentiunt. Nam vident aliam legem in membris suis repugnantem [Col. 0204C] legi mentis suae, et captivantem in lege peccati. Et divitias in camelis portant, quia ne magnitudo revelationum extollat eos, datur eis stimulus carnis suae. Habent enim thesaurum istum in vasis fictilibus, ut sublimitas sit virtutis Dei, et non eis. Qui ergo per carnem coelestia loquuntur, et tamen adhuc in carne contradictionem de vitio sentiunt, quid aliud quam super tortuosa camelorum dorsa divitias ferunt?

Rebecca vero Isaac viso, quis ille homo sit, requisito puero, cognoscit, quia quotidie sancta Ecclesia adhuc per prophetarum atque apostolorum dicta quid de Redemptore suo credere debeat, intelligit. Quae sese mox pallio operuit, quia quanto subtilius Salvatoris sui mysteria penetrat, tanto altius [Col. 0204D] de anteacta vita confunditur, et quia perverse egerit verecundatur. Pallio se operire curavit, quia viso Domino infirmitatem suae actionis erubuit, et illa quae prius in camelo libere gestabatur, descendens, postea verecundia tegitur. Unde eidem Ecclesiae a priori elatione conversae per apostolicam vocem, quasi Rebeccae de camelo descendenti, sibique pallium superducenti dicitur: Quem enim fructum habuistis tunc in illis in quibus nunc erubescitis? (Rom. VI, 21.)

Quam Isaac in tabernaculo suae matris introduxit atque uxorem accepit, quia loco Synagogae Dominus, ex qua per carnem natus est, sanctam Ecclesiam diligit, eamque sibi in amore et contemplatione [Col. 0205A] conjungit; ut quae prius proxima ex cognatione, id est cognita per praedestinationem fuerat, postmodum jam conjuncta in amore continuo uxor fiat. Quam in tantum dilexit, ut dolorem qui ex morte matris accesserat, temperaret. Quia ex lucro sanctae Ecclesiae Redemptor noster eam quae ex perditione Synagogae accidere potuit, tristitiam detersit: dum enim Rebecca conjungitur, dolor de matris morte amputatur. Quia dum sancta Ecclesia ex gentilitate veniens usque ad thorum contemplationis perducitur, Judaea pro nihilo habetur.

Interpretari quoque ipsa eorum nomina curamus. Isaac risus, Rebecca autem patientia dicitur. Risus vero ex laetitia est, patientia autem de tribulatione. Et quamvis sancta Ecclesia jam coelestis sit gaudii [Col. 0205B] contemplatione suspensa, habet tamen adhuc quod tristis [Petr., triste] de mortalis carnis pondere toleret. Isaac vero et Rebecca jungitur, id est, risus et patientia permiscetur [Z., miscetur] , quia fit in sancta Ecclesia hoc quod scriptum est: Spe autem gaudentes, in tribulatione patientes (Rom. XII, 12) ; ut hanc et prospera de contemplatione laetificent, et adhuc adversa de tribulatione perturbent.

VERS. 1-5.—Deinde sequitur qualiter Abraham, mortua Saraa, aliam, videlicet Cethuram, duxerit uxorem. Cur Abraham post promissum sibi et natum Isaac, in quo ei multiplicatio prolis et benedictio [Col. 0205C] gentium promissa est a Deo, aliam voluit ducere uxorem? Non propter incontinentiam, cum etiam esset grandaevus; sed sicut Agar et Ismael significant carnales Veteris Testamenti, sic et Cethura et filii ejus significant haereticos, qui se existimant pertinere ad Novum Testamentum. Sed utraeque concubinae dicuntur. Sic enim dicitur:

VERS. 6,7.— Filiis autem concubinarum largitus est munera. Sola Saraa semper uxor vocatur. Quae est ista Cethura, aut unde genus duxit? Cethura interpretatur copulata, aut vita, quam ob causam suspicantur Hebraei eamdem esse Agar, quae, Saraa mortua, de concubina transiret in uxorem, Et videtur depositi jam Abrahae excusari aetas, ne [Col. 0205D] senex post mortem uxoris vetulae novis arguatur nuptiis lascivisse. Fertur quoque quia filii Abrahae, qui ei de Cethura nati sunt, occupaverunt Arabiam usque ad maris Rubri littora. Dicitur autem unus ex posteris Abrahae, qui appellabatur Asser, duxisse adversus Libyam exercitum, et ibi victis hostibus consedisse, ejusque posteros ex nomine atavi Africam nuncupasse. Alios quoque filios Abrahae ex Cethura occupasse Indiae regiones aestimatur [Z., aestimant] .

VERS. 8-23.—Hinc sequitur qualiter Abraham deficiens mortuus est. Quomodo convenit Abrahae, tam sancto viro, et deficiens mortuus est? In Hebraeo non habetur, deficiens, sed a LXX Interpretibus additum [Col. 0206A] est. Quid est quod plenus dierum dicitur? Id est, lucis et diei operibus plenus occubuit.

Quid est quod dicit Scriptura de filiis Ismael: Habitaverunt ab Evila usque Sur, quae est contra faciem Aegypti? Evila est regio quam circuit Phison de paradiso fluens, dicta de quodam Evila, nepote Noe, et est solitudo contra faciem Aegypti. Sur quoque est solitudo inter Cades et Barad, extendens desertum usque ad mare Rubrum et Aegypti confinia.

Quid est quod dicitur de Ismaele quod duodecim generasset principes? Vel duces regionibus, vel tribubus nomina dederunt. Significat quod singuli filiorum Ismaelis e quibus primogenitus ejus fuit Nabejoth, a quo omnis regio ab Euphrate usque ad mare Rubrum Nabathena usque hodie dicitur, quae [Col. 0206B] pars Arabiae est. Nam et familiae eorum, oppidaque, et pagi, ac munita castella, et tribus horum appellatione celebrantur. Ab uno ex his Cedar in deserto Eoduma, alia regio, et Hemana ad austrum, et Cedema ad orientalem plagam dicitur.

Quid est quod dicitur de Ismaele, coram omnibus fratribus suis obiit, vel qui sunt fratris nomine censiti? id est, in manibus omnium filiorum suorum mortuus est, superstitibus omnium liberis, et nullo prius morte praerepto. Fratres autem pro filiis appellari, Jacob quoque ad Laban demonstrat dicens: Ponatur coram fratribus nostris, ut judicent inter nos. Nec enim legimus alios fratres Jacob ibi habere, exceptis liberis suis.

Quaeritur quo ierit Rebecca interrogare Dominum, [Col. 0206C] cum parvuli in utero ejus collidebantur? Forte ad locum ubi aram constituerat Abraham, orare venit, vel etiam erant aliqui tales etiam illo tempore homines Dei, in quibus posset Deus interrogari.

An secundum historiam vel etiam allegoriam intelligendum est, quod Dominus respondit Rebeccae: Duae gentes in utero tuo sunt, et duo populi ex ventre tuo dividentur, populusque populum superabit, et major serviet minori? Secundum utrumque modum. Spiritaliter vero sic solet intelligi quod dictum est, ut Esau figuratus sit major populus Dei, hoc est Israeliticus secundum carnem. Per Jacob autem figuratur Christus in populo Christiano secundum spiritalem progeniem propagatus. Sed etiam historica proprietate hoc responsum invenitur esse completum, [Col. 0206D] ubi populus Israel, hoc est Jacob minor filius, superavit Idumaeos, id est gentem quam propagavit Esau, eosque fecerunt tributarios per David. Sed postea Idumaei rebellaverunt, et jugum Israeliticum a cervice sua deposuerunt.

Sed requirendum est, quid est quod superius dicitur, Deprecatusque est Isaac Dominum pro uxore sua, eo quod esset sterilis, et reliqua? Ea quae sancti viri orando efficiunt, ita praedestinata sunt ut precibus obtineantur. Nam ipsa quoque perennis regni praedestinatio ita est ab omnipotente Deo disposita, ut ad hoc electi ex labore orationis perveniant [Petr. om. orationis] , quatenus postulando mereantur accipere quod eis omnipotens Deus ante saecula disposuit [Col. 0207A] donare. Quod vero ita sit, concite valet probari. Certe etenim novimus quia ad Abraham Dominus dixit: In Isaac vocabitur tibi semen. Cui etiam dixerat: Patrem multarum gentium constitui te. Cui rursum promisit dicens: Benedicam tibi, et multiplicabo semen tuum sicut stellas coeli, et velut arenam quae est in littore maris. Ex qua re aperte constat quia omnipotens Deus semen Abrahae multiplicare per Isaac praedestinaverat. Et tamen scriptum est: Deprecatus est Isaac Dominum pro uxore sua, eo quod esset sterilis. Qui exaudivit eum, et dedit conceptum Rebeccae. Si ergo multiplicatio generis Abrahae per Isaac praedestinata fuit, cur conjugem sterilem accepit? Sed nimirum constat quia praedestinatio precibus impletur, quando is in quo Deus multiplicari semen [Col. 0207B] Abrahae praedestinaverat, oratione obtinuit ut filios habere potuisset.

VERS. 24.— Factus est Esau vir gnarus venandi et homo agricola; Jacob autem vir simplex habitavit in tabernaculis. Vel sicut in alia translatione dicitur, habitabat domi. Quid per venationem Esau nisi eorum vita figuratur qui in exterioribus voluptatibus fusi carnem sequuntur? Qui etiam agricola esse describitur, quia amatores hujus saeculi tanto magis exteriora incolunt quanto interiora sua inculta derelinquunt. Jacob vero simplex in tabernaculis vel in domo habitare perhibetur. Quia nimirum omnes qui in curis exterioribus spargi refugiunt, simplices in cognitione atque in conscientiae suae habitatione consistunt. In tabernaculis enim aut in domo habitare [Col. 0207C] est se intra mentis secreta restringere, et nequaquam exterius per desideria dissipare; ne, dum ad multa foras inhiant, a seipsis alienati cogitationibus recedant.

VERS. 31-33.—Denique sequitur qualiter Esau primogenita sua propter lentis edulium Jacob vendidit. Quae sunt primogenita quae Esau vendidit Jacob fratri suo? Tradunt Hebraei omnes primogenitos fungi officio sacerdotum, antequam Aaron in sacerdotium eligeretur, et habuisse vestimentum sacerdotale, quibus induti victimas offerebant, et haec esse vestimenta Esau quibus Rebecca induit Jacob filium suum, quorum odore pater delectatus benedictionis initium astruit. Et haec sunt primogenita quae propter vitium gulae perdidit. Sed sciendum est quia quinque [Col. 0207D] nos modis gulae vitium tentat. Aliquando namque indigentiae tempora praevenit, aliquando vero tempus non praevenit, sed cibos lautiores quaerit. Aliquando quaelibet sumenda sint, praeparari accuratius expetit. Aliquando autem et qualitati ciborum et tempori congruit, sed in ipsa quantitate sumendi mensuram refectionis excedit. Nonnunquam vero et abjectius est quod desiderat, et tamen ipso aestu immensi desiderii deterius peccat. Quae vitiorum tempora melius ostendimus, si haec exemplis evidentioribus approbemus. Mortis quippe sententiam patris ore Jonathan meruit, quia in gustu mellis constitutum edendi tempus antecessit. Et ex Aegypto populus eductus in eremo occubuit, quia despecto [Col. 0208A] manna cibos carnium petiit, quos lautiores putavit. Et prima filiorum Heli culpa suborta est quod ex eorum voto sacerdotis puer non antiquo more coctas vellet de sacrificio carnes accipere, sed crudas quaereret, quas accuratius exhiberet. Et cum ad Hierusalem dicitur: Haec fuit iniquitas Sodomae, sororis tuae, superbia, saturitas panis et abundantia aquae (Ezech. XVI, 49) , aperte ostenditur quod idcirco salutem perdidit quia cum superbiae vitio mensuram moderatae refectionis excessit. Hinc primogenitorum gloriam Esau amisit, quia magno aestu desiderabilem cibum, id est lenticulam concupivit, quam, dum venditis etiam primogenitis praetulit, quo in illa appetitu anhelaret, indicavit. Neque enim cibus, sed appetitus in vitio est. Unde et lautiores cibos plerumque [Col. 0208B] sine culpa sumimus, et abjectiores non sine reatu conscientiae degustamus. Hic quippe, quem diximus, primatum per lenticulam perdidit, et Elias in eremo virtutem corporis carnes edendo servavit. Unde et antiquus hostis, quia non cibum, sed cibi concupiscentiam esse causam damnationis intelligit, et primum sibi hominem non carne, sed pomo subdidit, et secundum non carne, sed pane tentavit: hinc est quod plerumque Adam culpa committitur, etiam cum abjecta et vilia sumuntur. Neque enim Adam solus, ut a vetito se pomo suspenderet, praeceptum prohibitionis accepit.

Hic interposita [Petr., Hic item posita] est historia. [Col. 0208C] Si viri justi voluntas bona est, quid est quod Isaac non Esau, quem voluit sed Jacob, quem noluit, benedixit?

Justi hominis, quantum ad conscientiam pertinet, voluntas bona est; quantum autem ad praescientiam, immunis est ab adversis: Deus enim solus est qui de futuris judicat. Ac per hoc Isaac justus, quantum ad praesentem humanitatem dignum est, majorem filium a se benedicendum magis putabat. Sed Deus, qui occultorum cognitor est, minorem benedictionem mereri ostendit, ut in benedictione non hominis ostenderet esse benedictionem, sed Dei. Ideo dictum est in Numeris ad Moysen et Aaron sacerdotes: Ponite nomen meum super filios Israel: ego Dominus benedicam eos (Num. VI, 27) . [Col. 0208D] Sacerdotis est benedicere; Dei est effectum tribuere benedictionis. Unde intellexit Isaac per spiritum prophetiae, a Deo benedictionem super minorem filium praedestinatam.

Dixit: Benedixi ei, et erit benedictus. Spiritaliter vero isaac Judaicum populum designavit, qui caligans oculis et prophetans in praesenti filium non vidit, cui tamen multa in posterum praevidit. Quia nimirum Judaicus populus, prophetiae spiritu ple nus, et caecus, eum de quo multa in futuro praedixit, in praesenti positum non agnovit. Qui etiam ad damnationis suae cumulum eum quem natum despiciunt, nasciturum longe ante praesciverunt, sed etiam ubi nasceretur. Nam ab Herode requisiti locum [Col. 0209A] nativitatis ejus exprimunt, videlicet Bethlehem, ut ipsa eorum scientia et illis fieret ad testimonium damnationis, et nobis ad adjutorium credulitatis.

VERS. 12-16.— Sevit autem Isaac in terra illa, et invenit in ipso anno centuplum. Licet in aliena terra seminaverit, non puto quod tanta ei fertilitas frugum fuerit. Unde melius puto illud esse quod habetur in Hebraeo, et Aquila quoque transtulit: Et invenit in anno illo centuplum aestimatum. Tacens enim Scriptura genus frugum quod centuplicaverat, videtur mihi cunctarum in illo virtutum ostendisse multiplicationem. Denique sequitur: Et benedixit ei Dominus, et magnificatus est vir, et ambulabat videns, et magnificatus est, donec magnus [Col. 0209B] fieret vehementer. Fertilitas autem et multiplicatio hordei, ignoro, si quem possit facere gloriosum. Verum in quibusdam codicibus invenitur: Seminavit post haec hordeum, et invenit centuplum. Quod hordeum seminat, et non frumentum, et tamen benedicitur in eo, et magnus efficitur, apparet quod nondum erat magnus; sed posteaquam seminavit, et collegit centuplum, tunc factus est magnus valde. Hordeum quippe jumentorum maxime cibus est et servorum. Nam Isaac significat sermonem Dei. Qui sermo in lege hordeum seminat, in Evangeliis triticum. Ille enim cibus perfectioribus et spiritalibus, hic imperitioribus et animalibus paratus est; quia scriptum est: Homines et jumenta salvos facias, Domine (Psal. XXXV, 7) . Et tamen in ipso hordeo invenit [Col. 0209C] centesimum fructum. Invenis enim in lege martyres, quorum est centesimus fructus. Seminavit hordeum, legem videlicet exponendo, et manifestavit, quod lex spiritalis est. Tunc seminavit triticum, evangelicam videlicet praedicationem. Inde est quod prius quinque millia hominum de quinque panibus, deinde quod quatuor millia de septem panibus saturavit.

VERS. 17-22.—Deinde venit in valle Geraris, et habitavit ibi. Pro valle torrentem habet in Hebraeo. Neque enim Isaac habitare poterat in valle. Habitavit autem in torrente, postquam magnus factus est. De quo scriptum est: De torrente in via bibet (Psal. CIX, 7) . De quo etiam Elias bibit. Sed quia Elias non erat perfectus ut Christus, ideo torrens [Col. 0209D] ille aruit. Dominus vero noster etiam in torrente traditus est, dedicans regenerationem nostram et baptismi sacramentum.

VERS. 23-25.—Porro quibusdam interpositis sequitur historia, quod ascendit ab illo loco in Bersabee, ubi apparuit ei Dominus in ipsa nocte, et reliqua usquequo ait: Ad quem locum cum venissent Abimelech, et Ochoza, amici illius, et Ficol, dux militum, etc. Et ait: Ego sum Deus Abraham patris tui. Ac si diceret: Dum patris tui Deus sum, misericors ero tui sicut et illorum. Caeterum Isaac spiritaliter, Dominus scilicet noster, extendit tabernaculum, id est Ecclesiam. Praecepitque servis suis, id est apostolis, ut foderent puteum, id est doctrinam apostolicam; [Col. 0210A] propriis manibus, videlicet propriis scriptionibus. Sed quid diversi putei Isaac, quos foderunt pueri ejus, significent, jam saepe praefati viri liber indicat, si quis nosse gestierit. Sequitur:

VERS. 26-29.— Ad quem locum cum venisset Abimelech, et Ochoza amici illius, et Ficol, dux militum, locutus est eis Isaac, et reliqua. Sciendum est autem quod Abimelech iste, quem diximus significare superius philosophos, et studiosos quosque qui per eruditionem philosophiae multa etiam ex veritate comprehenderunt, non semper habuit pacem cum Isaac, sed aliquando dissidet, aliquando pacem requirit. Neque enim philosophi semper cum verbo Dei consentiunt, nec semper contrarii sunt. Multi enim philosophi unum Deum esse, qui cuncta creaverit, [Col. 0210B] scribunt. Nonnulli etiam hoc addiderunt quod cuncta per Verbum suum fecerit, et Verbum Dei sit quod cuncta moderetur. In hoc cum lege et Evangelio consentiunt. Dissident vero a nobis cum dicunt Deo coaeternam materiam esse, cum negant Deum curare mortalia, sed providentiam illius supra lunaris globi spatium cohiberi, cum nascentes stellarum cursibus pendunt. Dissident, cum perpetuum dicunt hunc mundum et nullo fine claudendum. Sunt et alia in quibus dissident et concordant. Et ideo Abimelech secundum hanc figuram aliquando in pace esse cum Isaac, aliquando dissidere describitur. Sed non otiose scribitur quod duo alii cum Abimelech venerint, id est Ochoza, gener ejus, et Ficol, dux militum. Interpretatur autem Ochoza tenens, [Col. 0210C] et Ficol os omnium. Ipse autem Abimelech pater meus rex. Qui tres, sicut longe superius ostendimus, imaginem totius philosophiae tenent, quae apud eos in tres partes dividitur, logicam, physicam, ethicam, id est rationalem, naturalem et moralem. Rationalis est, quae Deum Patrem omnium confitetur, ut est Abimelech. Naturalis est illa quae fixa est, et tenet omnia velut naturae illius viribus nitens, quam profitetur Ochoza, qui dicitur tenens. Moralis est, quae in ore est omnium, et ad omnes pertinet, et pro communium similitudine praeceptorum in omnium ore versatur, quam designat iste Ficol, qui os omnium interpretatur. Hi ergo omnes in hujuscemodi institutionibus instituti veniunt ad legem, et dicunt: Vidimus tecum esse Dominum, et [Col. 0210D] idcirco diximus: Sit juramentum inter nos, et reliqua usque, sed cum pace dimisimus auctum benedictione Domini.

Possunt quidem isti tres, qui pacem requirunt a verbo Dei, et pervenire cupiunt pacto et societati ejus, figuram tenere trium Magorum, qui ex Orientis partibus veniunt, eruditi paternis libris, et institutione majorum, et dicunt: quia videntes vidimus natum regem, et vidimus, quia Deus est cum illo, et venimus adorare eum. Istiusmodi accedens ad legem Dei necessario dicit: Juravi, et statui custodire judicia justitiae tuae (Psal. CXVIII, 106) . Sed dum petunt ut non facias nobis quidquam mali, et reliqua, remissionem peccatorum per haec [Z., hoc.] [Col. 0211A] deposcere videntur, et ne recipiant mala, benedictionem postulant, non retributionem.

VERS. 30.— Et fecit illis convivium. Certum est enim quia qui ministrat verbum, sapientibus et insipientibus debitor est.

VERS. 42.— Dixitque Rebecca ad Jacob: Audivi, quod frater tuus Esau minatur occidere te. Q aeritur quomodo annuntiata sunt verba Esau Rebeccae, quibus comminatus est occidere fratrem suum; cum Scriptura dicat hoc cum in sua cogitatione dixisse? Nisi quia hic nobis datur intelligere quod divinitus ei [Z., eis] revelabantur omnia.

VERS. 11-19 passim. —Inde sequitur qualiter Jacob in itinere dormiens, lapidem capiti suo supposuit, et obdormivit, et vidit scalam a terra coelo inhaerentem, innixum scalae Dominum, ascendentes quoque et descendentes angelos conspexit. In itinere quippe dormire est in hoc praesentis vitae transitu a rerum temporalium amore quiescere, et ab appetitu visibilium mentis oculos claudere. Angelos vero ascendentes et descendentes cernere est cives coelestis patriae contemplari, vel quanto amore conditori suo super semetipsos inhaereant, vel quanta compassione charitatis nostris infirmitatibus condescendant. Et notandum valde est quod ille dormiens angelos videt et in lapide caput ponit. Quia nimirum ipse ab exterioribus operibus cessans, interna [Col. 0211C] penetrat, qui intenta mente, quod principale est hominis, imitationem sui Redemptoris observat. Caput quippe in lapide ponere est mente Christo inhaerere.

Quid est quod Jacob dixit: Terribilis est locus iste. Non est hic aliud, nisi domus Dei et porta coeli? Haec verba ad prophetiam pertinent, quod futurum erat in terra repromissionis Deum verum timere, et colere, tabernaculumque ei fieri, eumque, qui est super omnia benedictus Deus, pedibus suis ambulare in ea. Portam coeli autem sic intelligere debemus tanquam inde fiat aditus credentibus ad capessendum regnum coelorum.

Cur Jacob oleum fudit super lapidem quem erexit in titulum? Non idololatriae fecit simile. Non enim [Col. 0211D] vel tunc vel postea frequentavit lapidem adorando aut ei sacrificando; sed signum fuit in prophetia evidentissima constitutum quae pertinet ad unctionem. Unde Christi nomen a chrismate est. Prodamus manifestius per singula.

Viditque Dominum Jacob innixum scalae, dicentem sibi: Ego sum Deus Abraham patris tui, et Deus Isaac. Terram in qua dormis tibi dabo. Subauditur, in spe, et semini tuo, in re. Id est Christo, juxta illud: Postula a me et dabo tibi gentes (Psal. II, 8) . Vel semen illius, apostoli designantur. Eritque germen tuum, id est fideles, sicut pulvis terrae, prae multitudine [Z., magnitudine] subauditur, dilataberis ad occidentem, et orientem, et septentrionem, et meridiem. [Col. 0212A] Quod impletum videmus quia in quatuor partibus mundi Ecclesia Christi est dilatata. Et benedicentur in te, id est in Christo, quem tu praefiguras; et in semine tuo, hoc est in apostolis, cunctae tribus terrae, id est omnes nationes terrae.

Et ero custos tuus, quocunque perrexeris. Quia Deus Pater custodivit eum, vel corpus ipsius, quod est Ecclesia. Et reducam te in terram hanc; juxta quod Paulus ait: Caecitas ex parte contigit in Israel. Cum autem plenitudo temporis introierit, tunc omnis Israel salvus fiet (Rom. XI, 25) .

Cumque evigilasset Jacob de somno, ait: Vere Dominus est in loco isto. Prophetando dixit, sicut jam manifeste demonstravimus. Quia futurum erat ut Dominus in eadem terra visibiliter appareret. Et ego [Col. 0212B] nesciebam. Hoc ex persona Judaici populi dixit, qui nescierunt Christum pro salute mundi in terris advenisse. Sequitur:

Appellavitque nomen urbis Bethel. Quae interpretatur domus Dei. Significat Ecclesiam, quae domus Dei est. Quae prius Luza vocabatur, quae interpretatur amygdalum. Significat Judaeam. Sicut amygdalus enim ante omnes arbores folia emittit, ita et Judaea ante omnes gentes notitiam Dei et legis habuit, et quasi fide floruit; et sicut quidem poma amygdali tria continent in se, hoc est corium, testam et nucleum; ita sacra Scriptura, quam Judaea plebs percepit, trinam continet in se intelligentiam, id est physicam, ethicam, et logicam, hoc [Col. 0212C] est historialem, allegoricam, et moralem significationem.

VERS. 1.— Profectus ergo Jacob, id est Dominus Jesus Christus, cujus typum tenuit in hoc loco, ad terram orientalem, hoc est ad populum Judaeorum, qui videbantur notitiam legis et Dei habere, de quo Propheta ait: Ecce vir, Oriens nomen ejus (Zach. VI, 12) .

VERS. 2.— Et vidit puteum in agro. Profunditatem videlicet Scripturarum in populo Judaico, seu gratiam baptismi, in libris legis et prophetarum praefiguratam. Tresque greges ovium accubantes juxta eum. Quia Judaicus populus tripliciter divisus erat, id est in Pharisaeis, et Sadducaeis, et populo vulgari. Nam ex illo pecora adaquabantur. Id est, Judaei in [Col. 0212D] bonis terrae sperantes, qui dictis Veteris Testamenti instruebantur; vel patres antiqui, baptismum in libris legis et prophetarum intelligentes [Z., non intel.] . Et os ejus grandi lapide claudebatur. Lapis enim Christum, qui occultabatur incredulis, vel duritiam legis, qua spiritalis intelligentia vel gratia Baptismi celabatur, significat.

VERS. 3-6.— Morisque erat ut cunctis ovibus congregatis devolverent lapidem. Quia cum plenitudo temporis advenit, ut per Unigenitum genus humanum salvaretur, ipse revelare dignatus est, et tunc duritia legis manifestata est. Scriptum namque est: Tunc aperuit eis sensum, ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV, 45) .— Et refectis gregibus, hoc est credentibus [Col. 0213A] fidelibus. Rursum super os putei ponerent. Quia gentibus credentibus Judaei in sua infidelitate permanserunt, et neque Christum, neque profunditatem Scripturarum intelligunt.

VERS. 7.— Dixitque Jacob pastoribus: Adhuc multum tempus diei superest. Quomodo Dominus ista loquitur praedicatoribus, videlicet, quia multum spatium est amodo usque ad futuram resurrectionem, quod spatium diei non immerito comparatur; quia modo licet in claritate fidei consistentes bona usque ad finem saeculi operari. Nec tempus est ut ad caulas greges, id est ad mansiones coelestes, quia prius perfecte fideles instruendi sunt cognitione fidei. Unde et subditur: Date ante potum ovibus. Scilicet ac si dicatur: Instruite simpliciter simplices, [Col. 0213B] et sic ad pastum, hoc est ad meditationem Scripturarum, reducite.

VERS. 8.— Qui responderunt: Non possumus, donec omnia pecora congregentur, et amoveamus lapidem de ore putei ut adaquemus greges. Bene quidem aiunt: Non possumus, donec omnia pecora congregentur. Quia antiqui praedicatores nec profunditatem Scripturarum, nec gratiam baptismi aliis pandere potuerunt, donec adveniret tempus quo omnes gentes per Christum ad profunditatem Scripturarum et ad fontem baptismi aggregarentur.

VERS. 9.— Adhuc loquebantur, et ecce Rachel veniebat cum ovibus patris sui. Nam gregem ipsa pascebat. Potest enim per Rachel, quae ovis interpretatur, Ecclesia significari, quae pavit olim et pascit [Col. 0213C] modo populum catholicum, quae cum fidelibus venit ad Christum.

VERS. 10.— Quam cum vidisset Jacob. Dominus scilicet, verus supplantator; et sciret consobrinam suam, Ecclesiam videlicet de gentibus collectam, quae filia exstitit Synagogae, quae est soror unici Filii Dei Patris, cujus filia dicitur esse per gratiam. Oves Laban, avunculi sui, id est gentilis populi, ex quo processit prius Synagoga Judaeorum, de qua Dominus carnem assumere dignatus est. Quanquam Laban divinam significet gratiam, cujus oves sunt omnes electi. Amovit lapidem quo puteus claudebatur, id est duritiam legis, qua spiritalis intelligentia claudebatur.

VERS. 11.— Et adaquato grege. Refecto videlicet [Col. 0213D] populo fideli ex profunditate Scripturarum, seu renato fonte baptismatis. Osculatus est eam. Quia postea reconciliatus est Ecclesiam suam. Elevataque voce flevit. Flevit, quia misertus est generis humani.

VERS. 12.— Et indicavit ei quod frater esset patris ejus et filius Rebeccae. Bene ait, et indicavit quod frater esset patris ejus et filius Rebeccae. Quia ex stirpe patriarcharum et ex Synagoga Judaeorum Dominus incarnari dignatus est: At illa festinans nuntiavit patri suo. Quia Ecclesia non exstitit contenta solummodo propria salute, sed gentibus atque sapientibus hujus mundi praedicare studuit.

VERS. 13.— Qui cum audisset venisse Jacob, filium [Col. 0214A] sororis suae, cucurrit, gressibus fidei, et amplexatus est eum brachiis dilectionis, et fidei; et in oscula ruens, videlicet societatem reconciliationis, promeruit et charitatis. Duxit in domum suam. Quia hospitium mentis ei praeparavit per fidem, ut in ipso habitare dignaretur, juxta quod ipse ait per Prophetam: Et inhabitabo, inambulabo in eis, eroque eis pater, et ipsi erunt mihi in filios, dicit Dominus (II Cor. VI, 16, 18) .

Deinde jam sequitur quatenus Jacob serviendo apud Laban duas accepit uxores, hoc est, primo Liam, secundo Rachel, pro qua servivit septem annis aliis. Sed animadvertendum est quia nunc quidam male aestimant post septem annos alios eam accepit uxorem, sed post septem dies nuptiarum primae [Col. 0214B] uxoris. Nam sequitur: Et ingressus est ad Rachel, et dilexit Rachel magis quam Liam, et servivit ei septem annis aliis. Inde sibi accepit Liae ancillam, nomine Zelfam, et ancillam Rachelis Balam, ex quibus quatuor genuit duodecim filios et unam filiam. De Lia scilicet genuit Ruben, Simeon, Levi, Judam, Isachar, Zabulon; de Rachel autem Joseph et Benjamin; de Bala, ancilla Rachelis, Dan et Nephthalim; de Zelfa, ancilla Liae, Gad et Aser. Hi sunt duodecim filii Israel patriarchae.

Sed antequam inde [Petr., in] longius stylum vertamus, libet istorum propter compendium lectionis etymologias nominum pariter dicere, ut compendioso sermone ostendamus legentibus quid in suis vocabulis resonant. Nam ex causis propriis nomina [Col. 0214C] propria acceperunt, ut aut futuris quibusdam aut praecedentibus eorum causis conveniant. Verum manente in eis spiritali sacramento, nunc prius tantum ad litteram interpretationes historiae prosequimur, ut postea valeamus manifestius spiritales eorum significationes depromere. Jacob quippe interpretatur supplantator, sive quod in ortu plantam nascentis fratris apprehenderit, sive quod postea fratrem arte deceperit. Unde et Esau dixit: Juste vocatum est nomen ejus Jacob; supplantavit enim me en altera vice. Lia interpretatur laboriosa, utique generando. Plures enim dolores quam Rachel fecunditate pariendi experta est. Rachel interpretatur ovis. Pro ea enim Jacob pavit primum oves Laban.

VERS. 20.— Et videbantur ei pauci dies. Quid est [Col. 0214D] hoc, cum magis breve tempus longum esse soleat amantibus? Sed dictum est propter laborem servitutis, quem facilem et levem amor facieba

Ruben, videns filium, vel filius visionis. Sic enim, quando eum peperit Lia, vocavit nomen ejus Ruben dicens: Vidit Deus humilitatem meam. Simeon auditio vel exauditus. Sic enim dixit Lia quando eum peperit: Quia exaudivit me Deus. Nonnulli enim interpretantur audivit tristitiam, vel nomen habitaculi, quod spiritaliter congruit. Levi additus, vel assumptus. Dixit enim Lia quando eum genuit non ambigens de amore viri: Nunc mecum erit vir meus, quia peperi ei tres filios. Juda confessio dicitur; quando enim peperit eum Lia, laudem Domino retulit, [Col. 0215A] dicens: Nunc super hoc confitebor Domino. Et ob id vocatus est Juda. A confessione itaque nomen ejus est dictum, quod est gratiarum actio. Isachar interpretatus est merces. Is quippe dicitur: est merces. Hoc autem ideo, quia mandragoris filii Ruben introitum viri, qui Racheli debebatur, ad se emerat Lia: Unde et dum natus est, Lia dixit: Dedit Deus mercedem meam. Zabulon interpretatur habitaculum. Sextum enim hunc filium genuerat Lia. Propterea jam secura dixit: Habitabit mecum vir meus. Unde et filius ejus vocatus est habitaculum. Nephthalim e conversione, sive comparatione causa nominis ejus est. Unde et dixit Rachel, cum eum peperisset ancilla ejus Bala: Habitare me facit Deus habitatione cum sorore mea. Dan interpretatur judicium. [Col. 0215B] Bala enim, dum eum peperisset, dixit Rachel, domina ejus: Judicavit Dominus, et exaudiens dedit mihi filium, causam nominis ejus expressit, ut ab eo quod judicasset Dominus, filio ancillae judicii nomen imponeret. Gad ab eventu sive procinctu vocatus est. Quando enim peperit eum Zelfa, dixit domina ejus Lia: In fortuna, id est quod dicitur in procinctu, vel eventu, et ut apertius dicatur, interpretatur tentatio vel accinctus. Aser beatus dicitur. Dum enim peperisset eum Zelfa, dixit Lia: Beata ego et beatificant me mulieres, et ab eo quod beata dicatur, ex etymologia nominis beatum vocavit. Joseph ab eo quod sibi alium addi mater optaverat, vocavit augmentum. Hinc Pharao Saphaneth Aegyptio sermone appellavit, quod Hebraice absconditorum repertorem [Col. 0215C] sonat, pro eo quod obscura somnia revelavit et sterilitatem praedixit. Tamen quia hoc nomen ab Aegyptio ponitur, ipsius linguae debet habere rationem. Interpretatur enim Saphaneth Aegyptio sermone salvator mundi, eo quod orbem terrae ab imminenti famis excidio liberavit. Benjamin interpretatur filius dexterae, quod est virtutis. Dextera enim appellatur Iamin. Mater quippe ejus moriens vocavit nomen ejus Benoni, id est filius doloris mei. Pater hoc mutavit, filium dexterae nominans. Dina transfertur in causam. Jurgii enim in Sicimis causa exstitit.

Verumtamen Jacob spiritaliter significat Dominum ac Redemptorem nostrum, vel perfectos viros qui, omnia desiderantes, volunt quieti vivere in vita contemplationis. [Col. 0215D] Rachel vero, vitam contemplativam; Lia autem, activam. Laban quippe, qui interpretatur dealbatio, gratia Dei omnipotentis, per quam fit remissio peccatorum, cui serviunt perfecti viri ob vitam contemplativam. Quod si libitum tibi fuerit, lector, plenius nosse, beati papae Gregorii summi praedicatoris, et Isidori strenui doctoris dicta vigilanti cura perlustra, quae prae angustia nos temporis inserere non libuit. Quanquam Victorinus martyr aliique doctores, super Synagoga et Ecclesia intelligi velint has duas uxores Jacob. Lia, inquiunt, major natu, typum tenuit Synagogae, quia prior Dei [Z., prioridie] genuit populum. Et quid est quod oculis legitur gravida [F., gravata] , nisi quia lex per [Col. 0216A] Moysen data cooperta est atque signata? Quod autem in nocte conjungitur Jacob, significat ipsam Synagogam Deo conjunctam in tenebris litterae [Z., latere] . Turba vero amicorum ipsius designat turbam patriarcharum et prophetarum, ut quibusdam videtur. Rachel autem, junior et pulchra, prius sterilis est, postmodum fecunda, similitudo est Ecclesiae. Junior, quia tempore posterior. Pulchra, quia corpore et spiritu sancta. Oculi ejus decori, quia Evangelium perspicere meruerunt. Quae etiam tandiu sterilis fuit, quousque Synagoga populum generabat. Quae in die copulata est Jacob, quia Ecclesia gentium in die Novi Testamenti sociatur Christo. Ad cujus etiam nuptias turbae amicorum conveniunt, quia per sanctos apostolos, qui sunt amici [Col. 0216B] ipsius, Ecclesia incorporatur Domino. Habuit etiam ancillas earum Jacob, et ex eis genuit filios, quia sunt in utroque populo docentes carnales, atque in vita veteris hominis permanentes, quorum praedicatione filii Domino generantur. Unde Bala interpretatur inveterata, illos demonstrans qui carnalibus sensibus dediti, tamen spiritalia etiam de ipsa incommutabilis substantia Divinitatis annuntiant. Zelfa vero, quae interpretatur os hians, illos figurat quorum praedicatione os aperitur et cor non sequitur; de qualibus scriptum est: Populus hic labiis me honorat; cor autem eorum longe est a me (Matth. XV, 8) . Et alibi: Quae dicunt, facite; quae autem faciunt facere nolite (Matth. XXIII, 2) .

Cur autem Jacob pro Rachel servit, et supponitur [Col. 0216C] Lia, nisi quia Dominus, ut Ecclesiam assumeret, prius Synagogam sibi conjunxit? Sed videamus quales filii nascuntur. Ex Lia namque nascuntur Ruben, Simeon et Levi, et reliqua. Ruben, qui interpretatur videns filium, significat perfectum doctorem ex synagoga Judaeorum in fide nascentem. Qui bene videns filium [dicitur]. In filiis opera designari Psalmista testatur, qui in beati viri benedictionibus inter caetera dicit: Filii tui sicut novellae olivarum (Psal. CXXVII, 4) . Et infra: Et videas filios filiorum tuorum (Ibid., vers. 7) . Non enim qui timet Dominum, nisi genuerit filios nepotesque susceperit, beatus esse non potest, cum virgini fideli potior merces exspectat. Sed in filiis, ut diximus, opera, in filiis vero filiorum fructus operum, id est mercedem [Col. 0216D] designat aeternam. Denique iste Ruben egressus tempore messis triticeae in agrum reperit mandragoras, quas matri Liae attulit, et reliqua. Significat sanctos apostolos caeterosque praedicatores, qui possunt in agrum praedicationis exire, et ad publicum procedere, verbumque annuntiare, operibusque adimplere, et prolem spiritalem gignere. Possumus per agrum etiam libros legis prophetarumque praeconia; per mandragoras vero, quae bonum habent odorem, sed insipidum saporem, Dominum Jesum Christum intelligere, habentem bonum odorem apud eos qui crediderunt in eum, insipidum apud illos qui in infidelitate permanserunt et qui prave de illo senserunt, juxta quod scriptum est: Alii dicebant: [Col. 0217A] Bonus est; alii vero, Non, sed seducit turbas (Joan. VII, 12) . Sed bene tempore messis triticeae exiit, quia eo tempore destinati fuerunt ad praedicandum, quando jam tempus erat ut populus colligeretur ad fidem, secundum quod de eis dicitur: Levate oculos vestros, et videte regiones, quia albae sunt jam ad metendum (Joan. IV, 35) . Ipse attulit Liae matri, quia Dominum prius praedicaverunt Synagogae matri. Sed per Liam pervenit ad Rachel, quia per primitivam Ecclesiam pervenit ad Ecclesiam gentium Christus.

Deinde sequitur Simeon. Simeon vero, qui interpretatur audivit tristitiam vel nomen habitaculi, ut quibusdam videtur, illos significat qui hic studiose laborant, et tristantur pro suis aliorumque delictis, [Col. 0217B] audiuntque quidquid eis poenitendo praedicatur. Unde bene audivit tristitiam vel nomen habitaculi dicitur, ut etiam hujus qualitate vocabuli evidentius inculcaret et quid hic habendum et quid sit salubriter exspectandum. Illis enim coelestis habitaculi gaudium dabitur, quorum hic animus fructuosa poenitentia contristatur, quibus et dicitur: Tristitia vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI, 20) .

Levi proinde Simeoni succedit, id est additus. In quo intelligimus sive eos qui temporalibus aeterna mercantur, sicut Salomon dicit: Redemptio animae viri propriae divitiae ejus (Prov. XIII, 8) ; seu illos qui Dei sequendo consilium percipiunt in hoc saeculo centuplicia cum tribulationibus, in futuro autem saeculo vitam aeternam. His etiam quod scriptum [Col. 0217C] est convenit: Qui addit scientiam, addit laborem (Eccl. I, 18) . Nam et sancto Jacob ad hoc tribulationum acerbitas addebatur ut probato praemiorum merces amplior redderetur.

Judas. Judas enim, qui interpretatur confessio vel laudatio, illos significat qui in vera confessione fidei perseverant, et laudes gratiarum Domino rependunt. Sive illos qui delicta sua veraciter confitentur, quia sine confessione malorum, culmen bonorum nullus apprehendit, et nisi per confessionem renuntiemus actibus malis, non informamur rectis.

Isachar. Isachar interpretatur merces. Significat illos qui tentationes praesentis vitae, patientia fulti, solummodo pro superna mercede libentissime tolerant, et futurae mercedis contemplatione firmantur, [Col. 0217D] quia sciunt juxta Apostolum, Quod non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in eis (Rom. VIII, 18) . Fructuosius quippe pugnatur, ubi merces speratur.

Dan. Dan interpretatur judicium. Eximios videlicet atque summos sui interpretatione nominis significat, qui spiritaliter conversantes sciunt judicare omnia, juxta quod Paulus ait: Spiritalis judicat omnia, et ipse a nemine judicatur (I Cor. II, 15) .

Zabulon. Zabulon interpretatur habitaculum fortitudinis. Illos designat qui pro Christo animas suas ponunt, in quibus Dominus haec, quae superius diximus, operatur et perficit; videlicet quando virtus in infirmitate perficitur, ut corpus quod ab inimicis [Col. 0218A] putatur infirmum, et per cujus materiam animo quoque inferre nituntur interitum, Deo confortante experiatur invictum.

Nephthalim, qui interpretatur latitudo, illos signat qui dilatati sunt largis operibus misericordiae, atque dilatato corde ad coelestia tendunt, et carnis curam non in desideriis, sed sola necessitate requirunt, sicut Apostolus ait: Et carnis curam ne feceritis in desideriis (Rom. XIII, 14) .

Gad. Gad interpretatur tentatio vel accinctus. Significat eos qui in exercitio tentationum sunt fortes; qui postquam bona inchoant, majoribus tentationibus necesse est ut probentur, atque ad bella graviora accingantur, ut fide illorum fortitudo comprobetur, dicente Salomone: Fili, accedens ad servitutem [Col. 0218B] Dei, sta in justitia et timore, et praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II, 1) . Itemque Psalmista: Praecinxisti me, inquit, ad bellum (Psal. XVII, 40) .

Et quoniam beatificamus eos qui sustinuerunt sufferentiam. Aser: Aser interpretatur beatus, illos praefigurat qui tentationes patienter sufferunt, securi de promissione coelestis praemii ac felices de victoria certaminum. Unde post Gad Aser, id est beatus, congruo satis ordine ponitur. Beatus vir qui suffert tentationes, quoniam, cum probatus fuerit, accipiet coronam vitae (Jac. I, 5) . Quia hujus beatitudinis fida promissione patientes non angustantur; sed spe gaudentes, in tribulatione patientes cum Psalmographo decantant: In tribulatione dilatasti me (Psal. IV, 1) . Et item: Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatares cor meum (Psal. CXVIII, 32) .

Joseph. Joseph interpretatur augmentum vel addens. Significat illos qui pro augmento spiritalis substantiae virtutumque student. Unde et augmento felici succedente gratiarum dona tribuuntur eis, et insuper additur gloria coelestis muneris, quia super praecepta Dei aliquid amplius vel in virginitate vel ex facultatum suarum quantitate offerunt.

Benjamin. Benjamin interpretatur filius dexterae, illos demonstrans qui omnia sua ideo faciunt ut ad dexteram judicis statuantur. Et bene extremo Benjamin ponitur loco; quia cum novissima inimica mors destruetur, felicitas haereditatis aeternae donabitur [Col. 0218D] electis: sive unusquisque fidelium filius dexterae jure dicatur, seu omnis coetus Ecclesiae, de qua canimus: Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumamicta varietate (Psal. XLIV, 10) . Et haec videlicet Ecclesia, ex utroque populo collecta, tanquam duae uxores Jacob parit hos filios, et pro his deservit Jacob septem annis. Servitus itaque Jacob septem annorum pro duabus uxoribus, hujus vitae praesentis tempus significat, qui per septem dies volvitur, in qua Dominus formam servi accepit, factus obediens paternae voluntati usque ad mortem. Ille enim pro ovibus servit; et Dominus noster ait: Non venit Filius hominis ministrari, sed ministrare (Matth. XX, 28) . Ille oves pavit [Z., pascit] ; et Dominus in Evangelio dicit: Ego sum pastor bonus [Col. 0219A] (Joan. XI, 14) . Ille mercedis lucro varium sibi pecus abstulit Christus diversarum gentium varietatem sibimet congregavit. Ille tres virgas amputatis corticibus in alveis aquarum apposuit, ut earum contemplatione multiplicarentur ejus oves; et Dominus noster in aqua baptismatis trium personarum nomina, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, populo fideli proposuit, ut quisque hoc pleno corde perspexerit, efficiatur opus Dei.

Aliter. Quid est enim virgas virides amygdalinas atque ex platanis ante gregum oculos ponere, nisi per Scripturae seriem antiquorum patrum vitas atque sententias in exemplum populis praebere? Quae nimirum, quia juxta rationis examen rectae sunt, virgae nominantur. Quibus ex parte corticem [Col. 0219B] subtrahit, ut in his quae exspoliantur intimus candor appareat. Et ex parte corticem servat, ut sicut fuerant exterius, in viriditate permaneant. Variusque virgarum color efficitur, dum cortex ex parte subtrahitur, ex parte retinetur. Ante considerationis enim nostrae oculos praecedentium patrum sententiae quasi virgae variae ponuntur. In quibus, dum plerumque intellectum litterae fugimus, quasi corticem subtrahimus; et dum plerumque intellectum litterae sequimur, quasi corticem reservamus. Dumque ab ipsis cortex litterae subducitur, allegoriae candor interior demonstratur; et dum cortex relinquitur, exterioris intelligentiae virentia exempla monstrantur. Quas bene Jacob in aquae canalibus posuit, quia et Redemptor noster in libris eas sacrae scientiae, [Col. 0219C] quibus nos intrinsecus infundimur, fixit. Has aspicientes arietes cum ovibus coeunt, quia rationales nostri spiritus, dum in earum intentione defixi sunt, singulis quibusque actionibus permiscentur, ut tales fetus operum procreent, qualia exempla praecedentium in vocibus praeceptorum vident, et diversum colorem prolis boni operis habeat; quia et nonnunquam subtracta litterae cortice acutius interna considerat, et reservato nonnunquam historiae tegmine, bene se in exterioribus format.

Verumtamen requirendum est juxta historiam quomodo pro aspectu virgarum variarum varii pecorum fetus nascebantur. Observabat ergo Jacob tempore quo ascendebantur pecora, et post calorem diei ad potandum avida pergebant. Discolores virgas ponebat [Col. 0219D] in canalibus, et admissis arietibus et hircis in ipsa potandi aviditate, oves et capras faciebat ascendi, et ex duplici desiderio dum avide bibunt et ascenduntur a maribus, tales fetus conciperent quales umbras arietum et hircorum desuper ascendentium in aquarum specula contemplabantur. Ex virgis enim in canalibus positis varius erat etiam imaginum color. Nec mirum hanc in conceptu feminarum esse naturam, ut, quales perrexerint [F., perspexerint] sive mente conceperint in extremo voluptatis aestu, quo concipiunt, talem sobolem procreent, cum hoc ipsum etiam in equarum gregibus apud Hispanos dicatur fieri; et Quintilianus in ea controversia in qua accusabatur matrona quod Aethiopem peperit, pro defensione [Col. 0220A] illius argumentetur hanc conceptus esse naturam quam supra diximus. Et multa dicuntur similiter fieri in animalium fetibus. Sed et mulieri accidisse traditur, et scriptum reperitur in libris antiquissimi et peritissimi medici Hippocratis quod suspicione adulterii fuerat punienda, cum pulcherrimum peperisset utrique parenti generique dissimilem, nisi memoratus medicus solvisset quaestionem, illis admonitis quaerere ne forte aliqua talis pictura esset in cubiculo, qua inventa mulier a suspicione liberata est.

VERS. 42.—Quare Jacob primi temporis sua esse voluit, et serotina Laban? Vel cur hac arte sua non magis omnia esse fecisset? Jacob, prudens et callidus, justitiam et aequitatem etiam in nova arte servabat. [Col. 0220B] Si enim omnes agnos et haedos varios pecora procreassent, erat aliqua suspicio doli, et aperte huic rei Laban invidus contraisset. Ergo ita omnia temperavit ut ipse fructum sui laboris acciperet, et Laban non penitus spoliaretur; si quando oves et caprae primo tempore ascendebantur; quia melior vernus est fetus, ante ipsas ponebat virgas, ut varia soboles nasceretur. Quaecunque oves et caprae sero quaerebant marem, ante harum oculos non ponebat, ut unius coloris pecora nascerentur, et quidquid primum nascebatur, suum erat, quia discolor et varium erat, et quidquid postea, Laban; unius enim tam in nigro quam in albo coloris pecus oriebatur.

Cur nec Jacob fraudis in hoc facto arguendus est? Per hoc cogit inquiri prophetiam et aliquam figuratam [Col. 0220C] significationem res ista, quanquam sine dubio ut propheta fecit Jacob. Non enim tale aliquid nisi revelatione spiritali eum fecisse credendum est.

Quomodo sexdecim vicibus dicit Jacob socero suo mutasse eum mercedem suam? Hic est enim sensus quod per singulos fetus semper Laban conditionem mutaverit. Si videbat varium nasci pecus, post fetum dicebat: Volo ut in futurum mihi varia nascantur. Rursum cum vidisset unius coloris nasci pecora (Jacob quippe hoc audito virgas in canalibus non ponebat), dicebat, ut futuros fetus unius coloris sibi pecora procrearent. Et quid plura? Usque ad vices decem semper a Laban pecoris sui Jacob mutata conditio, et quodcunque sibi proposuerat ut nasceretur, in colorem contrarium vertebatur. Ne cui autem [Col. 0220D] in sex annis decem pariendi vices incredibiles videantur, lege Virgilium, in quo dicitur: Bis gravidae pecudes. Natura autem Italicarum ovium et Mesopotamiae una esse perhibetur.

Spiritaliter vero Laban, qui separavit, sicut superius legitur, capras et oves, hircos et arietes varios atque maculosos, cunctum autem gregem tradidit in manus filiorum suorum, significat Judaicum populum. Unde et Laban dealbatio interpretatur; quia idem populus dealbatus siquidem est apud semetipsum per hypocrisin et simulationem. Laban accepit alba et nigra, quia populus Judaeorum albus quidem est apud semetipsum, ut diximus, hypocrisi, sed niger multitudine peccatorum. Filii vel pastores [Col. 0221A] Laban significant Pharisaeos et Sadducaeos, qui videbantur praeesse populo Judaeorum, quasi ovibus. Jacob quippe typum tenuit Salvatoris. Spatium vero trium dierum inter eos significat, quia fide sanctae Trinitatis, seu in cognitione, locutione, et opere peccaverunt contra Dominum. Sequitur:

VERS. 19.— Eodem tempore Laban ierat ad tondendas oves, et Rachel furata est idola patris sui. Ubi nunc idola legimus, in Hebraeo theraphim scriptum est, quae Aquila figuras, vel imagines interpretatur. Hoc autem ideo ut sciamus quid in Judicum libro (Jud. XVII et XVIII) theraphim sonet, diximus.

VERS. 25.— Jamque Jacob extenderat in monte [Col. 0221B] Galaad tabernaculum. Non quod eo tempore Galaad mons diceretur, sed per anticipationem, ut frequenter diximus, illo vocatur nomine quo postea nuncupatus est.

VERS. 45, 46.— Tulit itaque Jacob lapidem, et erexit illum in titulum, dixitque fratribus suis: Afferte lapides, et reliqua. Quaeritur quare constituit Jacob lapidem super titulum? Sed diligenter advertendum [Z., animadvertendum] est quod istos titulos in rei cujusque testimonio constituebant, non ut eos pro diis colerent, sed ut eis aliquid significarent.

VERS. 47.— Quem vocavit Laban: Tumulus testis, et Jacob. Acervum testimonii, uterque juxta proprietatem [Col. 0221C] linguae suae. Acervus lingua Hebraea gal dicitur, aad vero testimonium. Rursum lingua Syra acervus igar appellatur, testimonii, sedutha. Jacob igitur acervum testimonii, hoc est Galaad lingua Hebraea appellavit; Laban vero idipsum, hoc est acervum testimonii, igar sedutha gentis suae sermone vocavit. Erat enim Syrus, et antiquam linguam parentum provinciae in qua habitabat, sermone non mutaverat.

VERS. 53.— Juravit Jacob per timorem patris sui Isaac. Quid est quod juravit per timorem patris sui Isaac? Per Deum utique, quem timebat Isaac pater ejus jurare intelligitur, quem timorem etiam superius commendavit cum diceret: Deus patris mei Abrahae, et timor patris mei Isaac.

VERS. 1-10.— Fueruntque ei obviam angeli Dei; quos cum vidisset, ait: Castra Dei sunt haec. Nulla dubitatio est quod angelorum fuerat multitudo; ea quippe in Scripturis militia coeli nominari solet.

VERS. 11.— Dixitque Jacob ad Dominum: Erue me de manu fratris mei Esau, quia valde eum timeo. Quaeri solet quomodo fidem habuerit Jacob, quandoquidem tantum timuit Esau fratrem suum? Satis enim in verbis ejusdem Jacob, quae sequuntur, et humana infirmitas et fides pietatis apparet; ut et Deus liberaret eum, et quae promisit impleret. Admonendi tamen fuimus hoc exemplo ut, quamvis credamus in Deum, faciamus tamen quae facienda sunt [Col. 0222A] ab hominibus in praesidium salutis, ne praetermittentes ea, Deum tentare videamur.

VERS. 22.— Et transivit vadum Jaboc. Non enim legendum est, ut falso in quibusdam codicibus invenitur: Et transivit vadum Jacob, sed Jaboc, quod est proprium nomen ipsius vadi. Itaque,

VERS. 23-29.— Transductisque omnibus quae ad se pertinebant, remansit solus. Et ecce vir luctabatur cum eo usque mane, et reliqua usquequo ait, nequaquam, inquit, Jacob appellabitur nomen tuum, sed Israel. Quomodo ergo Jacob ab eo postulabat [Petr., postulat] benedici, cui luctando praevaluit? Magna haec est de Christo prophetia. Duplex enim hic Jacob intelligitur, id est carnalis et spiritalis. Praevaluit enim Jacob Christo, vel potius praevalere visus est. Per eos [Col. 0222B] enim Israeliticos, a quibus crucifixus Christus, et ab eo benedicitur in eis Israeliticis, qui crediderunt in Christum, ex quibus erat qui dicebat: Nam et ego Israelita sum ex genere Abraham, de tribu Benjamin (Rom. XI, 1) . Unus ergo atque idem Jacob et claudus et benedictus; claudus in latitudine femoris tanquam in multitudine [Z., magnitudine] generis, de quibus dictum est: Claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII, 46) . Benedictus autem in eis de quibus dictum est: Reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt (Rom. XI, 5) .

Quae est causa immutati nominis Jacob, ut Israel vocaretur? Varia hujus nominis interpretatio aestimatur. Sed beatus Hieronymus taliter de ejus interpretatione dixit: Sensus itaque hic est: non vocabitur [Col. 0222C] nomen tuum supplantator, hoc est Jacob, sed vocabitur princeps cum Deo, hoc est Israel. Quomodo enim ego princeps sum, sic tu, qui mecum luctari potuisti, princeps vocaberis. Si autem mecum, Deo, sive angelo, quoniam plerique varie interpretantur, pugnare potuisti, quanto magis cum hominibus, hoc est cum Esau pugnare formidare non debes. Illud autem quod in libro Nominum interpretantur Israel vir videns Deum, sive mens videns Deum, omnium pene sermone detritum, non tam vere quam violenter mihi interpretatum videtur.

Moraliter vero designat angelus Deum et Jacob, qui cum angelo contendit uniuscujusque perfecti viri et in contemplatione positi animam exprimit. Is [Col. 0222D] enim qui certat in luctamine, aliquando superiorem se, aliquando vero eum cum quo contendit inferiorem invenit. Quia videlicet anima quae contemplari Deum nititur, velut in quodam certamine posita, modo quasi exsuperat, quia intelligendo et sentiendo de incircumscripto nomine aliquid degustat; modo vero succumbit, quia et de gustando iterum deficit. Quasi ergo vincitur angelus, quando intellectu intimo apprehenditur Deus Sed notandum quod isdem victus angelus nervum femoris Jacob tenuit, eumque marcessere statim fecit atque ab eo Jacob tempore uno claudicavit pede. Quia scilicet omnipotens Deus, cum jam per desiderium et intellectu cognoscitur, omnem in nobis voluptatem carnis arefacit, et qui prius quasi duobus pedibus innitentes et Deum videbamur [Col. 0223A] quaerere, et saeculum tenere, post agnitionem suavitatis Dei unus in nobis pes sanus remanet atque alius claudicat. Quia necesse est ut debilitato amore saeculi solus in nobis amor convalescat Dei. Si enim tenemus angelum, uno claudicamus pede; quia dum crescit in nobis fortitudo amoris intimi, infirmatur procul dubio fortitudo carnis. Omnis quippe qui uno pede claudicat, soli illi pedi innititur quem sanum habet, quia hic cui desiderium terrenum jam arefactum fuerit, in solo pede amoris Dei tota virtute se sustinet. Et in ipso stat, quia pedem amoris saeculi, quem ponere in terra consueverat, jam a terra suspensum portat. Et nos ergo, si ad parentes proprios, id est ad spiritales patres, redimus, teneamus in via angelum, ut suavitate intima [Col. 0223B] apprehendamus Deum. Contemplativae etenim vitae amabilis valde dulcedo est, quae super semetipsum animum rapit, coelestia aperit, terrena autem debere esse contemptui ostendit, spiritalia mentis oculis patefacit, corporalia abscondit. Unde bene Ecclesia in Canticis canticorum dicit: Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V, 2) . Vigilanti etenim corde dormit, qui per hoc quod interius contemplando proficit, ab inquieto foris opere quiescit. Sequitur:

VERS. 1-9.— Divisitque Jacob filios Liae et Rachel, ambarumque famularum, et posuit utramque ancillam et liberos earum in principio; Liam vero et filios ejus in secundo loco; Rachel autem et Joseph novissimos. [Col. 0223C] Et ipse progrediens adoravit pronus in terram, et reliqua. Non, ut plerique aestimant, tres turmas fecit, sed duas. Denique ubi nos habemus, divisit, Aquila posuit, dimidiavit; ut unum cuneum faceret ancillarum cum parvulis suis; et alium Liae et Rachel, quae liberae erant cum filiis earum; primasque ire faceret ancillas, secundas liberas, ipse autem ante utrumque gregem, fratrem adoraturus occurreret.

VERS. 10-16.— Dixitque Jacob: Sic enim vidi faciem tuam, quasi viderem vultum Dei, et reliqua usque praecedat Dominus meus ante servum suum, et ego sequar paulatim vestigia ejus. Quid sibi vult quod Jacob ait fratri suo: Vidi faciem tuam quasi viderem faciem Dei? Utrum paventis et perturbati animi verba usque in hanc adulationem proruperunt? Haec [Col. 0223D] verba fraterna sunt et benigno animo dicta. Quoniam post benignam susceptionem metus ipse transierat. Et fortassis Dei nomen, et angelorum, vel aliquem sanctum hoc loco intelligere debemus, secundum Apostolum, qui dixit: Etsi sunt qui dicuntur dii sive in coelo, sive in terra, quemadmodum sunt dii multi et domini multi (I Cor. VIII, 5) .

Quomodo promisit Jacob fratri suo ut sequeretur vestigia ejus, cum alio itinere tenderet? Forte ad horam sequebatur, vel primo veraci animo promiserat, sed aliud postea cogitando delegit.

VERS. 17.— Et Jacob venit in Socoth, et aedificata domo, et fixis tentoriis, appellavit nomen loci illius Socoth, id est Tabernacula. Quia enim pecoribus suis [Col. 0224A] aedificavit tabernacula, ideo vocavit nomen loci illius Tabernacula. Ubi nos Tabernacula habemus, in Hebraeo legitur Sotheoth. Est autem usque hodie civitas trans Jordanem hoc vocabulo inter partes Scythopoleos.

VERS. 18.— Transivitque in Salem, urbem Sicimorum, quae est in terra Chanaan, et reliqua. Error oboritur: quomodo Salem civitas appellatur, cum Hierusalem, in qua regnavit Melchisedech, Salem ante sit dicta? Aut igitur unius nominis urbs utraque est, quod etiam de pluribus Judaeae locis possumus invenire, ut idem urbis et loci nomen in alia atque alia tribu, ita ut aut certe istam Salem, quae nunc pro Sichima nominatur, dicimus hic interpretari consummatam, atque perfectam; et illam quae [Col. 0224B] postea Hierusalem dicta est pacifica nostro sermone transferre. Utrumque enim accentu [Petr., acceptu] paululum declinato hoc vocabulum sonat. Tradunt Hebraei quod claudicantis femur Jacob ibi convaluerit et sanatum sit, propterea eamdem civitatem curati atque perfecti vocabulum consecutam.

VERS. 1-4.— Egressa est Dina ut videret mulieres regionis illius, et reliqua usque tristemque blanditiis delinivit. Dina quippe ut mulieres videat extraneae regionis egreditur, quando unaquaeque mens, sua studia negligens, actiones alienas curans, extra habitum atque extra ordinem positum evagatur. Quam Sichem princeps terrae opprimit, quia videlicet inventam [Col. 0224C] in curis exterioribus diabolus corrumpit. Et agglutinata est anima ejus cum ea, quia unitam sibi per iniquitatem respicit, et quia cum mens a culpa resipiscit, atque admissum flere conatur, corruptor autem spes ac securitates vacuas ante oculos vocat, quatenus utilitatem tristitiae subtrahat, recte illic adjungitur, tristemque blanditiis delinivit. Modo enim aliorum facta graviora, modo nihil esse quod perpetratum est, modo misericordem Deum loquitur; modo adhuc tempus subsequens ad poenitentiam pollicetur, ut dum per haec decepta mens ducitur, ab intentione poenitentiae suspendatur: quatenus tunc bona nulla percipiat, quam nunc mala nulla constristant: et tunc plenius obruatur suppliciis, quae nunc gaudent [Col. 0224D] etiam in delictis.

VERS. 7.—Deinde sequitur quomodo duo filii Jacob, Simeon et Levi, Emmor et Sichem pariter interfecerunt, et reliqua.

Quomodo duo filii Jacob tantam caedem et depraedationem per se in terra aliena facere potuerunt? Multitudo enim non parva erat cum Jacob, qui plurimum ditatus fuit. Sed filii ejus in hoc facto nominantur, quia ejusdem facti principes atque auctores fuerunt.

VERS. 1-29.— Dixit Jacob: Abjicite deos alienos, qui in medio vestri sunt. Et dederunt ei postea omnes deos alienos quos habebant, et inaures quae erant [Col. 0225A] in auribus eorum. Deinde etiam sequitur quemadmodum apparuit iterum Deus Jacob, et benedixit ei, et ipse postmodum egressus inde venit verno tempore ad terram quae ducit Ephratam, et reliqua usque hae sunt autem generationes Esau.

Quomodo [Z., Quid est, quod Jac.] Jacob dixit domui suae: Projicite deos alienos qui in medio sunt vestri? Et iterum: Dederunt ergo ei omnes deos alienos quos habebant, inaures quae in auribus eorum erant? Quae si ornamenta erant, ad idololatriam non pertinebant. Intelligendum est has inaures phylacteria fuisse deorum alienorum. Nam Rebeccam a servo Abrahae inaures accepisse Scriptura testatur, quod non fieret si eis inaures habere ornamenti gratia non liceret. Ergo illae inaures quae cum idolis datae sunt, [Col. 0225B] ut dictum est, idolorum phylacteria fuerant.

Quare secundo dicitur ad Jacob: Non vocaberis Jacob, sed Israel erit nomen tuum, et appellavit eum Israel?

Dudum nequaquam ei ab angelo nomen imponitur; sed quod imponendum a Deo sit, praedicatur. Quod igitur futurum promittitur, hic dicitur expletum. Nimirum ergo nomen hoc ad illam recte intelligitur pertinere promissionem, ubi sic videbitur Deus, quomodo non est antea a patribus visus.

Quae est Ephrata, ubi Jacob Rachel uxorem suam condidisse dicitur, quaerendum videtur. Ephrata vero et Bethlehem unius urbis vocabulum est sub interpretatione consimili; siquidem in frugiferam domum et domum panis vertitur, propter eum panem qui de [Col. 0225C] coelo descendisse dicitur.

Sed movet ubi est turris gregis, juxta quam dicitur Jacob habitasse? Juxta Bethlehem, ubi vel angelorum grex Domini in ortu cecinit; vel Jacob pecora sua pavit, loco nomen imponens; vel, quod verius est, quod vaticinatio [F., vaticinio] futurorum jam tunc mysterium monstrabatur.

Quid est quod de Isaac dicitur: Et consumptus aetate mortuus est, et appositus populo suo? Quomodo comsumptus, vel a quo populo appositus? Consumptus aetate, id est perfectus aetate. Verum angelorum populo, vel sanctarum animarum apponuntur, qui hanc vitam placentes Deo finiunt. Tunc dicuntur apponi, quando nulla jam remanet sollicitudo tentationum et periculum peccatorum. Quod intuens ait [Col. 0225D] Scriptura: Ante mortem ne laudes hominem quemquam (Eccli. XI, 30) .

VERS. 7, 8.—Quomodo Scriptura dicit post mortem Isaac patris sui Esau abscessisse de terra Chanaam, et habitasse in monte Seir, cum veniente de Mesopotamia Jacob, legitur misisse eum nuntios ad fratrem suum in terra Seir regionis, Idumaeumque ibi habitasse tum temporis? In promptu est cogitare quod scilicet Esau posteaquam in Mesopotamiam frater ejus abscessit, noluit habitare cum parentibus suis, sive ex illa commotione qua dolebat, benedictione se fraudatum, sive causa uxorum suarum, [Col. 0226A] quas odiosas videbat esse parentibus, et coeperat habitare in monte Seir. Deinde post reditum Jacob fratris sui, facta inter eos concordia, reversus est et ipse ad parentes, et cum mortuum patrem simul sepelissent quia eos plurimum ditatos terra illa, sicut scriptum est, minime capiebat, abscessit rursus in Seir, et ibi propagavit gentem Idumaeorum.

Erant autem filii Jacob duodecim, et computatis omnibus, Benjamin, quod et addidit, hi filii Jacob qui nati sunt ei in Mesopotamia Syria [Z., Syriae] . Dum constat Benjamin natum esse in Chananaea, quomodo tunc duodecim nasci dicuntur in Mesopotamia?

Nulla enim est facilior solutio hujus quaestionis, quam ut per synecdochen accipiatur. Ubi enim [Col. 0226B] major pars est, aut fortior, solet ejus nomine etiam illud comprehendi quod ad ipsum nomen non pertinet.

VERS. 8-21.— Habitavitque Esau in monte Seir; ipse est Edom, et haec nomina filiorum ejus: Eliphaz filius Ada, uxoris Esau, et reliqua usquequo ait, hi duces eorum, ipse est Edom, et isti filii Seir Horraei habitatores terrae: Lotha, et Sobal, et Sebeon, et Ana. Eliphaz, filius Esau, ipse est qui in libro beati Job legitur. Edom vero, et Seir, et Esau unius nomen est hominis: trinomius enim fuit, et ex propriis causis varie nuncupatus. Dicitur enim Esau, id est rufus, ob coctionem scilicet rufae lentis ita appellatus, cujus edulio primogenita perdidit. Edom autem ob ruborem corporis dictus est, quod Latine sanguineus [Col. 0226C] dicitur. Seir vero, quod fuerit hispidus et pilosus: quando enim natus est, totus sicut pellis pilosus erat et non habebat lenitatem. Quod autem sequitur:

Et Horraei habitantes, seu, sicut in quibusdam codicibus invenitur, Corraei, et reliqua. Postquam numeravit filios Esau, altius repetit, et exponit quanti Esau in Edom terra principes fuerint ex genere Horraeorum, qui in lingua nostra interpretantur liberi. Legamus diligenter Deuterononium, ubi manifestius scribitur quomodo venerint filii Esau, et interfecerunt Corraeos, ac terram eorum in haereditatem possederunt [Z., eor. haereditate possed.] .

VERS. 22, 23.— Et fuerunt filii Lothan Bosri, et Emman, et soror Lothan Tamna. Haec est autem [Col. 0226D] Tamna, de qua supra dictum est: et Tamna concubina erat Eliphaz, filii primogeniti Esau, et ex ipsa natus est Amalech. Idcirco autem Corraeorum recordatus est, quia primogenitus filiorum Esau ex filiabus eorum acceperat concubinam. Quod autem dicitur: Theman, et Cenef, et Amalech, et reliqua, sciamus postea regionibus Idumaeorum ex his vocabula imposita.

VERS. 24.— Iste est Ana, qui invenit aquas calidas in solitudine, cum pasceret asinos Sebeon patris sui. Judaei asserunt quod iste Ana nepos Esau equarum greges in deserto ab asinis fecerit primus ascendi, ut mulorum inde nova contra naturam animalia nascerentur. Onagros quoque ad hoc admissos esse ad asinas, et ipsum istiusmodi reperisse [Col. 0227A] concubitum, ut velocissimi ex his asini nascerentur. Industria quippe humana diversum animal in coitu coegit, sicque adulterina commistione genus aliud reperit, sicut et Jacob contra naturam colorum similitudines procuravit.

VERS. 2.— Joseph, cum sedecim esset annorum, pascebat gregem cum fratribus suis, adhuc puer, et erat cum filiis Balae et Zelfae uxorum patris sui. Accusavitque fratres suos apud patrem crimine pessimo. Quaerunt enim quale sit hoc crimen? Nonnulli volunt intelligi idololatriam [ f. idololatricam] superstitionem, quasi idolum adorassent. Alii vero super crimine Sodomorum et Gomorrhaeorum interpretantur. Verumtamen movere potest quid est quod hic ancillae [Col. 0227B] uxores appellantur, cum superius concubinae dicantur, nisi quia more Scripturarum forte omnis concubina uxor, non autem uxor concubina. Nam Saraa, et Rebecca, et Lia, et Rachel concubinae dici non possunt: Agar vero, et Cethura, et Bala, et Zelfa, et uxores et concubinae dicuntur.

VERS. 3.— Fecitque Jacob tunicam Joseph polymitam. Pro polymita variam nonnulli interpretati sunt, quod Aquila interpretatus est tunicam astragalon, id est talarem.

