114

(Vide Operum ejus tomo IX, col. 847.)

Haec interpretatio Hieronymi est. Si quid in ea moverit, secundum Hebraeos codices exploretur. Alia est Septuaginta interpretum Ecclesiis usitata: quae, quamvis nonnulla aliter habeat quam in Hebraeis codicibus invenitur, tamen utraque, id est secundum Septuaginta et secundum Hebraeam, apostolica auctoritate firmata est. Non errore neque reprehensione superiori, sed certo consilio Septuaginta nonnulla aliter dixisse vel contexisse intelliguntur. Quod ideo praemonemus, ne quisquam alteram ex altera velit emendare: quod singulorum in suo genere veritas observanda est.

Jeremias Anathotites, qui est viculus tribus a Hierosolymis distans millibus, apud Thamnas in Aegypto a populo lapidibus obrutus occubuit. Jacet vero in eo loco sepultus, quo dudum Pharao rex habitaverat. Et quoniam postulatione sua defugatis ab eodem loco serpentibus, Aegyptios a tactu aspidum facit esse securos, magna eum ibi religione Aegyptii venerantur.

VERS. 1.— Verba Jeremiae. (HIER.) LXX: Verbum Dei, quia verba Jeremiae verbum Domini est.

VERS. 2.— In diebus, etc. (ID) . Mirabilis Dei clementia. Jam captivitate vicina, et Babylonio exercitu [Col. 0009C] vallante Jerusalem, nihilominus populum ad poenitentiam vocat, mallens servare conversos quam perdere delinquentes.

VERS. 5.— Priusquam te. Non quod ante conceptionem fuerit, ut haeretici suspicantur; sed quia praescivit eum Dominus futurum, cui facienda jam facta sunt; qui vocat ea quae non sunt tanquam ea quae sunt.

[Col. 0010A] VERS. 6.— A, a, a, Domine Deus. Detestatur officium quod pro aetate non potest sustinere. Eadem verecundia, qua Moyses gracilis et tenuis vocis se esse dicit; sed ille quasi magnae et robustae aetatis corripitur, quasi puero huic venia datur, qui verecundia et pudore decoratur.

VERS. 9.— Et misit, etc. (ID.) Notandum quod hic manus Dei mittitur, etc., usque ad ut confidentiam accipiat praedicandi.

(ID.) Quatuor tristibus duo laeta succedunt, etc., usque ad et propinare jubetur omnibus nationibus.

VERS. 11.— Virgam vigiliarum. (ID.) Virga vigiliarum, etc., usque ad resurrectione Domini floruisse narratur.

VERS. 13.— Et factum est. Gradatim peccantes [Col. 0010B] corripiuntur; qui noluerunt, percutiente virga, corrigi vel emendari, mittuntur in ollam succensam, de qua plenius Ezechiel.

Ollam succensam. Hinc Dominus ad Job dicit, etc., usque ad sed haec violenta et prava interpretatio est.

VERS. 14.— Habitatores terrae. De quibus in Apocalypsi, etc., usque ad et Petrus: Electis advenis Ponti, Galatiae, Cappadociae, Asiae et Bithyniae.

VERS. 17.— Tu ergo accinge, etc. (ID.) Job quoque praecipitur, etc., usque ad sed civitatem totam quae super montem posita latere non potest.

VERS. 18.— Et in columnam. De qua Apostolus: Columna et firmamentum veritatis (I Tim.) . Et Petrus et Jacobus et Joannes qui putabantur esse columnae [Col. 0010C] Ecclesiae, et Paulo et Barnabae dederunt dextras communionis.

Regibus Juda. (ID.) Si quando reges Juda, etc., usque ad in Domino speret ut vincat.

VERS. 2.— Adolescentiam. (HIER.) Plenius hoc in Ezechiele legitur ubi sibi Dominus Jerusalem matrimonio [Col. 0011A] copulat, et sub persona uxoris, suis jungit amplexibus. Sive ut ardentiorem monstret affectum, puellam eam et desponsatam vocat. Quo enim nondum potiti sumus, ardentius appetimus.

VERS. 3.— Omnes qui devorant. (HIER.) Sicut qui primitias devorant, etc., usque ad primitiae debentur sacerdotibus, non hostibus.

VERS. 4.— Israel. (ID.) Utrumque nomen ponitur, Jacob et Israel, non secundum duas et decem tribus, sed juxta omnem populum, cum ipse Jacob postea dictus sit Israel.

VERS. 5.— Quid invenerunt patres. Offensam dicit Deus a patribus factam, non quod peccata patrum filiis imputentur, sed quia filii habentes similitudinem patrum, et suo et parentum scelere puniuntur. Propter [Col. 0011B] sanctos patres filiorum miseretur Deus.

VERS. 6.— Neque habitavit homo. (ID.) Qui semper ad majora festinat, etc., usque ad sed certamen et incertus exitus futurorum.

VERS. 7.— Et induxi vos, quasi diceret: Pro labore durissimi itineris, etc., usque ad et haereditatem illius abominabilem facimus.

VERS. 10.— Cethim. (ID.) Cethim, vel Italiae scilicet, vel occidentalium partium, quia Judaeae Cyprus insula, in qua urbs hujus nominis vicina est, de qua Zeno princeps Stoicorum.

Et considerate. (ID.) Possumus contra eos hoc dicere, qui majori studio sequuntur vitia quam virtutes, quibus dicitur: Humanum dico propter infirmitatem carnis vestrae; sicut exhibuistis membra vestra [Col. 0011C] servire immunditiae et iniquitati ad iniquitatem (Rom. VI) , etc.

VERS. 11.— Populus meus. Velut anthropophormitae, qui occasione hujus testimonii: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem (Gen. I) , immensam et simplicem divinitatis substantiam lineamentis nostris et humana figuratione compositam pertinaciter contendunt.

VERS. 12.— Obstupescite, coeli. (ID.) LXX: Obstupuit coelum, etc., usque ad et tam coeli quam coelum eodem dicuntur nomine, ut Thebae, Athenae.

VERS. 13.— Me dereliquerunt. Qui praeceptum dedi dicens: Ego sum Dominus Deus tuus qui eduxi te de terra Aegypti. Et secundum quod in eodem loco scriptum [Col. 0011D] est: Non sint tibi dii alieni in conspectu meo, pro quo secutus est daemones.

Fontem aquae vivae. (ID.) Fons perpetuus est et vitales habet aquas. Cisternae et lacus de torrentibus et aquis turbidis complentur impluviis.

VERS. 15.— Nunquid servus. (ID.) Ex hoc loco Judae in superbiam elati, etc., usque ad Maledictus Chanaam, servus erit fratribus suis (Gen. IX) .

Leones. Secundum anagogen, leones intelligimus, etc., usque ad Omnes adulterantes quasi clibanus corda eorum (Osee VII) .

VERS. 16.— Usque ad verticem. Secundum illud: A planta pedis usque ad verticem, etc., usque ad qui puritatem Ecclesiae sua polluunt turpitudine.

[Col. 0012A] VERS. 19.— Arguet te malitia tua. (ID.) Nota quod malitia et praevaricatio, etc., usque ad quia dereliquit Dominum Deum suum.

VERS. 20.— A saeculo confregisti. (ID.) Potest hoc ad eum dici, etc., usque ad et faciunt divaricare pedes suos omni transeunti.

VERS. 21.— Vineam electam. In Hebraeo, soreth, quod genus est vitis optimae, de cujus sarculo plantavit Israel, et miratur quomodo semen verum et electa vinea in amaritudinem versa facta sit aliena.

Quomodo ergo conversa es? Nullus securus sit si plantatio, etc., usque ad si permanserit in eo quod plantata est.

VERS. 22.— Borith. (ID.) Ipsum Hebraeum. LXX vero herbam fullonum, quae in Palaestina in humidis et virentibus nascitur locis, et ad lavandas sordes [Col. 0012B] eamdem vim habet quam et nitrum.

VERS. 23.— Vide vias tuas, id est respice convallem filiorum Ennon, quae Siloe fontibus irrigatur, ibi cernes delubrum Baal, quem relicto Deo coluisti.

VERS. 25.— Prohibe pedem tuum. Pascha facturi, etc., usque ad quae deberent evangelico pede calcari et conteri.

VERS. 27.— Verterunt. Projicientes sermones meos retrorsum. Quando enim magister praecipit, etc., usque ad sed tumorem animi indicant gestu corporis.

VERS. 28.— Secundum numerum. Vel eosdem, vel diversos, singulae civitates colebant deos, ut nec in impietate viderentur habere consensum; sed pugnans contra se superstitio, errorem sequeretur diversum.

[Col. 0012C] VERS. 29.— Quid vultis? Prona est ad excusationem sui humana perversitas: et quod merito sustinet, sibi injuste videtur sustinere.

VERS. 30.— Filios vestros. Ut plagis filiorum disceretis, quod austeriori curandi essetis medicamine, et ne forsitan diceretis, peccantes corripere noluisti.

VERS. 31.— Videre verbum Domini. Moyses videbat vocem Domini. Et Joannes apostolus verbum Dei se vidisse et attrectasse dicit.

VERS. 32.— Nunquid obliviscetur? (ID.) Ornamentum suum perdit qui a Domino recedit, et intelligentiam doctrinae, quae significatur in pectore: Unde, Joannes supra pectus Domini in coena recubuit (Joan. XIII) , et sacerdotibus inter caetera servatur pectusculum [Col. 0012D] victimarum.

VERS. 34.— In omnibus. Istis, sive sub omni quercu alia littera; Hebraeum enim et quercum et ista significat. In amoenis autem locis, umbra et frondibus immolabant.

VERS. 35.— Et dixisti. His utendum est apud eos, etc., usque ad non lugere, sed excusationes praetendere.

Ecce ego judicio. (ID.) Audiat haeresis nova ex veteri, iram Dei esse vel maximam, nolle peccatum humiliter confiteri, sed impudenter jactare justitiam.

VERS. 36.— Et ab Aegypto. Ut Aegyptiorum impetum, etc., usque ad increpantur ergo quia, relicto Deo, spem in hominibus ponunt.

VERS. 37.— Super caput tuum. (ID.) More lugentium, [Col. 0013A] ut Thamar ab Amnon corrupta cinere caput sparsit, et manus supra posuit, et ita reversa est in domum suam.

VERS. 1.— Vulgo dicitur: si dimiserit. Ecce de fornicata et relicta muliere, etc., usque ad quanto contemptus adhuc vocare non dedignatur.

Si dimiserit vir. (HIER.) Hoc dicere possumus adversus eos, qui fidem Domini relinquentes et haereticorum erroribus irretiti post multas fornicationes et deceptionem suarum animarum, simulant se reverti ad pristinam veritatem, non ut deponant venena pectoris, sed ut insinuent aliis.

Tu autem fornicata es. Sive: Habuisti pastores multos in offensionem tui, ut Deum scilicet offenderes; [Col. 0013B] et qui magistri esse debuerant, ut alios ab omni errore prohiberent, auctores impietatis exstiterunt.

Tamen revertere. Si revertebaris ad me, dicit Dominus. Arguit impudentiam meretricis, quae post adulterium audet reverti ad virum.

VERS. 2.— Leva oculos tuos. Juxta anagogen: His qui haereticos errores deserere se promittunt, praecipitur ut levent oculos in directum. Nisi enim recta viderint, pristinam pravitatem damnare non possunt.

Quasi latro. Sicut solent latrones ad vesperam, etc., usque ad et descendentibus de Jerusalem in Jericho obsidet vias.

VERS. 3.— Frons mulieris. (ID.) Hoc possumus [Col. 0013C] dicere de haereticis qui in erroribus suis gloriantur. Quia supra dixit: non peccavi, arguit eam ut mulierem procacem quae ad nullum declinare erubescit.

VERS. 4.— Dux virginitatis meae tu es. Nunquid irasceris in perpetuum, etc., usque ad tanto miserior meretrix quae non vult recipere sanitatem.

VERS. 6.— Nunquid vidisti quae fecerit? (ID.) Facit comparationem, etc., usque ad et hoc est quod dicit: Nunquid vidisti quae fecerit?

Adversatrix Israel. (ID.) Sub figura duarum sororum loquitur quae de una stirpe Abrahae, Isaac et Jacob, sunt generatae. Priorem adversatricem vocat, quae statuit in Dan et in Bethel vitulos aureos.

VERS. 7.— Et vidit. (ID.) Aliorum tormenta, aliorum remedia sunt, etc., usque ad et ad zelum [Col. 0013D] et aemulationem Domini collocatum.

VERS. 11.— Justificavit animam. Justificata est Sodoma soror tua ex te. Et alibi: Descendit hic justificatus in domum suam ab illo (Luc. XVIII) .

VERS. 12.— Et non avertam faciem. Unde: Averte faciem tuam (Psal. L) , etc., usque ad de quibus vere dicitur: Qui devorant populum meum sicut escam panis.

VERS. 13.— Verumtamen scito. Quasi dicat, cum misertus fuero tui, non te justum putes; sed semper memento iniquitatis tuae et superbiae colla dimitte, ut qui per arrogantiam offendisti, per humilitatem placare Deum possis.

VERS. 14.— Convertimini. (HIER.) Judaei putant [Col. 0014A] hoc completum esse, etc., usque ad Nisi Dominus sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma essemus, et similes Gomorrhae fuissemus (Rom. IX) .

VERS. 16.— Cumque multiplicati fueritis. (ID.) Alii hoc ad finem temporum referunt, etc., usque ad sed spiritualem cibum sectabuntur.

VERS. 17. Vocabunt. Qui olim dicebant, Qui sedes super Cherubim, manifestare (Psal. LXXIX) , etc. Inter duo Cherubim in propitiatorio Domini majestas apparebat, et loquebatur Moysi et sacerdotibus, sed modo aliter tempore fidei.

VERS. 18.— In diebus illis. Hoc proprie in Christi adventu completur, cum duodecim tribus simul Evangelio credunt, et terram aquilonis relinquunt et diaboli imperium.

[Col. 0014B] VERS. 19.— In filios. (HIER.) i In numero filiorum qui de gentibus crediderunt. Quotquot enim receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri (Joan. I) .

VERS. 20.— Mulier amatorem. (ID) Semel mista, videns eum, etc., usque ad contempsit Dominum Salvatorem, in perniciem suam.

VERS. 21.— Vox in viis audita est. Libenter suscipit Dominus poenitentem, occurrit filio inopia et squalore confecto, pristinis vestibus induit, gratiam reddit revertenti, si tamen cum ploratu et ululatu redeat ad patrem.

VERS 22.— Aversiones vestras. Alii conversiones: quamvis propria voluntate ad eum convertamur, nisi tamen ille nos traxerit, et cupiditatem nostram suo praesidio corroboraverit, non possumus esse [Col. 0014C] salvi. Intelligimus, et de populo Judaeorum ad eum revertente, et de haereticis qui Dominum dereliquerunt.

VERS. 25.— Dormiemus. Vox Israel, qui Deum suum non audivit et haeretici poenitentis. Pars enim est salutis peccata nosse et confiteri; unde: Dic tu prius iniquitates tuas, ut justificeris (Ibid.) .

VERS. 1.— Si reverteris. (HIER.) Septuaginta: Si conversus fuerit Israel, ait Dominus, ad me convertatur. Alia littera, converteris, id est, si salutem desideras, et te peccasse dicis, plene convertere, id est, quem negasti crede. Si abstuleris. Patet, quia quando movemur et dicimus: Mei autem pene moti sunt pedes, pene effusi sunt gressus mei (Psal. LXXII) . [Col. 0014D] Non ex imbecillitate naturae hoc patimur, sed quia contra Deum offendicula et idola nostra ponimus.

VERS. 2.— Et jurabis, vivit, etc. (ID.) In suggillationem, scilicet mortuorum deorum, per quos jurat omnis idololatra.

Novate. (ID.) Eradicando vepres et sentes, etc., usque ad non potest animus aerumnis mundi plenus semen Dei suscipere et fructum facere. Circumcidimini. (ID.) Viro Juda et habitatoribus Jerusalem praecipitur, ut deserant occidentem litteram, et sequantur vivificantem spiritum. Ne forte. (ID.) Monet et praedicit, ne facere compellatur quae in Ninivitis probamus, quibus est praedicta sententia, ut imminentem furorem declinarent poenitentia.

[Col. 0015A] VERS. 7.— Ascendit leo. (HIER.) Si quis fautor est aut auctor perversorum dogmatum, de eo potest dici, ascendit leo de cubili suo, etc.

Et praedo. De quo dicitur, Omnium inimicorum suorum dominabitur (Psal. IX) . Qui gloriatur dicens: Circumivi terram et perambulavi eam (Job II) . Quis est enim quem diaboli venena non tangunt, nisi ille qui ait: Venit enim princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam? (Job. XIV.) De loco suo. De abysso, in qua est religandus, in quam ne mittatur exorat.

VERS. 8.— Super hoc. Sine poenitentia saevissimam bestiam vitare non possumus, et nisi ad Deum non solum mente, sed etiam corpore convertamur. Dum enim vastatur Ecclesia, ira Dei est aperta.

[Col. 0015B] VERS. 9.— Principum. (HIER.) Qui legem docere debuerunt, et subjectos a leone defendere.

Sacerdotes. Qui putantur esse sapientes: Stultam enim fecit Deus sapientiam hujus mundi, quia per illam non cognoverunt Deum. Prophetae consternabuntur, etc. Aquila, amentes erunt. Quis enim non insaniat, non perdat cor, cum principes et reges et sacerdotes quondam suos sub leone conspexerit.

VERS. 10.— Et dixi: Heu, heu, heu, Domine Deus. Quia supra dixit, in tempore illo vocabunt Jerusalem solium Domini, etc., et nunc dicit, peribit cor regis, etc., turbatur propheta, et in se putat Deum mentitum, nec intelligit illud longe post, hoc in proximo futurum tempore.

VERS. 11.— Ventus urens. (HIER.) Quando scilicet [Col. 0015C] pervenerit gladius usque ad animam, etc., usque ad nequaquam populo, sed mihi veniet, ut meum triticum dissipetur.

VERS. 12.— Spiritus plenus. Quidam hunc locum sic exponunt, ut postquam purgata fuerit area, reliquiae salvae fiant. Unde scriptum est: Spiritus plenitudinis veniet mihi; unde evangelista, De plenitudine ejus omnes accepimus (Joan. I) . Et nunc ego. Aposiopesis, sicut ait Virgilius (AENEID.) :

VERS. 13.— Ecce quasi, etc. Ventura cernit ut praesentia; et babyloniorum describit exercitum, [Col. 0015D] cujus curruum rotarumque strepitus tempestati saevissimae comparatur, et equorum velocitas aquilis. Exercitus diaboli, currus scilicet et equites Pharaonis, quod intelligens vir ecclesiasticus dicit, Vae nobis quoniam vastati sumus. Credens illi sententiae. Cum conversus ingemueris, salvus eris. Vae nobis, quia propheta quasi digito demonstravit, populus ingemiscit. Et non futura, sed jam facta sentit dicens: Vae nobis.

VERS. 14.— Lava a malitia. Respondet propheta imo in propheta Dominus, Lava. Unde: Lavamini, mundi estote (Isa. I) , scilicet aqua baptismi, aqua poenitentiae salutaris.

VERS. 15.— Vox enim annuntiantis. Juxta situm [Col. 0016A] Judaeae loquitur. Tribus enim Dan juxta Libanum montem et urbem quae nunc Paneas dicitur, aquilonem respicit, unde venturus Nabuchodonosor. De monte. Post tribum enim Dan succedit terra Ephraim per quam venitur in Jerusalem. Allegorice. (HIER.) Venit judicium Domini in terram Domino delinquentem cum omni ubertate supplicii.

VERS. 16.— Custodes. Adversarios scilicet qui tam diligentes obsideant, et munitionibus urbem claudant, ut magis vinearum agrorumque custodes, quam adversarios putes. Vult Dominus nationes omnes in circumitu suam nosse sententiam, et flagellata Jerusalem cunctos recipere disciplinam.

VERS. 18.— Viae tuae. (HIER.) Quidquid mali nobis accidit, etc., usque ad quanto minus in homines [Col. 0016B] quondam civitatis Dei?

VERS. 19.— Ventrem meum. (ID.) Loquitur hoc Dominus, cum seditionem et discordiam cernit in Ecclesia, et in conventiculis suis clamare perdicem, et in bella converti Dei requiem. Unde sequitur:

VERS. 21.— Usquequo videbo. Vox prophetae, et per prophetam Dei, dolentis super contritionem populi sui, cujus viscera ad instar hominis lacerantur, Salvator in morte Lazari, et super Jerusalem flevit. Nec dolorem celat silentio, et clangor buccinae et strepitus praeliorum illius turbat affectum, dum mala malis cumulantur, et universa duarum tribuum terra vastatur.

VERS. 22.— Quia stultus populus. (HIER.) Quia [Col. 0016C] principes populi mei non cognoverunt, etc., usque ad quem semper cupiebat videre? Sapientes sunt, etc. (ID.) Sapientes malitiosi, etc., usque ad non sapientia, sed versutia et calliditas vocatur.

VERS. 23.— Aspexi terram. Propheta cernit in spiritu quae ventura sunt, ut audiens populus terreatur et poenitentiam agat, ut non sustineat quae formidat. Quidquid secundum historiam de Judaea et Jerusalem dicitur, ad Ecclesiam Dei referamus: quae cum Deum offenderit, et vitiis et persecutione vastata fuerit, ubi quondam virtutum cohors et laetitia, ibi multitudo peccatorum et moeror versetur.

VERS. 27.— Haec enim dicit. (HIER.) Mista est Domini clementia irae: terra deseritur, sed non consumitur, ut remaneant qui intelligant clementiam [Col. 0016D] ejus.

VERS. 28.— Cogitavi et non poenituit me, etc. Ut praedictam auferrem sententiam, et ira saevientis non perveniret ad finem; minatus est Dominus per Jonam, sed impendentem gladium lacrymarum et gemituum magnitudo superavit.

VERS. 29.— A voce equitis. Describit furentium exercitum a cujus timore populus civitatem reliquit, et ardua conscendit: sed tamen iram Dei declinare non potuit. Hoc totum ad Ecclesiam potest referri, cum Deum offenderit, et adversariis tempore persecutionis, vel vitiis atque peccatis tradita fuerit.

VERS. 30.— Tu autem vastata. (HIER.) Hoc idem dicendum contra eos, qui conjugales affectus, et [Col. 0017A] verae fidei pudicitiam perdiderunt. Cum vestieris. Haec enim et tuis amatoribus praeparas, et lectus angustus utrumque capere non potest. Nec Deus ornamenta suscipit, quibus ante amatoribus tuis placuisti.

VERS. 31.— Vocem enim quasi, etc. (HIER.) Duo exempla posita sunt, et parturientis et lugentis, ut quidquid mulier patitur, vel in fetu, vel in morte filiorum, Jerusalem patiatur in populis.

VERS. 1.— Circuite vias. (HIER.) Grandis amor justitiae ut non juxta interrogationem Abrahae, et responsionem Dei, quod pro decem viris justis liberet Deus civitatem, jamjamque perituram; sed si unum [Col. 0017B] invenerit, qui faciat judicium, et quaerat fidem.

VERS. 3.— Domine, oculi tui. (ID.) Damnantur opera Judaeorum (in quibus juxta legis caeremonias exsultabant) per fidem Christianorum, per quam gratia salvi facti sumus. Percussisti eos. (GREG.) Omnis divina percussio, etc., usque ad et est unum flagellum quod temporaliter incipit, et aeternis consummatur suppliciis.

Et non doluerunt. Inferuntur supplicia ut corrigantur vitia, sed non emendatur Jerusalem nec per tormenta.

VERS. 4.— Forsitan pauperes sunt. (HIER.) Sicut illud, Mittam filium meum, forsitan ipsum verebuntur (Matth. XXI) . Utitur Deus sermone dubitantis, ut ex ambiguitate sententiae et verborum suspensione [Col. 0017C] liberum hominis monstretur arbitrium.

VERS. 5.— Ecce magis, etc. Juxta tropologiam. Qui magni putantur in Ecclesia, quia solvunt jugum et rumpunt vincula, traduntur in ignominias passionum, ut faciant quae non conveniunt. Vincula. (HIER.) Praeceptorum Dei, non Pharisaeorum, de quibus dicitur: Dirumpamus vincula eorum et projiciamus a nobis jugum ipsorum (Psal. I) .