VERS. 9-24.— Aliud quoque Joseph vidit somnium, quod narrans fratribus suis, ait: Vidi somnium, quasi solem, et lunam, et stellas undecim adorare me. Quomodo impletur somnium Joseph, quod dicit se vidisse [Col. 0227C] solem, et lunam, et undecim stellas adorasse se; dum constat eo regante in Aegypto matrem ejus Rachel multo ante esse defunctam; imo nec patrem eum legimus adorasse? Ergo in Christo facile [ uterque cod., facilis] est somnii perfectionem intelligere, cui donatum est nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, et reliqua (Philipp. II, 10) .

VERS. 25-34.— Viderunt viatores Ismaelitas venire de Galaad, et camelos eorum portantes aromata, et resinam, et stacten in Aegyptum, et reliqua usque et praetereuntibus Madianitis negotiatoribus vendiderunt viginti [Z., triginta] argenteis. Quaeritur quare Ismaelitas Scriptura, quibus a fratribus venditus est Joseph, etiam Madianitas vocet cum Ismael sit de [Col. 0227D] Agar filius Abrahae, Madianitae vero de Cethura? Quia Scriptura dixerat de Abraham quod munera dederit filiis concubinarum suarum, Agar scilicet et Cethura, et dimisit eos ab Isaac filio suo, in terra Orientis unam gentem fecisse intelligendi sunt. Spiritaliter vero aromata quae in camelis portantur, duas leges significant: per resinam autem legem librorum, per stacten quippe legem prophetarum. Per camelos namque doctores designantur. Quod autem Joseph non est liberatus per consilium Judae, significat Christum non liberatum ex parte carnis per seram poenitentiam Judae Scarioth.

VERS. 35.— Dixitque Jacob: Descendam ad filium meum lugens in infernum. Quomodo intelligitur quod [Col. 0228A] Jacob dicit: Quoniam descendam ad filium meum lugens in infernum? Perturbati et dolentis verba sunt, mala sua etiam hinc exaggerantis. Vel etiam inferni nomine sepulcrum significavit: quasi dixisset: In luctu maneo donec me terrae suscipiat [Z., suscipiet] sepulcrum sicut illum.

VERS. 1-30.— Eodem tempore descendens Judas, a fratribus suis divertit ad virum Odollamitem, nomine Hiram, et caetera usque postea egressus est frater ejus, in cujus manu erat coccinum, quem appellavit Zaram. Qualiter historia de Juda, et tribus filiis ejus, et uxore Thamar intra tam paucos annos compleri potuit? cum ergo ipse Joseph anno septimo decimo aetatis suae venditus fuisse credatur, tredecim [Col. 0228B] annos peregerat in Aegypto ignotus Pharaoni. Ad hos enim tredecim annos accesserunt septem anni ubertatis, et facti sunt anni viginti; his adduntur duo, quia secundo anno famis intravit Jacob in Aegyptum cum filiis suis, et inveniuntur viginti duo anni quibus abfuit Joseph a patre et a fratribus suis; quo medio tempore quomodo fieri potuerunt?

Solet enim Scriptura sancta pro capitulatione multa praeferre. Aliquot annos ante venditum Joseph haec fieri coepisse intelligi datur. Etiam mox, ut adolesceret Judas, coeperit incidisse in amorem ejus quam duxit uxorem, nondum vendito Joseph in Aegyptum. Cur dixit de Thamar, depositis vestimentis viduitatis suae? Quatenus intelligeres ex temporibus patriarcharum certa et sua fuisse vestimenta [Col. 0228C] viduarum, non utique talia qualia conjugatarum.

Quare dixit Judas: Justior est Thamar quam ego? Thamar vero in bivio sive in compito sedens, ubi diligentius debet viator aspicere quod iter gradiendi capiat, non ut vagans turpitudinis libidinem impleret, sed ut liberos a socero acciperet, justior est causa quam socer. Ille libidinis, illa liberorum. Et ideo in comparatione ejus minus male fecerat.

Si enim Phares inde sortitus est nomen divisionis, quia diviserat membranam secundarum, unde Zara sic nomen accepit? Zara interpretatur Oriens. Sive igitur quia primus apparuit, sive quia plurimi ex eo nati sunt justi, sicuti in Paralipomenon legimus.

VERS. 1.— [Col. 0228D] Igitur Joseph ductus in Egyptum, emitque cum Puliphar, eunuchus Pharaonis. Ubi quaeritur quomodo postea uxorem habere dicatur? Tradunt Hebraei emptum ab hoc Joseph ob nimiam pulchritudinem in turpe ministerium, et a Domino viribus ejus arefactis, postea electum esse juxta morem Hierophantarum in pontificatum Heliopoleos, et hujus filiam esse Asenec [Z., Asanez] , quam postea Joseph uxorem acceperit.

VERS. 6.— His itaque gestis, accidit ut peccarent duo eunuchi, pincerna regis Aegyptii et pistor, domino suo. Iratusque est Pharao contra eos, et misit [Col. 0229A] eos in carcerem in quo erat vinctus et Joseph, et caetera usquequo ait fratribus suis: Ego sum Joseph, quem vendidistis in Aegyptum. Hic enim spiritalem intelligentiam praetermittimus, sicut in praefatione praediximus, et historialem intellectum prosequi nitimur, ne modum libelli excedamus. Denique quaeritur, salvo spiritali intellectu, cur gentiles homines fuerunt in carcere cum Joseph, et praesagia futurorum viderunt? Non pro suis meritis, sed ut magnificaretur Joseph, et manifestaretur qui latebat.

Quae sunt tres propagines? Tres propagines sunt tres rami.

Cur Pharao vel Herodes dies nativitatis suae honoribus festivos habuerunt? Eo quod putaverunt [Col. 0229B] quod hora nativitatis eorum se ordinasset in regnum, similem rem facientes adorationis, ut dicitur, quorum erat par impietas, esset et una solemnitas.

Quid est quod Pharao dixit: Putabam me super fluvium stare? Id est quod et in alio loco dicitur in Genesi: Ecce ego super fontem sto. Atque hoc genere locutionis et in psalmo dicitur: Qui fundavit terram super aquam (Psal. XXIII, 2) . Non cogantur homines putare: Fundavit terram super aquam. Secundum hanc enim locutionem recte intelligitur quod altior sit terra quam aqua; ab his quippe aquis sustollitur, ubi habitent terrena animalia.

Quomodo multitudo frugum arenae multitudini comparatur? Quia sicut arena innumerabilis est, ita multitudo frugum usitato numero comprehendi non [Col. 0229C] poterat.

Quomodo de viro sancto Joseph intelligere debemus quod fratres suos inebriasset? Ebrietas autem secundum idioma Hebraicae linguae pro satietate ponitur, sicut ibi: Visitasti terram, et inebriasti eam (Psal. LXIV, 10) . Et iterum: Inebriabuntur ab ubertate domus tuae (Psal. XXXV, 9) .

Quid sibi vult quod Joseph fratres suos toties ludificavit, et tanta exspectatione suspendit antequam manifestare se voluisset? Tribulabat eos non ut se vindicaret in eis, sed ut illos purgaret a crimine transacti sceleris in eum. Vel magis, ut hac dilatione accumularetur gaudium eorum, dum ostenderetur, et tantam gloriam ejus vidissent quem a se exstinctum esse arbitrabantur.

VERS. 5.— Surrexit autem Jacob a puteo Juramenti et descendit in Aegyptum, et filii ejus, et nepotes, filiae, et cuncta simul progenies, usquequo ait, omnes animae domus Jacob quae ingressae sunt Aegyptum fuerunt septuaginta. Quomodo dicitur: Filii ejus et filiae ejus descenderunt cum eo in Aegyptum, cum Jacob pluriores non habuit filias quam Dinam tantummodo? Aut etiam nepotas filiarum nomine significatas intelligere debemus; aut pluralis numerus pro singulari positus est, sicut ibi: Misit in eis muscam caninam.

Quod dicit Scriptura: Omnes animae quae egressae [Col. 0230A] sunt de femoribus Jacob: quid respondendum est eis qui hoc testimonio confirmare nituntur a parentibus simul animas cum corporibus propagari? Animas enim dictas pro hominibus, a parte totum significante locutione, nullus debet dubitare.

VERS. 15.— Hi filii Liae, quos genuit in Mesopotamia Syriae cum Dina; animae filiorum et filiarum triginta tres. Nunquid istae omnes triginta et tres animae ex Lia in Mesopotamia Syriae natae sunt, dum ibi Jacob non plus viginti annis cum socero suo moratus est, et septem anni transierunt antequam Liam uxorem duxisset? Ideo etiam Scriptura sancta hos omnes in Mesopotamia ortos esse dixit, quoniam eorum patres ibi orti sunt.

VERS. 26-27.—Si sexaginta et sex sunt quae ingressae [Col. 0230B] sunt animae cum Jacob in Aegyptum, et ibi Joseph cum duobus filiis suis inventus est, quomodo septuaginta postea dicuntur esse animae domus Jacob? Ipso vero patre Jacob quasi radice annumerato septuaginta esse noscuntur.

Dum enim in Genesi legimus septuaginta animas esse domus Jacob, quomodo in Actibus apostolorum dicitur in animabus septuaginta quinque descendisse Jacob in Aegyptum? Non enim aliquid poterat Lucas contrarium scribere adversum eam Scripturam quae jam fuerat gentibus divulgata; ut utique majoris opinionis illo duntaxat tempore septuaginta Interpretum habeatur auctoritas quam Lucas, qui ignotus, et vilis, et malae fidei in nationibus ducebatur. Hoc autem generaliter observandum, quod, ubicunque [Col. 0230C] sancti apostoli aut apostolici viri loquuntur ad populos, his plerumque testimoniis abutuntur quae jam fuerant in gentibus divulgata. Licet plerique tradunt evangelistam, ut proselytum Hebraeas, litteras ignorasse.

VERS. 3-31.—Filii Jacob, interrogati quid operis haberent? responderunt: Pastores ovium sumus, sicut et patres nostri, et reliqua, usquequo ait, vocavit autem Jacob filios suos, et ait eis: Congregamini, ut annuntiem quae ventura sunt vobis diebus novissimis. Filii Jacob, interrogati quid operis haberent, responderunt: Pastores ovium sumus, sicut et patres nostri. Quare patriarchas primos pastores ovium, et non reges gentium legimus esse? Quia sine ulla dubitatione [Col. 0230D] justa servitus et justa dominatio, cum pecora homini serviunt, et homo pecoribus dominatur. Sic enim dictum est cum crearetur: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, et habeat potestatem piscium maris, et volatilium coeli, et omnium quae sunt super terram. Ubi insinuatur rationem [Z., rationalem] debere dominari irrationali vitae. Seryum autem hominem homini vel iniquitas vel adversitas fecit. Iniquitas quidem, sicut dictum est: Maledictus Chanaan, erit servus fratribus suis. Adversitas vero, sicut accidit ipsi Joseph, ut venditus a fratribus servus alienigenae fieret. Itaque primos servos quibus hoc nomen in Latina lingua inductum est, bella fecerunt. Qui enim homo ab [Col. 0231A] homine superatus jure belli posset occidi, quia servatus est, appellatus inde servus; et mancipia, quia manu capta sunt.

Quae est terra Gessen vel Ramesses? Ut Judaei autumant, quae nunc Thebaida vocatur. Ramesses igitur pagum Arsenoiten sic olim vocatum putant.

Quaeritur quomodo in terra Aegypti pascua pecoribus invenire potuissent, dum terra Aegypti pluviis non irrigatur, dum fratres Joseph ideo terram Chanaan reliquisse se dicunt quod herbam gregibus suis non invenissent? Perhibetur ab eis, qui loca sciunt, in multis Aegypti paludibus potuisse pascua non deesse, etiam cum fames esset frumentorum, quae solent Nili fluminis inundatione provenire. Magis enim dicuntur paludes illae feraces pascua gignere, [Col. 0231B] quando aqua Nili minus excresceret [Z., excrevisset] . Unde Gessen vertitur in imbrem.

Quid sibi vult a tanto viro et tali patriarcha tam sollicita corporis commendantia, ut non in terra Aegypti sepeliatur, sed in terra Chanaan juxta patres suos? In his ergo sacramenta tibi quaerenda sunt et admirationis gaudium invenies. Cadaveribus quippe mortuorum peccata significari in lege non dubium est. Hinc illa sententia dicta est: Qui baptizatur a mortuo, et iterum tangit illum, quid proficit [Z., prodest] lavatio ejus? (Eccli. XXXIV, 30.) Sic et qui jejunat super peccato suo, et iterum ambulans haec eadem facit. Sepultura ergo mortuorum remissionem significat peccatorum. Eo pertinet quod dictum est: Beati quorum remissae sunt iniquitates, et [Col. 0231C] quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI, 25) . Ubi ergo sepelienda erant haec significantia cadavera patriarcharum, nisi in ea terra ubi ille crucifixus est, cujus sanguine facta est remissio peccatorum?

Quid est quod Jacob conversus ad caput lectuli sui oravit Deum? Scilicet postquam juraverat ei filius de petitione quam rogaverat, adorare Deum contra caput lectuli sui voluit. Sanctus quippe et Deo deditus vir, oppressus senectute, habebat lectulum positum, ut ipse jacens habitus absque difficultate ulla ad orationem esset paratus.

VERS. 5-22.—Quid est quod Jacob dicit: Duo filii tui, Ephrem et Manasses, sicut Ruben et Simeon duae tribus erunt, et suis vocabulis vocabuntur? Sicut [Col. 0231D] Ephraim et Manasses duae tribus erunt, duosque populos procreabunt, et sic haereditabunt repromissionis terram sicut et filii mei [ Z., duo filii tui Ephr. et Ma. sicut Rub. et Simeon erunt mei? Significat, sicut Rub. et Sim. duae tribus erunt, et suis vocabulis vocabuntur, sic Ephr. et Ma. duae tribus erunt, duosque pop. procreabunt, et sic h. r. t. s. et f. m. ⁜ a ]. Reliquos autem filios quos post mortem meam genueris, tui erunt. In nomine patrum suorum vocabuntur in haereditate sua. Qui non accipient separatim terram, nec funiculos habebunt proprios, ut reliquae tribus: in tribu Ephraim et Manasse quasi appendices populi commiseebuntur.

[Col. 0232A] Cur Jacob Joseph filio suo, quasi nescienti, indicare voluit ubi et quando sepelierit matrem ejus? Forte prophetice commemorare voluit ibi sepultam matrem Joseph ubi Christus fuerat nasciturus.

Quae est pars una quam Jacob dedit Joseph filio suo extra fratres suos, quam tulisse se de manu Amorrhaeorum dicit in gladio et arcu suo? Significavit urbem, quae Hebraice Sichem dicitur, et secundum Graecam et Latinam declinationem Sicma appellatur, et corrupte a plurimis Sychar nominatur: quae et nunc Neapolis dicitur, urbs Samaritanorum. Sichem Hebraea lingua transfertur in humerum. Unde Septuaginta ita interpretati sunt. Quod autem dicit se eam in arcu et in gladio possedisse, arcum hic et gladium justitiam vocat, per quam meruit peregrinus [Col. 0232B] et advena, interfecto Sichem et Emor, de periculo liberari. Timuit enim, quod supra legimus, ne vicina oppida atque castella ob eversionem foederatae urbis adversum se consurgerent: et Dominus non dedit eis ut nocerent illi. Vel certe sic intelligendum: Dabo tibi Sichimam, quam emi in fortitudine mea, hoc est, in pecunia, quam multo labore et sudore quaesivi. Quod autem ait, super fratres suos, ostendit absque sorte dedisse eam tribui Joseph, et mausolaeum ejus ibi hodieque cernitur. Sequitur:

VERS. 2, 3.— Congregamini et audite, filii Jacob, audite Israel patrem vestrum. Ruben primogenitus meus, tu fortitudo mea, et reliqua, usquequo ait, benedixitque [Col. 0232C] singulis benedictionibus propriis. Quid intelligendum est de benedictionibus quibus Jacob patriarcha benedixit filios suos? An historice vel allegorice intelligendae sint, dum dixit: Congregamini, filii Jacob, ut annuntiem vobis quae ventura sunt in novissimis diebus? Et videtur ex his verbis magis allegoriam sonare quam historiam. Utrumque et historiam et allegoriam. Historiam in divisione terrae repromissionis, quae divisiones dividendae erant nepotibus illorum. Igitur allegoriam de Christo et Ecclesia in novissimis temporibus futuram. Sed prius historiae fundamenta ponenda sunt, ut aptius allegoriae culmen priori structurae superponatur.

VERS. 3, 4.— Ruben primogenitus meus, tu fortitudo mea, principium doloris mei, prior in donis, [Col. 0232D] major imperio, effusus es sicut aqua, non crescas: ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus. Est autem sensus hic: tu es primogenitus, major in liberis, et debebas ordine nativitatis tuae haereditatem, quae primogenitis jure debebatur, sacerdotium accipere et regnum: hoc quippe importat honorem, et praevalidum robur quod monstrat. Dicamus per singula manifestius; patet litterae sensus. Quia beatus Jacob primum filium Ruben ex Lia uxore sua susceperit, qui se digne tanto patre tractaret, ad eum primogenita regnumque pertineret. Unde dicit eum sibi primogenitum, quasi cui deberentur dona primogeniti. Sed et fortitudinem suam eum nominat, eo quod robur imperii ad cum debuerit declinare. [Col. 0233A] Haec autem non ideo indicative protulit quod ita futura esse praeviderit vel voluerit, sed ut per haec dicta ad poenitentiam cohortaretur, cum recoleret a quanta dignitate peccando decidisset. Unde et dicit, principium doloris, et reliqua. Principium namque doloris illius fuit qui, ruptis castimoniae habenis, infrenis ruit in constuprandam conjugem patris, quae res non mediocri dolore eum stimulasse credenda est. Verum quia peccasti, et quasi vasculo aqua quae quolibet non tenetur, voluntatis effusus es impetu, idcirco praecipio tibi ut ultra non pecces, sisque in fratrum numero poenas peccati lugens, quod primogeniti ordinem perdidisti. Principium autem doloris est omnis primogenitus; quia pro eo commoventur primum viscera parentum.

VERS. 5-7.— [Col. 0233B] Simeon et Levi fratres, vasa iniquitatis bellantia: in consilium eorum non veniat anima mea, et in coetu illorum non sit gloria mea; quia in furore suo occiderunt virum, et in voluntate sua suffoderunt murum. Maledictus furor eorum, quia pertinax; et indignatio illorum, quia dura. Dividam eos in Jacob, et dispergam illos in Israel. Significat autem non sui fuisse consilii quod Sichem et Hemor, foederatos viros, interfecerint contra jus pacis, et amicitiarum tempore sanguinem fuderunt innocentem, et quasi quodam furore, sic crudelitate raptati murum hospitae urbis everterent. Unde dicit: Maledictus furor eorum, quia pertinax, et reliqua. Et: Dispergam eos in Israel. Levi enim haereditatem propriam non accepit, sed in omnibus [Col. 0233C] sceptris paucas urbes ad inhabitandum [Cod., ad inhabitandas] habuit. De Simeone vero in libro Jesu scriptum est quod et ipse proprium funiculum non acceperit, sed de tribu Juda quiddam acceperit. In Paralipomenon autem manifestius scribitur quod, cum multiplicatus fuisset et non haberet possessionis locum, exierit in desertum.

VERS. 8-10.— Juda, te laudabunt fratres tui; manus tuae in cervicibus inimicorum tuorum; adorabunt te filii patris tui. Catulus leonis Juda: ad praedam, fili mi, ascendisti [sive, ut in Hebraeo scriptum est: de captivitate, fili mi, ascendisti): requiescens accubuisti ut leo, et quasi leaena: quis suscitabit eum? Quia Juda confessio sive laus interpretatur, recte scribitur: Juda, confitebuntur tibi fratres, vel laudabunt [Col. 0233D] te. Et licet de Christo grande mysterium sit, sed tamen secundum litteram significat quod per David stirpem generentur reges, et quod adorarent eum omnes tribus. Non enim ait, Filii matris tuae; sed, filii patris tui. Et quod sequitur, ad praedam, fili mi, ascendisti, ostendit eum captivos populos esse ducturum, et juxta intelligentiam sacratiorem, ascendisti in altum, captivam duxisse captivitatem, sive, quod melius puto, captivitas passionem, ascensus resurrectionem significat.

VERS. 11-13.— Alligans ad vineam pullum suum, et ad vitem asinam suam. Quod videlicet pullum asinae, cui supersedit Jesus, hoc est, gentium populum vineae apostolorum, qui ab Judaeis sunt, copulaverit. [Col. 0234A] Et ad vitem, sive, ut in Hebraeo habetur, ad Sorech, id est, electam vitem, alligaverit asinam cui supersedit, Ecclesiam ex nationibus congregatam. Quod autem dicit, fili mi, couversionem ad ipsum Judam facit, quod Christus haec sit universa facturus. Quod autem dicitur: Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femoribus ejus, donec veniat ille qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium; significat quod non deficerent principes de tribu Juda usque ad tempus quo natus est Christus, qui missus a Patre exspectatio est gentium.

VERS. 14, 15.— Isachar, asinus fortis, accubans inter terminos. Vidit requiem quod esset bona, et terram quod optima, et supposuit humerum suum ad portandum, factusque est tributis serviens. Quia de [Col. 0234B] Zabulon dixerat quod maris Magni littora esset possessurus, Sidonem quoque et reliquas Phoenicis urbes contingeret, nunc ad mediterraneam provinciam redit, et Isachar, qui juxta Nephthalim pulcherrimam in Galilaea regionem possessurus est, benedictione sua habitatorem facit. Asinum autem osseum vel fortem vocat, et humerum ad portandum; quia in labore terrae et vehendis ad mare, quae in finibus suis nascebantur, plurimum laboraret, regibus quoque tributa comportans. Aiunt Hebraei per metaphoram significari, quod Scripturas sanctas die ac nocte meditans, studium suum dederit ad laborandum, et idcirco ei omnes serviunt, quasi magistro dona portantes.

VERS. 16-18.— Dan judicabit populum suum sicut [Col. 0234C] et alia tribus Israel. Fiat Dan coluber in via, et cerastes in semita, mordens ungulas equi, ut cadat ascensor ejus retro. Salutare tuum exspectabo, Domine. Samson judex Israel, de tribu Dan fuit. Hoc ergo dicit nunc videns in spiritu comam nutrire Samsonem: Nazaraeum tuum caesis hostibus triumphare, quod in similitudinem colubri regulique obsidentis vias, nullum per terram Israel transire permittat: sed etiam, si quis temerarius virtute sua, quasi velocitate equi confisus eam voluerit praedonis more populari, non effugere valebit. Totum autem per metaphoram serpentis et equitis loquitur. Videns ergo tam fortem Nazaraeum tuum, quod ipse propter meretricem mortuus est, et moriens nostros occidit inimicos, putavi, o Deus, ipsum esse Christum [Col. 0234D] Filium tuum. Verum quia mortuus est, et non resurrexit, et rursum captivus ductus est Israel, alius mihi salvator mundi, et mei generis praestolandus est, ut veniat cui repositum est. Ipse erit exspectatio gentium.

VERS. 19.— Gad accinctus praeliabitur ante eum, et ipse accingetur retrorsum. Significat quod ante Ruben, et dimidiam tribum Manasse, et filios quos trans Jordanem in possessione dimiserat, post quatuordecim annos revertens, praelium adversum eos gentium vicinarum grande reperiret, et victis hostibus fortiter dimicaret. Lege librum Jesu Nave et Paralipomenon.

VERS. 21.— Nephthalim cervus emissus, dans eloquia [Col. 0235A] pulchritudinis. Sive Nephthalim ager irriguus; utrumque enim significat Hebraeum verbum nalasylva. Significat autem quod aquae calidae in ipsa nascuntur tribu. Sive quod super lacum Genesareth fluenta Jordanis irrigua sint. Hebraei autem volunt propter Tiberiadem, quae legis videbatur habere notitiam, agrum irrignum et eloquia pulchritudinis prophetari. Cervus autem emissus propter temporaneas fruges, et velocitatem terrae uberioris ostendit. Sed melius, si ad doctrinam Salvatoris cuncta referamus; quod ibi vel maxime docuerit Salvator, ut in Evangelio quoque scriptum est.

VERS. 22-26.— Filius meus Joseph accrescens, filius meus accrescens et decorus aspectu. Filiae discurrerunt super murum; sed exasperaverunt eum, et [Col. 0235B] jurgati sunt, invidentesque illi habentes jacula. Sedit in forti arcus ejus, et desolata [dissoluta] sunt vincula brachiorum et manuum ejus per manus potentis Jacob. Inde pastor egressus est, lapis Israel. O fili Joseph, qui tam pulcher es, ut te tota die de muris et turribus ac fenestris puellarum Aegypti turba prospectant. Inviderunt tibi, et ad iracundiam provocaverunt fratres tui, habentes livoris sagittas et zeli jaculis vulnerati. Verum arcum tuum et arma pugnandi posuisti in Deo, qui fortis est propugnator, et vincula tua quibus te fratres ligaverunt absoluta sunt et disrupta, ut ex tuo semine tribus nascatur Ephraim fortis, et stabilis, et instar lapidis durioris invicta, imperans quoque decem tribubus Israel.

VERS. 27.— Benjamin lupus rapax, mane comedit [Col. 0235C] praedam, et vespere dividet spolia. Quia de Paulo apostolo manifestissima sit prophetia, omnibus patet quod in adolescentia persecutus Ecclesiam, in senectute praedicator Evangelii fuerit. Hebraei autem ita dixerunt, altare, in quo immolabantur hostiae, et victimarum sanguis ad basem ipsius fundebatur, in parte tribus Benjamin fuit. Hoc, inquiunt, ergo significans quod sacerdotes immolent mane hostias, ad vesperam dividant ea quae sibi a populo ex lege collecta sunt, lupum sanguinarium, lupum voracem super altaris interpretatione ponentes, et spoliorum divisionem super sacerdotibus, qui servientes altari vivunt de altari. Haec autem historice.

Spiritaliter autem in Ruben prioris populi Judaeorum ostendisse personam, cui a Domino per prophetam [Col. 0235D] dicitur: Israel primogenitus meus. Etenim juxta quod primogenitis debebatur, ipsius erat accipere sacerdotium et regnum. Additur tu virtus mea, utique quia ex ipso virtus Dei, qui est Christus, advenit. Quomodo autem ipse sit principium dolorum, nisi dum Patri Deo semper irrogaret injuriam, dum convertat ad eum dorsum et non faciem? Iste prior in donis, quia primum ipsis credita sunt eloquia Dei, et legislatio, et testamentum, sive promissio. Iste major imperio, utique pro magnitudine virium, quia copiosis caeteris in hoc saeculo populus idem regnavit. Effusus est autem sicut aqua, peccando in Christo. Quae vasculo non tenetur, voluntatis effusus est impetu; et idcirco addit ultra non crescas, quia ipse [Col. 0236A] populus, postquam universo orbe dispersus est, valde imminutus est. Sed quare talia meruit, ita subjecit, quia ascendisti cubile patris tui. Primogenitae autem plebis audaciam praedicat, quae ascendit cubile patris sui, et maculavit stratum ejus, quando corpus Dominicum, in quo plenitudo divinitatis requiescebat, raptum in cruce suspendit et ferro commaculavit.

Simeon et Levi fratres, vasa iniquitatis bellantia. Per Simeonem et Levi scribae et Pharisaei, et sacerdotes Judaici populi intelliguntur. De Simeone enim Scribae Judaeorum erant. Et de tribu vero Levi principes sacerdotum, qui consilium fecerunt, ut Jesum dolo tenerent et occiderent. De quo consilio dicit: In consilium eorum non veniat anima mea. Horrebat [Col. 0236B] enim tanta scelera jam videre, quae novissimis temporibus facturi erant Judaei; quia in furore suo occiderunt virum, id est Christum, de quo dicitur: Ecce vir, Oriens nomen ejus (Zach. VI, 12) . Et alibi: Femina circumdabit virum (Jer. XXXI, 22) .— Suffoderunt murum, id est illum spiritalem fortissimum murum qui custodit Israel, lancea confoderunt. Maledictus furor eorum, quia pertinax; utique quando, furore accensi et ira, obtulerunt Christum Pontio Pilato, dicentes: Crucifige, crucifige (Luc. XXIII, 21) . — Et indignatio eorum, quia dura; dum Barabbam latronem peterent, et principem vitae crucifigendum postularent. Dividam eos in Jacob, et dispergam illos in Israel, quia nonnulli ex ipsis crediderunt, quidam in infidelitate permanserunt. Dicuntur enim divisi [Col. 0236C] hi qui ab eis separantur et veniunt ad fidem. Dispersi autem, quorum patria temploque subverso, per orbem terrae incredulum genus spargitur.

Juda, te laudabunt fratres tui. Per hunc Judam verus confessor exprimitur Christus, qui ex ejus tribu secundum carnem est genitus. Ipsum laudabunt fratres sui, apostoli scilicet et omnes cohaeredes ejus, qui per adoptionem filii Deo Patri effecti sunt, et Christi fratres effecti per gratiam, quorum ipse est Dominus per naturam. Manus tuae in cervicibus inimicorum tuorum. Iisdem enim manibus, id est crucis tropaeo, et suos texit et inimicos, et adversarias potestates curvavit, juxta quod et Pater promisit ei dicens: Sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX, 1, 2) . [Col. 0236D] — Adorabunt te filii patris tui; quoniam multi ex filiis Jacob adorent eum, per electionem gratiae salvi facti. Catulus leonis Juda, quando nascendo parvulus factus est nobis. Ad praedam, fili mi, ascendisti, id est ascendens in crucem, captivos populos redemisti, et quos ille contrarius invaserat, tu moriens eripuisti. Denique rediens ab inferis ascendisti in altum, captivam duxisti captivitatem. Requiescens accubuisti ut leo. Manifestissime in passione Christus recubuit, quando inclinato capite tradidit spiritum: sive quando in sepulcro securus, velut quodam corporis somno quievit. Sed quare ut leo et velut catulus leonis? In somno enim suo leo fuit, quia non necessitate, sed potestate hoc ipsum implevit, sicut [Col. 0237A] ipse dicit: Nemo tollit animam meam, sed ego pono eam (Joan. X, 18) . Quod vero addidit, et ut catulus leonis. Inde enim mortuus est unde et natus. Bene Christus ut leo requievit, qui non solum mortis acerbitatem non timuit, sed etiam in ipsa morte mortis imperium vicit. Quod autem dicit, Quis suscitabit eum? quia nullus nisi ipse dicit: Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud.—Non deficiat dux de Juda, et reliqua. Hic manifestissime ad Judam refertur. Diu enim fuit ex semine illius intemerata apud Judaeos successio regni, donec Christus nasceretur. Et hoc supra diximus. Alligans ad vineam pullum suum. Pullus suus populus est ex gentibus, cui adhuc nunquam fuerat legis onus impositum. Hunc copulavit ad vineam apostolorum, qui ex Judaeis sunt. [Col. 0237B] Nam vinea Domini Sabaoth domus Israel est (Isa. V, 7) . — Et ad vitem asinam suam. Ipse dixit: Ego sum vitis vera (Joan. XV, 1) . Ad hanc ergo vitem alligat asinam suam, Synagogam tardigradam scilicet, et gravi legis pondere depressam. Lavabit in vino stolam suam, sive carnem suam, in sanguine passionis; sive sanctam Ecclesiam, illo vino quod pro multis effundetur in remissionem peccatorum.—Et in sanguine uvae pallium suum. Pallium gentes sunt, quas corpori suo junxit, sicut scribitur: Vivo ego, dixit Dominus, nisi hos omnes induam sicut vestimentum. Pulchriores oculi ejus vino. Oculi Christi apostoli sunt et evangelistae, qui lumen scientiae Ecclesiae praestant: quorum praecepta austeritatem vini priscae legis superant, quia longe clariora sunt quam Veteris [Col. 0237C] Testamenti mandata. Et dentes lacte candidiores. Dentes praeceptores sunt sancti, qui praecidunt ab erroribus homines, et eos quasi comedendo in Christi corpus transmutant [Cod., transmittunt] . Nomine autem lactis doctrina legis significatur, quae carnalem populum tanquam parvulos poculo lactis alebat. Cujus quidem candidiores effecti sunt praedicatores Ecclesiae, quia fortem et validum verbi cibum mandunt atque distribuunt; de quibus dicit Apostolus in Epistola ad Hebraeos: Perfectorum autem est solidus cibus (Hebr. V, 1, 4) . Et bene candidiores lacte dentes ejus dicit. Omnes enim qui perfecti sunt, et qui Scripturarum cibos explanantes, subtilem et minutum intellectum, qui spiritalis dicitur, Ecclesiae corpori subministrant, candidi esse debent et puri, [Col. 0237D] atque ab omni macula liberi.

Isachar asinus fortis. Isachar, qui interpretatur merces, ad populum gentium, quem Dominus sanguinis sui pretio mercatus [est, refertur]. Hic Isachar asinus fortis scribitur, quia prius gentilis populus, quasi brutum animal et luxuriosum erat, nullaque ratione subsistens; nunc vero fortis est, Redemptoris dominio colla subjiciens, et jugum disciplinae evangelicae perferens. Hic accubans inter terminos vidit requiem, quod esset bona, et terra, quod optima. Inter terminos namque accubare est praestolato mundi fine requiescere, nihilque de his quae nunc versantur in medio, quaerere, sed ultima desiderare. Et fortis asinus requiem videt, et terram [Col. 0238A] optimam, cum simplex gentilitas idcirco ad robur boni operis se erigit, quia ad aeternae vitae patriam tendit. Unde etiam et ponit humerum suum ad portandum, quia dum ad promissam requiem pervenire desiderat, cuncta mandatorum onera libenter portat. Unde et factus est tributis serviens, hoc est, Regi et Christo suo fidei dona, operumque bonorum munera offerens.

Zabulon in littore maris habitabit, et in statione navium. Zabulon, qui interpretatur habitaculum fortitudinis, Ecclesiam significat, fortissimam ad omnem tolerantiam passionis. Haec in littore maris habitat, et in statione navium; ut credentibus sit refugium et periclitantibus demonstret fidei portum. Haec contra omnes turbines saeculi immobili et inconcussa [Col. 0238B] firmitate solidata exspectat naufragium Judaeorum, et haereticorum procellas, qui circumferuntur omni vento: quorum etsi tunditur fluctibus, frangit tamen ipsius fluctus, non frangitur, nec ullius haereseos tempestatibus cedit, nec ulli vento schismatum commota succumbit. Pertendit autem usque ad Sidonem, hoc est usque ad gentes pervenit. Legitur etiam in Evangelio inde assumptos aliquos apostolorum, et in ipsis locis Dominum saepe docuisse, sicut scriptum est: Terra Zabulon, et terra Nephthalim, via maris trans Jordanem Galilaeae gentium. Populus, qui sedebat in tenebris, vidit lucem magnam (Isa. IX, 1, 2) .

Dan judicabit populum suum, sicut et alia tribus Israel. Fiat Dan coluber in via, et cerastes in semita, [Col. 0238C] etc. Alii dicunt Antichristum per haec verba praedici de ista tribu futurum; alii de Juda, a quo traditus est Christus, haec scripta pronuntiant, et equitem atque equum Dominum cum carne suscepta designare volunt. Retrorsum autem cadere, ut in terram reverteretur unde sumptus est. Sed quoniam die tertia resurrexit, ideoque ait: Salutare tuum exspectabo, Domine. Sicut et per David dicit: Non derelinques animam meam in inferno (Psal. XV, 10) Haec quidam ita exponunt. Alii vero hanc prophetiam ad Antichristum transferunt. De tribu enim Dan venire Antichristum ferunt pro eo quod hoc loco Dan et coluber asseritur et mordens. Unde et non immerito, dum Israeliticus populus terram in castrorum partitione susciperet, primus Dan ad [Col. 0238D] aquilonem castra metatus est, illum scilicet significans qui in corde suo dixerat: Sedebo in monte testamenti, in lateribus Aquilonis, ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo (Isa. XIV, 13) De quo et per Prophetam dicitur: A Dan auditus fremitus equorum ejus (Jer. VIII, 16) . Qui non solum coluber, sed etiam cerastes vocatur. Cerastae enim Graece cornua dicuntur, serpensque hic cornutus esse perhibetur. Per quem digne adventus Antichristi asseritur, qui contra vitam fidelium cum morsu pestiferae praedicationis armabitur etiam cornibus potestatis. Quis autem nesciat semitam angustiorem esse quam viam? Fit ergo Dan coluber in via, quia in praesentis vitae latitudinem eos ambulare [Col. 0239A] provocat, quibus quasi parcendo blanditur. Sed in via mordet, quia eos quibus libertatem tribuit, erroris sui veneno consumit. Fit iterum cerastes in semita, quia quos fideles reperit et sese ad coepta angusta itinera constringentes, non solum nequitia callidae persuasionis impetit, sed etiam terrore potestatis premit, et in persecutionis angore post beneficia fictae dulcedinis exercet cornua potestatis. Quo in loco equus hunc mundum insinuat, qui per elationem suam in cursu labentium temporum spumat. Et quia Antichristus extrema mundi apprehendere nititur, cerastes iste ungulas mordere perhibetur. Ungulam quippe mordere est extrema saeculi feriendo contingere. Ut cadat ascensor ejus retro. Ascensor equi est quisquis extollitur in dignitatibus [Col. 0239B] mundi. Qui retro cadere dicitur, et non in faciem, sicut Saulus cecidisse memoratur. In faciem enim cadere, est in hac vita suas unumquemque culpas agnoscere easque poenitendo deflere. Retro vero, quod non videtur, cadere est ex hac vita repente decidere, et ad quae supplicia ducatur, ignorare. Et quia Judaea, erroris sui laqueis capta, pro Christo Antichristum exspectat, bene Jacob eodem loco repente in electorum voce conversus est dicens: Salutare tuum exspectabo, Domine. Id est, non sicut infidelis Antichristum, sed eum qui redemptione nostra venturus est, verum credo fideliter Christum.

Gad accinctus praeliabitur ante eum. Iste Gad accinctus personam Domini exprimit, qui in primo adventu humilitatis suae ante adventum Antichristi [Col. 0239C] praeliaturus occurrit, accinctus gladio verbi sui circa femur potentissime, quo inimicos divisit, id est filium a patre, filiam a matre, nurum a socru, juxta quod legitur in Evangelio: Non veni pacem mittere in terram, sed gladium (Matth. X, 34) . Quod autem ait, et ipse accingetur retrorsum, claritas Domini nostri in secundo regno ejus ostenditur. Quia cum venerit Antichristus, occurret retrorsum, id est post ejus vestigia Christus celeri adventu progrediens, ut interficiat eum gladio oris sui. Unde et bene idem Gad latrunculus interpretatur, eo quod posterior, id est secus pedes, quasi latrunculus rapido atque improviso adventu exsiliat contra apertam Antichristi oppugnationem. Hinc est quod Evangelista proclamat dicens: Quia dies Domini sicut fur in nocte, ita veniet (I Thess. V, 2) . Christus ergo et ante, et retro praeliari contra Antichristum scribitur. Ante eum namque in occulto adventu humilitatis, post eum manifestus in gloria majestatis. Demonstrat aperte Moyses prophetiam patriarchae hujus specialiter pertinere ad Christum. Sic enim ait: Benedictus, inquit, in latitudine Gad; quasi leo requievit, coepitque brachium et verticem, et vidit principatum suum. Agnoscant itaque, quis requieverit sicut leo, nisi Christus in sepulcro suo: quis confregerit verticem brachiaque potentum, nisi Redemptor noster, qui humiliavit virtutem et superbiam excelsorum. Quis vidit principatum suum, nisi ille cui datus est principatus, et honor, et regnum?

[Col. 0240A] Aser pinguis panis ejus, et praebet delicias regibus. Aser, cujus nomen significat divitias, idem Christus est, cujus est altitudo divitiarum sapientiae et scientiae. Qui propter nos pauper factus est, cum dives esset. Cujus panis pinguis factus est, caro scilicet ejus, quae est esca sanctorum, quam si quis manducaverit, non morietur in aeternum (Joan. IV, 52) . Ita etiam praebet delicias sapientiae regibus, id est qui sensus proprios bene regunt, qui dominantur vitiorum suorum, qui castigant corpora sua et in servitutem subjiciunt.

Nephthalim, quod interpretatur dilatatio, apostolos et praedicatores sanctos significat, quorum doctrina in latitudine totius mundi effusa est. Ex hac enim tribu fuerunt apostoli, qui sunt principes [Col. 0240B] Ecclesiarum et duces, principes Zabulon, et principes Nephthalim (Psal. LXVII, 28) , qui sine dubio ad personam referuntur apostolorum. Ipsi sunt, filii excussorum (Psal. CXXVI, 4) , id est filii prophetarum, qui in manu potentis Dei positi, tanquam sagittae excussae pervenerunt usque ad fines terrae. Unde et bene hinc Nephthalim cervus emissus scribitur, quia nimirum apostoli sive praedicatores veloci saltu exsilientes in morem cervorum transcendunt implicamenta saeculi hujus, sicque excelsa ac sublimia meditantes, dant eloquia pulchritudinis, id est, praedicant cunctis gentibus doctrinam Domini Salvatoris.

Filius accrescens Joseph. Haec prophetia post patratam ascensionem paternae vocis imaginem praetulit, [Col. 0240C] qua redeuntem in coelum post victoriam Christum Pater alloquitur dicens: Joseph filius accrescens, utique in gentibus, quia cum ob incredulitatem Synagogae populum reliquisset, innumeram sibi plebem Ecclesiae ex omnibus gentibus ampliavit. Quod et David cecinit dicens: Reminiscentur, et convertentur ad Dominum universi fines terrae (Psal. XXI, 28) . Filius accrescens, et decorus aspectu: omnes enim superat illius pulchritudo, juxta quod et de ipso in Psalmis canitur: Speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) . Filiae decurrerunt super murum. Id est gentes vel Ecclesiae, quae crediderunt in Christum, hae super soliditatem fidei quasi super murum, pulchritudinis Christi accensae, discurrunt, ut verum sponsum per contemplationem [Col. 0240D] aspiciant, et osculo charitatis illi copulentur atque adhaereant. Sed objurgati sunt eum, quando falsis testimoniis calumniantes sanctum Domini opprimere Synagogae populi tentaverunt. Invideruntque illi habentes jacula. Neque enim quisquam in Joseph conjecit sagittas, vel aliquod vulneris telum, sed hoc specialiter evenit in Christo. Sedit in forti arcus ejus. Christus enim arcum suum et arma pugnandi posuit in Deo, qui fortis est propugnator; cujus virtute conciditur omnis nequitia perfidorum. Et dissoluta sunt vincula brachiorum ejus, quibus fratres eum vinctum ad Pilatum duxerunt, vel quibus eum suspensum ligno crucifixerunt. Recisa sunt enim ver manus potentis Jacob, hoc est, per manus omnipotentis [Col. 0241A] Dei Jacob, ex cujus ore ipse Dominus, bonus pastor, egressus est lapis et firmitas credentium in Israel. Deus patris tui erit adjutor tuus. Quis adjuvit Filium nisi Deus Pater, qui dixit: Jacob puer meus, suscipiet eum anima mea? Et omnipotens benedicet tibi benedictionibus coeli desuper, benedictionibus abyssi jacentis deorsum. Universa enim subjecit ei, coelestia per benedictionem coeli, et terrena per benedictionem abyssi jacentis deorsum, ut omnibus angelis et hominibus dominaretur. Benedictionibus uberum, id est sive duorum Testamentorum, quorum altero nuntiatus est, altero demonstratus. Sive benedictionibus uberum Mariae, quae vere benedicta erat; quia eadem sancta virgo de se Domino potum lactis immulsit. Unde illa mulier in [Col. 0241B] Evangelio ait: Benedictus venter qui te portavit, et ubera quae suxisti (Luc. XI, 27) .— Benedictionibus uberum et vulvae. Etiam benedicitur vulva ejusdem matris, illa utique virginalis, quae nobis Christum Dominum edidit, de qua Pater per Jeremiam prophetam dicit: Priusquam te formarem in utero, novi te, et antequam exires de vulva, sanctificavi te (Jer. I, 5) . Benedictiones patris tuis confortatae sunt benedictionibus patrum tuorum. Benedictiones, inquit, Patris tui coelestis, quae datae sunt tibi a summo coeli et abyssi, confortatae sunt, id est praevaluerunt, benedictionibus patrum tuorum. Ultra omne enim sanctorum meritum patriarcharum sive prophetarum convaluit benedictio omnipotentis Patris in Filio, ita ut ei nullus sanctorum aequetur. Donec veniret desiderium [Col. 0241C] collium aeternorum. Colles isti sancti sunt qui, Christi adventum prophetantes, magno cum desiderio incarnationem ejus exspectaverunt; de quibus Dominus dicit: Quia multi justi et prophetae cupierunt videre quae videtis (Matth. XIII, 17) . Hi ergo sancti dicti sunt colles propter excellentiam sanctitatis. Qui etiam aeterni vocantur, quia vitam consequuntur aeternam, nec intereunt cum mundo, sed esse creduntur aeterni. Fiant in capite Joseph, omnes scilicet benedictiones istae super Christo ponuntur, quas incarnatus accepit, et super verticem Nazaraei, de quo scriptum est: Quoniam Nazaraeus vocabitur (Matth. II, 23) , id est sanctus Dei inter fratres suos, quia ipse caput omnium eminens universorum sanctorum, quos etiam et fratres vocat in Psalmis.

[Col. 0241D] Benjamin lupus rapax, mane comedet praedam et vespere dividet spolia. Quibus dictis apostolus Paulus designatur, de Benjamin stirpe progenitus, qui mane rapuit praedam, id est in primordiis fideles, quos potuit, devastavit. Vespere autem spolia dividit: quia, fidelis postmodum factus, sacra eloquia audientibus descriptione mirifica dispensavit. Legimus quemdam ex doctoribus, ad urbem Hierusalem ea quae de Benjamin scripta sunt, referentem. Benjamin, inquit, filius doloris interpretatur. Hic sorte haereditatis eum locum accepit, in quo terrena est Hierusalem, quae nunc propter incredulitatem abjecta est atque repulsa. Haec enim in filiis suis sub persona Benjamin designatur. Nam sicut Benjamin [Col. 0242A] ultimam consequitur benedictionem, ita et idem populus ultimus est salvandus, posteaquam plenitudo gentium introierit. Dixit enim: Benjamin lupus rapax, lupus scilicet, quia ipse populus effudit sanguinem prophetarum atque justorum. Rapax autem propter aviditatem dicitur. Ex multa enim fame verbi Dei et inedia venit rapax, quia et ipse violenter diripuit regnum Dei. Hic autem mane comedit praedam. Mane illud tempus creditur quo legem accepit. Tunc mundo prima quidem illuminatio scientiae data est. Comedit autem mane, quia legem, quam mane accepit, comedit adhuc, et meditatur; licet sequens legem justitiae in legem fidei non pervenit. Ad vesperam autem dividet spolia. Vespere est illud tempus novissimum quo convertetur. Tunc [Col. 0242B] ergo dividet escam, tunc intelliget dividendam esse litteram ab spiritu, et tunc cognoscet quia littera occidit, spiritus autem vivificat. Quia ergo jam per gratiam Domini illummatus incipit in lege spiritalia a corporalibus dividere et separare, ideo dicitur, ad vesperam dividet escam, quod tota die in lege meditans ante non fecit.

Quaeritur autem de Jacob cur omnes quos de liberis et ancillis genuit, aequales honore filios et haeredes constituerit? Nisi ut ostenderet quod Christus Dominus omnibus gentibus, qui per fidem corpori ejus conciliantur, cunctis pari honore et gloria habitis coelestia praemia largiatur. Non est enim discretio: Judaeus an Graecus, barbarus an Scytha, servus an liber sit; quia per omnia et in omnibus Christus [Col. 0242C] est (Col. III, 11) . Propterea enim figuram servi Salvator noster et Dominus induit, et pro libero et pro servo servivit, ut omnibus credentibus in se aequale donum bonorum coelestium largiatur. Nec praefertur apud illum qui secundum carnem nobilior sit. Quicunque enim fidem promeretur, nullis maculis carnalis nativitatis offuscatur. Nam hoc ita futurum etiam per prophetam significatur, dicente Domino: Erit in diebus novissimis, effundam de spiritu meo super omnem carnem (Joel. II, 28) . Sequitur.

VERS. 23.— Vocavit autem Joseph fratres suos, dixitque eis: Post mortem meam visitabit vos Deus, [Col. 0242D] et ascendere vos faciet de terra ista ad terram quam juravit Abraham, Isaac et Jacob. Asportate vobiscum ossa mea de loco isto. Quid est quod tantus vir ossa sua ab Aegypto asportari praecepit? Non enim otiose mandasse credendus est. Qui prophetare potuit, non improvide ista praecepit. Cum enim esset in Dei creatoris devotione propensior, sciens ab ipso percepisse quod Aegyptum in tanta majestate gubernaret, noluit ut sibi honor, sed debitus Creatori deferretur: et ideo errorem post mortem suam expetiit auferri, perpendens, ab Aegyptiis causa vanitatis illicitum honorem impendi sibi post mortem, certus vanitatem vulgi mortuos magis ut deos venerari quam vivos. Et ideo ut esset alienus a vana superstitione Aegyptio rum, ne aliquando ad Dei injuriam ista fierent, praecepit [Col. 0243A] ossa sua asportari ab Aegypto; quod quidem et apostolos invenimus secutos, Paulum scilicet et Barnabam. Nam cum sacrificari sibi vidissent, scientes exosum esse Deo, sciderunt vestimenta sua dicentes: Quid facitis? Nam et nos homines sumus vobis similes (Act. XIV, 14) . Et sic compescuerunt turbas. Verum si cui spiritaliter interpretari placuerit, videlicet ut Joseph significet Dominum ac Redemptorem nostrum. Aegyptus, qui interpretatur tenebrae, Judaeam propter obscuritatem suae perfidiae; ossa ejus, virtutes fidei, quam Judaea retinere indigna, suis exigentibus tenebris ignorantiae, fuit; et fratres Joseph, sanctos apostolos, quorum figuram multis in locis obtinent; terram ipsorum, Ecclesiam ex gentibus, ubi fidem Salvatoris praedicarunt; [Col. 0243B] nos contradicere nolumus; sed suo judicio sine contentione delinquere decrevimus.

[Col. 0244A] Liber enim jam finem exposcit; clausula terminum petit. Unde in calce lectorem humiliter precamur ut si hoc opusculum lectione dignum duxerit, et utile si quid invenerit, auctorem quidem scriptionis Domino commendare non abnuerit, quia ejus est donum quod aliquid utilitatis ediderim. Nam si aliqua digna reprehensione repererit, nostrae stultitiae ac infirmitati deputet, quoniam non grata nec praesumptuosa, sed imperata potius describere conati sumus; et si de artificiosa compositione causatus fuerit, sciat quia prudentes viri non compta sed utilia in Scripturis requirunt, et eis non verba artificiosa, sed dicta proficua placent; quia sciunt quod non res pro verbis, sed verba pro rebus describendis sunt instituta.

Viginti et duas esse litteras apud Hebraeos in auctoribus divinarum Scripturarum reperimus, quod nullus qui eos legerit, ignorat. Secundum quarum numerum apud eos viginti et duo volumina supputantur: inter quae etiam hic liber Regum, de quo tractaturi sumus, comprehenditur. Qui in supputationibus eorum post Judicum in ordine tertius habetur. [Col. 0247C] In quo quidem volumine (quanquam nonnulli, scientiae spiritalis intelligentiae ignari, aut humanae solummodo sapientiae dediti, aiunt nihil aliud posse intelligi nisi superficies historiae, et praelia Regum, ac casus multorum), multa tamen sacramenta Christi et Ecclesiae variis scilicet modis continere videntur. Nam ab ipso exordio Regum, commutatum sacerdotium in Samuelem, reprobato Heli; et commutatum regnum in David, reprobato Saule: exclamavit praenuntiare novum sacerdotium novumque regnum, reprobato veteri, quod umbra erat futuri, in Domino Jesu Christo venturum. Nonne ipse David cum panes propositionis manducavit, quos non licebat manducare nisi solis sacerdotibus, in una persona utrumque futurum, idem in uno Jesu Christo regnum et [Col. 0247D] sacerdotium figuravit? Ipsa itaque Samuelis sacerdotis successio, novum, ut praedictum est, et sempiternum sacerdotium praefigurabat, qui est Jesus Christus, Heli sacerdote reprobato, id est Judaico sacerdotio abjecto, mater quoque ipsa Samuelis, quae prius fuit sterilis et posteriori fecunditate laetata, cujus etiam nomen, id est Anna, quod gratia ejus interpretatur, ipsam religionem Christianam, ipsam postremo Dei gratiam significat, quia nobis Christus oritur: ipsam quoque Ecclesiam, quae olim sterilis, nunc fecunda, in Dei laudibus laetatur. Sunt enim hujusmodi innumerabilia, quibus comprobatur quod liber iste spiritalibus floribus redolet et allegoricis significationibus pollet. De quibus (si Dominus dederit) describemus suis in locis per singula quae congruere [Col. 0248B] rationi videbimus in posterum. Haec scientibus pauca praelibata sufficiant: tandem, Domino favente, ad historiae seriem venire decrevimus. In qua quidem prius fundamenta ipsius historiae, ubi libuerit, imo ubi congruerit, et postmodum culmen spiritalis intelligentiae, verum etiam quibusdam in locis, moralis suavitatis harmoniam inserere nitimur, ut lector non solum contentus sit dictis historiae, [Col. 0248C] verum allegoriarum ac moralium melos decerpere possit salubriter. Sed prius notandum est quod bene post Judicum, ut diximus, ponitur Regum, videlicet quoniam nunc sunt praesules Ecclesiae, sed postmodum regnum: seu quia prius erit judicium, deinde sequetur sempiternum imperium. Ait enim sacra descriptio.

«Fuit vir unus de Ramathaim Sophim, de monte Ephraim, et nomen ejus Elcana, filius Jeroham, filii Eliu, filii Thau, filii Suph, Ephrataeus.» Quia enim in prolegomena, imo in isagoge polliciti sumus prius fundamenta historiae ponere, et postmodum culmen allegoriae, atque ubi gratum fuerit, moralitatis harmoniam inserere, ideoque primum dignum [Col. 0248D] fore arbitramur de generatione sancti Samuelis prophetae historiam praedicere, ut postmodum continuatim allegoriam ejus valeamus, Domino favente, dirigere. Elcana namque pater ipsius de stirpe Levi fuit, sed non de generatione Aaron sacerdotis: quod enim pater ejus de tribu Levi fuerit, Verba dierum manifestissime comprobant, ubi series generationis usque ad Levi perducitur. Dicitur enim filius fuisse «Jeroham, filii Eliu, filii Thau, filii Sophoniae, filii Elcana, filii Maath, filii Amasai, filii Elcanae, filii Joel, filii Azariae, filii Sophoniae, filii Thaath, filii Asir, filii Abiasaph, filii Core, filii Isaar, filii Levi» (I Par. VI) , et reliqui. Cujus generatio hic concordare comprobatur. Quam generationem in sequentibus spiritali intellectui concinnere conabimur. [Col. 0249A] Matrem quoque ejus de tribu Juda fuisse monstratur, in eo quod Ephrataeus vocatur. Ephrataeus ab Ephrata uxore Chaleb, quam constat fuisse de tribu Juda, dictus est. Ephrataeus ab Ephrata civitate, id est Bethlehem, quia Bethlehem prius Ephrata vocata est. Et si quem movet quod ab Ephraim, non ab Ephrata, Ephrataeus vocatur, unde in subsequentibus legitur (I Reg. XVII) quod David filius Ephrataei vocetur, cum liquido pateat eumdem Isai patrem David, non de Ephraim, sed de tribu Juda exstitisse: et probet eumdem Elcanam Ephrataeum ab Ephrata, non ab Ephraim dici. Hic inter medios cives Ephrem sortis exsistens, Ramathaim Sophim civitatem inhabitabat, unde Scriptura de monte fuisse Ephraim commemorat. Intra cunctas namque [Col. 0249B] tribus habitationem Levitarum fuisse non dubium est Ramathaim, ipsa est quae in Evangeliis Arimathia legitur, de qua fuisse Joseph eadem Evangelia comprobant (Matth. XXVII; Marc. XV; Luc. XXIII; Joan. XIX) . Est enim civitas in regione Tamnitica, juxta Diospolim. De qua notandum est, quod juxta Hebraicam veritatem non Ramathaim, sed Armatha sive Aramathaim (sicut in libris locorum legimus) habetur. Similiter etiam interpretationibus Hebraicorum nominum Aramathaim reperitur, quod nos ita legendum non dubitamus, unde et Armathia nuncupatur, et interpretatur excelsa duo vel eorum. Bene excelsa duo. Juxta historiam, ut quae intelligantur tribus, regalis, videlicet et sacerdotalis, id est Juda et Levi, ex quibus exstitit pater ejus et [Col. 0249C] mater. Sophim, Speculator dicitur: speculatores hic fortassis prophetae intelliguntur, quorum filius Elcana fuerit.

«Et habuit duas uxores: nomen uni Anna, et nomen secundae Phenenna. Fueruntque Phenennae filii, Annae autem non erant liberi.» Convenienter igitur Annae sterilitas commemoratur, cujus partus celebrior futurus erat instar priorum patrum, ut majus gaudium post longum moerorem de percepta fecunditate parentum insinuetur. Sicut enim Abraham patriarchae legitima uxor, quam primitus duxit, Sara videlicet, primum sterilis fuit, Agar Aegyptia generante filium: et sicut Jacob serviente socero suo pro Rachel uxore, ipsa Rachel sterilis fuit, sorore ejus Lia liberos gignente (Gen. II; Gen. XVI; Gen. XXIX, XXX) : ita et Elcanae melior uxor quae prophetam genuit, sterilis primum fuit, postea autem per Domini gratiam fecunda, ut tali ortu magnus futurus propheta etiam monstraretur.

«Et ascendebat vir ille de civitate sua statutis diebus, ut adoraret et sacrificaret Domino exercituum in Silo,» etc. Silo civitas est in tribu Ephraim, in quo loco arca testamenti mansit et tabernaculum Domini, a temporibus Josue filii Nun (Jos. XIII, XIV, XV) . Postquam vicerat gentes quae terram repromissionis possederant, usque ad tempora Samuelis. Narratur enim in libro Jesu Nave, quod praedictus dux sorte ibi missa coram Domino, terram repromissionis singulis tribubus distribuerit. [Col. 0250A] Est autem Silo in nonagesimo milliario, Neapoleos in regione Arabithena. Sed et Judae patriarchae filium Sela appellatum legimus (Gen. XXXVIII) . Ad hanc ergo ascendit Elcana cum domo sua, statutis diebus secundum legem, ut adoraret, et sacrificaret Domino exercituum. Quod autem dicit statutis diebus, hoc est tribus festivitatibus, Pascha videlicet et Pentecoste, et solemnitate tabernaculorum, unde Dominus in Exodo praecepit, dicens: «Tribus vicibus per singulos annos mihi festa celebrabitis (Exod. XXIV) .» Et item: «Ter, inquit, in animo apparebit omne masculinum tuum coram Domino Deo tuo, in loco quem elegerit Dominus Deus tuus (Exod. XXIII) .» Ergo in Silo cum esset eo tempore arca Domini, ibi hic Elcana cum esset ipse Levita, [Col. 0250B] post oblatas victimas, cum uxoribus et filiis atque filiabus pariter vescebatur.

«Deditque Phenennae uxori suae et cunctis filiis ejus et filiabus partes. Annae autem dedit partem unam tristis, quia Annam diligebat. Dominus autem concluserat vulvam ejus. Affligebat quoque eam aemula ejus, et vehementer angebat, in tantum, ut exprobraret quod conclusisset Dominus vulvam ejus,» et reliqua. Nam quod ait, «deditque Phenennae uxori suae, et cunctis filiis et filiabus, partes:» hae partes, partes sacrificiorum, quas de immolatis dedit, intelliguntur secundum consuetudinem legis. Quanquam opinio Judaeorum, vestes intelligi velit, «Annae autem dedit partem unam,» [Col. 0250C] inquit, «tristis.» Tristis videlicet erat, quia Dominus concluserat vulvam ejus. In hoc vero quod subjunxit: «Affligebat quoque eam aemula ejus,» etc., demonstratur quod sicut Saram sterilem Agar concipiens despexit: ita et Annam sterilem Phenenna prole fecunda aemulabatur. Malorum enim est solatium, vitam bonorum carpere. Porro illa flebat, et non capiebat cibum laeta corporeum, sed secundum prophetam, «Fuerunt illi lacrymae panes die ac nocte, et potum suum cum fletu temperabat (Psal. XLI) .»

«Surrexit autem Anna postquam comederat in Silo et biberat, et Heli sacerdote sedente super sellam ante postes templi Domini.» Heli iste summus sacerdos erat, et post Samson populum [Col. 0250D] Israel regebat (ut in Hebraeorum libro invenitur) annis quadraginta: secundum Septuaginta autem interpretes annis viginti.

«Cum esset amaro animo, oravit Dominum flens largiter, et votum vovit, dicens: Domine exercituum, si respiciens videris afflictionem famulae tuae, et recordatus mei fueris, nec oblitus ancillae tuae, dederisque servae tuae sexum virilem, dabo eum Domino omnibus diebus vitae ejus,» et reliqua Recordabatur forsan verborum beati Job, quibus dixit: «Qui deridetur ab amico suo sicut ego, invocabit Dominum et exaudiet eum, quia ipse laborem et dolorem suorum considerat (Job. XII) .» De quo scriptum est: «Tibi, Domine, derelictus est pauper [Col. 0251A] pupillo tu eris adjutor (Psal. XIX) .» Cui vota justorum sunt placabilia et oculi ejus ad preces eorum.

«Factum est ergo cum illa multiplicaret preces coram Domino, ut Heli observaret os ejus. Porro Anna loquebatur in corde suo, tantumque labia illius movebantur, et vox penitus non audiebatur. Aestimavit igitur eam Heli temulentam, dixitque ei: Usquequo ebria eris? Digere paulisper vinum quo mades. Respondens Anna, Nequaquam (inquit), domine mi. Nam mulier infelix nimis ego sum, vinumque et omne quod inebriare potest non bibi, sed effudi animam meam in conspectu Domini. Ne reputes ancillam tuam quasi unam de filiabus Belial, quia ex multitudine doloris et moeroris mei [Col. 0251B] locuta sum usque in praesens.» Belial interpretatur absque jugo. Nota quod hi qui ebrietatem sectantur, filii Belial vocitentur: hoc loco impletur illud quod scriptum est, «Homo videt in facie, Deus autem intuetur cor (I Reg. XVI) ,» quia Heli tantum os deprecantis Annae intuebatur, et vocem ejus penitus non audiebat, sed motum labiorum cernebat, aestimabat ebriam esse. Illa autem, quia sursum elevabat cor et confitebatur Domino in toto corde suo, respexit Dominus ad orationem ejus, et non sprevit preces illius. Nobisque optimus modus orandi ad exemplum datus est (sicut in sequentibus plenius dicturi sumus), ut non in multiloquio formemus preces nostras ad Dominum, sed in compunctione cordis et effusione lacrymarum, nos exaudiri ab eo [Col. 0251C] credimus: quia «sacrificium Deo est, spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum Deus non spernit (Psal. L) .» Quod tunc digne fit, si, oratione completa, nos in eodem tenore justitiae permanebimus. Unde et sequitur.

«Et abiit mulier in viam suam et comedit, vultusque illius non sunt amplius in diversa mutati. Et factum est post circulum dierum, concepit Anna et peperit filium, vocavitque nomen ejus Samuel, eo quod a Domino postulasset eum.» Post circulum ergo dierum, id est post anni reditum, peperit Anna puerum, vocavitque nomen ejus Samuel. Samuel qui interpretatur postulatio Dei, sive nomen ejus Deus, quia auctor nativitatis ejus Deus erat, qui ab sterili exoratus concessit habere filium, qui [Col. 0251D] dignus haberetur in templo Dei cunctis diebus assistere ad servitium ejus. Qui superius non solum vir, sed vir unus appellatur, quia videlicet non in diversa vagabundus, vel mobilis atque instabilis, sed firmus atque inconcussus persistens vir unus erat. Et non solum vir unus dicitur ille, qui firmus perseverat, sed omnes competentes unus dicuntur, unam sapientiam omnes habentes, qui unum Christum Jesum confitentur, in uno Spiritu Dei replentur. Unusquisque insipientium non est unus, sed multi. Unde Scriptura: «Stultus ut luna mutatur (Eccl. XXVII) .» Luna cum videtur una esse per substantiam, per mutationem dierum semper ipsa alia est et diversa. Sic et peccatores, qui mutantur a [Col. 0252A] sapientia et scientia, et diversa concupiscunt, instabiles efficiuntur in omnibus viis suis. Ecce historiam praelibavimus, sed spiritualem intellectum necesse est ut breviter tandem tangamus: Vir enim iste Elcana, qui interpretatur Dei possessio, figuram gestavit unici Filii Dei, qui vera et specialis est Dei Patris possessio. De ipso namque per Salomonem dicitur: «Dominus possedit me initio viarum suarum (Prov. VIII) .» Et Pater de ipso: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III et XVII) .» Et idem Filius in Evangelio: «Pater in me manens, ipse facit opera: qui bene vir unus dicitur (Joan. XIV) .» Unus autem appellatur Deus, non de numero, sed quia nunquam a semetipso alter efficitur, ideo nunquam mutatur. Unde [Col. 0252B] Psalmista: «Tu autem idem ipse es et anni tui non deficient (Psal. CIV) .» Armathaim Sophim, quae interpretatur excelsa vel specula, coelestem significat Jerusalem. De qua ad nos veniens, eamdem speculationem et docuit, imo et ad eamdem possidendam sua morte reparavit. In qua ipse sedens ad dexteram Patris, interpellat pro nobis secundum quod Apostolus ait: «Advocatum habemus apud Patrem, Jesum Christum justum (I Joan. II) ,» etc. Qui bene filius dicitur, filii Jeroham, filii Eliu, filii Suph Ephrataeus. Jeroham quippe misericors interpretatur: Eliu vero, Deus meus: Suph, effundens: quae nomina, sicut nobis videtur, jure ad Deum Patrem referuntur. Ipse est misericordia nostra, quia sua miseratione actum est, ut unigenitus Filius ad nos veniens, suo [Col. 0252C] cruore nos redimeret, juxta quod Apostolus ait: «Sic enim dilexit Deus mundum, ut Unigenitum suum daret pro nobis (Joan. III) .» Qui in passione, pro nobis laborans, aiebat: «Deus meus, Deus meus, ut quid me dereliquisti? (Psal. XXI.) .» Unde Suph effundens dicitur, quia ad nos sinus suae pietatis eum de coelestibus effudit, ut semetipsum exinaniret, atque quodammodo effunderet, et genus humanum liberaret. Unde per Salomonem in Canticis canticorum dicitur: «Unguentum effusum est nomen tuum (Cant. I) .» Nomen ergo Dei unguentum effusum est, quando ab immensitate divinitatis suae, ad naturam nostram se exterius effudit, et ab eo quod erat invisibilis, visibilem se reddidit. Si enim se non effunderet, nequaquam nobis se innotesceret. De qua [Col. 0252D] effusione Paulus ait: «Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit (Philip. II) ,» et reliqua. Quod Paulus ait exinanivit, hoc Salomon dixit, effudit. Qui jure Ephrataeus dicitur, Ephrataeus frugifer interpretatur. Quod bene eidem unigenito Dei Filio convenit: ipse enim omnibus donis Spiritus sancti et virtutibus abundans habetur. Hinc Isaias ait: «Requievit super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis (Isa. II) ,» et reliqua. Sequitur: «Habuitque uxores duas, nomen uni Phenenna, et nomen secundae Anna. Fueruntque Phenennae filii. Annae autem non erant liberi,» et reliqua. Istae duae uxores, [Col. 0253A] Anna videlicet, quae interpretatur gratia, et Phenenna, quae dicitur conversio, geminae plebis, hoc est Ecclesiae gentium et Synagogae, praetenderunt imaginem. Phenenna namque Synagogae typum praelibabat quae fecunda primum in filiis exstitit, quos Deo per praedicationem legis generare videbatur. Sed quia conversa est a fide patriarcharum et prophetarum ad infidelitatem, infecunda permanet. Anna vero sterilis, quae interpretatur gratia, Ecclesiam significabat gentium, quae gratia sancti Salvatoris cognoscitur esse redempta. Juxta quod Apostolus ait: «Gratia enim Dei salvi facti estis per fidem, et non ex vobis, donum Dei est (Ephes. II) .» Et iterum: «Vocabo non plebem meam, plebem meam, et non misericordiam consecutam misericordiam [Col. 0253B] consecutam (Rom. IX) ,» etc. Quae sterilis dicitur, juxta quod scriptum est: «Laetare, sterilis, quae non paris; erumpe et clama, quae non parturis, quia multi filii desertae, magis quam ejus quae habet virum (Isa. LIV) .» De qua etiam Psalmista ait: «Qui habitare facit sterilem in domo, matrem filiorum laetantem (Psal. CXII) .» Quae olim sterilis a fecunditate prolis spiritualis, nunc Deo spirituales filios per fontem baptismatis, et gratiam Spiritus sancti gignere non desistit. De qua in Canticis canticorum Apostoli dicunt: «Soror nostra parvula est, et ubera non habet (Cant. VIII) .» Quid faciemus sorori nostrae, in die quando alloquenda est: Parvula, inquiunt, est quia mysterium praedicationis nondum sufficit subire, ut filios generans ab intimis mysteriis, [Col. 0253C] vel ut ex uberibus nutrire possit. Quid ergo tibi videtur, o Synagoga, de sorore nostra faciendum, quando alloquenda est, id est per verbi mysterium ducenda ad fidem, ut quae modo sterilis videtur possit fecunda spiritualiter filios generare? Synagoga tacente, ipse sponsus sive Apostoli quid fieri debeat, respondent: Si murus est, aedificemus super eum propugnacula argentea, id est scientiam divinarum Scripturarum, ut possit non solum protegere infirmos, sed etiam docere indoctos, ne semper sterilis permaneat. Ista enim quanquam tunc uxor esset in praedestinatione divinae gratiae, juxta quod sponsus loquitur de ea: «Equitatui meo in curribus Pharaonis assimilavi te, amica mea (Cant. I) ,» id est, tu adhuc in curribus Pharaonis subintus serviebas, [Col. 0253D] subintus currebas in gentilitate, sed ego attendi quid de te per praedestinationem fecit: «Equitatui meo te assimilavi,» id est electis meis te similem attendi. Tamen quia nondum sponsus eam proprio sanguine redemerat, nec desponsaverat, sterilis habebatur, quia ei per fidem conjuncta non erat, sed Synagoga ei quodammodo filios per legem, ut diximus, parere videbatur. Haec enim breviter tangendo, ut diximus, sed in consequentibus post aliqua quae interpolata videntur, in historia prolata plenius describere conabimur. Erant alibi duo filii Heli, Hophni et Phinees, sacerdotes Domini. Quia historia luce clarius patet, ad spiritalem intellectum transducimur. Hophni namque, qui interpretatur [Col. 0254A] discalceatus sine insania conversionis: et Phinees quoque, qui dicitur os mutum, scribas et Pharisaeos significant Judaeorum. Qui bene filii Heli dicuntur, qui typum tenebat sacerdotii Judaeorum propter sacrificia carnalia legis et sacerdotii ipsorum. Ipsi enim scribae et Pharisaei dum suam, juxta Apostolum (Rom. X) , voluerunt statuere justitiam, et justitiae Dei contemnentes, noluerunt esse subjecti, nec ipsum recipere quem lex et prophetae praedixerunt esse venturum, degenerantes a fide patriarcharum et prophetarum, ad insaniam infidelitatis conversi, os mutum meruerunt habere, a vero sacerdotio Christi et confessione veri sacerdotis, de quo scriptum est: «Juravit Dominus et non poenitebit eum, tu es sacerdos in aeternum secundum [Col. 0254B] ordinem Melchisedeh (Psal. CIX) .» Et quia Ecclesiam sibi, proprie quae Christo debebatur, qui erat verus sponsus, tanquam propriam vindicare voluerunt, et noluerunt suscitare semen fidei in nomine defuncti fratris, id est Christi, juxta quod in lege scriptum erat, non meruerunt esse in sorte eorum. De quibus ait Apostolus: «Et calceati pedes in praeparatione Evangelii pacis (Ephes. VI) .» Et de quibus per prophetam dicitur: «Quam speciosi pedes eorum qui annuntiant bona (Rom. X) .» Et ideo nudi et discalceati a vera fide et dignitate sacerdotii remanserunt. Quod pertimescebat agere Joannes quando dicebat eis, «Non sum ego Christus: venit enim fortior me post me, cujus non sum dignus ut solvam corrigiam calceamenti ejus (Joan. I) .» Ac si diceret: Ego redemptoris [Col. 0254C] vestigia denudare non valeo, quia nomen sponsi mihi immeritus non usurpo. Quod quia scribae et Pharisaei indebite usurpare conati sunt videlicet nomen sponsi sibi et non Christo tribuere, et insuper e contrario contempserunt, imo in faciem conspuere non dubitaverunt: jure nomen illorum dicitur domus discalceati, sicut in lege scriptum est (Deut. XXV) . Ac per hoc nudi remanserunt ab omni dignitate, et discalceati ab exemplis patriarcharum et prophetarum. Unde Silo quidem eis congruit, ubi sacerdotes fuisse leguntur. Silo namque dimissio ejus, vel petitio interpretatur: quia enim ipsi expetierunt Pilatum, ut dimitteret Barabbam, et Jesum traderet eis (Matth. XXVII) . Unde ad insaniam crudelitatis conversi, clamabant dicentes: «Si dimittis eum, non es [Col. 0254D] amicus Caesaris (Joan. XIX) .» Et item: «Crucifige, crucifige eum (Luc. XXIII) .» Merito dimissi fuerunt, et derelicti a Deo, exuti ab omni bonitate, traditi sunt gentibus, et amiserunt sacerdotium et regnum, et torpore infidelitatis nudi, frigescunt inter gentes. Sequitur: «Dedit ergo Elcana Phenennae et filiis ejus et filiabus partes. Annae autem dedit partem unam tristis, quia Annam diligebat.» Jam enim superius inculcavimus quod Phenenna typum tenuit Synagogae, quae a Deo quidem partes cum filiis et filiabus (quantum juxta anagogen pertinet) percepit, videlicet temporalia bona terrae promissionis. Juxta quod per Psalmistam dicitur: «Dedit eis regiones gentium et labores populorum possederunt, ut custodiant [Col. 0255A] justificationes ejus, et legem ejus requirant (Psal. CIV) :» et quia primum credita sunt illis eloquia Dei, et legislatio, et testamentum, et repromissio, et reliqua. Quanquam ingrata fuisset, Annae autem dedit partem unam tristis. Pars enim ista quam conditor rerum Annae, hoc est Ecclesiae gentium contulit, naturale ingenium possumus accipere, per quod Deum agnoscere poterat. De quo praedicator egregius ad Romanos describens ait: «Invisibilia enim ipsius a creatura mundi, per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur (Rom. I) .» Sempiterna quoque ejus virtus ac divinitas: unde de sapientibus hujus mundi praemisit, dicens: «Quia quod notum est Dei, manifestum est illis (Ibid.) .» Deus enim illis manifestavit, sed bene ait, tristis, quia Dominus [Col. 0255B] concluserat vulvam ejus. Denique quia spiritualiter Deo generare filios non poterat anxie ferebat, scilicet quia nondum advenerat tempus miserendi ejus, ut a sua sterilitate aperiretur, et spirituali gratia fecundaretur. Cujus fecunditatem longe considerans Isaias, clamabat: «Laetare, sterilis, quae non paris (Isa. LIV) ,» et reliqua. Post hanc sterilitatem, tristis erat Ecclesia, quia non solum non pariebat filios, verum etiam a gratia Dominicae incarnationis, et ab amissione legis sterilem se videbat. Sed ut hoc perpendere potuisset, per naturale ingenium intellexit. Quia ipsam Dominus diligebat, scilicet non qualis tunc erat, sed qualis in praedestinatione futura erat. Sed quia hanc praedestinationem et futuram gratiam Synagoga ignorabat, gentilitatem despiciebat, [Col. 0255C] et insuper etiam odio insequebatur. Nam sequitur: «Affligebat quoque eam aemula ejus, et vehementer angebat, intantum, ut exprobraret quod conclusisset Dominus vulvam ejus.» Nulli igitur legenti dubium est, quod Synagoga Judaeorum Ecclesiam gentium persecuta est, et propter idololatriae cultum contemnebat et exprobrabat. Denique etiam ipsa primitiva Ecclesia ignorans mysterium salvationis ipsius, Petrum redarguere volebat, quare ingressus esset ad Cornelium et manducaret cum gentilibus. Sed Petrus cum divinam gratiam eis retulisset, glorificaverunt Deum (Act. II) . De qua etiam despectione idololatriae, Ecclesia ex gentibus Synagogae respondit, dicens: «Noli me considerare quod fusca sim, quia decoloravit me sol (Cant. I) .» Ac si aperte [Col. 0255D] dixisset: Inde fusca sum, unde peccatrix, quia me sol decoloravit, id est creator meus in errore positam me deseruit, et radios suae districtionis subtraxit. Ego in errorem lapsa sum, unde et subjungit: «Filii matris meae pugnaverunt contra me (Ibid.) .» Filii matris, immundi intelliguntur spiritus, quia ab una gratia benignitatis et potentiae Dei, nos et angeli conditi sumus. Et ex eo quod rationales sumus, quasi quamdam societatem fraternitatis habemus: quia tamen cadentes angeli, et ante adventum Salvatoris, et quotidie contra Ecclesiam gentium bellum gerunt, dicat: «Filii matris meae pugnaverunt contra me.» Ac si dicat, quia creator meus in gentilitate me deseruit, «filii matris meae pugnaverunt contra me.» [Col. 0256A] Noli me despicere, o Synagoga, quia si nigra sum per meritum, formosa sum per divinae praedestinationis gratiam. Sed ideo Synagoga contemnit Ecclesiam, quia attendebat qualis erat, sed ignorabat, ut diximus, qualis futura erat. Verum postea considerans Ecclesiam per naturale ingenium ornatam, divina scilicet illustratam gratia venire ad Christum, ait: «Quae est ista, quae ascendit per desertum sicut virgula fumi, ex aromatibus myrrhae et thuris, et universi pulveris pigmentarii?» (Cant. CXI.) Nam admiratur quomodo gentium populus, nullo circumcisionis mysterio emundatus, nullis prophetarum admonitionibus instructus, subito ab infimis voluptatibus per desertum gentilitatis et idololatriae, ad alta virtutum culmina, et ad amplexus sponsi ascendisset. [Col. 0256B] Et bene ait: «Sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris, et universi pulveris pigmentarii,» id est igne amoris accensa, vel omni nisu virtutum ad coelestia tendit. Per myrrham, mortificatio carnalium voluptatum. Per thus, puritas orationum: et in diversis pulveribus pigmentarii omnium virtutum odor accipitur. Unde alibi stupens Synagoga dicit, «Nescivi, anima mea conturbavit me, propter quadrigas Aminadab (Cant. VI) .» Ac si dixisset, Nescivi, o Ecclesia gentium, dona gratiae spiritualis in te esse, sed anima mea conturbavit me propter inductionem Novi Testamenti, et evangelicae quadrigae. Aminadab quippe interpretatur populus meus spontaneus, id est Christus qui sponte gratiam suam contulit Ecclesiae, qui per totum jam vehitur orbem. [Col. 0256C] Sed quia eamdem gratiam nondum adhuc perceperat Ecclesia, sed sterilis permanebat et tristabatur, recte subinfertur: «Porro illa flebat, et non capiebat cibum. Dixit ergo ei Elcana vir suus: Anna, cur fles? et quare non comedis? et quamobrem affligitur cor tuum: Nunquid non ego melior sum tibi quam decem filii?» Ait enim: «Porro illa flebat et non capiebat cibum.» Hoc est quod beatus Job ex eadem Ecclesia gentium, quae adventum sui Redemptoris desiderabat loquitur, dicens: «Nunquid rugiet onager cum habuerit herbam?» (Job. VI.) Quid per onagrum, id est agrestem asinum, nisi gentilis populus designatur? quem sicut natura extra stabula disciplinae edidit, ita vagus in voluptatum suarum campo permansit. Vita namque beati Job attestante, cognoscimus [Col. 0256D] exspectasse Redemptoris adventum multos etiam ex gentilibus. Herba ergo onagri est haec ipsa mediatoris incarnatio, per quam ipsa gentilitas jam satiatur. Quia enim per prophetam dicitur: «Omnis caro fenum, universitatis conditor ex nostra substantia carnem sumens fenum fieri voluit, ne nostra in perpetuum fenum caro remaneret (Isa. XL) .» Tunc ergo herbam onage. invenit, cum gentilis populus gratiam divinae incarnationis accepit. Sed quia diu vota electorum gentilium dilata sunt, longo tempore redemptionem suam exspectando gemuerunt, et non meruerunt eamdem gratiam percipere, qua fecundarentur et saturarentur illo cibo de quo Dominus ait: «Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem [Col. 0257A] meum, in me manet, et ego in eo (Joan. VI) .» Bene dictum est: «Porro Anna flebat, et non capiebat cibum.» Et quia Ecclesia perseveravit in prece pro eadem Redemptoris gratia, tandem ipse per mysterium suae incarnationis consolationem adhibuit. Unde et dicitur: «Anna, cur fles? nunquid non ego melior tibi quam decem filii?» Verum est, inquam, verum quod loquitur sermo divinae consolationis: melior est Ecclesiae vir suus, Dominus scilicet Christus, quam decem filii. Decem namque filii illi significantur, quos per legem Synagoga Deo edere videbatur, sed multoties plus eum diligit, imo gratiam Evangelicae praedicationis, quae per ipsum data est, quam illos quos carnaliter pariebat. Diligit ipse Ecclesiam, et diligitur. Scriptum namque est: «Dilectus meus [Col. 0257B] mihi, et ego illi (Cant. II) .» Adeo diligit Ecclesia Christum, ut non solum omnia contemnat pro ipso, adversa scilicet et prospera mundi, verumetiam mori non formidet pro dilectione ejus. De cujus dilectione (quanquam aliter intelligatur) in Canticis canticorum dicitur, «Fortis est ut mors dilectio (Cant. VIII) ,» sed quia Ecclesia in eadem gratia atque dilectione quam percepit, perseveravit, recte quibusdam interpositis de ipsa dicitur, vultusque ejus non sunt amplius in diversa mutati. Nequaquam enim Ecclesia a cognitione fidei, et dilectione sui Redemptoris immutata est, neque evelli in diversa declinando potuit, ab ipsa devotionis gratia quam percepit. Caeterum quantum ad historiae fidem pertinet, bene ait: «Vultusque ejus non sunt amplius [Col. 0257C] in diversa mutati.» Videlicet quia quod ad Deum postulavit, ex fide credens, adipisci se non dubitavit: sive quia in vero affectu compunctionis permansit, usque dum adepta esset quod postulavit. Hic enim datur exemplum orandi, quia videlicet quisquis exaudiri desiderat, talis debet perseverare, qualis in oratione inveniri se exoptat. Et si semel compunctionis gratiam percipit per puritatem mentis, debet in eadem munditia mentis persistere, et a nullo deviare per lasciviam, donec ad affectum voluntatis, quod petit, perveniat. Imo donec prolem divinae contemplationis consequatur. Et si hoc voluerit non sufficit semel compungi, sed sedulo per compunctionis gratiam emundari, juxta quod per Psalmistam dicitur: «Constituite diem solemnem in confrequentatione, [Col. 0257D] usque ad cornu altaris (Psal. CXVII) .» Dies solemnis est Domino, compunctio cordis nostri. Sed tunc in confrequentatione dies constituitur, cum ad lacrymas pro amore Domini assidue mens movetur. Cui velut si diceremus, quandiu? subjungit, dicens «usque ad cornu altaris.» Cornu altaris est exaltatio sacrificii interioris, hoc est contemplatio divinae visionis. Inde est quod anima quae jam per amorem compungi desiderat, in Canticis canticorum, ait: «Osculetur me osculo oris sui (Cant. I) .» Toties enim anima osculatur Deum, quoties in ejus amore compungitur. Ait enim, «Osculetur me osculo oris sui.» Ac si aperte dicat: «Tangat me gratia compunctionis suae,» vel certe, «osculum oris ejus [Col. 0258A] est» perfectio pacis intimae, ad quam cum pervenerimus, nihil remanebit amplius quod quaeramus. Et ideo debemus in eadem gratia compunctionis tanquam Anna permanere, et non vultum in diversa mutare, donec perveniamus ad prolem divinae contemplationis. Nos hactenus ista de Elcana, et duabus uxoribus ejus, ac partibus earum, et caetera quae inseruimus, prout intelligere potuimus, et a traditore didicimus, describere conati sumus. Quae si cui displicuerint, et melius invenire potuerit: nos sequenda judicavimus, quia magis decrevimus alterius sensum sequi, quam pertinaciae deservire. Caeterum, his descriptis, ad ea quae sequuntur, Domino favente, stylum vertere conabimur: sed prius notandum quia nonnulli juxta ethicam disciplinam, id est moralem [Col. 0258B] quam aliter tropologiam nominant, Elcanam, qui interpretatur Domini possessio, sanctum quemlibet et perfectum praedicatorem intelligi volunt, cujus mentem Dominus possidet. Per duas vero uxores, Phenennam videlicet et Annam, activam et contemplativam vitam designant, Phenenna namque fecunda in filiis, quae dicitur conversio, activam; Anna vero sterilis, quae interpretatur gratia ejus, contemplativam designat vitam. Activa enim vita est, panem esurienti tribuere, verbo sapientiae nescientem docere, errantem corrigere, ad humilitatis viam superbientem proximum revocare, infirmantis curam gerere, quae singulis quibusque expediant, dispensare. Quae non immerito significatur per Phenennam fecundam, quae interpretatur conversio, quia activa [Col. 0258C] multas habet actiones quibus subvenire potest proximis. Ad quas necesse est, ut sollicite convertatur. Est enim fecunda in filiis et filiabus, quia fortia licet infirma videantur, in comparatione contemplationis gignit opera pariter infirma, quae significantur per filios et filias. Contemplativa vita est vero, charitatem Dei quidem et proximi, tota mente retinere, sed ab exteriori actione quiescere, soli desiderio conditoris inhaerere, ut nihil jam agere libeat, sed calcatis curis omnibus ad videndam faciem sui conditoris animus inardescat. Haec enim significatur per Annam, quae interpretatur gratia, sed sterilem. Bene itaque sterilis dicitur, quia contemplativa vita prout est nullus penetrare valet. Sive quia nullus eam perfecte praedicare sufficit quod sentit, ut eam praedicando [Col. 0258D] plures filios gignere possit. Unde non immerito per Annam, quae interpretatur gratia, figuratur: quia nemo ad ipsam pervenire sufficit, nisi per divinam gratiam. Sed bene duas uxores habuisse describitur, quia perfectus quilibet praedicator non est, nisi utramque vitam exercere noverit. Debet ex amplexibus Phenennae, transire ad complexus Annae: quia debet se prius exercere in activa, ut dum multos filios generaverit, possit postmodum ad contemplativam vitam arctius accingi, et toto desiderio in ejus contemplatione immorari, et perfecta opera gignere. Quibus uxoribus et filiis et filiabus partes tribuet: quia summus vir sive infirma, seu creaverit fortia opera, semper studet et in activa et in contemplativa vita desudans [Col. 0259A] amplius laborando, virtutibus virtutes subnectere ut perfectus inveniatur quandoque in contemplatione. Et ideo qui vult effici possessio Dei, has duas ducat uxores: activam scilicet primum, ac deinceps transeat ad contemplativam. Seu, ut aliter dicamus, conjungat sibi eam, quae nobilior est, Annam, hoc est gratiam. Haec enim prima conjungitur homini per fidem, ubi Apostolus ait: «Gratia enim Dei salvi facti estis per fidem (Ephes. II) .» Secundo conjungatur Phenennae, id est conversioni, quia post gratiam credulitatis, sequi debet emendatio morum. Prima filios generat Phenenna, quia primi fructus proferuntur per conversionem. Nisi enim convertamur a malo, non poterimus effici patres de Anna, et generare Samuelem, qui hic interpretari potest, ubi [Col. 0259B] ipse Deus. Ubi enim spiritus gratiae est, ibi dicitur Deus. Unde Paulus ait: «Et cadens in faciem, adorabit Deum, dicens: Vere, Deus in vobis est (I Cor. XIV) .» Et ideo nisi praecedant opera conversionis, non possumus dona divini Spiritus generare. Et hoc orandum est sed sciendum est quia Deus non voce tantum invenitur, sed corde. Unde beatus Job loquitur, dicens: «Quis mihi tribuat auditorem, ut desiderium meum Omnipotens audiat?» (Job. XXXI.) Non ait, preces, sed «desiderium meum.» Vere quippe postulatio non in voce oris est, sed in cogitationibus cordis. Hinc est quod ad Moysen dicitur: «Quid clamas ad me? (Exod. IV) » cum penitus nihil loqueretur. Hinc est quod Anna superius ore quidem tacuit, et tamen tot sui desiderii voces emisit. Sicut scriptum [Col. 0259C] est: «Porro Anna loquebatur in corde suo, tantumque labia illius movebantur.» Hinc Dominus in Evangelio dicit: «Intra in cubiculum tuum et, clauso ostio, ora Patrem tuum, et Pater tuus, qui videt in abscondito, reddet tibi (Matth. VI) .» Clauso quippe ostio, petit in cubiculo, qui tacenti ore in conspectu supernae pietatis fundit affectum mentis. Et vox auditur in abscondito, cum per sancta desideria silenter exauditur. Unde dicitur: «Desiderium pauperum exaudivit Dominus.» Et quia Anna ita Dominum postulavit, exaudiri pro filio promeruit. «Quae concepit et peperit filium, vocavitque nomen ejus Samuel, eo quod a Domino postulasset eum (Psal. IX) .» Sic nimirum sancta Ecclesia orans per naturalem intellectum, gratiam fidei et mysterium incarnationis, [Col. 0259D] corde concepit, et ore confessionis gignere promeruit. Nam, juxta Apostolum: «Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) .» Hinc est quod ad Cornelium angelus ait: «Corneli, exauditae sunt orationes tuae, et eleemosynae tuae in conspectu Dei (Act. X) ,» etc.—«Quem filium vocavit (inquit) Samuelem.» Samuel, qui interpretatur nomen ejus Deus, Annae videlicet primogenitus et prophetiae gratia decoratus, quis alius intelligendus est, nisi Dominicus homo, Dominus scilicet ac Redemptor noster? De ipso enim scriptum est: «Omnipotens ipse veniet et salvabit nos (Isa. XXXV) .» Ipse etiam propheta dictus est, juxta quod Moyses ait: «Prophetam suscitabit Dominus Deus, tanquam [Col. 0260A] meipsum audietis (Deut. XVIII; Act. III, 7) , et reliquis denique ipse de semetipso dicit: «Non est propheta sine honore, nisi in patria sua (Matth. XIII) .» Cui itaque Samuelis valde congruit interpretatio nominis, quia ipsum Deum et hominem confitetur omnis Ecclesia. De qua subnectitur.

«Et adduxit eum secum, postquam ablactaverat, in vitulis tribus, et tribus modiis farinae, et amphora vini, et adduxit eum in domum Domini in Silo.» Bene ait: «Postquam ablactaverat,» quia videlicet Anna, id est sancta Ecclesia ex nationibus. De quibus Dominus ait: «Et alias oves habeo quae non sunt ex hoc ovili, et illas oportet me adducere, et vocem meam audient (Joan. X) .» Prius lacte enutrivit filium, quem corde concepit per fidem, id est [Col. 0260B] simplici intellectu in suis auditoribus. De quo Paulus apostolus ait: «Lac vobis potum dedi, non escam (I Cor. III) .» Scilicet quia mysterium incarnationis et crucis et praecepit et praedicavit. Unde idem egregius praedicator iterum dicit: «Nihil me judicavi scire inter vos, nisi Christum Dominum Jesum, et hunc crucifixum: Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam (I Cor. II) .» Et recte «in vitulis tribus.» Tres enim vituli, tria, ut nobis traditum est, tempora significant. Ante legem videlicet, sub exemplis patriarcharum, et sub lege, sub dictis prophetarum scilicet, quibus praefiguratus est Dominus, et eum exspectabat Ecclesia et ideo tristabatur, quia gratiam incarnationis nondum habebat. In tertio tempore gratiae, eo apparente, jam et fidem percepit [Col. 0260C] credendo, et praedicationem quodammodo praesentavit, quia manifeste se credidit. Unde et sequitur, «et in tribus modiis farinae.» Per tres modios farinae, tres virtutes in unitate fidei compactas accipere debemus, fidem videlicet, et spem, et charitatem, quas perfectas obtulit Ecclesia; seu tres modii farinae, tres accipiuntur filii Noe, quos plures credens Ecclesia perduxit ad fidem, atque Deo obtulit confitendo. Nonnulli etiam in farina modiorum, corpus Domini accipiunt: et in amphora vini, sanguinis mysterium ipsius, quae mysteria quotidie celebrat Ecclesia offerendo, et sumit ore ad imitandum. Haec sunt enim dona quae pro puero offert Ecclesia gentium, ut ostendat se puerum genuisse, id est, percepisse se veraciter perfectam fidem Christi, et eam [Col. 0260D] se operibus demonstrare velle. «Et adduxit eum in Silo in domum Domini.» Quia cum eadem perfecta fide mysterii incarnationis Christi, et crucis trophaei, junxit se primitivae Ecclesiae ex Synagoga Judaeorum, quae domus Dei dicta fuerat. De qua dictum est: «Domum tuam decet sanctitudo (Psal. XCXII) .» Dicamus et aliter secundum opiniones aliquorum. Nam quod ait: «Adduxit eum secum postquam ablactaverat, in vitulis tribus, et tribus modiis farinae,» in Hebraeo, ut aiunt, non tribus modiis, sed modio farinae haberi dicunt, et apud Latinos scriptorum vitio putant depravatum, et non contra legis praeceptum tres modios obtulisse: quia ibi praecipitur, ut mense primo offerrent similae oleo conspersae tres decimas [Col. 0261A] per singulos vitulos, duas decimas per arietem, unam decimam per agnum. Haec vero decima, decima pars erat ephi: unde datur intelligi, quod non potuerit tres modios farinae cum tribus vitulis offerre, sed novem decimas, quibus secundum Hebraicam mensuram unus efficitur ephi. Caeterum allegorice, quod noluit illum ducere ad domum Domini antequam ablactaretur, significat matrem Ecclesiam quemlibet filiorum suorum non ante ad sacerdotium provehere, quam illum a lacte infantiae et parvitate sensus educatum, effecerit capacem spiritalis doctrinae. «Omnis enim, ut ait Apostolus, qui lactis est particeps, expers est justitiae sermonum (Hebr. V) .» Offert eum in tribus vitulis, et modio farinae, et amphora vini, hoc est in sacrificio piae confessionis, in exercitio [Col. 0261B] bonae operationis, et gratia sacrae eruditionis, et fide sanctae Trinitatis pleniter instructum. Qui potest dicere cum propheta: «Reddemus Domino vitulos labiorum nostrorum (Osee, XIV) ,» et jugiter in domo Dei permanens, offerat digne sacramentum corporis et sanguinis Domini. Sequitur

«Oravit Anna, et ait:»

«Exsultavit cor meum in Domino, et exaltatum est cornu meum in Deo meo.» Hinc enim jam manifestissime Anna in cantico suo mutationem, sicut superius praediximus, Veteris Testamenti, vel sacerdotii, in Novum Testamentum vel sacerdotium, qui est Christus, prophetare videtur: quanquam nonnulli [Col. 0261C] non prophetasse dicant, sed tantummodo propter filium impetratum, Deum exsultanti praedicatione laudasse. Quid ergo sibi vult quod ait, «arcus fortium superatus est, et infirmi accincti sunt fortitudine, et repleti prius pro panibus se locaverunt, et famelici saturati sunt. Donec sterilis peperit septem, et quae multos habebat filios, infirmata est.» Numquid ipsa peperit septem quamvis sterilis fuerit, unicum habebat quando ista dicebat, sed nec postea septem peperit, sive sex, quibus septimus esset Samuel, sed tres mares et duas feminas. Deinde in illo populo cum adhuc nemo regnaret, quod extremo posuit, dat virtutem regibus, et exaltabit cornu Christi sui. Unde dicebat, si non prophetabat? Conticescant ergo Judaei, taceant multi, qui hoc juxta [Col. 0261D] historiam pro accepto filio dictum putant. Dicat Anna prophetando, prospiciens in se fecunditatem Ecclesia dicat. Dicat etiam Ecclesia Christi, civitas regis magni gratia plena, prole fecunda, dicat: «Exsultavit cor meum in Domino.» Cor enim sanctae Ecclesiae non in rebus transitoriis exsultat: quia potest quis gaudere in carnalibus, non gloriatur ex jucunditate terrenarum rerum, sed in Domino; juxta quod Paulus commonet dicens: «Qui gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I) .» Hinc enim in Canticis canticorum, ex voce electorum dicitur: «Exsultabimus et laetabimur in te (Cant. I) .» Ac si aperte dicatur: Non in nobis sed in te exsultabimus et laetabimur, quia dum fortiores ad contemplanda sublimia pervenisse cognoscimus, [Col. 0262A] spem nos infirmi in te, de venia peccatorum, sumimus. Unde recte subinfertur, «Et exaltatum est cornu meum in Deo meo.» Quid igitur per cornu Ecclesiae nisi regnum ipsius accipere debemus? Sicut enim cornu carnem excedit, ita regnum sanctae Ecclesiae adversa hujus mundi et desideria carnis transcendit. Sed hoc regnum in Domino exaltatum dicitur, quo ab ipso ubique sublimatur. Quod regnum primitiva Ecclesia intra fines Judaeae angustatum habuit, sed jam dilatatum per gentes atque sublimatum habetur. Unde per prophetam ei dicitur: «Dilata locum tentorii tui, longos fac funiculos tuos, et clavos tuos consolida, et pelles tabernaculorum tuorum extende (Isa. LIV) .» Ad dexteram enim et ad sinistram penetrabis, et locum tuum gentes [Col. 0262B] haereditabunt. Quod per Apostolum dilatatum atque extensum est. Sed regnum Synagogae Ecclesia gentium percepit, quae de suis praedicatoribus gratulabunda in sequentibus loquitur, dicens: «Dilatatum est os meum super inimicos ejus.» Itaque Ecclesiae praedicatores sancti intelliguntur, quorum praedicatio vel fides dilatata est super inimicos ejus, quia videlicet excessit scientiam scribarum et haereticorum, et maxime persecutorum, juxta quod per prophetam (Isa. LIV) ei repromissum fuerat: «Et lingua resistentium tibi in judicio superabis.» Non enim in angustiis pressurarum, juxta Apostolum (II Tim. II) , sermo Dei est alligatus, videlicet, quia laetata est Ecclesia in salutare Dei. Salutare Dei, Filium Dei dicit, de quo Simeon, suscipiens in ulnas, ovans, [Col. 0262C] aiebat: «Nunc dimittis, Domine, servum tuum in pace, secundum verbum tuum: Quia viderunt oculi mei salutare tuum: Quod parasti, ante faciem omnium populorum (Luc. II) .» Et de quo patriarcha Jacob loquebatur, dicens: «Salutare tuum exspectabo, Domine (Gen. XLIX) .» Cujus magnificentiam ac potentiam considerans, ait:

«Non est sanctus, ut est Dominus, neque enim est alius extra te, et non est fortis sicut Deus noster,» et reliqua. Bene dictum est: «Non est sanctus, ut est Dominus,» quia nullus ejus sanctitati se comparare valet. Distinctione utitur, ut dixit Dominus, sed nullus est sicut Dominus, sanctus et sanctificans, justus et justificans. Nam hoc considerabat Psalmista quando dicebat: «Quis in nubibus [Col. 0262D] aequabitur Domino, aut quis similis Deo inter filios Dei (Psal. LXXXVIII) ?» Unde et merito subinfertur: «Neque enim est alius extra te et non est fortis sicut Deus noster.» Quia nemo fit sanctus, nisi ab ipso sanctificatus fuerit. Et non solum sanctus, sed nec consistere valet, nec aliquam fortitudinem habere, nisi ab ipso perceperit. Hinc Paulus apostolus ait: «Quoniam in ipso vivimus, movemur, et sumus (Act. XVII) .» Hinc suis discipulis ipsa Veritas ait: «Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) .» Et si sunt qui dicuntur dii multi et domini multi, nullus tamen eorum est, naturaliter id quod Deus est. Quid est enim umbra ad comparationem corporis, et fumus ad comparationem ignis? Hoc perpendens [Col. 0263A] Abraham, quando cum Domino loquebatur, dicit: «Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis? (Gen. XVIII.) » In comparatione tantae majestatis, cum dives esset, nihil aliud nisi cinerem et pulverem se esse cognovit. Quod scribae et Pharisaei, caeterique reproborum humana sapientes, considerare contemnunt. Unde de eis subjungitur:

«Nolite multiplicare loqui sublimia, gloriantes. Recedant vetera de ore vestro,» etc. Redarguit sancta Ecclesia Judaeos et sapientes hujus saeculi, extollentes se contra scientiam Dei, ne superbe sapiant, nec prave de Deo sentiant, sed humilia et sapiant et loquantur. Scriptum namque est: «Dominus in coelo, et tu super terram (II Mach. XV) .» Ideo pauci sint sermones tui. Recedant, inquam, [Col. 0263B] vetera legis de ore ipsorum, et caetera quae ad veterem hominem pertinent, id est ad carnalem conversationem. Sed scientiam quae ex Deo est, inquirere satagant, non sint humana et carnali scientia legis gloriantes, et non exeat vaniloquium de ore ipsorum, et sciant quia nemo potest habere, nisi ab ipso perceperit, scientiam veritatis: «quia ipse est scientiarum Dominus, et ipsi, necesse est, ut praeparentur bonae cogitationes.» Quia scriptum est: «Spiritus enim sanctus disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus, quae sunt sine intellectu. Quoniam in malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis (Sap. I) .» Et spiritus scrutatur etiam profunda Dei (I Cor. II) . Verum quia Judaei gloriantes [Col. 0263C] in lege, altiora se quaerentes, et nescientes quia Deus est scientiarum, et arbiter conscientiarum, et carnaliter sapientes, ita agere despexerunt, a fastu suae superbiae corruentes, humiliati sunt. Nam sequitur:

«Arcus fortium superatus est, et infirmi accincti sunt robore.» Arcus enim nomine, in sacro eloquio, aliquando dies judicii, juxta quod per Psalmistam dicitur: «Ostendisti populo tuo dura, potasti nos vino compunctionis. Dedisti metuentibus te significationem, ut fugiant a facie arcus (Psal. LIX) .» Aliquando vero sacra eloquia designantur, sicut per eumdem Prophetam dicitur: «Arcum suum tetendit et paravit illum, et in ipso paravit vasa mortis [Col. 0263D] (Psal. VII) ,» etc. Aliquando autem malorum insidiae, et intentiones figurantur perversorum, sicut in Psalmo legimus: «Intenderunt arcum suum, rem amaram (Psal. XXXVI) .» Unde et in hoc loco dicitur: «Arcus fortium superatus est.» Denique quia Judaei duritiam legis, velut cornua arcus corda Novi Testamenti, flectere noluerunt, sed carnaliter sapere, et praedicationem Salvatoris conati sunt suis perversis intentionibus superare, et prave de ipso sentire, atque Ecclesiam ipsius contemnere, et parare arcum suum rem amaram, et propterea dejecti sunt atque humiliati. Bene dictum est: «Arcus fortium superatus est.» Id est intentio Judaeorum perversa, quia prave senserunt, ex Veteri Testamento prolata, in Novo infirmata est. Quia ex hoc quod carnaliter [Col. 0264A] in lege gloriati sunt, et ea quodammodo defendere superbe voluerunt, infirmati sunt, et malum quod de pharetra sui livoris intendere voluerunt, in ipsos conversum est, juxta quod alibi scriptum est: «Conversi sunt in arcum pravum (Ps. LXVII) .» Arcus enim a quo intenditur, ad ipsum convertitur: quia pravitas malignae intentionis, quam de pharetra sui livoris exerere Judaica perfidia voluit, in eam conversa est, quia sua malitia infidelitatis damnata exstitit, et gratiam fortitudinis qua gloriabatur posse sine adjutorio divino humana sufficientia legem implere, amisit, et eamdem gratiam valetudinis credentes, ex gentibus qui prius infirmi videbantur esse, Domino largiente, perceperunt, sicut subnectitur: «Et infirmi accincti sunt robore.» Videlicet populi gentium, [Col. 0264B] qui de suis virtutibus nihil praesumentes, in Domini sunt justitia roborati. Ex quorum voce Psalmista loquitur dicens: «Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum (Psal. VI) .» Et iterum: «Miserere mei, Deus, miserere mei, quoniam in te confidit anima mea (Psal. LVI) .» Infirmus erat populus gentilis, quando alienus a testamento Dei fuerat. Hinc Salomon de eadem gentium infirmitate ait: «Lepusculus plebs invalida, quae collocat in petra cubile suum (Prov. XXX) .» Plebs est invalida natio gentium fidelis, quae in suis viribus nil fidens, sed in auxilio sui Redemptoris sperare didicit. Et hoc est illi in petra collocare cubile. «Petra autem, inquit Apostolus, erat Christus (I Cor. X) .» Cujus praesidio ut aversos vitet incursus, Domino dicere [Col. 0264C] novit cum Psalmista: «Esto mihi in lapidem fortissimum, et in domum munitam, ut salves me (Psal. LXX) .» Unde bene de abjectione Judaeorum et salute gentium subinfertur:

«Repleti prius pro panibus se locaverunt, et famelici saturati sunt.» In Graeco ita habetur: «Pleni panibus minorati sunt, et esurientes transierunt terram.» Repleti prius, seu pleni panibus Judaei intelliguntur, qui minorati sunt: quia videlicet credita sunt illis eloquia Dei, quae per panes designantur, quibus satiari videbantur prius. Sed quia spiritaliter intelligere, nec etiam ipsum, qui de semetipso ait: «Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi (Joan. VI) ,» recipere noluerunt qui multa beneficia signorum atque miraculorum eis contulit, [Col. 0264D] et ingratus apparuit. Ideoque dum hi superbirent, et et terrena saperent, de majoribus minores effecti, pro eisdem panibus elocati, a propriis sedibus sunt evulsi. Quia dum carnaliter legem voluerunt defendere, et se subtraxerunt ne crederent in Salvatorem, et in ipsis panibus, id est divinis eloquiis, terrena tantum sapere voluerunt, et locum, et gentem, et ipsa eloquia Dei perdiderunt, juxta quod Dominus eis comminatus est, dicens: «Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus (Matth. XXI) .» Hinc Apostoli aiunt: «Vobis quidem oportebat primum loqui verbum Dei, sed quia repulistis illud, et indignos vos judicastis aeternae vitae, ex hoc ibimus ad gentes (Act. XIII) .» De [Col. 0265A] quibus subjungitur, «et famelici saturati sunt.» Famelici enim gentiles intelliguntur, qui prius esuriebant panem verbi Dei. Sed quia Judaei a propriis sedibus elocati sunt, et esuriem sustinuere, juxta quod per prophetam olim dictum fuerat: «Mittam in vobis famem, non famem panis, neque sitim aquae, sed audiendi verbum Dei (Amos VIII) ,» ex eodem cibo spiritaliter saturari coeperunt. Unde et in Graeco ita habetur: «Et esurientes transierunt terram:» quia gentes, ad quas ipsa eloquia Dei transierunt, multum esuriendo, non terrena, ut Judaei, sed coelestia sapuerunt. Hinc in libro beati Job scriptum est: «Cujus messem famelicus comedet, et ipsum rapiet armatus, et bibent sitientes divitias ejus (Job. V) .» Judaici enim populi messis, fuerant [Col. 0265B] sacrae legis eloquia, ex quibus sapienter satiari debuerat, non comedit: quia legem quidem verbotenus tenuit, sed per fatuitatis fastidium, ab ejus intellectu jejunavit. Hujus ergo messem famelicus comedit, quia nimirum gentilis populus verba legis intelligendo edidit, a quibus Judaica plebs sine intellectu laboravit. Hos famelicos fidei Dominus praevidit, cum per Evangelium dixit: «Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur (Matth. V) .» Sed quia Judaicus populus messem perdidit, recte subjungitur qualiter ipse periit, dum dicitur: «Et ipsum rapiet armatus.» Antiquus hostis Judaicum populum armatus rapuit, quia in eum vitam fidei, fraudulentae suggestionis jaculis exstinxit, ut unde se inhaerere Deo crederet, inde ejus ordinatione repugnaret. [Col. 0265C] De quo et dicitur: «Et bibent sitientes divitias ejus.» Hujus enim sitientes divitias bibunt, quia fluentis sacrae locutionis, quae Judaicus populus in superbiae ostentatione possederat, conversae gentilium mentes irrigantur. De quibus benedicitur: «Donec sterilis peperit plurimos., et quae multos habebat filios infirmata est.» In Hebraeo et Septuaginta non plurimi, sed septem leguntur: unde Judaei deliramenta fingunt, videlicet quod nato Samuele inquiunt mortuus sit filius primogenitus Phenennae, et singulis Annae filiis nascentibus, singuli filii Phenennae mortui sint. Sed quia stare non potest, praetermittimus, et ad intellectum altiorem properabimus. Nam et in Graeco, ut aiunt, ita legitur: «Sterilis peperit septem, et multa in filiis infirmata [Col. 0265D] est.» Sterilis enim quae plurimos, sive septem peperit. Ecclesia ex gentibus intelligitur, quae multos filios per fontem baptismatis, et donum Spiritus sancti, qui septiformis dicitur propter septenariam operationem sui, id est sapientiae et intellectus, consilii, et fortitudinis, scientiae, et pietatis, et timoris Dei gignere non cessat. Quae prius sterilis erat in gentibus, sed nunc fecunda gratulatur in Domino, juxta quod olim Isaias praedixerat: «Laetabitur deserta et invia, et exsultabit solitudo, et florebit quasi lilium (Isa. XXXV) .» Ista enim prius deserta ac solitudo peperit septem. Septenario quippe numero unitas ac universitas perfectionis solet demonstrari, eo quod primo impari, et primo [Col. 0266A] pari, id est ternario et quaternario numero tanquam ex diverso, unitas tota conficitur. Et ideo per ipsum figurantur universi, quos in unitate fidei sancta Ecclesia per quatuor partes mundi Domino genuit. De ipsa iterum per eumdem prophetam dicitur: «Laetare, sterilis, quae non paris: erumpe et clama, quae non parturis, quoniam multi filii desertae, magis quam ejus quae habet virum (Galat. IV) .» Deserta diu fuit a sancto Spiritu gentium mater Ecclesia. Nec habuit filios ante gratiam regenerationis, quae postea gentes et populos, Deo in se, ut diximus, operante, generavit: unde subjungitur, «magis quam ejus quae habet virum.» Hoc est Synagoga quae velut jugo viri, ita legis onere premebatur. Aut certe referendum est, quae antequam ejiceretur virum se habere credebat, sed [Col. 0266B] postquam abjecta est et virum perdidit, Ecclesia fecunda fuit. Hinc per Salomonem dicitur: «Florebit amygdalum, impinguabitur locusta, dissipabitur capparis (Eccl. XII) .» Amygdalum quippe florem prius cunctis arboribus ostendit; et quid in flore amygdali, nisi sanctae Ecclesiae primordia designantur? quae in praedicatoribus suis, primitivos virtutum flores aperuit, et ad inferenda poma bonorum operum venturos sanctos, quasi arbusta sequentia praevenit, in qua mox est locusta impinguata, gratia coelesti infusa: sed statim capparis dissipatur, quia dum gratia gentilitatem attingit, Judaea in sua sterilitate remanens, bene vivendi ordinem amisit. De qua adhuc subditur: «Et quae multos habebat filios, infirmata est.» Scilicet Synagoga Judaeorum, et terrena [Col. 0266C] Jerusalem, quae multos filios carnaliter per legem edere videbatur, quae quia vivificantem Spiritum recipere noluit, in occidente littera infirmata est de qua Paulus apostolus ait: «Littera occidit, spiritus autem vivfiicat (II Cor. III) .» Et quia superficiem litterae sequi voluit, spiritalem intelligentiam in incredulis amisit, et infirma permansit: quod in Evangelio praefiguratum est, ubi Petrus auriculam servi principis sacerdotum amputavit (Luc. XXII) . Quia videlicet populus Judaeorum principis sacerdotum indebito mancipatus obsequio, adeo ut suasu illorum Barrabam dimitti, Jesum vero peterent crucifigi (Matth. XXVII) . In Domini passione dexteram auriculam, id est spiritalem legis intelligentiam perdidit, ut totam litterae intelligentiam audiat in sinistra. [Col. 0266D] Hinc in Canticis canticorum sponsus Ecclesiae, quam mysterio Crucis redemit, ex infidelitate Synagogae loquitur, dicens: «Sub arbore malo suscitavi te (Cant. VIII) ,» et reliqua; ac si dixisset: Sub arbore crucis a perpetua morte liberavi te. Sed «ibi corrupta est mater tua, ibi violata est genitrix tua,» id est major pars plebis, me negando et Barrabam eligendo, a me reprobata est atque infirmata. De qua recte subinfertur:

«Dominus mortificat et vivificat, deducit ad inferos et reducit.» Mortificat multam in filiis Synagogam scilicet, vivificat sterilem, Ecclesiam gentium. Quamvis possit commodius intelligi eosdem vivificare, quos mortificaverit, idem repetit dicendo: [Col. 0267A] «Deducit ad inferos et reducit.» Hoc est quod Apostolus ait: «Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Col. V) .» Et iterum: «Si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite (Ibid.) ,» et reliqua. Sed nunquid eosdem deduxit ad inferos et reduxit? Sed hoc in capite Ecclesiae, id est Christo, cujus membra sunt fideles, absque ulla controversia potest accipi, cum quo vitam nostram Apostolus dixit absconditam. Ipse descendit ad inferos, et non est anima ejus in inferno derelicta, sed cito resurrexit a mortuis et reduxit eo Pater ad semetipsum (Psal. XV) . De quo inferendo dicitur.

«Dominus pauperem facit et dicat, humiliat et sublimat.» Manifesta est historia cum hoc nobis [Col. 0267B] certissimum est, videlicet quia humiliat superbos, et exaltat humiles (Luc. I) . Sed altiori intelligentia de Domino potest accipi, qui propter nos pauper factus est voluntate Patris: quia sic Deus dilexit mundum, ut ipsum Unigenitum daret pro nobis (Joan. III) . Sicut Paulus ait: «Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum (Rom. VIII) .» Imo etiam et sua voluntate, ut nos sua paupertate, et hic divites faceret in fide, et illic haeredes regni, quod repromisit Deus diligentibus se. Ipse enim ditatus est magnificentia majestatis, «quia in ipso habitavit omnis plenitudo divinitatis corporaliter (Col. II) .» De ipso etiam Isaias ait: «Requievit super eum Spiritus Domini, Spiritus sapientiae et intellectus, Spiritus consilii et fortitudinis, Spiritus [Col. 0267C] scientiae et pietatis, replevit eum Spiritus timoris Domini (Isa. II) .» Ipse etiam humiliatus est propter nos atque sublimatus, sicut Apostolus ait: «Christus factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Phil. II) .» Ecce audivimus ejus humilitatem, audiamus et sublimitatem. «Propter quod et Deus illum exaltavit, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum (Ibid.) .» De cujus etiam sublimitate subjungitur:

«Suscitans de pulvere egenum et de stercore erigens pauperem.» Pater videlicet de terrae pulvere Filium tam cito suscitavit, juxta quod ipse per Psalmistam postulat, dicens: «Resuscita me et retribuam [Col. 0267D] eis, ut caro ejus non videret corruptionem (Psal. XL) ,» secundum quod per eumdem Psalmistam dicitur: «Non derelinques animam meam in inferno, nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem (Psal. IV) .» Ipse etiam, sicut supra dictum est, cum pauper apparuisset, atque egenus in carne ut supra paupertate atque humilitate superaret diabolum superbum, qui rex dicitur super omnes filios superbiae, tamen majestas Dei Patris, de stercore eum sublimavit ineffabiliter, et hoc quare? Quaeris quare? Audi quare: «Ut sedeat,» inquit, «cum principibus et solium gloriae teneat (Matth. XIX) .» Principes, sancti apostoli intelliguntur, qui sedebunt cum Christo super duodecim sedes. Sed [Col. 0268A] Dominus solium gloriae retinet non solum videlicet in aequalitate Patris, sedendo ad dexteram majestatis: juxta quod Apostolus dicit: «Sedet ad dexteram majestatis in excelsis (Hebr. I) ;» Tanto melior angelis effectus, quanto differentius prae illis nomen haereditavit, verumetiam solium gloriae tenebit secundum quod ipse ait: «Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio (Joan. V) .» «Ipse enim in gloria Patris sui venturus est ad judicium, cum angelis et archangelis, cum thronis et dominationibus, et sedebit in sede gloriae majestatis suae, judicans orbem in aequitate (Marc. VIII) .» «Sedebunt etiam et principes super duodecim sedes, judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX) .» Hinc Isaias dicit: «Dominus ad judicium veniet cum senioribus [Col. 0268B] populi sui (Isa. III) .» Hinc Salomon ait: «Nobilis in portis vir ejus, quando sederit cum senatoribus (Prov. XXXI) .» Nobilis ergo erit Dominus, vir sanctae Ecclesiae, in portis suae civitatis, qui videbatur ignobilis, ante tribunal praesidis. Quia etiam nunc a multis contemnendus putatur, quia ubi saeculi finis advenerit, ubi patriae coelestis ingressum aperuerit electis, jam cunctis parebit sublimis. Et solium gloriae tenebit sine fine, quia regni ejus non erit finis (Luc. I) . Nam sequitur: «Quia ipse dominabitur a mari usque ad mare (Psal. LXXI) ,» etc. «Domini enim sunt cardines terrae, et posuit super eos orbem.» Cardines terrae quatuor climata mundi intelliguntur, videlicet oriens, occidens, septentrio, atque meridies, super quae posuit orbem, quia videlicet [Col. 0268C] ubique dilatavit Ecclesiam suam. Hinc Psalmista ait: «Ab ortu solis usque ad occasum, laudabile nomen Domini (Psal. CXII) .» Hinc iterum scriptum est: «A finibus terrae audivimus laudes justi (Isa. XXIV) .» Et iterum de sanctis praedicatoribus: «In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) .» Quanquam cardines terrae, ut quibusdam placet, ipsi praedicatores intelligantur, super quorum fidem stabilita est Ecclesia. De quibus scriptum est: «Sub quo curvantur, qui portant orbem (Job. XIX) » Ipsi quidem sunt qui alibi columnae dicuntur, sicut scriptum est: «Columnae coeli contremiscunt et pavent ad nutum ejus (Job. XXVI) ,» videlicet sancti Ecclesiae praedicatores, super quos fabricae Ecclesiae structura [Col. 0268D] consurgit, sicut alia Scriptura testatur, dicens: «Qui vicerit, faciam illum columnam in templo Dei mei (Apoc. III) .» Nam quisquis in Dei opere, recta intentione firmatur, columna in structura fabricae spiritalis erigitur, ut in hoc templo, quod est Ecclesia positus, et utilitate prosit, et decore. Unde de sanctorum praedicatione subinfertur:

«Pedes sanctorum suorum servabit, et impii in tenebris conticescent, quia non in fortitudine sua roborabitur vir.» Licet pedes ipsi doctores designentur, sicut per Moysem dicitur: «Qui appropinquant pedibus suis accipiunt de doctrina illius quos Dominus inter scandala persecutorum servavit (Deut. XXXII) .» Verumtamen pedes sanctorum incessus [Col. 0269A] actionis et ipsum opus praedicationis, accipere possumus, quod Dominus in viam justitiae dirigit. De quibus Dominus ipsis praedicatoribus ait: «In quamcunque domum vel civitatem intraveritis, et non receperint vos, exeuntes de civitate, excutite pulverem de pedibus vestris (Matth. X; Marc. VI) .» Pulvis enim levitas est terrenae cogitationis, a quo ipsi etiam summi praedicatores immunes esse nequeunt, cum pro auditoribus suis solliciti salubribus curis incessanter intendunt, et quasi per itinera mundi imo vix calcaneo terrae pulverem lingant, sed hunc pulverem levitatis quotidie per effusionem doctores abluere festinant lacrymarum. Hinc est quod in Canticis canticorum cum Ecclesia ad officium praedicationis surgere praeciperetur, sponso [Col. 0269B] respondit, dicens: «Exspoliavi me tunica mea, quomodo induar illa? Lavi pedes meos, quomodo inquinabo illos (Cant. VI) ?» Ac si aperte dicat: Deserui negotia saecularia tui causa, quomodo repetam illa? Etiam secreta compunctionibus, fletibus ablui, quidquid in incessu praedicationis, et in cogitationibus terrenis reliqui, quomodo immundis sordibus iterum polluar? Sed licet hoc pertimescant electi, pedes eorum a Deo servantur, ut in nulla faece haereticae pravitatis foedentur neque ad pravum aliquod opus dilabantur unde sanctis animabus per Ezechielem dicitur: «Pedes eorum pedes recti (Ezech. I) .» Pedes sanctorum pedes recti dicuntur, quia eorum opera ad sequendam iniquitatem non sunt retorta; quia inter fluctus hujus saeculi servantur a Domino. [Col. 0269C] Sed dum illi servantur, impii e contrario qui eorum praedicationibus contrarii fuerunt, in tenebris conticescent, scilicet: Judaei, qui tenebris infidelitati et ignorantiae involvuntur, et lumen veritatis contemplari non merentur, dum sine divino adjutorio sibi posse sufficere crediderunt, unde et sequitur. «Quia non in fortitudine sua roborabitur vir.» Videlicet propria, sed virtute divina potens est vir, id est gentilis populus; vel potest generaliter intelligi, quia nullus suis viribus bona operari valet, nec diabolo resistere, imo si se contra Dominum erigere tentaverit, bonum si quod habere videtur amittit, quod in ipso primo angelo, et postea in homine demonstratum est. Scriptum namque est: «Non glorietur prudens in prudentia sua, nec sapiens in sapientia [Col. 0269D] sua, nec dives in divitiis suis: sed qui gloriatur, in Domino glorietur (Jer. IX) .» Hinc iterum alibi dicitur: «Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo (I Cor. I) .» Quod evidentissime ostensum est in Judaeis, de quibus subditur:

«Dominum formidabunt adversarii ejus, et super ipsos in coelis tonabit.» Domini namque adversarii, idem Judaei intelliguntur, qui dixerunt: «Mittamus lignum in panem ejus, et eradamus eum de terra viventium, et nomen ejus non memoretur amplius (Isa. XI) .» Inde est quod postea clamaverunt, dicentes: «Crucifige, crucifige eum (Joan. XIX) .» Super hos enim (ut quibusdam videtur) adversarios, de coelis [Col. 0270A] Dominus tonavit, quando per apostolos perfida eorum corda terruit. Coelorum igitur nomine, ipsi apostoli intelliguntur, de quibus per Psalmistam dicitur: «Coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII) .» Per tonitrua vero, comminationes miraculorum, et terrores signorum accipiuntur, quae expleta sunt quando apostoli coeperunt in die Pentecostes variis linguis loqui magnalia Dei, quando Spiritus sanctus in ignis visione super eos apparuit. Et Petro praedicante, Judaei tanquam tonitru perculsi, compuncti dixerunt: «Viri fratres, quid faciemus?» Tunc Petrus apostolus ait: «Poenitemini igitur, et baptizetur unusquisque vestrum, et deleantur vestra peccata (Act. II) .» Hinc in Apocalypsi scriptum est: «Et de throno procedebant fulgura et voces et tonitrua [Col. 0270B] (Apoc. IV) ;» hoc est quod Marcus ait: «Illi autem profecti praedicaverunt ubique Domino cooperante, et sermonem confirmante, sequentibus signis.» Quibus scilicet tonantibus exterriti sunt inimici, ex quibus multi conversi sunt ad fidem: juxta quod Lucas ait: «Et multa turba sacerdotum obediebat fidei;» per hos etenim coelos imo per nubes, quas Spiritu sancto replevit, cum ascendisset in coelum, super adversarios intonuit: quanquam de futuro judicio nonnulli velint intelligi, ubi infideles Judaei qui suam hic voluerunt statuere justitiam, gloriantes de observantia legis, sine fide Christi, justitiae ejus noluerunt esse subjecti: judicandi sunt, non solum a Domino quem contempserunt, verum etiam ab Apostolis qui coeli nomine intelliguntur, [Col. 0270C] damnandi sunt sicut Dominus ait: «Sedebitis super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX) .» Hinc ad eosdem Judaeos Dominus dicit: «Si ego in principe daemoniorum ejicio daemonia, filii vestri in quo ejiciunt? ideo judices vestri erunt (Matth. XII) .» Hinc etiam per prophetam dicitur: «Vocabit Dominus judicium ad ignem et devorabit abyssum multam, et comedet partem domus (Amos, VII) .» Judicium quippe ad ignem vocabitur, cum in judicio justitiae sententia ad poenam jam aeternae concremationis ostenditur; et abyssum devorabit, quia iniquas atque incomprehensibiles hominum mentes concremabit, quae nunc se hominibus etiam sub signorum miraculis occultant, qui in judicio dicturi sunt: «Domine, Domine, [Col. 0270D] nonne in nomine tuo prophetavimus (Matth. VII) ?» et reliqua. Sed tunc audient a Domino: «Discedite a me, operarii iniquitatis, nescio qui estis.» Cum his etiam pars domus comedetur, quia Judaeos gloriantes de suae caeremoniis legis atque de electorum numero se esse jactantes, unde et dixerunt. «Nos patrem habemus Abraham (Joan. VIII) ,» qui olim domus Dei dicti sunt, tunc gehennae flamma concremabit. Unde non immerito de utrisque sequitur: «Dominus judicabit fines terrae.» Quod quamvis juxta historiam possit intelligi, quia ipse judicat omnes fines terrae. Juxta quod per Psalmistam dicitur: «Quia in manu ejus omnes fines terrae (Psal. XCXIV) ,» videlicet sua potestate cuncta decernens, tamen de futuro, ut [Col. 0271A] diximus, accipitur judicio ubi juxta retributio futura est a Domino super filios. Adae, ubi juxta Apostolum: «Omnes oportet praesentari ante tribunal ipsius, ut reddat unusquisque rationem prout gessit se (II Cor. V.) » Unde et Psalmista: «Reddet unicuique secundum opera sua (Psal. LXI) .» Tunc scilicet quando congregabuntur ante eum omnes gentes et segregabit omnes ab invicem, tanquam segregat pastor oves ab haedis (Matth. XXV) . Hinc per Prophetam dicitur: «Paravit in judicio thronum suum, et ipse judicabit orbem terrae in aequitate, judicabit populos in justitia (Psal. IX) .» Ipse utique Dominus Christus qui adversarios suos, ac eorum injustitia, hic patiendo pertulit, ibi impiis veraciter dicitur demonstrare justitiam. Orbem terrae, sanctos viros [Col. 0271B] debemus accipere, qui de universali Ecclesia quasi de coronae circulo congregantur. Isti in aequitate judicandi sunt, quibus propter fidei et humilitatis suae bonum, misericordia copiosa praestabitur, qui audituri sunt: «Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum (Matth. XXV) , etc.» Populi autem debent accipi peccatores, qui operibus diabolicis non videntur exuti; isti cum justitia judicandi sunt, quia pro factorum suorum scelere damnabuntur, quibus dicendum est: «Ite, maledicti, in ignem aeternum.» Sic duobus nominibus aequitatis et justitiae, qualitatem illam judicii, mirabili brevitate descripsit. In quo judicio, ut diximus, iniqui Judaei acrius damnabuntur, quia Dominus judicabit fines terrae. Caeterum quantum ad moralem pertinet intelligentiam, fines [Col. 0271C] terrae extrema hominum atque intentiones designantur, quae Dominus judicare dicitur. Ipse quidem pius Conditor noster, facturam suam non deserens, mala hominum et per suam patientiam tolerat, et per eorum quandoque conversionem relaxat. Cum duras atque insensibiles mentes respicit, modo eas minis, modo verberibus, modo revelationibus terret, ut quae pessima securitate duruerant, salubri timore mollescant. Scit enim Dominus, quia extrema vitae nostrae, plus judicat: et idcirco electos suos in fine sollicitius purgat. Hinc est quod hic scriptum est: «Dominus judicabit fines terrae,» quia tanto ultimis nostris invigilat, quanto in ipsis initia sequentis pensat. Et quia nostra opera atque intentiones diversis modis, sicut dictum est, in extremitate examinat, [Col. 0271D] bene dictum est, «Dominus judicabit fines terrae;» est extrema hominis, quoniam non inde judicabuntur, quae in melius vel in deterius medio tempore commutantur, sed in quibus extremis inventus fuerit qui judicabitur. Sequitur: «Et dabit imperium regi suo.» Dominus dat imperium regi suo, quia Deus Pater ubique potestatem dedit unigenito Filio suo: juxta quod Daniel in visione sua loquitur, dicens: «Aspiciebam in visione noctis, et ecce cum nubibus coeli, quasi filius hominis venit, et usque ad Antiquum dierum pervenit et in conspectu ejus obtulerunt eum, et dedit ei potestatem et honorem et regnum, et omnes populi, tribus et linguae, ipsi servient. Potestas ejus potestas [Col. 0272A] aeterna, quae non auferetur, et regnum ejus regnum sempiternum, quod non corrumpetur (Dan. VII) .» Hoc est quod Apostolus ait: «Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo humiliavit semetipsum, factus est obediens usque ad mortem, mortem autem crucis: Propter quod et Deus illum exaltavit, et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur (Philip. II) ,» et reliqua. Hinc Isaias ait: «Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis (Isa. IX) .» «Super solium David, et super regnum ejus sedebit (Luc. I) .» Hinc Angelus ad Mariam ait: «Dabit illi [Col. 0272B] Dominus Deus sedem David patris sui, et regnabit in domo Jacob in aeternum, et regni ejus non erit finis (Mich. IV) .» De quo etiam bene ait «et dabit imperium regi suo,» ipsi videlicet Christo, cui tradidit Pater!Pater omnia in manus; seu dabit regi suo imperium, hoc est populo Christiano. Dat eis virtutem, quia super carnem, sicut reges, regnant: et in illo, qui propter eos fudit sanguinem suum, mundum vincunt. «Et sublimabit cornu Christi sui.» Quid per cornu Christi, nisi firmissimam ac celsam potentiam suam debemus intelligere, quae cuncta supereminet de ipso: namque Zacharias loquitur, dicens: «Erexit cornu salutis nobis (Luc. I) .» Ossa siquidem omnia, carne involuta sunt; cornu excedit carnem, et ideo cornu salutis regnum Salvatoris [Col. 0272C] Christi vocatur, quod cuncta gaudia hujus saeculi superat, in cujus significatione, David vel Salomon, cornu olei sunt in regni gloriam consecrati. Verum, ut quibusdam placet, per imperium quod a Patre Filius accepit, specialiter Ecclesia tantummodo designatur. De quo per Psalmistam Pater loquitur, dicens: «Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II) .» Cujus terminos indicat, sicut superius dictum est: «Dominus judicabit fines terrae.»— «Pater non judicat quemquam, inquit in Evangelio, sed omne judicium dedit Filio (Joan. V) .» Et illud: «Potestatem dedit ei facere judicium, quia Filius hominis est (Psal. II) .» De quo etiam alibi ipse Filius dicit: «Ego autem constitutus sum rex ab eo [Col. 0272D] super Sion montem sanctum ejus (Ibid.) .» De quo etiam imperio annectit, dicens: «Et sublimabit cornu Christi sui.» Hoc ad corpus ejus, quod est Ecclesia, referri volunt. Omnes quippe unctos ejus chrismate recte christos possumus dicere, quod tamen totum cum suo capite, corpus, unus est Christus. Cujus Christi regnum, id est corporis sui, ipse Filius sublimavit, quantum ubique dilatavit, et in fide firmiter stabilivit, et regna mundi confregit, et superari ea fecit. Juxta quid per Psalmistam ait: «Et omnia cornua peccatorum confringam,» id est regna, «et exaltabuntur cornua justi (Psal. LXXIV) .» Cornua justi, regnum est populi electi. His (quanquam impolite, ut intelligere potuimus, et mihi tradita [Col. 0273A] fuerant, inculcavimus qualiter Anna de Christo, atque de Ecclesia gentium, et repulsione Synagogae prophetaverat) expletis, Domino favente, ad alia tandem stylum vertere conamur.

«Interea Samuel erat ministrans in templo Domini accinctus ephod,» hoc est superhumerali lineo, quod distat ab illo ephod, quo induebatur pontifex; ex quatuor coloribus et concessum minoribus gradibus erat, ad utendum.

«Et tunicam parvam faciebat ei mater sua,» et reliqua. Tunica enim parva, quam faciebat ei mater, significat doctrinam facilem, quam induendi sunt rudes animi credentium; qualibus Paulus dicit: «Lac vobis potum dedi (I Cor. V) ,» et reliqua. Superhumerale vero lineum significat castitatem [Col. 0273B] et continentiam cum bonis operibus. Quia quisquis divino ministerio fungi appetit, necesse est ut primum caste continenterque vivat, ac sic in bonis operibus semetipsum exerceat.

«Porro filii Heli, et filii Belial, nescientes Dominum neque officium sacerdotum ad populum, sed quicunque immolasset victimam, veniebat puer sacerdotis dum coquerentur carnes, et habebat fuscinulam tridentem in manu sua, et mittebat eam in lebetem, vel in caldariam,» et reliqua, usquequo ait, «Erat ergo peccatum puerorum grande nimis coram Domino, quia detrahebant omnes sacrificio Domini.» Hic enim nihil aliud juxta anagogen dicere possumus nisi secundum moralem intelligentiam, quam solers sapientium [Col. 0273C] doctrina ethicam vocat, qualiter multi per appetitum gulae, et mucrone concupiscentiae pereunt. Quorum qualitates, ut liquidius lector cognoscere possit, quinque modos, divinarum Scripturarum auctoritate freti, describere conabimur, sicut Papa Gregorius etiam suis dictis asseruit. Aliquando namque indigentiae tempora praevenit, aliquando vero tempus non praevenit, sed cibos lautiores quaerit. Aliquando quaelibet, quae sumenda sunt, praeparari accuratius expetit. Aliquando autem qualitatem ciborum, tempori congruit, sed in ipsa quantitate sumendi, mensuram refectionis excedit. Nonnunquam vero abjectum est quod desiderat, et tamen ipso aestu immensi desiderii deterius peccat. Mortis quippe sententiam patris ore Jonathan meruit, qui in gustu mellis constitutum [Col. 0273D] edendi tempus antecessit. Et Aegypto populus eductus in eremo occubuit, quia, despecto manna, cibos carnium petiit, quos lautiores putavit. Et prima (sicut hic textus historiae edocet) filiorum Heli culpa suborta est, quod ex eorum voto sacerdotis puer, non antiquo more coctas, vellet de sacrificio et carnes accipere, sed crudas quaereret, quas accuratius exhiberet. Et cum ad Jerusalem dicitur: «Haec fuit iniquitas Sodomae sororis tuae, superbia, saturitas panis, et abundantia aquae (Ezech. VII) ,» aperte ostenditur, quod idcirco salutem perdidit, quia cum superbiae vitio mensuram moderatae refectionis excessit. Et primogenitorum gloriam Esau amisit, quia magno aestu desiderii, [Col. 0274A] vilem cibum, id est lenticulam, concupivit. Quam cum venditis etiam primogenitis praetulit, quo in illam appetitu anhelaret, indicavit. Neque enim cibus, sed appetitus in vitio est. Unde et lautiores cibos plerumque sine culpa sumimus, et abjectiores non sine reatu conscientiae degustamus. Hic quippe (quem diximus) Esau, primatum per lenticulam perdidit, et Elias in eremo virtutem corporis carnes edendo servavit. Unde et antiquus hostis quia non cibum, sed cibi concupiscentiam esse causam damnationis intellexit, et primum sibi hominem non carne, sed pomo subdidit, et secundum non carne, sed pane tentavit. Hinc est quod plerumque Adae culpa committitur etiam cum abjecta et vilia sumuntur. Neque enim Adam solus, ut a vetito se [Col. 0274B] pomo suspenderet, praeceptum prohibitionis accepit: nam cum alimenta quaedam saluti nostrae Deus contraria indicat, ab his nos quasi per sententiam vetat. Et cum concupiscentur noxia, attingimus profecto quod aliud quam vetita degustamus? Ea itaque sumenda sunt, quae naturae necessitas quaerit, et non quae edendi libido suggerit. Nam si quis voluptatibus gulae ineffrenate deservire studuerit, ad foveam vitiorum gravius prolabitur. Et etiam ab statu rectitudinis cadens, ad mortem animae pertrahitur, et bonum quod videtur habere amittit. Quod de his filiis Heli in sequentibus demonstratur, qui propter libidinem gulae ad majus peccatum sui cumulandum pervenerunt, ut dormirent cum mulieribus et transgredi facerent populum Domini. Unde non solum [Col. 0274C] a sacerdotio ejecti sunt, sed etiam morte mulctati. Nam sequitur:

«Heli autem senex erat valde, et audivit omnia quae faciebant filii sui universo Israeli, et quomodo dormiebant cum mulieribus,» etc. Quanquam simpliciter nonnulli super adulterio intelligi velint, ut Josephus quoque dicit, mulieribus religionis causa convenientibus contumelias inferebant. aliis quidem violentias facientes, aliis vero persuadentes donis. Nihilque eorum vita a tyrannide pessima differebat, quod et nostri doctores asserunt: tamen dormisse eos dicunt Hebraei cum mulieribus quae observabant ad ostium tabernaculi eo quod post menstrui tempus aut partus, non impleto secundum legis praeceptum sacrificio, suadebant eis ad viros [Col. 0274D] suos redire eisque adcommisceri. Et dormire ideo dicuntur, quia eas dormire cum viris suis contra legis praeceptum faciebant. Unde idem Heli post paulum ait:

«Non est enim bona fama quam ego audio, ut transgredi faciatis populum Domini.» Transgressionem ergo populus faciebat, quia sacrificio non rite peracto uxoribus suis jungebatur. Sicut enim extorquebant carnes ab immolante, ita etiam extorquebant sacrificium ab offerente. Et idcirco sicut in offerendis carnibus faciebant homines detrahere sacrificio Domini, ita quoque nihilominus in conjungen is uxoribus transgredi faciebant populum. Quam intelligentiam si quis sequi voluerit, suo judicio [Col. 0275A] derelinquimus: nos priorem magis sequi decernimus.

«Si peccaverit vir in virum, placari ei potest Deus; si autem in Deum peccaverit vir, quis orabit pro eo?» Non igitur eo modo in virum, quo in Deum peccatur: quia in virum peccare peccatum qualecunque est, leviorque remissio. In Deum vero peccare, id est, ab ejus cultu recedere, impietatis peccatum est, difficiliorque remissio. Et quoniam cum in virum quis peccat, placato sibi viro, facit sibi Deum placabilem; in Deum autem cum quis peccat, quis orabit pro eo? Ac si dicatur: Per quem, Deum sibi in quem peccavit propitium facere potuerunt. Tamen non ita intelligendum est, quod nulla venia speranda sit iis qui in divino officio [Col. 0275B] aliquid deliquerint, etiamsi digne poenitentiam gerant, sed quod difficilior sit venia et major agenda poenitentia iis qui in rebus Deo sacratis offendunt, quam qui proximum suum in verbo vel in facto aliquid laeserit. Quia quanto major gloria, tanto gravior sit offensa. Hic notandum est siquidem quia praesulibus ac omnibus qui praesunt populo Christiano, considerandum est subtilius, qualiter filii Heli divina sacrificia temerantes peccabant coram Domino, et deridebant per eos multi sacrificium Domini, unde et Heli sacerdos per eorum iniquitatem damnatus est, quod eos peccantes minus severa animadversione flectebat. Et quidem coercuit, et quidem corripuit, sed lenitate et mansuetudine patris, non severitate et auctoritate pontificis: qua [Col. 0275C] sententia discant sacerdotes (ut dicere coepimus) quod non debeant propter ullos humanos favores, aut commoda terrena iis quibus praesunt, in peccatis quibus peccant in Deum, non solum assentire et blandiri, sed nec lenitate, aut mansuetudine, imo dura ac severa increpatione corrigere et emendare: ne si tacuerint peccata filiorum, id est scelera populorum, ipsi pereant qui correcti non fuerant, et qui praesunt pariter cum eis puniantur. Quod quamvis sancti sunt, culpa tamen subditorum propter silentium et mollitiem invectionis, si non coerceant, eis reputabitur. E regione namque si juxta modum culpae, dura invectione increpare studuerint, et antidoto suae praedicationis, vulnera peccatorum curare non neglexerint, coronam aeternae [Col. 0275D] mercedis sciant se esse percepturos. Scriptum namque est: «Qui converti fecerit peccatorem ab errore viae suae, salvabit animam ejus a morte, et operiet multitudinem peccatorum (Jac. V) .» Denique in Veteri Testamento legimus, quod Phinees sacerdos zelatus, ut furorem Domini placaret, peccantes coram populo pugione transfixit, et propterea et nomen et sacerdotium aeternum sibi promeruit. Quod quia Heli animadversione in filios peccatum vindicare noluit, non solum sacerdotium perdidit, sed etiam morte mulctatus est, sicut diximus, et sacra historia in sequentibus manifestissime ostendit. Nam sequitur:

«Venit enim quidam propheta Domini ad Heli [Col. 0276A] sacerdotem, et dixit ei: Haec dicit Dominus: Nunquid non aperte revelatus sum domui patris tui, cum esset in Aegypto?» Domum principis sui Aaron dicit de cujus stirpe successit in sacerdotium. Cui se revelatum Dominus dicit quando ait in Aegypto: «Vade in occursum Moysi in desertum (Exod. IV) . Hic primum revelatus fuit ei Dominus, atque ad obedientiam destinavit, et postea non solum ipse, sed etiam omnes tribus in sacerdotem elegerunt. Unde dicitur:

«Et elegi eum ex omnibus tribuous Israel mihi in sacerdotem, ut ascenderet ad altare meum: et adoleret mihi incensum, et portaret ephod coram me. Et dedi domui patris tui omnia de sacrificiis filiorum Israel. Quare calce abjecistis victimam [Col. 0276B] meam et munera mea quae praecepi ut offerrentur in templo et magis honorasti filios tuos quam me, ut comederetis primitias omnis sacrificii populi mei Israel? Propterea, ait Dominus Deus Israel, loquens locutus sum, ut domus tua et domus patris tui ministraret in conspectu meo, usque in sempiternum. Nunc autem dicit Dominus: Absit hoc a me. Sed quicunque glorificaverit me, glorificabo eum. Qui autem contemnunt me, erunt ignobiles. Ecce dies veniunt et praecidam brachium tuum domus patris tui,» id est dignitatem et robur sacerdotii et summum sacerdotem. Unde et dicitur: «Ut non sit senex in domo tua,» id est, sacerdos magnus.

«Et videbis brachium aemulum tuum.» Aemulus [Col. 0276C] domus Heli Sadoch exstitit, qui ejecto Abiatha r a Salomone sacerdotium suscepit: quanquam de Samuel velint intelligi, sicut in Malachim legitur: «Projecitque Salomon Abiathar ne esset sacerdos Domini, ut impleretur verbum Domini quod locutus est super domum Heli (III Reg. II) .»