VERS. 6.— Pardus vigilans. Alexandri impetum significat, qui subditis sibi variis gentibus, quasi variatus pardus contra Medos Persasque arma corripuit. Quia vero non de futuro, sed de praeterito, vel jamjamque de futuris historiam texit, ideo de Romano tacet imperio.

[Col. 0017D] VERS. 7.— Saturavi eos. (HIER.) Audiat hoc qui acceptis divitiis luxuriae serviunt.

VERS. 8.— Equi amatores. (ID.) Equis, cum non vident jumentum, etc., usque ad Assimilatus est jumentis insipientibus et similis factus est illis (Psal. XLVIII) .

VERS. 10.— Et dissipate. (ID.) Audiat Ecclesia quam cito muri, etc., usque ad propter clementiam judicis, non propter meritum peccantium.

VERS. 12.— Negaverunt Dominum, etc. (ID.) Audiat hoc Ecclesia negligens: et providentiam Dei refutans, quod et gladium et famem sustineat, nisi ventura crediderit quae dicuntur.

VERS. 14.— Ecce ego do, etc. (ID.) Ut increduli [Col. 0018A] sermone tuo crementur, etc., usque ad si supra fundamentum Christi aedificaverimus.

VERS. 15.— Ignorabis linguam, etc. (ID.) In Hebraeo: Non intelliges quid loquatur. Est enim malorum solatium, si habeas hostes, quos rogare valeas, qui intelligant preces tuas.

VERS. 17.— Et comedet segetes, etc. Vastitatem terrae describit, interfectionem multorum, abactionem pecorum, subversionem urbium et murorum, quod gladio hostili cuncta capiantur.

VERS. 18.— Verumtamen, etc. (HIER.) Reliquiae scilicet salvae fient, vel eorum qui in Babylonem ducti sunt, vel relicti ad culturam terrae Judaeae; vel eorum qui post persecutionis ardorem, vel fuga, vel confessione fidem Deo servaverunt.

[Col. 0018B] VERS. 19.— Quod si dixeritis. (ID.) Tropologice. Potest hoc super haereticis accipi, etc., usque ad habitate, imo servite his quorum deos colitis.

VERS. 21.— Audi, popule stulte. Proprie ad Judam loquitur et ad domum Jacob. Israel enim multo jam tempore exsulabat in Assyriis. Qui non habes cor. Dat intelligi quod absque praecepto naturaliter debemus intelligere quae recta sunt. Qui habentes, etc. Cui simile: oculos habent, et non videbunt, etc., Similes illis fiant qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis (Psal. CXIII) .

VERS. 25.— Iniquitates vestrae, etc. (HIER.) Si quando mare transcendat terminos, etc., usque ad in quibus operariis vineae unum aeternae praemium promittitur.

[Col. 0018C] VERS. 27.— Sicut decipula. Dum invicem se venantur ad mortem, et aliorum damnis atque dispendiis domos suas complent, secundum illam philosophorum sententiam, Omnis dives, aut iniquus, aut haeres iniqui. Atque utinam haec tantum ab eis fiant qui foris sunt, et non a nobis, et venientium ad nos, non manus contemplentur, sed ora.

VERS. 28.— Incrassati sunt, etc. Cui simile: Incrassatus, impinguatus, dilatatus, dereliquit Deum factorem suum (Deut. XXXII) . Et: Incrassatus est dilectus et recalcitravit (Ibid.) . Et impinguati, etc. In divinis confisi: quasi dicat: Anima, multa bona habes posita in annos plurimos: requiesce, comede et bibe (Luc. XII) .

[Col. 0018D] VERS. 1.— Confortamini, etc. (HIER.) Quia jamjamque ab aquilone Nabuchodonosor venturus est, etc., usque ad inter hos alius vicus est qui lingua Syra et Hebraea Betacaren nominatur in monte positus.

VERS. 2.— Speciosae. Describitur pulchritudo Jerusalem, quae est ipsa Sion ut aliud totam urbem, aliud arcem urbis sonet. Sion enim arx, id est specula, interpretatur et speciosae mulieri comparatur.

VERS. 3.— Pastores. (HIER.) Satis eleganter ponitur hic verbum, etc., usque ad quorum alii manifestant ad polluendum scortum, alii ad urbis excidium.

[Col. 0019A] VERS. 4.— Vae nobis, etc. (HIER.) Illis dicentibus: Surgite et ascendamus, isti respondent: Vae nobis, etc. Et est hic sensus: Si per diem hoc patimur, quid per noctem patiemur?

VERS. 5.— Surgite. Qui dixerunt, consurgite et ascendite, etc., sese illis verbis provocant ad bellum: Surgite et ascendamus in nocte, ut sciant adversarii non temporis esse victoriam, sed virtutum.

VERS. 7.— Sicut frigidam. Sine calore fidei: Ecclesia, spiritu ferventes: mali autem, frigida; unde: Refrigescet charitas multorum (Matth. XIV) . Et illud: Assimilabor descendentibus in lacum (Psal. XXVIII) . Semel sufficiat dixisse lacum, non stagnum sonare, secundum Graecos, sed cisternam, quae Syro et Hebraeo [Col. 0019B] sermone Gab dicitur.

VERS. 8.— Erudire. (HIER.) Per hoc discimus, quod flagellet Deus, etc., usque ad per omnem dolorem et flagellum erudieris, Jerusalem.

VERS. 9.— Usque ad racemum. (ID.) Quasi cum vastata fuerit Jerusalem, etc., usque ad quasi in cartallum vel in torcular.

VERS. 10.— Incircumcisae aures, etc. Notandum quod circumcisio in Scripturis dicitur tribus modis: in praeputio, in corde, in auribus, unde: Qui habet aures audiendi audiat (Matth. XI) .

VERS. 11.— Idcirco furore. (HIER.) Quasi dicat: Venientem iram Dei prospicio, et furore ejus et iracundia plenus sum, et ultra sustinere non possum: [Col. 0019C] nec pro peccatoribus audeo deprecari Deum.

VERS. 12.— Extendam. (HIER.) Septuaginta: Elevabo: utrumque autem percutientis habitus est; unde: Et adhuc manus extenta sive, excelsa (Isa. V) .

VERS. 14.— Et curabant contritionem. (ID.) Quasi dicat: Cum tanta facerent mala, etc., usque ad magis illos supplicio et Dei iracundiae praeparantes.

VERS. 15.— Confusi sunt. (ID.) Expressius hoc legendum est, etc., usque ad quin potius peccatum auxere contemptu.

Nescierunt. Noluerunt; sed nimio contemptu et vitio violenti mali nec intelligere quidem potuerunt. Grandis impietas, non solum non cavere, sed nec intelligere velle peccata, et nullam habere distantiam [Col. 0019D] bonorum malorumque operum.

VERS. 16.— State super vias. Legamus Evangelicam parabolam, in qua negotiator bonus omnes vendidit margaritas, ut unam emat pretiosam: ut scilicet per patriarchas et prophetas veniamus ad eum qui dicit: Ego sum via, veritas et vita (Joan. XIV) , unde, State super vias, etc.

VERS. 17.— Vocem tubae. (HIER.) Vocem tubae, mandata Evangelii vel doctrinam apostolorum: unde, In montem excelsum ascende tu qui evangelizas Sion, exalta sicut tuba vocem tuam, qui annuntias Jerusalem.

VERS. 20.— Ut quid mihi thus. (ID.) Quasi dicat: Frustra mihi ad unguenta conficienda, etc., usque [Col. 0020A] ad cum Scriptura dicat, Redemptio animae viri propriae divitiae ejus (Prov. XIII) .

VERS. 21.— Patres et filii. (ID.) Filii patrum sequuntur blasphemias, quotidie illam imprecationem suscipientes: Sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII) .

VERS. 22.— Ecce populus, etc. Proprie hoc dicitur de Babyloniis, qui venturi sunt contra Jerusalem. Et omnis armaturae ordo describitur, et praeliantium impetus, ut terrore commoti agant poenitentiam et Deum clementissimum placent.

VERS. 23.— Vox ejus quasi, etc. Allegorice. (HIER.) Possumus hoc testimonio abuti, etc., usque ad et quasi vehementissimi maris fluctus, ita opprimunt resistentes.

[Col. 0020B] VERS. 25.— Nolite exire, (ID.) Evangelium quoque docet, etc., usque ad sed firmissime se tueantur munitionibus.

VERS. 27.— Et probabis. (ID.) Quasi dicat: Ut cum probaveris et scieris viam, etc., usque ad qui sicut aspides surdae obturant aures suas, ne audiant vocem incantantium.

Omnes isti. (GREG., Moral., l. XVIII, c. 14) . Principes sunt a Domino recedentes et inobedientes, etc., usque ad qui ab Ecclesiae unitate discordat, proximum non amat.

VERS. 2.— Sta in porta domus Domini, etc., (HIER.) Per quam multitudo populi ad rogandum Dominum ingreditur, etc., usque ad et per occasionem [Col. 0020C] et celebritatem loci audire coguntur verbum Domini.

VERS. 4.— Templum Domini. (ID.) Potest hoc convenire illis virginibus, etc., usque ad in quo fides vera, conversatio sancta et omnium virtutum chorus.

VERS. 8.— Ecce vos confiditis in vobis. (ID.) Frustra eos in templo habere fiduciam haec peccata demonstrant, etc., usque ad et in tantam prorumpunt amentiam, ut liberatos se jactent, quia a cultu Dei recesserunt.

VERS. 11.— Spelunca latronum, etc. (ID.) De hoc loco sumptum puto quod dicitur in Evangelio, etc., usque ad oculi mei contemplati sunt quod vos putatis occultum.

[Col. 0020D] VERS. 12.— Ite ad locum meum in Silo, etc. (ID.) Ubi scilicet fuit primum tabernaculum meum, etc., usque ad Cum venerit Filius hominis putas inveniet fidem super terram (Luc. XVIII) .

VERS. 13.— Ad vos mane consurgens, etc. (ID.) Non quod ei tempus absque diluculo sit, etc., usque ad filii lucis dicuntur et non noctis neque tenebrarum, nec dormientes, qui scilicet mandata Dei conservant.

VERS. 14.— Sicut feci Silo. Abjeci Silo, abjecturus et templum: abjeci decem tribus, abjecturus et duas tribus. Quidquid illi populo minatur, timeamus et nobis, ne similia faciamus.

VERS. 16.— Tu ergo noli, etc. (HIER.) Ne videatur [Col. 0021A] propheta rogans non impetrare quod postulat, praecipit Dominus, etc., usque ad haec impoenitentia, haec blasphemia, vel verbum in Spiritum sanctum remissionem non habet in aeternum.

VERS. 17.— Nonne vides. Ne putemus crudelem Deum: qui nec rogari patiatur, causam reddit quare non audiat, Nonne vides?

VERS. 20.— Conflatur. (HIER.) Quasi dicat: Quod diu facere nolui, vestrorum peccatorum multitudine facere compellor super viros et super jumenta. Cum irascitur Deus, etiam homines, et quae sunt hominis, similem severitatem sentiunt.

VERS. 22.— Quia non sum locutus. (ID.) Manifeste ostendit, quia primum decalogum dederit, etc., usque ad necessaria ergo fuit gratia evangelica, quae [Col. 0021B] eos non merito suo, sed Dei misericordia conservaret.

VERS. 27.— Et loqueris ad eos. (ID.) Ne dubitetis indurare cervices, etc., usque ad nunc saltem loquere eis verbis meis.

VERS. 28.— Haec est gens. Hoc in tempore prophetarum factum est, et in umbra praecessit. In Christo plene completum est, cujus disciplinam noluerunt audire, unde eleganter infertur: Periit fides et ablata est. Quae proprie Christianorum est.

VERS. 29.— Tonde capillum. Apud veteres consuetudo fuit lugentium tondere caesariem, nunc e contra comam dimittere luctus indicium est.

VERS. 31.— Excelsa Tophet. (HIER.) Tophet Hebraice, latitudo Latine, qui locus est, etc., usque ad [Col. 0021C] neque enim si canis aut asinus aut immundum quod tibet animal primum occurrisset domino, offerre debuisset.

VERS. 32.— Ecce dies venient. (ID.) Quando recessit a fidelitate Domini sui, tunc incoepit obsidio. Sed cum rex Aegypti veniret et liberaret Jerusalem, Nabuchodonosor illum fugavit. Postea Nabuzardan obsedit eam, et cepit, et duxit Sedeciam in Antiochiam, et ibi orbatus.

VERS. 34.— Et quiescere faciam. Cum locus idololatriae versus fuerit in sepulcra, ut ubi Deum offenderant, ibi cadavera eorum inhumata jacerent.

VERS. 1.— In tempore illo, etc. (HIER.) Omnia [Col. 0021D] quae prophetalis sermo describit, etc., uque ad aurum et argentum quae in sepulcris more antiquo ponebantur.

VERS. 4.— Et dices. Post tanta mala ad poenitentiam provocat eos qui remanserunt. Sive, priusquam veniant, quae minatus est, hortatur ad conversionem, et poenitentiae locum indicat. Aversus est, sive avertit. Quasi dicat: Conversus potest irae Dei precibus resistere et avertere.

VERS. 5.— Quare ergo, etc. (HIER.) Quanto eos ad poenitentiam provocavi, tanto magis recesserunt, non tam studio peccandi, quam me superandi.

VERS. 6.— Nemo quod bonum, etc. (ID.) Omne g enus hominum pronum est ad malum (Gen. VIII) . In [Col. 0022A] tempore Salvatoris, omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est qui faciat bonum (Psal. XIII) . Unde ipse: Salvum me fac, Domine, quoniam defecit sanctus (Ibid. XI) . Ubi sunt ergo qui dicunt in nostra positum potestate omni peccato carere?

VERS. 7.— Milvus in coelo. (ID.) Quasi dicat: Etiam aves sua norunt tempora, ut sciant quando ad calida festinantes loca rigorem hyemis declinare debeant, et veris principio ad solitas redire regiones.

VERS. 10.— Propterea dabo. (ID.) Receperunt mercedem suam, et qui verbum Domini abjecerunt, ipsi abjecti sunt.

VERS. 11.— Et sanabant contritionem. (ID.) Quasi dicat: Boni medici aliena vulnera verbis sanare cupiebant, etc., usque ad et ignominiam eorum qui decipiunt [Col. 0022B] dicentes, pax, pax, etc.

VERS. 12.— Idcirco cadent. (ID.) Ut quorum dignitas excellebat, etiam ruinae populi misceantur, quia scilicet a minimo usque ad maximum omnes avaritiae student (Jer. VI) .

VERS. 13.— Non est uva, etc. Quasi dicat: Cum tempora praetereant, et aestati succedat autumnus, et hyeme arborum cadant folia: de longe cuncta videbitis nec ex eis cibum capietis.

VERS. 14.— Quare sedemus. Vox populi inducitur respondentis, et vitia sua confitentis, et sese mutuo cohortantis. Convenite et ingrediamur civitatem munitam. Vel unam civitatem Jerusalem: jam enim aliae captae fuerant.

VERS. 16.— A Dan auditus est. Ubi Jordanis fluvius [Col. 0022C] oritur: Nabuchodonosor describitur a Dan veniens per Phoenicem cum exercitu suo.

VERS. 17.— Mittam vobis serpentes. (ID.) Ut insanabiliter percutiant vos, etc., usque ad qui eloquia Domini contemnunt traduntur adversariis potestatibus.

VERS. 18.— Dolor meus. (ID.) Ex persona Domini haec legenda, eversionem Jerusalem plangentis, et ejus miseriam non ferentis.

VERS. 19.— Et ecce vox. Describit fletum et ululatum urbis ingressis hostibus. Hostes venientes de terra longinqua clamant contra civitatem vel cives contra hostes.

VERS. 20.— Transiit messis. Verba populi in Jerusalem longa obsidione conclusi, quia mutata sunt [Col. 0022D] tempora, anni circulus revolutus. Spes autem nostra irrita.

VERS. 21.— Super contritione. Domini responsio, qui in afflictione Jerusalem videtur afflictus.

VERS. 1.— Quis dabit. (HIER.) Rex Jerusalem obsessa civitate ab hostibus, etc., usque ad hoc autem tam ex persona Domini, quam ex persona prophetae intelligi potest.

VERS. 2.— Quis dabit me, etc. Quasi dicat: Melius est habitare in solitudine, quam inter tanta scelera hominum commorari. Unde in Evangelio: Usquequo sustinebo vos? (Matth. XVII.) Et alibi: Oui [Col. 0023A] intelligit sedebit, quoniam tempus pessimum est (Thren. III; Mich. II) .

VERS. 3.— Quia de malo, etc. (HIER.) De malo in malum transeunt peccatores, etc., usque ad et lingua armantium in blasphemiam.

VERS. 4.— Unusquisque, etc. (GREG.) Callidus hostis cum a bonorum cordibus expelli se conspicit, eos qui ab illis valde diliguntur exquirit, et per eorum verba blandiens loquitur, qui plus caeteris amantur, ut dum vis amoris cor perforat, facile persuasionis gladius ad intimae rectitudinis intima irrumpat. A proximo suo. (HIER.) Quia et inimici hominis domestici ejus (Mich. VI) . Fratrum quoque gratia rara. Et tradet pater filium, et filius patrem. Et duo in tres, et tres in duo dividentur (Luc. XII) .

[Col. 0023B] VERS. 5.— Ut inique agerent laboraverunt. (GREG.) Ac si aperte diceretur: Qui amici esse veritatis sine labore potuerunt, ut peccent, laborant: cumque vivere simpliciter renuunt, laboribus exigunt ut moriantur.

VERS. 7.— Et probabo eos. (HIER.) In fornace tribulationis. Vasa figuli probat fornax (Eccli. XXVII) : ut quidquid in nobis adulterinae materiae est, excoquatur. Argentum enim Domini igne examinatum, probatum terrae, purgatum septuplum (Psal. XI) .

VERS. 9.— Nunquid super his (ID.) Saepe versiculum istum repetit, ut malis eorum enumeratis inferat se juste facere quod facit.

VERS. 10.— Super montes. (ID.) Tropologice. Super [Col. 0023C] montes fletus assumitur, etc., usque ad qui possunt in sublime ascendere usque ad simplices, recesserunt a Deo.

VERS. 11.— Et dabo Jesusalem. (ID.) Cum ecclesiastici doctores deficiunt, etc., usque ad et qui dicit, Inhabitabo et inambulabo in eis (Lev. XXVI) .

VERS. 14.— Cordis sui. Non in corde nostro, sed in Domino confidendum est. Pravum est cor hominis, de quo exeunt pravae cogitationes.

VERS. 15.— Idcirco haec dicit Dominus. Potest de vicino tempore prophetari, quo capti sunt a Chaldaeis: et proprie de hoc, quo in omnibus gentibus sunt dispersi et toto orbe divisi.

VERS. 16.— Gladium. (HIER.) Vel materialem vel spiritualem, quo dividuntur, ne in malum consentiant, [Col. 0023D] sed in eo, quod mali sunt, dispereant.

VERS. 17.— Et vocate. Vocate lamentatrices propter futuram captivitatem, etc., usque ad voce modulata populum transfundant in lacrymas.

VERS. 18.— Oculi nostri. Propterea: vel ipse Deus adjungit se compatientis affectui, ut quod populus sustinet, sustinere et sentire ipse dicatur.

VERS. 19.— Quomodo vastati. Dicant hoc in persecutione credentium turbae, quae idcirco vastatae sunt atque confusae, quia dereliquerunt legem Domini, et deseruerunt tabernacula sua.

VERS. 20.— Audite ergo. Superius dixit: vocate lamentatrices, etc. Nunc quasi praesentes alloquitur, in suggillationem sacerdotum, atque doctorum, et [Col. 0024A] virorum omnium: ut illis a doctrina cessantibus, mulieres audiant verbum Domini.

VERS. 21.— Quia ascendit. Quia tanta erit fortitudo, et velocitas hostium, ut non exspectent ostium, sed per fenestras, et tecta conscendant.

VERS. 22.— Loquere: Haec dicit, etc. (HIER.) Verbum Hebraicum quod tribus litteris scribitur, etc., usque ad ut non sit qui sepeliat corruentes.

VERS. 24.— Qui facio misericordiam. (ID.) Etsi quaedam videantur injusta, omnia tamen, etc., usque ad Qui gloriatur, in Domino glorietur (II Cor. X) .

VERS. 25.— Ecce dies venient. (ID.) Multae gentium, et maxime Judaeae et Palaestinae confines, etc., usque ad circumcisio enim non prodest, nisi legem observes.

VERS. 1.— Audite verbum, etc. (HIER.) Proprie adversus eos loquitur, etc., usque ad et ex causis coelestium moderentur terrena.

VERS. 3.— Lignum. (ID.) Quod de idolis diximus, etc., usque ad propria est et eorum qui ignorant Deum.

VERS. 4.— Argento et auro. (ID.) Ut fulgore materiae simplices occupet et decipiat. Hic error usque ad nos pervenit, ut religionem in divitiis arbitremur.

VERS. 5.— Nolite ergo timere. Solent plerique gentium daemones colere ne officiant, et alios exorare, ut proficiant: unde Virgilius, Aeneid. III:

VERS. 6.— Non est similis tui. Non est similis tui [Col. 0024C] Domine, deorum, scilicet qui ab haereticis finguntur.

VERS. 7.— Tuum est enim. (HIER.) Quamvis haeretici juxta sapientiam mundi, etc., usque ad Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo (I Cor. I) .

VERS. 8.— Involutum. (ID.) Aliter non decipit; falsitas involvitur, veritas, etc., usque ad dum coeli sibi colorem ostendunt, et coelestia promittunt.

VERS. 11, 12.— Coelos et terram. Quae cooperatores Christi, qui dii vocantur et domini, per doctrinam ecclesiasticam partim fecerunt.

Qui facit. (ORIG., Homil. in Jer.) Dominus qui facit terram in fortitudine, etc. Tres quodammodo virtutes Dei assumens propheta, etc., usque ad si vero coelestia, thesaurizatorem suum ad propinquam [Col. 0024D] sibi regionem subvehunt.

VERS. 13.— Nebulas. (HIER.) Quae noverunt scilicet quibus pluvias suspendant et quibus impendant: Moyses quasi nubes loquebatur, qui dicebat, Exspectet terra, ut pluviam verba mea (Exod. IX) . Et Isaias: Audi, coelum, et auribus percipe, terra, quia Dominus locutus est (Isa. I) . Ab extremitatibus. Qui vult in vobis primus esse, sit omnium novissimus. Aliter enim nemo fit nubes.

Fulgura in pluvias. (ORIG.) Fertur quod fulgura ex nubium vel imbrium collisione generantur, etc., usque ad Jeremias quoque et Baruch sibi colloquentes rutilantia fulgura mittunt.

Et educit ventum de thesauris. (ID.) Venti qui terras [Col. 0025A] perflant in thesauris Dei non sunt, etc., usque ad inde oritur ut alius sit sapiens, alius fidelis et hujusmodi.

VERS. 14.— Stultus. (HIER.) Stultus comparatione Dei, etc., usque ad omnia enim contraria assumpsit Deus, ut contraria dissolvat.

Falsum est. (ORIG.) Quod ordine suo fingit. Falsum est enim quod conflavit, sicut stultus est omnis homo a scientia, stultum etiam est quod facit.

Non est spiritus. (HIER.) Notandum quod in hoc capite ventus et spiritus uno nomine apud Hebraeos appellantur ruah.

VERS. 15.— Vana sunt. Aut enim rustica sunt, ut lignum, aut pulchro sermone tinnientia, ut argentum; aut de proprio sensu simulata mentiuntur, ut [Col. 0025B] aurum. In tempore visitationis. Ad tempus valet haeresis, ut qui probati sunt manifesti fiant (I Cor. XI) . Cum autem visitatio Dei venerit, et oculus ejus cuncta respexerit, omnia conticescent.

VERS. 17.— Congrega. (HIER.) Praecipitur Jerusalem ut quidquid substantiae foris habet, in urbem munitissimam congreget, et longe obsidioni praeparet alimenta. Non enim Deus, sicut prius, longe post futura minatus, sed statim futura.

VERS. 19.— Vae mihi, etc. (ID.) Conqueritur Jerusalem quod vehementer afflicta sit et plaga insanabili.

VERS. 20.— Tabernaculum. (ID.) Plangit Jerusalem tam facilem factam subversionem suam, etc., usque ad magna pars eorum interfecta atque deleta [Col. 0025C] est.

VERS. 21.— Grex. (ID.) Septuaginta: pecora. Quod juxta historiam stare non potest: in tam longa enim obsidione pecora non durassent.

VERS. 22.— Vox auditionis. (ID.) Haec omnia quae praeteritus et praesens sermo describit, etc., usque ad qui stulte egerunt, et Dominum non quaesierunt.

Draconum. Vel Struthionum. Symmachus, Syrenarum, ut pro hominibus habitent scilicet dracones, et omnia venenata: vel struthiones, quae solitudini familiares in desertis nascuntur et nutriuntur. Aut Syrenes, scilicet quaedam monstra et daemonum phantasmata.

VERS. 23.— Scio, etc. Erubescant, qui aiunt unumquemque suo regi arbitrio. Non est enim hominis [Col. 0025D] via ejus, etc.; unde David: A Domino gressus hominis dirigetur (Psal. XXXVI) .

VERS. 24.— In judicio, et non in furore. (HIER) . Quasi, quae patimur, justa sunt, etc., usque ad gentes autem, quae non cognoverunt te, non judicium, sed indignationem merentur.

VERS. 1.— Verbum. (ORIG., Hom. in Ezech.) Quod scilicet in principio apud Deum, etc., usque ad et discipulis ait: Vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) .

Verbum quod factum est. (HIER.) Non est positum in titulo, quo tempore, etc., usque ad ad viros Juda et Jerusalem sermo dirigitur.

[Col. 0026A] VERS. 2.— Audite, etc., Viros Juda, etc. Alleg. Christianos scilicet, Christus enim de Juda ortus est. De quo vere dicitur: Juda, te laudabunt fratres tui: manus tuae super dorsum inimicorum tuorum (Gen. XLIX.) , etc. Jerusalem. Ecclesiae, quae est civitas regis magni, et visio pacis. Pax enim in ea multiplicatur et cernitur.

VERS. 3.— Maledictus. (ORIG.) Judaei enim maledicti sunt, qui non audierunt testamentum Dei, quando eduxit eos de terra Aegypti. Nos autem qui in Christo credimus, testamento ejus obedimus quod per Moysen traditur: et nobis hoc dicitur ne maledicti simus.

VERS. 4.— Eduxi eos. (HIER., ORIG.) Nos quoque eduxit Deus de Aegypto et fornace ferrea, etc., [Col. 0026B] usque ad in lege obedientia mandatorum, hic similitudo Dei.

Et eritis. Non est Deus omnium, sed eorum tantum quibus se largitur; unde: Ego sum Dominus Deus tuus sanctus Israel (Ezech. XIV) . Et alibi quoque inquit, Ero Deus eorum (Exod. III.) Et, Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac et Deus Jacob. Quod exponens Salvator ait: Deus autem non est mortuorum, sed vivorum (Luc. XXIX) . Mortuus est, scilicet peccator.

VERS. 5.— Lacte et melle. (HIER.) Melle et lacte rerum omnium abundantiam significat, etc., usque ad vel, fiat, Domine, id est, semper maneat quod dedisti.

VERS. 7.— Quia contestans, etc. Usque, ut facerent [Col. 0026C] haec, in Septuaginta non habentur. Quod sequitur: Et non fecerunt, ab ipsis: in fine superioris capituli positum est. Audite verba pacti hujus, etc.

VERS. 9.— Inventa est conjuratio. (ORIG.) Inventa est colligatio in viris Juda, etc. Si peccaverimus, etc., usque ad et efficieris filius Dei in Christo Jesu.

VERS. 11.— Clamabunt. In necessitatibus, et non exaudiam, quia me audire noluerunt. Quod et Saul passus est, etc., usque ad quod nunc dicitur ad Judam et Jerusalem pertinet quibus instat captivitas.

VERS. 13.— Secundum numerum. (ID.) In libro Regum et Paralipomenorum invenimus Judam et Jeremiam multo pejora, etc., usque ad tot in confusionem suam aras haberent, quibus idolis immolarent.

VERS. 14.— Tu ergo. (ID.) Praecipitur prophetae, [Col. 0026D] ne pro eis oret in quos, etc., usque ad ex his discimus, frustra pro aliquo rogari, qui non meretur accipere.

VERS. 15.— Quid est, etc. (ID.) Dicamus hoc principibus ecclesiarum et divitibus, cum aliena rapiant et malitias cordis sui non auferant, putant se Dei mereri clementiam. Nunquid carnes sanctae. At nunc publice offerentium nomina recitantur, et redemptio peccatorum in laudem mutatur: nec evangelicae viduae memoria celebratur, quae plus omnibus in gazophylacium misit.

VERS. 16.— Ad vocem loquelae. (HIER.) Quasi dicat: Exaltatus per superbiam, non humiliter creatorem et dominatorem tuum intellexisti, sed contra [Col. 0027A] Dominum granditer locutus, igne ejus succensus redigeris in nihilum.

VERS. 17.— Et Dominus. Quasi: Olivam uberem, pulchram, fructiferam vocavit te dominus tuus atque plantavit: sed propter vocem loquelae grandis flamma ejus descendit in te.

VERS. 18.— Tu autem. (HIER.) Judaei et nostri judaizantes ad personam Jeremiae hoc referunt, etc., usque ad nisi forte dicant populum cogitasse, et non fecisse? (ORIG.) Tu autem, Domine, etc. Vel notum fac mihi, Domine, et cognoscam (Psal. CXLII) . Juxta Psalmistam, Dominus docet hominem scientiam (Ibid. XCIII) . Unde: Nolite vocari magistri super terram, unus quippe est magister vester qui in coelis est (Matth. XXIII) , qui, scilicet erudit homines, etc., usque ad [Col. 0027B] cum autem venit lignum Jesu Christi, et sermo Salvatoris in eam descendit, dulcoratur.

VERS. 20.— Tibi enim. (HIER.) Quia non merito meo, sed eorum scelere crucifigor. Venit princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam (Joan. XIV) .

VERS. 22.— Propterea haec dicit Dominus. Videtur hoc superiori sententiae contrarium, in qua, etc., usque ad et quod in praesenti in Jeremia completur, hoc in futurum de Domino prophetatur.

VERS. 1.— Justus quidem, etc. (HIER.) Contra omnes inique agentes disputatio est, sicut in illo Psalmista: Quam bonus Israel Deus his qui recti sunt (Psal. LXXII) , etc. Sed praecipue contra haereticos.

[Col. 0027C] VERS. 3.— Et tu, Domine. (ID.) Ac si dicat: Non est scandalum, si impii vel haeretici pro tempore florent, etc., usque ad cum fuerint, scilicet, ecclesiastico jugulati mucrone.

VERS. 5.— Si cum pedibus. Quasi dicat: Si captivitas vicinarum gentium te fatigavit, Moabitarum scilicet, Philisthiim, Ammonitarum, Idumaeorum, qui propter difficultatem locorum non tam pugnae quam latrocinio apti sunt. Quomodo. Id est, quid facies, cum ad captivitatem in Chaldaeam veneris? Chaldaei enim et Persae equis gaudent.

VERS. 6.— Nam et fratres, etc. (HIER.) Potest hoc de Christo intelligi, contra quem fratres clamaverunt: Crucifige eum: Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX) .

[Col. 0027D] VERS. 7.— Reliqui domum. Unde, Relinquetur vobis domus vestra deserta (Luc. XIII) : Et: Surgite, eamus hinc (Joan. XIV) .

VERS. 8.— Haereditas mea, etc. (ORIG.) Non est mirandum si tunc truci belluae comparata sit haereditas, cum usque hodie sint leones in sylva anathematizantes Christum, et blasphemantes et fidelibus insidiantes.

VERS. 9.— Nunquid avis discolor? Septuaginta: Nunquid spelunca hienae haereditas mea mihi? (HIER.) Hiena nocturna bestia mortuorum devorat cadavera, et de sepulcris effodit corpora et cunctis vescitur sordibus, cujus immunditiae Israel comparatur.

[Col. 0028A] VERS. 10.— Pastores multi, etc. (HIER.) Audiant haec, qui principes volunt esse, etc., usque ad qui populum Dei dissipaverunt.

VERS. 11.— Desolatione. (ORIG.) Quoniam Judaei compleverunt mensuram patrum suorum et addiderunt ad prophetarum occisionem, etiam Salvatoris, etc, usque ad Seminamus non in carne, sed in spiritu, ut non metamus corruptionem de carne, sed de spiritu vitam aeternam (I Cor. XVII) .

VERS. 12.— Non est pax, etc. (HIER.) Caro pacem Dei in se recipere non potest. Sapientia enim carnis inimica est Deo, et qui in carne sunt, Deo placere non possunt (Rom. VIII) .

VERS. 13.— Seminaverunt. Hoc quoque ecclesiasticis dicitur, etc., usque ad et: Cui plus committitur, [Col. 0028B] plus ab eo exigitur (Sap. VI) .

A fructibus. Septuaginta. A gloriatione vestra. (HIER.) Vestibus, scilicet, pretiosis, domibus exornatis, possessionibus multis, saeculari sapientia: Qui autem gloriatur, in Domino glorietur (I Cor. I) . Et, in cruce Domini nostri Jesu Christi (Gal. VI) . Et, in infirmitatibus suis ut inhabitet in eo virtus Christi (II Cor. XI) .

VERS. 14.— Vicinos. (HIER.) Ad litteram, Idumaeos, Philistiim, Moab, et Ammon. Allegorice. Haereticos qui Christiani dicuntur, et magis terrae sanctae fiunt affines quam habitatores.

VERS. 1.— Haec dicit Dominus. (HIER.) Vir sanctus [Col. 0028C] lumbare Dei dicitur, qui de limo terrae assumptus est, etc., usque ad multitudine innumerabilium gentium quodammodo absorptus et nihil reputatus.

VERS. 5.— Et abscondi, etc. (ORIG.) Judaei indigni exstiterunt Deo, et projecti sunt ab eo, etc., usque ad si non adhaerens Domino, uno spiritu fuerit in Christo.

VERS. 7.— Et tuh lumbare. (HIER.) In captivitate. Significat autem quod propheta, etc., usque ad ideo aeterna perditione contabescit.

VERS. 12.— Omnis laguncula. (ID.) Haec est ebrietas, qua obliviscimur praeceptorum Dei, et vitiis atque peccatis, etc., usque ad Miser ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII.)

VERS. 14.— Et dispergam. (ID.) Rationabili ira, [Col. 0028D] ut reducam ab errore, doloribus et tormentis, etc., usque ad et omnis populus Jerusalem calice Babyloniae sit inebriandus et captivitate obruendus.

VERS. 16.— Date Domino, etc. (ID.) Ad poenitentiam provocat, antequam ducantur in Babylonem, etc., usque ad et Sophonias: Dies tenebrarum et turbinis (Soph. I) .

VERS. 17.— Quod si hoc non audieris. (ID.) Dicamus Judaeis et nostris Judaizantibus, qui litteram, etc., usque ad plorabit anima prophetae a facie superbiae eorum.

Captus est. A diabolo vel Nabuchodonosor, vel contritus. Aliquando Israel fuit grex Domini. Sed quia indignos se judicaverunt salute, conversus est [Col. 0029A] sermo ad Gentes. Caveat oleaster in bonam olivam contra naturam insertus, ne et ipse conteratur.

VERS. 18.— Dic regi et dominatrici. (HIER.) Verbum Haebraeum Gebira, Aquila et Symmachus Dominatricem et dominam interpretati sunt, etc., usque ad et quod quidam angeli passi sunt pro redemptione daemonum, et post judicium portas inferni claudi et nullum ibi puniri, quod Origenes sentire videtur, quod frivolum est.

VERS. 21.— Tu enim docuisti eos, etc. (ID.) Quando Ezechias ostendit thesaurum nuntio regis Babyloniae. Tu enim, etc. Audiat hoc Ecclesia negligens, quae docet adversarios suos quomodo possint eam spirituali captivitate comprehendere, et pecus ejus bestiali crudelitate lacerare.

[Col. 0029B] VERS. 22.— Propter multitudinem, etc. (ID.) Hinc discimus, quandiu peccata sunt minora, etc., usque ad Isti resurgent in vitam aeternam, et illi in opprobrium et confusionem sempiternam (Dan. XII) .

VERS. 23.— Si mutare potest, etc. (ID.) Hoc testimonio utuntur, qui diversas naturas asserere conantur, etc., usque ad Non igitur glorietur sapiens in sapientia sua, vel fortis in fortitudine sua (Jer. IX) , et hujusmodi, quae in omnibus operatur virtus Christi.

VERS. 26.— Nudavi. (ID.) Rogemus Christum, ut nec in praesenti, nec in futuro revelet posteriora nostra, sed deleat iniquitates nostras, et scelera nostra apparere non sinat.

VERS. 27.— Super colles. Allegorice. In collibus et in agris fornicatur, et nunquam mundatur, qui [Col. 0029C] erecta cervice per superbiam, non humiliatur sub potenti manu Dei, sed confidit in sceleribus suis.

VERS. 1.— Et portae ejus, etc. (HIER.) Sensus, scilicet, per quos animo concipitur disciplina, etc., usque ad et usque in praesentem diem sterilitas pluviarum non solum frugum, sed et bibendi facit inopiam.

VERS. 4.— Agricolae. Quorum unus ait: Dei agricultura estis (I Cor. III) . Et alibi: Dei cooperatores sumus.

VERS. 5.— Nam et cerva, etc. (GREG.) Nam et cerva (vel cervae) in agro peperit (vel pepererunt). Haec sententia de doctoribus genitos filios incaute deserentibus dicitur, etc., usque ad scriptum est, Invicem [Col. 0029D] onera vestra portate, et sic adimplebitis legem Christi (Gal. VI) .

VERS. 6.— Traxerunt ventum. (ID.) Perversi quasi dracones trahunt ventum, cum malitiosa superbia inflantur.

Defecerunt oculi. (HIER.) Claram lucem cernere non valentes, etc., usque ad sunt qui discant, non qui doceant.

VERS. 8.— Exspectatio Israel. (ID.) Dicamus et nos in tempore siccitatis et aquae penuria, Tibi peccavimus, et malum coram te fecimus (Psal. L) , tuum praestolamur adventum, qui salvas Israel, non suo merito, sed tua gratia.

Quasi colonus. (GREG.) Qui enim ut Dominus auditus [Col. 0030A] non est, non possessor agri, sed colonus, etc., usque ad et viatoris praetereuntis, qui negligit ea quae occurrunt in viis.

Et quasi viator. (HIER.) Judaei hunc locum sic exponunt: Quare segregas te, etc., usque ad relicto Israel tendat ad gentes, ut de loco ad locum, de populo ad populum, de templo ad Ecclesiam.

VERS. 10.— Movere pedes suos, etc. (ID.) Notandum in Scripturis sanctis quod semper peccatorum pedes moveantur, etc., usque ad et qui turrim Babylonis aedificaverunt, ab Oriente moverunt pedes suos.

VERS. 11.— Noli orare. (ID.) Stultum est orare pro eo qui peccaverit ad mortem, etc., usque ad qui enim semel gladio et fami et pesti destinatur, [Col. 0030B] nullis precibus eruitur: unde, Noli orare, etc.

VERS. 13.— Prophetae dicunt eis, etc. Audiant haec magistri qui peccantibus et in vitiis permanentibus prospera pollicentur. Multi tales hodie sunt, qui non curant undecunque sit oblatio, consulentes suae avaritiae; ut quidam fecisse dicitur, qui persuadebat ut secreta confiterentur peccata coram Deo ante altare, et ipse ex adverso sedebat: et audiebat, et hanc securitatem dabat. Tantummodo largas eleemosynas facite et sufficit.

VERS. 15.— Haec dicit Dominus. (HIER.) Caveat pseudoprophetae, ne qui decipiendo lactant populum Dei, et ipsi pereant cum deceptis, et jaceant insepulti, et non sit qui operiat ignominiam eorum pulvere poenitentiae.

[Col. 0030C] VERS. 17.— Deducant oculi mei. (ID.) Dupliciter hic locus intelligitur. Quod vel ipse Deus, etc., usque ad virgo contrita, filia percussa, populus deletus.

VERS. 18.— Si egressus, etc. (ID.) Audiant hoc prophetae nostri et sacerdotes, quod nec foris nec intus, etc., usque ad qui prophetabant prospera, et legis mandata aperire debebant, abierunt in terram quam ignorabant. Id est, captivati sunt.

VERS. 19.— Nunquid projiciens, etc. (HIER.) Ut ubi fuerat cultus Dei et tranquillitas, ibi sit seditio et hostilis fremitus. Si quando nostra Sion nosterque Judas abominabilis abjicitur, nequaquam miremur, sed dicamus quod sequitur.

VERS. 20.— Cognovimus, Domine, etc. (ID.) Quasi: Et nos et patres nostri eadem dementia Dei praecepta [Col. 0030D] negleximus, etc., usque ad nondum venerant ad iniquitatis cumulum: quod in Christi morte completum est.

VERS. 21.— Solii gloriae. Templi, vel cujuslibet sancti, in quo, sicut scriptum est, Thronum ejus in terra allisisti. Tunc alliditur atque destruitur, cum ab eo multitudine peccatorum Deus offenditur. Sed quia culpa perditur, Domini clementia sustentatur, quae mutatur severitate sententiae, si irritum faciat Dominus pactum suum quo nobis pollicitus est salutem.

VERS. 22.— Nunquid sunt in sculptilibus, etc. (HIER.) Post multos variosque sermones redit ad titulum prophetiae, etc., usque ad tu solus es qui populum [Col. 0031A] tuum potes instruere, et divisiones gratiarum exspectantibus te.

VERS. 1.— Et dixit Dominus. (GREG., Moral., lib. IX, c. 12.) Omissis tot patribus, soli Moyses et Samuel ad medium deducuntur, etc., usque ad alter ex principatu ejicitur, et ait: Absit a me hoc peccatum, quia cessem orare pro vobis (I Reg. XII) .

VERS. 3.— Et visitabo super eos. (HIER.) Quatuor plagas, quibus populus Judae traditus est, etiam Ezechiel propheta demonstrat, gladium, etc., usque ad ut Creatore neglecto non universa creatura consurgeret in peccatores.

VERS. 4.— Et dabo eos in fervorem, etc. (ID.) Hoc [Col. 0031B] sub Babyloniis ex parte completum est, etc., usque ad si liberi nepotesque similia gesserint ad posteros perveniunt. Iste Manasses nequissimus fuit, Isaiam serta lignea secuit, Amon filium suum per ignem traduxit ad honorem idolorum et Tophet.

VERS. 5.— Quis enim miserebitur tui? Nullus offenso Deo potest rogare pro flagitiis peccantium, quia nec tam clemens potest esse creatura quam Creator, nec tam alienus externis, quam Dominus suis misereri.

VERS. 6.— Retrorsum abiisti, etc. (HIER.) Cum juxta Apostolum posteriora obliviscens ad priora se extendere debuit, Aegyptias carnes desideravit.

VERS. 8.— Multiplicatae sunt mihi. (HIER.) Diversis medicaminibus cupit Deus salvare peccantes, ut [Col. 0031C] qui contempserant blandientem, timeant minantem.

VERS. 9.— Septem. (ID.) Verbum Hebraicum Saba, vel septem, vel juramentum, vel plurimos sonat. Unde, etc., usque ad confusa est in aeternum spirituali gladio perdens populum suum.

VERS. 10.— Vae mihi, mater mea, etc. (ID.) Potest hoc Synecdochicos de Jeremia intelligi, qui non in toto orbe terrarum, etc., usque ad sed et Jeremiam deprehendimus saepe in hoc volumine rogasse pro populo.

VERS. 11.— Si non reliquiae. Responsio Domini ad id quod Jeremias supradixerat: Vae mihi, mater mea, etc. Quasi: Noli considerare praesentia tantum, sed futura. Reliquiae enim tuae in bonum, etc. In praesenti [Col. 0031D] quoque cum te cuperent inimici opprimere, occurri tibi, et protexi te. Si non reliquiae tuae in bonum. De Christo quoque secundum humanitatem possunt haec dici, Si non reliquiae. Possunt haec de Jeremia accipi, qui pessimo tempore, imminenteque captivitate prophetare compulsus est, et dura perpeti a populo non credente.

VERS. 12.— Nunquid foederabitur ferrum ferro. (HIER.) Quasi: Nec doleas quod populus tuus inimicus sit, etc., usque ad qui in tantam pervenit malitiam, ut duriori metallo, id est, aere circumdatus sit.

VERS. 13.— Et thesauros. (ORIG.) Unus thesaurus est Jeremias, alius Isaias, vel Moyses et caeteri. Hos [Col. 0032A] thesauros abstulit Deus Judaeis, et dedit nobis: unde, Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus (Matth. XXI) . Primum credita sunt illis eloquia Dei (I Cor. I) , et postea data nobis. Habent quidem legem et prophetas, sed non intelligunt.

In omnibus peccatis tuis. (HIER.) Id est, propter peccata tua, quae in omnes terminos tuos pervenerunt, etc., usque ad et resurgens Christus non apparuit ultra interfectoribus suis, sed tantum credentibus.

VERS. 14.— Ardebit. Non potest exstingui, quia materiam praebuisti ardoris, ut meus ignis tua quae in te sunt ligna consumat et fenum et stipulam. Non est ergo causa ardoris in Domino, sed in his qui fomenta ministrant incendio.

[Col. 0032B] VERS. 15.— Noli in patientia tua suscipere me. Vox Christi. Quasi: Longanimis fuisti semper huic populo delinquenti, sed quia etiam contra me erexit temeritatem suam, noli jam esse longanimis. Si autem consideres tempora Dominicae passionis et ruinae Jerusalem, videbis, quia omnino patiens fuit. A quintodecimo anno Tiberii Caesaris usque ad subversionem templi numerantur anni quadraginta duo. Quia spatium poenitentiae oportebat dari propter eos qui per apostolos erant credituri.

VERS. 17.— Non sedi, etc. (HIER.) Hebraei arbitrantur haec ex persona Jerusalem dici, quod sola sederit amaritudine repleta, etc., usque ad quae opere monstrabit omnem amaritudinem instar fuisse fluentium aquarum.

[Col. 0032C] A facie manus tuae. (ORIG.) Facies manus Dei est ipsa percussio justi judicii, quae superbientem, etc., usque ad et si peccare non desistimus, aeternis adhuc suppliciis adjicit.

Solus sedebam. (GREG., Moral., lib. IV, c. 35.) Quasi: Dum considero quid jam per judicii experimentum patior a tumultu desideriorum temporalium, trepidus mentis secessum peto, quia adhuc acrius illa, quae minaris, aeterna supplicia formido.

VERS. 19.— Si separaveris, etc. (ID., Moral., lib. XVIII, c. 23.) Vilis quippe est Deo praesens mundus, pretiosa est ei, etc., usque ad qui ab amore praesentis saeculi loquendo quae potest, humanam animam evellit.

Quasi os meum. (HIER.) Consideremus quantam mercedem habeat sermo doctoris, si ab errore [Col. 0032D] quempiam liberare voluerit, et de peccantium numero revocare.

VERS. 1, 2.— Et factum est verbum, etc. (HIER.) Instante captivitate, ne super proprium dolorem, uxoris quoque et liberorum miseriis torquearis. Bene ergo Apostolus jubet, Quia tempus breve est et consummatio imminet, ut qui exores habent, sint quasi non habentes (I Cor. VII) .

VERS. 4.— Mortibus aegrotationum. (ID.) Nota quod longa infirmitate tabescere, ira Dei est: unde Joram filius Josaphat infirmitate consumitur. Et Apostolus ait: Ideo inter vos multi infirmi et imbecilles (I Cor. XI) , etc.

[Col. 0033A] VERS. 5.— Ne ingrediaris domum. (HIER.) Unde: Cum hujusmodi nec cibum sumere (I Cor. V) . Nec debes dicere ei ave. Apostolis quoque interdictum est, etc., usque ad aliud enim est mori communi lege naturae, aliud Dei occubuisse sententia. Jeremias juvenis ad praedicandum missus est a Domino, unde ait, A a a Domine, nescio loqui. Et virgo fuit et castus, et sine liberis, ut expeditius praedicaret.