«Verumtamen non auferam penitus virum ex te ab altari meo, sed ut deficiant oculi tui, et tabescat anima tua.» Ideo Dominus non penitus ablaturum virum ex domo Heli ab altari suo, dicit ut semper de domo Heli esset in domo Domini vir qui in dignitate sacerdotii alium substitutum et se eadem dignitate privatum videns, ejus oculi deficerent et anima tabesceret prae nimietate moeroris. Mystice haec prophetia de mutatione sacerdotii, non [Col. 0276D] est in Samuele completa, sed in Domino Jesu Christo exstitit adumbrata. Nam post Samuelem prophetam, postea sacerdotes fuerunt de genere Aaron, sicut Sadoch et Abiathar, regnante David, et alii deinceps: antequam tempus veniret ex quo ista de sacerdotio mutando, per Christum effici oportebat. Nam cum diceret: «Loquens locutus sum, ut domus tua et domus patris tui,» id est, Aaron, qui primus sacerdos est institutus, de cujus progenie caeteri sequerentur, «ministraret in conspectu meo usque in sempiternum. Nunc autem dicit Dominus: Absit hoc a me. Sed quicunque glorificaverit me, glorificabo eum. Qui autem contemnunt me, erunt ignobiles;» ecce isti sunt dies qui praenuntiati sunt; [Col. 0277A] jam enim venerunt: nullus enim sacerdos est secundum ordinem Aaron. Et quicunque ex ejus genere est homo, cum videt sacerdotium, imo sacrificium Christianorum, toto orbe pollere et se abjectum, deficiunt oculi ejus, et anima ejus defluit, prae nimietate moeroris. Unde et sequitur:

«Et suscitabo mihi sacerdotem fidelem secundum cor meum.» Quod ait Propheta ad Heli loquens ex persona Dei, «Et suscitabo mihi sacerdotem fidelem, qui juxta cor meum et animam meam faciet, et aedificabo ei domum fidelem, et ambulabit coram Christo meo cunctis diebus;» sub figura Samuelis de Domino Salvatore, summo videlicet ac vero pontifice, debet intelligi. Quia nimirum sicut Samuel defuncto Heli successit in sacerdotium, non [Col. 0277B] de stirpe Aaron sed de alia Levi familia electus: fuit enim filius Elcana, filii Jeroham, filii Eliu, filii Thau, filii Suph, filii Elcana, filii Joel, filii Azariae, filii Sophoniae, filii Taath, filii Aser, filii Asaph, filii Core, filii Isaar, filii Caath, filii Levi, filii Israel, ut verba dierum narrant; ita Mediator Dei et hominum, ut esset nobis pontifex non de Levi, sed de alia utique tribu, id est Juda, carnem sumpsit. Aliamque legaliter hostiam ipsam suam carnem obtulit Patri pro nobis. Aliosque de genere Aaron pontificatus sui reliquit haeredes filios, videlicet gratiae Novi Testamenti: non tantum ex Judaeis, sed de universa gentium natione collectos. Quod vere quasi humano more loquens Deus dicit: Qui juxta cor meum et animam meam faciet, de Samuele quidem recte potest [Col. 0277C] intelligi quod in omnibus ejus voluntati sicut homo Dei, Deo paruerit. De Domino autem Salvatore potest etiam accipi altius: quia sicut Filius unigenitus paternorum in omnibus sit conscius arcanorum, juxta quod de seipso manifeste testatur, dicens: «Et a me ipso facio nihil, sed sicut docuit me Pater, haec loquor (Joan. VI) .» Et: «Qui me misit, mecum est, et non reliquit me solum: quia quae placita sunt ei, facio semper (Joan. VIII) .» Cui domum fidelem aedificat Pater, quae domus sumus nos, si fiduciam et gloriam spei usque in finem, firmam retineamus. Et haec domus ambulabit coram Christo ejus, ipso videlicet summo pontifice, cunctis diebus, quia nimirum usque ad finem saeculi, suorum augmentatione membrorum Ecclesia sancta [Col. 0277D] proficere nunquam cessabit: alioquin quomodo de Samuele potest accipi, quod aedificata sit ei domus fidelis quae coram Christo Domini, id est, ipso Samuele cunctis incederet diebus; cum legamus in sequentibus quod filii illius aversi de viis ejus post avaritiam declinaverunt et perverterint judicium, nisi forte domus ejus hoc loco plebem Israeliticam intelligamus, quae cunctis diebus sacerdotii ejus Domino servierit? De qua scriptum est (I Reg. VII) : «Et requievit omnis Israel post Dominum.» Et paulo post: «Abstulerunt ergo filii Israel Baalin et Astaroth, et servierunt Domino soli.» Quod vero subditur:

«Futurum est autem ut quicunque remanserit in [Col. 0278A] domo tua, ut oretur pro eo et offerat nummum argenteum et tortam panis.» Non proprie de domo dicitur hujus Heli, sed illius Aaron, de quo genere etiam hucusque non desunt, qui veniant et convertantur. De quibus dicitur: «Reliquiae secundum electionem gratiae salvae factae sunt (Rom. XI) .» De talibus enim reliquiis bene intelligitur quod dicitur: «Qui remanserit in domo tua, veniet ut oretur pro eo;» profecto qui credit in Christum sicut et temporibus apostolorum, et in praesenti tempore aliquantum solet impleri, et in fine mundi perfecte complebitur. Nam etsi pauci, tamen aliqui, quotidie ex Judaeorum non tantum ex plebe sed ex sacerdotali stirpe ad Ecclesiam confugiunt. «Et cum intraverit plenitudo gentium, tunc omnis Israel salvus fiet [Col. 0278B] (Ibid.) .» Quicunque autem ex his salvandus est, ipse enim qui remansurus esse dicitur, in domo pereunte sacerdotis Heli necesse est ad Ecclesiam confugiat, et offerat pro se sacerdoti Christiano nummum confessionis Dei devote quae in symbolo continetur: brevem quidem verbo, sed virtute praecipuam. Constat argento claritatem verbi coelestis, sicut splendorem sapientiae spiritualis auro saepe designari. Offerat et panem sacrificii salutaris abjectis carnibus legalium victimarum, dicatque: «Dimitte me, obsecro, ad unam partem sacerdotalem,» id est, ad ipsam plebem Christo sacerdote praeclaram. Cui Petrus ait: «Vos enim genus electum, regale sacerdotium (I Petr. II) .» Quod autem addit, «ut comedam buccellam panis,» etiam ipsum sacrificii [Col. 0278C] genus eleganter expressit. De quo dicit sacerdos ipse: «Panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita (Joan. VI) .» Quia enim dixerat superius dedisse cibos domui Aaron de victimis Veteris Testamenti, qui fuerant sacrificia Judaeorum, ideo hic dixit postulandum ad comedendum buccellam panis, quod est de Novo Testamento sacrificium Christianorum.

«Puer autem Samuel ministrabat Domino coram Heli, et sermo Domini erat pretiosus.» Bene ait, «et sermo Domini erat pretiosus.» Pretiosus namque dicitur, quia perrarus erat, et per prophetam raro fiebat. Omne enim quod rarum est, pretiosum est, [Col. 0278D] quia amplius desideratur. Unde et subjungitur: «In diebus illis non erat visio manifesta.» Quia videlicet prophetia non plena manifestabatur. Propter peccata enim populi, et eorum qui praefuerunt populo, jam non manifestabantur visiones, sicut patribus eorum. Ecce juxta historiam. Caeterum juxta spiritualem intelligentiam bene dicitur. «Puer autem Samuel ministrabat Domino coram Heli.» Quia unigenitus Filius Dei Patris, quem per Samuelem significari diximus, qui interpretatur nomen ejus Deus, in omnibus voluntatem Patris apparens in carne exhibuit. Sicut ipse ait: «Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui misit me (Joan. IV) .» Unde bene agitur, «coram Heli,» quia sacerdotium Judaeorum [Col. 0279A] mox noluit destruere, antequam verum sacerdotium appareret; unde et subjungitur, «et sermo ejus erat pretiosus,» quia praedicatio ejus fidelibus amabilis atque pretiosa erat, infidelibus vero despecta. De quibus per significationem subjungitur:

«Factum est ergo in die quadam, Heli jacebat in loco suo, et oculi ejus caligaverant, nec poterat videre lucernam Dei antequam exstingueretur.» Prae nimia senectute oculi ejus caligaverant, nec poterat videre lucernam Dei, cum arderet in tabernaculo antequam lux diurna fieret, quando eadem exstinguenda erat lucerna, sicut per Moysen praecipitur, ut eadem lucerna luceret usque mane, legibus Exodi (Exod. XXVII) . Sive hoc significat, quod in caecitate sua ipse Heli permaneret, donec funditus [Col. 0279B] cum prole sua exstingueretur, hoc est, vita careret corporali. Mystice autem caecitas Heli significat caecitatem cordis Judaeorum. Lucerna quippe Dei, Dominus noster intelligendus est. Scimus enim quia in lucerna testa exterius, et lumen interius est. Ipse namque per Prophetam dicit: «Exaruit velut testa virtus mea (Psal. XXI) .» Quid per testam, nisi corpus ipsius accipitur? in qua testa lumen Divinitatis exstitit, et flamma virtutum atque miraculorum effulsit. Cujus utique virtutes atque miracula, principes seu sacerdotes Judaeorum, dum credere contem pserunt, veritatis lumen in eis exstinctum est. Et bene ait, «antequam exstingueretur,» quia nec fulgore miraculorum, quae ab eo fulgebant, intelligere, nec doctrinam ejus corde intento capere potuerunt, [Col. 0279C] donec ipsum sacerdotium simul cum templo et populo funditus everteretur. De quibus etiam adhuc in persona Heli dicitur: «Idcirco juravi domui Heli, quod non expietur iniquitas domus ejus victimis et muneribus, usque in aeternum,» quia peccatum sacerdotum Judaeorum quod in Christo admiserunt, videlicet quia non solum contempserunt, sed etiam crucifixerunt, victimis atque sacrificiis legalibus usque in sempiternum expiari non potest.

«Samuel autem dormiebat in templo Domini, ubi erat arca Dei. Et vocavit Dominus Samuel. Qui respondens, ait: Ecce ego,» et reliqua usquequo ait, «porro Samuel necdum sciebat Dominum, neque revelatus fuerat ei sermo Domini.» Quod ter Dominus Samuelem vocavit, praefigurabatur quod [Col. 0279D] ipse puer futurus erat propheta, dux, et sacerdos. Nescire Dominum dicitur Samuel, quia prophetiae mysterium necdum ei, vel sermo Domini revelatus fuerat. Nam communiter ut caeteri sciebat.

«Dixitque Dominus ad Samuel: Ecce ego facio verbum in Israel: quod quicunque audierit, tinient ambae aures ejus.» Hoc in loco comminatio Dei est super Heli, et super domum ejus: eo quod in peccato filiorum Heli arca Dei caperetur, et Israel rueret, et ejus filii interirent, et domus Heli sacerdotio domus Domini privaretur; et ob id factum, audientium aures tinnirent stupore vehementi.

«Crevit autem Samuel, et Dominus erat cum eo, et non cecidit ex omnibus verbis ejus in terram.» [Col. 0280A] Quod dictum est de Samuele, postquam verba divini oraculi, quae nocte acceperat, mane Heli retulit: «Et non cecidit ex omnibus verbis ejus in terram,» significat, quia nihil ex his quae locutus est irritum fuit, sed omnia sunt rebus completa quae dixit. Cadunt namque in terram verba supervacua, quae pro nihilo habenda, et universorum sunt calcanda despectu. Sic et beatus Job dixit: «Et lux vultus mei non cadebat in terram (Job. XXIX) .» Quia nimirum in tanta gravitate vultum tenere consueverat, ut nunquam contemptibili laetitia solveretur. Sed quotiescunque hilariorem se praesentibus exhiberet certa semper hoc causa utilitatis eorum faceret. De quo et annectitur:

«Et cognovit universus Israel, a Dan usque Bersabee, [Col. 0280B] quod fidelis Samuel propheta esset Domini.» Per terminos terrae Judaeae descriptos, universitatem plebis pariter comprehendit. Dan viculus est in quarto milliario a Paneade euntibus Tyrum, qui usque hodie terminus est Judaeae provinciae contra septentrionem. De quo et Jordanis flumen erumpens a loco sortitus est nomen. Bersabee similiter vicus est in tribu Judae in tricesimo ab Hebron milliario, vergens ad austrum. «Et evenit sermo Samuelis universo Israeli.» Sermo enim ejus fuit ad universum Israel, quod percutiendi essent a Philisthaeis propter peccata filiorum Heli. Et hoc ex divina revelatione clarescebat sibi fuisse revelatum, sicut rei probavit eventus, et ideo verus propheta praedicabatur.

«Egressus est namque Israel obviam Philisthiim in praelium, et castrametatus est juxta lapidem adjutorii. Porro Philisthiim venerunt in Aphec, et instruxerunt aciem contra Israel. Inito autem certamine, terga vertit Israel Philisthaeis, et caesa sunt in illo certamine passim per agros, quasi quatuor millia virorum.» Patet juxta litteram sensus, quia ista propter peccata filiorum Heli perpessi sunt filii Israel. Unde bene Aphec furor novus, sive apprehendens interpretatur, quod merito convenit rebus gestis. Qui enim iram Domini meruerunt ab hostibus apprehensi sunt. Verum juxta anagogen quid significet, breviter enucleandum est. Porro Israel, qui interpretatur vir videns Deum sive fortis cum Deo, significat [Col. 0280D] credentes in Deum, Philisthiim vero, qui interpretantur cadentes poculo, immundos significant spiritus, qui poculo superbiae inebriati, et ipsi de coelestibus ceciderunt, et multos quotidie hominum pervertere festinant, poculo suo malitiae. Contra quos Israel, fideles scilicet, ne victi immundis spiritibus cedant, sed ut superare possint, juxta lapidem adjutorii castrametantur. Lapis enim adjutoriis legem significat Christi, ubi lapis verus Christus invenitur, de quo scriptum est: «Lapidem quem reprobaverunt aedificantes (Psal. CXVII; Matth. XXI) ,» etc. Juxta quem morantur fideles, ut Christum invenire possint, ac dicere, «Et nobis in lapidem adjutorii; et in petram refugii.» Et illud, [Col. 0281A] «Adjutorium nostrum in nomine Domini (Psal. CXXIII) .» Sed dum ipsi juxta lapidem versantur, id est, meditantur in lege Domini die ac nocte, ut salvatorem amplius invenire valeant adjutorem, Philisthiim in Aphec veniunt, et aciem contra Israel instruunt. Aphec quippe furor novus interpretatur. Et bene furor novus interpretatur, quia quo amplius fideles immundi spiritus divini legibus insistere conspiciunt, et spem suam in Christum collocare, eo acriora ac nova certamina felle suae malitiae abacti construere non cessant. Unde multos qui in suis virtutibus confidunt, et in humana sapientia gloriantur, aut legem (prout Judaei sentiunt) carnaliter accipere cupiunt, et gratiam Evangelii contemnere non metuunt, immundi spiritus facile prosternunt. [Col. 0281B] Nam sequitur: «Inito autem certamine, terga vertit Israel Philisthaeis, et caesa sunt in illo certamine passim per agros, quasi quatuor millia virorum.» Quatuor enim ista millia virorum in certamine Philistinorum quo congressi sunt filii Israel, videlicet credentes ex primitiva Ecclesia, perierunt, illi intelliguntur qui quatuor Evangelia recipere noluerunt.

«Misit ergo populus in Silo, et tulerunt inde arcam foederis Domini exercituum, sedentis super Cherubim. Et cognoverunt Philisthiim quod arca Domini venisset in castra. Timueruntque, dicentes: Venit Deus in castra.» Arca enim quam filii Israel de Silo in praelium tulerunt, duo Testamenta significat, quae fideles ex Judaico populo ad gentes transtulerunt. Quae bene dicitur «Domini exercituum [Col. 0281C] sedentis super Cherubim.» Cherubim namque plenitudo scientiae interpretatur, quae in duobus Testamentis invenitur, quanquam ad Christum referri possit, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae reconditi (Col. II) . Quae Philisthiim audientes, videlicet sapientes istius saeculi, seu ipsi immundi spiritus (de quibus superius diximus) extremuerunt, scilicet quia coeperunt Apostoli verbis pluere, ex scientia utriusque Testamenti miraculis coruscare, et quasi tonitrua intonare, «clamore grandi, et personuit terra» a voce praedicationis (Act. II) , et crediderunt se superandos.

«Ingemueruntque dicentes: Vae nobis ! Non enim fuit tanta exsultatio heri et nudiustertius. Vae nobis ! Quis nos salvabit de manu deorum sublimium [Col. 0281D] istorum? Pugnaverunt ergo Philisthiim, et caesus est Israel, et fugit unusquisque in tabernaculum suum.» Et hic enim in hoc quod ab alienigenis arca capta dicitur, praefigurabat a gentibus duo Testamenta accipienda esse, quae per arcam significari diximus.

«Duo quoque filii Heli mortui sunt, Ophni et Phinees.» Per Ophni enim, qui discalceatus; et per Phinees, qui dicitur os mutum, per quos significari diximus longe superius sacerdotium Judaeorum, qui modo mortui referuntur, ipsius sacerdotii finis intelligitur. Qui bene postquam arca capta est, mortui referuntur: quia postquam duo Testamenta ad sapientes istius saeculi et gentiles pervenerunt, sacerdotium [Col. 0282A] Judaeorum funditus finem accepit, et exigentibus peccatis exterminatum est, et ipsi sacerdotes a gentibus interfecti sunt. Hinc ad Ezechielem Dominus ait: «Et tu, fili hominis, sume tibi gladium acutum radentem pilos, et assumas eum et duces per caput tuum et barbam tuam (Ezech. V) ,» etc. Quid per gladium acutum, nisi vastationem significat Judaeorum, quae sub Vespasiano et Tito facta est? Quid vero per caesariem capitis et barbam, nisi omnem pulchritudinem et virilitatem ejusdem populi demonstrat? Quae omnia Judaei amittentes, quique ex ipsis fame ac pestilentia et gladio remanserunt, sub figura capillorum in cunctis gentibus quasi in omnem ventum dispersi sunt. Et ut manifestius juxta superiorem intelligentiam intelligatur, dicamus [Col. 0282B] aliter. Ait enim: «Et tu, fili hominis, sume tibi gladium acutum radentem pilos,» etc. In hoc namque facto judicium Redemptoris exprimitur, qui in carne apparens caput rasit, quia Judaico sacerdotio praeceptorum suorum sacramenta abstulit. Unde per decisos capillos, sacramentorum subtilitas; per caput vero, summa sacerdotii designatur. Barbam rasit, quia regnum Israeliticum deserens, decorem virtutis amputavit.

«Currens autem vir de Benjamin, ait ad Heli: Fugit Israel coram Philisthiim, et ruina magna facta est in populo. Insuper et duo filii tui mortui sunt, Ophni et Phinees; et arca Dei capta est. Cumque ille nominasset arcam Dei, cecidit de sella retrorsum juxta ostium, et, fractis cervicibus, [Col. 0282C] mortuus est.» Sicut superius mors filiorum finem significat sacerdotii Judaeorum, ita in hoc loco mors patris designat pontificatum Judaeorum irreparabiliter prostratum, sedemque habere vacuam, et gloriam sacerdotii regnique exstinctam, sicut superius paulo plenius exemplo inculcavimus. Et hoc est de sella retrorsum cecidisse et mortuum esse. Denique post exstinctum sacerdotium ac sedem vastatam pontificatus Judaeorum, carnalis etiam Synagoga, carnaliter illi adhaerens, mox interiit. De cujus significatione subjungitur:

«Nurus autem ejus, uxor Phinees, praegnans erat vicinaque partui. Et audito nuntio quod capta esset arca Dei, et mortuus esset socer suus et vir suus, incurvavit se et peperit. Irruerant enim in [Col. 0282D] eam dolores subiti, in ipso autem momento mortis ejus dixerunt ei qui stabant circa eam: Ne timeas, quia filium peperisti,» etc. Omnia enim ad superiora tendunt. Nam, sicut diximus, nurus Heli, uxor Phinees, carnalem plebem Judaicam designabat, quae carnali sacerdotio copulata, cum ipso finem accepit, atque divinitus interiit. Sed notandum est, quia non antea interiit antequam vivum parturiret. Ita et Synagoga Judaeorum ex toto non interiit, antequam vivi ex ipsa nascerentur, id est ipsa primitiva Ecclesia, quae ex ipsa plebe credidit. Unde et merito consolationem non recipiens ab his quae consolabatur, id est Synagoga desperans ab humilibus credentibus ait:

[Col. 0283A] «Translata est gloria de Israel, quia capta est arca Dei.» Hoc est quod Dominus ait: «Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus (Matth. XII) .» Unde notandum est, quia puerum vocavit Ichabod. Chabod enim gloria, Ichabod vero cecidit gloria ad illos refertur qui ex Synagoga non credentes prodierunt, qui in decorem et gloriam esse poterant ipsi Synagogae, si credere in Deum, et eorum praedicationibus voluissent. Et quia hoc agere contempserunt, gloriam eamdem amiserunt: quia praedicatores sancti, eis contemptis, ad gentes pervenerunt. Unde et iisdem apostoli dicunt: «Vobis quidem oportebat primum loqui verbum Dei. Sed quia repulistis illud, et indignos vos judicastis aeternae vitae, ex hoc ibimus ad gentes (Act. XIII) .»

«Philisthiim autem tulerunt arcam Dei, et asportaverunt eam a Lapide adjutorii in Azotum. Tuleruntque Philisthiim arcam Dei, et intulerunt eam in templum Dagon, et statuerunt eam juxta Dagon.» Lapis adjutorii dicitur locus ille, in quo posuit Samuel lapidem unum, inter Masphat et inter Sem. Azotusque et Azot dicitur, est una de quinque civitatibus Allophylorum, interpretatur autem incendium patris. Et bene incendium patris dicitur, ubi idolum Dagon consistebat, quia adventus arcae Dei in Azotum incendium erat diaboli patris omnium inimicorum. Dagon interpretatur piscis tristitiae, significat [Col. 0283C] hostem antiquum, qui in mari istius mundi positus, devorat peccatores.

«Cumque surrexissent diluculo Azoti altera die, ecce Dagon jacebat pronus in terra ante arcam Domini,» et reliqua. Jam superius diximus quod arca duo significat Testamenta. Philisthiim vero in hoc loco gentiles praefigurantur. Sed dum arcam ad templum suum deferunt, Dagon illorum deus corruit, atque duae palmae et caput absciduntur. Quid est enim hoc, quod dum arca juxta Dagon constituitur, mox in terram prosternitur, nisi statim ut testamenta Dei ad gentes pervenerunt, confestim idola quae deceptum possidebant orbem destructa sunt, omnisque error simulacrorum corruit, praesentiam Dei ferre non sustinens. Sed notandum est, [Col. 0283D] quia hi qui arcam constituunt juxta Dagon, ut arca Dei subdita illi fuisset, figuram gesserunt sapientium hujus mundi, qui testamenta Dei subdere voluerunt sub suorum scientia. Illi vero qui Dagon restituerunt in locum suum, figuram gesserunt eorum qui defensores fuerunt idololatriae cultus. Nam in manibus Dagon praecisis opus idololatriae amputatum, in capite vero ejus superbia diaboli abscisa significabatur, a quo initium peccati fuit. Quod vero in limine inveniuntur, gestum est, ut scilicet praefinitum suae idololatriae finem agnoscerent. Limen enim finem itineris significat, id est consummationem idoli. Seu limen significat fidem, per quam idololatriae cultus destructus est. Etiam illud pertinet ad [Col. 0284A] magnam significationem, in ipsa ruina Dagon sui, atque fractura illius, solum invenerunt fractis ejus omnibus membris dorsum. Dorsum quippe fugam, significat, id est abolitionem idolorum. Quicunque enim fugiunt, persequentibus dorsum dant. Unde et de hostibus scriptum est: «Qui pones eos dorsum (Psal. XXVI) .» Ubi enim sunt idola? perierunt, et si aliqua sunt remanentia ab aliquibus abscondunt, fugiunt. Nam sequitur:

«Aggravata est autem manus Domini super Azotos, et demolitus est eos, et percussit in secretiori parte natium Azotum et fines ejus;» et quatuor reliquas civitates. Hic etiam figura praetenditur. Quod autem percussi sunt in posteriora hi qui arcam Dei captivaverunt, hac poena significari videtur, [Col. 0284B] quia si qui susceperint testamentum Dei, et posteriorem vitam dilexerint, ex ipsis et pro ipsis, justissime justo judicio Dei in posteriora cruciabuntur, quae, sicut ait Apostolus, existimari debent sicut stercora (Phil. Ill) . Qui enim sic assumunt testamentum divinum, ut in posteriora respicientes veteri se vanitate non exuant, similes sunt hostibus illis qui arcam testamenti captivam juxta idola sua posuerunt. Et illa quidem vetera etiam nolentibus cadunt: quia «omnis caro fenum, et» claritas «hominis, ut flos feni. Aruit fenum, flos cecidit.» Arca «autem Domini manet in aeternum (Isa. XL) .» Secretum scilicet testamentum regnumque coelorum, ubi est aeternum Dei verbum.

«Fuit ergo arca Domini in regione Philisthinorum septem mensibus.» Hoc enim tempus propter universitatem temporum quae septenario numero discurrit significat Testamentum Domini usque ad consummationem saeculi in gentibus permansurum. Deinde sequitur qualiter inito consilio, quinque anos aureos, juxta numerum civitatum suarum, obtulerunt arcae. Patet enim litterae sensus, tamen aliquid significationis habet: quia quosdam significat qui post idola poenitentiam gerunt. Illi enim aureos anos atque mures aureos, ad arcam Domini offerunt, qui per flagella agnita virtute ejus, pro transactis peccatis, et idolorum cultura poenitudinem gerentes, per veram confessionem Deo gloriam reddunt. Et licet [Col. 0284D] coacti studium vitae suae ad meliora convertunt, cognoscentes se flagella Domini atque plagas juste perpeti a Domino. Unde quinque civitates Philisthinorum, quinque corporis sensus, id est visum, auditum, gustum, odoratum, et tactum, figuram habuisse non dubium est. Per hos enim homo, aut bene operando praecepta Dei adimplet, aut prave vivendo diabolo satisfacit. Sequitur:

«Nunc ergo arripite et facite plaustrum novum unum et duas vaccas fetas, quibus non est impositum jugum, jungite in plaustro et recludite vitulos earum domi. Tolletisque arcam Domini et ponetis in plaustro,» et reliqua. Haec igitur, quanquam historiae seriem praetermittamus enucleandam, quia luce clarius [Col. 0285A] patet, tamen ne alicui ludus esse videatur, quid significationis gerebat moraliter, ex sanctorum dictis, non nostra ponentes, pandamus. Quid igitur vaccae Allophylorum arcam Dei gestantes, nisi figuram sanctorum ac fidelium renuntiantium saeculo praefigurabant? qui nullum delicti jugum traxerunt, neque ullo parentelae studio a proposito religionis praepediuntur, neque opere, sicut per Moysen de talibus dicitur: «Qui dicunt patri suo et matri, Nescio vos, et nescierunt (Deut. XXXIII) .» Quid ab eisdem vaccis vehebatur: sacrae Scripturae praetendebat sacramentum, cui omnes sancti obedientes, dum obtemperant quasi superimpositam arcam Domini portant. Plaustrum vero illud, in quo arca gestabatur, crucis Christi innuebat mysterium. Unde et Veritas [Col. 0285B] ait: «Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, et tollat crucem suam et sequatur me (Matth. XVI; Marc. VIII) .» Sed notandum est quod caedem vaccae fetae fuisse memorantur, quia sunt qui plerique in via Dei intrinsecus positi foris carnalibus affectibus ligantur, sed non declinant a recto itinere, quia arcam Dei portant in mente. Ecce enim vaccae Bethsamis pergunt. Bethsamis quippe dicitur domus solis, et Propheta ait: «Vobis autem qui timetis Deum orietur sol justitiae (Mal. IV) .» Si igitur ad aeterni solis habitationem tendimus, dignum profecto est, ut de Dei itinere pro carnalibus affectibus non declinemus. Tota enim virtute pensandum est, quod vaccae Dei plaustro suppositae pergunt et gemunt, dant ab intimis mugitus, et tamen de itinere [Col. 0285C] non deflectunt gressus. Sic nimirum praedicatores sancti, sic fideles quique intra sanctam Ecclesiam debent ut compatiantur proximis per charitatem, et tamen de via Dei non exorbitent per confessionem.

«Sed et satrapae Philisthinorum sequebantur usque ad terminos Bethsames. Porro Bethsamitae metebant triticum in valle. Et elevantes oculos suos, viderunt arcam, et gavisi sunt cum vidissent. Et plaustrum venit in agrum Josue Bethsamitae, et stetit ibi. Erat autem ibi lapis magnus. Et conciderunt ligna plaustri,» et reliqua. Jam enim superius dictum est, quod Bethsamis domus solis interpretaretur. Sed nunc quae alia potest in hoc loco esse domus solis, nisi sancta Ecclesia, a Sole justitiae illustrata? Et quid est Bethsamitas in [Col. 0285D] valle frumenta metere, nisi doctores Ecclesiae annonam verbi Dei in humilitate tractare? Quis est lapis in agro Josue, nisi Christus Dominus in Ecclesia sua? Ligna vero illa plaustri, ipsius Christi praefigurasse crucis mysterium non dubium est. Vaccas vero super lapidem immolare, est conversos sanctos a saeculo in Christi imitatione mortificare.

«Hi sunt autem ani aurei quos reddiderunt Philisthiim pro delicto, Domino: Azotus unum, Gaza unum, Ascalon unum, Beth unum, Accaron unum.» Azotus enim interpretatur ignis, Gaza vero fortitudo ejus, sive divitiae. Ascalon quippe pondera vel ignis homicida, Geth torcular, Accaron vero sterilitas vel eradicatio dicitur. Quinque enim civitates Palaestinorum [Col. 0286A] quinque corporis sensus a quibusdam intelliguntur. Ex quibus bene Azotus interpretatur ignis, illum scilicet significans, quo corda miserorum suecenduntur. De quibus scriptum est: «Omnes adulterantes velut clibanus corda eorum (Ose. VII) .» Et Gaza, quae dicitur fortitudo ejus, quia fortes sunt adulterantes in malum; sive divitiae, de quibus Dominus dicit: «Sollicitudines divitiarum suffocant verbum (Matth. I) ,» accipiuntur in quibus confidunt iniqui. Et Ascalon, quae ponderata sonat, vel ignis homicida, malitiae pondus, quo deprimuntur reprobi. De qua dicitur: Iniquitas in talento plumbi sedet, quia iniquitate succensi, ut divitiis abundare possint, homicidia perpetrant. Unde Geth jure sequitur, quae torcular interpretatur: Significat autem [Col. 0286B] tribulationes praesentis vitae, ubi torquentur electi ac reprobi. Et Accaron vero, quae sterilitas vel era dicatio dicitur, reproborum significat sterilitatem, qui his vitiis insistunt; et si in his perseveraverint, eradicabuntur a terra viventium. Sed hae quinque civitates munera aurea offerunt, quando auro spiritalis intelligentiae instructi, ab his vitiis per poenitentiam declinantes, quae in quinque sensibus corporis admittuntur divinis Testamentis se subdunt. Unde necesse est ut attendant ad mortem, ubi est tristitia vera et sterilitas perpetua et sic se cohibebant ab iniquitatibus. Sed quod ait juxta historiam:

«Ab urbe murata usque ad villam quae erat absque muro et usque ad Abel magnum super quem posuerunt arcam Domini.» Abel magnum civitas [Col. 0286C] est in termino Israel. Abel magnum idcirco vocatur, cum antea Bethsamis vocata sit, sive propter luctum super viris Bethsamitis ita factum, sive propter distinctionem civitatis Abel Bethmacha, de qua exclamavit mulier sapiens ad Joab, dicens: «Qui interrogant, interrogent in Abela (II Reg. XVI) .» Sic itaque intelligendum est, quod ab urbe murata usque ad villam quae est absque muro, et usque ad Abel magnum dederunt mures. «Super quem,» id est, super luctum «posuerunt arcam Domini, quae erat usque in illam diem in agro Josue Bethsamitis, et fuit ibi donec in Cariathiarim ducta est. Et percussit de populo septuaginta viros, et quinquaginta millia plebis,» et reliqua usquequo ait:

«Et factum est ex qua die mansit arca Domini in Cariathiarim, multiplicati sunt dies (erat quippe annus vicesimus), et requievit omnis Israel domus post Dominum.» Quod enim dictum est, quia percussit de populo qui non erant de stirpe Levitica, septuaginta viros, et quinquaginta millia plebis, pro una eademque re indifferenter accipitur. Nam et ex uno Graeco quod est λαὸς solet utrumque transferri. Sed in hoc videtur esse distantia, quia in priore commate versiculi, additum est viri septuaginta sunt percussi. De ipsa autem turba vulgari homines quinquaginta millia, quod ne pateretur (Exod. XX) populus a longe stabat et orabat, solus Moyses ascendit [Col. 0287A] ad Dominum. Unde in Hebraeo ita habetur: «Et percussit de populo septuaginta viros, et quinquaginta millia viros;» hos septuaginta viros judices, septuaginta Hebraei intelliguntur, quorum merita et gloria quinquaginta millia viris comparantur: sicut et de David dicitur (I Reg. XVIII) . «Quia tu unus pro decem millibus computaris.» Quod dictum est: «Quia ex qua die mansit arca Domini Cariathiarim, multiplicati sunt dies: erat quippe annus vicesimus,» et reliqua, jam ad octavum usque annum regni David, quando eam, congregata populi frequentia, in Jerusalem adduxit, sint [anni] computandi. Invenitur namque in sequentibus quia temporibus Saulis fuerat ablata de hac civitate, et allata in castra pugnante eo adversum Philisthaeos. Sic etenim scriptum [Col. 0287B] est: «Et ait Saul ad Achiam: Applica arcam Dei (I Reg. IV) .» Erat enim ibi arca Dei in die illa, cum filiis Israel. Et quia constat (II Reg. VI) , quod David eam in Jerusalem adduxerit cultam de domo Aminadab, in quam non illata esse perhibetur, restat intelligi, quia in diebus Saulis relata de castris, et in praefata remansit illata civitate, unde denuo, regnante David, afferetur in Jerusalem. Est ergo sensus memoratae sententiae, quia ex qua die mansit arca in Cariathiarim, erat annus vicesimus, cum eam inde transferri temporibus Saul causa belli contingeret. Denique, vicesimo peracto anno, translata est a Samuele in Masphat. Et de Masphat transtulerunt eam, Samuel et Saul, in Galgala. Inde translata est a Saul in Nobee, de Nobee in Gabaa, de [Col. 0287C] Gabaa ad Aiud domum Obededon. Inde transtulit in Sion. De Sion transtulit eam Salomon in Sancta sanctorum, vel certe vicesimus erat annus, cum adhuc omnis domus Israel quievisset post Dominum, abjectis idolis videlicet, illi soli serviens. Quod in sequentibus dicitur: «Abstulerunt filii Israel Baalim et Astaroth, et servierunt Domino soli.» Quod ea facta sit toto tempore praesulatus Samuelis, qui, Josepho teste, duodecim annis completus est, et primo tempore regni Saul, qui, eodem historico affirmante, viginti annis tenuit, nullus sanctae historiae curiosus ignorat. Namque postmodum cum recessisset Spiritus Domini a Saule, et agitaret eum spiritus nequam, maxime ad persequendum David innoxium et justum, necesse erat partem militiae vel plebis ejus [Col. 0287D] nullam, malitiae illius exstitisse complicem. His juxta historiam praelibatis, quid mystice significet, quod arca venit in Cariathiarim, et intulerunt eam in domum Aminadab in Gabaa, et ex qua die mansit ibi multiplicati sunt dies, enucleare conabimur. Aminadab enim, in cujus domum venit arca, pater meus spontaneus interpretatur. Significat populum gentium, cui Dominus Pater gratiam Testamenti contulit. Qui cum Psalmista dicere potest: «Voluntarie sacrificabo tibi et confitebor nomini tuo, Domine, quoniam bonum est (Psal. LIII) .» Gabaa vero collis dicitur, et animas significat humilium de quibus dicitur: «Suscipiant montes pacem populo, et coles justitiam (Psal. LXXI) .» Montes enim, Augustino [Col. 0288A] teste, majores animae sunt; colles vero minores. Seu etiam Gabaa, ubi Eleazar filius Aminadab sacerdos constituitur, ut custodiat arcam Domini, interpretatur collis, vel sublimitas. Eleazar adjutorium dicitur: et bene qui custodit arcam Domini, adjutorium interpretatur, quia sancti viri quidquid boni habent, non ad se, sed ad Dominum referuntur. Unde Apostolus: «Fiduciam talem habemus per Christum ad Deum, non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est (I Cor. III) ,» et reliqua. Verum Cariathiarim, quae interpretatur villa silvarum, significat sanctam Ecclesiam, ex multitudine gentium collectam. In qua postquam Testamentum mansit, multiplicati sunt justi, qui ab ipso velut dies illuminati [Col. 0288B] sunt. Baalim habentes, sive ascendentes, aut superiores interpretatur, quem filii Israel projecerunt; pariter cum Astaroth, idola gentium significat, quae projecerunt credentes ex gentibus, post susceptionem arcae Testamenti. Seu qui vetus Israel est, id est vir videns Deum, aufert a se omnem facturam malignorum spirituum, hoc enim interpretatur Astaroth. Aufert jactantiam atque superbiam et sic servit Deo soli, quia «nulla societas est lucis ad tenebras, nec ulla conventio Christi ad Belial (I Cor. VI) .»

«Dixit autem Samuel: Congregate universum Israel in Masphath, ut orem pro vobis Dominum. Et convenerunt in Masphath, hauseruntque aquam, et effuderunt in conspectu Domini,» et reliqua. Hic enim, si praesumptio non videatur (quia non plenius [Col. 0288C] intelligimus) quid est, quod aquam hauserunt et effuderunt in conspectu Domini, quid Hebraeorum traditio sentiat, sicut in quibusdam codicibus legimus, inserere nisi sumus. Tradunt enim quod coram Domino in eadem aqua maledicta congesta sint, et sicut in lege mulier zelotypa hausta aqua probabatur, ita et hic idololatrae hac aqua probati sunt. Hi videlicet, qui se idola coluisse penitus denegabant. Tradunt etiam, quod quicunque idololatra hanc aquam gustasset, labia ejus ita sibi adhaererent, ut nequaquam ea ab invicem separare posset. Hoc indicio idololatria deprehendebatur, et interficiebatur. Quod et sequentia demonstrant, in eo quod ait: «Judicavitque Samuel filios Israel in Masphath.» Judicare hoc in loco, idololatras secundum legem morti [Col. 0288D] tradere dicit. Dicunt etiam quod hoc modo Moyses idololatras, qui vitulum fecerant, probaverit, quando arripuit vitulum et combussit, contrivitque usque ad pulverem, et sparsit in aquam, et dedit ex eo potum filiis Israel. Nos jam illorum deliramenta omittentes, quia utrum verum sit ignoramus, simpliciter intelligimus, quod tam sancto viro conveniebat ut plebem sibi commissam, in justitia et veritate, et summa prudentia gubernaret. Caeterum quid figura significet, intimare breviter aggredimur. Masphath enim quo congregatus est Israel, ubi et aquam hausit, in conspectu Domini, interpretatur intentio, sanctam significans Ecclesiam, ubi vera est intentio, quae melius potest per ipsum Masphath intelligi, in unitate fidei, [Col. 0289A] sub novo sacerdotio, collectam: aquas lacrymarum hauriens, et per satisfactionem poenitentiae, eas in conspectu Domini effundens. Quod autem Samuel propheta in eodem loco, hoc est in Masphath, populum Israeliticum judicabat, hoc indicasse videtur, quod omnis praedicator spiritualis, eos fideles maxime docere studet, quos in intentionem contemplationis atque ad amorem patriae coelestis intentos esse perspexerit.

«Et ascenderunt satrapae Philisthinorum ad Israel. Quod cum audissent filii Israel, timuerunt a facie Philisthinorum, dixeruntque ad Samuelem: Ne cesses pro nobis clamare ad Dominum Deum nostrum, ut salvet nos de manu Philisthinorum. Tulit autem Samuel agnum lactentem unum, et obtulit [Col. 0289B] illum holocaustum integrum Domino.» Agnus hic in typo oblatus populo Dei victoriam praestitit, quia videlicet per passionem Christi immundis spiritibus superatis, pax reddita est fidelibus. Unde et in sacra historia subjungitur:

«Factum est ergo cum offerret holocaustum Domino, Philisthiim iniere praelium contra Israel. Intonuit autem Dominus fragore magno in die illa super Philisthiim, et exterruit eos,» et reliqua. Tunc enim Dominus fragore magno intonuit, quando per sanctos apostolos sonum praedicationis emisit. Juxta quod scriptum est: «Intonuit de coelis Dominus, et Altissimus dedit vocem suam (Psal. XVII) .» Sed dum ista intonuit Dominus, exterruit Philisthiim, et caesi sunt a filiis Israel. Quia videlicet immundi [Col. 0289C] spiritus, praedicationibus sanctorum cedentes, a facie eorum discesserunt, quod plenius in ecclesiastica historia declaratur. Unde Bethchar, ubi caesi sunt, interpretatur domus agnitionis, sive domus agni, Ecclesiam praefiguravit illius de quo Joannes ait: «Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I) .» In qua, et a qua Ecclesia, Domino favente, immundi spiritus superati sunt. Et bene ait: «Persecuti sunt eos usque ad locum qui erat super Bethchar,» quae interpretatur domus agnitionis, quia tandiu praedicatores persecuti sunt, quousque omnis error expurgaretur, et vere Deus agnosceretur. Sequitur:

«Tulit autem Samuel lapidem unum, et posuit eum inter Masphath et inter Sen; et vocavit nomen [Col. 0289D] ejus: Lapis adjutorii,» et reliqua. Lapis enim iste, quem Samuel inter Masphath, quae interpretatur intentio: et Sen, quod dicitur dentium, ob signum victoriae posuit, quem alium nisi Dominum nostrum Jesum Christum praefiguravit? qui secundum dicta prophetarum inter inventionem Veteris Testamenti, et Evangelii praedicationem positus, fidelibus suis contra adversarias potestates dimicantibus auxilium praestat. Ipse enim praefigurabatur in lapide, propter firmitatem: ipse significabatur in agno, propter innocentiam: sive, quia pro nobis est immolatus. Quod autem ait: «Hucusque auxiliatus est nobis Dominus,» ostendit quia quicunque hos terminos transcendunt, sicut haeretici, auxilium Dei non merentur. [Col. 0290A] Quod autem ait: «Erat pax inter Israel et Amorrhaeum,» hoc in futuro intelligere dabatur, quia postquam per passionem Domini aereae potestates victae cesserunt, usque populus ex circumcisione videlicet et praeputio credens, in civitate fidei sibi concordavit. Amorrhaeus interpretatur amarus, vel loquens. Et Apostolus ait: «Vos qui eratis longe, facti estis prope in sanguine Christi. Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum (Eph. II) ,» et reliqua. Iste est Samuel qui invocavit Deum, sicut in sequentibus legitur, exaudivit eum Deus, et in tempore messis pluviam impetravit. Pluvia enim in sanctis Scripturis verba sunt Evangelii, sive legis. Sicut et Moyses dicit: «Exspectetur sicut pluvia eloquium meum, et descendant sicut ros verba mea [Col. 0290B] (Deut. XXXII) .» Hanc igitur pluviam dedit mundo Christus in tempore messis, id est quando gentes colligi oportebat, ut sicut frumentum horreis, sic intra Ecclesiae sinum congregarentur.

«Judicabat Samuel Israel cunctis diebus vitae suae, et ibat per singulos annos circumveniens Bethel, et Galgala, et Masphath, et judicabat Israel in supradictis locis.» Non enim vacat a mysterio quod Samuel in supradictis locis conveniens judicabat Israel. In hoc enim typum tenuit doctorum sanctae Ecclesiae, et ut hoc manifestius pateat, manifestemus clarius: Bethel enim, quae interpretatur domus Dei, sanctam significat Ecclesiam quae domus Dei dicitur, in qua Dominus sua gratia videlicet in mentibus electorum habitare dignatus est. Juxta quod ait: [Col. 0290C] «Et inambulabo et inhabitabo in eis (II Cor. VI, Lev. 26) .» Unde et Galgala, quae interpretatur revelatio, eamdem significat Ecclesiam, de qua Dominus dicit. «Ubi fuerint duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII) ,» videlicet per gratiam suae revelationis ac praesentiae suae Divinitatis. Et Masphath, quae interpretatur intentio, bene sequitur: quia videlicet in supradicta Ecclesia sancta Dei, est pura in mentibus electorum intentio, qua semper esurit, et anhelat ad Deum. In qua Samuel propheta judicat filios Israel, videlicet ut doctor fidelis fideles in Ecclesia decernit. Unde bene dicitur, quod revertens habitat in Rama Samuel, ubi erat domus ejus, quia videlicet hoc indicasse videtur, quod omnis ecclesiasticus doctor, vir spiritalis in [Col. 0290D] Ecclesia, licet semper in altitudine contemplationis (hoc enim significat Rama, quae interpretatur excelsa mente ), habitare delectetur, per actiones tamen compassionum, ad infirma membra Ecclesiae condescendere non renuit, et quasi populum Israel judicat, dum creditam sibi plebem, ad tenendam unitatem fidei, et caeteras virtutes operandas, sua exhortatione instituit et docet: seu qui judex alieni delicti efficitur, et judicium exercet in domo Dei: non propterea et malevola mente, sed secundum quod sacra Scriptura revelat, agere debet: ad domum proprii pectoris et conscientiae tandem redire, et hostias bonae voluntatis Deo immolare.

«Congregati ergo universi majores natu Israel, venerunt ad Samuelem in Ramatha, dixeruntque ei: Ecce tu senuisti, et filii tui non ambulant in viis tuis, constitue nobis regem, ut judicet nos,» etc. Quid enim significabat quod seniores Israel, reprobatio Samuele propheta, regem sibi petierunt, nisi hoc quod in adventu Salvatoris impletum esse cognoscimus: quando scribae et Pharisaei, repulso. Domino Jesu Christo vero sacerdote, regem sibi elegerunt, clamant: «Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX) .» Unde Samuel, qui interpretatur nomen ejus Deus, reprobatus a senioribus Israel, Dominum ac Redemptorem significat. Saul vero, qui dicitur petitus seu petitio, suo quod a populo postulatus [Col. 0291B] legitur, Barrabas intelligitur, quem dimitti sibi petierunt: qui Saul filius Cis, filius Abiel, fuisse legitur. Cis enim interpretatur durus vel vomens. Abiel vero pater meus dicitur, quorum nominum interpretationes ad duritiem, et ad vomitum malitiae Judaeorum pertinent, qui, Deum Patrem confitentes, Filium in passione negaverunt, dicentes: Tolle hunc, et dimitte nobis Barrabam: non intelligentes, quia qui negat Filium negat et Patrem, qui misit illum.

«Tulit autem Samuel lenticulam olei, et effudit super caput ejus, et deosculatus est eum, et ait: Ecce unxit te Dominus super haereditatem suam [Col. 0291C] in principem.» Sciendum est quod Saul non unius semper personae gestavit figuram, sed aliquando Judaeorum typum, ob superbiam, et adversus Deum invidentiam, sicut superius tetigimus, et in futuro demonstrabimus: aliquando Domini nostri Jesu Christi, propter unctionem regni, atque altitudinem staturae, et propter principatum. De quo Isaias ait: «Factus est principatus ejus super humerum ejus (Isa. IX) .» Aliquando vero principem saeculi hujus, propter elationem cordis et humilium oppressionem, sicut in sequentibus declarabitur; sed in hoc loco, ubi a Samuele unctus legitur, ipsum Christum Dominum scilicet Salvatorem designat. Sicut enim Saul, cum asinas patris sui quae deerant quaereret, in regno assumptus est: simili quoque modo Dominus [Col. 0291D] et Salvator noster, postquam a Patre suo missus, ad oves quae perierant domus Israel venire dignatus est, super cunctum populum suum ab eo in regem tantum constitutus est. Sic ipse ait: «Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus (Psal. II, Marc. XXIII) :» hoc enim praefigurabatur per asinas propter simplicitatem, quod et per oves propter innocentiam. Armus quem Saul accepit, sicut superius legitur, principatum significat Domini nostri quem accepit. Qui a Samuele unctus dicitur, quia a Deo Patre unigenitus Filius spiritali unctione delibutus legitur: de quo Psalmista: «Propterea unxit te Deus, Deus tuus (Psal. XLIV) ,» et reliqua. Omnes enim retro olim reges [Col. 0292A] Israel, ob unctionis sacramentum, in typo Salvatoris christi sunt appellati. Unde et David ait ad eum qui se finxerat Saul occidisse: «Quomodo non timuisti manum tuam mittere in christum Domini (II Reg. I) ?» Sed bene ait, quod ab humero sursum Saul supereminebat omnibus, juxta spiritalem intelligentiam, quia caput nostrum sursum est supra nos, quod est Christus. Et bene dictum: «Non erat melior illo», et Psalmista: «Quis in nubibus aequabitur, aut quis similis erit Deo Filio Dei?» (Psal. LXXXVIII.) Hic enim non seriem historiae secuti, sed spiritalis intelligentiae sensum continuatim describere conati sumus. Caeterum quia parum historiam praetermisimus, ad eam insinuandam apostrophen facere decrevimus. Ait enim sacra historia:

[Col. 0292B] «Dixitque Saul ad puerum suum; Ecce ibimus: quid feremus ad virum Dei?» et reliqua. Non enim putabat Saul sibi asinas a Samuele aliter indicari, nisi pretio divinationis, de quo puer ait, cum a Saule audisset: Panis defecit in sitarciis nostris:

«Ecce inventa est in manu mea quarta pars stateris argenti, demus homini Dei.» Ideo ait: «Quid feremus ad virum Dei?» Quod autem Sauli inquirenti de Vidente, responderunt dicentes:

«Festina nunc, hodie enim venit in civitatem, quia sacrificium est hodie populi in excelso.» Sacrificium in hoc loco, prout aliqui intelligi volunt, prandium intelligitur, quod praeparaverat Samuel populo in Kalendis, quia sequitur:

«Neque enim comesturus est populus, donec ille [Col. 0292C] veniat, quia ipse benedicet hostiae, et deinceps comedent qui vocati sunt.» Caeterum si quis simpliciter de hostiis immolatis, ac sacrificiis intelligere voluerit, nos non inhibemus. Dixitque Samuel ad Saul:

«Ascende ante me in excelsum, ut comedas mecum et dimittam te mane, et omnia quae sunt in corde tuo indicabo tibi.» Hic enim si non displicuerit, sicuti scriptum invenimus, traditionem Judaeorum inserere praesumimus. Erat enim in corde Saul (sicut ipsi tradunt) quod rex futurus esset, quia viderat per visum se in vertice arboris collocari; quae visio signum regale erat. Denique non tantummodo de asinis quas perdiderat in corde tractabat, quia cum dictum sit: Et omnia quae sunt in corde [Col. 0292D] tuo indicabo tibi, statim per partem conjunctionis copulativam, et distinguendo copulavit dicens:

«Et de asinis quas perdidisti nudiustertius ne sollicitus sis, quia inventi sunt.» Et illud: «Et cujus erunt optima quaeque Israel? nonne tibi et omni domni patris tu.» Tales enim et hujusmodi traditiones Judaeorum, de apocryphis libris eorum prolatae sunt, quos secum reconditos habent, quae in nostris non habentur. Et ideo a quibusdam recipiuntur, non propterea ut illos approbent, sed ea quae necessaria sunt, ad confirmandum recipiunt. Quod et Paulus apostolus in Epistolis suis (Tit. I, I Cor. XV) , non solum de Hebraeorum libris apocryphis, verumetiam ex poetarum ac comicorum gentilium, [Col. 0293A] ubi opportunum vidit, exempla protulit. Non ut omnia eorum commenta approbaret, sed opportuna ubi necessarium vidit, inseruit. Hinc est quod Judas apostolus in Epistola sua ex iisdem libris exemplum intulit, dicens: «Prophetavit autem de his septimus ab Adam Enoch, dicens: Ecce venit Dominus in sanctis millibus suis facere judicium contra omnes (Jud. II) .» Quod ex praedictis libris sumptum est, sed quia verum est, non est rejiciendum. Non tamen omnia approbanda sunt, sed necessaria accipienda. Sic etiam traditiones nonnullae opportuno assumendae sunt.

«Cumque abieris inde, et ultra transieris,» et reliqua usquequo ait, «invenient te tres viri ascendentes ad Deum in Bethel.» Hi viri causa orationis [Col. 0293B] ibant in Bethel; ubi Jacob lapidem erexerat.

«Post haec veniens ad collem Dei, ubi est statio Philisthinorum.» Collis Dei locus erat ubi prophetae habitabant. «Et cum ingressus fueris in urbem, obviam habebis gregem prophetarum descendentium de excelso, ipsosque prophetantes, et insiliet in te Spiritus Domini, et prophetabis cum eis, et mutaberis in virum alium. Quando ergo evenerint signa haec omnia tibi, fac quaecunque invenerit manus tua, quia Dominus tecum est: et insiliet in te Spiritus Domini, et prophetabis cum eis.» Prophetasse eum ibi Judaei dicunt de futuro saeculo, et de Gog et Magog, et de praemiis justorum, et poena impiorum. Nam quia Spiritu Domini impulsus prophetavit, de adventu Christi et salute hominum prophetasse [Col. 0293C] non dubium est.

«Quando ergo venerint signa haec omnia tibi, fac quaecunque invenerit manus tua, quia Deus tecum est.» Ac si diceret: His signis nosse poteris quia Deus te regem fieri voluit, et idcirco ad omnia quae tibi agenda sunt, regaliter age, quia Deus tecum est.

«Videntes autem omnes qui noverant eum heri et nudiustertius, quod esset cum prophetis et prophetaret, dixerunt ad invicem: Quaenam res accidit filio Cis? Num et Saul inter prophetas? Responditque alius ad alterum, dicens: Et quis pater eorum?» et reliqua. Bene ait, Saule prophetante cum caeteris, «Et quis pater eorum?» Acsi diceret: Et quis major illo in dignitate et sapientia? optime [Col. 0293D] enim potest inter prophetas versari et pater eorum, id est magister vocari, qui tam doctus et sapiens est. Pater magister vocatur, sicut Eliseus Eliam patrem, id est magistrum vocat, Pater mi, Pater mi; currus Israel et auriga ejus. Et in libro Job: Eliu, Eliphaz patrem, id est magistrum vocat, hoc modo, «Pater mi, probetur Job usque ad finem (Job. XXXIV) .» Quod autem Saul ita invenit, sicut videns praedixerat, significat, quia omnia ita evenerunt Christo, sicut libri legis et prophetarum olim praedixerunt, licet de Judaeis velint intelligi, quibus prospera seu adversa ita evenerunt, sicut praedixerat.

«Ascendit autem Naas Ammonites, et pugnare [Col. 0294A] coepit adversum Jabes Galaad. Dixeruntque omnes viri Jabes ad Naas: Habeto nos foederatos, et serviemus tibi. Et respondit ad eos Naas Ammonites: In hoc faciam vobiscum foedus, ut eruam omnium vestrum oculos dextros.» Verum quia historia est, spiritalem intelligentiam brevissima insinuatione enucleare aggredimur. Naas enim, qui interpretatur serpens, significat diabolum: non solum quia lubricus et tortuosus est, sed quia primum hominem per serpentem decepit. Ipse ascendit ad praeliandum contra Jabes, qui interpretatur sensus, quia diabolus semper sensum divinae cognationis et bonitatis auferre ab hominibus conatur. Galaad vero, qui dicitur acervus testimonii, illos significat qui eruditi sunt in Ecclesia testimoniis divinarum Scripturarum. [Col. 0294B] Quorum oculos dexteros eruere cupit, videlicet illuminationem fidei, et praedicationis auferre satagit. Sed hos Saul, videlicet Dominus ac Redemptor noster, liberat cum exercitu suo: id est auxilio angelorum seu praedicatorum suorum qui in Besech populum enumerat. Besech enim egestas interpretatur, quia in egestate praesentis vitae novit Dominus qui sunt ejus. Et apud ipsum est certus numerus electorum, quos ad praelium contra diabolum excitat. Nam possumus ad haereticos referre, qui populus est moeroris, quoniam gaudium Spiritus sancti non habent. Disponit eorum perversitas in hoc foedus cum populo Ecclesiae, ut eruat oculos dextros, id est sensum vel visum sanae orthodoxae fidei auferat. Et vult ut sinistrum habeant, id est perversum sensum, et prava sentiant. [Col. 0294C] Sed populus fidelis acervum testimonium divinarum Scripturarum congerit, unde suis hostibus resistat, emittit in universos terminos Israel, hoc est ad doctores Ecclesiae, quatenus sibi opem ferant, et scutum fidei contra hostes ex adverso opponant.

«Dixit autem Samuel ad populum: Venite et eamus in Galgala, et innovemus ibi regnum,» et reliqua usquequo ait, «Misit Dominus Jerobaal et Bedan et Barac et Jephte et Samuel, et eruit vos de manu inimicorum vestrorum.» Prius enim antequam superiora pandamus, dicendum est quis fuerit iste Jerobaal et Badan. Jerobaal ipse est Gedeon, qui cum trecentis viris superavit Madianitas. [Col. 0294D] Badan vero, ut quibusdam placet, ipse est Samson. Caeterum juxta altiorem intelligentiam, Galgala ubi Samuel innovavit regnum ac redarguit filios Israel, quae interpretatur revelatio significat revelationem et illuminationem fidei in Novo Testamento, ubi vetus regnum in novum commutatum est. De qua mutatione superius jam diximus, ubi de Eli et filiis ejus reprobatis, et electione Samuelis descripsimus. De abjectione Saul et constitutione David, Domino favente, in posterum dicturi sumus. Verum in hoc quod Samuel filios redarguit, juxta moralem intelligentiam typum tenuit spiritalium doctorum: qui in semetipsis delicta gravia non habent, quae redarguant; sed aliorum peccata absque detrectatione feriunt. [Col. 0295A] De his enim talibus per Salomonem dicitur: «Verba sapientium quasi stimuli et quasi clavi in altum defixi (Eccl. XII) .» Bene ait: «Verba sapientium sicut stimuli et quasi clavi in altum defixi,» quia peccata hominum nesciunt palpare, nec molli manu attrectare lascivia; sed asperae invectionis increpatione corrigere, et inerrantes poenitentiae dolorem et vulnus infigere. Si cujus igitur sermo non pungit, sed oblectationi est audientium, iste non est sermo sapientis. Hinc est quod Joannes Judaeos gloriantes redarguit dura invectione, dicens: «Genimina viperarum, quis demonstrabit vobis fugere a ventura ira (Matth. III) ?» Denique possumus et aliter hanc sententiam brevi indagatione innuere, quo ait dicens: «Verba sapientium sicut stimuli,» etc., [Col. 0295B] quia et ad conversionem provocant et firma sunt, et in nullo oberrant, quia sancto Spiritu prophetis et apostolis inspirata, ad eos usque pervenerunt, et ideo solida radice fundata sunt. Unde et in eodem versu subjungitur: Quae per magistrorum consilium data sunt a pastore uno, videlicet a prophetis per quorum consilium sunt prolata, et pastore uno, id est Spiritu sancto, inspirata. Quisquis enim his est instructus, et Spiritu divino illustratus, potest corrigere, si, inquantum humana fragilitas non obsistat, se a peccatis continuerit, aliorum peccata. Quia ille juste redarguit in caeteris malum eorum, qui spiritualiter vivens, de proprio delicto reprehendi a quoquam non potest. Scriptum namque est: «Spiritalis omnia judicat et ipse a nemine judicatur (I Cor. II) .» [Col. 0295C] Innocens enim esse debet ab omni delicto, qui caeteros judicat pro scelere ipsorum, sicut et Samuel fecisse legitur qui etiam tales pluviam de coelis, id est scientiam praedicationis ex libris prophetarum, de quibus scriptum est: «Judicium positum est et libri aperti sunt (Dan. III) ,» proferunt et corda hominum, ut fructus fidei, ac bonorum operum gignere possint, diffundunt: ut eos, quia malum se egisse cognoscunt, terreant. Deinde sequitur qualiter Samuel, dum quereretur de principatu, et populus deprecaretur, dicens: «Ne cesses orare pro nobis,» respondens ait: «Absit a me hoc peccatum in Domino ut cessem orare pro vobis.» Hic namque perfecta benignitas sanctorum, olim in Samuele demonstrata est: illa videlicet de qua Dominus ait: «Diligite [Col. 0295D] inimicos, et orate pro persequentibus et calumniantibus vos (Matth. V) .»

«Filius unius anni erat Saul cum regnare coepisset; duobus autem annis regnavit super Israel.» Non de Isboseth filio Saul tantum, sed de eodem Saule hoc dictum est. Sic enim erat innocens Saul quando regnare coeperat, sicut filius unius anni est, et in innocentia perseveraret. Et quia in eadem innocentia duobus annis regnavit et humilitate, bene dicitur tanquam filius unius anni fuisse. Caeteri vero quibus regnavit indigne calculo non hic comprehenduntur. Sed si voluerit quis intelligere per anticipationem [Col. 0296A] de Isboseth, eo quod in sequentibus legatur, Quadraginta annorum erat Isboseth cum regnare coepisset, et duobus annis regnavit, et a morte Heli usque ad Saul omne tempus quadraginta annorum est, non prohibemus quia et intelligi valet.

«Et percussit Jonathas stationem Philisthinorum quae erat in Gabaa. Quod cum audissent Philisthiim, Saul cecinit buccina in omni terra, dicens: Audiant Hebraei et universus Israel,» et reliqua. Quod enim ait: «Quod cum audissent Philisthiim, Saul cecinit buccina» etc., sic intelligendum est: Quod cum audissent Philisthiim, subauditur conturbati sunt, Saul cecinit buccina. Haec buccina signum victoriae, et exhortationis fuit, ut audirent, et noscerent Hebraei conturbati superatos esse Philisthaeos. [Col. 0296B] Propterea sequitur:

«Et universus Israel audivit hujuscemodi famam. Percussit Saul stationem Philisthinorum.» His rebus compertis, confortatus est Israel: propter hoc et sequitur: «Et erexit se Israel adversus Philisthaeos.» Id est, viriliter coepit agere contra eos.

«Quod cum vidissent viri Israel se in arcto positos (afflictus est enim populus), absconderunt se in speluncis, et in abditis, in petris quoque et in antris, et in eisternis,» et reliqua. Si enim se abscondit Israel in praefatis locis, animum pulsat, quid est quod historia subjungit:

«Hebraei autem transierunt Jordanem.» Quod nos aliter intelligere non possumus, nisi illos sentiamus qui se substraxerant a Saule timore perterriti, [Col. 0296C] et ad Philisthiim transierant. Sed postea audientes quod Philisthiim fugissent, sociaverunt se cum suis in praelio. Quid enim hoc significet quod reversi fugitivi sociaverunt se cum suis in praelio, dicemus in posterum: «Cumque adhuc esset Saul in Galgala, universus populus perterritus est, qui sequebatur eum. Et exspectavit septem diebus juxta placitum Samuelis, et non venit Samuel in Galgala. Dilapsusque est populus ab eo. Ait ergo Saul: Afferte mihi holocaustum et pacifica,» et reliqua usquequo ait: «Dixitque Samuel ad Saul: Stulte egisti, nec custodisti mandata Domini Dei tui, quae praecepit tibi,» etc. Verum jam superius dixerat: «Et descendes ante me in Galgala. Ego quippe descendi ad te, ut offeras oblationem, et immoles victimas [Col. 0296D] pacificas. Septem diebus exspectabis donec veniam ad te, et ostendam tibi quae facias.» Videtur quibusdam, inculpabiliter Saul obtulisse holocaustum, cum Samuel ab eo exspectatus, juxta placitum septem dierum non venerit. Quod qui hunc locum bene distinxerit, inveniet eum non immerito culpatum fuisse et inobedientem redargutum. Locus autem hic apud quosdam ita distinguitur: «Et descendes ante me in Galgala. Ego quippe descendam ad te.» Et postea subinfertur, «ad offerendas oblationes, et immolandas victimas pacificas, septem diebus exspectabis donec veniam ad te, et ostendam tibi quae facias.» Non ergo Samuel suum praestolari adventum Sauli septem dierum tempore praecepit, sed ad offerendas [Col. 0297A] oblationes et immolandas victimas pacificas, se ab eo eisdem septem diebus voluit exspectari; quod ille nequaquam fecit, et ideo merito culpatur, et stultitiae elogio denotatur indiscreta Saulis oblatio; ob hoc quod obedientiae praeceptum praevaricatus est, a Deo accepta non est. Quia enim prophetae praeceptum parum perpendit, Deum qui loquebatur in propheta contempsit, dicente Domino: «Qui vos audit, me audit: et qui vos spernit, me spernit. (Luc. X) .» Unde audivit:

«Sed nequaquam regnum tuum ultra consurget. Quaesivit Dominus sibi virum juxta cor suum, et praecepit ei Dominus ut esset dux super populum suum, eo quod non servaveris quae praecepit Dominus.» Reprobatio Saulis futuram praefiguravit [Col. 0297B] ablationem regni Judaeorum. Quod autem David superstes ei factus, hoc indicat, quod Dominus Jesus Christus per Novum Testamentum in Ecclesia regnaturus populo Judaeorum successurus erat.

«Porro faber ferrarius non inveniebatur in omni terra Israel. Caverant enim Philistim, ne forte facerent Hebraei gladium aut lanceam. Descendebat ergo omnis Israel ad Philistim, ut acueret unusquisque vomerem suum et ligonem et securim et sarculum. Retusae itaque erant acies vomerum, et ligonum, et tridentum, et securium,» et reliqua. Philistim qui et Allophyli, licet plurimis in locis sanctarum Scripturarum, aliud atque aliud, multis modis allegorice significent, hoc in loco omnium [Col. 0297C] haereticorum praefigurant catervas; quae pari consensu impietatis, adversus Ecclesiam Dei conspirantes, propter multitudinem populi sibi consentientis, et mundi hujus potestatibus fidentes, eamdem Ecclesiam Dei a suis fidelibus depopulari conantur; quorum multitudinem infirma membra Ecclesiae pertimescentes, plerique ex ipsis abjurata fide ab Ecclesiae unitate discedentes, eisdem haereticis sociantur. Alii vero sub silentio sese occultantes, dum fidem suam palam confiteri metuunt, quasi in speluncis et cavernis terrae latitant. Philistim, quorum ingens numerus esse perhibetur, omnium haereticorum magistros figurasse non dubium est. Qui propter varias sectas, quasi discolores equi, uno impietatis vinculo colligati, in hujus mundi campos [Col. 0297D] dissolutis habenis, ad decipiendos et opprimendos quos possunt, discurrunt. Sex millia equites, elatos exprimunt mundi, qui de carnali potentia tumidi, haereticorum adjutores existunt. Reliqua vulgi multitudo ingentem innuit vulgi plebem, quam haeretici callidis persuasionibus deceptam sibi aggregant. Sexcenti viri, qui cum Saul remansisse narrantur, catholicorum virorum formam praetendisse possunt, qui per unitatem fidei Christo Domino, velut Saul, adhaerentes, nullis malorum persuasionibus, seu terroribus, ab eo recedunt. Fabri ferrarii allegorice viros significant spiritales in Ecclesia, qui tempore pacis (cum desint qui inquietent) per securitatem mentis, seu incuriam, ab spiritali inquisitione torpentes, [Col. 0298A] quasi non sint, dum inexercitati ad respondendum hostibus fidei parati nequaquam sunt. Vomeres vero atque ligones, seu caetera ferramenta, spiritaliter testimonia, seu sententias indicant sacrae legis; quibus testimoniis sacerdotes Ecclesiae, in pace ejusdem Ecclesiae, ad eruditionem tantummodo populi fidelis, quasi ad agriculturam, juxta historiae simplicitatem, utuntur. Quae testimonia, acsi ferramenta sint (si quando, permittente Deo, haereticorum bella adversus Ecclesiam consurrexerint), ad exercendos videlicet atque probandos fideles suos, viri ecclesiastici, subtili inquisitione ea perscrutando, et spiritali acumine acuendo, velut in gladios vertunt; per quos et hostes fidei prosternunt, et tam se quam caeteros fideles ab eorum [Col. 0298B] persecutione, sive persuasione defendunt. Praecepta quippe divinae legis atque testimonia, et ferramenta sunt in pace Ecclesiae, et arma in tempore belli. Et ut manifestius fiat quod profertur: In pace Ecclesiae praesules ejus seu sacerdotes, simplici praedicatione populum sibi creditum fide informantes, non alta de Deo, neque incapabilia illis proponunt, sed ut simpliciter credant in Patrem et Filium et Spiritum sanctum, essentialiter unum et verum Deum, trinum vero personaliter. Si autem quicunque haereticus sabellianae partis assertor dicat, quia in Deum sicut una deitas, ita et una persona credenda est, non tres, id est, ut ipse credatur Pater, qui et Filius: et ipse Filius, qui Pater, sicut Sabellius impie praedicabat; quid tunc agendum erit viris ecclesiasticis, [Col. 0298C] nisi ut et ipsa sacra Scriptura contra hujusmodi assertorem probare queant, quomodo Deus omnipotens unus sit in natura, trinus vero in personis. Rursum tempore quieto, nil amplius doctoribus Ecclesiae catholicae plebibus qui praesunt praedicare convenit, quam ut credant Patrem et Filium et Spiritum sanctum unius substantiae atque deitatis; Filium vero non aliunde quam de Patris substantia genitum, sine initio, ac per omnia Patri similem et coaequalem; Spiritum vero sanctum, ex Patre et Filio procedentem, unius substantiae cum iis a quibus procedit. Si vero contra hujusmodi veridicam praedicationem provenerit ut quispiam arianae partis assertor dicat: Non ita est ut praedicatis; sed sicut tres personas in Deum confitemini, ita et [Col. 0298D] tres substantias in eum vobis credere oportet. Filium quoque non de substantia Patris substitisse, sed ex nihilo creatum; similiter et Spiritum sanctum non Deum, sed creaturam credere oportet. Quid contra hujusmodi impium praedicatorem vir ecclesiasticus facturus erit? nisi ut ex utroque Testamento proferat documenta, atque velut ferramenta acuat divina testimonia, per quae et illa quae praedicat, defendere valeat, et contradicentes refutare. Rursum tempore tranquillo, nil amplius de Dei Filio sacerdotibus Ecclesiae praedicare convenit, quam ut credatur verus Deus ex substantia Patris sine tempore ineffabiliter natus, et verus homo pro nostra redemptione de substantia matris [Col. 0299A] temporaliter creatus et natus, gemina substantia singulari vero persona; consubstantialem Patri secundum Divinitatem, consubstantialem vero matri juxta humanitatem; unum eumdemque in singularitate personae. Contra quam fidem si e contrario diversi occurrant: unus videlicet qui ita duas naturas in Filio Dei confundat atque permisceat, ut inter Deum et hominem nullam esse differentiam astruat, sed hoc esse Deitatem, quod et humanitatem in eo, sicut et Euthitiani, et eorum similes haeretici impie defendere contendunt. Rursum alius ex adverso prosiliat, qui sicut duas in eo naturas, ita et duas personas affirmare velit, sicut Nestoriani. Iterum tertius vel quartus occurrat, unus videlicet, qui eumdem Filium Dei dicat in veritate Deum esse, [Col. 0299B] hominem vero in phantasia fuisse, quemadmodum Manichaei et Priscillianistae dicere ausi sunt. Alius autem qui illum purum hominem fuisse, absque Deo, contendat, sicut Photiniani. Rursum alii atque alii existant, qui eum, hoc est Filium Dei, nihil de matre assumpsisse, nec ejusdem naturae fuisse, ex qua et nos sumus, sed nescio quam imaginariam carnem in mundo gestasse; et caeteri plurimi, quos omnes memorare nimis prolixum est, et non necessarium: contra quos omnes hostes fidei, quid ecclesiasticis viris agendum est? nisi ut ex utroque Testamento diversas sententias atque testimonia, quasi varia ferramenta liment, exacuant, atque elucident, per quae et ea quae credunt ac praedicant defendere queant, et adversarios suos, aut confodiendo [Col. 0299C] sibi substernere, aut certe terrendo in fugam convertere. Hoc quippe modo, et contra diversas quaestiones, quae in Ecclesia per contentionis vitium oriuntur, Dei sacerdotibus omni circumspectione agendum est. Et adversus varias haereticorum novitates omni studio vigilandum, ne fides Ecclesiae, velut aedificii fundamentum, per eorumdem haereticorum impetum, quasi impulsu ventorum labatur atque subruatur. Quod autem ait Scriptura de Israeliticis viris: «Descendebat ergo omnis Israel ad Philistim, ut acueret unusquisque vomerem suum et ligonem et securim,» etc.; hoc non absurde intelligi datur, quia controversia haereticorum exercitia sunt catholicorum; et malorum contentio bonorum acuit sensum; et adversitas impiorum [Col. 0299D] sinistra sunt arma justorum. Quod tamen haeretici, velut Philistim, omnibus modis cavent, ne pro eorum occasione, viri catholici arma possint habere spiritalia.