VERS. 6.— Neque plangentur. (ID.) Modus fuit apud veteres, et usque hodie permanet, etc., usque ad et quotidie deceptorum funera prosternunt in Ecclesia?

VERS. 9.— Ecce ego auferam. Sic quoque peccanti Ecclesiae aufert Deus omne gaudium et omnem laetitiam. De quo dicitur: Gaudete in Domino semper, iterum dico gaudete (Philip. IV) .

[Col. 0033B] VERS. 12.— Sed et vos, etc. (ID.) Ne forte dicerent: Injusta sententia est, patrem comedisse uvam acerbam, et dentes filiorum obstupescere.

VERS. 14.— Ecce dies veniunt, etc. (ID.) Praedicuntur miracula, quae juxta litteram sub Zorobabel et Jesu pontifice partim completa sunt, etc., usque ad reduxit eos in terram suam, id est, ecclesiam quam dedit patribus eorum, id est, apostolis et apostolicis viris.

VERS. 16.— Ecce ego mittam piscatores. Judaei putant piscatorum nomine significari Chaldaeos, et per venatores Romanos, qui de montibus collibusque, et de cavernis petrarum venati sunt infelicem populum.

Cavernis petrarum, etc. (HIER.) Apostolis et apostolicis [Col. 0033C] viris: Petra enim Christus (I Cor. X) , sed et Petro donavit, etc., usque ad et recepisse duplices iniquitates suas.

VERS. 18.— Duplices iniquitates, etc. (ID.) Quia servus sciens et non faciens voluntatem Domini, vapulabit multis (Luc. XII) . Dignum est enim eos qui de gentibus sunt, simplicia peccata recipere, et nos duplicia. Unde: Voluntarie nobis peccantibus non relinquitur hostia pro peccatis (Hebr. VI) .

VERS. 19.— Ad te gentes venient, etc. (ID.) Postquam ejectus est Israel, et a piscatoribus venatoribusque translatus, gentium multitudo consequenter vocatur, et pristinum confitetur errorem.

Ab extremis. Primi terrae sunt sapientes saeculi, nobiles, divites, optimates. Sed extrema, id est, [Col. 0033D] stulta mundi elegit Deus, ut fortia quaeque confundat. Venient gentes, id est, ab his, qui sunt novissimi super terram, fatui et ignobiles et abjecti.

VERS. 20.— Deos. (HIER.) Non solum de corporeis simulacris faciunt sibi homines deos, etc., usque ad et adoraverunt opus manuum suarum, putantes vera esse quae finxerunt.

VERS. 1.— Peccatum Juda scriptum est, etc. (HIER.) Quasi dicat: Gentium peccata deleta sunt, de quibus ad Moysen dicitur, Dimitte me, etc., usque ad Quiescite ab homine cujus spiritus in naribus ejus (Isa. II) .

(ORIG.) Forsitan peccatum Juda, peccatum nostrum, [Col. 0034A] qui credimus in Christum de tribu Juda, etc., usque ad si de Juda proditore volueris intelligere: Peccatum Juda scriptum est, repugnat quod sequitur eorum, etc.

VERS. 3.— Excelsa. (HIER.) Quae Hebraice Ramoth. Et significantur haeretici, qui ponunt in coelum os suum, etc., usque ad et servitus daemonum, qui inimici et ultores.

VERS. 5.— Maledictus homo. (ID.) Maledictus ergo Paulus Samosetanus et Photinus qui quamvis sanctum, etc., usque ad ut fieret utrumque unum, et non adoremus creaturam, sed Creatorem.

VERS. 7.— Benedictus vir, etc. (ID.) Quasi: Judaei maledicti et haeretici, qui non habent spem in Domino, etc., usque ad qui semel pro nobis mortuus [Col. 0034B] est, et ultra non moritur: et dicit, Ego sum vita (Joan. XIV) .

VERS. 8.— Quod ad humorem. (ID.) Quasi diceret: de siccitate Judaica transit ad baptismi gratiam.

VERS. 11.— In dimidio dierum. (ID.) Dies ejus hujus saeculi sunt. Eruit nos Christus de hoc saeculo nequam, et derelinquimus per diem. Novissimum ejus erit insipiens, cum omnia subjecta fuerint Christo. Novissimus inimicus destruetur mors.

VERS. 14.— Sana me, Domine. (ID.) Multi medici curaverunt, etc., usque ad curari et sanari cupit, cujus vera laus et vera medicina.

VERS. 15.— Ecce ipsi dicunt ad me: Ubi est verbum, etc.

[Col. 0034C] VERS. 16.— Ego non sum turbatus te pastorem sequens. (ID.) Quanto plus Christum sequeris, etc., usque ad dies judicii malus his qui tormenta patiuntur.

VERS. 19.— Vade et sta, etc. Quasi diceret: Quia verba tua audire contemnunt, etc., usque ad quasi non audierint, sed audiant velint nolint.

VERS. 21.— Custodite animas. Ne praeceptum sabbati instauratum per Jeremiam discerpamus, totum simul ponimus, simul omnia cognoscamus.

Ut non inferatis onera per portas civitatis hujus in die sabbati. (ID.) Si nostri judaizantes, etc., usque ad sed et patrem suum dicebat Deum.

VERS. 27.— Si autem non audieritis me, ut sanctificetis [Col. 0034D] diem sabbati, et ne portetis onus, et ne inferatis per portas Jerusalem, etc. Quasi dicat: Haec sunt praemia eorum qui sanctificant sabbatum, et nullo pondere gravantur. Si autem, etc.

VERS. 1.— Verbum quod factum est ad Jeremiam a Domino dicens. (HIER.) Per omnes sensus ad judicium, etc., usque ad et ibi audire praecepta Domini.

VERS. 4.— Et dissipatum est, etc. Dissipatum divina providentia, ut nescius artifex errore suo parabolam figuraret.

VERS. 7.— Repente loquar. (ID.) Liberum arbitrium [Col. 0035A] significat, etc., usque ad ut in omnibus excellat gratia largitoris.

VERS. 11.— Ecce ego. (HIER.) Implet parabolam quam et aspectu docuit et sermone.

VERS. 12.— Post cogitationes. (ID.) Ubi est absque gratia Dei, etc., usque ad omnes in circumitu ejus nationes.

VERS. 14.— Nunquid de petra: quasi diceret: Sicut de Libani summitatibus, etc., usque ad populus meus oblitus est mei.

VERS. 16.— Ut fieret terra. (ID.) Hoc plenius post adventum Domini videtur esse completum, quando nullus Judaeorum terram et urbem sanctam ingredi ege permittitur. Sed cum ad planctum venerint, mirantur et deflent vaticinia prophetarum completa.

[Col. 0035B] VERS. 17.— Sicut ventus. (ID.) Usque hodie haec sententia permanet, etc., usque ad tunc omnis Israel salvus fiet.

VERS. 18.— Venit. (ID.) Ista tunc Judaeorum contra Jeremiam vel Christum, etc., usque ad prophetiam omni verborum et sensuum confidentia persequentes.

VERS. 19.— Attende, Domine, ad me, et audi vocem adversariorum meorum. (ID.) In typo Salvatoris, etc., usque ad sanguis ejus super nos et super filios nostros (Matth. XXVII) .

VERS. 23.— Ne propitieris iniquitati eorum, etc. Non est contrarium superiori sententiae, etc., usque ad ne inultum peccatum illis fieret in exemplum.

[Col. 0035C] VERS. 1.— Haec dicit Dominus: Vade et accipe lagunculam. (HIER.) Vult divina Scriptura non solum auribus docere populum, sed etiam oculis. Magis enim mente retinetur quod visu percipitur quam quod auditu.

Lagunculam figuli pro laguncula figuli, etc., usque ad et pro Hierihoh Chiricho.

VERS. 4.— Eo quod. (ID.) Omnis haereticus derelinquit Deum, etc., usque ad et comburunt idolis filios suos quos in haeresi genuerunt.

VERS. 5.— Quae non praecepi. Non praecepi vel cogitavi, etc., usque ad haec de Deo accipienda sunt, sicut alia.

VERS. 6.— Topheth, et vallis filii Ennom, etc. [Col. 0035D] (ID.) Quae sit vallis filii Ennom, etc., usque ad vel historialiter Babylonio vastante.

VERS. 7.— Et dabo cadavera. Quamvis haec in Babylonica captivitate populo acciderint, etc., usque ad ventres suos sepulcra facerent liberorum.

VERS. 11.— Sic conteram populum istum. Sub Aelio Adriano civitas, et nomen perdidit, et statum, ad frangendam superbiam habitatorum. Sanctae autem crucis et resurrectionis vocabula non urbem significant, sed locum.

(ID.) Judaei auream atque gemmatam Jerusalem, etc., usque ad et vero judici cuncta reserventur.

Et in Topheth sepelientur, etc., usque ad quae huic imminet loco, fiat sicut Topheth.

[Col. 0036A] VERS. 13.— Et erunt domus Jerusalem et domus regum. Omnis domus regum Juda sicut locus Topheth. Hoc in Hebraeo non habetur, sed a LXX interseritur.

VERS. 1.— Et audivit Phassur. (HIER.) Hic erat pontifex templi, etc., usque ad sed considerat imperantem.

VERS. 3.— Cumque illuxisset. Notanda prophetae patientia atque prudentia. Missus in carcerem tacet, et silentio vincit injuriam, nec tamen dissimulat quod scit esse venturum, ut saltem Dei pontifex peccare desistat, et Dei clementiam deprecetur.

Non Phassur. Juxta superiorem interpretationem, etc., usque ad huc illucque circumspicias et venientes adversarios reformides.

[Col. 0036B] VERS. 7.— Seduxisti me, Domine. (ID.) Dicit se propheta a Domino deceptum, etc., usque ad persecutiones et angustias sustineat.

Factus sum in derisum. (ID.) Propheta putaverat statim futurum quod Dominus minabatur; et populus aestimabat quod statim non venerat, non esse venturum.

VERS. 12.— Et tu, Domine exercituum, etc. (ID.) Solus Deus est, etc., usque ad ergo in peccatis mortuus.

Videam. Cum sciat justus se Deum habere propugnatorem, in patientia tamen fragilitatis humanae quod novit esse venturum, jam nunc videre desiderat.

Tibi enim. Qui dicis: Mihi vindictam et ego retribuam [Col. 0036C] (Heb. X) , etc. Felix conscientia, cujus causa Domino revelatur: Unde apostolus: Omne quod manifestatur lux est (Ephes. V) .

VERS. 13.— Quia liberavit. (ID.) Pauper spiritu vindictam a Domino consecutus laudat, et se de manu pessimorum erutum gloriatur. Hoc autem non fit merito, sed ejus gratia qui pauperem liberavit, qui non amat divitias superbiae corruentis, sed humilitatem pauperis liberati.

VERS. 14.— Maledicta. In quinto mense, id est Augusto natus est Jeremias, etc., usque ad et vaticinium futurae subversionis templi autument?

VERS. 15.— Maledictus vir, etc. Qui putant animas fuisse in coelestibus, etc., usque ad et, Redimentes [Col. 0036D] tempus, quoniam dies sunt (Ephes. V), etc.

VERS. 1.— Verbum quod, etc. Quando misit. (HIER.) Notandum quod in prophetis, etc., usque ad de quibus dicitur in sequentibus.

Phassur filium, etc. Supra pontifex Phassur sive Phascor qui percussit Jeremiam, patrem habuit Emmer: hic autem Phassur filius est Melchiae, non est enim idem.

VERS. 4.— Ecce ego, etc. Quasi diceret. (ID.) Frustra repugnare vultis, et arma bellica praeparatis, quorum in media urbe usum tantum habebitis, ut armati esse videamini. Non enim habuerunt hostes quos vincerent, sed tantum quos caperent.

[Col. 0037A] VERS. 7.— Dabo Sedeciam. Primum de universa urbe prophetatum est, etc., usque ad nec ullam speret misericordiam, cum foedus perjurio violaverit.

In manu. In manu Nabuchodonosor regis Babylonis et in manu inimicorum ejus.

VERS. 8.— Et ad populum. Nuntiis regis, qui venerant, etc., usque ad dicens: Maledicta dies in qua natus sum.

Ecce ego do coram vobis. Sunt qui hunc locum secundum tropologiam sic exponunt: Melius est se tradere saecularibus disciplinis, maxime philosophicis, quam in Ecclesia illa permanere; in qua fames sit sermonis Dei, et omnis populus haereticorum gladio et doctrinae penuria, et peste haeretica moriatur.

[Col. 0037B] VERS. 12.— Judicate mane. (HIER.) In hoc loco clementia Dei demonstratur, etc., usque ad vitio suo accideret eis, non duritia comminantis.

VERS. 13.— Ecce ego ad te habitatricem. Loquitur contra Jerusalem, quae obsessa est: vel sicut Tyrus mari, ita Babylonio cingitur exercitu, et evadere non potest; vel quasi petra durissima se inexpugnabilem et robustam putat, pro soliditate et magnitudine murorum.

VERS. 14.— In saltu. (ID.) Jerusalem et adjacentem regionem (quae fructiferas arbores bonorum operum non habebat, et ideo incendio digna) quam pulchre vallem campestrem appellat, quasi perviam hostibus; non montem excelsum, qui difficile ascendatur.

VERS. 1.— Haec dicit. (HIER.) Hic sermo Domini factus est, etc., usque ad fugiat Dei sententiam.

VERS. 3.— Facite judicium. Quidquid regiae domui dictum est intelligant, etc., usque ad et in Ecclesia composito incedunt gradu.

VERS. 6.— Si non posuero. (ID.) Comminatur domui regiae, etc., usque ad et eorum qui ministrant Domino.

VERS. 10.— Nolite flere mortuum, etc. (ID.) Mihi proprie dici videtur de Sedecia, etc., usque ad omnia de Sedecia intelligamus.

VERS. 11.— Ad Sellum, etc. (ID.) Josias rex justus tres filios habuit, etc., usque ad ideo quod in eis regnum Juda finitum sit.

[Col. 0037D] VERS. 13.— Vae qui aedificat, etc. (ID.) Joachim filio Josiae, quem substituit Pharao, etc., usque ad narrat mortuum et non sepultum, de quo dicemus in posterioribus.

VERS. 18.— Non plangent eum, etc. (ID.) Quod de Hebraeo posuimus, etc., usque ad tandem latrunculi interfecerunt eum.

VERS. 24.— Vivo ego dicit, etc. (ID.) Supra dixerat domui regis, etc., usque ad intelligere de Domino majestatis.

Quia si fuerit, etc. (ID.) Miserabiliter Grunius, etc., usque ad si voluerit legere legat ut philosophum, non ut ecclesiasticum.

VERS. 28.— Nunquid? (ID.) Cum hoc de Jechonia [Col. 0038A] dicatur, etc., usque ad qui projiciatur de manu Domini et tradatur Babylonio regi?

Vir iste. (ID.) Jechonias interpretatur Domini praeparatio, cui in praesenti loco prima syllaba ie, id est nomen Domini aufertur, et dicitur Chonias, ut subaudiatur perditioni et interitui praeparatus.

VERS. 30.— Scribe. (ID.) Christus de hujus semine natus est, etc., usque ad imo regni simulacrum, penitus fuisse deletum.

Sterilem, etc. Aquilae prima editio, sterilem, secunda, non crescentem. Symmachus vacuum, LXX et Theodotio, abominabilem et abdicatum.

VERS. 1.— Vae pastoribus, etc. (HIER.) Quia omnis [Col. 0038B] spes Judaici regni defecit, transit ad principes Ecclesiae; et synagoga cum suis pastoribus derelicta atque damnata, ad apostolos sermo fit, de quibus dicitur, Super eos suscitabo pastores (Ezech. XXXIV) , etc.

VERS. 5.— Ecce dies veniunt, dicit, etc. (ID.) Abjectis pastoribus synagogae, Scribis, scilicet et Pharisaeis, et apostolis in loco eorum substitutis, inducitur Christus pastor pastorum.

VERS. 7.— Propter hoc, etc. (ID.) Hoc totum caput in LXX non habetur, cujus hic sensus est: Quia non per Moysen populus Dei de Aegypto liberatur, sed per Christum de toto orbe; quod ex toto complebitur, quando ab oriente et occidente et septentrione et meridie venient et recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob, ut postquam intraverit, plenitudo [Col. 0038C] gentium, tunc omnis Israel salvus fiat (Rom. XI) .

VERS. 9.— Quasi homo madidus a vino. Nullius intelligentiae, nullius sapientiae, etc., usque ad Jeremias enim interpretatur excelsus Domini.

A facie Domini, etc. (ID.) Considerato vultu omnipotentis Dei, id est, Patris et vultu Filii, qui est splendor gloriae, et figura substantiae ejus, propheta et anima et corpore perhorrescit, et se nihil esse intelligit, unde: Ut jumentum factus sum apud te.

VERS. 10.— Luxit terra. Quidquid de terra Judaea juxta litteram intelligis, ad congregationem credentium referre poteris. Propter adulteria enim, et mendacia, et perjuria, virtutum et gratiarum sterilitas consequitur.

[Col. 0038D] VERS. 11.— Propheta namque, etc. Quando in Ecclesia Dei et maxime in principibus ejus, inveniuntur mala, scimus esse completum, Propheta namque et sacerdotes polluti sunt.

Afferam super eos mala. Non quod mala sint, etc., usque ad dicitur correctio et cruciatus peccantis.

VERS. 14. Et in prophetis. Quomodo prophetae Samariae, quidquid loquuntur, prophetant in Baal; sic haeretici in Ecclesia, sive extra, ut supplantent populum Israel, qui prius cernebat Deum, loquuntur in daemonibus.

VERS. 15.— A prophetis. (ID.) Utimur enim hoc testimonio, etc., usque ad conantur infamare et ubique blasphemias seminare.

VERS. 18.— Quis enim? Nolite credere falsis prophetis [Col. 0039A] haec dicentibus: unde scire possunt consilia Domini, quis vidit et annuntiavit eis?

VERS. 19.— Ecce turbo. Quasi dicat per contrarium patet prophetas nescire, quod dicunt: pro pace enim et securitate quam promittunt, venit tempestas Babylonia.

VERS. 25.— Audivi quae dixerunt. (HIER.) Sunt multa genera prophetandi, etc., usque ad et corda indomabilia tyrannorum propria conscientia Domini majestatem sentirent.

VERS. 27.— Somnia eorum quae. Sunt hodie somniatores in Ecclesia, qui errores suos Domini prophetias faciunt, crebro dicentes, somniavi: contra quos dicitur, usquequo istud, etc.

VERS. 28.— Quid paleis? Pulchre doctrina haereticorum [Col. 0039B] paleis comparatur, quae medullam non habent, nec refectionem praebent.

VERS. 29.— Nunquid non verba mea? Quod in priori populo prophetae mentiebantur, etc., usque ad minatur ergo Dominus contra hujusmodi magistros se esse venturum.

Quasi ignis. De ecclesiasticis viris scriptum est, quod malleus et securis non sunt audita in domo Domini.

VERS. 30.— Qui furantur. Semper enim mendacium imitatur veritatem, aliter enim non potest decipere.

VERS. 39.— Et derelinquam. Hoc in tempore Babylonicae captivitatis factum esse novimus, etc., usque ad quod proprie mysterium Trinitatis significat.

VERS. 1.— Ostendit. (HIER.) Notandum hanc visionem factam esse tempore Sedeciae postquam Jechonias ductus est in transmigrationem, non in captivitatem, quia ultro se tradidit.

Duo calathi. Duos calathos vel cophinos malarum et bonarum ficorum, etc., usque ad ad bonas ficus et calathum optimum referantur.

Positi ante templum. Non foris etc., usque ad et ficus malas malas valde.

VERS. 2.— Et calathus unus, (ID.) Nos simplices quaerentes historias, etc., usque ad et in Babylonem ductus et ibi mortuus.

[Col. 0039D] VERS. 4.— Et factum est. (ID.) Delirat hoc loco allegoricus interpres, etc., usque ad in terra hac et in valle lacrymarum esse morituros.

VERS. 6.— Et ponam oculos meos. In captivitate posuit oculos suos super illos, etc., usque ad magna pars reversa est in Jerusalem.

VERS. 1.— Verbum. (HIER.) Haec priora sunt praeterita visione, etc., usque ad quod non observat carmen lyricum.

Anno quarto. Quarto anno regis Joachim, etc., usque ad Joachim autem interfectus est undecimo anno regni sui.

VERS. 3.— A tertio decimo anno. A tredecimo [Col. 0040A] anno regni Josiae, etc., usque ad nisi assidue Domini admonitione revocetur.

VERS. 4.— Et misit Dominus ad vos omnes servos. Non per unum prophetam, sed per omnes, populum suum admonuit, et quasi in vigiliis et excubiis constitutus, surrexit diluculo, ut commoneret, et non audierunt; ut quanto crebrior admonitio, tanto contemptus major.

Neque inclinastis. (ID.) Tanta fuit duritia, etc., usque ad quae non supplicium pro scelere irrogat.

VERS. 6.— Post deos, etc. Quasi dicat: Haec cum superioribus monebam, ne diis alienis serviretis, nec me ad iracundiam provocaretis et nolentem ad poenam vestram cogeretis.

VERS. 9.— Et assumam, etc., Nabuchodonosor servum [Col. 0040B] meum. Non sicut prophetae et alii sancti, qui Deo serviunt; sed quia in eversione Jerusalem Domini serviat voluntati.

Et adducam eos, etc. Haec sunt praemia contemptorum et Deum audire nolentium. Quidquid ergo mali super nos adducitur, nostra peccata merentur; et sicut gentes contra Jerusalem adductae sunt, sic hodie contra negligentem Ecclesiam serviunt.

VERS. 10.— Perdamque, etc. Hoc in conciliabulo malignantium comprobatur, ut magistri eorum non doceant verbum Dei, sed sibilent ad instar colubri: in quibus vox gaudii et laetitiae periit ut non audiant illud Apostoli: Gaudete in Domino semper, iterum dico, gaudete (Phil. IV) .

VERS. 11.— Et servient. Sicut Jerusalem, etc., [Col. 0040C] usque ad prophetico sermone describit.

VERS. 12.— Cum impleti. Nota quod non solum contra Babylonem prophetat Jeremias, sed contra omnes gentes quae in exercitu Babylonis fuerunt et contra populum Dei dimicaverunt.

VERS. 15.— Sume calicem vini furoris, etc. (ID) . Propinatio calicis dominici furoris indicium est, etc., usque ad calix propinatur, sed pro poena.

VERS. 18.— Jerusalem et civitatibus Juda, etc., Quasi dicat: Putabam quod solis gentibus propinarem, et ideo huic ministerio me laetus obtuleram, sed inter caeteras gentes, imo ante caeteras, propinavi Jerusalem et civitatibus Juda, etc.

VERS. 19.— Pharaoni regi Aegypti, etc. Post Jerusalem bibit Pharao rex Aegypti, et servi ejus, et principes, [Col. 0040D] et universus populus, et qui non quidem est Aegyptius, sed in ejus regionibus commoratur.

VERS. 20.— Philisthiim et Ascalonis, etc. Generali nomine terram Palaestinorum significat, etc., usque ad Palaestinos autem a Babyloniis captos atque vastatos scribit Isaias.

VERS. 22.— Tyri et universis regibus, etc. Tyrus et Sidon sunt in littore Phoenicis, etc., usque ad lingua Hebraica magna ex parte confinis est.

VERS. 25.— Regibus Elam et cunctis, etc. Quia sequitur, Elam et reges Medorum arbitrantur Zambri esse Persidis regionem: nisi forte quia praecessit Arabia, intelligantur esse reges solitudinis.

Et rex Sesach, etc. Quasi dicat: Omnes in circumitu, [Col. 0041A] etc., usque ad ante Antichristum secundum Danielem destruendum.

VERS. 31.— Judicium Domino. Quia sunt gentium diversa merita, qui non credit jam judicatus est, in eo scilicet quod non credit; sed qui non credunt diversis afficientur suppliciis.

VERS. 32.— Ecce egredietur, etc. Erubescant qui, vim Scripturae sanctae facientes, in bonam partem accipiunt Domini comminationes.

VERS. 34.— Ululate, pastores. (HIER.) Ululatus optimatum gregis, etc., usque ad conticescent bona pacis et auferentur in furore. Domini.

VERS. 1.— In principio regni, etc. (ID.) Haec [Col. 0041B] prophetia superiore prior est, quamvis sub eodem rege. Illa enim facta est in anno quarto, haec in ejusdem regis principio. Non igitur in prophetia historiae ordo texendus cum priora posterius, et posteriora prius dicantur.

VERS. 2.— In atrio domus. Ut etiam exteris civitatibus loquaris. Pulchre autem in atrio stat, et in vestibulo templi, ut qui ad orandum conveniunt sermones ejus audire cogantur.

VERS. 3.— Si forte audiant, etc. (ID.) Quasi dicat: Forsitan audient, etc., usque ad Forsitan verebuntur Filium meum.

VERS. 4.— Si non audieritis. In nostra positum est voluntate, etc., usque ad nec semel et a saeculo, sed semper et sollicito?

[Col. 0041C] VERS. 6.— Dabo domum istam sicut Silo. Sicut exstructo templo in area, etc., usque ad factus pro nobis maledictum.

VERS. 10.— Portae domus. Nova dicitur, quia qui in ea sedebant, et judicio praeerant, sacerdotum et pseudoprophetarum calumniae resistebant.

VERS. 11.— Et locuti sunt. Sedentibus urbis principibus in porta templi, etc., usque ad sed futura bona cogitantes.

VERS. 12.— Et ait. Jeremias illis accusantibus et crimen, etc., usque ad: In veritate enim misit me Dominus ad vos.

VERS. 13.— Nunc ergo bonas. Quasi dicat: Si irascimini, etc., usque ad ut nihil subtrahatur de veritate.

[Col. 0041D] VERS. 16.— Et dixerunt. Principes civitatis, et populus intellexerunt, etc., usque ad quas mutatione sententiae possumus liberare.

VERS. 20.— Fuit quoque. Quaeritur cum Urias eadem, etc., usque ad Christus quoque de manibus persequentium lapsus est.

VERS. 22.— Et misit rex. Quaeritur quomodo Joachim rex, etc., usque ad et hanc prophetiam factam esse cum coepisset regnare.

VERS. 24.— Igitur manus Ahicam. Quamvis Jeremias Domini auxilio liberatus sit, in mercedem tamen deputatur illi, per quem prophetam suum liberavit.

VERS. 1.— In principio regni, etc. (HIERON.) [Col. 0042A] Multi putant hoc sequentis esse principium; sed superiori est jungendum, ut quidquid dictum refertur vel factum, in principio regni Joachim credamus fuisse.

VERS. 2.— Haec dicit Dominus. Praeterita visio in principio regni Joachim: haec autem sub Sedecia, qui extremo regnavit in Jerusalem, sub quo urbs capta est et eversa.

VERS. 5.— Terram et homines. Ordo contrarius, in Genesi prius fiunt animantia, homo postea; hic autem prius hominem nominat, postea quae sunt ei subjecta.

In fortitudine. Christus Dei virtus et Dei sapientia.

Et dedi, etc. Significat quod humano generi omnia per gratiam sunt tributa.

[Col. 0042B] VERS. 6.— In manu Nabuchodonosor. (ID.) Quantae infelicitatis est Israel, cujus comparatione Nabuchodonosor servus Dei appellatur?

Insuper et. Omne genus animalium; cum homine enim omnia traduntur, quae ipsi subjiciuntur; vel feras gentes, ut illi serviant qui servire non noverant.

VERS. 7.— Donec veniat, etc. Ne putetur regnum Nabuchodonosor esse perpetuum, significat ipsum a Medis et a Persis esse capiendum.

VERS. 12.— Et ad Sedeciam. Post universas gentes, transit ad Sedeciam et eadem comminatur, neque enim Judaei privilegium merentur, qui aut similia, aut graviora, aut majora gentibus peccaverunt; et qui audire dedignantur, peste et fame consumuntur.

[Col. 0042C] Nolite audire. In hoc loco allegoricus interpres, etc., usque ad et sedem pristinam non recepturos.

VERS. 14.— Non servietis. Melius est sponte servire, et amicum Deum habere, et gentilem terram colere, quam necessitate captivum servire.

Verba prophetae. Notandum in Scripturis sanctis pseudoprophetas vocari prophetas.

VERS. 16.— Et ad sacerdotes. Post gentes et reges, sacerdotibus loquitur, et populo, qui jam interitum prophetis annuntiaverat, dicens: Et ejiciam vos, etc. Loquitur autem eadem quae supra.

VERS. 17.— Ut vivatis. Nota Dei clementiam, etc., usque ad In quo ostenditur posse retineri Deum precibus sanctorum.

[Col. 0042D] VERS. 18.— Occurrant Domino. (ID.) Occurrant, et quae praedicunt opere completa demonstrent, et tunc veritate vaticinium probabitur.

VERS. 19.— Ad columnas. (ID.) Enumerat vasa quae translata fuerunt in Babylonem, capto Sedecia, civitate incensa, temploque subverso.

VERS. 1.— Et factum est. (HIER.) Nondum Ezechiele vaticinante in Babylone ad eos qui cum Jechonia fuerant translati.

In domo Domini. In qua fiducialiter loquitur, quia prospera populo pollicetur; et mendacia libenter audiuntur, praecipue quae optata promittunt.

[Col. 0043A] VERS. 3.— Omnia vasa, etc. Jeremias dixerat etiam reliqua vasa apportanda, hic affirmat asportata esse reportanda.

VERS. 6.— Amen, sic, etc. Optat fieri, quod ille mentitus, etc., usque ad sub aliorum exemplo veritatem asserit.

VERS. 7.— Verumtamen. Potuit dicere mentiris, etc., usque ad ut qui audiunt exspectent exitum.

VERS. 10.— Et tulit. (HIER.) Consideranda Jeremiae prudentia, etc., usque ad quorum notitia solius Dei est.

VERS. 13.— Ananias. Putative propheta dicitur. Multa enim in Scripturis sanctis dicuntur juxta opinionem illius temporis, quo gesta referuntur, non juxta veritatem rei.

VERS. 14.— Et facies. Cum abiisset Jeremias [Col. 0043B] et silentio devorasset injurias, factus est sermo Domini ad eum non ut suis verbis ad Ananiam mendacio gloriantem loqueretur et diceret: Haec dixit Dominus; quod tamen ille Ananias dixerat, sed mendacium semper veritatem imitatur.

Catenas. Ostendit quod minorem poenam retinens, etc., usque ad in brutorum animalium corpora sunt relegatae.

VERS. 15.— Et dixit. (ID.) Notandum quod Jeremias passus injuriam, nondum facto ad se sermone Domini, silet, postea vero missus a Domino, audacter arguit, mentienti denuntians propinquam mortem.

VERS. 16.— Hoc anno. (ID.) Si quando morimur, de carceribus corporum liberamur, secundum illud [Col. 0043C] quod male interpretantur haeretici: Educ de carcere animam meam; quomodo pro supplicio mors irrogatur?

VERS. 17.— Mense septimo. Forsitan in mense septimo, qui requiem significare solet, ideo mortuum mentiuntur, ut de malis corporis liberetur, juxta illud: Mors viro requies est; nos autem novimus corpora credentium esse templa Dei, si Spiritus sanctus habitet in illis.

VERS. 1.— Et haec. (HIER.) Intendit persuadere ne acquiescant pseudoprophetis, qui eis post breve tempus reditum in Jerusalem promittebant. Sed sciant se in Babylone multo tempore moraturos.

[Col. 0043D] Verba libri. (ID.) Hic libellus Jeremiae, etc., usque ad quae a Domino sibi imperata fuerant populo suaderet.

Ad reliquias seniorum. Primo ad senes, deinde ad sacerdotes, tertio ad prophetas, quarto ad omnem populum Dei sermo dirigitur, secundum ordinem aetatis epistola prophetae mittatur.

VERS. 6.— Accipite uxores, etc. Jeremiae (quia prope est captivitas Jerusalem) imperatur ne accipiat uxorem, nec faciat filios. Si autem, propter angustiam temporis, habentibus usus uxorum tollitur, quanto magis non habentibus ne accipiant imperatur.

VERS. 8.— Non vos seducant. (ID.) Falsos prophetas, [Col. 0044A] etc., usque ad qui idem erat regni Sedeciae.

VERS. 10.— Cum coeperint. Nolite credere pseudoprophetis, qui vicinum reditum pollicentur vobis: prius enim vobis explebuntur septuaginta anni quam redeatis.

Septuaginta anni. Tandiu in saeculi confusione versamur, etc., usque ad et tunc est finis laboris nostri atque patientiae.

VERS. 14.— Et reverti. Ut certius sciatis quod hunc reditum tanquam propinquum sperare non debeatis, sed domos aedificare, pomeria plantare, filios generare, et tempus exspectare promissum.

VERS. 17.— Quasi ficus. Theodotio suarinas, id est, secundas, Symmachus novissimas, quae Hebraice suarim ( ▩ [Hebrew Text] ).

[Col. 0044B] VERS. 19.— De nocte. (ID.) Non cessavi monere, ut vos imitarentur qui in transmigratione securo otio fruimini, donec compleantur promissa Dei.

VERS. 21.— Ad Achab. Aiunt Hebraei hos esse presbyteros, etc., usque ad ut acta poenitentia post verum sabbatum pristinum locum possiderent.

VERS. 24.— Ad Semeiam. Semeias de loco Nehelami, etc., usque ad Discretio vero spirituum spiritualis gratia est.

VERS. 27.— Quare non increpasti. (ID.) Mendacio praevenit veritatem quod ipse merebatur aliis imponit, quia prudentiores sunt filii tenebrarum filiis lucis, et quod timent sibi inferunt aliis.

VERS. 31.— Haec dicit. Semeias vere Nehelamites, etc., usque ad contra quos subditur, Ecce ego visitabo.

VERS. 1.— Hoc verbum. (HIER.) Jeremias reversionem promittebat, etc., usque ad Sed cum Israel et Judas in terram suam revertentur.

VERS. 7.— Vae quia magna. (ID.) Prius tristia nuntiantur, etc., usque ad nec manibus arma, sed lumbos quasi parturientes tenebunt.

VERS. 9.— Et David. Christo, scilicet; quomodo enim primus Adam et secundus scribuntur juxta corporis veritatem sic et David. Christus enim de David secundum carnem.

VERS. 10.— Serve meus. (ID.) Familiariter vocat, sicut Abraham, Isaac, Jacob vocantur servi Dei. Moyses quoque et alii prophetae, et Paulus in principio [Col. 0044D] Epistolarum hoc titulo gloriantur.

VERS. 12.— Plaga. (ID.) Aliter amicus, aliter percutit inimicus; aliter pater, aliter hostis: ille enim ut corrigat, iste percutit ut occidat.

VERS. 16.— Propterea. (ID.) Sub Zorobabel haec facta cognoscimus, etc., usque ad sed plenius atque perfectius in Christo complentur.

VERS. 18.— Ecce ego convertam. (ID.) Quoniam typus praecessit, etc., usque ad plenius atque perfectius in Christo et in apostolis complentur.

VERS. 19.— Ludentium, et multiplicabo eos, etc. Non secundum illud, Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere (Exod. XXXII) ; sed sicut David ludebat ante arcam Domini (I Par. XIII)

VERS. 1.— In tempore. (HIER.) Opere completo, cognoscitur artifex; adepta sanitate, medici industria. Sic eversa Jerusalem, et abjecto priori populo, intelligitur quod repulsio Judaeorum salus sit gentium.

VERS. 3.— Longe Dominus apparuit. Quia offenderat Dominum Israel, etc., usque ad non merito salvatus est.

VERS. 5.— Plantabunt, etc. (ID.) Qui post captivitatem Israel ab alienis possessi sunt, quibus dicitur: Plantate plantaria et vindemiate (Deut. XXVIII) .

VERS. 7.— Reliquias Israel. Quae secundum electionem salvantur.

VERS. 8.— Ecce ego adducam, etc. Per apostolos et apostolicos viros qui sunt custodes, clamantes in [Col. 0045B] monte Samariae, quibus praecipitur: Personate, canite (III Reg. XVIII) , etc.

Claudus. (ID.) Qualibus per Eliam dicitur: Usquequo claudicatis utroque pede? Sed in Christo postea cucurrerunt; et, qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam.

In fletu venient et in, etc. (ID.) Judaei hoc putant esse completum, etc., usque ad haec fuisse completa possunt probare.

VERS. 9.— Et Ephraim. Ephraim, qui est typus gentilis populi, etc., usque ad in Samaria primus regnum obtinuit, etc.

VERS. 11.— De manu potentioris, etc. (ID.) Adversariae potestatis, quae natura fortior: nos autem fide fortiores, si tamen liberamur ab eo qui alligat fortem, [Col. 0045C] et domum ejus diripit.

VERS. 14.— Animam sacerdotum. Qui habent scientiam Dei, de quorum ore interrogant legem, qui credunt in eum qui est sacerdos in aeternum.

Pinguedine, et populus meus bonis meis adimplebitur, ait Dominus, etc. Unde Dominus in valle Gethsemani, id est pinguedinis, comprehensus est.

VERS. 15.— Vox in. (ID.) Quidam Judaeorum hunc locum sic exponunt, etc., usque ad Hebraeos, quod legebant Hebraice, suis sermonibus expressisse.

Rachel plorans. Rachel mater Joseph, etc., usque ad flere dicitur pueros juxta se interfectos.

VERS. 16.— Et revertentur. (ID.) Melius hoc de parvulis intelligimus, etc., usque ad et infantes resurgent in virum perfectum.

[Col. 0045D] VERS. 18.— Eruditus sum. Quasi dicat: Correctio proficit in salutem, et quae ad praesens videtur esse tristitiae, post reddit fructum pacis.

VERS. 19.— Quoniam sustinui. (ID.) Per ignorantiam aetatis dicit se peccasse, ut facilius veniam consequatur, unde: Delicta juventutis meae et ignorantias meas ne memineris. Et in sequentibus, Deus parvulum eum vocavit et deliciis affluentem, propter divitiarum scilicet magnitudinem et terrae fertilitatem (Psal. XXIV) .

VERS. 20.— Si filius honorabilis, etc. Poenitentiam agente Ephraim et dicente: Erudisti me, Domine, et eruditus sum, etc., respondit Dominus, et plene conversum tali sustentat oraculo, Si filius honorabilis, etc.

[Col. 0046A] Idcirco conturbata. Quasi dicat: Avido animo suscepit verba mea, et servavit, sed tamen miserebor ejus; quia et hominum justitia Dei indiget misericordia.

VERS. 21.— Statue tibi, etc. Provocat ad satisfactionem, ut consideret in quantis deliquit, et agens poenitentiam ad pristinam gratiam revertatur, secundum illud, Memento unde excideris, et age poenitentiam, et prima opera fac (Apoc. II) .

Dirige cor tuum. (ID.) Dirigit cor suum in viam rectam, etc., usque ad nec per luxus saeculi declinare consentit.

Revertere, virgo, Israel, revertere ad civitates tuas istas. (ID.) Licet haec quidam juxta historiam, etc., usque ad et desinat vagari per luxus saeculi.

VERS. 23.— Adhuc dicent. (ID.) Christianis, scilicet [Col. 0046B] temporibus, quibus captivitatem populi sui Dominus convertit.

Benedicat tibi. Haec sub Zorobabel ex parte videntur, etc., usque ad juxta Judaeos et nostros judaizantes carnaliter.

VERS. 25.— Quia inebriavi. Mutatio personarum, etc., usque ad respondet populus de captivitate reversus: ideo expergefactus sum, etc.

VERS. 26.— Ideo quasi. Ut imitarer dicentem, etc., usque ad et diem resurrectionis exspectat.

VERS. 27.— Ecce dies veniunt dicit Dominus. Omnes hujuscemodi repromissiones, etc., usque ad sed sit Deus omnia in omnibus.

VERS. 30.— Obstupescent dentes. (ID.) Dentes comedentium non possunt suavitatem sentire, etc., [Col. 0046C] usque ad non austeritate ciborum, sed vitio dentium.

VERS. 31.— Ecce dies. Hoc testimonio Paulus, etc., usque ad et circumcisio et sabbatum spiritualiter complerentur.

VERS. 34.— Et non docebit. Ut non quaerant Judaicos magistros et mandata hominum, sed doceantur a Spiritu sancto, si tamen templum Dei fuerint, et spiritus Dei habitaverit in ipsis, qui spirat ubi vult, et diversas habet gratias: Notitia tamen unius Dei omnium virtutum possessio est.

Omnes enim cognoscent. (HIER.) Quia omnes erunt etc., usque ad non in natura qua in semetipso etiam cum videretur latuit.

VERS. 35.— Qui dat solem. (ID.) Secundum Genesim [Col. 0046D] sol in coelo positus est in lumine diei, luna et stellae in lumine noctis. In psalmo quoque legitur: Dies diei eructat verbum, et nox nocti indicat scientiam, quia invicem sibi dies et noctes succedunt.

VERS. 36.— Si defecerint, etc. Si coeli peribunt, et sic vestimentum veterascent, quomodo semen Israel potest esse perpetuum? Coeli autem peribunt.

VERS. 37.— Si mensurari. Quasi dicat: Quomodo rerum, etc., usque ad nec aliquando cessabit.

VERS. 38.— Ecce dies. Qui mille annorum regnum, etc., usque ad, ibi autem Ananehel per men litteram.

VERS. 39.— Usque ad anguli portam. (ID.) Nulla [Col. 0047A] enim vera justitia, etc., usque ad haec aedificatio manebit in aeternum.

VERS. 1.— Verbum quod, etc. (HIER.) Non solum verba, sedet opera prophetarum, sunt nobis in exempla virtutum. Poterat Jeremias nuntiare prospera et frui regis amicitia, sed maluit Deo obedire, qui potest et animam et corpus perdere in gehennam.

VERS. 2.— In atrio carceris. (ID.) Notanda ex parte regis clementia, qui non in carcere, sed in vestibulo prophetarum recludi jusserat, in libera scilicet custodia, ne posset effugere; quasi non omnis Jerusalem clausa munitionibus fuerit communis carcer.

VERS. 3.— Clauserat enim eum. Jam vicina captivitate, [Col. 0047B] jam peste et fame consumpta civitate, et tamen perstat Sedecias in sententia.

Quare vaticinaris. Gravior est terror ante increpationem verborum, quam poenarum sustinere cruciatum, et videre quem timeas.

VERS. 5.— Visitem eum. Temperavit sententiam, ut ad bonam et malam partem possit referri, visitatio enim et consolationem, et supplicium significat.

VERS. 7.— Ecce Hanameel, filius. Helchias et Sellum, etc., usque ad voluminis hujus monstrat exordium.

Eme tibi agrum. Ager iste sacerdotalis, cujus emptio atque possessio Jeremiae defertur, est in Anathot in terra Benjamin. Quorum primum obedientiam, secundum filium dextrae sonat; et convenienter appetit ejus emptionem, in quo obedientia et virtus Domini [Col. 0047C] versabatur.

VERS. 8.— In terra Benjamin. (ID.) Hoc est de suburbanis, etc., usque ad Audiant qui falsa adhibitis testibus vendicare conantur.

VERS. 13.— Et praecepi Baruch. (ID.) Baruch, qui interpretatur benedictus, etc., usque ad hoc legere cupientibus exhibeat apertum volumen.

VERS. 14.— In vase fictili, etc. Ne foris positi paterent rapinae, etc., usque ad commoventur tamen Dei sermone.

VERS. 15.— Adhuc possidebuntur domus et agri. Hoc est quod Jeremias supra dixit se intellexisse verbum Dei, et idcirco emisse agrum.

VERS. 18.— Qui facis misericordiam. Grandis [Col. 0047D] misericordia Creatoris, etc., usque ad diu dilata poena reddatur.

Fortissime, magne, etc. (ID.) Haec nomina potentiam Creatoris indicant, sed proprie nomen Dei. Pater est, unde: Pater, manifestavi nomen tuum hominibus (Joan. XXVII) .

VERS. 19.— Magnus consilio, etc. Nemo ergo secretis Dei se inferat, et de illius judiciis judicare praesumat.

Ut reddas unicuique. Significat quod interdum, etc., usque ad tandem Rubri maris fluctibus obrutus est.

VERS. 20.— Qui posuisti signa. De generali transit ad speciale, et quod proprie praestiterit Israel, brevi sermone percurrit.

Et portenta, etc. Quibus afflicta est usque ad diem [Col. 0048A] hanc, etc., usque ad Et notandum quod Israel ab omnibus separat.

VERS. 21.— Et eduxisti populum tuum. Pulchre dixit populum tuum: eo enim tempore quo eductus est, Domini imperio serviebat.

VERS. 23.— Et ingressi sunt. (ID.) Nihil medium inter possessionem et inobedientiam: ubertas enim securitatem, securitas negligentiam, negligentia contemptum parit.

Et non obedierunt. Id est, Frustra ergo promiserunt, dicentes: Quaecunque praeceperit Dominus faciemus; non enim in responsione, sed in opere praemium est.

VERS. 24.— Ecce munitiones exstructae. Decimus annus Sedeciae erat, et civitas obsessa, ut supra dictum [Col. 0048B] est, et Jeremias in atrio carceris. Unde subditur: Ecce munitiones.

Ne capiatur. Quasi dicat: Non habent quos vincant, sed quos capiant, jam fame et peste consumptos.

Et quaecunque locutus es. Ex creaturis praedicat Creatorem, etc., usque ad Haec autem universa praemittit, ut inferat quasi in reprehensionem divinae sententiae: Et tu dicis mihi, Domine Deus, eme agrum.

VERS. 25.— Et tu dicis. Non reprehendit, sed interrogat, etc., usque ad et agrum emat quem non possideat.

VERS. 27.— Ecce ego Dominus. Non omnium gentium vel populi Israel tantum, etc., usque ad quia alia propter se, alia in usum hominum sunt facta.

VERS. 28.— Ecce ego tradam civitatem. Quia mihi est curae omnia regere, universa disponere, singulis [Col. 0048C] reddere juxta vias suas.

Civitatem istam. Primum vallata exercitu Chaldaeorum, absente Nabuchodonosor, capta est; et Sedecias in Rablatha regi traditus est.

VERS. 29.— Et venient Chaldaei. Aquila melius, ingredientur: non enim absentes erant, ut venirent qui obsiderent civitatem; verbum autem Hebraeum et venient, et ingredientur sonat.

Et domos in quarum domatibus. Quomodo periturus scribitur mundus, juxta illud: Coelum et terra transibunt, eo quod in maligno positus sit, sic et domus ipsa, et loca, in quibus flagitia facta sunt, irae Dei subjacebunt.

VERS. 30.— Jugiter facientes malum. Sine fine, [Col. 0048D] etc., usque ad in conspectu tuo.

VERS. 33.— Et verterunt ad me terga. Unde alibi: Vertunt contra me scapulam recedentem (Zach. VII) . Qui enim precatur, inclinata cervice in terra pronus funditur; qui vero tergum vertit, gestu corporis indicat, se negligere comminantem.

Cum docerem eos. Fugatis tenebris erroris et idolorum cultura, illuminare eos cupiebam, et docere quae recta sunt.

VERS. 34.— Et posuerunt idola sua, etc. Non solum tunc Judas posuit idolum in templo Dei, sed usque hodie in Ecclesia, vel in corde credentium ponitur idolum, quando novum dogma constituitur et in abscondito adoratur.

[Col. 0049A] VERS. 35.— Et aedificaverunt, etc. Proprie tribus Juda et Benjamin in phano Baalis et Moloc daemonum simulacra venerabantur; vitulos aureos in Dan et in Bethel decem tribubus, quod tam exsecrabile est, ut Dominus nunquam se cogitasse testetur.

In valle filii Ennon. (HIER.) Quae Siloe fontibus subjacet et amoenitate sua populum ad luxuriam provocavit, quam sequitur cultus idolorum.

VERS. 37.— Ecce ego congregabo. Multi putant hoc in tempore Zorobabel, etc., usque ad et electio reliquiarum salvatur.

Et reducam eos ad locum istum, et habitare. Sicut sperantibus auxilium, etc., usque ad et desperatio atque humilitas Dei mereatur auxilium.