«Et accidit quadam die, ut diceret Jonathas filius Saul ad adolescentem armigerum suum: Veni, et transeamus ad stationem Philistim, quae est trans locum illum, etc». Pendet enim haec sententia ex superioribus. Jonathas vero, cujus nomen sonat columbae donum, sanctorum virorum spiritalium, qui in Ecclesia dono Spiritus sancti repleti sunt, gestavit figuram; per quos Dominus haereticorum [Col. 0300A] conventus disturbat, dissipat atque in fugam vertit. Armiger autem ejus eorum sanctorum virorum praefiguravit discipulos, qui illorum exempla atque doctrinam sectantes, et individue illis adhaerentes, quasi eorum arma portant. Quod autem idem Jonathas et armiger ejus adversus Philistim, non per planiora leniaque loca, sed per saxosa et ardua iter arripiunt, illud allegorice signat quod non illi sacerdotes, qui intra Ecclesiam, latam et spatiosam viam, per dissolutam vitam, ambulant, hostibus fidei contraire queunt, neque cum illis spiritaliter dimicare, sed illi potius qui per arctam et angustam viam gradientes, inter utrumque Testamentum, atque inter prospera et adversa, quasi inter duos scopulos dextra laevaque incedunt; qui armis sanctarum Scripturarum [Col. 0300B] muniti, non proclivius ad ima, sed mentis alacritate, ad altitudinem contemplationis toto adnisu conscendere nituntur. Illud vero iter quod Jonathas armigero suo proposuit, ut nisi ipsi prius ab hostibus provocati forent, nequaquam ad eos transirent, sed quieti subsisterent, hoc nobis per hujusmodi iter signum sacra Scriptura typice innuit: ut ne quis ex catholicis adversus haereticos prior contentionis arma commoveat, nisi ab ipsis prius ad certamen provocatus fuerit; quia non per catholicos, sed potius per haereticos, contentionis bella in Ecclesia exordium sumunt. Quod autem Jonathas et armiger ejus prima congressione adversus Philistim, non alio in loco, quam in agro culturae dedito confligentes, viginti numero prima fronte ex [Col. 0300C] hostibus prosternunt, illud figuraliter significare videtur, quod his doctoribus haeretici cedunt atque succumbunt, qui intra limites Ecclesiae positi, a meditatione legis, velut ab agricultura non recedunt. Sequitur:

«Sed et Hebraei, qui fuerant cum Philistim heri et nudiustertius, ascenderantque cum eis in castris, reversi sunt ut essent cum Israel,» et reliqua usquequo ait: «Nuntiaverunt autem Sauli, dicentes, quod populus peccasset Domino comedens cum sanguine. Qui ait: Praevaricati estis. Volvite ad me jam nunc saxum grande.» Nam antequam spiritalem figuram aggrediamur enucleandam, manifestandum est quid est quod Scriptura dicit de Jonatha: Illuminati sunt oculi ejus, et quid significet [Col. 0300D] juxta historiam quod dicit, comedisse populum cum sanguine. Quid est quod sacra Scriptura ait: «Illuminati sunt oculi Jonathae, propter gustum mellis?» nunquid ante caecus erat? Minime. Sed illuminati sunt utique, non ad videndum, quia ante videbat, sed ad discernendum, quia vetita tetigerat. Sicut de primis hominibus legitur, qui mox ut prohibita gustaverunt, apertos habuisse oculos referuntur, ad discernendum videlicet inter bonum quod amiserant, et malum ad quod ceciderant. Caeterum aliqui aliter intelligi volunt: Aiunt enim quod ex nimio calore oculi, et exercitio praelii ac itineris, reverberati erant, et nimio jejunio fatigatus, non solum corpore, sed et mente fortassis defecerat, ubi [Col. 0301A] sunt oculi interioris hominis. Et ideo cum gustasset gustum mellis, illuminatus dicitur: quia non solum oculi ex refectione corporis, inquiunt, clarius videre coeperant, sed et interius mens clarior confortata dulcedine mellis, ac promptior resumptis viribus ad persequendum adversarios exstitit. Unde et ipse ait: «Turbavit pater meus terram. Vidistis ipsi, quia illuminati sunt oculi mei, eo quod gustaverim paululum de melle isto: quanto magis si comedisset populus de praeda inimicorum suorum quam ceperat?» Nam quod ait, «Turbavit pater meus terram,» de patrata victoria intumuit, et ideo de indicto jejunio patrem suum reprehendit. Denique quod sequitur; «Et versus ad praedam defatigatus populus, tulit oves et boves, et vitulos, [Col. 0301B] et mactaverunt in terra. Comeditque populus cum sanguine.» Non fecit populus irritum juramentum. Quod enim Saul adjuraverat, dicens: «Maledictus vir qui comederit panem usque ad vesperam, donec ulciscar de inimicis meis.» Ideo dixit, quia victoria jam potiti erant; sed peccasse Domino, et cum sanguine comedisse dicitur, quia contra legis praeceptum, antequam sacrificium vespertinum perageretur, comederunt. Sic itaque usus erat, ut quando homicidium ab eis, aut in suis, aut in exteris fiebat, non comederent antequam sacrificium vespertinum pro eis fieret. Aliter, peccasse Domino et comedisse cum sanguine dicitur, quia, mactatis victimis, non obtulerunt ad sanctuarium sacerdotibus, juxta legis praeceptum, adipem et sanguinem, [Col. 0301C] cum videlicet sanctuarium secum haberent. Quando locus sanctuarii procul erat, jubetur sanguis victimarum in terram fundi de his videlicet victimis, quas ad suos esus praeparabant, quando vero sanctuarium praesens erat, sanguis hostiarum super altare Domini jubetur fundi. Sicut est illud in libro Deuteronomii: «Sanguinem hostiarum tuarum fundes in altari, carnibus autem ipse vesceris (Deut. XII) .» Quod quia praefatus populus non fecit, peccasse dicitur Domino, et idcirco dicitur cum sanguine comedisse. Sive quia retro olim per legem mystice praeceptum fuerat, ut ne quis de filiis Israel ovem vel bovem aut capram, vel quodlibet animal quod Domino offerebatur, in castris immolarent, sed ad ostium tabernaculi universa ducerent, et ibi [Col. 0301D] omnia occiderent. Quod quia non fecerant, comedisse passim occidendo referuntur cum sanguine. Licet iste sensus posterior quibusdam placere videatur, superiores vero, quos posuimus, magis (ut nobis videtur) historiae congruunt. Non ideo dicimus, ut istum refragemus, aut inhibeamus sensum, cum maxime spiritali sensui, de quo in sequentibus Domino duce dicturi sumus, convenit; sed prudenti lectori derelinquimus sensum nostrum insinuando, ut si placuerit, mihi consentiendo faveat; quia hic, ut annui, ad radicem historiae pertinet. Ecce fundamentum historiae innuimus, nunc spiritalem significationem pandamus. Sed prius quid significat quod Jonathas filius Saul pergentis ad praelium, [Col. 0302A] et jejunium indicentis, videns super faciem agri mel, extendit summitatem virgae, et intinxit in favunt mellis, et gustavit, et illuminati sunt oculi ejus, propalabimus, ut postmodum caetera conjunctim insinuare valeamus. Verum quod ad gustum mellis oculi Jonathae illuminati sunt, sicut diximus, non ad videndum, quia antea videbat, sed ad discernendum, quia vetita tetigerat. Tunc enim casus ille, sicut Adam, fecit illum attentum, reddiditque confusum: quid aliud exprimitur, nisi hoc facto admonetur, omnes illecebras voluptatum in saeculo debere contemnere is qui Deo nititur militare? Non enim potest contra Allophylos spiritales, id est adversus principes tenebrarum, viribus animi concurrere, qui adhuc hujusmodi negligit dulcedinem declinare. Mel enim [Col. 0302B] distillans, inquit Scriptura (Prov. V) , labia meretricis, quod est delectatio voluptatis carnalis. De quo putatur, juxta mysticos intellectus, hunc gustasse Jonathan, et sorte deprehensum, vix precibus populi liberatum. Illud vero quod superius descripsimus, quia postquam Domini opitulante auxilio, Philistim conturbati dispersique et in fugam versi sunt, quicunque de filiis Israel adhaeserant, rursum ad suos Israeliticos reversi sunt, etc., hanc intelligentiam mystice habere dignoscitur: quod postquam haereticorum conventus, Domino cooperante, per ecclesiasticos viros victus atque dispersus et in fugam versus catholicis cesserit; eos vero qui de Ecclesia ab ipsis haereticis vi vel perversione subtracti fuerant, rursum ad Ecclesiam a qua discesserant redeuntes, [Col. 0302C] plerique sacerdotes, adhuc diversa sentientes et in variis sectis seducti, aut illos quos de ipsis haereticis, quasi oves aut boves, ad Ecclesiam reducere potuerint, baptizandos denuo decernunt; sic quibusdam sacerdotibus olim visum fuerat, ut de haeresi ad Ecclesiam conversi, iterum baptizarentur, sicut faciunt Donatistae haeretici: quod utique illicitum est, eos qui semel abluti sunt, denuo baptizare, aut certe conversis ex gentilitate, nequaquam secundum ecclesiasticam regulam, rectum baptismum tradere. Quos tamen Christus Dominus, velut Saul, per ecclesiasticos viros ad unitatem fidei revocat in fide sua, cujus figuram lapis ille grandis praetendebat, qui omnes credentes baptizari praecepit. Nam quod praeceptum erat, ut ovem vel bovem [Col. 0302D] vel quodlibet animal, quod Domino offerebatur, non in castris immolarent, sed ad ostium tabernaculi universa adducerent, prout superius ostendimus, et ibi omnia occiderent, typos adumbrabat futuros. Quod enim in lege ostium, hoc hic ingens saxum, hoc unitas fidei in Christo significat. Nam sicut per oves et boves et vitulos et arietes, diversos homines ad fidem venientes significat, ita per occisionem animalium, lavacrum regenerationis insinuat. In quo baptismo, velut quodlibet animal, vetus homo moritur, et novus resurgit. Illi enim eosdem credentes quasi diversa animalia, ut dictum est, occidentes, super terram cum sanguine comedunt, qui in varias sectas divisi, in unitate fidei, sicut oportet, nequaquam [Col. 0303A] baptizant. Quos utique quasi cum sanguine comedunt, dum illos absque perfecta purificatione peccatorum sibi aggregant. Quos velut comedunt, dum se cum illis unum corpus efficiunt. Sequitur:

«Aedificavit autem Saul altare Domino. Tuncque primum coepit aedificare altare Domino.» Hebraeus non habet, primum, sicut in quibusdam codicibus legimus. Unde quaerendum, cum ante legatur aedificasse altare, quando a Samuele increpatus est, cur hic dicitur, Tunc coepit aedificare primum altare Domino? Sed sciendum est aedificasse illum altare, sed quia inobedienter illud aedificavit, non Domino aedificasse intelligitur. Hic autem quia obedienter et recte illud aedificavit, Domino aedificasse perhibetur.

[Col. 0303B] «Dixitque Saul ad populum: Applicare huc universos angulos populi.» Angulos populi, principes populi vocat, quibus idem populus, tanquam lapidibus hinc inde parietes inhaererent, adhaerebat. Deinde sequitur: Qualiter sortem mittendo deprehensus est Jonathas. Unde et ait Saul:

«Haec faciat mihi Deus et haec addat, quia morte morieris, Jonatha. Dixitque populus ad Saul: Ergone Jonathas morietur qui fecit salutem hanc magnam in Israel; hoc nefas est. Liberavit ergo populus Jonatham ut non moreretur.» Nota quantum prosint transacta bona contra quaelibet minima offensa. Nisi enim Jonatham praeterita adjuvissent, imminentia mala nequaquam evadere potuisset. Non enim injustus est Deus, ut obliviscatur [Col. 0303C] bonorum cujuspiam operum.

«Dixitque Samuel ad Saul: Me misit Dominus ut ungerem te in regem super populum ejus Israel. Nunc autem audi vocem Domini: Haec dicit Dominus exercituum: Recensui quaecunque fecit Amalec Israeli, etc.,» usquequo aut: «Non parcas ei et non concupiscas ex rebus ipsius aliquid, sed interfice a viro usque ad mulierem, et parvulum atque lactentem bovem, et camelum et asinum.» Recensere dicitur Deus mala Amalecitarum, sicut per Moysen olim in lege praenuntiatum fuerat. Unde ideo jumenta Amalec Israel Dominus demoliri jubet, ut nec in jumentis memoria fieret. Dominus enim dixerat se deleturum memoriam Amalec de sub [Col. 0303D] coelo: idcirco praecipitur Sauli, ut eam penitus ab homine usque ad jumenta deleret. Et quia ejus memoria penitus deleta non fuit, Saulis peccatum et inobedientia in causa exstitit, sicut sequens historia ostendit. De quo Amalecita in libro Deuteronomii dicitur: «Memento quod fecerit tibi Amalec in via quando egrediebaris ex Aegypto, quomodo occurrerit et extremos agminis tui, qui lassi residebant, ceciderit (Deut. XXV) .» Lassoss hic Hebraei immundos secundum legem, extra castra manentes intelligunt. Quos cecidisse Amalecitae dicuntur, quia, sicut ipsi tradunt, eorum circumcisionem amputaverunt, et in subsannationem Dei in coelum projecerunt.

[Col. 0304A] «Dixitque Saul Cinaeo: Abite, recedite, atque descendite ab Amalec, ne forte involvam te cum eo,» et reliqua. Cinaeus ipse est Jethro cognatus Moysi, de cujus genere erant Cinaei, qui descenderant ad Amalec, et habitabant cum eo, qui utique eorum consanguineus erat, et haereditatem in ejus terra habebant. Misericordiam vero Cinaeus cum filiis Israel fecisse dicitur, sive quia Moysen fovit in terra Madian, sive quia consilium dedit Moysi, qualiter multitudinem populi gubernaret (Exod. XVIII) .

«Nuntiatum est Samueli eo quod venisset Saul in Carmelum, et erexisset sibi fornicem triumphalem.» Consuetudo erat regum, ut quando victoria potiebantur, facerent arcum, hoc est, fornicem de myrtetis et palmis et olivis, ob signum victoriae, [Col. 0304B] prout quibusdam videtur. Caeterum si quis arcum ex lapidibus intelligere voluerit, in quo victoriam suam more regum depinxerat, non inhibemus, sed potissimum consentimus, quia in Salomone legimus: «Dissipabit impios rex sapiens, et curvabit super eos fornicem (Prov. XX) .» Quod alia translatio «rotam molarem» dicit; in quo ad aeternam memoriam laudes ac victorias suas reges describebant.

«Ait autem Samuel ad Saul: Sine me, et indicabo tibi quae locutus sit Dominus ad me nocte. Dixitque ei: Loquere. Et ait Samuel: Nonne cum parvulus esses in oculis tuis, caput in tribubus Israel factus es?» Quid per increpationem hanc, nisi superbia elati regis objicitur? Quod ad [Col. 0304C] correctionem suam poterit quisque qui praelatus est convertere. Parvulum se Saul in suis prius oculis viderat, sed fultus temporali potentia, jam se parvulum non videbat. Caeterorum namque comparationi se praeferens, quia plus cunctis poterat, magnum se prae omnibus aestimabat. Miro autem modo, cum apud se parvulus, apud Dominum magnus: cum vero apud se magnus apparuit, apud Deum parvulus fuit. Plerumque ergo dum ex subjectorum affluentia animus inflatur, in luxum superbiae ipso potentiae fastigio lenocinante corrumpitur. Quod Sauli contigisse dicitur, cui et dicitur: «Nonne cum parvulus esses in oculis tuis, caput in tribubus Israel factus es?» Acsi diceretur: Cum tu te parvulum conspiceres, ego te prae caeteris magnum feci. Quia [Col. 0304D] vero tu te magnum conspicis, a me parvulus aestimaris. Unde cum a Samuele increparetur, quare vocem Domini non audierit, ex ipso tastu superbiae respondit, dicens: «Imo audivi vocem Domini, et ambulavi in via per quam misit me Dominus.» Malum enim supra malum adjecit, quia culpam suam non solum agnoscere dignatus est, sed etiam superbiendo defendere studuit, ac per hoc defendendo accumulavit. Denique in hoc quod subjungit:

«Tulit autem populus de praeda oves et boves, primitias eorum quae caesa sunt, ut immolet Domino Deo suo in Galgalis.» Primitiae hic ea quae potiora et meliora erant, intelligendae sunt. Sequitur:

[Col. 0305A] «Et ait Samuel: Nunquid vult Dominus holocausta et victimas, et non potius ut obediatur voci Domini? Melior est enim obedientia quam victimae; et auscultare magis quam offerre adipem arietum. Quoniam quasi peccatum hariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere.» Hic enim non aliud dicere possumus, nisi sententiam summi tractatoris papae Gregorii, quam in libris Moralium moraliter exponens, dum de bono obedientiae tractaretur, inseruit. Ait enim: Obedientia victimis jure praeponitur, quia per victimas aliena caro, per obedientiam vero voluntas propria mactatur. Tanto igitur quisque citius Deum placat, quando ante ejus oculos, repressa arbitrii superbia, gladio praecepti se immolat. Quo contrario, [Col. 0305B] hariolandi peccatum inobedientia dicitur, ut quando sit virtus obedientiae demonstretur. Ex adverso ergo melius ostenditur quid de ejus laude sentiatur. Si enim quasi peccatum hariolandi, est repugnare, et quasi scelus idololatriae, nolle acquiescere: sola est obedientia quae fidei meritum possidet, qua sine quisque infidelis videatur. Hinc per Salomonem in ostensione obedientiae dicitur: «Vir obediens loquitur victorias (Prov. XXI) .» Vir quippe obediens victorias loquitur: quia dum alienae voci humiliter subdimur, nosmetipsos in corde superamus. Quid enim prodest indiscrete Deo aliquid offerre velle, et ejus contraire praeceptis? Quia nequaquam quis valet de oblatis muneribus Dominum sibi placare, qui negligit obtemperare jussis. Quia [Col. 0305C] enim bonorum nostrorum non indiget, nostra datione minime pascitur: et ob hoc melior est obedientia quam victimae. De qua plenius in libris Moralium legere quis poterit:

«Dixitque Saul ad Samuel: Peccavi, quia praevaricatus sum sermonem Domini,» et reliqua usquequo ait, «et projecit te Dominus ne sis rex super Israel.» Corripit propheta regem pro inobedientia, quia mandatum explere non curavit, praedixitque ei regnum dimissurum, quia rectitudinem mandatorum Dei sequi noluit. Et merito ille de potestatis culmine abjicitur, qui rite regimen tenere nescit. Ipse enim regimen rite tenet, qui se superiori per humilitatem ad obediendum subjicit, et inferiori per auctoritatem ad docendum anteponit. [Col. 0305D] Si enim Saul Dei mandatis obediret, rite populo praeesset.

«Et conversus est Samuel ut abiret; ille autem apprehendit summitatem pallii ejus, quae et scissa est, et ait ad eum Samuel: Scidit Dominus regnum Israel a te hodie, et tradidit illud proximo tuo, meliori te.» Nota mysterium, quod sicut in passione Domini, pontifex vestimentum suum scidit (Matth. XXVI) , ita rex Saul vestem prophetae nunc scindere describitur. Per utramque enim potestatem, et regalem videlicet et sacerdotalem, scissio vestimentorum facta est, ut demonstretur stabilitatem regni et sacerdotii in populo Judaeorum fieri non posse, qui verum regem et sacerdotem ad se [Col. 0306A] venientem, Dominum videlicet Christum, recipere noluerunt.

«Porro triumphator in Israel non parcet et poenitudine non flectetur: neque enim homo est, ut agat poenitentiam.» In Hebraeo legitur: «Porro triumphator Israel non mentietur.» Triumphator iste Deus est, cui omnis victoria recte ascribitur. Non mentietur, quia ea quae promittit sibi famulantibus largitur. Poenitudine non flectitur, quia non poenitet eum de bonis quae largitus est, quia mutabilis non est, sed secundum justitiam et veritatem universa dijudicat.

«Dixitque Saul: Peccavi, sed nunc honora me coram senioribus populi mei, et coram Israel.» Acsi dixisset: Honora me sicut regem ut ego praecedam [Col. 0306B] sicut rex, et tu sequaris, ut adorem Dominum Deum tuum. Senes autem populi sui, suam tribum; et coram Israel caeteras tribus Israel, dicit. Sed in hoc quod ait: «Honora me coram senioribus populi mei,» verecundiam passus ac superbia detentus locutus est, quia timebat honores amittere, et ideo non obtinuit quod petiit, dicens: «Peccavi,» et reliqua. Quisquis enim sub specie confessionis humanos adhuc honores amittere timet, iste indulgentiam, quam ficta humilitate postulat, a Deo adipisci non valet. Neque enim potest in confessione poenitentiae assequi veniam, ubi praeit elatio mentis. Nam quid aliud est, de reatu facinoris in conspectu hominum reprehendi refugere, nisi superbia cordis, per quam peccator, dum displicere hominibus [Col. 0306C] refugit, veniam quam a Deo accipere poterat a semetipso excludit? Ficta enim humilitas veniam a Deo consequi non valet. Sed notandum quod alia editio habet: «Non revertar tecum, inquit Samuel, quia sprevisti verbum Domini, et spernit te Dominus ne sis rex super Israel. Et convertit Samuel faciem suam ut abiret. Et tenuit Saul penulam diploidis, et disrupit eam. Et dixit ad eum Samuel: Disrupit Dominus regnum Israel de manu tua hodie, et dabit proximo tuo bono super te; et dividetur Israel in duo, et non avertetur neque poenitebit eum, quoniam non est sicut homo ut poeniteat eum. Ipse minatur et non permanet.» Iste cui dicitur: «spernit te Dominus ne sis rex super Israel,» quadraginta regnavit annis super Israel, tanto scilicet [Col. 0306D] temporis spatio quanto et ipse David, et audivit hoc primo tempore regni sui. Intelligamus ideo dictum, quia nullus de ejus stirpe fuerat regnaturus, et respiciamus ad stirpem David, unde exortus est secundum carnem Dominus, «mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus (Tim. I) :» prout beatus Augustinus ait, et in Graecis exemplaribus legitur: «Disrupit Dominus regnum Israel de manu tua,» ut hoc intelligatur «de manu tua» quod est ab Israel. Ipsius namque populi gerebat personam figurate homo iste, qui populus regnum fuerat amissurus, Christo Domino nostro spiritaliter regnaturo. De quo cum dicitur, «et dabitur illud proximo tuo,» ad carnis agnationem id refertur. Ex Israel [Col. 0307A] Christus secundum carnem, unde et Saul. Quod vero additum est, «bono super te,» potest quidem intelligi «meliori te;» ac si dicatur: Ut quia ille bonus est, ideo sit super te. Juxta illud aliud propheticum; «Donec ponam omnes inimicos tuos sub pedibus tuis (Psal. CIX) .» In quibus est et Israel, cui suo persecutori regnum abstulit Christus. Unde et dicitur, «et dividetur Israel in duo.» In Israel scilicet inimicum Christo, et Israel adhaerentem Christo. In Israel ad ancillam, et Israel ad liberam pertinentem (I Cor. XV) . Nam ista duo genera primum simul erant, donec sterilis per gratiam Christi fecunda, ejiceret ancillam et filium ejus (Gen. XXI) . Propter peccatum quidem Salomonis, regnante filio ejus Roboam, scimus Israel in duo fuisse divisum, [Col. 0307B] et ita perseverasse donec a Chaldaeis captivaretur. Sed hoc quid ad Saulem? Cum si tale aliquid comminandum esset, ipsi David fuerit potius comminandum, cui erat filius Salomon. Postremo inter se Hebraea divisa non est, sed indifferenter in ejusdem erroris societate dispersa per terras. Divisio vero illa, quam Deus sub persona Saulis, illius regni et populi figuram gerentis, eidem regno populoque minatus est. «Quoniam non est sicut homo ut poeniteat eum. Ipse minatur et non permanet.» Id est homo minatur et non permanet. Non est autem Deus, quem poenitet sicut hominem. Ubi enim legitur quod poeniteat eum, mutatio rerum intelligitur, immutabili praescientia manente divina. Ubi ergo non poenitere dicitur, non mutare intelligitur. [Col. 0307C] Prorsus insolubilem videmus per haec verba prolatam divinitus fuisse sententiam de ista divisione populi Israel: et omnino perpetua quaecunque transierunt, aut transibunt ad Christum, nunquam erunt cum Israeliticis, qui ejus inimici usque in finem vitae hujus esse persistunt. Sed in divisione, quae hic praenuntiata est, perpetuo permanebunt.

«Dixitque Samuel: Adducite ad me Agag regem Amalec. Et oblatus est ei. Et in frusta concidit Samuel Agag coram Domino in Galgalis.» Quando legitur quidem in Scripturis, quod sancti nulli hostium parcunt, efficiunt ut humanum sanguinem sitientes dicuntur, quia et justi ita percusserunt hostes, ut non relinqueretur ab his qui salvus fieret. Et non intelligunt sub his verbis adumbrari mysteria, [Col. 0307D] et hoc magis nobis indicari, quod impugnantes adversus vitia, nullum penitus relinquere debeamus, sed omnia interimere, ne si pepercerimus, reputetur nobis in culpam, sicut scriptum est de Saul, qui vivum servaverat regem Amalec. Quomodo enim quisque justus manebit, si adhuc aliquid peccati in semetipso servaverit sicut Saul? At vero sancti, in figura Samuelis ita saeviunt super hostes suos, id est super vitia peccatorum, ut non permittant relinqui aliquod peccatum impunitum.

«Verumtamen lugebat Samuel Saul. Quoniam Dominum poenitebat, quod constituisset regem Saul super Israel.» Hic enim benignitas perfecta sanctorum in Samuele propheta erga Saul praeostensa [Col. 0308A] est, qui dum sciret Saul peccasse, ex affectu benignitatis lugebat cum. Sic etiam Paulus lugebat illos, qui post fornicationem et immunditiam non egerunt poenitentiam (II Cor. II) .

«Dixitque Dominus ad Samuel: Imple cornu tuum oleo, et veni ut mittam te ad Isai Bethlehemitem; providi enim in filiis ejus regem mihi. Fecit Samuel prout Dominus imperavit, et unxit David oves patris sui in medio fratrum suorum, qui erat rufus et pulcher aspectu, decoraque facie.» Sed videamus eumdem David, quomodo Christum prophetice significaverit. David enim interpretatur manu fortis, sive desiderabilis. Et quid fortius leone illo de [Col. 0308B] tribu Juda, qui vicit mundum? Et quid desiderabilius illo? de quo dicitur: «Veniet Desideratus cunctis gentibus (Agg. II) .» Ungitur iste David in regem futurum, denuntians per unctionem illam Christum. Christus enim a Chrismate appellatur. Reprobatis septem filiis Isai majoribus, minimus aetate electus est ad regnum; quia spreto Judaico sacerdotio, et regno prioris populi, qui sabbatismum secundum legem servabant, Christus Dominus noster, caput minoris populi, sacerdotio perpetuo functus est: et in regem unctus, cujus regnum non habet finem, et cui omnes gentes, tribus et linguae, servient. Quod autem in medio fratrum suorum unctus esse dicitur, hoc est quod Propheta de Domino ait: «Unxit te Deus Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV) .» [Col. 0308C] David ab officio pastorali pecorum, ad hominum regnum transfertur: noster autem David ipse Jesus, ab ovibus Judaicae plebis ablatus, in regnum gentium translatus est; in Judaea enim plebe non est modo Christus, ablatus est inde, nunc gentium greges pascit.

«Surgensque Samuel, abiit in Ramatha. Spiritus autem Domini recessit a Saule, et exagitabat eum spiritus nequam a Domino.» Quaeritur de hoc spiritu nequam: Si Domini, cur malus? si malus cur Domini? Sed duobus verbis comprehensa est haec sententia. Et in Domino potestas justa, et in diabolo potestas injusta. Nam idem spiritus, malus, per nequissimam voluntatem, et idem spiritus, Domini, per acceptam justissimam potestatem. Inde ergo spiritus Domini appellatus [Col. 0308D] est diabolus, propter ministerium, quia omnibus etiam spiritalibus malis bene uti dicitur, vel ad damnationem quorumdam, vel emendationem, vel ad probationem. Et licet afflictionem semper appetat, tamen si ab auctore nostro potestatem non accipit, idem malignus spiritus ad tentationis articulum nullatenus convalescit. Unde et omnis voluntas diaboli injusta est; et tamen, permittente Deo, omnis potestas justa. Bene ergo dicitur, spiritus Domini malus exagitabat eum, Domini, videlicet per licentiam potestatis justae, malus autem, per desiderium voluntatis injustae. Et quamvis malignitas a Domino non sit, potestas nisi a Deo non est. Sic et alibi dictum est etiam de sopore Domini qui occupaverat milites [Col. 0309A] ejusdem Saul, cum David hastam et scyphum abstulisset a capite dormientis. Non quia sopor tunc in Domino erat, ut ipse dormiret, sed quia ille sopor (I Reg. XXVI) , qui tunc homines apprehenderat, nutu Dei erat infusus, ne David a servis ejus in eo loco praesentia sentiretur. Dicitur ergo spiritus malus Domini, hoc est minister Dei, ad faciendum in Saul quod eum pati debere Omnipotentissimus judicabat. Quoniam spiritus ille, ut dictum est, voluntate qua malus erat, non erat Dei; creatura vero qua conditus erat, et potestate quam non suam, sed Domini omnium aequitate acceperat, Domini erat. Hoc secundum historiam dictum est. Tropologice vero per Saul, populus praefigurabatur Judaeorum qui in adventu Salvatoris, ob impietatem suam a Deo derelictus [Col. 0309B] est. Spiritum sanctum quem olim acceperat, amisit; atque ab spiritu nequam, hoc est, diaboli mendacio, usque nunc agitatur.

«Igitur quandocunque Spiritus Domini arripiebat Saul, tollebat David citharam et percutiebat manu sua, et refocillabatur Saul, et levius habebat. Recedebat enim ab eo spiritus malus.» Pendet enim ex superioribus. Hic etiam prout supra, typum tenuit Salvatoris. David in canticis musicis eruditus erat, et Dominus Jesus Christus in Ecclesiae unitate variis concentibus in expositione sanctarum Scripturarum quotidie resonat, et suavitate mystica modulatur: David in cithara canens malignum spiritum fugabat, et Christus per virtutem crucis suae daemones oppressit atque de corde credentium fugavit. [Col. 0309C] Non enim in cithara illius tanta virtus erat, sed mysterium crucis Christi, per lignum extensione nervorum, mystice gerebatur: in qua etiam passio Christi cantabatur. David octavus et minimus frater in regno eligitur, et Dominus Jesus Christus semetipsum exinanivit, formamque servi accipiens, per gloriam resurrectionis suae, et Evangelicam praedicationem (hoc enim sacramenti octavi numeri obtinet arcanum), regnum in gentibus adeptus est. David pulchra facie esse describitur, quia et Dominus Jesus Christus speciosus forma est prae filiis hominum. David rufus esse narratur, et de Salvatore nostro Propheta canit: «Quis est iste qui venit de Edom (Isa. LXIII) ?» et reliqua, quod interpretatur rubeus, sive sanguineus. Caeterum moraliter nos instruit, [Col. 0309D] quod cum Saulem spiritus immundus invaderet, apprehensa David cithara ejus, vesaniam sedabat. Plerumque superbus, dives, exhortationis blandimento placandus est, quia et plerumque dura vulnera, per lenia fomenta mollescunt, et furor insanorum saepe ad salutem, medio blandiente, reducitur. Cumque ab eis in dulcedinem condescenditur, languor insaniae mitigatur. Neque enim negligenter intuendum est, quod cum Saulem spiritus adversus invaderet, apprehensa David cithara, ejus vesaniam sedabat. Quid enim per Saulem nisi elatio potentium? Et quid per David innuitur, nisi humilis vita sanctorum? Cum ergo Saul ab immundo spiritu arripitur, David canente, ejus vesania temperatur, quia cum [Col. 0310A] sensus potentium per elationem in furorem vertitur, dignum est ut ad salutem mentis, quasi dulcedine citharae, locutionis nostrae tranquillitate revocetur.

«Congregantes vero Philistim agmina sua in praelium convenerunt in Sochoth,» et reliqua. Sochoth est oppidum in tribu Juda, ut in libris Locorum legitur. Sunt autem usque hodie viculi duo pergentibus Aeliam de Eleutheropoli in nono milliario viae publicae: unus in monte, et alter in campo situs, qui Sochoth nuncupantur. Interpretatur vero ramus vel humilitas Azeca, civitas Chananaeorum in parte tribus Judae, ad quam usque persecutus est Jesus quinque reges. Sed et hodie vocatur villa Azeca, inter Eleutheropolim [Col. 0310B] et Aeliam, et interpretatur fortitudo, sive decipula. Domu sive Domim in tribu Juda vicus grandis est, in Daromam, hoc est ad australem plagam in finibus Eleutheropoleos, decem et septem ab ea milliaribus distans, et interpretatatur silentium sive gaudium.

«Porro Saul et viri Israel congregati sunt in valle Terebinthi.» Terebinthus est in Sichimis, sub qua abscondit Jacob idola juxta Neapolim. Hinc refert Josephus quod Palaestini castrametati sunt inter Sochoth et Azeca. Contra quos denuo Saul perduxit exercitum, et super quemdam montem castra ponens, coegit Palaestinos priora quidem castra relinquere, et ex adverso montis, quem Saul apprehenderat, advenire. Divisitque eorum exercitus medius mons, [Col. 0310C] qui erat positus inter eos.

«Et egressus est vir spurius de castris Philisthinorum nomine Goliath,» et reliqua. Igitur quemadmodum in exordio polliciti sumus, paulatim historiam tangere cupimus ut postmodum culmen spiritalis intelligentiae deponamus. Spurius dicitur, quia ex patre gigante, matre vero Gethaea, natus erat. David autem erat filius viri Ephrataei de Bethlehem Juda, cui nomen erat Isai, qui habebat octo filios. Quaeritur cur hic octo filios habere dicatur, cum in Paralipomenon non amplius quam septem leguntur? Quod ita solvitur: Nathan itaque prophetam, filium Samaa filii sui, quem in loco filii educaverat et nutrierat, inter filios numerat. Nam et coram [Col. 0310D] Samuele septem ejus filii leguntur adducti, et octavus esse in pascuis: inter quos Nathan adductum fuisse manifestum est, qui et Jonathan vocatur. De quo in extrema parte Samuelis dicitur: Percussit autem eum Jonathan filius Samaa, fratris David. Et notandum quod ubicunque propheta vocatur, Nathan scribitur, non Jonathan.

«Dixitque ad David pater suus: Vade ad fratres tuos, visitabis si recte agant, et cum quibus ordinati sunt, disce.» In Hebraeo ita habetur: «Et fratres tuos visitabis si recte agant, et pignora eorum tollentes.» Pignora in hoc loco, Hebraei libellum repudii intelligunt. Secundum usum gentis illius fecerunt, ut quando ibatur ab eis in pugnam libellos repudii uxoribus suis darent, ut si contigisset [Col. 0311A] virum in praelio capi et in captivitatem duci, mulier ejus, exspectatis tribus annis, si vir ejus non rediisset, alium duxisset virum. Eligat prudens lector quid sibi placuerit, nos simplicitatem historiae nostrae tenere decrevimus.

«Dixitque ei frater suus: Quare venisti et quare dereliquisti pauculas oves illas in deserto; ego novi superbiam tuam,» et reliqua. Nosse se dicit illius superbiam et nequitiam cordis, quia putabat eum tumore cordis elevari, eo quod Samuel illum unxisset in regem.

«Assumens autem David caput Philisthaei attulit illud in Jerusalem. Arma vero posuit in tabernaculo.» Quod dicit attulisse David caput Philisthaei in Jerusalem, anticipatio est, quod postea fecit. Arma [Col. 0311B] vero ejus, id est Philisthaei, non est intelligendum quod in suo posuerit tabernaculo, sed in tabernaculo Domini, de quo tabernaculo postea ab Abimelech sacerdote accepit, ideoque superfluo additum est, suo.

«Dixitque Abner: Vivit anima tua, rex, si novi.» Secundum illud locutionis genus hoc dictum est quod alibi legimus, Benedixit Nabath Deo et regi; acsi diceret: Non vivat anima tua, rex, si novi. Aliter: Videam mortem tuam si novi. Seu etiam, ut quidam volunt, si positum est pro non adverbio, ut est illud Psalmistae: «Si introibunt in requiem meam.» Id est non introibunt. Si novi dicit acsi diceret, non novi. Utitur enim modo jurandi per vitam regis, et affirmat se non nosse unde sit David. Hoc etiam [Col. 0311C] modo usus est Joseph, quando ait fratribus suis: «Per salutem Pharaonis, non regrediemini hinc, donec veniat frater vester minimus.» Ecce historiam, sicut spopondimus, summatim tetigimus, nunc figuras spiritalium rerum subjungamus. Ait enim sacra descriptio: «Congregantes vero Philistim agmina, sua,» et reliqua. Quid per Philisthaeos nisi adversarias potestates? Et quid per Goliath Gethaeum, nisi caput omnium malorum diabolus praefiguratus est? qui adversus populum Dei, cum satellitibus suis ab origine mundi dimicavit, sed ante adventum veri David, hoc est humani generis Redemptoris, a nullo superari poterat. Geth vero civitas est ejusdem Goliath, quae interpretatur torcular, et praesentis mundi seu inferni praetendebat similitudinem, in [Col. 0311D] quo mundo atque inferno diabolus humanum genus peccatis obnoxium, velut in torculari conculcabat. Enormitas, sive altitudo ipsius Goliath, diaboli designabat superbiam. Septenarius namque numerus supernae quietis obtinet sacramentum, ex qua idem diabolus ob superbiae suae meritum exclusus, in hunc mundum, qui sex diebus factus esse narratur, lapsus est. Et quia super delinquentem creaturam propter peccati meritum, in hoc mundo principatum obtinuit, quasi palmam super ipsius mundi creaturam superbiendo extulit. Arma vero Goliath, et operimentum ejus, totius diaboli impietatem atque nequitiam demonstrabant, per quae humanum genus debellando gravi pondere peccatorum depresserat: [Col. 0312A] quae arma impietatis, Dominus Jesus Christus igne Spiritus sui sancti, sicut Psalmographus canit, «combussit et ad nihilum usque redegit (Psal. CVI) .»— «Procedebat vero Philisthaeus mane et vespere per quadraginta dies,» et reliqua. Quadraginta dies quibus Goliath adversus populum Israel stetisse narratur, omne tempus vitae praesentis, propter denarii numeri perfectionem, atque mundi quatuor partes sive quatuor elementa, e quibus visibilis creatura constat, figuram habuisse non dubium est. David a patre suo ad visitandum fratres missus est: similiter et Christus Dominus a Deo Patre ad oves quae perierant domus Israel, se destinatum dicit (Matth. XV) . David ephi polentae, hoc est trium mediorum mensuram fratribus suis detulit, et Christus per novam [Col. 0312B] doctrinam quam Ecclesiae suae tradidit, mysterium sanctae Trinitatis cunctis credentibus commendavit. David decem formellas casei tribuno detulit, et Dominus Jesus Christus decalogum legis populo Judaeorum tradidit. Goliath Gethaeus personam diaboli gestabat, qui de altitudine superbiae suae se jactans, per omne tempus quod ante adventum Salvatoris decursum est, adversus populum Dei dimicans, in imo hujus mundi, velut in valle, a nullo poterat superari. Eliab, frater David major, qui interpretatur Deus meus pater, typum gestasse Judaeorum non dubium est, qui licet falsa opinione, se Domini patrem habere mentiuntur, per hoc vero quod Dominum Jesum Christum filium ejus aemulati sunt, ab haereditate filiorum Dei degeneraverunt, et primogenita, quae illis [Col. 0312C] jure debebantur, ob culpae meritum perdiderunt. David leonem pariter et ursum necavit, et Dominus Jesus Christus diabolum hominibus latenter insidiantem, et ante Christum in posterum manifestissime saevientem, in judicio puniturus est. David arma Saulis deposuit, quia et Christus corporalia sacramenta legis, atque carnalia bella, quae non sunt imposita gentibus, repulit. Onera namque legis legimus, sed carnaliter non observamus. Quinque limpidissimos lapides de torrente elegit, et in peram pastoralem misit, et Christus Dominus quinque libros Mosaicae legis de fluvio saeculi hujus assumpsit. Labitur enim mortale saeculum, et praeterfluit quidquid venit in mundum. Erat enim in flumine tanquam in populo illo. «Et in peram pastoralem [Col. 0312D] misit.» Nam ipse est Deus verus pastor animarum. Vas quoque pastorale quo lac, ut nonnulli dicunt, mulgere consueverat, divinam significat gratiam quae legi conjungitur, quae intelligitur in quinque lapidibus, sine qua non impletur. David rufus et pulcher fuisse narratur, quia de Domino Jesu Christo in Canticis canticorum Ecclesia dicit: «Dilectus meus candidus et rubicundus, electus ex millibus (Cant. V) .» De cujus pulchritudine superius praelibavimus. Goliath David ad pugnam provocavit, similiter et elatio diaboli Christi humilitatem parvipendens, ab ipso prostratus est. Baculus David a diabolo despectus, mysterium gestavit Dominicae crucis. David ex quinque lapidibus unum jecit, quia [Col. 0313A] et Christus qui ex lege nuntiabatur, singulari potentia, per unitatem fidei et gratiam suam, diaboli superbiam prostravit: funda vero Ecclesiam praefiguravit, quae per volumina temporum, velut in circuitu volvitur. David Goliath in fronte percussum prostravit, similiter et Christus, devicto diabolo, qui ei haeserant se infigens, ab ejus societate secernens, fidei suae subdidit: hoc enim indicabat quod idem Goliath percussus in faciem ruit. David, Goliath percusso, gladium ejus tulit, hoc fecit noster David, qui ejectum diabolum de suis, quando credunt magnitudinem ejus, quos ille in potestate habebat, et de quibus tetras animas trucidabat, convertunt linguas suas contra diabolum, et sic Goliath de gladio suo caput inciditur. David gladium Goliath in Jerusalem [Col. 0313B] detulit, similiter et Christus eos quos de potestate diaboli rapuit, ad defensionem altaris fidei in Ecclesiam suam transtulit. Saul de David Abner velut pro incognito requirit, de qua stirpe descenderit, vel cujus esset filius, cum jam dudum ipse David ei ministrasset, atque in conspectu ejus ad repellendum nequam spiritum assisteret. Sic nimirum caecitas Judaeorum, Dominum Jesum Christum per legem et prophetas venturum esse noverunt: et quem in praesentia corporali per administrationem virtutum, Filium Dei esse approbare poterant, tanquam ignorantes dicunt ei: «Tu qui es? et ubi est pater tuus (Joan. VIII) ?» Moraliter vero David typum tenuit Domini, quia videlicet manu fortis interpretatur. Goliath quidem haereticorum superbiam signans, [Col. 0313C] qui cum gladio ratione dominica fidei superati sunt. David vero cum pera pastorali venit ad praelium, sed eumdem Goliath David superans suo gladio occidit: quod sancti quoque agunt, qui praemissi David membra, ex ejus fieri dignatione meruerunt, nam cum superbientes haereticos et sacrae Scripturae sententias deferentes, eisdem verbis atque sententiis quas proferunt, vincunt, quasi elatum Goliath gladio suo detruncant.

«Et factum est cum complesset loqui ad Saul, anima Jonathae colligata est animae David, et dilexit eum Jonathas quasi animam suam,» et reliqua. Jonathas filius Saul, cujus anima David colligata [Col. 0313D] est, illos sanctos significasse videtur, qui Domino Jesu Christo ex populo Judaeorum per fidem adhaeserunt, qui accepta Spiritus sancti gratia, pro Christi amore relictis omnibus, ipsum secuti sunt, sicut fuerunt apostoli et illi qui in Actibus apostolorum vendebant omnia, et pretia afferebant ad pedes apostolorum (Act. II) . Quod autem idem Jonathas vestimentis suis atque armis se nudavit, et David vestivit, hoc indicasse videtur: quod cuncta sacramenta spoliata, hoc est sacerdotium atque praedicatio, quae populo Judaeorum olim collata fuerat, ad Christi Ecclesiam transferenda essent. Sive secundum superiorem sensum, bene a tunica usque ad baltheum omnia dedit: quia credentes quique, quidquid [Col. 0314A] habere poterant in hoc mundo, omnia in lucrum Christi conferre satagebant.

«Porro cum reverteretur, percusso Philisthaeo, David, egressae sunt mulieres de universis urbibus Israel cantantes, chorosque ducentes in occursum regis Saul in tympanis laetitiae et in sistris, et praecinebant mulieres ludentes atque dicentes: Percussit Saul mille, et David decem millia. Iratus est autem Saul nimis, et displicuit in oculis ejus iste sermo, dixitque: Dederunt David decem millia, et mihi mille dederunt. Quid ei superest nisi solum regnum? Non rectis ergo oculis Saul aspiciebat David ex die illa et deinceps.» Sic enim accipitur: Saul adversus David invidia exarsit, similiter et populus Judaeorum adversus Christum Dominum [Col. 0314B] aemulationes suo malo pariter conspirati sunt. Et dum audiebant Christum praedicari in Ecclesiis, quem ipsi neci tradiderunt: et de victoria ejus qui hostem antiquum triumphavit, credentes in laudibus ipsius congratulari: graviter inde offensi sunt.

«Post diem autem alteram invasit spiritus Dei malus Saul, et prophetabat in medio domus suae. David autem psallebat manu sua sicut per singulos dies, et reliqua. Quod autem dicit, «invasit spiritus Dei malus Saul» more arreptitiorum agebat, «Et prophetabat.» Prophetare enim in hoc loco non est aliud intelligendum, nisi aliena retulisse. Quod vero sequitur de David.

«Et egrediebatur et ingrediebatur in conspectu [Col. 0314C] populi.» Sic accipiendum est: Quando egrediebantur in pugnam, ipse primus, more regio, egrediebatur in conspectu eorum, et regrediebatur.

«Dilexit autem Michol filia Saul altera David. Et nuntiatum est Saul, et placuit ei. Dixitque Saul: Dabo eam illi, ut fiat ei in scandalum et sit super eum manus Philisthinorum,» et reliqua. Denique his duobus periculis Saul David putabat interimi posse, scilicet aut insidiis filiae suae, a qua se videbat multum amari, aut causa praeputiorum Philisthinorum, propter quae adipiscenda Philisthaeos bello erat aggressurus. Unde et ait:

«In duabus rebus gener meus eris hodie. Et mandavit [Col. 0314D] Saul servis suis: Loquimini ad David clam me, dicentes: Ecce places regi, et omnes servi ejus diligunt te,» etc. In duabus ergo rebus generum suum sibi futurum dicit, quia jam attulerat praeputia Philisthinorum pro Merob, quam Saul dedit Hadrieli Molathitae, et postea pro Michol ducenta. Et quamvis non aperte dicatur pro Merob Sauli Philisthinorum David dedisse, tamen qui praecedentia et subsequentia perlegerit et scrutatus fuerit, inveniet eum bis Sauli praeputia Philisthinorum dedisse. Nam superius dixerat Saul: «Non sit manus mea in eo, sed sit super illum manus Philisthinorum.» In sequentibus vero ait:

«Non habet necesse rex sponsalia, nisi tantum [Col. 0315A] «centum praeputia Philisthinorum, ut fiat ultio de inimicis regis.» Et subjungit Scriptura: «Porro cogitabat David tradere in manus Philisthinorum. Cumque renuntiassent servi ejus David verba quae dixerat Saul,» et reliqua. Ecce hanc sententiam ita digessimus, prout opinio aliquorum commentatur: quam si quis recipere noluerit, non contradicimus, sed si melius intellexerit, sequi gaudenter gratulabundi decrevimus. Caeterum dicamus prout nobis videtur. Bene ait: «In duabus rebus gener meus eris hodie,» videlicet quia tam ingentem gigantem prostraverit, et in hoc dignus erat tantae virtutis, ut gener regis efficeretur: et haec est una res. Altera vero quam ei proposuit, scilicet si centum praeputia Allophylorum deferret, qui non solum [Col. 0315B] centum, verum etiam ducenta attulit. Et unde creditur regio perire voto, inde actus est gloriosiori trophaeo: ecce historia. Caeterum tropice, quod Saul callide simulat David offerre discrimini, et unde creditus est regio perire voto, inde actus gloriosiori trophaeo, intelligitur quod Judaei, dum contra voluntatem Dei Christum interficere nisi sunt, per id salutem gentium egerunt, per quod crediderunt exstinguere. Quod enim David alienigenarum praeputia attulit, et sic denuo filiae Saul nuptiis haesit, significabat quod Christus non prius Synagogam connubio suo sponderet, nisi gloriosus in gentibus fieret. Prius enim in nationibus resecavit carnis pollutionem in utroque sexu, et postea copulatus est Synagogae. Postquam enim, sicut scriptum est, introierit plenitudo, [Col. 0315C] tunc omnis Israel salvus fiet (Rom. XI) . Dupla autem, id est ducenta praeputia attulit, sive pro Judaeis et gentibus acquisitis, sive quia major est numerus acquisitionis populi gentium, quam credentium Judaeorum. Deinde odium Saul adversus David in tantum auxit, ut rex ob medelam sui spiritus, David more psallentem jaculo conaretur conficere. Quid est quod dum Saulem spiritus adversus invaderet, apprehensa David cithara, ejus vesaniam mitigabat? Per Saulem enim, Judaeorum elatio: per David autem, humilitas Christi significatur. Cum ergo Saul ab immundo spiritu arripitur, David canente, ejus vesania temperatur: quia cum sensus Judaeorum per blasphemiam in furorem vertitur, dignum est ut ad salutem mentes eorum, quasi dulcedine [Col. 0315D] citharae, locutionis evangelicae tranquillitate revocentur. Nam quod nisus est Saul configere David lancea in pariete, et David declinavit, et lancea casso vulnere perlata est in parietem, possumus juxta quosdam ita intelligere quod, praedicante Christo Evangelium, Judaei meditati sunt ei mortem inferre, sed dum ille ab eis ad salutem gentium vivus secessit, solam duritiam mentis illorum malitia sua laesit.

«Dixitque Jonathas ad David. Ego autem egrediens stabo juxta patrem meum in agro ubicunque fuerit, et ego loquar de te ad patrem meum, et quodcunque videro, nuntiabo tibi,» et [Col. 0316A] reliqua. In hoc agro consiliandi causa, Saul venire consueverat, ubi etiam condictum fuerat, ut occideretur David, quod et Jonathas David indicaverat.

«Mittit Saul custodes ad domum David, ut custodirent cum, et interficeretur mane. Quod cum annuntiasset David Michol uxor sua, dicens: Nisi salvaveris te nocte hac, cras morieris: deposuit eum per fenestram. Porro ille abiit et fugit, atque salvatus est. Cumque venissent nuntii Saul, invenerunt statuam in lecto David positam, et pellem pilosam caprarum ad caput ejus.» Audiamus ergo quid hoc significet, quod miserit Saul ad custodiendam domum David ut eum interficerent. Hoc non ad crucem Domini, sed tamen ad passionem [Col. 0316B] ejus pertinet. Crucifixus enim Christus, et mortuus et sepultus est. Erat ergo illa sepultura tanquam domus, ad quam custodiendam, misit regnum Judaeorum, quando custodes adhibuit sepulcro Christi. Quomodo custodita est domus, si David figurabat Christum, ut Christus interficeretur. dum non in sepultura Christus, sed in cruce sit interfectus? Refertur ergo hoc ad corpus Christi: quia interficere Christum, erat tollere nomen Christi. Neque enim crederetur in Christum, si mendacium praevaleret custodum, qui corrupti sunt ut dicerent: quia «dormientibus nobis, venerunt discipuli ejus, et abstulerunt eum (Matth. XXVIII) .» Hoc itaque velle Christum interficere, nomen resurrectionis ejus exstinguere, ut mendacium Evangelio praeferretur. Sed [Col. 0316C] sicut illud non valuit Saul, ut interficeret David, sic nec hoc potuit regnum Judaeorum efficere, ut memoriam Christi deleret. Isti autem qui de virtute Saul, id est de regno Judaeorum in Christo praesumere voluerunt, offenderunt in lapidem offensionis, tanquam in statuam, et haedus eis visus est agnus: quia in quem peccatum non invenerunt quasi peccatorem persecuti sunt.

«Nuntiatum est Sauli a dicentibus: Ecce David in Naioth in Rama.» Naioth locus est in Rama; ubi sedit David. Rama vero in tribu Benjamin civitas est Saulis, in sexto milliario, ab Helia ad septentrionalem plagam contra Bethel. Alia est autem in tribu Aser. Naioth interpretatur pulchritudo, et Rama excelsum. Bene ergo conveniunt haec nomina [Col. 0316D] locorum, rebus in his expletis, qui prophetarum dicta et celsitudinem habent scientiae ac venustatem locutionis.

«Et exspoliavit se etiam ipse vestimentis suis, et prophetavit cum caeteris coram Samuel, et cecinit nudus tota die illa et nocte. Unde exivit proverbium: Num et Saul inter prophetas?» Quaestio magna hic oritur, cum in praecedentibus legatur: Et non vidit Samuel Saulem, usque in diem mortis suae, et hic prophetasse coram Samuele dicatur. Quam quaestionem duobus modis Hebraei solvunt: Aut non vidit eum, quia quando junctus est Saul cuneo prophetarum, abscondit se Samuel ne videretur ab eo: aut non vidit indutus habitu regio, quo [Col. 0317A] indutus erat, ideoque dictum est: Non vidit eum usque in diem mortis suae, subauditur, indutus habitu regio. Exspoliasse vero se non omnibus vestimentis, sed regalibus tantum intelligendum est. Idem quaeritur quomodo et illi qui missi essent ad tenendum hominem et ad necem ducendum, tales Dei Spiritu effici digni meruerunt. Et Saul ipse qui miserat, veniens et ipse sanguinem innocentem quaerens effundere, accipere meruit spiritum illum et prophetare. Quantum enim ad litteram attinet, non est mirum hominem reprobum ad momenta transitoria prophetasse, dum etiam multi similes prophetiae donum legantur habuisse: sicut Balaam ille reprobus, quem non tacet Scriptura judicio divino esse damnatum, sed tamen prophetiam habebat. [Col. 0317B] Nec illa verba parum attestantur huic sententiae, quae in Evangelio scripta sunt multos dicturos in illa die, Domine, Domine, in tuo nomine manducavimus et bibimus, et in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus. Quibus dicturus est: «Non novi vos, discedite a me, operarii iniquitatis (Luc. XIII) .» Mystice autem exemplum hujus Saul nuntiorumque ejus, in hac sententia qui prophetare coeperunt, qui ad persequendum David missi sunt, quid aliud significabant, nisi quosdam haereticos, qui aliquid boni de munere Spiritus sancti habent, sicut testamenta legis et Evangelii, sicut baptismi sacramentum, sed Christum in membris suis persequuntur? Qui enim ad Ecclesiam catholicam veniunt, non est in eis ullo [Col. 0317C] modo violandum, aut quasi non habeant tradendum, sed tamen eos non ideo debere salutem confidere, quia non improbamus quod illos accepisse credimus, sed oportet nos cognoscere unitatem et societatem vinculo charitatis, sine qua omnino quidquid habuerint, quamvis sanctum atque venerandum, ipsi tamen nihil sunt. Qui tanto indigniores effecti praemio vitae aeternae, quanto illis donis non bene usi sunt, quae in vita quae transitoria est, acceperunt. Possunt etiam in hoc loco Judaeorum non incongrue gestare personam, qui dum adversa cupiunt Christo, habent in ore sacramenta legis, et prophetarum ad testimonium Christi, et cum Ecclesia, quasi cum prophetis de Scripturis disputant, sicut illi cum prophetis vaticinabantur. Quem, Saul [Col. 0317D] persequens et prophetans, praefiguravit, nisi Scribas et Pharisaeos Judaeorum, qui sacramenta legis et prophetarum, quae de Christo sunt pronuntiata, ad testimonium ejus in ore portantes, cum ecclesiasticis viris de Scripturis sanctis disputant? Quod autem Saul se spolians, nudus vaticinatus esse dicitur, hoc praefigurasse non est ambiguum, quod populus Judaeorum, cujus personam idem Saul gestavit, ab indumento fidei atque sacerdotii dignitate nudatus, et gloria regni spoliatus, verba legis et prophetarum, quae de Christo testimonium perhibent, in ore portans, eumdem Christum Dominum, de quo non intelligens prophetat, malitiae suae livore excaecatus persequitur.

«Et ait Jonathan ad David: Sit Dominus tecum, sicut fuit cum patre meo. Et si vixero, facies mihi misericordiam Domini.» Quod enim ait, «sit Dominus tecum, sicut fuit cum patre meo,» mihi videtur ita posse intelligi, ac si aperte diceret: Permaneat Spiritus Domini tecum, sicut fuit prius in patre meo, et sic sublime faciat regnum tuum sicut sublime fecit patris mei regnum. «Et si vixero, facies mihi misericordiam Domini,» ut scilicet secundus sim in regno tuo. «Sin vero mortuus fuero, non auferes misericordiam tuam a domo mea usque in sempiternum.» Quod vero subjungitur: «quando eradicaverit Dominus inimicos David unumquemque de terra.» Et post pauca subjunxit: «et requirat Dominus de manu [Col. 0318B] inimicorum David,» per anticipationem utique fecit, prius historiam interserendo, quia multo post tempore factum est, cum interfecto Saule, regnum ad domum David translatum est. Et qui innocentem eum injuste persequebantur, justa sunt divinitus ultione multati. Tunc enim requisivit Dominus de manu inimicorum, quare virum sanctum afflixerint: tunc cogebantur rationem reddere odiorum, quibus contra illum tanto tempore saevierant, quae et de Absalon et de Siba filio Bochri, et de caeteris hostibus David potest intelligi. Aliter: Si scire vis quod de manu inimicorum David requisierit Dominus, potest (nisi fallor) a superiori sententia, qua dictum est, quia foedus pepigerit Jonathas cum domo David, intelligi, quia hoc de manu inimicorum David [Col. 0318C] requisierit. Id est quare non et ipsi foedus cum eo pacis inire voluerint, cum quo esse Dominum viderunt. Idcirco autem Scriptura hic sententiam hanc praeoccupando interponere videtur, ut testimonium Jonathae, quod dixerat (quando eradicaverit inimicos David unumquemque de terra) verum esse comprobaret, quia videlicet eradicati sunt inimici David de terra, non ipso David se de adversariis ulciscente, sed judicante Domino pro illo. Bene autem subjungitur:

«Et addidit Jonathas dejerare David eo quod diligeret illum. Sicut enim animam suam, ita diligebat eum.» Ut ille nimirum qui tam perfecto juxta legem Dei amore complectebatur David, a perditione inimicorum ejus ostenderetur immunis. [Col. 0318D] Qui et si ista morte praeventus, regnum cum eo, ut sperabat, terrenum habere nequivit commune, absque ulla tamen contradictione regni coelestis consortium cum eo (quem gloria virtutum tantisper dilexit, cum esset et ipse virtutum amator) accepit.

«Venit Jonathas in agrum juxta placitum David,» et reliqua. Quid est quod Jonathas David servare volens, cum ille lateret in agro, juxta lapidem ad signum duas jecit sagittas, quas puer parvulus, ignorans quid fecerit, collegit, et in civitatem retulit, nisi quod Deus Pater Filium suum unigenitum, quem ad salutem humani generis mittendum decreverat, in littera legis, Judaeis nescientibus, absconditum [Col. 0319A] habuerat? David ergo absconditus est in agro, Christus celatus est in mundo. «In mundo,» inquit Joannes, «erat, et mundus eum non cognovit (Joan. I) .» Juxta lapidem sedebat quia in tabulis legis scriptus erat. Nam Saul odio habens, et inter epulas sedens, filium mortis eum judicabat: et judaica plebs in Paschae epulis convivans, de nece Christi tractabat.

«Cum ergo illuxisset mane, venit Jonathas in agrum juxta placitum David, et puer parvulus cum eo.» Jecit unam sagittam, jecit et aliam: et Deus Pater illucescente mane credulitatis, primum testimonium legis de Christo protulit, deinde prophetas misit, qui de adventu ejus testificarentur. Unde Habacuc ait: «In lumine jacula tua ibunt (Habac. III) ,» et reliqua. Collegit autem puer Jonathae sagittas, et attulit ad Dominum suum: et quid ageretur penitus ignorabat. Sic et Judaicus populus libros legis et prophetarum portans, quasi divinitus conscriptos ignorabat, sed eum, quem Moyses et prophetae figuraverant, praesentialiter inter se manentem non cognoverat.

«Venit autem David in Nobe ad Achimelech sacerdotem, et obstupuit Achimelech eo quod venisset David solus,» et reliqua. Achimelech ipse est Aia filius Achitob, filii Phinees, filii Heli. Achimelech interrogat, utrum David, num pueri sui, quos in illum et illum locum condixisse dixerat, mundi essent? [Col. 0319C] David vero aenigmatice pluraliter de seipso respondit, dicens: «Et fuerunt vasa puerorum sancta», scilicet a concubitu conjugali. Quod vero ait: «Porro via haec polluta est,» et in Hebraeo legitur, «Porro via laica est,» sic intelligendum est ac si diceret: In lege praeceptum est ut extraneus non comedat ex eis, et tu interrogas utrum mundi sint pueri? Qui, etiamsi mundi essent, nequaquam eis vesci deberent. Idcirco via est laica, quia tu laicaliter interrogas. «Sed et ipsa hodie sanctificabitur in vasis.» Ipsa utique in vasis, id est mente sua sanctificari dicit, quia nisi necessitate corporis et periculo vitae urgente, nequaquam vesceretur eis. Non tamen aperte eosdem legitur David panes comedisse, sicut Hebraei tradunt. Sed lege Evangelium, ubi Dominus de hac [Col. 0319D] sententia Judaeis loquitur, dicens: «Nunquam legistis quid fecerit David, quando necessitatem habuit, et esuriit ipse et qui cum eo erant, quomodo introiit domum Domini sub Abiathar principe sacerdotum et panes propositionis manducavit, quos non licebat manducare nisi sacerdotibus, et dedit eis qui cum eo erant? (Marc. II.) » Sed requirendum quid est quod hic Achimelech sacerdos legitur, a quo David panes accepit, et Dominus in Evangelio Abiathar nominat? Quod enim Dominus Abiathar principem sacerdotum pro Achimelech appellat, nihil habet dissonantiae: Ambo etenim fuerunt illic, cum veniens David panes petiit et accepit, Achimelech videlicet princeps sacerdotum et Abiathar filius ejus. Occiso autem Achimelech [Col. 0320A] a Saule cum viris domus suae generis sacerdotalis octoginta quinque, fugit Abiathar ad David; et comes factus totius exsilii ejus. Postea regnante eo, summi sacerdotii et ipse gradum accepit, ac toto tempore regni illius in pontificatu perseverans, multo majoris excellentiae quam pater suus effectus est. Ideoque dignus fuit cujus memoriam Dominus, etiam vivente patre, quasi summi sacerdotis faceret. Sed hoc quod ait superius: Via haec polluta est, sed sanctificabitur in vasis, ita nonnulli edisserunt. Mentiendo enim iter polluitur, dum a rege missum me fingo, et hoc necessitate mortis, sed sanctificabitur in illis, quorum causa etiam fugio, quia illorum non solum mei periculi causa mentior: nam ipsi hujus rei causa salvabuntur. Hactenus historiam nunc spiritalem [Col. 0320B] intelligentiam tangamus: David fugiens Saul ad Achimelech sacerdotem, qui interpretatur frater meus rex venit: similiter Christus Judaeorum persecutionem declinans, quorum typum Saul tenuit, ad apostolos transiens, quibus interpretatio nominis Achimelech congruit, quos Dominus, Rex regum, fratres vocare dignatus est, dicens: «Ite, nuntiate fratribus meis (Matth. XXVIII) ,» cum quibus et desideratum cibum sumpsit: «Desiderio enim desideravi hoc pascha manducare (Luc. XXII) .» David ad Achimelech solus venit, et Christus in passione sua solus relictus est. Quod autem ait David: «Illum et illum in locum condixi pueris meis,» hoc indicabat, quod Dominus apostolos suos ante passionem suam informans ait: «Postquam resurrexero, praecedam [Col. 0320C] vos in Galilaeam.» David ad Achimelech quinque panes quaesivit, sed unum accepit: quia in quinque libris Mosaicae legis unitas retinetur. David Goliath gladium sustulit, quia et Christus Dominus diaboli arma abstulit: «Fortis enim spolia ipse diripuit (Matth. XII) .» David per viam pollutam se venisse ad Achimelech professus est, quia et Christus Dominus inter immundas Judaeorum actiones, impollutus pertransivit. Quod autem ait: «Sed et ipsa hodie sanctificabitur in vasis meis,» hoc indicabat quod sancti apostoli, qui Domini vasa erant, a contagione Judaeorum, fide purgante, corda sanctificarentur.

Interea David cum fugeret Saul, latere voluit apud regem quemdam Geth nomine Achis. Sed cum gloria ejus fuisset commemorata, ne per livorem, ad quem [Col. 0320D] confugerat, aliquid ad eum machinaretur, finxit insaniam: et quasi furore correptus, mutavit os suum, defluebantque salivae in barbam ejus, collabebaturque in manibus eorum, et procidebat ad ostia portae. Et dixit Achis rex: Quid huc mihi adduxistis istum? Nunquid deerant nobis furiosi? Et sic eum dimisit. Achis interpretatur quomodo est, per quod significatur ignorantia, et verbum mirantis et non agnoscentis, quod in gente Judaeorum impletum est. Qui dum viderunt Christum, non agnoverunt, coram quibus mutavit os suum et abiit. Erant enim ibi praecepta legis carnalia, erat et sacrificium secundum ordinem Aaron: et postea ipse de corpore et sanguine suo instituit sacrificium, secundum ordinem Melchisedech. [Col. 0321A] Mutavit ergo os suum in sacerdotio, mutavit in praeceptis, dans aliud testamentum, evacuata carnali operatione, atque inde collapsus est in manibus eorum, quando eum comprehendentes crucifixerunt. Et procidebat ad ostium portae, hoc est, humiliavit se: hoc est, procidere usque ad ostium fidei nostrae: ostium enim portae, initium fidei, inde incipit Ecclesia, et pervenit usque ad speciem. Ut cum credit ea quae non videt, mereatur perfrui, cum eum videre facie ad faciem coeperit. Quod enim in illo quasi furore salivae decurrebant super barbam ejus, Apostolus haec aperit, dicens: «Judaei signa petunt, et Graeci sapientiam quaerunt. Nos autem praedicamus Christum crucifixum: Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam: ipsis vero vocatis Judaeis et [Col. 0321B] Graecis, Christum Dei virtutem et Dei sapientiam. Quia quod stultum est Dei, sapientius est hominibus: et quod infirmum est Dei, fortius est hominibus (I Cor. I) .» Non tanquam salivam attende, sed attende, quia super barbam decurrunt. Quomodo enim in salivis infirmitas, sic in barba virtus ostenditur. Texit ergo virtutem suam, corpore infirmitatis suae: et quod forinsecus infirmabatur, tanquam saliva apparebat. Intus autem divina virtus, tanquam barba tegebatur.

«Fugit David in speluncam Odollam, ubi eum omnes fratres ejus, et omnis domus patris ejus visitaverunt et convenerunt ad eum omnes, qui erant in angustia constituti, et oppressi aere alieno, et amaro [Col. 0321C] animo, et factus est eorum princeps.» Quid est quod manente David in spelunca, venerunt ad eum omnes fratres ejus et omnis domus patris ejus, nisi quod Redemptor noster, peracta passione sua ac redemptione humani generis, de plebe Israelitica in Judaea primum Ecclesiam collocavit, de gente in qua carnem assumere dignatus est? Ubi fratres ejus, id est apostoli, et domum patris ejus, id est illi qui ex Synagoga in eum crediderant, venerunt ad illum, et convenerunt ad eum omnes qui erant in angustia constituti et oppressi aere alieno, hoc est quod ipse ad se venire invitans dixit: «Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) .» Caeterum omnes qui se agnoscunt in angustia constitutos vitiorum, nec habent latitudinem [Col. 0321D] charitatis, et oppressi sunt aere alieno, hoc est, censu peccatorum, quem exsolvebant diabolo, quando exhibuerunt membra sua servire iniquitati ad iniquitatem: necesse est ut amaro sint animo, hoc est, ut digne poenitentiam gerant a delictis suis praeteritis, et venient ad David, ad desideratum videlicet nostrum, quatenus fiat eorum princeps, quia ipse est qui constitutus est a Deo judex vivorum et mortuorum. «Deus fortis, Pater futuri saeculi, princeps pacis, cujus regni non erit finis, et dominabitur a mari usque ad mare potestas ejus, potestas aeterna, et regnum ejus alteri non dabitur (Isa. IX) .»

«Dixitque Gad propheta ad David: Ne moreris in praesidio: sed vade in terram Juda.» Miro modo hic [Col. 0322A] introducitur Gad propheta, cum in praecedentibus ejus nulla facta fuerit mentio. Sic itaque hic introducitur, sicut Elias propheta in loco ubi dicitur: Et dixit Elias Thesbites de habitatoribus Galaad. Ex ore itaque Domini Gad propheta David dixit, ut non moraretur inter gentes, et in terra polluta, sed in terram Judam rediret, et ibi juxta voluntatem Domini, persecutionem inimicorum ferret.

«Dixitque Doeg Idumaeus ad Saul: Vidi David filium Isai in Noba,» et reliqua. Quantum ad spiritalem intelligentiam pertinet, in Doeg Idumaeo, qui voto se obligaverat, sicut in Hebraeo legitur, prout Judaei tradunt, ut aliquantisper in tabernaculo Domini immoraretur, et orationi vacaret, Judae proditoris persona consistit, per quem ista operatus est [Col. 0322B] Zabulus, ut ejus proditione facta in Christo, postea persecutionem Ecclesia pateretur, et occiderentur quamplurimi discipuli Christi et sacerdotes, et pro nomine ejus persecutiones gravissimas perferrent. His ergo quibus receptus est Christus, tribulationes induxit diabolus et mortem. «Omnes enim,» ut ait Apostolus, «qui in Christo pie volunt vivere, persecutionem patiuntur (II Tim. III) .» Et Dominus ait: «Si me persecuti sunt, et vos persequentur (Joan. XV) » Potest enim Doeg, qui interpretatur motus et Idumaeus terrenus, sive sanguineus, quod nomen in praefiguratione futurorum accipiens, eorum videlicet personam significare, qui terrena sapientes atque carnaliter viventes, Christum in suis membris persequuntur.