VERS. 38.— Erunt mihi in populum, et ego, etc. [Col. 0049B] Tristibus laeta subjungit, et captivis reditum promittit; sed primum ostendit causam offensae et justi furoris; et quanto major culpa, tanto in peccatores amplior clementia.

VERS. 39.— Et dabo eis. (CASS.) Manifeste prodit initium nobis, etc., usque ad et per hoc vel remunerationem, vel supplicia promeriri.

VERS. 40.— Et timorem meum dabo in corde eorum. (ID.) Sic liberum donat arbitrium, ut timor qui tribuitur ex gratia sit largitoris.

VERS. 41.— In toto corde meo, et in tota anima mea. Si verba sunt Salvatoris, etc., usque ad sicut illud: festivitates vestras odi (Amos. V) , etc.

Quia haec dicit Dominus, etc. Haec juxta litteram, etc., usque ad Sed spiritualiter in Christo et apostolis [Col. 0049C] plenius completa sunt.

VERS. 1.— Et factum est. Praedicit quod sicut peccatoribus vindicta, etc., usque ad donec a Romanis per totum orbem dispersi sint.

VERS. 3.— Clama ad me, et ego exaudiam eum. Ostendit quod per orationes prophetarum et sanctorum, qui fuerunt in plebe, Dominus placatus sit et revelaverit eis reversionem in terram suam, quae adhuc occulta latebat.

Nunc autem dicitur: Clama ad me, et exaudiam te. Quia imminentem captivitatem Dominus avertere noluit, ut primum solverent poenam peccati sui; postea vero reversionem non negavit, quam modo [Col. 0049D] promittit.

VERS. 10.— Adhuc audietur in loco isto, etc. Ne desperent Judaei propter minas et captivitates futuras, restaurationis bona promittit, ut locus, qui desertus fuerat propter scelera habitatorum, propter correctionem et emendationem habitetur.

VERS. 12.— Accubantium gregum. Greges Ecclesiae, scilicet de gentibus congregatae, etc., usque ad multi sunt qui ad fidem Christi et ovium suarum numerum pertinent.

VERS. 14.— Ad domum Israel: De quibus Isaias: erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, etc.

VERS. 17.— Haec dicit Dominus. Supra dixerat [Col. 0050A] de creatione solis et lunae et stellarum, etc., usque ad Christi regnum et sacerdotium in aeternum manebit.

VERS. 1.— Verbum quod factum, etc. (RAB.) Licet rex nequissimus, etc., usque ad finem capitis.

VERS. 1.— Verbum quod factum est. (RAB.) Cum propheta in proximo capite de Sedecias, etc., usque ad finem capitis.

VERS. 3.— Si forte audiente domo Juda, etc. Immensa clementia, etc., usque ad ut per misericordiam Dei veniam consequantur.

VERS. 4.— Vocavit ergo. Prompta obedientia prophetae [Col. 0050B] concordat, etc., usque ad qui soluti et liberi verbum Dei proximis expendere negligunt?

VERS. 9.— Praedicaverunt jejunium in conspectu Domini, etc. Ut qui per luxum peccaverunt, etc., usque ad quae deliquerunt in maximis.

VERS. 16.— Igitur cum audissent, etc. Etiam auditoribus necessaria est, etc., usque ad verba Dei audire poterant aure corporis, sed non cordis.

VERS. 18.— Ex ore suo loquebatur, etc. Significat quod apostoli et prophetae nullam necessitatem tractandi vel penuriam loquendi patiebantur; sed prompte et facile omnia proferebant.

VERS. 23.— Et projecit in ignem. Stupenda indurati cordis nequitia, etc., usque ad ne crederent et poeniterent.

[Col. 0050C] VERS. 26.— Abscondit autem, etc. Contra quem frustra nititur humana praesumptio. Custodit enim Dominus omnes diligentes se, et omnes peccatores disperdet.

VERS. 30.— Propterea, etc. Digna ultio, etc., usque ad aestu solis et gelu noctis ureretur.

VERS. 1.— Et regnavit rex Sedecias, etc. Quod Sedecias post Joachim, etc., usque ad sed omnes iniqui fuerunt et idololatrae, et ideo perierunt.

VERS. 3.— Ora pro. Nequaquam pro se orare postulavit, quia divinis mandatis obtemperare noluit: Qui enim avertit aurem suam ne audiat legem, oratio ejus erit exsecrabilis.

VERS. 4.— Igitur exercitus. Quomodo Chaldaei [Col. 0050D] solverunt, etc., usque ad Jeremias vero contraria et vera prophetavit.

VERS. 5.— Et dicit rex Sedecias, etc. Pater Sedeciam sine puro affectu, etc., usque ad Postea vero flagellatum tradidit eum Judaeis, ut crucifigeretur.

VERS. 7.— Audivit autem Abdemelech. Sicut illi principes, qui prophetam miserunt, etc., usque ad quanto nos districtius reos tenemus.

VERS. 17.— Si profectus exieris, etc. Propheta, praevidens civitatem esse tradendam in manus Chaldaeorum, consilium dedit regi ut se traderet in manus regis Babylonis, ut sic furibundum ejus animum mitigaret, [Col. 0051A] et leviorem sententiam susciperet; sed mens indurata corrigi non poterat.

VERS. 22.— Ecce. Significat quod fluxa cogitatio, etc., usque ad et animam igne comburet inexstinguibili.

VERS. 17.— Et liberabo te. Qui sperant in Domino non confundentur (Sap. XIX) . Confundentur omnes iniqua agentes (Psal. XXIV) . Ecce principes qui animam Jeremiae quaerebant, captivantur. Eunuchus qui eum liberaverat perfecta potitus est libertate. Sic quoque liberatis sanctis praedicatoribus, persecutores aeterna ultione punientur.

VERS. 1.— Sermo qui factus est, etc. Quaeritur [Col. 0051B] quomodo hic sermo Domini, etc., usque ad juxta sermonem Domini liberatus est.

VERS. 2.— Tollens ergo. Descripta vastatione urbis, et interitu, et captivitate populi, et perfidia regis, sequitur quid de Jeremia factum sit, et de reliquiis populi, quas propheta monuit ex verbo Domini sedere in terra sua, et servire regi Babylonis, ipsi vero maluerunt ire in Aegyptum, ubi eos postea Nabuchodonosor trucidavit, et ipsam Aegyptum vastavit.

VERS. 3.— Et factus est vobis. Ex hoc etiam loco manifestum est Deum, etc., usque ad Dei vero sententiam justam praedicabant.

VERS. 8.— Decem viri reperti sunt inter eos, etc., habemus thesaurum. Thesaurus enim in agro, etc., usque ad Per calcaneum enim, qui finis est corporis, terminus significatur actionis.

VERS. 16.— Tulit ergo Johanan filius Careae et omnes principes bellatorum qui erant cum eo, etc. Hanc fugam reliquiarum et transitum contra verbum Domini in Aegyptum quem Jeremias longa narratione hic retexuit, longe ante Isaias praedixit, centum scilicet quinquaginta annis, qui fuerunt inter Isaiam et Jeremiam, dicens: Vae filii desertores, dicit Dominus, ut faceritis consilium, et non ex me (Isai. XXX) , etc.

( Textus sacer sine expositione. )

[Col. 0051D] VERS. 15.— Responderunt autem Jeremiae, etc. Stulta responsio. Confitentur eum loqui in nomine Domini, et non acquiescunt, sed sequuntur pravitatis suae consilium. Mystice. Omnes haeretici in Aegypto hujus mundi. Id est, in tenebris erroris constituti, sacrificia non Deo vero, sed daemonibus offerunt, cum figmenta et prava dogmata ad decipiendos homines et fidem subvertendam scribunt. Ideo venient super eos mala, et erunt in desolationem et in stuporem.

VERS. 26.— Vivit Dominus, etc. Contradicit propheta ex sermone Domini ne nomen ejus vocetur ore Judaeorum in terra Aegypti, quoniam qui contra Dei praeceptum illuc pertransierant, protectionem [Col. 0052A] Domini ibidem habere non debebant. Mystice autem non vocatur nomen Domini ore haereticorum in terra Aegypti: quia nec sermo eorum nec oratio, dum in errore sunt, accepta est Deo. Non enim est pulchra laus in ore peccatoris (Eccl. XV) . Qui ergo in errore perseveraverint, peribunt gladio districti judicii. Qui autem, relicto errore, de Aegypto in terram Juda redierint poenitentes: et deinceps catholicam fidem tenentes salvabuntur.

VERS. 1.— Verbum quod locutus est Jeremias, etc. Rudis adhuc in tolerantia passionum quas exsperturus erat Baruch, expavit captivitatis calamitatem quae tempore Joachim filii Josiae regis Juda imminebat, unde conqueritur dolorem additum dolori suo, [Col. 0052B] cui responsum est a Domino quia superflue quaerat sibi pacem, cum totus populus laboret sub fasce tribulationum. Significat autem eos qui in pressura tribulationum vel persecutionum, quibus in praesenti Ecclesia gravatur, pusillanimitate titubant, quaerentes consolationem, quae in futuro promittitur. Unde: Vos autem contristabimini, sed tristitia vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI) .

VERS. 1.— Quod factum est verbum, etc. (RAB.) Hactenus propheta mistim de Juda et Israel, de Chaldaeis et Aegyptiis pro convenientia narrationis egit, etc., usque ad anno Joachim filii Josiae quando Pharao Nechao rex Aegypti in Charchamis cum [Col. 0052C] Nabuchodonosor pugnavit, et superatus est.

VERS. 9.— Ascendite equos. (ID.) Haeretici et schismatici ex diversis provinciis orti, frustra disponunt contra civitatem Dei bella, etc., usque ad cum traduntur in manus ejus qui solium suum posuit ad Aquilonem, ut mittat eos in stagnum ignis et sulphuris.

VERS. 11.— Ascende in Galaad. (HIER.) Mons est ad quem septima die venit Jacob, de Charram fugiens: est autem ad tergum Phoenicis et Arabiae collibus Libani copulatus, extenditurque per desertum usque ad trans Jordanem ubi habitavit Seon rex Amorrhaeorum. Cecidit autem in sortem filiorum Ruben et Gad, et dimidiae tribus Manasse.

Tolle resinam. (RAB.) Graeci, ῥητίνην vocant; ῥέω [Col. 0052D] enim dicitur de eo quod manat, etc., usque ad quia non accipient ab eis sanitatem, sed confusionem.

VERS. 12.— Audierunt gentes. (ID.) Quia frustrato solatio idolorum, etc., usque ad non victoriam veritatis accipiunt, sed errore captivi pariter in foveam perditionis cadunt.

VERS. 14.— Annuntiate Aegypto. Quasi dicat: Vos qui audistis vaticinium meum, nuntiate Pharaoni quia prope est tempus et tumultus belli.

VERS. 18.— Quoniam sicut Thabor. Hoc est ex comparatione locorum frugiferorum, quasi in mari submersorum, grandem Aegyptiorum potestis intelligere ruinam. (HIER.) Thabor terminus est Zabulon, mons in medio Galilaeae campo, mira rotunditate [Col. 0053A] sublimis: distans a Diocaesaraea decem millibus contra orientalem plagam. Qui confinium quoque inter tribus Issachar et Nephthalim fuit Carmelus, ubi Nabal Carmelus fuit et nunc villa est Carmela nomine, decimo lapide oppidi Chebron, vergens ad orientalem plagam ubi Romanorum praesidium est.

(RAB.) Mystice autem, quia Thabor, etc., usque ad in hujus saeculi mare demersi, et in damnatione perpetua.

VERS. 20.— Vitula. Quia Aegyptia plebs in deliciis nutrita, indomita, lasciva, jugum disciplinae recusavit.

VERS. 21.— Mercenarii. (RAB.) Principes Aegyptiorum non pastores, sed mercenarios vocat, etc., usque ad Mercenarius autem, et qui non est pastor, cum videt lupum venientem, dimittit oves, et fugit [Col. 0053B] (Joan. X) .

VERS. 26.— Et post haec, etc. (ID.) Licet videatur intimare regnum Aegyptiorum non irreparabiliter a Nabuchodonosor esse destructum, etc., usque ad: Percutiet Dominus Aegyptum plaga et sanabit eam (Isa. XIX) , etc.

VERS. 27.— Et tu noli timere, etc. Haec promissio non bene convenit Judaeis: qui toto orbe dispersi, etc., usque ad: Quia ex parte caecitas contigit in Israel, et cum plenitudo gentium subintraverit, tunc omnis Israel salvus fiet (Rom. XI) .

VERS. 1.— Quod factum est verbum, etc. Jeremias sicut Isaias et Ezechiel vicinis nationibus plagas [Col. 0053C] venturas praedicit, quia populum Dei infestabant, et in illius adversitate gaudebant. Palaestinis ergo, sicut ante Aegyptiis, praenuntiat captivitatem venturam.

VERS. 4.— Et dissipabitur. Ostendit Tyrum et Sidonem ad Palaestinos attinere, licet Tyrus in sortem Nephthalim ceciderit, et Sidon terminus Chananaeorum in sortem Aser: sed non eam possedit, quia hostes expellere non valuit. Reliquias insulae Cappadociae. In qua habitabant Cappadoces pristinis cultoribus interfectis. Haec est terminus Chananaeorum juxta Aegyptum, ceciditque in sortem Judae: sed eam non obtinuit, quia Enachim, id est, gigantes allophylorum fortissime restiterunt: et est usque hodie insignis civitas Palaestinae, quamvis de ea prophetatum sit Gaza futura est in tumulum sempiternum: [Col. 0053D] sed ubi prius fuit vix ulla remanent vestigia, in alio enim loco aedificata est.

VERS. 5.— Venit, etc. (RAB.) Haereticis et schismaticis et omnibus Ecclesiae hostibus plagam venturam significat, etc., usque ad Per libidinem enim carnalium mentes exurit: sed novissimo praecipitabitur.

VERS. 7.— Quomodo quiescet, etc. Quasi dicat: Non potest gladius quiescere, nisi Domino jubente cujus vindictam exercet, vel: Quasi ex persona afflictorum ad gladium Domini locutus erat, sed hic respondet in persona sua.

VERS 1.— Ad Moab haec dicit Dominus, etc. (RAB.) Sicut est circumcisio carnalis et spiritualis: sic Moab carnalis et spiritualis. Moab interpretatur, etc., usque ad Est autem Moab provincia Arabum, Nabo civitas nobilis, in qua erat Chamos idolum, quod et Beelphegor.

VERS. 6.— Salvate animas vestras. Qui volunt salvare animam suam fugiant versuram doctrinam philosophorum et haereticorum, ubi certus est interitus: et per humilitatem confessionis agant poenitentiam erroris in deserto districtae abstinentiae maneantque in simplicitate et veritate catholicae doctrinae.

VERS. 9.— Date florem, etc. Qui inventione humana et in saeculari scientia florere videbatur, in [Col. 0054B] desertum et in solitudinem redigetur. Quia vero displicet Deo omnis hypocrisis, ut sequens sententia ostendit:

VERS. 10.— Maledictus qui facit, etc. Necesse est enim ut non solum intueamur quod agimus, sed etiam qua discretione agimus.

Maledictus. (RAB.) Desidia per torporem nascitur, fraus per privatam dilectionem, etc., usque ad saepe desidia interveniente deficiunt, et frigescente amore tabefiunt.

Et maledictus. Potest haec maledictio omnibus convenire qui fluxum saeculi sequuntur, et corpora sua castigare et servituti subjicere negligunt, secundum illud: Qui autem sunt Christi carnem suam crucifixerunt (Galat. V) , etc. Quia sine sanguinis effusione non [Col. 0054C] fit remissio peccatorum. Caro enim et sanguis regnum Dei non possidebunt (II Cor. XV) . Maledictus ergo qui prohibet gladium, id est, verbum Dei a sanguine: quo scilicet animatur materia peccatorum; fundendum est quidquid in membris nostris carnale et terrenum inolevit et resecandum gladium verbi Dei.

(GREG.) Gladium a sanguine prohibere, est praedicationis verbum a carnalis vitae interfectione retinere, de quo dicitur: Gladius meus devorabit carnes (Isa. I) . Hinc Paulus ait, Contestor hodie quia mundus sum a sanguine omnium. Non enim subterfugi, quominus annuntiarem omne consilium Dei vobis (Act. X) .

VERS. 11.— Fertilis. Ostenditur Moab ex abundantia in odium et elationem venisse, et populum Dei [Col. 0054D] afflictum despexisse, quia nihil afflictionis vel captivitatis patiebatur.

VERS. 12.— Mittam ei, etc. (RAB.) Quicunque in humana philosophia confidunt despicientes Ecclesiae fidem et doctrinam simplicem, etc., usque ad tunc ibunt cum diabolo et angelis ejus in ignem aeternum. Justi autem in vitam aeternam.

VERS. 17.— Consolamini. Ironice vel ad poenitentiam provocat, ut per satisfactionem congruam evadant miseriam. Mystice. Sapientes hujus mundi et haeretici, quos Moab significat, si stultitiam non correxerint ad fidem catholicam conversi, veniet illis ruina et vastatio omnibus urbibus eorum, id est, diversis [Col. 0055A] sectis. Quae enim longe vel prope a veritate distant, lucente Evangelio subvertentur.

VERS. 25.— Abscissum. (HIER.) Sicut contra Babylonem et Philisthiim vaticinatus est, etc., usque ad quidquid ad terrenam scientiam pertinet et putatur robustum, subvertitur, ut nihil probetur quod fortissimum putabatur.

VERS. 29.— Audivimus. Quia in priori commate errantes ad poenitentiam provocabat, et ad Christum converti monebat; ut in ejus fide perpetuo manerent; nunc incorrigibiles plurimos et obstinatos agnoscens, ex persona eorum, qui de Moab salvati sunt, et experimento suo ejus superbiam didicerunt, ait: Audivimus superbiam Moab, etc. Et Moab superbiae arguit, quia plus effertur quam possit, vel poscat ejus [Col. 0055B] fortitudo.

VERS. 31.— Ideo super Moab ejulabo. Potentiam pristinae felicitatis et plagam repentinae subversionis ostendit. Moab universam clamabo. Quae interpretatur fortitudo eorum, et significat fortissima haereticorum dogmata dialectice constructa, in quibus videbatur esse fortitudo erroris.

VERS. 32.— Plorabo tibi, vinea Sabama. Tempestatem hujus saeculi. Videtur enim significare aliquos de Moab ad Dominum converti velle. Sabama enim conversio aliqua interpretatur. Vinea Sabama, etc. Attollens altitudinem, quia superbia turrim ad coelum conatur erigere.

VERS. 34.— A Segor usque ad Oronaim. Segor urbs quae Mortuo mari imminet, ubi terminus Moabitarum. [Col. 0055C] Indicat ergo, quia usque ad extremos fines provinciae ululatus personabit. De quo Isaias: Vectes ejus usque Segor vitulam consternantem (Isa. XV) , id est, perfectae aetatis. Sicut enim in hominibus tricesimus annus, ita in pecudibus et jumentis annus tertius robustissimus est. Aquae quoque Nemrim. Isaias: Aquae enim Nemrim desertae erunt (Isa. XV) , etc. Et quae hic minus dicuntur, in Isaia plene exponuntur. Est enim Nimrim oppidum super mare Mortuum.

VERS. 35.— Et auferam de Moab. Intereunte secta humanae sapientiae, cessavit pompa et clamor verborum, ut philosophi nec haeretici de Ecclesia egressi aliquid inveniant in doctrina sua quod humanae vitae utile sit.

VERS. 37.— Omne enim caput calvitium. (RAB.) [Col. 0055D] Apud antiquos barbae capitisque rasura luctus indicium fuit, etc., usque ad hinc Isaias: In cunctis capitibus ejus calvitium, omnis barba radetur (Isa. XV) .

VERS. 38.— Quoniam contrivi Moab. Omnis doctrina philosophorum et haereticorum, quia fragilis est et inutilis, a veritate conteritur et dissipatur.

VERS. 41.— Et erit cor fortium Moab. Bene cor Moab cordi mulieris parturientis comparat; quia de magna luxuria ad magnam pervenitur tristitiam.

VERS. 45.— In umbra Hesebon steterunt. Quia in ejus munitione sperabat sibi solatium, sed frustra: quia ignis vindictae verticem tumultus filiorum Moab justo judice retribuente oppressit.

VERS. 46.— Vae tibi, Moab. Quia nec munitio urbium, [Col. 0056A] nec virtus idolorum valuit te defendere: sic erit perpetuum vae his qui confidunt in sapientia humana, et serviunt erroribus diversis.

VERS. 47.— Et convertam captivitatem Moab. Videtur tempus gratiae significare, in quo quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit (Joel. II) .

VERS. 1.— Ad filios. Post Moab ad filios Ammon verba vertuntur, et increpantur, quod ausi sunt terram Israel invadere, unde et eis ultio digna praenuntiatur, et Israel possessores suos praedicitur possessurus.

VERS. 2.— Filiae Rabbath. Metropolis Moabitarum, quae nunc Ariopolis dicitur, composito nomine ex Hebraeo et Graeco, quod ἄρκος, id est, Martis civitas vocetur.

[Col. 0056B] VERS. 6.— Et post haec. Quia post conversionem haereticorum ad fidem rectam, captivitas peccati dissolvetur, recipientur in communionem Ecclesiae, unde exierant. Et captivos. Possumus per filios Ammon, qui de Loth in spelunca, et in ebrietate, et incestu generati sunt haereticos accipere, secundum illud, Ex nobis exierunt, sed ex nobis non erant (Joan. II) .

VERS. 7.— Ad Idumaeam. (RAB.) Tropologice Idumaea terrena et carnea delectatio, quae consurgit adversus spiritum, ut non faciamus ea quae sunt spiritus, et animam, etc., usque ad Cum enim spiritui caro subjecta fuerit, Idumaea transibit in Judaeam, et caro serviet rationi.

VERS. 9. Si fures. Haeretici qui furantur sufficientiam sibi, et quotidie aliquos de Ecclesia rapiunt, [Col. 0056C] ingredientes vineam Domini, quam de Aegypto transtulit, cupiunt universa populari, ut vix racemum in ea relinquant. Sed Dominus e contra omnia secreta eorum, et patriarcharum Esau (qui primas scilicet haereses invenerunt) viros ecclesiasticos et doctores profert in medium. Et prima illius victoria est patefacere quae tegebantur.

(HIER) . Contra Judaeos factus est sermo, qui Christianis invident, etc., usque ad ut mortificantes membra nostra (fornicationem, scilicet immunditiam, et hujusmodi) aeternam in Christo victoriam consequamur.

VERS. 14.— Audivi. Haec sententia in Abdia pene eisdem verbis continetur, et multa hujus capituli.

[Col. 0056D] VERS. 15.— Ecce enim. (RAB.) Quasi dicat: O Edom, qui minor es inter omnes in circuitu nationes, etc., usque ad inde te detraherem, et ad terram reducerem caeterarum gentium.

Parvulum dedi te in gentibus. O haeretice, licet magnus tibi videaris, et contemnas parvitatem Ecclesiae, parvus tamen es et contemptibilis.

VERS. 16.— Cum exaltaveris, etc. (RAB.) Quia haeretici altitudinem et similitudinem aquilarum pollicentur sibi, quae ad cadaver Dominicum congregantur, etc., usque ad Quod autem contra haereticos et carnem dictum est, contra Judaeos quoque intelligi potest.

VERS. 19.— Ecce quasi leo. (ID.) Sicut Dominus castigavit superbiam Judaeorum, quos per Jordanem, [Col. 0057A] etc., usque ad sed leo saevissimus in tartarum eos perpetuo cruciandos detrudet.

VERS. 21.— A voce ruinae, etc. Veniente vastatore, strepitus ruinae eorum longe lateque resonabit, terrorem incutiens vicinis provinciis.

VERS. 23.— Confusa est. (RAB.) Post Philisthaeos, Moabitas, Ammonitas quoque et Idumaeos, ad Damascum, id est, Arabiam, etc., usque ad cum enim captus est populus Judaeorum, Damascus, cui imperabat Aretha, similiter capta est.

VERS. 24.— Dissoluta. Damascus interpretatur poculum sanguinis, aut sanguinem bibens, aut sanguis cilicii; quae omnia ethnicis conveniunt, etc., usque ad Quomodo enim acervus lapidum de dispersis lapidibus cumulatur: sic de omnibus nationibus [Col. 0057B] acervus credentium congregatur in ruina Judaeorum cadentium dum gentes surgunt.

VERS. 28.— Ad Cedar. Hi Agareni sunt, sed usurpato nomine Saraceni vocantur, et habitant per solitudinem totam, de quibus poeta dicit: Lateque vagantes Agi.

(RAB) . Mystice. Cedar, quod interpretatur tenebrae, et Asor, etc., usque ad qui se simulant filios Orientis, cum sint tenebrarum filii.

VERS. 29.— Tabernacula. Haec omnia Saracenorum proprie gentem significant, qui in tentoriis manent, et ubi nox coegerit sedes habent, et armenta multa, et pecora, camelorumque greges; sed non habent ostia, nec vectes, non enim versantur in urbibus, sed in solitudine. Hi omnes a Babyloniis [Col. 0057C] sunt deleti.

VERS. 35.— Ecce ego confringam, etc. (RAB.) Elam regio Persidis, unde Elamitae. Praedicit enim propheta, etc., usque ad Elamitae quoque despicientes vel tentantes interpretantur, et significant persecutores Ecclesiae.

VERS. 1.— Verbum. Expleto vaticinio contra Aegyptum, Palaestinos, Moab, filios Ammon, Damascum quoque et Cedar, contra Babylonem et Chaldaeos sermo dirigitur; ut quos ante latenter arguit, nunc palam scelera eorum manifestando, vastationem et desolationem subsequi aperte pronuntiet, Isaias quoque et Ezechiel similia contra Babylonios [Col. 0057D] et Chaldaeos prophetaverunt.

VERS. 2.— Confusa sunt. Similia dicit Isaias: Ecce ego suscitabo super eos Medos, qui argentum non quaerant, neque aurum velint (Isa. XIII) .

VERS. 4.— Venient filii Israel. (RAB.) Haec promissio reversionem populi Dei de captivitate significat, etc., usque ad ut jungantur illi foedere sempiterno.

VERS. 6.— Grex perditus. Hac sententia notantur reges Israelitarum, qui errare fecerunt populum et declinare ad idololatriam: quorum fuit primus Jeroboam filius Nabath, qui fecit adorari vitulos aureos: deinde caeteri praevaricatores legis.

VERS. 8.— Recedite, etc. Secundum historiam [Col. 0058A] monet Israelitas, qui captivandi erant in Babylonem, ut non stabilem possessionem arbitrentur se ibi habituros, sed spem revertendi haberent, et cum captivitas laxaretur, fugerent inde: quia venturum erat ut a Medis et Persis vastaretur.

(ORIG.) Quomodo corpus nostrum in aliquo terrae loco consistit, sic anima, secundum statum suum in aliquo terrae loco nuncupative est. Corpus nostrum, etc., usque ad sic in Aegypto, alius est in Taphnis, alius est in Memphis, alius in Sienni, alius in Bubastis habitat.

VERS. 12.— Confusa est mater vestra nimis, etc. Isaias dicit similia, Et erit Babylon illa gloriosa, in regnis inclyta, in superbia Chaldaeorum, subvertetur sicut Dominus subvertit Sodomam et Gomorrham [Col. 0058B] (Isa. XIII) . Ecce novissima erit, etc. In fine mundi, vel in morte cujusque, omnis gloria et superbia Chaldaeorum, et confusio mundi recedet a nobis, et ita omnia subvertentur, sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorrham, nec ultra voluptatis vel mundi futurus est status.

VERS. 15.— Sicut fecit, facite ei. Id est, sicut illa per Nabuchodonosor gentes circumquaque vastavit, ita ei retributionem reddite.

VERS. 16.— A facie gladii columbae. Columba stulta dicitur, quia nutrit pullos alienos; ita Nabuchodonosor alios opprimendo et fovendo. Etiam Nabuchodonosor columbam vocat, non pro simplicitate, sed pro stultitia superbiae.

VERS. 17.— Leones ejecerunt, etc. Teglathphalasar [Col. 0058C] qui partem magnam Judaeorum in Assyrios transtulit, et Sennacherib qui decem tribus in montes Medorum traduxit, hi leones appellantur.

VERS. 18.— Ecce ego visitabo. (RAB.) Visitat Dominus regem Babylonis, id est, confusionis, sicut visitavit regem Assur, qui interpretatur, etc, usque ad sed novus populus in nova civitate in perpetuum exsultabit.

VERS. 21.— Super terram dominantium. Praedicatoribus Christi praecipitur, ut regnum diaboli studeant evertere: et opera ejus maligna et consilia pessima, ut interficiant omnes peccatores terrae, et disperdant de civitate Domini omnes operantes iniquitatem.

[Col. 0058D] VERS. 23.— Quomodo confractus, etc. (ORIG.) Malleus universae terrae diabolus est. Sed est qui non curat de malleo universae terrae, vir scilicet, stans super muros Adamantinos, etc., usque ad legi enim Dei non subjicitur, neque enim potest, et inventa est Babylon, et comprehensa: quia Domino restitit.

VERS. 25-27.— Aperuit Dominus thesaurum, etc. (ID.) Alia editio: Aperite apothecas ejus, etc., ut ait Apostolus (Rom. VI) : Pertulit in multa patientia vasa irae praeparata in perditionem super vasa misericordiae, etc. Alii ergo vasa misericordiae, alii vasa irae, etc., usque ad qui asserit sidera non esse causas eorum quae fiunt super terram, praecipue eorum [Col. 0059A] quae Christianis accidunt: praeceptum Domini exsequitur.

VERS. 28.— Vox fugientium. (ORIG.) Utinam haec esset nostra vox, o catechumeni, fugientium de Babylone, et fugientium, etc., usque ad interfice omnes peccatores terrae, qui in te sunt, et omnes Babylonios, ut possis mundatus in Jerusalem transgredi civitatem Dei.

VERS. 31.— Ecce ego ad te. (RAB.) Mystice praenuntiat Antichristo, qui extolletur super omne id quod dicitur Deus, etc., usque ad quia non timuerunt calumniam et captivitatem populo Dei inferre.

VERS. 37.— Et erunt quasi mulieres. (ID.) Imbelles quasi mulieres, per Medos et Persas destruxit eos, etc., usque ad quia synagoga eorum terra sculptilium [Col. 0059B] est, et in portentis, id est falsis figmentis gloriantur.

VERS. 44.— Ecce quasi leo. (ID.) Videtur significare quod Nabuchodonosor, postquam regnum Judaeorum, etc., usque ad et ut demonstret non Cyri potentia, sed Domini judicio factum esse, subditur: Quis enim similis mei?

VERS. 5.— Quoniam non fuit, etc. Quia Dominus misit eos in vindictam populi sui, quem non corripiendo castigavit, sed saeviendo contrivit: unde, Vae Assur, virga furoris mei (Isa. X) .

VERS. 6.— Fugite de medio, etc. Post plagas Babylonis, ad Judaeos historice, ad fideles mystice exhortationem [Col. 0059C] convertit, ut fugiant de medio Babylonis, id est mundanae confusionis.

(ORIG.) Non gradatim scilicet, non pedetentim, sed velociter exite, quicunque confusam habetis animam, etc., usque ad Similiter, quando sunt minora peccata, ministris utitur Deus: quando vero graviora, tunc ad retributionem ipse festinat.

VERS. 7.— Calix aureus, etc. Non est semper calix aureus Babylonis vel in manu Domini; cum enim ad vindictam venerit et in manu Domini posita fuerit, efficietur terra quae facta est in Job. Nec jugiter in manu Domini continetur; sed tunc tantum cum restituet ei Dominus quod meretur.

(ORIG.) Calix aureus. Nabuchodonosor volens decipere homines per calicem Babylonis, non miscuit [Col. 0059D] in vase fictili, etc., usque ad saepe vidi aureum calicem in pulchro sermonis ornatu, et dogmatum venena considerans, deprehendi calicem Babylonis.

Inebrians, etc. (ID.) Vide omnes homines ebrios; inebriamur ira et tristitia: inebriamur, etc., usque ad ab eo omnes inebriamur quandiu terra sumus.

De vino. (ID.) Sicut in his, qui vinum corporale bibunt supra mensuram, videmus ebrii corporis motum, etc., usque ad biberunt gentes, ideo commotae sunt.

VERS. 8.— Subito cecidit. Significat consummationem mundi subito futuram, quae non per partes sed repente fiet, sicut Jericho corruens cito vel subito periit. Si autem veneris ad adventum Christi, et [Col. 0060A] videris magnum ejus opus, quomodo subvertit omnia dogmata gentium, ut credentes de erroris jugo eximeret, videbis quia in passione ejus Babylon subito corruit et contrita est; videat quisque Babylonem in pectore suo corruisse. In cujus enim corde non cecidit, Christus ei nondum advenit: Babylon ruit, aedificatur Jerusalem civitas sancta Dei.

Ululate. (HIER.) Quia nulla anima apud Deum insanabilis, consilium dat eis qui possunt, etc., usque ad sed quia noluit curari, satisfaciunt boni medici et dicunt:

VERS. 9.— Curavimus. (ORIG.) Vide ne quando angelis praecipiat Deus languenti animae tuae medicamina conficere, etc., usque ad profert Deus judicium suum ad humiliandum quod exaltatum est.

[Col. 0060B] VERS. 16.— Qui levat nubes, id est praedicatores et prophetas, qui nos a calore futuri judicii defendunt imbre eloquii sui, cum futura depromunt. Fulgura. Praedicatores prophetarum fulgura sunt, cum inimicos percutiunt: pluviae, cum devotos a peccatis abluunt, et imbrem salutis infundunt: unde spirituales germinent fructus, et in maturam messem coalescant. Et producit ventos de thesauris. Venti sunt apostoli, quorum praedicatio percurrit mundum tanquam ventus celerrimus: de quibus alibi dicitur: Sagittas suas ardentibus effecit (Psal. VII) . Ipsis enim ventis pennae propter discursus celeritatem tribuuntur; unde: Volavit super pennas ventorum (Ibid. XI) .

VERS. 17.— Stultus factus est. Bene post subversionem Babylonis reprehendit fabricatores idolorum, [Col. 0060C] quia per stultitiam humanae mentis facta sunt opera vana et risu digna: quia nec spiritus in eis, nec vox, nec ulla efficacia: unde nec se, nec cultores suos in die visitationis liberare possunt.

Confusus est. (RAB.) Demonstrata subversione Babylonis, redit propheta ad auctorem tanti judicii: quia non est potestas nisi a Deo, qui dominatur in regno hominum, et cui voluerit dabit illud.

VERS. 25.— Ecce ego, etc. Mons pestifer, Nabuchodonosor, et regnum Chaldaeorum; vel diabolus, qui alibi mons caliginosus, propter tenebras erroris, dicitur. Et dabo te. Ad hunc montem pertinent Judaei, haeretici, blasphemi, et omnes impii, qui perdurant in malitia, nec convertuntur ut fiant lapides vivi in aedificio Dei.

[Col. 0060D] VERS. 30.— Cessaverunt, etc. Veniente Cyro et Dario cessavit robur Babylonis et principum ejus.

VERS. 33.— Filia Babylonis, etc. Fuit plebs Babylonis, quando per potentiam regni et divitiarum abundantiam triturabat et conterebat gentes: sed tempus messionis ejus venit cum cogitur recipere quod gessit, de qua ex persona Judaicae plebis consequenter dicitur: Comedit me et devoravit me Nabuchodonosor, rex Babylonis.

Et desertum faciam mare, etc. (RAB.) Mystice mare hujus saeculi significat turbulentiam, quod Dominus desertum ponit. Faciet enim cessare luxum ejus, et dissipabuntur iniqui, qui confusioni errorum vitiorumque deserviebant.

[Col. 0061A] VERS. 41.— Quomodo capta est Sesach. (RAB.) Sesach, byssus sacci, vel manus sacci interpretatur: sicut Babylon confusio, etc., usque ad ut egrediantur de societate eorum, ne cum illis pereant.

VERS. 45.— Egredimini de medio ejus. (ID.) Qui vult animam suam salvam facere, etc., usque ad sed in meditatione legis ejus et exercitio virtutum strenui.

VERS. 52.— Propterea, etc. (ID.) Enumerat plagas Babylonis superventuras et optimatibus ejus, ducibus et magistratibus, et omni populo, etc., usque ad Exite de illa, populus meus, ne participes sitis delictorum ejus, et de plagis ejus non accipiatis (Apoc. XVIII) , etc.

VERS. 64.— Sic submergetur Babylon. Nam secundum [Col. 0061B] historiam Babylon in Euphraten mersa est, quamvis in solitudinem redacta. Sed spiritualis Babylonis aeternum interitum praedicit, quae in profundum inferni cum principe diabolo demergetur. Unde Joannes: Sustulit unus angelus fortis lapidem quasi molarem magnum, et misit in mare, dicens: Hoc impetu mittetur Babylon (Apoc. XVIII) .

VERS. 1.— Filius viginti. Historia quae captum refert Sedeciam, et Jerusalem a Chaldaeis vastatam, in libro Regum plene tota continetur.

VERS. 4.— Factum est autem. Novenarius minor denario imperfectionem legis significat, etc., usque ad tenebris peccatorum vallati fugiunt, et videntes lupum venientem oves dimittunt.

[Col. 0061C] VERS. 7.— Per viam portae. Latenter arguit inertiam doctorum, qui inter muros duorum Testamentorum constituti, non bellum gerere, sed effugere quaerunt, et deliciis magis affluere (quas hortus signat) quam scuto fidei hostibus resistere.

VERS. 8.— Persecutus est, etc. (RAB.) In libro Regum ita legitur: Fugit Sedecias per viam, etc. Malignis spiritibus populum circumdantibus, rector non fugit, etc., usque ad Apprehensum ergo regem duxerunt ad regem Babylonis in Reblatha, etc.

VERS. 11.— Et adduxit eum rex, etc. Quia anima in confusione peccatorum vincta compedibus vitiorum, per malignos spiritus ducitur in domum carceris usque ad diem mortis, et in angustia mentis [Col. 0061D] includitur, ut mortis sententiam exspectet.

VERS. 12.— In mense autem quinto, etc. Congruit ordo temporis cum ratione vindictae: Mense quinto vastatur civitas, quae Pentateuchum despexit, decima die mensis, quia decalogo legis contraria fecit, blandiens sibi de securitate pro sanctorum locorum habitatione; unde supra: Nolite confidere, etc.

(GREG.) Dum Scriptura Sedeciae captivitatem narrat, [Col. 0062A] ordinem captivitatis internae denuntiat, etc., usque ad Quandoque enim et lumen totius rationis clauditur, quia pravo usu et iniquitatis suae multitudine gravatur.

Venit Nabuzardan, etc. (RAB.) Justo judicio Dei venit Nabuzardan, princeps exercitus regis Babylonis, super Jerusalem, et succendit, etc., usque ad omnem domum comburit igni, id est, cujusque conscientiam flamma illiciti amoris.

De pauperibus, etc. (ID.) Eos, qui utiles verbo et exemplo esse poterant, etc., usque ad sed spinae et tribuli vitiorum.

VERS. 20.— Columnas quoque, etc. Per diversa vasa, diversa officia in Ecclesia significantur, quae maligni spiritus de servitio Dei auferunt, et in usum [Col. 0062B] suum convertunt.

VERS. 21.— De columnis, etc. (RAB.) Quod facturam columnarum describit cum capitellis, et retiaculis atque malis granatis, ostendit, etc., usque ad legat opus nostrum super librum Regum, ubi quid de his sancti Patres senserint, explanatum est.

VERS. 24.— Et tulit magister, etc. Etiam fortes in Ecclesia diabolus decipit et captivat; unde: Escae ejus electae (Habac. I) , etc.

VERS. 25.— De civitate tulit, etc. Continentes, scilicet, oleum gratiae et misericordiae (sicut fatuae virgines) in pectore suo non habentes, qui frustra super viros bellatores constituuntur, cum arrogantiam vitare non praemeditantur.

VERS. 26.— Septem viros, etc. Septiformi Spiritu, [Col. 0062C] scilicet, sanctificatos. Sed quia gratiam perdiderunt, septem spiritibus nequioribus traditi, non regis coelestis mandata intuuntur, sed regis inferni voluntati obsequuntur. Et scribam, etc. Quem liber Regum Sophar, qui interpretatur dissipans vel dividens, et significat eos qui rudes in Ecclesia, quos ad militiam Christi nutrire debuerant, pravis exemplis dissipant, et a coetu fidelium per errorem sequestrant.

Et sexaginta viros, etc. Stultos, scilicet, cooperatores, qui merito vulgi nomine appellantur, qui utilitatem divini consilii discernere et implere neglexerunt.

VERS. 27.— Et percussit eos rex Babylonis, etc. Hoc ambit rex Babylonis, ut quos ab Ecclesia evellit, perducat ad interfectionem perpetuae mortis.

[Col. 0062D] VERS. 28.— Iste est populus, etc. (RAB.) Tertio vastavit Nabuchodonosor Judaeam. Primo, cum Joachim, etc., usque ad et retrudit in carcerem inferni, ubi gemunt in perpetuum damnati.

VERS. 31.— Et factum est. (ID.) Significat admirandam Dei potentiam per bonos et malos aeque sua, etc., usque ad correctum misericorditer respexit, et de poenis liberans quieti restituit et honori.

Matthaeus cum primo praedicasset Evangelium in Judaea, volens transire ad gentes, primus Evangelium scripsit Hebraice: quod fratribus a quibus ibat, ad memoriam reliquit. Sicut enim necesse fuit ad confirmationem fidei Evangelium praedicare, sic et contra haereticos scribi. Cum autem plures Evangelium scripserint, quatuor tantum habent auctoritatis [Col. 0063B] testimonium: quia per quatuor mundi partes fidem nuntiant Trinitatis, et sunt quasi quatuor rotae in quadriga Domini, quae vehit eum per praedicationem Evangelii, et genus humanum quadrifida [Col. 0064A] morte peremptum eorum erat praedicatione vivificandum: unde et aliorum evangelia deciderunt, nec recepta sunt: quia nolebant praefinitum numerum cessari propter virtutem sacramenti. Designantur etiam evangelistae quatuor figuris, quae non sunt deceptoriae, sed jucundi mysterii sibi consciae. Matthaeus in homine intelligitur: quia circa humanitatem Christi principaliter immoratur. Marcus in [Col. 0064B] leone, quia agit de resurrectione. Lucas in vitulo, agens de sacerdotio. Joannes in aquila, scribens sacramenta Divinitatis. Christus vero quem describunt, homo fuit de virgine natus: vitulus in immolatione, [Col. 0065A] leo in resurrectione, aquila in ascensione. Vel in homine humanitas, in vitulo sacerdotium, in leone regnum, in aquila exprimitur Divinitatis sacramentum.

VERS. 1.— Liber generationis. (HIER.) Hebraei voluminibus suis a principiis nomen imponunt, ut liber Genesis, etc., usque ad sed hic mos est in multis, maxime in prophetis, ut visio Isaiae, subaudis haec est.

Filii David. Ordo praeposterus ne praemisso Abraham, generationis contextio interrumperetur. Horum [Col. 0065B] duorum specialiter dicitur Filius: quia unus primus inter patriarchas, alter inter reges ad quos facta est de Christo promissio, ut Judaeis Christum ex lege venturum aperiret, in quo viderent vaticinia impleri.

Filii David filii Abraham. Hos duos de omnibus elegit quorum Filius dicitur Christus, ut Judaeis quibus scribit, scientibus ex lege Christum venturum, appareret hic esse qui diu erat promissus, in quo viderentur impleri omnia vaticinia; his enim solis in Veteri Testamento legitur facta promissio Abrahae, et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae (Gen. XXII) .

Abraham et David sunt duae columnae versantes in lege quasi in vestibulo ante ostium quod est Christus: [Col. 0065C] quas ambit funiculus duodecim cubitorum, id est fides apostolorum. Amplectitur hos in genealogia patres, de quorum medio ostium Christus aperitur credentibus.

VERS. 2.— Abraham genuit Isaac: Isaac autem genuit Jacob. Ab eo congrue sit generationis exordium cui promissus est primum, in quo est benedictio omnium.

Matthaeus generationem incipit ab exordio promissionis. Et etiam usque in finem libri haec agitur, ut qui ex hac generatione natus est, Deus et homo intelligatur.

Ab initio ab eo cui primum facta est promissio fidei incipit, ut in hoc patre discant cui primum facta est promissio, qui et quales esse debeant qui [Col. 0065D] volunt in ejus semine benedici. Matthaeus generationem descendendo incipit vel computat: quia humanitatem Christi ostendit, per quam Deus ad homines descendit. Lucas ascendendo referens formam sacramenti aperit. A baptismo enim incipiens usque ad Deum ascendit, ostendens baptizatos ascendere ad hoc, ut sint filii Dei.

Genuit. Matthaeus ponit, genuit: qui naturae filios tantum numerat. Lucas: Qui fuit: qui aliquos secundum legem vel per adoptionem filios interponit. Matthaeus ponit genuit, et non generavit, forsitan ut ille cognosceretur in fine ostensus de quo dicitur: Ego hodie genui te (Psal. II) .

Judam et fratres. Ideo solus Judas nominatim exprimitur, [Col. 0066A] ut eum cognosceres qui ex ejus stirpe fuerat promissus.

Fratres Judae memorat praetermissis fratribus Isaac et Jacob: quia illi a populo Dei quasi alieni sunt repulsi: hi velut haeredes in libro vitae scripti, et quasi patriarchae duodecim, in quibus et numerus apostolorum signatur. Sed nominatim non exprimuntur, ne ultra numerum sacramenti generatio extendatur.

In semine praedictorum patrum Christus intravit in Aegyptum quod praesagiens inimicus populum premebat, et non feminas, sed mares interimebat, ut eum exstingueret.

De Juda Christus quem omnes gentes susceperunt: quo veniente jam Herodes alienigena principabatur.

[Col. 0066B] VERS. 3.— Judas autem. Judas genuit Phares et Zaram antequam intraret Aegyptum in quam ambo postea cum patre transierunt.

Phares autem genuit Esrom. In Aegypto genuit Phares Esrom, et Esrom Aram, et Aram Aminadab, et Aminadab Naasson: et tunc Moyses eduxit eos de Aegypto. Naasson fuit dux sub Moyse in tribu Juda per desertum, in quo genuit Salmon. Iste Salmon fuit princeps in tribu Juda, qui cum Josue in terram promissionis intravit. Iste Salmon in terra promissionis genuit Booz de Raab.

Christus est Phares, id est divisio, quia separabit oves ab haedis. Ipse est Esrom, id est sagitta vel atrium, quia penetrat corda auditorum. Habet etiam [Col. 0066C] latitudinem charitatis, qua et inimicos dilexit.

VERS. 4.— Aram autem. Aram Christus electus vel excelsus interpretatur: Electus de quo propheta: Ecce puer meus quem elegi (Ose. XI) . Et alibi: Excelsus super omnes gentes Dominus (Psal. CXII) . Ipse est Aminadab, id est voluntarius, qui dicit: Voluntarie sacrificabo tibi (Ibid. XXXIII) . Idem est Naasson, id est augurium, qui novit praeterita, praesentia et futura. Vel Naasson serpentinus, quia Christus more serpentis omnes cavit insidias.

VERS. 5.— Salmon autem genuit Booz. Christus est Salmon, id est, sensibilis, quia omnia sentit. Ipse accepit Raab, id est Ecclesiam de gentibus. Raab, fames, vel beatitudo, vel impetus: quia Ecclesia gentium esurit et sitit justitiam, et dilatata per [Col. 0066D] orbem terrarum impetu doctrinae philosophos et reges convertit. Raab ostendit coccinum in fenestra, id est in ore per confessionem Christi passionem declarat. Raab meretrix quae nuntios Josue suscepit, quam Salmon princeps tribus Judae sibi copulavit, significat Ecclesiam de gentibus, quae principi ex Juda, id est Christo copulatur. Et sola cum suis salvatur, dum Jericho, id est praesens saeculum, septem muris vitiorum vallatum, septem dierum tempore tubis praedicationum circumvallatur, donec in novissima tuba omnes muri corruant, et novissima mors destruatur.