«Porro eo tempore quo fugerat Abiathar, filius Abimelech, ad David, in die illa ephod secum habens descenderat,» etc. Ephod illud erat quod Moyses, jubente Domino, fecerat sicut et rationale, in quo erat doctrina et veritas, in quo etiam consuluit David Dominum, et ait:

«Si tradent me viri Ceilae in manus Saul, et si descendet ipse sicut audivit servus tuus? Et ait Dominus: Descendet.» Ac si diceret: Si hic sterilis, descendet Saul, et tradent te viri Ceilae in manus ejus, eorum voluntatem ei indicabat. Et merito viri Ceilae, sicut qui ingrati beneficiis David exstiterant, cum eos ipse de manibus Philistim eruerit, significabant [Col. 0322D] infidelitatem seu inconstantiam Judaeorum, qui Redemptoris nostri semper pietati ingrati existentes, apud saeculi potestates contra eum insidiando meditantur. Interpretatur autem Ceila, ad fundam jacta, sive excellens sibimet. Et in psalmo scriptum est: «In circuitu impii ambulant (Psal. XI) .» Et alibi: «Stultus ut luna mutatur (Eccli. XXVII) .» Unde et sequitur de Ziphaeis:

«Porro David erat in deserto Ziph in silva,» etc., usque, «et venerunt Ziphaei ad Saul, dicentes: Ecce David latitat apud nos.» Ziph mons squalidus vel caligans, sive nebulosus, in quo sedit David prope Charmelum, qui in Scripturis Carmelus appellatur. Sic enim appellatur vicus hodie Judaeorum: unde fuit [Col. 0323A] Nabal Carmelius. Sed et unus de posteris Caleb dictus est Ziph. Lege Paralipomenon (I Par. XI) . Ergo, ut dictum est superius de viris Ceilae, sic et Ziphaei, qui David prodiderunt Saul, et cum eo mortem ejus meditati sunt, qui interpretantur gemmantes seu florescentes. Significant Judaeos, qui cum in regno terreno germinare appetebant, apud principes suos tractabant de nece Salvatoris: qualiter eum per discipulum suum proditum apprehenderent, et praesidi ad interficiendum traderent (Matth. XXVI) . Significant etiam et perfidos quosque, qui dum prospera requirunt, et prosperatur eis praesens saeculum. Unde bene interpretantur florescentes, quando Dominum Christum in membris suis degentem, apud potestates saeculi hujus produnt.

Dehinc sequitur quod in eremo Engaddi cum persequendum David Saul appeteret, ingressus est David in speluncam, et ibi latebat. Sed rex, improvisis exceptus insidiis, in hoc quid innocuo moliebatur inciderat. Scriptum est enim: «Qui fodit foveam proximo suo, ipse incidet in eam (Prov. XXVI) .» David autem bona pro malis retribuens, inimicum non occidens, sed pro testimonio facti, oram chlamidis regiae abstulit: cum facilius esset exceptum insidiis adversarium perdere magis, quam fallere. Quid ergo est quod iste fugiens a facie Saul, in spelunca latuit? Quare autem latuit? nisi ut occultaretur et non inveniretur. Quid est contegi spelunca, nisi contegi terra? Qui enim in [Col. 0323C] spelunca est, a terra tegitur, ne videatur. Portabat autem terram Jesus, carnem scilicet quam acceperat de terra: et in ea se occultabat, ne a Judaeis inveniretur Deus. «Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. VIII) .» Quare ergo Dominum gloriae non invenerunt? Quia spelunca se texerat, id est carnis infirmitatem oculis objiciebat: et majestatem divinitatis, corporis in tegmine tanquam speluncae abdito, contegebat. Illi ergo non cognoscentes Deum persecuti sunt hominem: nec mori potuit, nisi in homine: nec crucifigi potuit nisi in homine: quia nec teneri potuit, nisi in homine. Opposuit ergo male quaerentibus terram, servavit male quaerentibus Deum. Fugit ergo secundum carnem in speluncam a facie Saul, quia passus est: usque [Col. 0323D] adeo se occultans Judaeis ut moreretur. Sed quare usque ad mortem voluit esse patiens ut fugeret a facie Saul in speluncam? Etenim spelunca inferior pars terrae potest accipi, et certe quod manifestum et notum est omnibus, corpus ejus in monumento positum est, quod erat excisum in petra. Hoc autem monumentum spelunca erat, quo fugit noster David a facie Saul: tandiu enim persecuti sunt illum Judaei, quoadusque poneretur in speluncam. Sed quid est quod Saul persecutor ad purgandum ventrem speluncam ingreditur? nisi quod Judaei in Christum conceptam mentis malitiam, quasi odorem fetidum emiserunt: et cogitata apud se noxia, factis deterioribus, dum Christum perimunt, ostenderunt. [Col. 0324A] Sed tamen David Saulem occidere noluit, et cum in abdito occultatus antro haberet in potestatem, servare potius quam occidere maluit. Ita et Christus dum esset in spelunca, carni persecutorem populum in potestate habuit, et non occidit. Scriptum enim erat de eis per Prophetam: «Ne occideris eos (Ezech. IX) .» Tantum denique David summitatem chlamidis silenter abscidit: ut ostenderet, per prophetiam Christum Judaeos non occidisse, sed eis tantum regni gloriam abstulisse. Chlamidis enim abscisio regni est amputatio. Hoc etiam alio loco idem Saul cum per inobedientiam peccasset ostendit. Nam cum veniam precaretur, et rogaret Samuelem ut reverteretur cum illo ad placandum Deum, et noluisset, atque convertens faciem suam abiret, tenuit [Col. 0324B] Saul penulam vestimenti ejus, et disrupit eam. Et dixit ad eum Samuel: Disrupit Dominus regnum Israel de manu tua hodie, et dabit illud proximo tuo, et dividetur Israel in duos populos. Ergo Israelis personam figuratim gerebat rex iste, quia populus amissurus erat regnum, dum persequitur Christum: sed quia hanc sententiam diffuse superius prout doctores exposuerunt, digessimus, nunc breviter replicabimus. David persecutionem Saulis declinans in spelunca latuit: similiter et Christus Dominus divinitatem suam sub spelunca carnis celans, a Judaeorum cordibus recessit. Saul cum ventrem purgaret, abscissa chlamide dehonestatus est: similiter et populus Judaeorum, postquam nequitiam quam mente conceperunt, in Christum Dominum effuderunt [Col. 0324C] clamantes: «Crucifige, crucifige:» ab indumento fidei et regali dignitate atque sacerdotio exspoliati sunt, et tamen occisi non sunt: sed reservati pro eis, qui de illo populo in fine mundi credituri sunt Christo. Aliter juxta moralem significantiam: quid per Saulem, nisi mali rectores? quid vero per David, nisi boni subditi designantur? Sauli enim ventrem purgare est pravos praepositos conceptam in corde malitiam, usque ad operam miseri odoris extendere, et cogitata apud se noxia, factis exterioribus exsequendo monstrare. Quorum facta, licet sint teterrima, ab humilibus subditis, oris gladio ferienda non sunt, etiam cum recte reprehendenda judicantur. Unde David ferire metuit, quia ipsae subditorum mentes, ab omni se peste obtrectationis [Col. 0324D] abstinentes, praepositorum vitam nullo linguae gladio percutiunt: etiam cum de imperfectione reprehendunt. Qui et si quando propter infirmitatem se abstinere vix possunt, ut extrema quaedam atque exteriora praepositorum mala reprehendant: sed tamen humiliter colloquuntur, quasi oram chlamidis similiter incidunt: qui videlicet, dum praelatae dignitati saltem innoxiae et latenter derogant quasi regis superpositi vestem foedant. Sed tamen ad semetipsos redeunt, seque vehementissime, vel de tenuissima verbi laceratione, reprehendunt. Unde et bene illic scriptum est:

«Post haec David percussit cor suum,» etc. Facta quippe praepositorum oris gladio ferienda non sunt, [Col. 0325A] etiam cum reprehendenda recte judicantur. Si quid vero contra eos vel in minimis lingua labitur, necesse est ut per afflictionem poenitentiae comprimatur, quatenus ad semetipsum redeat. Et cum praepositae potestati detraxerit, contra se judicium ejus qui illi praelatus est, perhorrescat: nam cum in praepositis delinquimus ejus ordinationi, qui eos nobis praetuerit, obviamus. Unde Moyses quoque, cum contra se et Aaron conqueri populum cognovisset, ait: Nos enim quid sumus? (Exod. XVI.) Nec contra nos est murmur vestrum, sed contra Dominum.

«Erat autem vir quispiam in solitudine Maon, et possessio ejus in Carmelo,» etc. Historia haec mysticum, [Col. 0325B] ut quibusdam videtur, potest habere intellectum. Nabal enim vir durus, et pessimus, et malitiosus, potest tenere figuram populi Judaeorum quorum nonnulli uva fellis atque amaritudinis botro inebriati, «Cervice duri atque incircumcisi cordibus,» ut beatus Stephanus ait: «Semper Spiritui sancto resistentes, durum et carnalem sensum in lege sequentes, stolidi facti sunt»: quibus bene interpretatio nominis Nabal convenit, qui interpretatur demens vel insipiens, ut Abigail ait ad David: Quia nimirum Christum venientem, et per apostolos ab eis refectionem fidei et bonae operationis expetentem, respuerunt, dicentes: «Hunc autem nescimus unde sit. Nos autem discipuli Moysi sumus (Joan. IX) .» Abigail vero mulier prudentissima et speciosa typum [Col. 0325C] habuit plebis illius, qui ex Judaeis ad fidem conversi, Deo placere meruerunt. Interpretatur namque, patris mei exsultatio. Unde et Dominus: «Confitebor tibi, Pater coeli et terrae, qui abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis (Matth. XI) ! Et illud: Gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) ,» et reliqua. Haec saepius in prophetis et in apostolis pro salute populi Judaeorum deprecans David, videlicet Dominus noster, acceptabilem bonorum operum oblationem et piae devotionis obtulit: quam ille post mortem viri sui, qui demens in stultitia sua periit, ascivit in conjugium: et exhibuit sibi sponsam non habentem maculam aut rugam. Quod autem idem Nabal stultus transactis diebus decem, ex quo David [Col. 0325D] exprobratus fuerat mortuus narratur: hoc intelligi datur, quia populus Judaeorum, cui dictum est: «Audi, popule stulte, postquam Dominum a se repulit, decalogum legis transgrediendo, in Evangelio lapsus est, atque in peccato suo mortuus est (Jerem. V) .» Sequitur:

«Ait Abigail ad David: Si enim surrexit homo aliquando persequens te,» etc. Pulcherrima comparatione, statum justorum ac reproborum sorte discernit. Horum quippe animas, id est justorum appellat viventes, ut reproborum e contrario spiritali morte praeoccupatas insinuet. Hos fasciculo, illos lapide fundae assimilat. Fasciculus enim constringitur, ut integer maneat et conservetur. Lapis in [Col. 0326A] funda expeditus ponitur, ut abjiciatur: sic etenim, sic in hoc saeculo electi pressuris tribulationum coangustantur, ut his admoniti, arctius ad invicem mutua charitate connectantur, et coadunati ad invicem manu sui Redemptoris in perpetuum conserventur. At vero reprobi, quanto latius in hac vita voluptatibus propriis, velut liberi dimittuntur: tanto longius in futuro a divinae visionis gloria projiciuntur, ut de eis merito dicatur: et quidem ipsi de manu tua expulsi sunt. Mire autem omnipotentem providentiam describit superni pectoris, cum dicit: Animam viri sancti quasi in fasciculo viventium apud Deum esse custoditam. Sicut enim facillimum est cuilibet fasciculum herbae, vel feni sua manu retentum conservare: ita virtus Domini et Salvatoris [Col. 0326B] nostri, omnes per orbem electos, ab initio usque ad finem saeculi, ne quis ex eis ulla ratione pereat, sine labore conservat. Juxta quod ipse in Evangelio, sub figura ovium, de eis loquens: «Et sequuntur me, inquit, et ego vitam aeternam do eis, et non peribunt in aeternum. Non rapiet eas quisquam de manu mea (Joan. X) .» Sicut fasciculus unus, quibuslibet vinculis alligatur: ita omnis sanctorum coetus, una eademque fide, spe et charitate ad invicem constringitur, uno divinae protectionis munimine circumdatur. Patet sane sensus: quia anima David a persequentibus licet hostibus custodita semper fuit in sorte viventium. Porro inimici ejus insistentibus sibi adversitatibus, sicut lapis funda circumactus, sic instabili motu perturbandi, et suis [Col. 0326C] essent expellendi de finibus, vel etiam ab humanis rebus auferendi. Moraliter vero quid nobis Abigail renuntiationis suae dispensatione innuit, nisi quod iracundos melius corrigimus, si in ipsa irae suae commotione declinamus? Perturbati quippe quid audiant, ignorant: sed ad se reducti, tanto libentius exsultationis verba recipiunt, quanto se tranquillius tolerati erubescunt. Menti autem furore ebriae, omne rectum quod dicitur, perversum videtur. Unde et recte Nabal ebrio, culpam suam Abigail laudabiliter tacuit, quam digesto vino laudabiliter dixit. Idcirco enim malum quod fecerat cognoscere potuit, quia hoc ebrius non audivit. Porro juxta historiam quod ait Abigail ad David:

«Cum ergo fecerit tibi Dominus domino meo omnia [Col. 0326D] quae locutus est bona de te, et constituerit te ducem super Israel, non erit tibi hoc in singultum et in scrupulum cordis.» Ita intelligitur: non erit tibi hoc in singultum, id est ut modo effundas sanguinem Nabal, et propter hoc flendum tibi sit, et poenitendum.

«Saul autem dedit Michol filiam suam uxorem David, Palthi filio Lais, qui erat de Gallim.» Ut Hebraei tradunt, non cognovit eam Phalti: quoniam si cognovisset, nunquam David sibi eam postea sociasset, quia in lege penitus hujuscemodi prohibetur coitus: Phalti, inquit, de Gallim, id est inundatione: Inundatio lex intelligitur. Legis enim doctor erat de Baurim, id est de electis. Quando enim a Saule Michol [Col. 0327A] ei datur, Phalti evadens interpretatur: quando vero ipsi aufertur, Phaltihel, id est evadens a Deo dicitur: videlicet quia custodivit eum ne tangeret eam, ne fieret transgressor legis. Unde licet in sequentibus legatur, quod ibat Phalti, cum reduceretur ipsa ad David, plorans: postea tamen, inquiunt, prae gaudio, eo quod liberasset eum Deus ne tangeret eam, exsultavit. Quod quia assertio Judaeorum videtur, non in omnibus approbamus eam, sed judicio lectoris relinquimus.

«Venerunt Ziphaei ad Saul dicentes: Ecce David latet apud nos.» Sed quid significent, abunde superius dictum est. Nam iter demonstratum est, quando idem David fugiens a facie Saul, ingressus [Col. 0327B] est in castra regis, cum dormientem invenisset, non percussit, non occidit, sed solam lanceam, quae erat ad caput ejus et scyphum sustulit dormientibus cunctis.

«Egressus de castris transivit in cacumen montis.» Quid ergo est hoc? Sequebantur namque Christum Judaei, sed persequendo dormiebant: quia non vigilabant corde: duritia enim cordis obdormitio est. Dormiunt in vita veteri, non evigilant in nova. Venit Christus, non eos occidit, sed tulit ab eis scyphum aquae, id est gratiam legis. Tulit sceptrum regale, regni scilicet potestatem, quam pro magno habebant, et unde se protegebant temporaliter, et quam adversus Deum per incredulitatem gerebant. Deinde ingressus victor David noster, in castris [Col. 0327C] eorum. Et regressus transcendit in altitudinem montis coelorum.

«Et ascendit David et viri ejus, et agebant praedas de Gessuri, et de Gezri, et de Amalechitis. Hi enim pagi habitabantur in terra antiquitus.» Hi non erant sub potestate Achis. Habitati in terra dicuntur antiquitus, quia quieti et securi habitati fuerant, et nullius hostis depredationes perpessi.

«Interea fugiens David, dum pergeret cum Achis rege Philisthinorum in praelium adversus Israel, insurgentes Amalechitae irruerunt in Siceleg. Et succendentes eam, captivaverunt omnia quae erant [Col. 0327D] David et puerorum ejus. Reversus ergo David ad persequendos Amalechitas invenit Aegyptium puerum lassescentem, quem Amalechitae aegrotum in itinere reliquerant. Hunc autem David inventum cibo refecit, ducemque sui itineris fecit. Sicque Amalechitas persequitur epulantesque reperit, et funditus exstinxit.» Amalechitae quippe populus lambens vocantur, quibus mentes saecularium designantur, quae terrena cuncta ambiendo quasi lambunt, dum solis temporalibus delectantur. Quasi enim populus lambens praedam fecit, dum terrena diligentes, lucra de alienis damnis exaggerant. Sed quid est quod Aegyptius Amalechitae puer in itinere assatur? nisi quod amator praesentis saeculi, peccati [Col. 0328A] sui nigredine opertus, saepe ab eodem saeculo infirmus despectusque relinquitur, ut cum eo nequaquam currere valeat, sed fractus adversitate torpescat. Sed hunc David invenit, quia Redemptor noster veraciter manu fortis nonnunquam quos despectos a mundi gloria reperit, suo amore convertit, cibo pascit, quia verbi scientia reficit: ducem itineris eligit, quia suum etiam praedicatorem facit. Et quia Amalechitas sequi non valuit, dux David efficitur: quia is quem indignum mundus deseruit, non solum conversus in sua Deum mente recipit, sed praedicando hunc etiam usque ad aliena corda perducit. Quo videlicet duce David Amalechitam convivantem invenit et exstinguit: quia ipsis Christum praedicantibus, mundi laetitiam destruit, eorum scilicet quos [Col. 0328B] comites habere despexit. Ducenti illi viri qui ad torrentem lassi cum sarcinis sunt relicti, significant quosdam infirmos Ecclesiae, qui cum caeteris spiritalibus viris, in via Dei currere nequeunt: sed veram fidem retinendo, atque per activam vitam opus bonum servando, a clementissimo David, hoc est Christo Domino, beatitudinis praemium cum reliquis perfectis praecipiunt.

«Samuel mortuus est, flevitque eum omnis Israel, et sepelierunt eum in Rama urbe sua.» Superius namque dicitur sepultus fuisse in domo sua in Rama. In domo sua, in familia videlicet et cognatione sua. Quod enim hic mortuus iterum dicitur, ut Hebraei volunt, resuscitationis suae causa repetitur, ut et damnatio Saulis, qui peccatis mortuus erat, et [Col. 0328C] relicto Deo contra legem pythonem consulebat, justa esse manifestaretur. Sequitur:

«Post mortem autem Samuelis, congregati Philistim contra Israel, consuluntque Dominum et non respondit ei, neque per somnia, neque per sacerdotes.» Hebraeus habet, neque per doctrinam neque per prophetas. Respondebat Dominus per somnia, sicut Hebraei asserunt, eoque jejunando et orando poscebant oraculum sibi fieri divinum, et Deus illis per somnia revelabat ea quae futura erant: quod in hoc loco minime Saul fecisse legitur. Per doctrinam, per ephod scilicet, quod sacerdos in pectore portabat. Neque per et prophetas, quia illis consulentibus, dominus nequaquam respondebat. Hi prophetae dicuntur fuisse discipuli Samuelis, quibus [Col. 0328D] prophetantibus junxit se Saul et prophetavit.

«Quaesivit autem Saul pythonissam, quae suscitaret illi Samuelem: statimque suscitatus, ait ad eum: Quare inquietasti me ut suscitarer, etc.» Quaeritur secundum historiam utrum pythonissa ipsum prophetam de inferno evocaverit, an aliquam imaginariam illusionem fallacia daemonum factam Sauli exhibuerit. De qua quaestione, beatae memoriae Augustinus episcopus Simpliciano Mediolanensi episcopo ita scribit: Inquiris, inquam, utrum potuerit malignus spiritus excitare animam justi, et tanquam de abditis mortuorum receptaculis revocare, et ut videretur et loqueretur cum Saul. Nonne majus mirandum sit, quod satanas ipsum Dominum assumpsit, [Col. 0329A] et constituit super pinnam templi? Quolibet enim modo fecerit, factum est: ita ut Samuel excitaretur, similiter latet. Nisi forte quis dixerit faciliorem diabolo fuisse licentiam ad Dominum vivum, unde voluit assumendum, et ubi voluit constituendum, quam ad Samuelis defuncti spiritum e suis sedibus excitatum. Quod si illud in Evangelio nos ideo non conturbat, quia Deus voluit atque permisit, nulla diminutione suae potestatis et divinitatis id fieri: sicut ab ipsis Judaeis (quanquam perversis atque immundis et facta diaboli faventibus) et teneri se et vinciri, et illudi et crucifigi atque interfici passus est. Et non est absurdum credere ex aliqua dispensatione divinae voluntatis permissum fuisse ut non invitus nec damnante magica potentia, sed volens [Col. 0329B] atque obtemperans occulta dispensatione Dei, quae pythonissam illam Saulemque latebant, spiritus proferret sancti Samuelis, seque ostenderet aspectibus regis divina sententia perituri. Quanquam in hoc facto potest adesse alius facilior intellectus, ut non vere spiritum Samuelis excitatum a requie sua credamus, sed aliquod phantasma et imaginariam illusionem diaboli machinationibus factam, quam propterea Scriptura nomine Samuelis appellat, quia solent imagines earum rerum nominibus appellari, quarum imagines sunt. Sicut omnia quae pinguntur atque finguntur, earum rerum quarum imagines sunt, nominibus appellantur. Sicut hominis pictura cum cernitur, proprium quodque nomen incunctanter adhibetur. Et dicitur, ille Cicero est, ille Sallustius, [Col. 0329C] ille Achilles, iste Hector, hoc flumen Simois, illa Roma: cum aliud nihil sunt, quam pictae imagines. Unde et Cherubim cum sint coelestes virtutes, ficti tamen ex metallo, quo imperavit Deus poni super arcam testamenti, magnae rei significandae gratia, non aliud quam Cherubim, illa quoque figmenta, vocabantur. Iterumque dum quisque videt somnium, non dicit: vidi imaginem Augustini, sed vidi Augustinum, cum eo tempore quo aliquid tale aliquis vidit ignoraret hoc Augustinus. Usque adeo manifestum est non ipsos homines, sed imagines eorum videri. Et Pharao spicas se dixit vidisse in somniis et boves, non spicarum aut boum imagines (Gen. XLI) . Si igitur constat liquido, nominibus earum rerum quarum imagines sunt easdem imagines appellari, non mirum est quod [Col. 0329D] Scriptura dicit Samuelem visum: etiam si forte imago Samuelis apparuit per ficta machinamenta, ejus qui transfigurans se velut angelum lucis, et ministros suos subornat velut ministros justitiae. Jam vero si illud, inquit, vos movet, quomodo a maligno spiritu Sauli praedicta sunt potest et illud mirum videri, quomodo daemones agnoverunt Christum quem Judaei non agnoscebant. Cum enim vult Deus etiam infirmos spiritus aliqua vera cognoscere, temporalia duntaxat, ad istam mortalitatem pertinentia, facile est et non incongruum, ut omnipotens et justus ad eorum poenam quibus ista praedicantur, (ut malum quod eis imminet, antequam veniat, praenoscendo patiantur) occulto apparatu mysteriorum suorum, etiam [Col. 0330A] spiritibus talibus aliquid divinationis impertiat, et quod audiunt ab angelis, praenuntient hominibus. Tantum autem audiunt, quantum omnium Dominus atque moderator jubet vel sinit. Unde etiam pythonissa in Actibus apostolorum (cap. XVI) attestante Paulo apostolo, et evangelista conatur esse. Miscent tamen isti fallacias, et verum quod nosse potuerunt, non docendi magis, quam decipiendi fine pronuntiant: et forte hoc est quod cum illa imago Samuelis Saulem praedicaret moriturum, dixit etiam secum esse futurum. Quod utique falsum est. Magno quippe intervallo post mortem separari bonos in Evangelio legimus (Luc. XVI) : cum inter superbum illum divitem cum jam apud inferos tormenta pateretur, et illum qui ad ejus januam ulcerosus jacebat, jam in [Col. 0330B] requiem constitutum, magnum chaos interjectum esse testatur. Aut si propterea Samuel ei dixit, mecum eris, ut non ad qualitatem felicitatis, sed ad parem conditionem mortis referatur: quod uterque homo fuerit et uterque mori potuerit, jamque mortuum, mortem vivo praenuntiabat. Secundum utrumque igitur intellectum habere exitum haec lectio potest, qui non sit contra fidem. Nisi forte profundiori inquisitione inveniatur ad liquidum, vel posse vel non posse, animam humanam, cum ex hac vita migraverit, magicis carminibus evocari, et vivorum apparere conspectibus, etiam corporis lineamenta gestantem, ut non solum videri valeat, sed etiam agnosci, et si potest, utrum etiam justi anima non quidem cogatur magicis sacris, sed dignetur ostendi, [Col. 0330C] occultioribus mysteriis summae legis obtemperans: ut si fieri non posse claruerit, ut non uterque sensus hujus Scripturae tractatione admittatur, sed illo excluso, imaginaria similitudo Samuelis, diabolico ritu facta intelligatur. Sed quoniam sive illud fieri possit, sive non possit, tamen fallacia Satanae atque imaginum simulandarum callida operatio, decipiendis sensibus humanis multiformis invigilat. Tacendum nunc quidem ne inquisitionibus diligentioribus praescribamus, sed potius existimemus tale aliquid factum maligno spiritu pythonissae illius ministerio, quam diu nobis aliquid amplius excogitare, atque explicare non datur. Haec sunt quae tunc de pythonissa et Samuele scripsit beatissimus Augustinus. Sed quia hoc genus magicae phantasiae crebro in hoc libro legitur, dicendum est [Col. 0330D] unde nomen acceperit: nonnulli enim ab Apolline Pythio repertum atque ab ejus cognomine sic dicunt esse vocatum. Sed et Hebraeum nomen, inquiunt, congruit: Pythona abissi ( sic ) dicunt, unde et pythonissam et pythones legendum putant. Quod et nos diligenter investigantes sic in antiquis, imo et modernis voluminibus scriptum reperimus. Alii vero a serpente, qui python dictus est, de cujus pelle divinabant, dictum asserunt, unde et pythonissam et pythones legunt. Quod nos arbitrio prudentis lectoris derelinquimus, quid magis eligere placuerit. Haec enim sententia juxta historiam superiori sententiae postposita est. Quod nos ideo facimus, ut totum [Col. 0331A] de Saule et pythonissa pariter negotium comprehendamus.

«Igitur exorto proelio, percusserunt Philisthiim Israel plaga magna, corrueruntque in proelio Saul et Jonathas,» etc., usquequo ait, «et armiger ejus ipse corruit super gladium suum, et mortuus est cum eo.» Armigerum istum Hebraei Doeg Idumaeum dicunt fuisse, qui cernens Saul mortuum, seipsum ob metum David interemit.

«Mortuus est Saul et tres filii ejus et armiger illius et universi viri ejus.» Viri isti, pueri domestici [Col. 0332A] ejus intelligendi sunt. Hi tres filii Saul cum eo interfecti sunt, Jonathas, Abinadab, qui et Jesui et Melchisua. Isboseth autem domi erat, qui anno quo Saul rex constitutus est, natus fuisse dicitur, qui etiam quadraginta annorum fuisse legitur dicitur, qui etiam quadraginta annorum fuisse legitur cum regnare coepisset. Unde colligitur Saul quadraginta annis regnasse. Quaerendum cur alibi legatur Jesui, et alibi Abinadab: Jesui enim interpretatur aequalis. Aequalis ideo dicitur, quia aequalis meriti fuisse cum patre filii memorantur. Abinadab interpretatur pater meus sponte. Sponte etenim sua pater ejus Saul male agendo acquisivit, ut taliter una cum filiis perimeretur.

Verum, quoniam favente divina gratia, quanquam fortassis indocte, primum librum hujus historiae digessimus, et quasi unionem spiritalis intelligentiae quodammodo in conchulis maris, hujus videlicet voluminis latitantem, velut alta pelagi, lintre nostrae investigationis, immergendo, ad lucem produximus. In quo quidem evidentissime, utpote praelibavimus, immutatio sacerdotii Judaeorum, ac repulsio Synagogae in verum Christi sacerdotium, et collectio sanctae Ecclesiae ex gentibus, aliaque plurima sacramenta quae sub allegoriarum figuris contineri probavimus. Nunc ipso inspirante, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae reconditi, secundum librum praefatae historiae aggredimur, et limpida [Col. 0331C] Christi Ecclesiaeque pandere sacramenta conabimur. Et si ex tanta profunditate aurum producere ad lucem non possumus optimum, aut carbunculum ex Phison fluvio non quimus abstrahere, lapidem magnificum, saltem quoque margaritum fulgens possimus exhaurire de gurgite. Aut si etiam ex gemmis renitentibus non valemus optimam fabricare coronam, quodammodo ex floribus amoenitatis divinarum Scripturarum tentabimus componere serta, ne ex paupertate ingenii ingratus videar a Domino, sed potius sua clementia, dum cernit studium, adaugeat vires in pondere, ne fractus inveniar pressusque mole tantae magnitudinis. Nam sequitur:

[Col. 0331D] «Factum est autem postquam mortuus est Saul, ut David reverteretur a caede Amalec, et maneret in Siceleg duos dies. In die autem tertio, apparuit homo Amalechites, veniens de castris Saul,» et reliqua. Homo iste qui ad David veniens, mortem Saulis nuntiaverat, qui etiam mentiens, Saul interfecisse se dixerat: praesertim cum superius legatur irruisse Saul super gladium suum, et mortuus esse, ipse et armiger ejus, in monte Gelboe. Qui propterea a David interfici jussus est, eo quod dixerit se interfecisse, et non timuisse mittere [Col. 0332B] manum suam in Christum Domini, qui et Amalechites dictus est. Hebraei, prout in quodam volumine legi, filium Doeg Idumaei tradunt fuisse. Amalechites enim et Idumaeus unum sunt, sicut reperi, quia filius primogenitus Esau qui et Edom, Eliphax fuit, et hujus filius Amalec exstitit. Unde diadema et armilla quae David detulit, a patre Doeg commendata filio fuisse, nonnulli Hebraeorum perhibent. Unde, inquiunt, non esse credendum ut Saul eam in praelium detulisset, sed Doeg amico suo commendaverat, a quo ipse acceperat. At vero, si cui credibile videtur, quod Saul in proelium detulisset, et a capite ejus, eo mortuo, et a brachiis abstulisset, et David causa adulationis et gratiae detulisset, non refragamus ac inhibemus, sed potius suo arbitrio [Col. 0332C] derelinquimus. Sed altiori intellectu reputamus quod est quod ille Amalechites, qui se finxit coram David Saul regem interfecisse, ab eo ultionis poenam multatus accepit, nisi quod omnis qui proximo suo machinatur malum, vel de ejus gaudet interitu, justae retributionis poenam a superno judice recipiet? Juxta illud quod scriptum est: «Omnis enim qui fodit foveam incidet in illam (Prov. XXVI; Eccli. X) . Et qui percusserit gladio, gladio peribit (Matth. VI) .» Et iterum: «Os quod mentitur occidit animam (Sap. I) .» His expletis, sequitur historia quid David egerit. Ait enim:

«Planxit autem David planctum hujuscemodi super Saul et super Jonatham filium ejus. Et praecepit ut docerent filios Juda carmen, sicut scriptum est [Col. 0332D] in libro justorum,» etc. In Hebraeo et in veris exemplaribus non habetur carmen, sed arcum, quod nostris doctoribus item melius videtur. Nam quod scriptum est, quoniam plangebat interfectos Saul et Jonatham «et praecepit ut docerent filios Juda arcum,» hoc ideo fecit quia Philisthaeos sagittariis abundare jam noverat. Aliter: «Praecepit David ut docerent filios Juda arcum,» hoc est ut reges Juda docerent fortitudinem, scilicet ut fortes et intenti essent in timore Domini, et in praeceptis Dei: ne per inobedientiam, a fortitudine et timore Domini [Col. 0333A] sicut Saul recederent: et eo modo quo ille perierat, perirent, et unde Saul maxime horum ictibus perierat, eamdem bellandi artem, et sui milites ad revincendos eos, discerent. Quod vero sequitur «sicut scriptum est in libro justorum,» ipsum librum hodie nusquam, neque apud ipsos Hebraeos inveniri posse, asseverant: sicut nec librum bellorum Domini, cujus in libro Numerorum mentio est, neque carmina Salomonis, neque disputationes ejus sapientissimas de lignorum natura, herbarumque omnium, totorumque jumentorum, volucrum, reptilium, et piscium. Vel quod in libro Verborum dicitur. Reliqua vero operum Salomonis priorum et novissimorum, scripta sunt in verbis Nathan prophetae, et in libris Ahiae Silonitis, in visione quoque Jaddo videntis [Col. 0333B] contra Jeroboam filium Nabat, et multa hujusmodi volumina, quae Scriptura quidem fuisse probat, sed hodie constat non esse. Vastata namque a Chaldaeis Judaea, etiam bibliotheca quae est antiquitus congregata, inter alias provinciae opes, hostili igne consumpta est, ex qua pauci qui nunc in sancta Scriptura continentur libri, postmodum Ezrae pontificis et prophetae sunt industria restaurati. Unde scriptum est de eo: «Ascendit Ezras de Babylone, et ipse scriba velox in lege Moysi (I Esdr. VII) .» Velox videlicet, quia promptiores litterarum figuras, quam eatenus Hebraei habebant, reperit. Et in epistola regis Persarum legitur: «Artaxerxes rex regum Ezrae sacerdoti, scribae legis Dei coeli doctissimo salutem.» Sunt tamen qui dicunt, hunc librum justorum intelligi [Col. 0333C] debere ipsum librum Regum, ubi continentur prophetae justi, Samuel videlicet, Gad et Nathan, in quo scriptum est, qualiter Saul recedens a timore Dei per inobedientiam suam periit.

«Inclyti tui, Israel, super montes tuos interfecti sunt.» In Hebraeo habetur, «super excelsa tua,» et est sensus: O Saul, super excelsa tua, gloriosi Israel interfecti sunt: quia in peccato inobedientiae tuae, una tecum perierunt. Inobedientia namque pro idolis, id est excelsis, reputata est, sicut est illud in libro Samuelis: «Melior est enim obedientia quam victimae: et auscultare magis, quam offerre adipem arietum (I Reg. XV) .» Quoniam quasi peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae, nolle acquiescere. Sed quod ait:

[Col. 0333D] «Nolite annuntiare in Geth, neque annuntietis in compitis Ascalonis,» etc., obstupescens propheta ingemit subitaneum casum principum populi sui, et prohibet ne ullus lactetur in tali casu, neque fama hoc divulget in civitates inimicorum. Geth enim et Ascalon, urbes sunt Allophylorum. Hactenus historiam, nunc quid allegorice significet, subjungamus. Ait namque: «Et praecepit David ut docerent filios Juda,» et reliqua. Filii Juda intelliguntur fideles in Ecclesia, Christum Dominum confitentes: de quibus verus David, id est manu fortis Dominus, praecepit, ut arcu divinae intelligentiae sint muniti: ne aut ignorantiae caecitate decepti, in impietate ruant, aut certe ignavi ac dissoluti in conspectu hostium suorum, [Col. 0334A] hoc est immundorum spirituum per quodlibet vitium decepti, succumbant: et in perpetuo in mortem animae irreparabiliter cadant. «Nolite annuntiare in Geth,» etc. Geth, quae interpretatur torcular, significat terrenam Hierusalem civitatem, quae occidit prophetas, et lapidavit eos qui ad ipsam missi fuerant (Matth. XXIII) . Cujus civibus, id est Judaeis incredulis, mors Domini atque sanctorum apostolorum in derisum fuit: et ob hoc praecipitur a vero David, Christo videlicet Domino, ut passio ejus per evangelicos praedicatores, eis minime debeat annuntiari: qui insultatores crucis Christi maluerunt esse quam veneratores. Sequitur:

«Et ait David: Montes Gelboe, nec ros, nec pluvia veniat super vos,» et reliqua. Propter casum [Col. 0334B] fortium, et ruinam populi sui, quasi indignans loquitur ad ipsum locum interfectionis, abominans factum quod in eo fuerat gestum, sicut cuidam videtur, tamen non sine mysterio praesagandi, sicut paulo post ostendetur, beato papa Gregorio propalante.

«Sagitta Jonathae nunquam abiit retrorsum, et gladius Saul non est reversus inanis.» Hoc vult insinuare, quod Jonathas et Saul temporibus suis bellicosissimi et fortissimi fuerint in praeliis.

«Saul et Jonathas amabiles et decori in vita sua, in morte quoque non sunt divisi. Aquilis velociores, leonibus fortiores.» Laudat decorem formae, laudat et constantiam animi: adjungens per hyperbolem tropum, similitudinem aquilae atque leonis.

[Col. 0334C] «Filiae Israel, super Saul flete, qui vestiebat vos coccino in deliciis, qui praebebat ornamenta aurea cultui vestro.» Videlicet et de praedis hostium quas agebat.

«Quomodo ceciderunt fortes in praelio?» Subauditur in peccato suo. «Jonathas et Saul, in excelsis tuis occisus es,» sicut superius diximus. Ideo, o Saul et Jonathan, «in excelsis tuis,» hoc est in peccato inobedientiae tuae occisus, subauditur es. Ecce historiam. Caeterum spiritualiter quid est, quod David qui retribuentibus mala non reddidit, cum Saul et Jonathan bello occumberent, Gelboe montibus maledicit, dicens: «Montes Gelboe, inquit, nec ros, nec pluvia, veniant super vos. Neque sint agri primitiarum quia ibi abjectus est clypeus fortium, clypeus [Col. 0334D] Saul, quasi non esset unctus oleo.» Quid ergo montes Gelboe, Saul moriente, deliquerunt, quatenus in eis nec ros nec pluvia caderet, et ab omni eos viriditatis germine, sententiae sermo, siccaret? Sed quia Gelboe interpretatur decursus, per Saul autem unctum et mortuum, mors nostri Mediatoris exprimitur, non immerito per Gelboe montes, superba Judaeorum corda signantur, quae dum in hujus mundi desideriis defluunt in Christi, id est uncti, se morte miscuerunt. Et quia in eis unctus rex corporaliter moritur, ipsi ab omni gratiae rore siccantur. De quibus et bene dicitur: «Agri primitiarum esse non possunt.» Superbae quippe Hebraeorum mentes, primitivos fructus non ferunt, quia in Redemptoris adventu, [Col. 0335A] ex parte maxima, in perfidia remanentes, primordia fidei sequi noluerunt. Sancta namque Ecclesia in primitiis suis, multitudine gentium fecundata, vix in mundi fine, Judaeos quos invenerit suscipit, et extrema colligens, eos quasi pro reliquiis fruges ponit. De quibus nimirum reliquiis Isaias dicit: «Si fuerit numerus filiorum Israel quasi arena maris, reliquiae salvae fient (Isa. X; Rom. IX) .» Possunt namque idcirco Gelboe montes ore prophetae maledici, ut dum fructus exarescente terra moritur, possessores terrae, sterilitatis damno feriantur, quatenus ipsi maledictionis sententiam acciperent, qui apud se mortem regis suscipere, iniquitate sua exigente, meruissent. Aliter vero David in persona sanctorum deplorat quosdam de Ecclesia, qui per superbiam [Col. 0335B] ruentes, atque cum labentibus, vitae praesentis stadium decurrentes, ab spiritali luce seclusi, lubricati, id est excaecati sunt: qui repugnantes daemonibus, labuntur in saeculo: quod est lubricum (Gelboe enim montes, lubrici interpretantur, secundum hanc intelligentiam), et spem recuperationis suae omittentes, proprio mucrone, desperatione videlicet perniciosa evadendi hostem antiquum, semetipsos interficiunt: sicut Saul irruens super gladium suum mortuus est. Cujus rei Philisthaei, hoc est maligni spiritus, de interfectis spolia virtutum auferentes, propriae fortitudini ascribunt victoriam, quae justa permissione Dei, in talibus evenit. Sed David noster, in membris, hoc est in electis et sanctis viris, corruentium casum gemit: nec laetatur in perditione [Col. 0335C] morientium, sed contradicit, ut urbibus Allophylorum, talis fama praedicetur, hoc est praecipit fidelibus, ut caute se custodiant, et scuto fidei undique se muniant, induti lorica justitiae, habentes galeam salutis, et gladium spiritus, hoc est verbum Dei, adversariis suis resistant, ne forte ulterius ignominiose superati, gaudium inimicis suis faciant.

«Ascendit ergo David et duae uxores ejus Achinoam Jezraelites, et Abigail uxor Nabal Carmeli, sed et viros qui erant cum eo, duxit David singulos cum domo sua et manserunt in oppidis Hebron.» Ascensus iste David cum duabus uxoribus suis in Hebron significat convocationes duarum plebium [Col. 0335D] in Ecclesiam catholicam. Hebron enim interpretatur conjugium, et bene sola sancta Ecclesia conjugium nominatur. Sola et una est sponsa videlicet coelestis regis, de qua in Canticis canticorum dicitur: «Sexaginta sunt reginae, et octoginta concubinae, et adolescentularum quarum non est numerus.» Una est columba mea, perfecta mea, una est matris suae, electa genitrici suae. Illuc duxit David singulos viros cum domo sua: quia unusquisque fidelium, in illam societatem per praedicationem Evangelii, convocatur. «Non est ibi distinctio Judaei, et Graeci, barbari et Scythae, servi et liberi, sed omnia et in omnibus Christus.»

«Veneruntque viri Juda et unxerunt ibi David, [Col. 0336A] ut regnaret super domum Juda.» Ungunt viri Juda David in regem, ut regnet super domum Juda, quia superbis ac contemptoribus spernentibusque gratiam Dei abolitis, electi quique bona fama sacrae praedicationis, et virtutum studio, rite confitentur Christum esse regem in universo populo. Ac ipsum esse, cui «omnis potestas a Patre data est in coelo et in terra, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum (Philip. II) .» Aliter: Post mortem Saulis ungitur David, et regnat, transfertque arcam Testamenti in civitatem suam: sicut in sequentibus legitur, de qua in suo loco dicturi sumus. Simili quoque modo post abolitionem regni Judaeorum, et sacerdotii cessationem, verus David, id est Christus in Ecclesia sua, quam [Col. 0336B] ex gentibus elegit, regnum accepit: et arcam Testamenti, hoc est sacram Scripturam, in Ecclesiam, quae ejus est domus, transtulit.

«Et nuntiatum est David quod viri Jabes Galaad sepelissent Saul,» et reliqua. Hoc plenius in Paralipomenon libro quomodo gestum sit narratur. «Cum audissent, inquit, viri Jabes Galaad, omnia scilicet quae Philisthiim fecerant super Saul, consurrexerunt singuli virorum fortium, et tulerunt cadavera Saul et filiorum ejus, attuleruntque ea in Jabes, et sepelierunt ossa eorum subter quercum quae erat in Jabes, et jejunaverunt septem diebus (I Paral. IV) .» Mortuus est ergo Saul propter iniquitates suas eo quod praevaricatus sit mandatum Domini quod praeceperat, et non custodierit illud: sed insuper etiam pythonissam [Col. 0336C] consuluerit, nec speraverat in Domino: propter quod et interfecit eum, et transtulit regnum ejus ad David filium Isai. Quid est quod viris Jabes Galaad David gratia refert, eo quod sepelierunt ossa Saul et filiorum ejus? nisi quod Redemptori nostro multum placet, quando quis prava opera malorum qui in peccatis suis mortui sunt, oblivioni damnando tradit, nec ea actione imitatur, quae scit Deo displicuisse; sed magis ea elegit facienda, quae recordatur Dominum in mandatis dedisse.

«Abner autem filius Ner princeps exercitus Saul, tulit Isboseth filium Saul, et circumduxit eum per castra, regemque constituit super Galaad, et super Gessuri, et super Jezrael, et super Ephraim, et super Benjamin, et super Israel universum.» [Col. 0336D] In Hebraeo habetur, «transduxit eum in Manaim,» quae interpretatur castra. Transduxit eum, intelligendum est, ultra Jordanem: et in Manaim regem eum constituisse, super Galaad, et super Gessuri. Hebraeis Assuri, id est super tribum Aser.

«Sola autem domus Juda sequebatur David.» Quid autem est quod filius Saul Isboseth, qui interpretatur vir confusionis: Abner auxiliante, qui interpretatur patris lucerna, rex constituitur super Israel universum: et domus Juda sola sequebatur David? nisi quod solis credentibus, et vere Deum confitentibus, ex priori populo, David nostrum Dominum videlicet et Salvatorem sequentibus, in caeteris adhuc error confusionis regnat, diabolo instigante, [Col. 0337A] qui saepe se transfigurat in angelum lucis.

«Et fuit numerus dierum quos commoratus est David, imperans in Hebron super domus Juda, septem annorum et sex mensium.» Et bene David septem annis et sex mensibus regnavit in Hebron quae interpretatur conjugium, ut supra diximus, aut visio sempiterna: quia Salvator noster in Ecclesia catholica, quae et sponsa ejus est, per omne tempus istius vitae, quod senario dierum numero decurrit, regnat: secundum illud, «Ecce ego, inquit, vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) ,» et post expletionem senarii numeri, hoc est perfectionem boni operis, omnes electos suos ad sabbatum verum, id est ad requiem sempiternam, perducet, ubi et perfruentur Dei visione [Col. 0337B] perpetua. Est autem Hebron civitas in tribu Juda, quae quondam vocabatur Arbae, licet male in Graecis codicibus habetur Arboe. Corrupte igitur in nostris codicibus Arboe scribitur, cum in Hebraeis legatur Arbae, id est quatuor, ex eo quod ibi tres patriarchae, Abraham, Isaac, et Jacob sepulti sunt, et Adam magnus, ut in Genesi libro scriptum est. Licet eum quidam conditum in loco Calvariae suspicentur, quod falsum est. Haec est autem eadem Hebron olim metropolis Philisthinorum, et habitaculum gigantum, regnumque postea David in tribu Juda, civitas sacerdotalis, et fugitivorum. Distat ad meridianam plagam ab Elia millibus circiter viginti duobus, ubi et quercus Abraham, quae et Mambre, usque ad Constantii regis imperium monstrabatur, et mausolaeum [Col. 0337C] ejus in praesentiarum cernitur. Cumque a nostris ibidem Ecclesia jam exstructa sit, in circuitu a cunctis gentibus, Therebinthi locus superstitione colitur, eo quod sub ea Abraham angelos quondam hospitio susceperit. Haec ergo primum Arbae, postea Hebron ab uno filiorum Caleb sortita vocabulum est. Lege Verba dierum. Condita est autem ante septem annos, quam Tamnes urbs Aegypti conderetur.

«Egressus est Abner filius Ner, et pueri Joseph filii Saul, de castris in Gabaon. Porro Joab filius Sarviae, et pueri David egressi sunt, et occurrerunt eis juxta piscinam Gabaon. Et cum in unum convenissent, e regione sederunt: hi ex una parte piscinae, et illi ex altera. Dixitque Abner ad [Col. 0337D] Joab: Surgant pueri, et ludant coram nobis. Et respondit Joab: Surgant. Surrexerunt ergo, et transierunt numero duodecim de Benjamin, ex parte Isboseth filii Saul: et duodecim de pueris David. Apprehensoque unusquisque capite comparis sui, defixit gladium in latus contrarii, et ceciderunt simul. Vocatumque est nomen loci illius, ager robustorum in Gabaon. Et ortum est bellum durum satis in die illa,» et reliqua. Hunc locum Josephus ita exponit: Abner autem promovit electum nimis exercitum, ut congrederetur cum tribu Juda. Irascebatur enim adversus eos, a quibus rex David fuerat ordinatus. Huic autem occurrit missus a David Joab, filius Sarviae sororis ejus, de patre Sarnatus. [Col. 0338A] Hic autem erat contra Abner, constitutus militiae princeps. Cum quo etiam fuerunt sui fratres, Abisai, Asael, et omnes armati David. Itaque veniens ad quemdam fontem in civitate Gabaa, aciem constituit ad pugnandum. Dicente vero Abner ad eum, velle se probare quis eorum robustiorem exercitum haberet, convenit inter utrosque, ut duodecim viros pugnatores mitterent, et procedentes inter medias acies, qui ex utraque parte procul fuerant a certamine, relictisque gladiis viri David et tenentes capita hostium, eorum lumbos et latera, suis gladiis perforarunt, donec omnes quasi ex uno constituto periment. His autem cadentibus, etiam reliquus direptus est exercitus dimicatione fortissima procedente, Abner populus victus in fugam vertitur: fugientes [Col. 0338B] autem Joab persequi non cessabat, praecipiens armatis, ut post eorum vestigia festinarent, et nequaquam occidendo deficerent cujus etiam fratres detestati sunt pronissime. Inter quos clarior fuit praecipue junior Asael, qui tantam gloriam habuit in pedum velocitate, ut non solum homines, sed etiam equos ad currendum superaret. Is igitur persequebatur Abner recto gressu, in neutramque partem declinans. Cumque respexisset Abner et considerasset impetum sequentis et dixisset, ut unius militis arma sumens ab ejus persecutione quiesceret, et rursus ille nequaquam a suo conamine penitus abstineret, monente illo denuo ut recederet, ne coactus eum percuteret, et ante ejus fratrem ulterius fiduciam non haberet. Verba ejus illo despiciente, [Col. 0338C] fugiens post tergum lanceam emisit coactus, eumque repente mortali vulnere penetravit. Mystice, Abner de tribu Benjamin, princeps exercitus regis Saulis, pueros David qui erant cum Joab principe exercitus Juda, ad praelium scribitur provocasse, et Asaelem fratrem Joab percussum in inguine interfecisse, sic quidem intelligi volunt, Saulus, inquiunt, necdum adhuc apostolus, de tribu Benjamin, priusquam fuisset correptus a Domino, apostolos ad certamen legitur provocasse, ac neci interfuisse Stephani (Act. VI) . Caeterum quod locutus est Abner ad Asael, dicens:

«Recede, noli me sequi, ne forte compellar confodere te in terram, et levare non potero faciem meam ad Joab fratrem tuum. Qui audire contempsit, [Col. 0338D] et noluit declinare. Percussit ergo eum Abner aversa hasta in inguine, et transfodit, et mortuus est in eodem loco, omnesque qui transibant per locum illum, in quo ceciderat Asael et mortuus erat, subsistebant.» Moraliter, cujus idem Asael typum tenuit, nisi eorum quos vehementer arripit furor, et in praeceps ducit? Qui in eodem furoris impetu, tanto cautius declinantur, quanto et insanius rapiuntur. Unde et Abner qui, sermone nostro, patris lucerna dicitur, fugit, quia doctorum lingua, quae supernum Dei lumen indicat, cum per abrupta furoris mentem cujuspiam ferri conspicit, cumque contra irascentem, dissimulat verborum jacula reddere, quasi persequentem non vult ferire. Sed cum iracundi [Col. 0339A] nulla consideratione se mitigant, et quasi Asael, persequi et insanire non cessant, necesse est ut hi qui furentes reprimere conantur, nequaquam se in furorem erigant, sed quidquid est tranquillitatis ostendant, quaedam vero subtiliter proferant, in quibus ex obliquo furentis animum purgent. Unde et Abner, cum contra persequentem substitit, non eum recta, sed aversa hasta transferavit. Ex mucrone quippe percutere, est impetu apertae increpationis obviare. Aversa vero hasta persequentem ferire, est furentem intranquille, ex quibusdam angere, et quasi parcendo superare. Asael autem protinus occumbit, quia commotae mentes, dum et parci sibi sent unt, et tunc responsorum ratione in intimis, sub tranquillitate tanguntur, ab eo quo se erexerant, [Col. 0339B] statim cadunt. Qui ergo a fervoris sui impetu, sub lenitatis percussione resiliunt, quasi sine ferro, moriuntur.

«Et exclamavit Abner ad Joab, et ait: Num usque ad internecionem tuus mucro desaeviet.» Hebraeus, ut legi in cujusdam disputatione, non habet tuus. «An ignoras quod periculosa sit desperatio?» In Hebraeo ita habetur: «An ignoras quod amarus erit finis?» Et est sensus: Nunquid ignoras quod ad amaritudinem tibi proveniat, eo quod populum hunc delere niteris?

«Facta est ergo longa concertatio inter domum Saul, et domum David. David proficiens, et semper [Col. 0339C] in seipso robustior, domus autem Saul decrescens quotidie.» Domus ergo David, quae est alia quam civitas Dei? Hierusalem videlicet coelestis, quae partim adhuc peregrinatur in terris, partim jam cum Domino regnat in coelis. Et quae est domus Saul superbi et impii regis, nisi Babylon illa confusionis plena, quae seducit et fornicari facit omnes gentes in prostitutione sua? Longa ergo concertatio inter domum Saul, et domum David est, quia persequitur illa quae secundum carnem est, eam quae secundum spiritum. Sed domus David, eo magis profectu filiorum gaudebit suorum, quo magis domus Saul persecutionibus contra eam saevit. Illa autem quotidie deficiens, in iniquitate sua tabescet: et ad extremum [Col. 0339D] secundum merita sua, simul cum capite suo, in profundum abyssi mergetur.

«Nati quoque sunt filii David in Hebron. Fuitque primogenitus ejus Amnon, de Achinoen Jezraelitide, et post eum Chelea, de Abigail uxore Nabal Carmeli. Porro tertius Absalon, filius Maacha filiae Tholomai regis Gessur. Quartus autem Adonias, filius Aggith, et quintus Saphatia, filius Abital. Sextus quoque Jetram, de Egla uxore David. Hi nati sunt David in Hebron.» Quaeritur cum aliae uxores David supra notatae sint, et non dicantur uxores David, cur hic sola Egla uxor dicatur David? Egla enim ipsa est Michol, quae ideo uxor ejus hic sola voratur, eo quod in adolescentia primum ipsam sortitus fuerat in uxorem, quae etiam partu occubuisse [Col. 0340A] dicitur. Unde et in sequentibus scriptum est: Igitur Michol filiae Saul non est natus filius, usque ad diem mortis suae, quia in ipso partu occubuit. Et quid septem filii David qui ei nati sunt in Hebron, nisi perfectionem sanctorum in fide, sermone, et opere significant? quae ab Ecclesia matre, sponso Salvatori videlicet nostro, quotidie generantur, et conjugio spiritali, per Spiritus sancti gratiam, in aeternam vitam quotidie filii lucis oriuntur.

«Respondit Abner iratus ad Isboseth: Nunquid caput canis ego sum adversum Juda hodie, qui fecerim misericordiam super domum Saul patris tui et super fratres et proximos ejus? et non tradidi te in manu David, et tu requisisti in me quod argueres pro muliere hodie?» et reliqua. Ac si [Col. 0340B] diceret: Propter te, et propter domum patris tui, dicor caput canis esse contra Judam, eo quod non reduco domum Israel ad David, quem scio unctum esse regem, et regnaturum fore super universum regnum Israel. Caput canis se dicit esse, id est vilem, eo quod a domo Juda sic haberetur, sicut latratus canis, et eo quod princeos esset canum, id est stultorum hominum.

«Et dixit Abner ad David: Surgam ut congregem ad te dominum meum, regem omnis Israel, et ineam tecum foedus, ut imperes omnibus sicut desiderat anima tua. Cum ergo deduxisset David Abner et ille esset in pace.» Abner veniens ad David ut universum Israel, regno ipsius sociaret ab [Col. 0340C] Joab ignorante David, in dolo occisus est. De quibus latius in sequentibus, et aliter dicturus sum. Sic intelligunt: Abner, inquiunt, veniens ad David, ut universum Israel regno ipsius sociaret, sed a Joab in dolo occisus est. Et Paulus egrediens ad gentes, ut praedicatione sua ad fidem eas Christi converteret, gravissimas Judaeorum pertulisse legitur persecutiones. Sicut enim Joab filius Sarviae, aemulus Abner, usque ad necem mortis insidiatus est, sic nimirum Judaei filii videlicet Synagogae Paulo apostolo ex eadem tribu Benjamin genito, tandiu insidiati sunt, donec eum de Judaea expellentes, ad gentes transire compulerunt (Act. XIII) .

«Sermonem quoque intulit Abner ad seniores Israel dicens: Tam heri quam nudiustertius quaerebatis David ut regnaret super vos. Nunc ergo facite [Col. 0340D] quoniam Dominus locutus est ad David dicens: In manu servi mei David, salvabo populum meum Israel de manu Philisthiim et omnium inimicorum ejus,» etc. Quid est ergo quod Abner populum universum Israel exhortatur, ut, relicto Isboseth filio Saul, ad David, prompto ac devoto animo, conveniat? nisi quod doctores sancti, qui patris lucerna merito dicuntur, lumine fidei, et scientiae plenissimi, in universis gentibus nomen Domini praedicant, et exhortantur, quatenus, spreta idolorum cultura, et relicto errore confusionis, cum auctore suo diabolo, ad David nostrum, qui vero manu fortis, et desiderabilis est, qui desideratus cunctis gentibus esse, a propheta describitur, sine mora festinent venire, et [Col. 0341A] sub ejus imperio, perpetuo studeant permanere. Nam et Joab, qui Abner dolo loquens, et percutiens in inguine, interfecit, non alium quam hostem antiquum significat, qui fictis suasionibus quotidie fideles subvertere satagit, et per libidinis noxiae cogitationes, interficere molitur. Joab enim inimicus, vel idem frater interpretatur. Omnium inimicorum diabolus est caput, unde et Salvator talibus in Evangelio dicit: «Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere (Joan. VIII) .» Ab hac ergo persecutione David noster immunis est, quia «Deus neminem tentat. Ipse autem intentator malorum est (Jac. I) ,» qui vult omnes homines salvos esse, et ad agnitionem veritatis pervenire (I Tim. II) . «Per invidiam enim diaboli, mors intravit in totum orbem terrarum [Col. 0341B] (Sap. II) .» Imitantur autem eum, qui sunt ex parte ejus. Potest nomen et persona Joab non inconvenienter ad populum Judaicum per significationem transferri, qui inimici semper praedicatorum Evangelii exstiterunt, et fidem Christi ubicunque potuerunt persequebantur. De quibus Paulus Thessalonicensibus scribens: «Vos enim, ait, imitatores facti estis fratres Ecclesiarum Dei, quae sunt in Judaea, in Christo Jesu: quia eadem passi estis et vos a contribulibus vestris, sicut et ipsi a Judaeis qui et Dominum occiderunt Jesum, et prophetas, et nos persecuti sunt: et Deo non placuerunt, et omnibus hominibus adversantur: prohibentes nos gentibus loqui, ut salvae fiant: ut impleant peccata sua semper. Pervenit enim ira Dei super illos, usque in finem [Col. 0341C] (I Thess. II) .»

Aliter: «Et percussit Joab Abner in ultionem sanguinis Asael fratris ejus,» etc. Quid per Joab, qui inimicus vel frater interpretatur, nisi elatio Judaeorum, atque haeretici designantur? Quid vero per Abner, qui in Latinum vertitur patris lucerna, nisi spiritales viri, et humiles Ecclesiae doctores exprimuntur? Joab, Abner in porta dolo occidit? quia et inimici fidei, hoc est Judaei et haeretici, quosdam praesules Ecclesiae ob defensionem fidei, usque ad necem mortis persecuti sunt. Pro qua re de domo patris Joab, per quam signatur impia plebs, non deficit fluxum seminis sustinens, hoc est, immundis cogitationibus atque sordidis actibus pollutus. Similiter quoque et leprosus sustinens fusum: per quod designantur [Col. 0341D] haeretici, mendacii sui cogitatione corrupti. Qui haeretici, dum fallaciam suam defendere nituntur, per ambitum verborum rotantur: et velut in confuso locutionis suae mendacia involvendo concluduntur. Et dum litigiosa lingua, infirma Ecclesiae membra velut gladio oris sui confodiunt, ipsi prius in eodem gladio impietatis suae moriuntur. Et quia se ex mendacio suo pascunt, a pane verbi Dei vacui jejunant. Unde in sequentibus dicemus, quid mystice signetur; et jam aliter:

«Plangensque rex Israel Abner, ait: Nequaquam, ut mori solent ignavi, mortuus es, Abner.» Id est, non periisti in tua stultitia, sicut ignavi perire solent: quia fraude deceptus es.

[Col. 0342A] «Manus tuae non sunt ligatae, et pedes tui non sunt compedibus aggravati,» sicut eorum manus solent ligari et pedes vinciri, qui in proelio capi solent, dolo igitur non viribus peremptus es. Quod autem David se excusans de nece insontis, dixit: «Mundus ego sum, et regnum meum apud Deum, usque in sempiternum, a sanguine Abner filii Ner, et veniat super caput Joab fluxum seminis sustinens, et leprosus tenens fusum, et cadens gladio, et indigens pane.» Judaeorum denotat perfidiam atque miseriam. Super caput enim Joab, id est, super principes et sacerdotes ipsius populi, et super omnem domum patris ejus, synagogam videlicet Satanae, atque conventum malignantium, veniet iniquitas impiorum, ut requiratur ab eis omnis sanguis justus, qui effusus est super [Col. 0342B] terram, a sanguine Abel justi, usque ad sanguinem Zachariae filii Barachiae (Matth. XXIII) . Nec deficiet de domo istius Joab, fluxum seminis sustinens, id est, variis desideriis diffluens, quia in voluptatibus istius vitae, tales totam spem suam ponunt, ubi et leprosi sunt tenentes fusum, id est variis erroribus maculati, instabilitatem haeresum ac mundani luxus sequentes, qui juxta desideria cordis sui, coacervabunt sibi magistros prurientes quidem auribus, et a veritate auditum avertentes. «Ibi etiam non deficiet cadens gladio, et indigens pane,» qui, cum pane illo qui de coelo descendit semper egent, et non refici ab eo merentur, futurae ultionis gladium non evadent (II Tim. IV) .

[Col. 0342C] «Venientes filii Remmon Berothitae Rechab et Baana, ingressi sunt fervente die domum Isboseth, qui dormiebat super stratum suum meridie. Ingressi sunt autem domum, et ostiaria domus purgans triticum obdormivit. Assumentes spicas tritici latenter ingressi sunt, et percusserunt eum in inguine,» et reliqua. Duo viri isti principes erant super expeditiones Isboseth. Mortuo vero Abner ut Hebraei tradunt consiliati sunt cum Miphiboseth ut una interficerent Isboseth, et eumdem Miphiboseth constituerent regem, et ejusdem consilii delatorem, eumdem Miphiboseth exstitisse, et idcirco hic idem Miphiboseth subintroducitur modo.

«Erat autem Jonathae, filii Saul, filius debilis pedibus; [Col. 0342D] quinquennis enim fuit, quando venit nuntius de Saul et Jonathan ex Jezrael,» etc. Videntes vero Banaa et Rechab a Miphiboseth suum proditum esse consilium, timore perterriti, fuga lapsi sunt in Gethaim, fueruntque ibi advenae usque ad tempus illud. Tempus illud, intelligendum est quando inde reversi domum Isboseth, fervente die ingressi sunt, assumentes spicam tritici et percutientes eum in inguine. Spicas tritici quasi causam primitiarum tulerunt, ut honorem regi deferre viderentur, et eorum dolus nequaquam deprehenderetur. Mystice autem ostiaria triticum purgat, cum mentis custodia discernendo virtutes a vitiis separat. Quae si obdormierit, in mortem proprii domini sui insidiatores admittet, quia cum discretionis sollicitudo cessaverit, [Col. 0343A] ad interficiendum animum, malignis spiritibus iter pandit. Qui ingressi spicas tollunt, quia mox bonarum cogitationum germina auferunt. Atque in inguine feriunt, quia virtutem cordis delectationes carnis occidunt. In inguine quippe ferire, est vitam mentis carnis delectatione perforare. Nequaquam vero Isboseth iste inopinata morte succumberet, si non ad ingressum domus mulierem, id est ad mentis aditum mollem custodiam deputasset. Fortis namque vigilque sensus praeponi cordis foribus debet, quem nec negligentiae somnus opprimat, nec ignorantiae error fallat. Unde bene et Isboseth appellatus est, qui custode femina hostilibus gladiis nudatur. Isboseth quippe vir confusionis dicitur: vir autem confusionis est, qui forti mentis custodia munitus non [Col. 0343B] est, quia dum virtutes se agere aestimat, subintrantia vitia nescientem necant. Tota itaque virtute muniendus est aditus mentis: nequando eam insidiantes hostes penetrent foramine neglectae cogitationis. Hinc Salomon ait: «Omni custodia serva cor tuum, quia ex ipso vita procedit (Prov. IV) .» Virtutes ergo quas agimus, dignum est, ut summopere ab intentionis origine pensemus: ne ex malo ortu prodeant, etiam recta quae ostentant.

«Et venerunt universae tribus Israel ad David in Hebron, dicentes: Ecce nos os tuum et caro tua sumus,» et reliqua. Quid conventus iste tribuum Israel ad David significat, nisi conventum omnium [Col. 0343C] gentium ad Christum? Quae illi quasi blandiendo dicunt: Ecce nos os tuum et caro tua sumus, cum in illo incarnationem, quam ex nostra natura in virginis utero suscipit, diligunt atque venerantur, ejusque ditioni subdere se appetunt, eique servire omni tempore desiderant. Unde Psalmista dicit: «Reminiscentur et convertentur ad Dominum universi fines terrae. Et adorabunt in conspectu ejus omnes patriae gentium, quoniam Domini est regnum, et ipse dominabitur gentium (Psal. XXI) .» Venerunt quoque et senes de Israel ad regem in Hebron, cum prophetae et apostoli, una fide, et pari devotione, ad Mediatorem nostrum concurrunt. De quibus scriptum est: «Principes populi concurrunt in unum cum Deo Abraham (Psal. XLVI) .» Et alibi: «In conspectu senum [Col. 0343D] suorum gloriabitur (Isa. XXIV) .»

«Filius triginta annorum erat David, cum regnare coepisset, et quadraginta annis regnavit.» In Hebron regnavit super Judam septem annis et sex mensibus: in Hierusalem autem regnavit triginta tribus annis, super omnem Israel et Judam. Quaeritur cur non in summa quadraginta anni et sex menses annumerentur? quod ab Hebraeis duobus solvitur modis. Dicunt enim quod David sex mensibus Absalom filium suum fugerit; merito igitur eosdem sex menses a summa regni illius esse exclusos. Dicunt etiam aliter, quod sex mensibus in Hebron David quadam infirmitate corporis laboraverit, et idcirco eosdem sex menses non supputari in regno ejus. Ex eo namque [Col. 0344A] que tempore illum regnasse dicunt in Hebron, ex quo devictis Amalecitis, de spoliis eorum misit dona senioribus Juda, his qui erant in Hebron, et his qui erant in Bethel, et reliquis qui erant in his locis, in quibus commoratus fuerat David ipse et viri ejus. Mystice autem quod David triginta annorum regnare coepit, praefigurabat quod Dominus noster triginta annorum venit ad baptismum, et incipiebat Evangelium regni praedicare, cujus regnum sempiternum, et potestas ejus alteri non dabitur. Quadragenarius enim numerus, qui ex quaterdenis constat, plenitudinem temporum et rerum perfectionem significat. «Unxeruntque David super omnem Israel regem,» et reliqua. David bis esse unctus dicitur, similiter et Dominus Jesus Christus prius in populo Judaeorum, [Col. 0344B] post haec in populo gentium principatum sumpsit. David cum triginta esset annorum, regno potitus est, et Dominus Jesus Christus eadem aetate, in Jordane fluvio a Joanne baptizatus, discipulos habere coepit.

«Et abiit rex et omnes viri qui erant cum eo in Hierusalem ad Jebusaeum habitatorem terrae. Dictumque est David ab eis: Non ingredieris huc, nisi abstuleris caecos et claudos, dicentes: non egredietur David huc. Cepit autem arcem Sion, haec est civitas David. Proposuerat enim David in die illa praemium, qui percussisset Jebusaeum, et tetigisset domatum fistulas, et claudos et caecos odientes animam David. Idcirco dicitur in proverbio. Caecus et claudus non intrabunt in templum. Habitavit autem David in arce, et vocavit eam civitatem [Col. 0344C] David. Et aedificavit per gyrum a Mello et intrinsecus,» et reliqua. Ait enim: «Non ingredieris huc, nisi abstuleris caecos et claudos,» etc. Ac si dicatur ab eis: Non ingredietur huc David, donec nos hinc auferat, quos inermes et imbecilles sicut caecos et claudos esse arbitratur, et quos bello aggressurus, sicut claudos et caecos se triumphaturum putat.

«Idcirco dicitur in proverbio: Caecus et claudus non intrabunt templum,» id est, non intrabit quilibet domum claudorum et caecorum, quandiu caecus et claudus intro fuerit. «Proposuerat enim David in die illa praemium, qui percussisset Jebusaeum, tetigisset domatum fistulas; et caecos et claudos odientes animam David.» In Hebraeo ita habetur: [Col. 0344D] «Et dixit David in die illa. Qui percusserit Jebusaeum, et tetigerit fistulas domus, erit primus.» Et in Paralipomenon: «Omnis qui percusserit Jebusaeum in primis erit princeps et dux,» id est, qui tantae fuerit audaciae, et fortitudinis, ut ad murum civitatis usque veniat, et hasta sua fistulam quae in muro est tangat, ipse princeps. Ascendit igitur primus Joab filius Sarviae, et factus est princeps. Hinc Josephus aperte describit: Exsurgens, inquit, David cum omnibus, venit in Hierosolymam, Jebusaeis habitantibus civitatem (qui erant ex genere Chananaeorum), et claudentibus eis portas et caecos aspectu et claudos, omnesque leprosos, ad derisionem regis constituentibus super murum dicentibus, quia prohiberent [Col. 0345A] eum caeci ingredi in civitatem, quae tamen agebant despicientes eum pro maxima munitione murorum. Iratus rex Hierosolymam obsidere coepit, et multo studio et labore conari ut eam caperet, quatenus in ipso principatus initio suam fortitudinem demonstraret. Interminatus itaque et ipsis et alii (si qui forte haberent adversus eum resistendi conamen) inferiorem civitatem, magna virtute cepit. Cumque adhuc arcem obtinere non posset, coepit, honores et munera promittendo, rex pronus ad opus belli commilitones provocare, ut quicunque per subtus colles in arcem conscenderet, eamque caperet, principatum militiae totius populi possideret. Cunctis itaque conscendere festinantibus, et nullo labore pro muneris retributione tardantibus, Sarviae filius Joab praevenit universos. [Col. 0345B] Et ascendens in cacumine, clamavit ad regem, exigens militiae principatum. Expulsis itaque rex de summa arce Jebusaeis, et reaedificans civitatem Hierosolymam nuncupavit, et omni tempore in ea sui habitavit imperii. Sed quia in hoc volumine, hic primum Hierusalem civitas Jebusaeorum legitur, quae in Genesi Salem (ut tradunt Hebraei) et in volumine Judicum Jebus legitur, et in multis scripturis, maxime in Novo Testamento, Hierosolymam appellatur, requirendum est quare Hierusalem legatur. Sed dicamus quid in dictis doctorum invenimus. Judaei, inquiunt, asserunt Sem filium Noe (quem dicunt Melchisedech) primum ipsam civitatem inhabitasse, dictamque in temporis Salem, quam postea tenuerunt Jebusaei, e quibus et sortita est vocabulum Jebus. Sicque duobus [Col. 0345C] nominibus copulatis Jebus et Salem, vocata est Hierusalem, quae postea a Salomone Hierosolyma quasi Hierosalomonis, hoc est aedes Salomonis dicta est. Haec et corrupte a poetis Solyma nuncupatur. Unde per tropum qui a grammaticis tmesis appellatur, disjunctim a poeta in poemate ponitur. Hiero, quem genuit Solymis Davidica proles, hoc est Hierosolymis. Qui postea ab Aelio Hadriano vocata est Aelia. Sed nobis videtur quod binis nominibus vocata sit sicut nonnullae civitates quod in libro Judicum ostenditur, ubi legitur: Qui pergebat in montem Ephraim, venitque, inquit Scriptura, contra Jebus quae alio nomine dicebatur Hierusalem. De cujus nomine, plenius in libello quem nuper in Genesim edidimus, disputavimus. His enim praelibatis, ad allegoricam significationem [Col. 0345D] stylum vertamus. David arcem Sion cepit, ablatis prius caecis et claudis odientibus animam David. Sic nimirum Dominus Jesus Christus post reprobationem Scribarum atque Pharisaeorum, qui vere caeci et claudi sunt appellati, odientes animam ejusdem Domini Jesu Christi, id est vitam ejus auferre conantes, principatum in Ecclesia, quam ex gentibus acquisivit, obtinuit. Domatum vero fistulae falsam scientiam hujus mundi, seu haereticorum dogmata figurasse non dubium est. Quae omnia Dominus Jesus Christus, per praedicatores suos, velut per Joab percussit atque destruxit, et destruere in Ecclesia sua non desinit. Jebusaeus vero, qui interpretatur conculcans, populum significat gentium, [Col. 0346A] qui priusquam crederet, divina praecepta parvipendens conculcabat. Dicamus et aliter: In hoc quod David Jebusaeum habitatorem terrae de Hierusalem ejecit, et suam civitatem fecit, significabatur Dominum venturum verum David, qui contrarias potestates de cordibus fidelium expelleret, et sic in eis suam mansionem constitueret. Unde per prophetam dicit: «Et inhabitabo et inambulabo in illis, et ero eorum Deus, et ipsi erunt mihi populus (Lev. XXVI; II Cor. VI) .» Jebusaeus enim, juxta hanc intelligentiam, non immerito potest interpretari calcatus. Etenim David etiam Joab qui arcem cepit, principem et ducem constituit, quia Dominus redemptor noster, non solum per mysterium crucis omnem principatum diaboli destruxit, et sibimet victoriam gloriae [Col. 0346B] acquisivit; verum etiam fidelibus suis, super omnem diaboli potestatem virtutem tribuit, sicut ipse in Evangelio discipulis suis ait: «Ecce dedi vobis potestatem calcandi super scorpiones, et omnem virtutem inimici (Luc. X) .» Bene ergo dictum est quod David, ejectis caecis et claudis, qui odiebant animam David, ceperit arcem Sion, suamque civitatem eam vocaverit, quia Salvator noster malignos spiritus cum turba vitiorum de anima qualibet expulerit, sibique eam per illuminationem sapientiae usurpaverit, merito arx Sion, id est speculatio et visio pacis, ipsa vocabitur. Atque de ea recte per Psalmistam dicitur: «Notus in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus. Et factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion. Ibi confregit cornua, arcum, scutum, [Col. 0346C] gladium, et bellum (Psal. LXXV) .»

«Misit quoque Hiram rex Tyri nuntios ad David, et ligna cedrina, et artifices lignorum, artificesque lapidum ad parietes, et aedificaverunt domum David.» Hiram, qui interpretatur vivens excelso, praedicatores praefiguravit ex populo gentium, qui David ex lignis cedrinis (Domino videlicet ac redemptori nostro), id est, ex mentibus incorruptis ac fortibus, et lapidibus, id est, sanctis perfectis, quatuor videlicet virtutibus, quadratis, id est prudentia, justitia, fortitudine, temperantia perfectis, non solum per se, verum etiam per solertiam discipulorum, tanquam artificibus suis, quibus dicitur: «Et vos tanquam lapides vivi superaedificamini, domus [Col. 0346D] spiritales (I Petr. II) ,» domum, id est sanctam Ecclesiam, aedificaverunt. Unde etiam cognovit tunc David, id est Dominus, quoniam confirmasset eum Deus Pater regem super Israel, et quoniam exaltasset regnum ejus super populum suum Israel, id est, super cunctos credentes, ac mente videntes Deum, non solum Judaeorum, maxime etiam et gentium de quibus repromiserat ei Pater dicens: «Postula a me et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II) .» Unde et jure sequitur:

«Accepit ergo adhuc David concubinas et uxores de Hierusalem.» Sed forte quaerit aliquis, Si ipse David imaginem Christi gerebat, quomodo multas uxores et concubinas habuisse dicatur, cum has rex [Col. 0347A] Christus et horrescat et damnet? Sed figurate gestum est. Quod vero David uxores plurimas habuisse dicitur, hoc sine dubio praefigurabatur, quod Christus Jesus ex multarum gentium nationibus, per fidem Ecclesiae, sub septenario numero sacramenti copulaturus erat. Concubinae vero ejus Judaeorum seu haereticorum significant conventiones: quae in servitutem et non in libertatem generant, et sub titulo nominis Christi se manere gloriantur, sed quia propter carnalia lucra Christum sectantur, non immerito non conjuges, sed concubinae vocantur. Denique nunc reges si plures habeant uxores vel concubinas, in crimine reputantur, quia jam transierunt figurae, pro quibus uxorum vel concubinarum venia concedebatur. At nunc quia figurae [Col. 0347B] transierunt, venia nulla datur.

«Natique sunt David et alii filii et filiae, et haec nomina eorum qui nati sunt ei in Hierusalem: Samua et Sobab, et Nathan et Salomon et Ibaar et Elisua et Nepheg et Japhia et Elisama et Elida et Eliphelet.» Verum quia haec nomina subjunximus, ratum duximus interpretationes Judaeorum ponere, ut superiori intellectui spiritales intelligentiae (juxta prudentiam prudentis lectoris) conveniant. Si enim aliquid spiritaliter sermo historicus innuere noluisset, nequaquam addere curasset qui essent filii, qui nati essent David in Hierusalem. Nam si idem David significat salvatorem, ergo non immerito filii ejus credentes significant, ex utraque Ecclesia, Judaeorum scilicet et nationum. [Col. 0347C] Unde et in Paralipomenon libro quatuor fuisse ex Bethsabee uxoris Uriae Hethaei: Samua videlicet et Sobab, Nathan et Salomon, quae typum gessit Ecclesiae gentium, sicut in sequentibus, Christo duce, latius dicturi sumus. Porro Samua interpretatur audacia: Sobab, convertens: Ibaar, elegit: Elisua, Dei mei salus: Nepheg, applicans ori: Japhia, illuminat vel ostendit: Elisama, Deus meus audiens: Elida, Deus meus scit: Eliphelet, Deus meus salvans: quae interpretationes aptae, ut diximus, fidelibus congruunt, qui divina praecepta libenter audiunt, et ad operationem fidei convertuntur. His igitur tactis, ad ea quae sequuntur sermonem convertamus.

«Et addiderunt iterum Philisthiim ut ascenderent et pugnarent contra David. Consuluit autem David [Col. 0347D] Dominum. Qui respondit: Non ascendas, sed gyra post tergum eorum, et venies ad eos ex adverso pyrorum,» et reliqua. Quanquam nonnulli, ut in cujusdam volumine legi, contendant non habere in Hebraica veritate, «ex adverso pyrorum,» sed «flentium,» hoc est, ut tradunt, ex adverso idolorum suorum, ubi scilicet idola erant in quibus confidebant: quae (ut inquiunt, prout ex traditione Hebraeorum didicerunt) idcirco flentium vocantur, quia fletu digna sunt: et eos, qui ea colunt, ad fletum miseriarum perducunt. Unde et subjungunt:

«Et cum audieris sonitum gradientis in cacumine flentium.» Hoc est, ut ferunt: Cum audieris a potestatibus angelicis, eorum idola, in quibus omnis [Col. 0348A] eorum fortitudo est, conteri et conculcari. «Tunc inibis praelium, quia tunc egredietur Dominus ante faciem tuam,» et reliqua. Ergo quia nostram interpretationem veram credo, sicut in praefatione noster interpres in tribus linguis peritus galeatum ponit exemplum, de arboribus simpliciter intelligit Allophylorum. Sed quia historiam didascalo consentiente propalavimus, deinceps compendioso sermone strictim tangere aggredimur, quid allegorice significet. In hoc enim quod ait: «Cum audieritis sonitum gradientis in cacumine pyrorum.» etc. Adventum Domini significat super celsitudinem prophetarum et apostolorum, virtute divinitatis suae supergradientem, sicut in Canticis canticorum scriptum est: «Ecce iste veniet saliens in montibus, transiliens [Col. 0348B] colles (Cant. II.) » Pyrorum autem cacumina arborum significant summitates. Quid per arbores, nisi sublimes patres intelliguntur? In quorum cacuminibus dum sonitus auditur, id est, dum in sublimitate vitae sonus (flante Spiritu sancto) praedicationis intonuit, David noster virtute suae divinitatis, qua celsitudinem sanctorum transcendit, Philisthaeos, id est immundos spiritus, superavit.

«Congregavit autem rursum David omnes electos Israel triginta millia, ut adducerent arcam Dei,» etc., usque ait, «iratusque est indignatione Dominus, quod extendit Oza manum ad arcam et tenuit eam, quoniam calcitrabant boves contra Ozam, et percussit [Col. 0348C] eum et mortuus est.» In hac historia beati reges et prophetae David, qui arcam Domini adduxisse narrantur, humilitas approbata, superbia damnata, et temeritas vindicata monstratur: quia et ipse David, qui coram arca Domini humiliter saltare non erubuit, mox promissionem Filii Dei ex sua stirpe nascituri suscipere promeruit: et conjux, quae eamdem illius humilitatem despexit, ejus semine fecundari non meruit, sed perpetuae sterilitatis poenas luit. Sacerdos quoque, qui arcam inconsiderata temeritate tetigit, ausus sui reatum immatura morte purgavit. Ubi intueri necesse est quantum delinquat, qui ad corpus Domini reus accesserit, si devotus ille sacerdos morte mulctatur, qui arcam illam, Dominici videlicet corporis figuram, minori [Col. 0348D] quam debuit veneratione corripuit. Verum juxta allegoriam David Christum, arca Ecclesiam significat, vel sacram Scripturam. Quaesivit autem David arcam in civitatem suam adducere, sed causa interveniente contraria, ad tempus eam alibi divertit. Ac sic deinceps quod multum delectaverat explicuit. Quia Dominus in carne apparens, Evangelium filiis Israel, suae videlicet genti, praedicavit; sed caecitas ex parte contigit in Israel donec plenitudo gentium subintraret (Rom. XI) . Sed ut haec pateant manifestius, per singula videamus. Congregavit David omnes electos ex Israel triginta millia, quia Dominus Ecclesiam primitivam ex Israel instituit, non quidem omnem Israel, sed electos quosque sibi [Col. 0349A] consocians. Non enim omnes qui ex Israel hi sunt Israelitae, sed filii promissionis deputantur in semine, qui triginta millia referuntur, id est, fidei operibus, et spei firmitate perfecti. Tria enim, propter confessionem sanctae Trinitatis, ad fidem pertinent: decem propter Decalogum legis, ad opera: mille, propter sui perfectionem, ad spem vitae aeternae, quia superius aliquid non est, sicut numerus millenario major nullus est. Etsi enim millia, sive triginta millia, sive etiam mille millia dixeris, non ipsum mille numerando transcendis, sed vel per se, vel per minores numeros saepius dicendo multiplicas. Tria ergo per decem multiplica, ne fides sine operibus mortua sit. Item triginta millia per mille multiplica: ut fides quae per dilectionem operatur, non alibi [Col. 0349B] quam in coelis retributionem speret. Electi igitur ex Israel, populus recte credentes, operantes, sperantes insinuat. Viri autem Juda qui erant cum David, ipsos apostolos et doctores, qui lateri Christi quasi familiarius adhaerebant, indicant: qui utroque stipatus exercitu Dominus, arcam adducere, id est Ecclesiam dilatare, et in eorum qui non crediderunt cordibus fidem inserere gaudet. Imponitur autem arca plaustro novo, ut Novi Testamenti gratia renovatis in baptismo mentibus infundatur: unumque novum, novis viribus conservandum mandatur. Erat quidem prius arca in domo Abinadab, qui erat in Gabaa, quia eadem quae nunc praedicatur Ecclesiae fides, et ante incarnationis dominicae tempus florebat, in his qui patriarcharum prophetarumque [Col. 0349C] sunt devotionem secuti. Abinadab enim, qui interpretatur pater meus spontaneus, vel Abraham patrem fidei, vel Moysen legislatorem significat: qui uterque in Gabaa custodit arcam: quia sublimi virtutis exemplo, credentium pectora munit. Unde et Gabaa collis interpretatur, qui est locus in civitate Cariathiarim.

«Elata ergo foris arca, ludebat David et omnis Israel coram Domino diversis musicorum generibus.» Quia mox inchoante novae gratiae praeconio, Dominus ad exhibendas Deo Patri laudes humilitatis, omnes invitat, dicens: «Qui mihi ministrat, me sequatur (Joan. XII) .» «Alii sermonem scientiae: alii dando per spiritum sermonem sapientiae: alii genera linguarum: alii gratiam curationum [Col. 0349D] (I Cor. XII) ,» etc. Sed his atque hujusmodi charismatum generibus, progrediente arca, id est, crescente Ecclesia primitiva, ventum est ad aream Nachon, id est, aream praeparatam, gentium videlicet Ecclesiam fidei veritate consecrandam. De qua Joannes ait: « Et permundabit aream suam (Matth. III) .» Ubi sacerdos qui arcam incautius quasi corrigendo tetigit, mox a Domino percussus occubuit: quia Judaeorum populus dum gentibus invidet, salutis se munere privat: dum legem vult Evangelio misceri, utriusque sibi gratiam tollit.

«Et tenuit, inquit, arcam, quoniam calcitrabant boves.» Boves quippe calcitrare est praedicatores Evangelii liberius circa fidem agere, neque secundum [Col. 0350A] consuetudinem legis ingredi: sed sabbata, neomenias, circumcisionem, victimasque, spiritaliter interpretari: quos velut errantes corrigere tentabant, qui descendentes de Judaea docebant fratres: «Quia nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salvi fieri (Act. XV) :» et quibus Jacobus ad Paulum: «Vides, inquit, frater, quot millia sunt in Judaeis qui crediderunt, et omnes aemulatores sunt legis (Act. XXI) .»

«Ob causam ergo sacerdotis occisi, David noluit divertere ad se arcam Domini, in civitatem David: sed tulerunt eam in domum Obededom Gethaei.» Quia respuentibus verbum Judaeis, ne amplius audita, et non suscepta praedicatio noceret, apostoli ab eis ablati, et ad gentes Evangelio imbuendos [Col. 0350B] sunt missi. Videlicet locus areae Nachon, quae gentium fidei Domini gratiae praeparatam demonstrat, percussio Oza nuncupatur: videlicet quia illorum delictum salus est gentibus. Obededom namque interpretatur serviens homo: ille est utique de quo Dominus ad Patrem: «Constitues, inquit, me in caput gentium, populus quem non cognovi servivit mihi (Psal. XVII) .» Ubi et Judaeorum actionem quasi Ozae mortem praemittens, ait: «Eripies me de contradictionibus populi (Ibid.) .» Nomen quoque urbis congruit, Geth enim interpretatur torcular: significans crucem, in qua Christus vitis vera calcari et exprimi dignatus est. A qua cunctus gentium populus merito Gethaeus appellari potest, cum dicitur: «Mihi autem absit gloriari nisi [Col. 0350C] in cruce Domini nostri Jesu Christi (Galat. VI) .» Tres autem menses quibus ibidem arca demoratur, fides, spes, et charitas est. Sicut enim diebus adimpletur mensis, ita singulae virtutes suis quaeque passibus ad perfectionem perveniunt: menses quousque plenitudo gentium intret, currere non cessant. Tandem rediens David arcam in civitatem inducit, quia Dominus, Enoch et Elia praedicantibus, convertet corda patrum in filios, boves et arietes immolans, hoc est, eos qui aream Domini triturant, et ovium ejus ducatum gerunt, martyrii sanguine coronans, et ipse quoque suae incarnationis et passionis exemplum eo usque Judaeis non creditum, palam manifestans: hoc enim significat quod et ipse David accinctus erat ephod lineo. Nam linum, quod [Col. 0350D] de terra procreatum, multiplici labore ad candorem vestis pervenit, veritatem humanae carnis inter flagella triumphantis ostendit. Verum cunctis exsultantibus et ad arcem coelestis introitus hymnos resonantibus sola Michol filia Saul ad arcam ducentibus abest, quinetiam spectaculis David humiliatum despicit: quia credentibus in mundi fine Judaeis, erunt nonnulli qui Christum tantum professione, sed opere sequentur Antichristum, quibus merito congruit, quod eadem Michol quae ob figurandam instabilitatem carnalium a qua omnis viri iniquitas procedit, praeter morem non uxor David, sed filia Saul appellatur: quia qui Christo fidetenus tantum serviunt, non illius regno coronandi, sed [Col. 0351A] persecutorum ejus, quos imitati sunt, anathemate damnandi. Verum licet pravi succenseant, humilitatem Ecclesiae contemnant, nihilominus arca Domini suum locum ingreditur: ponitur in medio tabernaculi, quod tetenderat ei David, id est, fides Ecclesiae praedicatur, proficit, inseritur cordibus omnium quos Dominus ad vitam praeordinaverat aeternam. Offert David holocausta et pacifica coram Domino, et fidem devotionemque Ecclesiae commendat Patri Christus, qui est ad dexteram Dei, qui etiam interpellat pro nobis. Qui in exemplum David, fideles humilesque benedicens, salutaris mysterii pascit alimentis.

«Partitus singulis collyridam panis unam,» illius utique qui de coelo descendit et dat vitam huic mundo: [Col. 0351B] Et assaturam bubulae carnis unam, illius scilicet vituli saginati, qui pro revertente ad patrem filio juniore mactatus et igne passionis assatus est, dicens: «Exaruit velut testa virtus mea (Psal. XXI) .» «Et similam frixam oleo,» carnem videlicet a peccati labe mundissimam, sed ob humanae salutis causam uberrimam delectationibus crucis sartagine coctam. Et merito una panis collyrida, una carnis assatura datur, quia «unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Dominus et pater omnium (Ephes. IV) .» Aliter haec munera fideles accipiunt: quoniam unus panis et unum corpus multi sumus in Christo, suae carnis singuli lasciviam castigantes, ac servituti subjicientes, sancti Spiritus igne decoquunt, nec non et fructus operum bonorum, oleo [Col. 0351C] misericordiae pinguissimos, compassione proximi fervere faciunt. At contra filia Saul, frustra cubiculum regis ingressa, nullos concepti seminis fructus dat: quia verbum Dei auretenus tantum percipiunt, absque boni operis prole, diem perpetuae mortis exspectant. Caeterum beatus papa Gregorius, dum de audacia subditorum contra rectores suos tractaret moraliter, ita loquitur: Saepe, inquit, quia intelligi non volent, deterioribus displicent vel facta vel dicta meliorum, sed ab eis non temere reprehendenda sunt, quia apprehendere veraciter nequaquam possunt. Saepe aliquid a majoribus dissimulatorie agitur, quod a minoribus error putatur; saepe multa a fortibus dicuntur, quae idcirco infirmi dijudicant, quia ignorant. Quod bene bobus calcitrantibus inclinata [Col. 0351D] illa testamenti arca signavit, quanquam casuram credens, Levites erigere voluit, mox sententiam mortis accepit. Quid est namque mens justi, nisi arca testamenti? Quae gestata bobus calcitrantibus inclinatur, quia nonnunquam etiam qui bene praeest, dum subjectorum populorum confusione concutitur ad dispensationis condescensionem, ex sola dilectione permovetur. Sed hoc quod dispensatorie agitur, inclinatio ipse fortitudinis, casus putatur imperitis. Unde et nonnulli subditi contra hanc manum reprehensionis mittunt, sed a vita protinus ipsa sua temeritate deficiunt. Levites ergo quasi adjuvans manum extendit, sed delinquens vitam perdidit, quia dum infirmi quique fortium facta corripiunt, [Col. 0352A] ipsa viventium sorte reprobantur. Aliquando etiam sancti viri quaedam in imis descendentes dicunt, quaedam vero summa contemplantes proferunt: dumque vim vel condescensionis vel altitudinis nesciunt, audacter haec stulti reprehendunt. Et quid est justum de sua condescensione velle corrigere, nisi inclinatam arcam superba reprehensionis manu relevare? Quid est justum de incognita locutione reprehendere, nisi motum ejus fortitudinis erroris lapsum putare? Sed perdit vitam qui Dei tumide sublevat: quia nequaquam quis sanctorum corrigere arcam recte factam praesumeret, nisi de se prius meliora sensisset. Unde et Levites idem recte Oza dicitur, quod videlicet robustus Domini interpretatur: quia praesumptores quique audaci mente robustos [Col. 0352B] se in Domino crederent, nequaquam meliorum facta vel dicta, velut infirma judicarent. «Habitavit arca Domini in domo Obededom Gethaei tribus mensibus et benedixit Dominus Obededom et et omnem domum ejus.» Obededom Gethaeus ideo vocatur, eo quod in Jeth pater ejus habitaverit. Quod vero subjungitur: «Benedixit eum Dominus et omnem domum ejus,» sic nonnulli intelligi volunt, eo quod omnes uxores ejus et concubinae, et nurus, et ancillae, masculos pepererint filios, necnon et pecora et quadrupedes geminos ei ediderint fetus. Deinde sequitur qualiter David et omnis domus Israel in Hierusalem reduxerunt arcam Domini. Cumque ille saltasset coram arca Domini, et Michol filia Saul despexisset eum, et reliqua. David cum [Col. 0352C] arcam Domini in Hierusalem transferret, atque ante eam luderet, a Michol filia Saul, uxore sua, hostili irrisione subsannatus est; sic nimirum Dominus Jesus Christus, cum Testamentum Dei in Ecclesiam suam transferre voluit, hoc est, ex Veteri Testamento evangelica praecepta, velut qui nova conderet, a plebe Judaica comprehensus, atque in cruce suspensus, ludibrium eis fuerit. In qua cruce velut nudus eis apparuit, dum potentiam divinitatis suae illis abscondens, infirmitatem tantum carnis ostendit. Ancillas vero servorum David de quibus ei Michol improperata est, personam gestasse sanctorum non dubium est. De quibus verus David, hoc est manu fortis Dominus, post ascensionem suam in coelis, per evangelicam praedicationem, per virtutum [Col. 0352D] miracula, et ad extremum per martyrii triumphum gloriosior effectus est in gentibus multo magis quam in passione sua Judaeis visus fuerat.

«Michol non est natus filius.» Michol in typo Synagogae sterilis permansit: ecce allegorice. Deinceps moraliter intueri libet quantum virtutum munera David perceperat: atque in his omnibus qui forte se humilitate servabat. Quem enim non extolleret? ora leonum frangere, ursorum brachia dissipare, despectis prioribus fratribus eligi, reprobato rege, ad regni gubernacula ungi, timendum cunctis, uno lapide Goliath sternere, a rege proposita exstinctis Allophylis, numerosa praeputia reportare, promissum tandem regnum percipere, cunctumque Israeliticum [Col. 0353A] populum sine ulla contradictione possidere? Ecce tamen cum arcam Dei in Hierusalem revocat, quasi oblitus praelatum se esse, omnibus admistus populis, ante arcam saltabat. Et quia coram arca saltare (ut creditur) vulgi mos fuerat, rex se in divino obsequio per saltum rotat. Ecce quem Dominus cunctis singulariter praetulit, sese subdidit Domino, et exaequando minimis, abjecta exhibendo contemnitur. Non potestas regni ad memoriam reducitur, nec subjectorum oculis saltando vilescere metuit, non se honore praelatum caeteris (ante ejus arcam qui honorem desiderat) recognoscit. Coram Deo egit debilia vel extrema, ut illa ex humilitate solidaret, quae coram hominibus gesserat fortia. Quid de ejus factis ab aliis sentiatur ignoro: ego [Col. 0353B] David plus saltantem stupeo, quam pugnantem. Pugnando quippe hostes subdidit, saltando autem coram Domino semetipsum; quem Michol Saul filia, adhuc ex tumore regii generis insana, eum humiliatum despiceret, dicens: «Quam gloriosus fuit hodie rex Israel, discooperiens se ante ancillas servorum suorum, et nudatus est, quasi si nudetur unus de scurris.» Protinus audivit: «Ante Dominum qui elegit me potius quam patrem tuum.» Ac paulo post ait: «Et ludam et vilior fiam plus quam factus sum, eroque humilis in oculis meis.» Ac si aperte dicat: Vilescere coram hominibus appeto, quia servare mihi coram Deo ingenium per humilitatem quaero. Sunt vero nonnulli qui de semetipsis humilia sentiunt, quia, in honoribus positi, nihil se esse, nisi [Col. 0353C] pulverem favillamque perpendunt; sed tamen coram hominibus viles apparere refugiunt, et contra hoc, quod de se interius cogitant, quasi rigida exterius venustate palliantur. Et sunt nonnulli, qui viles videri ab hominibus appetunt, atque omne quod sunt, se dejectos exhibendo, contemnunt; sed tamen apud se introrsus, quasi ex ipso merito ostensae vilitatis intumescunt, et tanto magis in corde elati sunt, quanto amplius in specie elationem premunt. Quae utraque unius elationis bella, magna David circumscriptione deprehendit, mira virtute superavit, quia enim de semetipso intus humilia sentiens, honorem exterius non quaerens, insinuat, dicens: «Ludam et vilior fiam.» Et quia per hoc quod vilem se exterius prius praebuit, nequaquam interius intumescit, [Col. 0353D] adjungit: Eroque humilis in oculis meis. Ac si dicat: Qualem me exterius despiciens exhibeo, talem me interius attendo. Quid ergo acturi sunt quos doctrina elevat? si David ex carne sua venturum Redemptorem noverat, ejusque gaudia prophetando nuntiabat, et tamen, in semetipso cervicem cordis, valida discretionis calce deprimebat, dicens: «Eroque humilis in oculis meis.»

«Factum est autem cum sedisset rex in domo sua, et Dominus dedisset ei requiem, dixit ad Nathan prophetam: Videsne quod ego habitem in domo cedrina, et arca Dei posita sit in medio pellium? [Col. 0354A] Dixitque Nathan ad regem: Omne quod est in corde tuo, vade fac, quia Dominus tecum est,» etc. Hoc enim Nathan ex se, non ex sermone Domini dixit; et ideo erravit de sensu suo praesumens: prius enim Deum interrogare debuit. Hic itaque demonstratur, quod spiritus prophetiae, prophetarum mentes non semper irradiat: quia sicut de Spiritu sancto scriptum est, «ubi vult spirat (Joan. III) .» Hinc est etiam quod Elisaeus, cum flentem mulierem cerneret, causamque nesciret, ad prohibentem hanc puerum dicit: «Dimitte eam, quia anima ejus in amaritudine est: et Dominus celavit me, et non indicavit mihi (IV Reg. IV) .» Quod omnipotens Deus ex magna pietatis dispensatione disponit, quia dum prophetiae spiritum aliquando [Col. 0354B] dat, et aliquando subtrahit, prophetantium mentes et elevat in celsitudine, et custodit in humilitate: ut accipientes spiritum, inveniant quid de Deo sint, et rursum prophetiae spiritum non habentes, cognoscant quid de semetipsis sint. Unde propheta quod ex se dixit, propter usum prophetiae, et spiritu dixisse credebat Ideoque illud quod sequitur ex sermone Domini dixit.

«Nunquid tu aedificabis mihi domum?» et reliqua. Ac si diceret: Non poteris aedificare mihi domum, quia vir sanguinum es, et multum sanguinem effudisti. Inde est quod in tentorio et tabernaculo se dicit habitasse, quia nec Moyses nec Josue potuerunt aedificare domum, quia viri sanguinum fuerunt. Unde et in sequentibus ait:

[Col. 0354C] «Nunquid loquens locutus sum alicui judici de tribubus Israel, cui praecepi ut pasceret populum Israel, dicens: Quare non aedificasti mihi domum cedrinam?» Idcirco a nullo judicum sibi aedificari domum cedrinam jussit, quia ab omnibus contra hostes pugnatum fuit, et omnes effusores sanguinum fuerunt. Filius tamen tuus cui non instabunt bella hostium, et quia non erit vir sanguinum, ipse aedificabit mihi domum: nam quod sequitur: «per cuncta loca quae transivi cum omnibus filiis Israel,» intelliguntur Silo et Galgala et Nobee, et caetera loca ubi tabernaculum et arca collocata sit. Porro quod superius ait: «Nunquid tu aedificabis mihi domum ad habitandum,» etc., potest etiam altius intelligi. Omnipotens enim Deus qui incircumscriptus [Col. 0354D] spiritus est, in domibus manufactis itaque non habitat. Unde et dicit: «Neque enim habitavi in domo, ex qua die eduxi filios Israel de terra Aegypti, sed ambulabam in tabernaculo et in tentorio.» Tabernacula enim sive tentoria, corda sanctorum figuraliter exprimunt, in quibus Dominus habitare dignatur. Sed quid est quod volente David aedificare templum, a Domino prohibitus est? nisi quia hoc, Scriptura praefigurante, demonstratur, ut qui vir sanguinum est, hoc est qui adhuc carnalibus actibus incubat, templum Deo, sanctam scilicet Ecclesiam, per praedicationis officium construere non debet, seu etiam moraliter innuitur, quod mundus in se esse a vitiis debet, qui curat aliena corrigere: in [Col. 0355A] terrena non cogitet, ut desideriis infimis non succumbat, quatenus tanto perspicacius aliis fugienda praevideat, quanto haec ipse per scientiam et vitam verius declinat. Nequaquam pure maculam in membro considerat oculus, quem pulvis gravat, et superjectas sordes tergere non valent manus, quae lutum tenent. Unde et David, qui juxta exteriora bella laboravit, dicitur:

«Non tu aedificabis mihi domum, quia vir sanguinum es.» Dei templum aedificat, qui corrigendis institutis proximorum mentibus vacat. Sed vir sanguinum templum Dei aedificare prohibetur, quia qui adhuc actibus carnalibus incubat, necesse est ut instituere spiritaliter proximorum mentes erubescat. «Fecique tibi nomen grande.» Videlicet ut dicatur [Col. 0355B] Deus David, sicut Abraham, Isaac et Jacob: sicut feci Moysi et Josue, quorum nomina famosissima sunt in terra, sic feci tibi. «Et ponam locum populo meo Israel.» Locum quem Dominus populo suo praeparaturum se pollicitus est, non de situ terrarum, neque de quolibet loco, sed de coelesti Hierusalem intelligitur, quanquam de templo videatur intelligi, et de temporibus Salomonis, quoniam filii Israel quodammodo sub pace essent quieturi, et ipse Salomon si quid deliquisset in virga virorum, et in plagis filiorum hominum, hoc est, non in gladio inimicorum et incommoditatibus corporum humanorum esset arguendus. Quod postea expletum legimus in coelesti Hierusalem, ubi omnes electi post diem judicii translati, absque ulla perturbatione sub ipso Domino [Col. 0355C] usque in aeternum manebunt. «Praedicitque tibi Dominus quod domum faciet tibi Dominus,» etc. Domus David Ecclesia est Christi. Hoc de Salomone credere absurdum est: ille enim vivente patre suo regnare coepit. Hic autem dicit:

«Cum completi fuerint dies tui, et dormieris cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te.» Quod de Christo Domino (qui ex semine ejusdem David secundum carnem nasci dignatus est) intelligere et credere pium est: cujus regnum in sempiternum jugiter perseverat: cujus domus, hoc est Ecclesia catholica, fidelis coram eo usque in aeternum permanet.

«Qui si inique aliquid gesserit,» etc. Non hoc de Domino Jesu Christo accipiendum est, qui peccatum [Col. 0355D] non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (Isa. LIII) , sed de electis ejus, qui membra sunt ipsius, ex quibus sine peccato nullus esse potuit. «Et fidelis erit domus tua.» Domum Salomonis plenam fuisse mulieribus alienis, nullus qui sacras litteras novit, ignorat. Domus igitur fidelis, sancta Ecclesia accipitur, quae coram Domino usque in aeternum permanet. Hanc enim domum et nos aedificabimus bene vivendo, et Deus, ut bene vivamus, opitulando: quia «nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt qui aedificant eam (Psal. CXXVI) .» Cujus domus cum venerit ultima dedicatio, tunc fiet illud quod Deus hic per Nathan locutus est dicens: «Et ponam locum populo meo Israel, et plantabo illum [Col. 0356A] et inhabitabit seorsum, et non erit sollicitus ultra, et non apponet filius iniquitatis humiliare eum sicut ab initio, a diebus quibus constitui judices super populum meum Israel.» Hoc tam magnum bonum, quisquis in hoc saeculo et in hac terra sperat, insipienter sapit, aut quispiam putabit in pace Salomonis id esse completum, aut alicujus alterius regno. Nam temporibus judicum humiliavit eum filius iniquitatis, hoc est hostis alienigena, per intervalla temporum, et inveniuntur illic pacis tempora prolixiora, quam Salomon habuit, qui quadraginta annos regnavit. Nam sub eo judice, qui est appellatus Ahod, octoginta anni pacis fuerunt. Absit ergo ut Salomoni haec tempora, in hac promissione, promissa esse credantur. Locus ergo qui promittitur, [Col. 0356B] tam pacatae ac securae habitationis, aeternus est, aeternisque debetur, in matre Hierusalem libera: ubi erit veraciter populus Israel, et ubi habitabit in aeternum cum Deo et in Deo suo, et Deus cum populo atque in populo suo, ita ut Deus sit implens populum suum, et populus plenus Deo suo, et Deus erit omnia in omnibus. Ipse in pace tribuit praemium, qui est virtus in bello.

«Ingressus est autem rex David, et sedit coram Domino,» etc. Sedere coram Domino, est beneficia ejus in humilitate cordis confiteri.

«Ista est enim lex Adam, Domine Deus.» Hoc est: Ista enim lex hominis, Domine Deus ut tibi in simplicitate cordis et puritate serviat: et tu facias ei misericordiam tuam, sicut mihi dignatus [Col. 0356C] es facere servo tuo.

«Tu enim scis servum tuum, Domine Deus. Propter verbum tuum, et secundum cor tuum fecisti omnia magnalia haec, ita ut notum faceres servo tuo.» Ac si diceret: Propter verbum tuum quod promisisti Abraham, Isaac et Jacob, fecisti omnia mihi servo tuo. Sed etiam Verbum Patris unigenitus Filius est, qui est benedictus in saecula. Propter mysterium enim incarnationis ipsius ex semine David, gesta sunt multa in David. Quod dicit secundum cor tuum, intelligitur secundum misericordiam tuam.

«Quod non est similis tui, neque enim est Deus extra te, in omnibus quae audivimus auribus nostris.» Non est, inquit, Deus similis tui, qui fecerit [Col. 0356D] magnalia haec, quae audivimus auribus nostris, etc., usquequo ait:

«Quia tu, Domine exercituum Deus Israel, revelasti aurem servi tui, dicens: Domum aedificabo tibi.» Aurem sibi revelare, quia per prophetam praedicatum est, domum sibi aedificandam a Domino. «Quae est autem ut populus tuus Israel gens in terra?» Quae est gens in terra alia praeter populum electum, propter quem venire dignatus est Deus Dei Filius in hunc mundum, velut in Aegyptum, ut assumpta forma servi, commercio sanguinis sui, redimeret sibi populum, acceptabilem, sectatorem bonorum operum? Deum autem ejusdem populi electi, dominicum hominem accipere oportet, quem [Col. 0357A] de Aegypto, hoc est ex hoc mundo per uterum virginis assumpsit. «Et domus servi tui David erit stabilita coram Domino.» Domus David, Ecclesia Christi sine dubio est, de qua satis jam dictum est superius. «Propterea invenit servus tuus cor suum, ut oraret te.» Cum ergo cogitatio per discretionis custodiam restringitur, cor quod fugere consuevit, invenitur. Nihil quippe in nobis est corde fugacius, quod a nobis toties recedit, quoties per pravas cogitationes defluit. Sed David cor suum invenisse dicit, id est, audaciam in corde ut oraret Dominum oratione hac.

«Factum est autem post haec, percussit David [Col. 0357B] Philisthiim, et humiliavit eos: et tulit David frenum tributi de manu Philisthiim, et percussit Moab, mensus est eos funiculo coaequans terrae. Mensus est autem duos funiculos, unum ad occidendum, et unum ad vivificandum,» etc. Frenum tributi, quinque erant civitates Philisthinorum, quae frequenter Israel sibi tributarium faciebant: quas eis tulit David et humiliavit eas, fecitque sibi tributarias. Unde et in Paralipomenon legitur: «Humiliavit eos, et tulit Geth et filias ejus de manu eorum, et percussit Moab, et mensus est eos funiculo coaequans terrae (I Par. XVIII) .» Quod vero scriptum est de David: et percussit Moab et mensus est eos funiculo, coaequans terrae, hyperbolice debet accipi: non enim fieri poterat ut homines in terra [Col. 0357C] degentes, in tantum humiliarentur, donec ipsius terrae dorso, funiculo superextenso comprobante, apparerent aequales: sed immensam humiliationem captae et oppressae gentis voluit Scriptura hoc verbo accumulare, ut diceret ideo aequatos eos terrae, eo quod essent ejurati atque contempti, ita ut in nullo amplius homines in terra degentes, possent eis nequitia coaequari. Hujusmodi locutionis plura habes exempla in Scripturis: quale est illud Evangelii: «Sunt autem et alia multa quae fecit Jesus, quae si scribantur per singula, nec ipsum arbitror mundum capere eos qui scribendi sunt libros (Joan. XXI) .» Quomodo enim non caperet mundus libros, qui scribi potuissent in mundo? Sed ad insinuandam magnitudinem, ac multitudinem operum Domini, [Col. 0357D] tali verbo voluit uti Scriptura. Et in planctu David super Saul et Jonathan, aquilis velociores, leonibus fortiores. Cui simillimum est illud etiam saecularium litterarum. Qui candore nives anteirent cursibus auras. Quod autem mensus eos funiculo dixit, funiculum allegorice, pro sorte posuit, eo quod funiculo soleant agrorum spatia metiri. Unde scriptum est: «Et sorte divisit eis terram in funiculo distributionis.» Significat autem, quia tam libera dispositione David regiones Moabitarum haeredibus quibus vellet, divisit quasi possessor quilibet agros proprios ad nutum suum, ducto huc atque inde funiculo, dirimit. «Mensus est autem duos funiculos, unum ad occidendum et unum ad vivificandum.» [Col. 0358A] Et hoc allegorice dictum est, significans quod in sua potestate habuerit, nullo utique contradicente, quos eorum neci daret contumaces, et quibus parceret subjectis. Nam quod ait: «Percussit David Philisthiim, et humiliavit eos, tulitque frenum tributi,» etc., potest allegorice intelligi: David Philisthiim percussit, quia Christus Dominus de aereis potestatibus triumphans, frenum erroris quod humano generi imposuerat, confregit. Quod autem ait: «Percussit Moab et mensus est duos funiculos, unum ad occidendum et unum ad vivificandum.» Occultam ipsius Domini nostri Jesu Christi dispensationem significat, qui quam ex populo infideli, alios gratuita miseratione vivificans, ad aeternam libertatem praedestinavit, alios vero occulto judicio in sua [Col. 0358B] impietate derelinquendo, in perpetua morte damnavit. Quod autem David Moab, qui interpretatur de patre, et Syriam Damasi, et caeteras regiones ditioni suae subjugans, fecit esse tributarias: mystice significant quod Christus omnes gentes sub sua dominatione tenens, facit pensum servitutis sibi reddere, dum singulae quaeque nationes in nominis ejus confessione adunatae, devote censum bonorum operum illi exsolvunt. Damascus enim nobilis est urbs Phoeniciae, eodem vocabulo quo et Meseth ancillae Abraham filius appellatus est: et Damascus interpretatur sublimis, sive humecta. Et bene quae prius humecta libidine, superba spiritu, sanguinem humanum inexplebiliter sitiebat: nunc mandata baptismate Christi, sublimis profectu virtutum, sanguinis ejus [Col. 0358C] poculum desiderat percipere. Quid autem significat quod David vasa aurea et argentea atque aerea, quae tulerat de universis gentibus, sanctificavit Domino, nisi quod Christus omnes quos de universis gentibus convocat ad fidem suam: alios auri loco, hoc est sensu spiritali praeclaros: alios argenti, hoc est eloquentiae nitore splendentes: alios vero praedicatione divini honoris sanctificat Domino, ut in ejus tabernaculo fideliter deservientes, ipsius ministerio in aeternum decentissime perfungantur?

«Fecit quoque sibi David nomen cum reverteretur, capta Syria in valle Salinarum, caesis decem et octo millibus.» Fecisse sibi nomen dicitur, quia in valle Salinarum caesis decem et octo millibus, erexit sibi fornicem triumphalem. Fecit etiam sibi [Col. 0358D] nomen, quia victa Syria Damasci, et Syria Sobal, erexisse sibi dicitur alteram fornicem triumphalem. Et si quem movet, quod in plerisque Latinorum codicibus invenitur, David non decem et octo millia in valle Salinarum, sed duodecim cecidisse: noverit hoc vitium scriptorum in eisdem codicibus molitum esse. Veraciter tunc David in eadem valle Salinarum decem et octo millia cecidit, et Joab vero duodecim millia, sicut in titulo, Quinquagesimi Octavi psalmi scribitur. Caeterum allegorice quid in percussa multitudine a David in Salinarum valle signatur, nisi quia Redemptor noster suae videlicet districtionis examine, in his qui de illo prave sentiunt, stultitiam immoderati saporis exstinguit? Unde et per quemdam [Col. 0359A] sapientem dicitur: «Cor durum male habebit in novissimo; et qui amat periculum in illo peribit.»

«Et dixit David: Putasne est aliquis de domo Saul, ut faciam cum eo misericordiam Domini? Dixitque Siba regi: Superest filius Jonatham debilis pedibus.» David non immemor erat foederis quod habuerat cum Jonatham et olim pepigerat, sed misericordiam quam ei promiserat implere curavit, filiumque ejus requirit, et misericordiam cum eo fecit. Non enim erat David ex eorum societate, de quibus alias scriptum est: Qui tollit ab amico suo misericordiam, timorem Domini derelinquit. Quae [Col. 0359B] res et fidelitatem probavit secundum historiam in viro, et sacramentum juxta allegoriam ostendit in facto. Saepe enim dictum est David personam Christi figurare, necnon et in superioribus commemoratum est: Jonathan qui interpretatur columbae donum, typum tenere gratiae Spiritus sancti. Habuit ergo Jonathas filium parvulum nomine Miphiboseth, utroque pede claudum, ut Scriptura testatur, quem David ad se accersiri jussit: cum praedestinatio et praescientia Dei, eum quem ad saeculi ministeria et mundana negotia exercenda, sermone et actione debilem conspicit, ad divinum ministerium eligit: quia quem mundus per fastum elationis spernit, hunc Deus propter devotionem humilitatis acquirit. Interpretatur enim Miphiboseth decor ignominiae: [Col. 0359C] is ergo cujus loquelam et praescientiam superbia mundi despicit, Dei dono utilis ad spiritale mysterium in Ecclesia apparebit. Quid est ergo quod David Sibam servum Saul de stirpe Saul quaerens, eo revelante, Miphiboseth invenit, nisi quia Redemptor noster electorum numerum discutiendo inter eos qui contempti mundum reliquerunt, ad se venire fecit? Siba enim egressus, venit in tempore. Interrogatus ergo Siba a rege, Miphiboseth filium Jonathae, in domo Machir filii Amiel in Lodobar esse respondit. Quae res praesenti expositioni bene convenit: Interpretatur enim Machir, vendens vel de infirmitate: Amiel, populus ejus dicitur: Lodobar ipse verbum. Denique David noster contemptibiles hujus mundi, et ea quae non sunt eligens, ut ea quae sunt destruat, [Col. 0359D] eos vendibiles mundo, et in infirmitate constitutos reperiendo, populo suo dignos verbo praedicationis ascivit, eisque regium honorem inter filios habere concessit. Unde et David agros Saul servituti Miphiboseth donans, ipsum Miphiboseth convivam suum super mensam suam simul cum filiis esse praecepit: quia mediatoris nostri gratia, quae secundum Mariae vocem: «Deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles (Luc. I) .» Et juxta prophetiam Annae: «Suscitans de pulvere egenum, et de stercore erigens pauperem: ut sedeat cum principibus, et solium gloriae teneat (I Reg. II) .» Contemptibiles personas de mundo auferens, possessores virtutum efficit, et scientia spiritali super mensam Scripturarum [Col. 0360A] sanctarum quotidie secum reficit. Unde evenit ut tales sobolem gignant, qui vocetur Micha. Micha enim quis est Latine resonat, quia frequenter et in admirationem populi tales veniunt: qui nuper e despectu mundi ablati, gloriosi in Ecclesia Dei dono apparebunt.

«Factum est autem post haec ut moreretur rex filiorum Ammon, et regnaret Hanon filius pro eo. Dixitque David: Faciam misericordiam cum Hanon filio Naas, sicut fecit pater ejus mecum misericordiam,» et reliqua. Quando fugit David a facie Achis regis Geth, venit ad Naas regem Ammon, qui fecit cum eo misericordiam, multa impertiendo [Col. 0360B] bona. De domo Naas itaque venit in speluncam Odollam, ubi venerunt ad eum pater et mater et omnis domus ejus. Inde venit ab Moab, et dimisit apud eum patrem et matrem, et omnem domum suam, et rediit ad Achis regem. Quo viso, dixit Achis rex Geth: Hiccine ingredietur domum meam? Abiit inde et fugit in speluncam Odollam. Abiit inde, inquit, subauditur de domo Naas, et fugit ad eamdem speluncam. Si vero quaeritur, prout longe superius legitur, cur ad Achis David requierit, ante cujus faciem fugerat, intelligendum est quod iste Achis filius fuerit illius. Unde et Achis cum quo David in praelium contra Saul descendebat, filius fuisse dicitur Maoch. Non enim a patre, hoc nomen patronymicum, sed amatre sumpsit quae Maacha vocabatur, et [Col. 0360C] idcirco non a patre hoc sumpsit nomen, eo quod David a se abjecerit. His enim enucleatis, ad spiritalem intelligentiam apostrophen faciamus. Ait enim:

«Dixitque David: Faciam misericordiam cum Hanon,» etc., usquequo ait: «Tulit itaque Hanon servos David, rasitque dimidiam partem barbae eorum,» et reliqua. Hanon, qui interpretatur, dolor eorum, quis melius intelligi potest quam diabolus, qui Ammonitarum spiritualium, id est malignorum spirituum rector videtur esse? Idem est et princeps hujus mundi, populum videlicet moeroris et semper in angustia constituti, qui comprimere vel coangustare homines desiderat. Sicut enim Hanon rex Moab servos David, ad se missos, deturpavit, [Col. 0360D] atque ludibriter foedatos ad eumdem David remisit: ita et diabolus princeps hujus mundi, plerosque religiosos et praedicantes Verbi Dei conversationem, per subrepentia vitia deturpare consuevit. Qui dum eorum latentia mala, in aperta flagitiosa perpetrataque luxuria detegit, quasi eorum indumenta usque ad nates abscisa, nudosa dignitate castitatis derelinqui: et in oculis hominum turpia facta, quae ipsi persuaserat, revelat. Et dum pristinam eorum fortitudinem eripit, velut barbam radit. Quos tamen verus David, Dominus scilicet et Salvator clementi respectu, per poenitentiam, ab indulgentia non excludit: quos et in Jericho, hoc est sub anathemate poenitentiae et opprobrio meliorum residere jubet: [Col. 0361A] donec sacramenta spiritualia et fortitudinem mentis, quam peccando perdiderant, satisfaciendo recipiant, et sic demum in conspectu ejus stare valeant. Nec credendum est utique, quod David noster milites suos inultos esse patiatur, qui in hostes suos exercitu congregato procedit, ac vindicat suorum injuriam: cum non solum adversarios suos, nunc per sanctorum suorum victoriam confundit, sed etiam in extremo judicio, per justam sententiam, perpetuis ignibus cruciandos tradet.

«Factum est autem, vertente anno, eo tempore quo solent reges ad bella procedere, misit David Joab et servos suos cum eo,» etc. In Hebraeo ita [Col. 0361B] legitur: «Eo tempore quo reges ad bella processerant, misit David Joab,» etc. Hos reges dici, qui processerunt contra David in pugnam, scilicet regem Rohob, et Istob, et Soba, et Maacha. Qui utique reges Syriae fuerunt, et pugnare voluerunt (conducti mercede a rege Moab) contra David, a quo triumphati esse leguntur. «Et ait Joab Abisai fratri suo: Si praevaluerint adversum me Syri, eris mihi in adjutorium: si autem filii Ammon praevaluerint adversum te, auxiliabor tibi.» Hoc est quod in Proverbiis Salomon ait: «Frater qui adjuvatur a fratre, quasi civitas munita, et judicia quasi vectes urbium (Prov. XVIII) .»

«Quadam die accidit ut surgeret David de stratu suo post meridiem, et deambularet in solario domus [Col. 0361C] regiae. Viditque mulierem ex adverso se lavantem super solarium suum.» Atque post pauca subjungitur:

«Misit itaque David nuntios, et tulit eam. Quae cum ingressa esset ad illum, dormivit cum ea,» et reliqua. In hac sententia non ex nostra aliquid ponimus, sed sanctorum doctorum dicta inserere nitimur. Plerumque res quaelibet per historiam virtus est, per significationem culpa. Sicut aliquando res gesta in facto causa damnationis est, in scripto autem prophetia virtutis. Quod verum esse citius ostendimus, si istud sacrae Scripturae testimonium ad utraque probanda proferamus. Quis namque audiens, non solum fidelium, sed ipsorum quoque infidelium, non statim damnabit, quod David in solario [Col. 0361D] deambulans, Bethsabee Uriae concupiscit uxorem? Quem tamen a praelio revertentem, ire ad domum admonet, ac pedes lavare. Qui protinus respondit dicens: Arca Domini sub pellibus est, et ego in domo mea requiescam? Quem David ad mensam propriam suscipit, eique epistolas, per quas mori debeat, tradit. Cujus autem David in solario deambulans typum tenet, nisi ejus de quo scriptum est: «In sole posuit tabernaculum suum?» (Psal. XVIII.) Et quid est Bethsabee ad se perducere, nisi legem litterae, carnali populo conjunctam, spiritali sibi intellectu sociare? Bethsabee enim puteus septimus dicitur, quia nimirum per cognitionem legis infusio spiritalis gratiae, perfectaque nobis sapientia ministratur. [Col. 0362A] Quem vero Urias nisi Judaicum populum significat? cujus nomen interpretatum dicitur lux mea Dominus: Judaicus autem populus, quia de accepta legis scientia extollitur, quasi de Dei luce gloriatur. Sed huic Uriae David uxorem abstulit sibique conjunxit, quia videlicet manu fortis, quod David dicitur, in carne Redemptor apparens, dum de se spiritaliter loqui legem innotuit, per hoc quod juxta litteram tenebratur, hanc a Judaico populo extraneam demonstravit sibique conjugem, quia semper illam praedicari declaravit. Uriam tamen ad domum ire David admonet, pedesque lavare: quia incarnatus Dominus veniens, Judaico populo praecepit ut ad conscientiam redeat, et sordes operum tergat fletibus ut spiritaliter mandata legis intelligat: [Col. 0362B] et post tantam duritiam praeceptorum, fontem baptismatis inveniens, ad aquam post laborem recurrat. Sed Urias arcam Domini esse sub pellibus meminit, responditque quod domum suam intrare non posset; ac si Judaicus populus dicat: Ego mandata Dei in sacrificiis carnalibus videbo, et redire ad conscientiam, per spiritalem intelligentiam non requiro. Quasi enim arcam esse sub pellibus dicit, qui praecepta Dei non nisi ad exhibendum ministerium sacrificii carnalis intelligit. Hunc tamen etiam redire ad domum nolentem, David ad mensam vocat: quia, quamvis Judaicus populus ad conscientiam redire contemnat, ei tamen Redemptor veniens mandata spiritalia praedicat dicens: «Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi, de me enim ille scripsit [Col. 0362C] (Joan. V) .» Legem itaque Judaicus populus tenet, quae divinitatem loquitur, cui idem populus credere dedignatur. Unde et Urias ad Joab cum epistolis, ex quibus occidi debeat, mittitur: quia idem ipse Judaicus populus legem portat, qua convincente morietur. Dum enim mandata legis retinens implere renititur, ipse nimirum refert judicium unde damnabitur. Quid ergo per factum istud David scelestius? Quid Uria mundius dici potest? Sed rursus per mysterium, quid David sanctius, quid Uria infidelius invenitur? quando et ille per vitae culpam prophetiae signat innocentiam: et iste per vitae innocentiam, in prophetia exprimit culpam. Virtus namque sacri eloquii sic transacta narrat, ut ventura exprimat; sic factorem approbat, ut ei mysterio contradicat; [Col. 0362D] sic gesta damnat, ut haec mystice gerenda persuadeat. Aliter, David interpretatur manu fortis, sive desiderabilis. In figura Christi post meridiem in solario deambulans, vidit mulierem se lavantem, atque concupivit. Sic nimirum Dominus, declinante jam mundo, velut in solario deambulans, corpus quod assumere dignatus est, in sole posuit, quia cunctis patefecit. Vidit mulierem, hoc est Ecclesiam ex gentibus, super tectum, in altitudine videlicet contemplationis, per lavacrum regenerationis a sordibus saeculi se mundantem, domum luteam spiritali contemplatione transcendentem atque calcantem respexit: atque interfecto diabolo, eam per fidem indissolubili conjugio sibi copulavit. Bethsabee [Col. 0363A] quippe interpretatur puteus septimus, seu puteus satietatis, sanctam videlicet praefigurans Ecclesiam: in qua est septiformis gratia Spiritus sancti, cujus dono omnes electi satiantur. Urias vero lux mea Dominus dicitur. Hethaeus abscisus interpretatur, personam in se exprimens diaboli: qui cum sit tenebrosus, et de terra viventium abscisus, transfert se in angelum lucis, et fingit se esse quod non est, audens de Deo dicere, lux mea, Dei est. Oderimus ergo peccatum, sed prophetiam non exstinguamus. Amemus illum David quantum amandus est, qui nos a diabolo per misericordiam liberavit. Amemus et istum poenitentem David, qui tam grave in se vulnus iniquitatis poenitentiae et humilitatis confessione sanavit. Ad hoc ergo in Scriptura sacra virorum [Col. 0363B] talium, id est David et Petri, peccata sunt indicata, ut cautela sit minorum, ruina majorum. Ad hoc vero utrorumque illic et poenitentia insinuatur, et venia, ut spes pereuntium sit recuperatio perditorum. De statu suo David cadente, nemo superbiat: de lapsu etiam suo David surgente, nemo desperet. Sed fortasse quis dicat, si David imaginem Christi gerebat, quomodo multas uxores et concubinas habuisse scribitur, cum has res Christus exhorrescat et damnet? Hoc enim per figuram fiebat. Multae enim uxores David multarum gentium et nationum imaginem indicabant: quae per fidem Christi consortio jungerentur. Concubinae vero ejus significant haereticorum ecclesias, quae sub Christi nominis titulo manere se gloriantur: sed quia propter carnalia lucra [Col. 0363C] sectantur Christum, non conjuges sed concubinae vocantur. Denique nec reges si plures habeant uxores vel concubinas, crimen est, quia jam transierunt figurae, pro quibus uxorum vel concubinarum venia concedebatur: at nunc, quia figurae transierunt, venia nulla datur.

«Misit ergo Dominus Nathan ad David, qui cum venisset ad eum, dixit ei: Duo viri erant in civitate una, etc.» Sciendum est quod Nathan propheta ad David regem, non statim quando in Bethsabee ipse David peccavit, a Domino missus est, sed postquam eamdem mulierem in domum suam introduxit, atque filius ex ea natus est, ut obstinatio peccati occasionem non haberet defensionis. [Col. 0363D] Cum autem a praepositis Ecclesiae hujus saeculi potentes arguuntur, prius per quasdam similitudines velut de alieno negotio requirendi sunt. Et cum rectam sententiam quasi in alterum contra se ipsi protulerint, tunc modis congruentibus de proprio reatu feriendi sunt, et ut mentes temporali potentia tumidae, contra corripientem nequaquam se erigant, quae sibi suo judicio proprii oris ligant.

«Quamobrem non recedet gladius de domo tua usque in sempiternum.» Nota quomodo de domo David, hoc est populi Judaeorum, ultionis gladius usque in aeternum non recedet.

«Et dixit David ad Nathan: Peccavi Domino. [Col. 0364A] Dixitque Nathan ad David: Dominus quoque transtulit peccatum tuum; non morieris. Verumtamen quoniam blasphemare fecisti inimicos nomen Domini propter verbum hoc, filius qui natus est tibi morte morietur.» Hic considerare possumus quantum valet apud Deum humilis et vera poenitentia, si ex corde fuerit. Nam David nihil aliud dixit, postquam peccatum suum increpatus a propheta cognovit, nisi uno verbo confessus est, dicens: «Peccavi Domino,» et statim veniam consecutus est, teste propheta qui ait: «Dominus quoque transtulit peccatum tuum, non morieris.» Hoc est quod scriptum est: «Si confessus ingemueris, salvus eris.» Et illud: «Nolo mortem peccatoris, sed potius ut convertatur et vivat (Ezech. XVIII) .» Hinc [Col. 0364B] iterum scriptum est: «Peccator, in quacunque die conversus fuerit, omnia peccata ejus in oblivione erunt coram me (Ezech. XXXIII) .» Sic nimirum Petrus respectus a Domino flevit et peccatum negationis flendo delevit. Sic latro in momento, in extremitate vitae confitendo Deum, et peccatum suum cognoscendo, dicens: «Nos digna factis recipimus (Joan. XIII) ,» paradisum promeruit. Sed quia exigente causa David ad medium deducto in ordine historiae, tanti facinoris memoriam fecimus, lectoris fortasse animus movetur: cur omnipotens Deus eos quos in perpetuum elegit, quos ad bonorum quoque spiritalium culmen assumit, illaesos a corporalibus vitiis non custodit? Unde quia satisfieri citius credimus, breviter respondemus: Nonnulli enim per accepta [Col. 0364C] dona virtutum, per impensam gratiam bonorum operum, in superbiae vitium cadunt, sed tamen quo ceciderant non agnoscunt. Proinde contra eos hostis antiquus, qui jam interius dominatur, etiam exterius saevire permittitur: ut qui in cogitatione elati sunt, per carnis luxuriam prosternantur. Scimus autem quia aliquando minus est, in corporis corruptionem cadere, quam cogitatione tacita ex deliberata elatione peccare. Sed cum minus turpis superbia creditur, minus vitatur: luxuriam vero eo magis erubescunt homines, quo simul omnes turpem noverunt. Unde fit plerumque, ut nonnulli post superbiam in luxuriam corruentes, ex aperto casu, malum culpae latentis erubescant, et tunc etiam majora corrigunt, cum prostrati in minimis [Col. 0364D] gravius confunduntur. Reos enim se inter minora conspiciunt, qui liberos inter graviora crediderunt. Pia ergo Domini dispensatione laxatos, nonnunquam malignus spiritus de culpa ad culpam trahit, et dum plus percutit, inde eum quem ceperat, amittit: atque unde prius vicisse cernitur, inde superatur. Considerare libet inter munitum gratiae sinum, quando Deus misericordiae favore nos continet. Ecce qui de virtute se extulit, per vitium ad humilitatem redit. Qui vero acceptis virtutibus extollitur, non gladio, sed, ut ita dixerim, medicamento vulneratur. Quid enim est virtus, nisi medicamentum? Et quid est vitium, nisi vulnus? quia ergo nos de medicamento vulnus facimus, facit ille de vulnere [Col. 0365A] medicamentum, ut qui virtute percutimur, vitio curemur. Sed inter haec sciendum quod plerique hominum, qui in multis corruunt, arctius ligantur. Cumque eos antiquus hostis ex uno vitio percutit ut concidant, ex alio quoque ligat ne surgant. Consideret itaque homo cum quo adversario bellum gerat, et si jam se aliquo deliquisse perpendit, saltem ad culpam protrahi ex culpa pertimescat, ut studiose vitentur vulnera, quibus frequenter interficit: quia valde rarum est, quod hostis noster electorum saluti, etiam vulneribus servit. Erudiendos enim, sicut diximus, electos suos Dominus saepe tentatori subjicit, sicut post paradisi claustra, post tertii coeli secreta, ne revelationum magnitudine Paulus extolli potuisset, ei Satanae angelus datus (II Cor. XII) . [Col. 0365B] Sed, ut praefati sumus, ipsa hac tentatione disponitur, ut qui elati perire poterant, humiliati a perditione serventur. Secreto ergo dispensationis ordine, unde saevire permittitur iniquitas diaboli, inde pie perficitur benignitas Dei: quia adversarius noster ideo obtemperat nutibus supernae gratiae, unde exercet iram nequissimae voluntatis suae. Sed notandum est, quia ad hoc in Scriptura sacra virorum talium, id est David et Petri, peccata sunt indita, ut cautela minorum sit ruina majorum. Ad hoc vero utrorumque illico et poenitentia insinuatur et venia, ut spes pereuntium sit recuperatio perditorum. De statu ergo suo, David cadente, nempe superbiat: de lapsu etiam suo, David cadente, nemo desperet. Ecce quam mirabiliter Scriptura sacra eodem modo [Col. 0365C] verbo superbos premit, quo verbo humiles levat, unamque rem gestam retulit, et diverso modo superbos quidem ad humilitatis fortitudinem, humiles vero ad spei fiduciam revocavit. O inaestimabile novi generis medicamentum, quod uno eodemque ordine positum, premendo tumentia exsiccat, et sublevando arentia infundit. De majorum nos lapsu terruit, sed de reparatione roboravit. Sic quippe semper sic nos divina misericordia superbientes reprimit, et ne ad desperationem corruamus fulcit. Sed requirendum est, si peccatum David tam detestabile Dominus transtulit, quid est quod omnia quae eodem peccato per prophetam ei a Domino dicta sunt, postmodum toleravit? Sed procul dubio Dominus delet illud, sed sine ultione non deserit: aut enim [Col. 0365D] ipse hoc homo in poenitentem punit, aut hoc Deus cum homine vindicans percutit. Nequaquam igitur peccatum parcitur, quod nullatenus sine vindicta laxatur. Sic enim David audire post conversionem meruit: «Dominus transtulit peccatum tuum,» et tamen multis post cruciatibus afflictus aufugiens, reatum culpae quam perpetraverat exsolvit. Sic nos salutis vindicta, a culpa primi parentis exsolvimur, sed tamen reatum ejusdem culpae diluentes, absoluti quoque adhuc carnaliter obimus: quia delicta nostra, sive per nos seu per semetipsum resecat etiam cum relaxat. Ab electis enim suis iniquitatum maculas studet temporali afflictione tergere, quas in eis in perpetuum non vult videre.

[Col. 0366A] «Et jejunavit David jejunio, et ingressus scorsum jacuit super terram,» etc. David septem diebus recubans pro facinore suo, donec infans moreretur, perfectam gessit poenitudinem, cunctis videlicet delinquentibus, formam relinquens poenitentiae: ut quoties quispiam nostrorum in quolibet labitur facinore, tandiu fletu insistere debeat, donec peccati desiderium in voluntate nostra funditus aboleatur. Septem vero diebus, septiformem sancti Spiritus gratiam significasse non dubium est, sine cujus dono, nullus poenitens indulgentiam peccatorum consequi potest.

«Et consolatus est David Bethsabee uxorem suam, ingressusque ad eam dormivit cum ea, quae genuit filium, et vocavit nomen ejus Salomon, et Dominus [Col. 0366B] dilexit eum. Misitque eum in manu Nathan prophetae, et vocavit nomen ejus Amabilis Domino, eo quod diligeret,» et reliqua. In Hebraeo habetur, «et vocavit nomen ejus Dida,» id est dilectus Domini. Propter Dominum dicitur dilectus, propter suam scilicet misericordiam gratuitam, qua eum diligere dignatus est. Cum utique ejus dilectione et misericordia indignus existeret, quem constabat manzer esse.

«Igitur pugnabat Joab contra Rabath filiorum Ammon,» et reliqua. Notandum quod in Hebraeo, quando cum adjectione ponitur nominum, Rabath scribitur, sicut est hic. Quando vero sine adjectione nominum non Rabath, sed Raba scribitur.

«Congregavit itaque David omnem populum, et [Col. 0366C] profectus est adversum Rabath. Cumque dimicasset, cepit eam et tulit diadema regis eorum de capite ejus pondo auri talentum,» etc. In Paralipomenon libro ita habetur: «Tulit, inquit, David coronam Melchom de capite ejus, et invenit in ea auri pondo talentum, et pretiosissimas gemmas, fecitque diadema inde.» Melchom quippe non est nomen proprium regis, sed idolum fuit: et interpretatur rex eorum. Cujus diadematis aurum et gemmas conflasse et purgasse dicitur David secundum legem, fecisse sibi diadema quod hic positum super caput ejus dicitur: «Sed et praedam civitatis asportavit multam valde. Populum quoque ejus adducens servavit, et circumegit super eos ferrata carpenta. Divisitque cultris et transduxit in typo [Col. 0366D] laterum.» Id est serravit ferratis carpentis corpora hominum, et divisit cultris ferreis, sicut lateres dividi solent, qui ex paleis et luto conficiuntur. Victoria autem haec David in Ammonitis, quam dux suus bellando inchoavit, sed rex ipse perfecit, quid significat nisi regis nostri victoriam in cunctis gentibus? Dux enim David contra hostes bellum agit, cum ordo sanctorum praedicatorum, contra mundi potentes, scutum fidei opponit. Sed finis certaminis et triumphus belli ad regem Christum solummodo defertur: quia ipsi omnis potestas, et potentia regni ascribitur. «Deus est enim, secundum Apostolum, qui operatur in nobis et velle et perficere, et ipse triumphat nos semper in [Col. 0367A] Christo Jesu.» Coronam ergo regis populi hostilis David de capite tulit, et sibi diadema inde formavit, cum Redemptor noster ex contraria potestate regnum auferens, sibimet insigne decorum paravit. Quae autem melius corona David intelligitur, quam conventus populi catholici? quae caput nostrum, regem videlicet Christum, corde credulo nobiliter ambit et digne conversans decenter coronat? omnis enim sanctorum labor, et certamen atque victoria, ad honorem coelestis regis refertur, quia ipse est cui «omne genu flectitur, coelestium et terrestrium, atque infernorum: et omnis lingua confitetur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Phil. II) .» Rabath ergo civitas est regni Ammon, quae nunc Philadelphia vocatur, cujus meminit et [Col. 0367B] Jeremias propheta (Jer. XLIX) , interpretatur ergo Rabath multi: et Salvator in Evangelio dicit: «Quia multi venient ab oriente et occidente, et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob in regno coelorum (Marc. IX) .» Verum juxta historiam hinc Verba dierum ita narrant: «Manubias quoque urbis plurimas tulit: populum autem qui erat in ea eduxit, et fecit super eos tribulas et trahas, et ferrata carpenta transire: ita ut dissecarentur et contererentur.» Sic fecit David cunctis urbibus filiorum Ammon, et reversus est cum omni populo in Jerusalem. Idcirco ista subnectere curavi, ut historiam lucidius propalarem.

[Col. 0367C] Deinde sequitur qualiter exosam habuit Amnon sororem suam Thamar post peccatum, magno odio nimis, etc. Amnon Thamar sororem suam causa offensionis David patris sui, incestavit: hoc enim fuit initium scandali domui ejus. Quod autem post perpetrato scelere exosam eam habuisse legitur, eorum personam expressit, qui post admissum quodlibet facinus majus odio habent quam ante perpetrationem illud dilexerant, et ob hoc citius veniam consequuntur, quam illi qui faciunt et diligunt, si tamen in aliud malum denuo non offendunt. Sicut Amnon, qui post admissum stuprum in sorore sua, ob hoc mortem non evasit, quia ebrletatem, quae fomes est luxuriae, non vitavit. Moraliter vero monemur hoc facto, ut semper caute ac prudenter agamus, [Col. 0367D] ne forte dominentur in nobis vitia et princeps peccati, qui falsam pacem periclitantibus spondet, nos imparatos inveniens, atque improvisos trucidet: sicut Absalom Amnon fratrem suum, propter stuprum Thamar incautum necavit. Absalom pater pacis, sive patris pax interpretatur: Amnon donans, et Thamar amaritudo; qui enim membra sua donat libidini, et semetipsum tradidit servire iniquitati ad iniquitatem, in peccati amaritudinem cadit: licet inimicus se quasi patrem pacis ostentet, et prospera pro talibus factis provenire falso promittat. Necesse est enim ut cito ad poenitentiam post scelus redeamus, ne forte diabolus, si adhuc ebrietati inservierimus, et in luxum saeculi resolvamur, per obtemperantes [Col. 0368A] sibi malignos spiritus, in necem nostram conspiret, ac morti perpetuae tradat.

«Porro Absalom fugiens abiit ad Tholomai filium Ammiud, regem Gessur,» etc., usquequo ait: «Cessavitque David rex persequi Absalom, eo quod consolatus super Amnon interitu.» Tradunt enim Hebraei, sicut a quibusdam didici, quod Tholomai pater fuit Maacha matris Absalom, quam David in praelio cepit, et Caesareae, ut inquiunt, unguibus praecisis secundum legem, accepit uxorem, et ex ea genuit Thamar et Absalom; et ideo ad eum fugisse perhibent. Nam quod sequitur: «Cessavitque David persequi Absalom,» in Hebraeo, ut iidem Hebraei ferunt, legitur: «Cessavit itaque rex exire,» id est voluisse idem David exire ut reduceret Absalom, sed [Col. 0368B] pertractans in corde suo, quod quoties eum videret, toties dolorem mortis Amnon ei ad memoriam reduceret: idcirco cessasse dicitur exire post Absalom, subauditur ut eum ad propria revocaret. Illud etiam quod subinfertur: «Consolatus est David super Amnon interitu,» ita intelligi volunt, videlicet postquam noluit exire post Absalom, ut reduceret eum et videretur ab eo, coepit consolari super morte Amnon. Quandiu enim putabatur reduci Absalom, ut videretur a David, semper mors Amnon filii sui animo ejus occurrebat: sive consolatus est super ejus interitu, sicut nobis videtur, eo quod noverit eum flagitiosum et dignum morte, meritoque perisse.

«Intelligens autem Joab filius Sarviae, quod cor regis versum esset ad Absalom, misit Thecuam, et tulit inde mulierem sapientem, dixitque ad eam: Lugere te simula, et induere veste lugubri, et ne ungaris oleo, ut sis quasi mulier plurimo jam tempore lugens mortuum.» Cor regis versum esse ad Absalom vidisse dicitur Joab, eo quod viderit eum pro Absalom suspirare, et in eo intellexit quod cor ejus versum esset ad Absalom.

«Misit Thecuam et tulit inde mulierem sapientem.» Thecua civitas est, de qua fuit Amos propheta. Putatur autem eadem vidua avia fuisse ejusdem Amos prophetae. Quae respondit:

«Heu mulier vidua ego sum. Mortuus est autem [Col. 0368D] vir meus, et ancillae tuae erant duo filii, qui rixati sunt adversus se in agro, nullusque erat qui eos prohibere possit, et percussit alter alterum et interfecit. Et ecce consurgens universa cognatio adversus ancillam tuam, dicit: Trade eum qui percussit fratrem suum.» In veritate autem, ut Hebraei tradunt, haec mulier vidua, duos filios habere poterat, qui rixati sunt in agro super haereditate patris sui, et alterum ab altero interemptum: sed seipsa tamen eadem vidua in persona David posuit, et duos filios suos in persona Amnon et Absalom. Cognationem vero quae consurrexit adversus filium suum, in persona caeterorum filiorum David. Dixitque mulier:

[Col. 0369A] «In me, Domino mi rex, iniquitas et in domo patris mei, rex autem et domus ejus sit innocens.» Ac si diceret: Pro eo quod alter filius in alterum consurrexerit, in me sit iniquitas, quia absque culpa es in eo quod illi duo fratres inter se conflixerant. Et sicut ego absque culpa sum, pro eo quod duo ilii mei consurrexerunt adversum se, et interfectus est alter ab altero, ita et tu absque culpa es, pro eo quod Absalom Amnon, dignum morte, interfecit.

«Quae ait: Recordetur rex Domini Dei sui, ut non multiplicentur proximi sanguinis ad ulciscendum, et nequaquam interficiant filium meum.» Recordatio hic pro juramento posita est, ac si aperte diceretur: Recordetur rex promissionis suae, imo juramenti, quo mihi per Dominum Deum suum pollicitus [Col. 0369B] est, ut non multiplicentur proximi sanguinis ad ulciscendum.

«Dixitque mulier: Quare cogitasti istiusmodi rem contra populum Dei, et locutus est rex verbum istud ut peccet, et non reducat ejectum suum.» Ex hoc loco demonstratur illud quod superius dictum est: «Cessavit David rex exire post Absalom,» id est, cessavit ut non exiretur ab aliquo et non reduceret Absalom.

Inde ait mulier: «Et locutus est rex verbum illud ut peccet, et non reducat ejectum suum.» Quod vero ait: «Quare cogitasti istiusmodi rem contra populum Dei?» Populum Dei vocat eumdem Absalom, sive eos qui cum illo erant: qui quasi captivi et ejecti erant, et quod non reducerentur ad haereditatem [Col. 0369C] Dei, ne forte coacti diis alienis in terra aliena servirent.

«Nec vult perire Deus animam, sed retractat cogitans ne pereat penitus qui abjectus est.» Ac si diceret: Deus peccatores qui a diabolo captivi detinentur, ut ad se convertantur, vocat: et tu qui eum imitari debes, cur non eo modo agis?

«Et quando tondebat capillum (semel autem in anno tondebatur). In Hebraeo igitur ita legitur: Et quando tondebatur caput ejus, statuto tempore tondebatur,» et reliqua. Non enim semel in anno, ut Latini codices habent, tondebatur, sed statuto tempore, id est in triginta diebus. Sed nos hanc opinionem aliquorum omittentes, simpliciter sicut apud nos legitur, videlicet quando tondebat caput [Col. 0369D] (semel autem in anno tondebatur) legere decrevimus: quia hanc translationem ex Hebraico fonte haustam credimus. Porro autem quod ait:

«Nam sicut Absalom vir non erat pulcher in omni Israel et decorus nimis. A vestigio pedis usque ad verticem, non erat in eo ulla macula. Qui etiam postea facit sibi currus et equites, qui et judicium patris stans in porta reprehendebat.» Potest figuraliter intelligi Absalom ipse filius David (qui interpretatur patris pax, de qua interpretatione dicturi sumus in sequentibus) figuram gestavit populi Judaeorum: qui bene decorus esse dicitur, quod ad eumdem populum figuraliter refertur, propter regnum et sacerdotium, atque caetera dona quae olim [Col. 0370A] a Deo collata fuerant. Qui pacem cum nostro David Domino scilicet Salvatore habere noluit. Ait enim idem Absalom.

«Quis me constituat judicem super terram?» etc. Simulata humilitas in Absalom demonstrata est: nihil enim est deterius, quam per hypocrisim falsas virtutes quempiam exaggerare, et per elationem cordis majorum acta et fortia reprehendendo diffamare. Sicut et Absalom patris sui justa judicia ausu temerario coram omni populo reprehendere non timuit.

«Post quadraginta autem annos dixit Absalom ad regem: Vadam, et reddam vota mea, quae vovi Domino in Hebron.» Quadragesimus agebatur annus ex eo tempore quo Saul Nobe civitatem cum sacerdotibus octoginta quinque propter David interemit, [Col. 0370B] et idcirco hic idem quadragesimus annus ponitur, ut monstretur divinam ultionem suscitari super David, eo quod Abimelech sacerdotem fefellerit, et propter eum sacerdotum caedes facta fuerit. Cave, lector, plerosque mendosos codices, in quibus scriptum invenitur, post quatuor, non post quadraginta annos: in vetustioribus vero codicibus, et in Hebraica veritate, non quatuor, sed quadraginta scribuntur anni. Si vero quis contentiosus eosdem quatuor annos astruere voluerit, ab eo tempore quo Absalom Amnon fratrem suum interfecit, usque ad illud tempus quo patri dixit: «Vadam, et reddam vota mea quae vovi Domino in Hebron,» perspicue se errare, si diligenter perscrutatus fuerit, inveniet: cum utique Amnon interfecto, Absalom ingressus apud [Col. 0370C] Tholomai regem tribus annis, et in Hierusalem inde revocatus, non viso patre duobus moratus annis fuerit, et sexto anno faciem patris viderit, et contra eum perduellionem praeparavit. Votum namque se vovisse mentiendo dixit, id est, orationem facturus in loco quo requiescunt Abraham, Isaac et Jacob.

«Venit autem et Zadoc, et universi Levitae cum eo, portantes arcam foederis Domini, et deposuerunt arcam Dei. Et ascendit Abiathar donec expletus esset omnis populus qui egressus fuerat de civitate.» Ideo arcam Dei deposuisse dicuntur, ut Dominus ab Abiathar sacerdote consuleretur, quo versus David ire deberet. Ascendisse autem Abiathar dicitur, id est orasse, et quia oraculum divinum non ei responsum est, idcirco in subsequentibus dixit [Col. 0370D] David, ut reportaretur arca Dei in urbem.

«Et venit David usque Bahurim. Et ecce egrediebatur inde vir de cognatione Saul nomine Semei, filius Gera, et maledicebat David. Abisai autem dixit: Vadam et amputabo caput ejus,» et reliqua, usquequo ait: «Quid mihi et vobis, filii Sarviae? dimittite ut maledicat.» Hebraeus non habet, «dimittite ut maledicat,» sed tantum «maledicat.» Abisai solus dixerat: «Vadam et amputabo caput ejus;» et David ad Abisai et Joab respondit, dicens: «Quid mihi et vobis, filii Sarviae?» Ac si diceret: Nunquid vultis interficere istum, sicut interfecistis Abner? [Col. 0371A] Dominus enim praecepit ei ut malediceret David. Et quis est qui dicat, quare sic fecerit? Subauditur: Quare sic fecerit, non Dominus, sed Semei. Semei qui maledixit David, ipse est, ut Hebraei dicunt, Nabath, pater Jeroboam, qui filius Jemini dicitur, et in zelo domus Saul maledicebat David. Nomen vero avi ejus Semei fuit, et ipse Semei ex tribu Ephraim filii Joseph exstitit. Unde et idem Semei ad David dixit: «Primus quoque veni hodie de omni tribu Joseph.»

«Cum autem venisset Chusai Arachites amicus David ad Absalom, locutus est ad eum: Salve rex, salve rex. Ad quem Absalom: Haec est, inquit, gratia ad amicum tuum?» In Hebraeo legitur: «Haec est, inquit, misericordia ad amicum tuum,» quod [Col. 0371B] non affirmando, sed negando pronuntiandum est; et est sensus: Misericordia est aut dici debet, quod David amicum tuum dimisisti, et cum eo non isti.

«Dixit igitur Achitophel ad Absalom: Eligam mihi duodecim millia virorum, et consurgens persequar David hac nocte: et irruam super eum, quippe qui lassus est et resolutis manibus, percutiam eum. Cumque fugerit omnis populus qui cum eo est, percutiam regem desolatum: et reducam universum populum quomodo omnes reverti solent.» Scilicet, sicut reverti solent hi qui amisso in praelio rege revertuntur, sic universus populus Israel revertetur ad te

[Col. 0371C] «Et cum ceciderit unus quilibet in principio, audiat quicunque audierit, et dicet: Facta est plaga in populo qui sequebatur Absalom. Et fortissimus quisque, cujus cor est quasi leonis, pavore solvetur. In Hebraeo ita habetur: Et fortissimus ipse cujus cor ejus quasi leonis, pavore solvetur.» Quod non affirmando, sed negando pronuntiandum est. Fortissimus iste David intelligendus est, quod et sequentia declarant.

«Scit enim omnis Israel fortem esse patrem tuum, et robustos omnes qui cum eo sunt.» Sed quid iste Achitophel significet, dicemus in posterum.

«Jonathas autem et Achimaas stabant juxta fontem Rogel. Abiit ancilla et nuntiavit eis, et illi profecti sunt.» Haec ancilla quasi lavandi gratia cum [Col. 0371D] pannis ad fontem Rogel ierat, ut penitus res non deprehenderetur: puer autem qui rem indicat Absalom, filius ejusdem ancillae parvulus dicitur fuisse. Prius enim paulatim historiam continuando hic tangere decrevimus, ut postmodum quid mystice continuat, indagando propalemus. Sed quia de Absalom historia praetergreditur, secundum allegoriam considerare libet, quid illud significet, quod parricida filius patrem insequitur. Primo, pater ejus declinans fugit ante faciem ejus, securus de victoria: quia sciebat impium perire, quem etiam flevit magno luctu, et deflevit exitum parricidae. Scribitur enim fugisse David a facie bellantis adversum se filii. Et alibi scriptum est de populo Hierusalem, Domino dicente: [Col. 0372A] «Filios enutrivi et exaltavi, ipsi autem spreverunt me (Isa. I) .» Filius ergo ejus impius tropice accipi potest populus Judaicus, qui eum tradidit. Absalom autem, sicut ante jam dictum est, intelligitur patris pax. Quod mirum videtur in historia, patris pax quemadmodum possit intelligi, qui patrem bello est persecutus. Sed qui diligenter allegoriam intendunt, inspiciunt Absalom esse Hierusalem: quae etiam et ipsa pax interpretatur. A cujus facie in Galilaeam fugit, Christus videlicet, qui eam patiendo deserens, in gentibus per fidem secessit. Alii Absalom, Judam traditorem accipiunt, quem non bonum tanta etiam miranda patientia Christus pertulit tanquam bonum, cum ejus cogitationes non ignoraret. Cum adhibuit convivium, in quo corporis et sanguinis [Col. 0372B] sui figuram, discipulis commendavit et tradidit: quod denique in ipsa traditione et osculum accepit. Bene intelligitur pacem Christum exhibuisse traditori suo, quamvis ille sceleratae cogitationis interno bello vastaretur. Et ideo Absalom patris pax dicitur, quia pater habuit pacem quam ille non habuit. Hanc enim posteriorem sententiam non commentando protulimus, sed de dictis beati Augustini ex titulo videlicet tertii psalmi in quibus tanquam clarissima tuba disputando resonans edisserit, decerpsimus. Achitophel igitur qui, recedens a David, ad Absalom transmigraverat, haereticos significat qui, recedentes a tramite veritatis, se sociant hosti antiquo, et subsequuntur errorem: interpretatur autem frater meus cadens: Gilonites vero transmigratio. [Col. 0372C] Contra quos Propheta increpans, dicit: «In Domino confido, quomodo dicitis animae meae, transmigra in montem sicut passer (Psal. X) ?» Et merito tales laqueo diaboli atque malitiae suae vitam propriam finiunt, qui alienam pravis suasionibus corrumpere satagunt. Sicut ipse in propria domo suspendio interiit, qui alienae vitae, hoc est David, insidiatus est. Unde scriptum est: «Qui fodit foveam, incidet in illam (Prov. XXVI; Eccl. X) .» Sed quid aliter significet, dicemus in posterum.

«Venit autem et Sadoc et universi levitae cum eo, portantes arcam foederis Dei, et deposuerunt arcam Dei. Et ascendit Abiathar, donec expletus est omnis populus, qui egressus fuerat de civitate. Et dixit rex ad Sadoc: Reporta arcam Dei in urbem. [Col. 0372D] Si invenero gratiam in oculis Domini, reducet me et ostendet mihi eam et tabernaculum suum. Si autem dixerit, Non places,» et reliqua. Jam enim quod secundum historiam ista significent inculcavimus. Caeterum quantum ad altiorem intelligentiam pertinet, Sadoc sacerdos, qui interpretatur justus, qui arcam Domini reportavit in urbem, personam gestavit sanctorum, et eorum videlicet qui tempore passionis Domini, licet corpore in brevi ab eo discesserunt, fide tamen et dilectione minime separati sunt.

«Et dixit David ad Chusai Arachitem: Si veneris mecum, eris mihi oneri,» etc. Nam et iste etiam Chusai amicus David, qui interpretatur festinans, qui et ab eo in Hierusalem revertens, consilium Achitophel [Col. 0373A] dissipavit, personam gestavit eorum qui occulte erant ex populo Judaeorum discipuli Domini, sicut fuit Nicodemus et Joseph ab Arimathaea, vel caeteri hujusmodi. Potest etiam significare credentes ex gentibus, qui licet cum Absalom aliquando fuisse visi sunt, tamen pravis ejus operibus non erant communicantes, nec Achitophel iniquis suggestionibus unquam consentientes: sed cum David fideliter permanserunt. Interpretatur autem Chusai Aethiops, Arachites longitudo mea. Hinc quoque in propheta scriptum est: «Mutavit Aethiops pellem suam (Jer. XIII) ;» et illud: «Aethiopia, inquit, festinet manus dare Deo.» Quia gentilis populus postquam se nigredine peccatorum exuit, nunquam a tergo Domini recessit: et qui erat longe, factus est prope in [Col. 0373B] sanguine Christi.

⁜ a Deinde sequitur qualiter occurrit David Siba puer Miphiboseth, cum duobus asinis oneratis, et mentitus est de domino suo, et propterea ait ei David: «Tua sint omnia, quae fuerunt Miphiboseth.» Hinc enim demonstratur, quia spiritus prophetiae (sicut superius diximus), prophetis non semper adest, nec e proximo tanguntur. Nam David servum Miphiboseth, Siba videlicet, sibi contra dominum suum mentientem non intellexit, et ideo omnia domini sui ei concessit. Cui si spiritus prophetiae adesset, mentientem deprehenderet. Verum e proximo tactus non fuerat, cum superius Amasae promiserat, dicens: Haec faciat mihi et haec addat, si non magister militiae fueris coram me omni tempore [Col. 0373C] pro Joab, videlicet quid sequeretur ignorans. Quia Amasa idem non solum principatum militiae pro Joab non susciperet, sed etiam post Joab paululum vitam finiret. Et cum templum Deo construere voluit, quid e vicino sequeretur nesciens, prophetam alterum requisivit. «Venit ergo rex David usque Bahurim. Ecce egrediebatur inde vir de cognatione domus Saul, nomine Semei, filius Bera, et maledicebat,» David, etc., usque quo ait: «Quid mihi et vobis, filii Sarviae, cur efficiamini mihi hodie in Satan? Dimitte eum.» Perfecta patientia illa est eum libenter sustinere, cui facile quis reddere talionem potest: sicut in David ostensa est, qui blasphemantem se Semei magis studuit patienter ferre quam ulcisci: cum eum tot vitiis urgeret, et [Col. 0373D] armati proceres ulcisci contenderent, ait: «Quid mihi et vobis, filii Sarviae? Dimittite eum ut maledicat juxta praeceptum Domini, si forte respiciat Dominus ad afflictionem meam, et reddat mihi bonum pro maledictione hac hodierna.» Quibus profecto verbis indicat, quia pro perpetrato Bethsabee scelere, exsurgentem contra se filium fugiens, reduxit ad animum malum quod perpetravit, et aequanimiter pertulit quod audivit, et contumeliosa verba non tam convicia quam adjutoria credidit, quibus se purgari sibique misereri posse indicavit. Tunc enim illata convicia bene toleramus, cum in secreto [Col. 0374A] mentis ad male perpetrata recurrimus. Leve quippe videbitur quod injuria percutimur, dum in actione nostra conspicimus, quia pejus est quod meremur. Sicque fit ut contumeliis, gratiae potius quam irae reddi jubeantur, quarum interventu Deo judice poena gravior declinari posse confiditur. «Et ait David: Cur efficimini mihi hodie in Satan?» Huic simile Petrus apostolus, licet infirmitate mentis, non tumore cordis, sicut Abisai: audita futura passione Domini ipse respondisse in Evangelio legitur, dicens: «Absit a te, Domine, non fiet istud (Marc. VIII) .» Cur Dominus e contrario, sicut et David Abisai, increpando respondit: «Vade post me, Satana, quia non sapis ea quae Dei sunt, sed quae hominum (Ibid) .»—«Et ait Achitophel ad Absalom: [Col. 0374B] Ingredere ad concubinas patris tui.» etc. Concubinas David quas Absalom filius ejus nefarie polluit, figuram habuisse Judaicae plebis non dubium est, quas magistri erroris, Scribae videlicet et Pharisaei, vanis superstitionibus suis, atque per pravam doctrinam corrumpentes, a Domino Jesu Christo eam alienam fecerunt, sicut et haeretici crebro facere non verentur: dum apostata Angelus quosdam qui videntur regere et custodire populum Dei, tanquam concubinas domum David, haeretica pravitate seducendo, decipit per eos. Ad quas tamen David ultra non ingreditur, sed in custodia positis alimenta praebet; ipsaeque in viduitate viventes, clausae sunt usque ad diem mortis suae, quia dum decepti ab haereticis a via veritatis oberrantes, denuo ad eam [Col. 0374C] redire dissimulant, non sunt digni cohabitatione Christi, sed clausi, id est separati et a consortio ejus alieni, permanent. Sed clemens ille, qui solem suum oriri facit super bonos et malos, non renuit beneficiis suis pastum talibus in hoc mundo praebere, ut per collata beneficia occasionem tribuat convertendi.

⁜ b «Dixit igitur Achitophel ad Absalom: Eligam mihi duodecim millia virorum, et consurgens persequar David hac nocte.» Achitophel, qui adversus David pessimum dedit consilium, Judae proditoris gestavit personam, qui Judaeis adversus Christum dedit consilium proditionis. Achitophel quippe interpretatur ruina fratris, quod ipsi Judae proditori procul dubio congruit: qui ruina exstitit [Col. 0374D] illius qui dignatus est dicere: «Narrabo nomen tuum fratribus meis (Psal. XXI) .» Qui et disposita domo sua, postea suspendio interiit. Hoc et Judas in Evangelio similiter, ut Achitophel fecisse legitur. Hinc sequitur qualiter Jonathas et Achimaas ad explorandum consilium Absalom, et David renuntiandum, derelicti sunt, et fugientes declinaverunt in «domum cujusdam viri in Bahurim, qui habebat puteum in vestibulo suo, et descenderunt in eum. Tulit autem mulier, et expandit velamen super os putei quasi siccans ptisanas, et sic res latuit.» Significant autem isti duo juvenes, Jonathas videlicet, qui [Col. 0375A] interpretatur columbae donum, et Achimaas, frater meus, eos qui per gratiam sancti Spiritus renati, et in numero fratrum sunt ascripti. Qui recedentes ab Absalom fugiunt, cum malignos spiritus evadere quaerunt. Hi ergo stabant juxta fontem Rogel, qui interpretatur tristis vel deorsum, cum tristitiam et despectum in hoc mundo appetunt habere, propter coelestis regni desiderium. Declinant ergo concito gradu fugientes in domum cujusdam viri in Bahurim, qui locus interpretatur electus sive juvenis, cum adolescentiae tempora in memoriam reducunt. Descendunt in puteum qui erat in vestibulo, cum patientiae se humiliter subjiciunt quae cunctis necessaria est, ante finem scilicet praesentis vitae. Expandit mulier velamen super os putei, cum Ecclesia [Col. 0375B] precum assiduitate delicta juventutis et ignorantiae suorum filiorum abscondere certat quasi siccans ptisanas, cum carnis lasciviam per continentiae rigorem constringit. Sic et res latet transgressionis videlicet humanae vitae, quia per assiduitatem precum in compunctione lacrymarum, et per castigationem corporis omnia delicta absconduntur, ac homines a persecutione antiqui hostis protecti liberantur. «Cumque venisset David in castra Sochi filius Naahas de Rabath filiorum Ammon, et Machir filius Amihel de Lodabar, et Berzellai Galaadites de Rogelim, obtulerunt ei stratoria et tapetia,» etc. Castra ubi venit David Hebraice Manaim leguntur, sicut supra innuimus, hic est locus ubi obvii fuerunt Jacob angeli Dei, sicut in Genesi legitur. Unde scriptum [Col. 0375C] est: «Vocavit Jacob nomen loci Manaim (Gen. XXXII) ,» id est castra. Sobi namque quievit ibi cum muneribus, ad David, filius fuit Nahas regis, cum quo pugnavit Saul: quo mortuo, dixit David: Faciam misericordiam cum Ammon sicut fecit pater ejus Nahas mecum. Interempto vero a David Ammon, qui ei inde calvandis servis suis injurias fecerat, constitutus est ab eodem David, in loco fratris sui Sobi. Caeterum spiritaliter obsequium ejus, vel caeterorum Galilaeorum David, delatum, fidem praetendebat populi gentium in Dominum Jesum Christum. Nam sicut David persecutionem declinans filii sui ab Hierusalem recessit, atque a Galilaeis benigne susceptus est: sic nimirum Dominus Jesus Christus ob impietatem Judaeos deserens, a populo gentium [Col. 0375D] susceptus est: qui multos fidelium varietate virtutum et doctrinarum ornatos contulit Domino.

«Et praecepit rex Joab et Abisai et Ethaei, dicens: Servate mihi puerum Absalom.» Quod autem Absalom pater ejus David puerum appellat, non utique aetate carnis, sed parvitate sensus, hoc est stultitia, non mole corporis dicit.

«Fuit autem ibi praelium dispersum super faciem omnis terrae, et multo plures erant quos saltus consumpserat de populo, quam hi quos voraverat gladius in bello.» Saltus hic qui plures consumpsisse dicitur quam gladius vorasse: bestias ferocissimas, [Col. 0376A] quae in saltu erant, Hebraei autumant, a quibus plures consumpti quam gladio vorati fuerunt.

«Accidit autem ut occurreret Absalom servis David, sedens mulo,» etc. Absalom mulo cui insederat pertranseunte, ipse quercui inhaerens, inter coelum et terram suspensus est. Sic nimirum Scribae et Pharisaei, principes Judaeorum, in ligno crucis in quo Dominum Jesum Christum affigentes suspenderunt, occulto judicio in eodem ligno damnati sunt, atque eumdem populum Judaeorum qui carnali sensui, velut irrationabili mulo praesidere videbantur, in dispersionem gentium pertranseuntes, ipsi principatum pariter et populum amiserunt. Dicamus et manifestius, quod Absalom mulo fugiens in quercu per caesariem capitis sui suspensus [Col. 0376B] est, hoc significabat quod Judaei stultitiae carnalis sensus incumbentes, propter superstitiositatem pharisaicam legem corrumpent, per ipsam quam ad correctionem vitae perceperant, mortis occasionem habuerant. Unde et Salvator in Evangelio dixit ad eos: «Nolite arbitrari quod ego accusaturus sim vos apud Patrem meum. Moyses enim in quem vos confiditis, ille vos accusat (Joan. V) .» Joab vero in cor Absalom tres lanceas infigit, cum antiquus hostis superbiam, avaritiam et invidiam seu perfidiam in cor Judaici populi immisit, quae illis maxime perditionis causa erant. Superbi fuerunt, qui in contemptu Dei idola fabricaverunt. Cupidi fuerunt, qui res transitorias virtutum deliciis praeponebant: perfidi vero et invidi, qui non solum dictis legis et prophetarum [Col. 0376C] repugnabant, sed etiam ipsius Salvatoris praesentiam spernebant, et beneficiis ejus ingrati exstiterant. Hinc et in passione sua blasphema voce ad Pilatum dicebant: «Non habemus regem nisi Caesarem.» Ingrati exstiterant dicentes: «Si hunc dimittis, non es amicus Caesaris (Joan. XIX) .» Absalom quoque post interitum in foveam grandem missus est cum iniquus quisque post obitum carnis in lacum inferni mergitur. Super quem acervus lapidum congeritur: cum duritia mentis suae illi exprobratur. David exstinctum quidem ploravit cum interitum populi Judaici Dominus flevit, sicut in Evangelio legitur: «Videns civitatem Hierusalem, flevit super illam (Luc. IX) .» Cujus miseriae in tantum compassus est, ut etiam usque ad mortem crucis, in [Col. 0376D] eruditione et cura salutis suae permanserit.

«Currens ergo Achimaas per viam compendii, transivit Chusi.» Achimaas filius Sadoch, qui posterior coepit et prior ipse praecucurrit, alacritatem quorumdam sanctorum praefigurasse non dubium est. Qui cum sint conversione novissimi, plurimos tamen ex eis qui illos praeire videbantur, fide et dilectione atque fervore spiritus antecedunt.

«Venitque universus populus coram rege.» Ille videlicet qui cum David permanserat. Quod vero ait, «Israel fugit in tabernacula sua,» hi intelligendi sunt qui cum Absalom perduellionem rebelles exstiterant.

[Col. 0377A] «Miphiboseth quoque, filius Jonathae, descendit in occursum regis illotis pedibus.» In Hebraeo non lotis, sed infectis legitur pedibus. Fecerat namque sibi, ut Hebraei tradunt, ligneos pedes, quibus uti quasi pro naturalibus solebat, sicut solent facere claudi, quemadmodum et ille erat.

«Ait autem rex ad Miphiboseth: Quid ultra loqueris? Fixum est quod locutus sum. Tu et Siba dividite possessiones.» In Hebraeo agrum legitur. Quia in hoc loco David immemor amicitiae fuit et foederis, imo juramenti quod habuit cum Jonathan, et tam crudele dedit judicium, dicens: «Tu et Siba dividite agrum.» Idcirco Roboam et Jeroboam, ut aiunt, diviserunt ejus regnum. Miphiboseth enim in Samuelis libro legitur, id est, Miphiboseth interpretatur [Col. 0377B] litigans cum Altissimo. Litigans enim cum Altissimo, id est Deo fuisse dicitur, eo quod reduxisset David cum pace. Unde quod ait regi: «Etiam cuncta accipiat postquam reversus est dominus meus rex in domum suam pacifice,» non hoc dixisse suspicatur gratulanti animo, sed insultanti, et quasi contra Deum murmuranti, eo quod Dominus David in pace reduxisset.

«Et ait Berzellai ad regem: Est autem Chamaam servus tuus, ipse ascendat tecum.» Chamaam interpretatur suspirans, quandiu enim cum patre permansit, suspirans vocatus est. Postquam vero in doctrinam David transiit, non Chamaam, sed Chama, quod interpretatur fidelis, appellatus est.

«Accidit autem ut ibi esset vir Belial, nomine Seba, filius Bochri, vir Jemineus,» etc. Seba vir Belial, qui Israeliticum populum a domo David dividere conatus est, figuram gestavit haereticorum, qui plebem Dei scindere volentes, in ipsa sua prava intentione prius damnati ab Ecclesia, moriuntur, quam hoc quod coeperant, implere possint. De quo plenius dicemus in posterum.

«Dixit itaque Joab ad Amasam: Salve, mi frater. Et tenuit manu dextera mentum Amasae quasi osculans eum. Porro Amasa non observavit gladium quem habebat Joab, qui percussit eum in latere, et effudit intestina ejus in terram.» Quid est quod Joab Amasae mentum dextera tenuit, sed [Col. 0377D] sinistram ad gladium latenter mittens, ejus viscera effudit, nisi hoc quod patenter datur intelligi? Dextera namque mentum tenere est, quasi ex benignitate blandiri. Sed sinistram ad gladium mittit, qui latenter ex malitia percutit. Sic Joab quoque blande et benigne locutus est, sed ex malitia in dolo occidit.

«Et exclamavit mulier sapiens de civitate ad Joab, dicens: Sermo, inquit, dicebatur in veteri proverbio: Qui interrogant, interrogent Abela, et sic proficiebant. Nonne ego sum quae respondebo veritatem Israel, et tu quaeris subvertere civitatem? et reliqua.» Ait enim: «Sermo, inquit, dicebatur in antiquo proverbio, qui interrogant, interrogent,» etc. Ac si aperte diceretur: Haec civitas urbs consilii [Col. 0378A] exstitit, et qui aliquod consilium requirebant, hic interrogabant. Et tu quaeris tantam destruere civitatem, et matrem consilii evertere in Israel? Dicamus convenientius. Ait enim: «Sermo dicitur in veteri proverbio,» etc. In Hebraeo non habetur «proverbio.» Iste sermo, sermo legis est in qua jubetur a Domino per Moysen, ut quando ingressuri essent terram Chanaan et gentes deleturi, primum pacem offerrent: et si pax ab eis reciperetur, pacem recipientes tributarii eorum efficerentur: et si pacem non reciperent, tunc a filiis Israel delerentur. Idcirco exclamasse mulier sapiens de civitate fertur:

«Nonne ego sum quae respondebo veritatem in Israel, et tu quaeris subvertere civitatem? Quare praecipitas haereditatem Domini?» Ac si diceret: [Col. 0378B] Cur vis destruere civitatem hanc antequam pacem interrogando offeras, sicut in lege jubetur? Cur etiam non legem in nobis Israelitis servas, quae in alienigenis olim servata est?

«Fuit autem Joab super omnem Israel.» Reditus itaque Israelitici populi ad David post interfectionem Absalom, reditum prioris populi ad Christum post interitum pravorum magistrorum significabat. Seba ergo filius Bochri, qui populum seducendo ad David, avertebat, errorem significat qui in Synagoga Judaeorum diutius dominabatur, et a veritatis auditu populum subvertebat. Interpretatur autem Seba secta, a secando, non a sectando. Bochri autem interpretatur primogenitus meus. Israel ergo de quo scriptum est: «Filius primogenitus Israel quem eduxi [Col. 0378C] de Aegypto (Mich. VI) ,» Sebam, id est errorem secutus, resequestrabat a domo David, Ecclesiam semetipsam separabat, cum ejus conventum exsecrando negabat. Hi ergo postquam per mulieris sapientis suggestionem, et spiritalis doctrinae eruditionem caput Seba absciderant, id est diabolum a corde suo abjecerant, mox ad David revertuntur, cum Christum Filium Dei corde credulo venerantur.

Hic sequitur qualiter fames facta est in diebus David tribus annis. Et cum consuluisset Dominum, responsum est: Quod propter Saul et domum ejus et sanguinem, quia occidit Gabaonitas, et reliqua. [Col. 0378D] Filii Saul qui cum Doeg Idumaeo, dum adhuc pueri essent, sacerdotes et Gabaonitas in Nobe occiderant, hi sunt Armoni et Miphiboseth, quos peperit ei Respha filia Ahia, et quinque filii Michol filiae Saul, quos genuit Adrieli filio Berzellai, qui fuit de domo Lathi. Quaeritur cur filii Michol dicuntur, cum non Michol, sed ejus soror Merod uxor fuerit Adrieli filio Bercellai? Quod ita solvitur: Merob quippe eos naturaliter genuit, et Michol uxor David, quae et Egla dicitur, eos in loco filiorum nutrivit, et sibi in filios adoptavit, idcirco ejus filii dicuntur: «Filii enim Israel, ut Scriptura refert, juraverunt Gabaonitis, sed Saul voluit percutere eos zelo quasi pro filiis Israel et Juda,» eo quod eosdem vivere Josue gratis quodammodo [Col. 0379A] permiserit, et abstulerit a filiis Israel praedam eorum injuste. Hujus ultionis causa in Gabaonitas Abimelech sacerdos exstitit, et ideo fames exorta est. Fames itaque haec significat sterilitatem bonorum operum in plebibus, propter negligentiam doctorum, dum inserviunt cupiditatibus terrenis, et non procurant pastum impendere praedicationis. Necantur ergo Gabaonitae, cum studium rectae conversationis, et restauratio poenitentiae, post lapsum ab incautis per haereticos seu per malignos spiritus subtrahitur. Gabaon enim collis moeroris interpretatur. Et bene Gabaonitae interfecti dicuntur, cum desidiosi quique post perpetrata scelera, vana spe securitatis a diabolo deluduntur, qui dicunt: «Faciamus mala, ut veniant nobis bona (Rom. III) :» quorum damnatio [Col. 0379B] justa est. Sed Respha quae interpretatur cursus, filia Ahiae, qui interpretatur frater ejus, tollens cilicium, substravit sibi super petram, et donec stillaret aqua super eos de coelo, et non dimisit aves lacerare eos per diem, neque bestias per noctem, cum pia sollicitudo sanctorum talibus succurrens rigore jejunii atque instantiae precum incumbit, donec misericordiam Dei impetret super eos de coelo: compescens videlicet pravos homines, necnon et malignos spiritus, pravis suggestionibus eorum vitam ulterius corrumpere.

«Factum est autem rursum praelium Philistinorum adversus Israel,» et reliqua, usquequo ait, «tertium quoque bellum fuit in Gob contra Philisthaeos, in quo percussit Adeodatus filius [Col. 0379C] saltus polymitarius Bethlehemites Goliath Gethaeum.» Multi igitur requirunt quis fuerit iste Adeodatus, filius saltus, polymitarius, Bethlehemites. Sed Hebraeus saepe dictus ita exponit. Adeodatus, inquit, ipse est David. Idcirco dicitur Adeodatus, quia a Deo electus est in regnum. Filius saltus, quia de saltu ubi oves pascebat, eductus est. Polymitarius vero, quia de genere Beseleel mater ejus fuit. Bethlehemites, quia de Bethlehem civitate exstitit. Nam Noemi et Ruth tempore ubertatis, ex quibus David ortus est, reversae sunt in Bethlehem. Et quia causa panis Ruth Booz nota est: idcirco idem locus domus panis vocatus est. Unde Gob in quo fuit bellum, ut idem Hebraeus transtulit, lacus interpretatur: idcirco quia sicut in lacum leonum quis nutritur et [Col. 0379D] praeceps labitur, ita David semetipsum contra Goliath fortiter ad pugnandum opposuit. Quem etiam sensum videlicet quod ab eo datus David intelligitur, sequentia declarant, ubi, expletis praeliis, subjungitur:

«Hi quatuor nati sunt de Arapha in Geth, et ceciderunt in manu David et servorum ejus.» Judaei quoque hanc Arapham, matrem gigantum: Orphan, nurum Noemi esse arbitrantur. Nam et taliter nos etiam in cujusdam volumine scriptum reperimus. Josephus in duobus praeliis concordat cum Scriptura Regum. De tertio praelio ait: quod apparuit fortis, mittente David exercitum nomine Ephan, cognatus ejus. Sed utrum ipsum Adeodatum Ephan appellaverit, [Col. 0380A] vel alium quemlibet hoc nomine notaverit, incertum est.

«Quartum bellum fuit in Geth,» et reliqua, usquequo ait, «Hi quatuor nati sunt de Arapha in Geth, et ceciderunt in manu David et servorum ejus.» Quatuor ista bella contra Palaestinos bellum significant Christi quod omni tempore istius vitae in membris suis contra perfidos quosque istius saeculi, et contra spiritales nequitias incessanter agit. Licet enim fastus mundanus, vel propter vitas malignorum spirituum, se erigat contra Ecclesiam Christi, omnis tamen principatus adversariorum, vero David, hoc est rege Christo imperante ac praelia servorum suorum disponente, cedit, et omnes adversarii vincuntur. Unde Psalmista ex persona Ecclesiae confidenter [Col. 0380B] dicit: «In Deo faciemus virtutem,» etc.

«Locutus est autem David Domino verba carminis hujus, in die qua liberavit eum Dominus de manu omnium inimicorum suorum, et de manu Saul. Et ait: Dominus petra mea,» etc. Quaeritur cur solus septimus decimus psalmus tantummodo in libro Regum reperiatur conscriptus? Nec immerito psalmus iste in Regnorum libris solus invenitur, quia regnum illud significat, ubi adversarium nullum habebimus. Et hoc est, quod in praetitulatione psalmi hujus scribitur: «In die qua eripuit eum Dominus de manu omnium inimicorum suorum, [Col. 0380C] et de manu Saul.»

«Et ait: Dominus petra mea et refugium meum.» Quis enim figuratur in David nisi ille qui venit secundum carnem ex semine David? Qui utique in corpore suo quod est Ecclesia, adhuc patitur inimicos, quod corpus non eripitur de manu inimicorum, nisi cum et «illa novissima inimica destruetur mors (I Cor. XV) ,» ut perveniatur ad regnum Dei. Nam psalmus hic uni tantum non potest convenire personae, sed quatuor divisionibus subjacebit. Id est, primo ordine propheta loquitur, qui gratias agit quod eum de gravibus periculis divina pietas liberare dignata est. Secundo, Ecclesia, eo quod per multas calamitates Christianum populum ad baptismum de orbis universitate collegit. Tertio, vox Salvatoris [Col. 0380D] illabitur, ubi pulcherrimis allusionibus virtus ejus et potestas describitur. Quarto, iterum Ecclesiae dicta proferuntur, et concessa munera Christi laudantur.

«Et exaudiet de templo sancto suo.» Templum Dei, Filius Dei.

«Et contremuit terra.» Terra peccato. «Fundamenta montium,» spes superborum. «Quoniam iratus est eis,» quia recognoverunt iram Dei.

«Fumus,» compunctio poenitentium. «Carbones succensi sunt ab eo.» Corda hominum inflammata a Spiritu sancto.

«Inclinavit coelos.» Quia ipsos, de quibus dictum est: «Coeli enarrant gloriam Dei (Psal. XVIII) ,» de ad [Col. 0381A] ventu suo nuntios misit, et descendit, formam servi suscipiendo.

«Cherubim,» scientiae plenitudo. «Pennas ventorum,» scientiae sanctorum.

«Tonabit de coelis Dominus,» id est, de apostolis.

«Misit sagittas suas.» Sagittae, evangelistae. «Fulgura,» miracula sanctorum.

«Fundamenta terrae,» fides Ecclesiae manifestata.

«Misit de coelo et assumpsit me.» Id est, Filium suum Pater misit, et assumpsit Ecclesiam suam.

«Liberavit me de inimico meo potentissimo,» id est, ex diabolo.

«Et eduxit me in latitudine,» hoc est, in charitate.

«Retribuet mihi secundum justitiam meam.» [Col. 0381B] Id est, secundum innocentiam fidei et bonorum operum et actuum.

«Cum sancto sanctus eris.» Ad Dominum dicitur, qui cum sancto utique sanctus.

«Cum electo electus eris, et cum perverso perverteris.» Ob hoc quod eis non favet, perversus esse videtur: quia «superbis resistit, humilibus dat gratiam (Jac. IV) .»

«In Deo meo transiliam murum.» Murum itaque illum, quem humano generi inter Deum et hominem erexerant peccata.

«Coaequans pedes meos cervis.» Cervos spirituales viros appellat, propter alacritatem velocis cursus. «Spinas et vepres.» Hoc est, implicamenta saeculi hujus transilientes.

[Col. 0381C] «Persequar inimicos meos et conteram, et non revertar donec consumam eos.» Christus Judaeos atque omnes infideles consumit, similiter et anima electa vitia sua per augmenta virtutum consummat.

«Inimicos meos dedisti mihi dorsum.» Hoc quod alibi scriptum est: «Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX) .»

«Salvabis me a contradicentibus populi mei.» Vox Christi a contradictione Judaeorum, per Patris sui potentiam salvatus atque in caput gentium constitutus.

«Filii alieni resistent mihi.» Filii alieni Judaei sunt, quibus dictum est: «Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII) .»

[Col. 0381D] «Deus qui das vindictas mihi.» Hoc est, in futuro judicio, cum eis coeperit reddere quod merentur.

«A viro iniquo liberabis me.» Hoc est, Ecclesiam suam de potestate diaboli erepturus est.

«Et faciens misericordiam Christo suo David.» David Christum significat, semen ejus omnes electos.

«Haec sunt verba novissima David filii Isai.» Verba novissima David non finienda dicit, sed perficienda: non consumenda, sed quae cunctis fidelibus perfectionis plenitudinem conferant: et ideo ultimam confessionem laudis significant, quam superato hoste, et peracta [Col. 0382A] victoria mortis, laudem sancti in aeternum Deo cantabunt. «Dixit vir cui constitutum est de Christo Dei Jacob: egregius psaltes Israel.» Id est, nobilis psalmista, qui videlicet et propheta luculento sermone et manifestissime de Christo Filio Dei Jacob, et de incarnatione ejus, ac redemptione humani generis prophetavit.

«Spiritus Domini locutus est per me, et sermo ejus per linguam meam. Deus Israel mihi locutus est, fortis Israel, dominator hominum justus.» Spiritus enim Domini, qui est Spiritus sanctus: et sermo Domini, qui est Filius Dei: ea quae propheta vaticinaverat, per gratiam suam, veraciter proferre donaverat.

«Ipse enim spiritus Dei Jacob dominatur in timore [Col. 0382B] Domini, sicut lux aurorae oriente sole, mane absque nubibus rutilat.» Aurora, Ecclesia, oriente sole, Christo resurgente a mortuis, absque nubibus rutilat, id est, absque peccato infidelitatis resplendet in miraculis. Pluvia, Evangelica praedicatio: herba credentem significat populum: terra vero Ecclesiam. Potest moraliter intelligi aptius: Qui enim in timore Domini dominationem in subditis exercet, lucis opera per solem justitiae illuminata profert: nec in eis aliquid remanebit obscurum, sed imbre coelestis gratiae irrigatus, germina virtutum in carne vivens, fructificat.

«Nec tanta est domus mea apud Deum, ut pactum aeternum iniret mecum firmum in omnibus atque munitum. Cuncta enim salus mea et omnis [Col. 0382C] voluntas, nec est quidquam ex ea quod non germinet.» Hinc idem propheta in Psalmis dicit, quod beatus vir qui in lege Domini meditatur die ac nocte, sit tanquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo, et folium ejus non defluet, et omnia quaecunque faciet, prosperabuntur (Psal. I) .

«Praevaricatores autem quasi spinae evellentur universi, qui non tolluntur manibus: Et si quis tangere voluerit eas, armabitur ferro lanceato, igneque succensae comburentur usque ad nihilum.» Quod potest et juxta superiorem sensum de Judaeis et de haereticis, qui velut spinae, de Ecclesia, quae est terra viventium, evulsi, atque aeterno incendio traditi, specialiter intelligi. Potest et generaliter [Col. 0382D] de omnibus reprobis intelligi, juxta quod in Evangelio dicitur: «Omnis arbor quae non facit fructum bonum excidetur (Matth. III) ,» etc. Et iterum: «Filius, inquit, hominis mittet angelos suos et colligent de regno ejus omnia scandala, et eos qui faciunt iniquitatem, et mittet eos in caminum ignis: ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. XIII) .» Ille scilicet quasi tangens spinas armabitur ferro et ligno lanceato, qui communicans peccatis alienis propter duritiam cordis sui, iniquitatum pondere premitur, et jaculis peccatorum confodietur: cujusque opera aeternis gehennae ignibus digna ad nihilum redigentur.

«Haec nomina fortium David sedens in cathedra sapientissimus princeps inter tres: ipse est quasi [Col. 0383A] tenerrimus ligni vermiculus, qui octingentos interfecit impetu uno.» Quod dicitur de sapientissimo principe fortium David, cujus quidem nomen in Regum libro tacetur, at vero in libro Paralipomenon Jesbaam nominatur. «Ipse est quasi tenerrimus ligni vermiculus.» Virtus in hoc bellica, simul et modesta viri designatur civilitas: quia videlicet sicut vermiculus ligni, tener quidem et fragilis toto suo corpore, nec non et permodicus apparet, nihilominus tamen fortissimum ligni robur exedens consumit, et scabrosum et cariosum reddit. Unde et a terendo ligna teredonis nomen habet. Sic ille affabilis omnibus domi, et quietus atque humilis videbatur: at in certamine publico robustum se atque intolerabilem hostibus exhibebat. Sed hunc [Col. 0383B] principem Hebraeus ipsum suspicatur esse David. Ecce historiam tetigimus, sed quid spiritaliter significet, breviter indagemus. Ait enim: «Ipse est quasi tenerrimus ligni vermiculus.» David ligni vermiculus fuisse scribitur, quod utique Dominico homini specialiter congruit: ex cujus persona Psalmographus cecinit: «Ego autem sum vermis et non homo (Psal. XI) .» Quemadmodum enim lignum ex se vermiculum procreat, ita quoque beata Maria virgo, videlicet de radice Jesse, absque opere nuptiali, florem protulit Dominum et Salvatorem: qui octingentos interfecisse impetu uno dicitur: quia ut Evangelista pronuntiat de homine uno, qui universarum gentium typum praeferebat, «uno impetu,» id est sermonis imperio, legionem expulit daemonum.

[Col. 0383C] «Post hunc Semma filius Age de Arari. Et congregati sunt Philisthiim in statione,» etc. Semma audiens, Age meditans sive loquens, Ararites montanus. Semma, filius Age, personam gestavit Domini et Salvatoris nostri, sive sanctorum praedicatorum ejus: qui in agro Ecclesiae stans, infirma membra illius de adversariis potestatibus, velut hordeum tuetur: vel certe verecundiam castitatis in continentibus, quasi lentes gladio oris sui, contra luxuriam defendit.

«Necnon et ante descenderant tres, qui erant principes in triginta, et venerunt tempore messis ad David in speluncam Odollam.» Tres isti fuerunt, Abisai filius Sarviae et sub hoc Hai Usatites, et Jonathan filius Sammaa fratris David.

[Col. 0383D] «Hi etiam tres irruperunt castra Philisthinorum, et hauserunt aquam de cisterna Bethlehem. Et de tribus istis Abisai quoque frater Joab, filius Sarviae, princeps erat de tribus istis nominatis, in tribus illis et inter tres nobilior. Desideravit igitur David et ait: Si quis mihi daret potum de cisterna quae est in Bethlehem juxta portam. Irruperunt ergo tres fortes castra Philisthinorum, et hauserunt aquam. At ille noluit bibere, sed libavit illam Domino.» Qui fuerint hi tres fortissimi, jam superius inculcavimus. Caeterum spiritaliter quem in hoc desiderio ipse David praefiguravit, nisi omnes sanctos Patres, qui ante legem, vel sub lege fuerunt, qui adventum Salvatoris praestolantes, ad ejus praesentiam [Col. 0384A] pervenire nequiverunt? Illum videlicet fontem sitientes, in quo est remissio peccatorum: non qui periculis quaereretur alienis, sed qui aliena pericula deleret. Verum moraliter ex hoc facto cogitandum summopere est, ut qui se illicita meminit commisisse, a quibusdam etiam licitis studeat abstinere; quatenus per hoc Conditori suo satisfaciat: ut qui commisit prohibita, sibimetipsi abscindere debeat etiam commissa, et se reprehendat in minimis, qui se meminit in maximis deliquisse. Nimia sunt quae loquor, si haec ex sacri eloquii testimonio non affirmo. Lex certe Veteris Testamenti alienam uxorem concupisci prohibet: at regem vero fortia jubere militibus, vel desiderare aquam, non poenaliter vetat. Et cuncti novimus quod David, concupiscentiae mucrone [Col. 0384B] transfixus, alienam conjugem appetivit et abstulit, cujus culpam digna verbera sunt secuta: et malum quod perpetravit, per poenitentiae lamenta correxit. Qui cum, longe post, contra ostium sederet, aquam bibere ex eorum cisterna ex desiderio voluit. Cujus electi milites, inter catervas adversantium medias erumpentes, aquam quam rex desiderabat illaesi detulerant. Sed vir flagellis eruditus, semetipsum protinus cum periculo militum aquam desiderasse reprehendit, eamque Domino fundens libavit, sicut illic scriptum est: «Libavit eam Domino.» In sacrificium quippe Domini effusa aqua conversa est, quia culpam concupiscentiae mactavit, per poenitentiam reprehensionis suae. Qui ergo quondam concupiscere alienam conjugem nequaquam timuit, post [Col. 0384C] etiam quia concupiverat expavit. Quia enim illicita perpetrasse meminerat, contra semetipsum jam rigidus, etiam a licitis abstinebat. Sic agamus poenitentiam, ut ea quae commisimus perfecte defleamus. Verum juxta historiam quod oblatam aquam bibere noluit, sed eam Domino libavit, exemplum praebuit militibus suis fortitudinis et constantiae. Vicit ergo naturam, ut sitiens non biberet, ut suo exemplo omnis exercitus sitim disceret.

«Abisai quoque frater Joab, filius Sarviae, princeps erat de tribus. Ipse levavit hastam suam contra trecentos quos interfecit, nominatus in tribus, et inter tres nobilior, eratque eorum princeps, sed usque ad tres primos non pervenerat.» Sciendum est quod isti tres primi (ad quos Abisai, qui erat [Col. 0384D] inter tres nobilior et princeps, non pervenisse dicitur) neque in hoc volumine, neque in Paralipomenon libro qui fuerint leguntur: necnon etiam ferventi aestu, libros Antiquitatum Josephi perlustrantes, minime invenire potuimus, nisi forte illi intelliguntur (sicut Hebraei tradunt) quos superius jam nominavimus: aut illi, quos Josephus narrat aquam David de cisterna Bethlehem attulisse, quos nominat Jesbaam filium Accamoni, quem alibi Eusebius filium Achimei nuncupat, et Eleazarum filium Ochoi, quem dicit esse filium Dodim, atque Semma filium Age, quem appellat alibi filium Heli, de quibus sacra Scriptura nil loquitur. Unde nonnulli non solum Hebraeorum, verum etiam Latinorum, tropice tres primos, tres virtutes [Col. 0385A] David, intellige volunt, sapientiam videlicet, humilitatem, et fortitudinem, sicut in praecedentibus dicitur, «sedens in cathedra sapientissimus,» ecce sapientiam. «Ipse est quasi tenerrimus ligni vermiculus,» ecce humilitatem. «Qui octingentos interfecit impetu uno,» ecce fortitudinem. Ad has tres virtutes nemo fortium David pervenit, ideoque ipse est princeps fortium suorum. Verum si quis aliam expositionem invenerit, promulgare studeat et nos libenter ei obsequium dabimus, qui profecto aliam invenire non potuimus: his enim expletis, quid spiritaliter significet, innuamus. Iste enim Abisai, qui levavit manum suam contra trecentos, figuram praetendisse Salvatoris sive sanctorum praedicatorum non dubium est: qui vexillo crucis atque hasta praedicationis, [Col. 0385B] inimicos fidei, velut trecentos viros, convincunt atque prosternunt.

«Et Banaias, filius Joiadae, viri fortissimi magnorum operum de Capseel, ipse percussit duos leones Moab, et ipse descendit et percussit leonem in medio cisternae diebus nivis. Ipse quoque interfecit virum Aegyptium, virum dignum spectaculo, habentem in manu hastam. Itaque cum descendisset ad eum in virga, vir extorsit hastam de manu Aegyptii, et interfecit eum hasta sua.» Notandum quod in Hebraeo non habetur, (sicut in cujusdam volumine reperitur) magnorum operum, sed magister operum. Capseel enim interpretatur congregatio Dei: magister enim erat de congregatione et legione Dei, id est Cerethi et Pherethi, qui interpretantur occidentes [Col. 0385C] et vivificantes. Ipse enim percussit duos leones Moab, quos nonnulli intelligi volunt, duos potentes ac fortissimos viros in regno Moab. In quo etiam intellectu, vir quidam doctus in Scripturis, et solers in amore sapientiae, qui me in sacris litteris erudire consuevit, consentire videtur. Quos Paralipomenon, duos Ariel Moab nominat. Unde et Ariel vel viri potentes Moab vel leones nuncupantur. Ariel enim interpretatur leo Dei. Quos Banaias, dum provocatus esset ab illis, superatos interfecit. Quando enim David eosdem Moabitas bello aggressus est, et fecit tres funiculos duos ad mortificandum, et unum ad vivificandum, isti potentes Moabitas tuebantur. Quod dicitur de Banaia: «et ipse descendit et percussit in media cisterna diebus nivis leonem», quomodo [Col. 0385D] sit factum, Josephus narrat apertius: quia videlicet cisterna fuerit nimium profunda, quae tempore hiemis cum essent omnia nivibus plena, ipsa quoque nimio nivium aggere, fuerit coaequata. In quam cum leo superveniens periculi nescius incidisset, ibidemque conclusus grandi rugitu clamaret, accurrebant homines videre quid esset. Et dum cum aliis ad tale spectaculum adveniret Banaias, desiliit statim in cisternam: et aggressum mediis in nivibus percussit et interfecit leonem. Spiritaliter Banaias, qui interpretatur aedificator Dominus, personam in se expressit Salvatoris, de quo Propheta vaticinaverat, quia per eum aedificanda Ecclesia esset, dicens: «Aedificans Hierusalem Dominus (Psal. CXLVI) .» Et iterum: [Col. 0386A] «Dominus aedificabit Sion (Psal. CI) ,» quam Paulus construi videns aiebat: «Dei aedificatio estis (I Cor. III) :» Qui de coelis descendit in lacum saeculi istius: qui calentes aquas, hoc est mentes hominum, in malitia ferventes, nive et frigore infidelitatis, in aqua praedicationis suae, sive fluento baptismatis, refrigeravit: «et interfecit leonem,» hoc est diabolum, gladio verbi sui. «Ipse enim est auricularius David,» Dei scilicet Patris: cui vera divinitas omnem scientiam atque intelligentiam contulit.

«Haec fecit Banaias, filius Joiadae, et ipse nominatur inter tres robustissimos qui erant inter triginta nobiliores. Verumtamen usque ad tres non pervenerat.» Intelligitur, quia ipse nominari dignus esset inter robustos, id est Abisai et Subochai [Col. 0386B] et Jonathan, quippe qui viribus eis aequari posset, qui etiam erant inter triginta. Notandum quod quidam Hebraeorum leonem hunc quem Banaias interfecit, Joab intelligi volunt: qui in media cisterna, id est, in domo Domini, ubi cornua altaris tenebat, occisus est. Et puta altare cisternam significare: videlicet quia, inquit, sicut aqua cisternae munditiem affert, ita nihilominus sanctuarium Domini peccata expiabat. «In diebus nivis,» quia per mortem expiavit peccatum, juxta illud Psalmistae: «Lavabis me,» quod impletum est in media cisterna: «et super nivem dealbabor (Psal. L) :» quod impletum est in eo quod ait, «diebus nivis.» De eo autem quod subsequenter narratur: «Ipse quoque interfecit virum Aegyptium, virum dignum spectaculo.» [Col. 0386C] Virum istum Aegyptium Semei filium Jera esse arbitrantur, qui maledixit David. Sciendum est quod idem Semei de Bahurim fuerit ideo Aegyptius dictus, quia opera illius Aegyptii, Deum blasphemantis (quem Moyses, jubente Domino, interfecit in eremo) imitatus fuit. Ille enim blasphemavit Deum, et iste maledixit prophetam et regem. «Virum dignum spectaculo.» Spectabatur enim, ut si egrederetur Jerusalem, interficeretur. «Habentem in manu hastam,» id est legem Dei, quam si meditatus fuisset permanendo in Hierusalem, non perimeretur. Quia ergo praeceptum regis irritum fecit, exeundo foras Hierusalem, idcirco in eum a Bannia, «in virga,» id est rectitudine justitiae, descensum est: et hasta, quam jam non rectam tenebat, vi ab eo [Col. 0386D] extorta est: quem sensum non refragamus, sed diligenti lectori relinquimus. Descriptus enim ex parte catalogus virorum fortium in figuram sanctorum, qui quamvis virtutum sublimitate proficiant, tamen usque ad excellentiam divinae Trinitatis nequaquam attingant. Inde est quod ibi scriptum est de Joab, usque ad tres non pervenit. Quis enim aequabitur Domino, aut quis similis erit inter filios Dei? Ac per hoc vera potest illa solutio esse, quam superius de tribus primis fortissimis, videlicet tribus virtutibus David, descripsimus: ad quas nemo fortium pervenire potuit. Et ideo tropice sermo divinus in figuram Salvatoris ita protulit dicens, sed usque ad tres primos non

[Col. 0387A] «Asael trater Joab inter triginta. Eleanan filius patrui ejus de Bethlehem. Semma de Arari. Elica de Harodi. Heles de Phalti. Hiri filius Acces de Thecua. Abiezer de Anathoth. Mobonnai de Husati. Selmon Ahohites. Macharai Netophatites. Heleb filius Baama, et ipse Netophatites. Itai filius Ribai, de Gebeeth filiorum Benjamin. Banaian Pharathonites. Hedai de torrente Gaas. Abialbon Arbathites. Azmavet de Berhomi. Elihaba de Saalboni. Filii Jasen, Jonathan, Semma de Herodi. Ahiam filius Sarar Ararites. Eliphalet filius Ahasbai. Filii Maachati. Eliaam filius Achitophel Gilonites, Hesrai de Carmelo, Pharai de Arbi, Igaal filius Nathan de Soba, Bonni de Gaddi, Selec de Ammoni, Naharai Berothites, armiger Joab [Col. 0387B] filii Sarviae Hira Jethrithes,» et reliqua, usquequo ait, «omnes triginta septem.» Notandum est, quia cum his triginta, etiam septem fortiores, et nominati in hoc calculo comprehenduntur, David videlicet, qui appellatus est Adeodatus, Abisai et Subochai, Jonathan, Eleazar, et Semma et Banaias: ecce septem. Triginta hi sunt: Asael, Elcanan, Semma de Arari, Elica, Heles, Hira, Abiezer, Mobonnai, Selmon, Macharai, Heleb, Itai, Banaian Pharathonites, Hebai, Abialbon, Azmavet, Elihaba, Semma de Horodi, Aiam, Eliphelech, Etiam, Hesrai, Pharai, Igaal, Bonni, Selech, Naharai, Hira, Gareb, Urias Hethaeus. Ideo ergo Urias Hethaeus ultimus ponitur, propter id quod sequitur in sequentibus.

«Et addidit furor Domini irasci contra Israel.» [Col. 0387C] Jam enim ultio facta fuerat in David et in domo ejus. In populo vero qui noluit resistere David in pereundo Uria, et haec nondum ultio divina facta fuerat: idcirco hic ultimus ponitur, ut ultio magni ejus peccati monstraretur. Caeterum in hoc numero omnis perfectio sanctorum designatur. Denarius numerus ad decalogum legis pertinet; ternarius vero ad fidem sanctae Trinitatis; septenarius autem ad septiformem gratiam Spiritus sancti: ter deni triginta fiunt

«Et addidit furor Domini irasci contra Israel, commovitque David in eis, dicentem: Vade, numera Israel et Judam. Dixitque rex ad Joab principem [Col. 0387D] exercitus sui: Perambula omnes tribus Israel a Dan usque Bersabee, et numera populum,» et reliqua. Fastu enim superbiae tactus, et repentino tumore elationis inflatus pro culpa populi, maxime qui eum in proditione Uriae non redarguit, occulto judicio Dei contra voluntatem Domini eumdem populum numerare compulit: culpa enim illius punita fuerat, sed peccatum populi (ut dictum est) inultum manebat.

«Dedit ergo Joab numerum descriptionis populi regi, et inventa sunt de Israel octingenta millia virorum fortium, qui educerent gladium. Et de Juda quingenta millia pugnatorum.» Notandum autem quod in Paralipomenon legitur mille millia et centum [Col. 0388A] millia de Israel: de Juda quadringenta septuaginta millia, quos quidem ab Joab numeratos esse, sed summam eorum noluisse ostendere David, nisi tantum quantum in Samuelis libro scribitur.

«Percussit autem cor David postquam numeratus est populus, et dixit David ad Dominum: Peccavi valde in hoc facto: sed precor, Domine, ut transferas iniquitatem servi tui, quia stulte egi nimis,» et reliqua. In libro quoque Exodi, praecepit Dominus Moysi, dicens: «Quando tuleritis summam filiorum Israel, juxta numerum dabunt singuli pretium pro animabus suis Domino, et non erit plaga in eis cum fuerint recensiti (Exod. XXX) .» Hoc autem dabit omnis qui transit ad nomen dimidium sicli, juxta mensuram templi. Siclus viginti habet obolos. Media [Col. 0388B] pars sicli offeretur Domino, qui habetur in numero, a viginti annis et supra dabit pretium. Dives non addet ad medium sicli, pauper nihil minuet. Susceptamque pecuniam quae collata est a filiis Israel, trades in usus tabernaculi testimonii, ut sit monumentum eorum coram Domino, et propitietur animabus eorum. Hoc ergo oblitus est David facere, idcirco offendit Deum, et ob hoc plaga venit in Israel. «Cumque venisset Gad ad David, nuntiavit ei dicens: Aut septem annis veniet tibi fames in terra tua,» etc. Sed mystice hic intelligi potest fames septem annorum, etc., si cui placuerit. Septem annis infideles Judaei famem sustinent, quia septiformis gratia Spiritus sancti, pane verbi Dei eos nequaquam pascit. Ipsi enim tribus mensibus inimicis [Col. 0388C] suis se persequentibus cedunt, quia ob hoc in nomine sanctae Trinitatis, per lavacrum regenerationis innovati non sunt: hostibus, hoc est immundis spiritibus resistere non valentes, terga dant. Ipsos denique angelus percutiens, quasi tribus diebus flagellat: quia negantes Patrem et Filium et Spiritum sanctum, ex cujus fide vivere poterant, in impietate sua increduli moriuntur.

«Immisitque Deus pestilentiam in Israel, de mane usque ad tempus constitutum, et mortui sunt ex populo, a Dan usque Bersabee, septuaginta millia virorum.» Et hoc qualiter gestum sit, Josephus refert verbis plurimis dicens: Prophetis itaque declarantibus David quod ei Deus irasceretur, supplicare coepit eumque rogare, ut propitius [Col. 0388D] esset, et veniam peccati concederet. Tunc ergo Gad prophetam misit ad eum Deus, tres supplicii conditiones portantem, ut earum quam probaret, eligeret, utrum vellet famem in provincia generari septem annis, aut tribus mensibus pugnando vinceretur hostibus, aut certe morbus et languor accideret tribus diebus Hebraeis. Cumque ille esset in anxietate et vehementer animo confusus, et propheta diceret hoc omnimodo imminere, et responsum velociter exigeret, ut electam ab eo conditionem renuntiaret Deo, cogitans rex, quia si famem eligeret, contra alios hoc facere videretur, quando ipse quidem habens multa frumenta, non pateretur inopiam, reliquis vero esset angustia; item si eligeret trium [Col. 0389A] mensium victoriam hostium, ipse quidem habens circa se viros fortissimos et custodes, nihil omnino metueret, neci vero ejus exercitus subjaceret; inter haec autem communem potius passionem et regum et subjectorum elegit, in qua timor omnibus est aequalis, dicens: Quia multo melius in manus Dei, quam in hostium manus incidere. Haec audiens propheta renuntiabat Deo: qui morbum et interitum misit in exercitum Hebraeorum. Moriebantur enim (ut idem historiographus ait) non uno modo, ut facile languor potuisset agnosci, facile peribant. Alius enim super alium moriebatur. Alii super mortuos quos sepeliebant, ipsi quoque moriebantur. Sic diversis morbis (sicut ille refert) interibant. Incipiente itaque pestifero languore eos ab hora matutina [Col. 0389B] perimere usque ad horam prandii, consumpta sunt septuaginta millia. Hic enim nihil aliud dicere valemus, nisi quod papa Gregorius moraliter, egregius tractator, in hoc facto David protulit. Ait enim: Pro qualitatibus subditorum, disponuntur acta regentium: ut saepe pro malo grege, etiam vere boni delinquat vita pastoris. Ille enim, Deo attestante, laudatur; ille supernorum mysteriorum conscius David propheta tumore repentinae elationis elatus populum numerando peccavit: Dei tamen vindictam populus, David peccante, suscepit. Cur hoc: quia videlicet secundum meritum plebium, disponuntur corda rectorum. Justus vero judex peccantis vitium ex ipsorum animadversione corripuit, ex quorum causa peccavit. Sed quia ipse sua scilicet voluntate [Col. 0389C] superbiens, a culpa alienus non fuit, vindictam culpae etiam suscepit. Nam ira saeviens quae corporaliter perculit, rectorem quoque populi intimo cordis dolore prostravit. Certum vero est, quod ista sibi invicem et rectorum merita connectantur et plebium, ut saepe ex culpa pastorum deterior fiat vita plebium, ut saepe ex merito plebium mutetur vita pastorum. Sed quia rectores habent judicem suum, magna cautela subditorum est non temere vitam judicare regentium. Neque enim frustra per semetipsum Dominus aes nummulariorum fudit, et cathedras vendentium columbas evertit (Luc. XIX) : nimirum significans quia per magistros quidem vitam judicat plebium, sed per semetipsum facta examinat magistrorum. Quamvis etiam subditorum vitia, quae [Col. 0389D] a magistris modo vel dissimulantur judicari, vel nequeunt: ejus proculdubio judicio reservantur. Igitur dum salva fide res agitur, virtutis est meritum, si quidquid prioris est, toleratur: debet tantummodo humiliter suggeri, si fortasse valeat quod displiceat emendari. Sed curandum summopere est, ne in superbiam transeat justitiae inordinata defensio: dum enim rectitudo incaute diligitur, ipsa magistra rectitudinis humilitas amittitur: ne eum sibi praeesse quis despiciat, quem fortasse contingit ut in aliqua actione reprehendat. Contra hunc tumorem superbiae subditorum, mens ad custodiam humilitatis edomatur, si infirmitas propria incessanter attenditur. Has vires nostras veraciter examinare negligimus, [Col. 0390A] et quia de nobis fortiora credimus, idcirco eos qui nobis praelati sunt, districte judicamus. Quos enim nosmetipsos minus agnoscimus, eo illos quos reprehendere nitimur, plus videmus: singula haec mala sunt, quae a subditis saepe in praelatos, saepe a praelatis in subditos committuntur: quia et omnes subditos hi qui praesunt sapientes minime arbitrantur. Et rursum, qui subjecti sunt, rectorum suorum actiones judicant: et si ipsos regimen tenere contingeret, se potius agere putant melius. Unde plerumque sicut et rectores minus prudenter ea quae agenda sunt vident, quia eorum oculos ipsa nebula elationis obscurat: et nonnunquam si qui subjectus est, hoc cum praelatus fuerit facit, quod dudum fieri subjectus arguebat: et pro eo, quod illa quae judicaverat, [Col. 0390B] perpetrat, saltem quae judicavit, erubescat. Igitur sicut praelatis curandum est, ne eorum corda aestimatione singularis sapientiae locus superior extollat, ita subjectis providendum est, ne sibi rectorum facta displiceant. Si autem magistrorum vita vere reprehenditur, oportet utique subditi, etiam cum displicet, magistrum venerentur. Sed et hoc solerter intuendum est, ne aut quem imitari despicis, venerari contemnas. Subtilis etenim via tenenda est rectitudinis et humilitatis, ut sic reprehensibilia magistrorum facta displiceant, quatenus subditorum mens a servanda magisterii reverentia non recedat.

«Erat autem angelus Domini juxta aream Areuna Jebusaei. Dixitque David ad Dominum, cum vidisset [Col. 0390C] angelum caedentem populum: Ego sum qui peccavi et ego inique egi: isti qui oves sunt, quid fecerunt? Vertatur, obsecro, manus tua contra me,» etc. In Paralipomenon ita scriptum est (I Paral. XXI) : «Porro angelus Domini stabat juxta aream Ornan Jebusaei. Levansque David oculos suos, vidit angelum Domini stantem inter coelum et terram, et evaginatum gladium in manu ejus, et versum contra Hierusalem,» et reliqua. Area Areuna, vel area Ornan, ipsa est videlicet Hierusalem.

«Venit autem Gad ad David, et dixit ei: Ascende, constitue Domino altare in area Areuna Jebusaei. Et ascendit David juxta sermonem Gad, quem praeceperat ei Dominus. Conspiciensque Areuna, [Col. 0390D] animadvertit regem et servos ejus transire ad se, et egressus adoravit regem prono vultu in terram, et ait: Quid causae est, ut veniat Dominus meus rex ad servum suum? Cui David ait: Ut emam a te aream, et aedificem altare Domino, et cesset interfectio quae grassatur in populo. Et ait Areuna ad David,» etc. Areuna namque interpretatur arca, et Ornan Latine resonat lumen nobis. Bene ergo cum Deum pro offenso quo peccavit placare vellet, altare jubetur in area Areuna vel Ornan construere, ut inde unusquisque conjiciat quia aliter divinitas ab homine placari non potest, nisi in arca cordis, per lumen rectae fidei et verae dilectionis, altare illi devotae humilitatis constituat, in quo sacrificium piae confessionis ac laudis Deo acceptabile [Col. 0391A] offerat. Quod recte per eumdem prophetam in Psalmis manifestatur, ubi dicitur ex persona Domini: «Sacrificium laudis honorificabit me (Psal. XLIX) .» Et iterum: «Sacrificium, inquit, Deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum Deus non spernit (Psal. L) .»

«Emit ergo David aream et boves argenti siclis quinquaginta.» Quod in Paralipomenon ita legitur: «Dedit ergo David Ornan pro loco siclos auri justissimi ponderis sexcentos.» Intelligendum namque est boves argenti siclis quinquaginta, aream vero sexcentis aureis emisse.

«Et aedificavit ibi David altare Domino, et obtulit holocausta et pacifica. Et repropitiatus est Dominus terrae, et cohibita est plaga ab Israel.» [Col. 0391B] Hinc quoque Verba dierum ita narrant: «Tabernaculum autem Domini quod fecerat Moyses in deserto et altare holocaustorum ea tempestate erat in excelso Gabaon, et non praevaluit David ire ad altare, ut ibi obsecraret Dominum. Nemo enim timore fuerat perterritus, videns gladium angeli Domini. Dixitque [Col. 0392A] David: Haec domus Domini, et hoc altare in holocaustum Israel. Et praecepit ut congregarentur omnes proselyti de terra Israel, et constituit ex eis latomos ad caedendos lapides et poliendos, ut aedificaretur domus Domini.» In illo siquidem loco, ut Hebraei autumant, aliquando contigerat Abraham offerre filium suum Isaac, quando, cum jam paratus esset occidere filium, et in holocaustum exhibere, improviso aries apparuit, et altare circumstetit, quem Abraham pro filio immolavit. Potest vero area Areuna ubi David altare construxit altius intelligi. Quid per aream Areuna Jebusaei, nisi Ecclesiam ex gentibus collectam significat? In qua Ecclesia postquam altare fidei verus David, hoc est, Salvator noster erexit, confestim mors impietatis, quae in populo [Col. 0392B] Dei grassabatur, cessit. Hanc aream David quinquaginta argenti siclis emit: quia et Dominus Jesus Christus Ecclesiam suam pretioso sanguine suo emptam, ac per septiformis gratiam Spiritus sancti a cunctis suis delictis purgatam, in domum sibi sempiternam sanctificavit.

[Col. 0391B] Expletis duobus libellis Regum voluminis, divina [Col. 0391C] videlicet immeriti auxiliati clementia, tanquam quodammodo ex thesauris divitum, sanctorum scilicet doctorum, duo minuta abstrahentes, quae, ut potuimus, in gazophylacium Domini contulimus, ne ingrati ex nostrae paupertatis ingenio fortassis videremur a Domino, ne talentum etiam idipsum frugalitatis collatum, rure defossum inveniretur absconditum, et damnationis poena mulctaremur acerrime. Ubi admodum vastum transivimus aequor, auxiliati videlicet Cunctipotentis ope, qui imperat ventis ne noceant rati. Nunc siquidem, quanquam pavidi, tertium aggredi conabimur librum: in quo maxime flatu indigemus quidem divini Spiraminis, ne nostra carina tandem fracta veniat in scopulis, et syrtim illisa demersa remaneat in reumate gurgitum: sed [Col. 0391D] ipso afflante ac dignanter opitulante, portum quietudinis ovans obtineat, ut Dominica quodammodo commercia illaesa permaneant, et ex tanta profunditate voluminis, ac thesauro divini gazophylacii, saltem valeamus cum Magis auri et thuris et myrrhae Domino conferre donaria. Quoniam si in omnibus egemus Spiritus sancti juvamine, nunc quoque in hoc sacro volumine permaxime indigemus divino suffragio, quia multis obscuritatibus abditus videtur in allegoriarum sententiis, praesertim in templi aedificiis et prophetarum mysteriis, ut, ipso adminiculante, qui dedit Salomoni sapientiam plurimam, valeamus coeptum opus explere sagaciter. Unde jam ejus freti auxilio, ad eum describendum vertamus articulos.