Booz autem. Booz Christus de quo dicitur: Ecce Dominus Deus in fortitudine veniet (Isa. XL) . Nota [Col. 0067A] nullam de sanctis feminis in genealogia Christi assumi, sed quas Scriptura reprehendit. Debuit enim de peccatoribus nasci, qui pro peccatoribus venerat, ut discerent sui peccata patrum sibi non obesse. Unde agnus in Pascha immolandus jussus est assumi ex capris et ovibus id est ex justis et peccatoribus generandus

Ex Ruth. Moabitide, ut ostendat impletum vaticinium Isaiae: Emitte agnum, Domine, dominatorem terrae (Isa. XVI) . Per hanc semen Abrahae ad Christum deducitur. Ecclesia de gentibus per Ruth significata, priusquam ad Booz, id est ad Christum veniret, ex patre diabolo erat.

Ruth significat Ecclesiam quae est de Moab, id est de gentibus, quae ex patre diabolo et petra deserti [Col. 0067B] propter idololatriam de qua Deus suscitavit filios Abrahae: oblita prioris gentis venit ad Booz, qui fortis dicitur, id est ad Christum, qui suscitat semen fratris sui, id est Moysi qui obiit sine liberis, quia nihil ad perfectum adduxit lex (Hebr. VII) . Ruth videns vel festinans; quia Ecclesia puro corde Deum videt quae festinat ad bravium supernae visionis et diffinit perseverare in fide et dilectione.

Jesse autem. Pater David saepius nominatur Isai, sed binomius fuit. Hic autem ideo dicitur Jesse: ut sciret eum venisse; de quo Isaia: Egredietur virga de radice Jesse (Isa. XI) , etc. Hic est flos quem odorat Isaac, dicens: Ecce odor filii mei sicut odor agri pleni (Gen. XXVII) , quia Spiritus eum abundantissime replevit.

[Col. 0067C] Regem. Non quod solus in hac genealogia rex, sed quia primus rex de Juda et regum principium, propter quem et caeteri in solio regni servantur: et per istum ordo generationis decurrit ad Christum qui habet regnum David.

VERS. 6.— David autem rex. Mystice David, id est Christus qui Goliam, id est diabolum superavit. Ipse est manu fortis, vel visu desiderabilis. De eodem dicitur: Dominus fortis et potens (Psal. XXIII) , etc. Et iterum: Speciosus forma prae filiis hominum (Ibid. XLIV) .

Uriae. Uria, lux mea Dei scilicet, id est, diabolus, qui dixit: Similis ero Altissimo (Isa. XIV) : cui Ecclesiam conjugatam Christus de solario paternae majestatis adamavit, et pulchram factam sibi matrimonio [Col. 0067D] copulavit. Urias qui est figura diaboli, lux mea Deus interpretatur, qui adhuc transformat se in angelum lucis, et lucem Dei se facit.

VERS. 7.— Salomon autem. Christus est Salomon, id est pacificus, quia ipse est pax nostra qui fecit utraque unum. Ipse est Roboam, id est impetus populi, qui velociter populos convertit ad fidem. Roboam. De isto dicitur: Dabo ipsi Roboam tribum Judam, ut remaneat lucerna David cunctis diebus in Israel (III Reg. XI) . Quod ad litteram non potest accipi, quia nec Israel cunctis diebus exstitit, nec de David post Christum dux aliquis in Israel fuit. Sed Christus lucerna est aeterna in coelesti Israel, et ideo servatur semper. Super solium autem David dicitur [Col. 0068A] sedere Christus, quia regnum David temporale figuravit aeternum Christi regnum. Abias. Pater Dominus, id est, Christus, qui dicit: Ego ero illi in Patrem, quia tanquam Dominus omnia quaecunque voluit fecit (Psal. CXIII) . Qui etiam est Asa, id est, attollens, quia ipse abstulit peccata mundi.

VERS. 8.— Josaphat, etc. Judicans vel judicium Dei, scilicet Christus qui judicat orbem terrae in aequitate. Joram autem genuit. Christus est Joram, id est excelsus, qui ait: Nemo ascendit in coelum nisi qui descendit de coelo filius hominis qui est in coelo (Joan. III) .

VERS. 9.— Ozias autem. Sub Ozia, Joathan, Achaz et Ezechia, prophetavit Isaias de Christo. Propter peccata principum claudebantur ora prophetarum. [Col. 0068B] Ezechias. Fortis Dominus, ipse est qui dicit apostolis: Nolite timere. Ezechiae cum esset sine liberis dictum est: Dispone domui tuae, quia morieris tu et non vives (Isa. XXXVIII) . Ideo flevit non propter longiorem vitam, cum sciret inde placuisse Deo Salomonem, quia non petiisset ampliores annos: sed quia dubitabat ne promissio Dei impleretur cum se sciret esse de genere David per quem oportebat venire Christum: et ipse erat sine liberis unde et dicebat (Ibid. XXXVIII) : Non videbo Dominum Deum, item, non aspiciam hominem ultra, etc. E contra credebat, quia fidelis est qui promiserat. Deus autem sententiam quam dederat, ad probationem fidei immutat, et spatium generandi dat.

VERS. 10.— Manasses. Obliviosus. Iste est qui [Col. 0068C] quasi converso peccatori dixit: Omnium iniquitatum ejus non recordabor (Ezech. XVIII) . Amon, id est fidelis vel nutritius, significans Christum de quo dicitur: Fidelis Dominus in omnibus viis suis, qui convocat filios, ut gallina pullos suos (Psal. CXLIV) .

VERS. 11.— Josias, id est salus Domini vel incensum. Ille est qui dicit: Dirigatur oratio mea sicut incensum (Psal. CXL) , etc.

Josias, rex justus, quod non filii ejus quos genuit, non in transmigratione, quia nunquam transmigravit: sed secundum praedestinationem Dei ad transmigrandum, Jechoniam et fratres ejus simul ponit, ut quorum est communis iniquitas similis sit et miseria. Jechonias praeparatio Domini, quia tam patrem quam filium Dominus ad transmigrandum praeparavit.

[Col. 0068D] (ISID.) Veritas historiae habet, quod duo fuerunt Jechoniae, ut unus scilicet pater sit in fine praecedentis tesseradecadis, alter in principio sequentis Sed mystice secundum Augustinum unus et idem est in fide praecedentis et in principio sequentis. Sed quare praetermissus est Joachim pater Jechoniae? forsitan ut typum Christi faceret Jechoniam bis numeravit, et Joachim ne numerus augeretur praetermisit.

Omnes qui a David usque ad transmigrationem Babylonis numerantur, reges fuerunt.

Jechonias. Prior Jechonias, resurrectio Domini, sequens Jechonias praeparatio Domini dicitur. Utrumque [Col. 0069A] congruit Christo, qui est resurrectio et vita (Joan. XI) .

VERS. 12.— Salathiel. Petitio mea Deus, Christo convenit qui dicit: Pater sancte, serva eos quos dedisti mihi, ut sint unum sicut et nos (Joan. XVII) .

VERS. 13.— Zorobabel autem genuit Abiud. Magister Babylonis, id est confusionis. Illi convenit qui mundum ab errore idololatriae ad viam veritatis revocavit. Fuerunt viri studiosi ex Judaeis dicti Heriles propter propinquitatem generis Christi, erantque Nazaraei, qui ordinem genealogiae Christi partim memoriter, partim ex libris Dierum, partim ab avis et proavis retinentes secundum ordinem scripserunt. Abiud, id est, pater meus. Iste Christo convenit, de quo dicitur: Ipse invocavit me: pater meus es tu [Col. 0069B] (Psal. LXXXVIII) , etc. Eliachim. Dominus resuscitans. Ille qui dicit: Omnis qui videt Filium et credit in eum, habebit vitam aeternam, et ego resuscitabo eum (Joan. VI) , etc.

VERS. 14.— Azor. Adjutus. Ille est qui dicit: Ecce Deus adjuvit me, Dominus susceptor est animae meae (Psal. LIII) . Sadoch. Justus, id est Christus, de quo dicitur: Justus Dominus et justitias dilexit (Ibid. X) . Achim, id est, frater meus iste. Quis alius quam ille qui homo fieri voluit, ut possit habere fratres, de quibus diceret: Nuntiabo nomen tuum fratribus meis (Ibid. XXI) . Eliud, id est, Deus meus convenit Christo qui dicit: Deus meus ut quid dereliquisti me (Matth. XXVII) ?

VERS. 15.— Eleazar, id est, Deus meus adjutor. [Col. 0069C] Ille est qui ex persona hominis dixit: Deus meus sperabo in eum (Psal. XC) . Mathan. Donans vel donatus. Ille est qui dedit bona hominibus, et de quo dicitur: Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum daret (Joan. III) .

Per hos patres Christus in mundum, et omnium horum in se gerebat officium. Et dignum est ut per eamdem lineam sanctitatis ad eum ascendamus, per quam ad nos descendere est dignatus.

VERS. 16.— Joseph. Apponens Christus qui Judaeis gentes apposuit, qui et pater Christi dicitur, quem de sua conjuge natum adoptive suscepit: sed et putative pater dicitur. Joseph Matthaeus dicit filium Jacob, et Jacob filium Mathan. Lucas Joseph filium Heli, et Heli filium Mathat, sed Mathan et [Col. 0069D] Mathat de eadem uxore Hesta nomine singulos genuerunt. Mathan qui per Salomonem descendit, eam prius duxit, et relicto uno filio Jacob obiit, et postea Mathat qui per Mathan descendit de David, eamdem duxit et genuit Heli, sic Jacob et Heli fratres sunt uterini. Jacob autem uxorem Heli fratris sui sine liberis defuncti, ad suscitandum semen ejus, accipiens, genuit Joseph natura suum, sed secundum legem Heli filium. Quod dicitur filius nomine ejus vocari cui suscitatur, non est verum cum Booz eum quem genuit ex Ruth, non Elimelech cui suscitatur, sed Obeth vocavit.

Virum Mariae. Quid ad Christum generatio ex David deducta ad Joseph, cum Christus non ex semine [Col. 0070A] Joseph? Sed non est consuetudo Scripturarum, ut ordo mulierum in generationibus texatur; et ideo non per Mariam, sed per Joseph inducitur, cum de una Joseph et Maria tribu fuerint. Unde et eam quasi propinquam cogebatur accipere, ne tribus in aliam se confunderet: unde etiam simul tanquam de una stirpe profitentur in Bethlehem redire cum singulis in suam civitatem.

Exemplo Mariae liquet fidelibus conjugatis servato pari consensu continentiam posse permanere, conjugiumque vocari non permisto corporeo sexu, sed custodito mentis affectu. Unde et Joseph vir Mariae dicitur, quia conjugium verum est ubi conservatur amoris effectus, et in Maria fructus nuptiarum invenitur.

[Col. 0070B] VERS. 17.— Omnes itaque. Decurso ordine generationis tandem, in fine concludendo, evangelista recapitulat sub mystico numero.

VERS. 18.— Christi autem generatio. Sine additamento, Jesu, ponit, ut eum intelligas de quo propheta: Unxit te Deus tuus. Jesus, quod substantialiter illi convenit, angelo reservat, ut qui post dicturus est conceptum de Spiritu sancto, nomen ei proprium ex salvationis officio sublimius declaret. Sic erat. Sicut dictum est, ut ex Joseph, origo Mariae, quae et de David claresceret: et Christus, non ex ejus semine, ut Deus et homo, per genealogiam homo, per hoc, de virgine de Spiritu sancto Deus ostenditur. Sic, inquam, erat ut praescripta est et mox dicetur, sicut postea signis et prodigiis manifestatur, [Col. 0070C] ut totus liber Deum et hominem natum demonstret: quod est credendum ut possit intelligi. Hic enim sensus deficit humanus, ubi non est natura, sed virtus: qui non credit non intelligit quod virgo peperit, quod verbum caro factum est.

Cum esset desponsata. (ORIG.) Ideo desponsata ut significaret Ecclesiam, quae virgo est et sponsa: et ut per Joseph, etc., usque ad desponsatio fiebat per aliquot dies ante assiduam cohabitationem, et interim erat uxor sub custodia viri.

Antequam convenirent. Non quod postea convenerint: ut si diceremus antequam poenituerit, morte praeventus est. Non quod postea convenerint; sed ostendit proximum tempus nuptiarum, in quo nuptiarum solemnia celebrantur.

[Col. 0070D] Inventa est in utero habens. Invenit Joseph in utero habere, sed non de Spiritu sancto sciebat esse: cum postea ut dubius deliberaret dimittere eam, apostolus autem hoc addit ne interim surreperet suspicio lectori. Quomodo hoc factum sit, et quo ordine, vel in qua civitate Christi conceptio sit celebrata, hoc praetermissum a Luca exponitur.

VERS. 19.— Justus. Per fidem, qua credebat Christum de virgine nasciturum, et voluit se humiliare ante tantam gratiam.

Quod justus erat, hoc est testimonium castitatis Mariae, ut qui servat innocentem, justus dicatur: sed et pius dum nollet propalare, ex conscientia castitatis justus, ex timore pius. Sciebat illam esse [Col. 0071A] inculpabilem: sed unde vel quid esset ignorabat: et ideo mediam elegit viam effugiendi, ut neque innocentem proderet, neque rei incognitae consentiendo se reum faceret coram Deo. Vera virtus est, cum nec pietas sine justitia, nec sine pietate justitia, quae separatae ab invicem dilabuntur.

Et nollet eam. Quam desponsaverat in conjugium ducere, ne videretur quod ignorabat celare. Vel traducere ad poenam in qua noverat non esse infamiam, quia sciebat se eam virginem accepisse, intactam servasse.

VERS. 20.— Haec autem eo cogitante. Hic docemur diu deliberandum esse in incertis, ne peccetur temeritate levitatis. Ecce angelus Domini. Quia sic pie cogitat, consolari meretur, et consilium suum [Col. 0071B] meliori consilio mutatur. Fili David. Recognosce quod promissum est domui David, de qua tu es et Maria, et vide impletum in ea. Noli timere. Quamvis tantum sit quantum credis, et ne timeas pro reatu, sed amplectere charitatis intuitu. Conjugem. Conjux erat non concubitu, sed affectu, non conjunctione corporis, sed copulatione animorum.

Nota conjugem dici a prima fide desponsationis. Igitur dispensationis est, si quis permittitur aliam ducere post sacramentum sponsionis, et si nunquam debitum solvere possit.

Bene Joseph vir, et Maria conjux dicitur, cum in eo servatur affectus amoris, quod verum conjugium, et in ea sine coitu est fructus nuptiarum.

In ea natum est. De ea nasci, est in lucem produci. [Col. 0071C] In ea vero nasci, est concipi, vel secundum praesentiam angeli quam habet ex Deo: cui futurum quasi praeteritum, natum dicitur. De Spiritu sancto est. Spiritus sanctus dicitur Deus, et donum Dei, et charitas, et sola charitas eum incarnari fecit.

VERS. 21.— Pariet. Ne videretur Joseph non esse necessarius ei, subdit: Pariet. Et ita eris necessarius procurationi. Et vocabis nomen ejus Jesum. Idem dicit isti quod praedixerat Mariae ut promissum Salvatorem jam venisse tam viris quam feminis repraesentet ex voce. Ipse enim. Nomen interpretatur.

VERS. 22.— Hoc autem, etc. Quod propinquo est desponsata: quod inventa est in utero habens: quod peperit virgo: quod Jesus vocatus est: quod salvat. Hoc enim ait Evangelista, quando jam omnia impleta [Col. 0071D] erant.

Ut adimpleretur. Isaiae prophetia, signum est praescientiae Dei, quia quod dicit certum est a Deo praesciri: et ideo ab homine debet timeri. Nullum autem signum quod designat, efficit: sed tantum signat quod ostendit, sic prophetia non necessitatem oerum facit quae praedicit, sed signum est praescientiae Dei.

(HIER.) Non est necessitas rerum ex eloquio prophetarum, sed sola exhibitio veritatis. Prophetia non fecit necessitatem eorum quae dicit, sed signum est praescientiae Dei.

Prophetia alia est ex praedestinatione Dei, quam necesse est omnibus modis evenire, ut sine nostro [Col. 0072A] impleatur arbitrio: ut haec de qua hic agitur. Alia est ex praescientia Dei cui nostrum admiscetur arbitrium. Alia est, quae comminatio dicitur, quae fit ob signum animadversionis divinae, ut fugiant a facie arcus electi, et juste pereant incauti, et non ex praescientia: quia longe aliter scitur, quam futurum comminetur.

VERS. 23.— Ecce virgo. Admiratur propheta Isaias, et quasi omnes de somno suscitans, ait: Ecce virgo in utero habebit (Isa. VII) . Spiritui sancto praesens erat quod in tempore nondum erat. Ecce virgo, etc. Dicunt Judaei quod non est hoc nomen integritatis, sed aetatis puella. Sed quomodo tunc est signum? Sensum Isaiae sequitur, non verba. Pro concipiet, ponit: In utero habebit: et vocabunt, pro vocabis, [Col. 0072B] vel vocabitur.

Emmanuel. Proprium est Christi, ut Jesus, quia cum his quos salvat, semper adjuvando perseverat.

Tribus de causis de Veteri Testamento astruit ea quae ponit in Evangelio: pro testificatione, ut habeat testimonium a lege et prophetis: pro confirmatione fidei, quia facilius credimus cum videmus impleta quae sunt praedicta: pro conjunctione Novi et Veteris Testamenti.

VERS. 24.— Exsurgens autem Joseph, etc. (BEDA.) Moraliter. Quisquis a Deo movetur, solvat moras, surgat a somno: faciat quod jubetur. Fecit sicut praecepit. Perfecta obedientia. Fecit non tantum quod praecepit angelus, sed etiam sicut praecepit. Exhibitione servitutis, et effectu amoris obediens recte dicitur [Col. 0072C] fecisse sicut praecepit ei. Angelus Domini. Non relinquitur mentiendi locus, ubi officium angelorum celebratur. Et accepit conjugem, etc. Ad vitandam virginis infamiam, ad celandum Salvatoris adventum, ad necessarium pueri nascentis obsequium.

VERS. 25.— Donec peperit. Non quod post, quod magis constat: cum multis modis cognovit Deum esse qui natus est.

Non quod postea cognoverit: sed ponitur donec, pro et, vel pro aeterno, ut: Donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX) . Dicitur quod Joseph Mariam facie ad faciem videre non poterat, quam Spiritus sanctus a conceptione impleverat penitus. Et ideo non cognoscebat facie ad faciem quam desponsaverat, donec uterus evacuaretur: [Col. 0072D] de quo hic non agitur. Primogenitum, etc. Primogenitum dicitur omne quod aperit vulvam, sive aliud sequatur sive non. Vel primogenitus inter omnes electos per gratiam. Proprie autem unigenitus Dei Patris vel Mariae dicitur.

VERS. 1.— Cum ergo natus, etc. Quamvis Matthaeus nativitatem praetermittat, tamen adventum magorum referens, breviter eam commemorat, sic dicens: Cum ergo. (RAB.) Quatuor hic ponuntur a prophetis roborata, nativitas, nomen, locus et tempus, etc., usque ad de adventu magorum Lucas tacet, et Matthaeus exponit.

[Col. 0073A] Bethehem Judae. Ad differentiam illius quae est in Galilaea, in tribu Zabulon. Duae enim sunt Bethlehem: Bethlehem prius dicta est Ephratha, Bethlehem domus panis, quia ibi nasciturus erat Panis vivus qui de coelo descendit, qui ponitur in praesepio: ut irrationabiles pastos, faciat socios angelorum. Significat autem Ecclesiam, quae est domus in qua panis vivus comeditur.

In diebus. (HIER.) Hoc non ponit tantum pro tempore, sed ut videatur impletum, etc., usque ad Judaei locum insinuant: tempus adventus non cognoscunt.

(AUG.) Manifestatus est Jesus non doctis nec justis: praevalet namque, etc., usque ad ut nullus magnus superbiret, nullus infirmus desperaret.

[Col. 0073B] Venerunt. Magi, non post annum: quia tunc non inveniretur in praesepio, sed in Aegypto, sed decima tertia die. Fuerunt autem de terra Persarum ubi et Saba fluvius a quo regio nominatur, juxta quam et Arabia est, ubi Magi fuerunt reges. Qui etsi tria munera obtulisse dicuntur, non ideo non plures quam tres fuisse probantur, sed ut per eos gentes quae ex tribus filiis Noe natae sunt, venturae ad fidem praefigurentur: vel tot fuerunt principes, qui multos duxerunt in suo comitatu. Ideo Magi apud Jerosolymam praecipue rogant: quia per Balaam de Israel nasciturum audierunt. Nova enim stella novum hominem indicabat. Stella, Christus quem sequi debemus, qui nisi in cordibus oriatur, rex Judaeorum in Oriente non quaeritur.

[Col. 0073C] VERS. 2.— Ubi est, qui natus est rex, etc. Confusio Judaeorum est, ubi Christi nativitatem a gentibus discunt, et si non credunt, inexcusabiles sunt. Vidimus enim stellam. Haec stella Dominicae nativitatis nuntia nunquam prius apparuit, sed eam tunc puer creavit, et Magis deputavit: quae mox peracto officio esse desiit. Christum nondum loquentem muta stella praedicat, postea loquentem apostoli nuntiaverunt Judaeis, tanquam ratione utentibus; substantia rationalis, id est, angelus ortum Christi nuntiavit. Magos vero primitias gentium nondum ratione utentium irrationalis, id est stella, perduxit. Pastoribus angeli, Magis stella, utrisque tamen loquitur lingua coelorum, quia jam cessabat lingua prophetarum. Utrum stella orta sit in oriente, an [Col. 0073D] ipsi ibi positi natam ad occidentem viderint, ambiguum est. Potuit enim nasci in oriente, et eos in Jerusalem perducere. Sed dum humanum quasi ex lege quaerunt auxilium, divino deseruntur. Per stellam intellexerunt eum in Judaea natum, et ideo Jerusalem veniunt, ubi locum discentes tunc aggressi iter primum habent stellam praeviam quam recognoscunt.

Allegorice. Stella est illuminatio fidei quae ad Christum ducit. Dum divertunt ad Judaeos, eam amittunt: quia dum a malis consilium quaerunt, veram illuminationem perdunt.

(LEO.) Sequuntur tres viri superni luminis ductum et praevii fulgoris indicium intenta contemplatione [Col. 0074A] comitantes, ad agnitionem veritatis, etc., usque ad ut eos tantae visionis mysterium non lateret, et quod oculis ostendebatur insolitum, animis non esset obscurum.

VERS. 3.— Audiens autem Herodes, etc. Rex dicitur, ut collatione ejus qui quaeritur, hic intelligatur extraneus, quia jam defecerat proprius.

Audiens autem Herodes. Alium regem Judaeorum quam se quaeri, volebat enim cum esset alienigena legitimus rex videri: et ideo codices quibus genealogia texitur cremavit.

Turbatus est, etc. Vel quia exitum regni sui timet, vel propter iram Romanorum si hoc pateretur, qui decreverant ne quis rex vel dominus sine eorum consilio diceretur. Nato rege coeli, rex terrae [Col. 0074B] turbatus est, quia nimirum terrena altitudo confunditur cum coelestis celsitudo praedicatur.

Cum illo. Propter favorem: quia saepe populus plus eis injuste favet, quos crudeles sustinent. Unde Salomon: Rex injustus omnes ministros impios habet (Prov. XXIX) .

VERS. 4.— Et congregans omnes principes sacerdotum. Nota diligentiam inquirentis, ut si invenerit faciat quod post se velle ostendit: sin autem, excusatus sit Romanis. Explorabat etiam, si rex eorum tristes vel laetos faciat Judaeos. Ubi Christus nasceretur. A Judaeis quaerit locum, a Magis tempus, ut de utroque fiat certus.

VERS. 5.— In Bethlehem Judae. Locum nativitatis exprimunt, quem testimonio Scripturae [Col. 0074C] didicerunt, ut ipsa eorum scientia illis fieret ad testimonium damnationis, nobis ad adjutorium fidei.

Ex hoc patet, quia non ex ignorantia, sed ex cordis duritia credere noluerunt.

VERS. 6.— Et tu, Bethlehem. Hoc sic ponit, ut ab eis dictum est, quia etsi non verba, veritatem sensus quodammodo ponunt.

VERS. 7.— Clam vocatis Magis. Remotis sacerdotibus et scribis; timebat enim ne Judaei quasi ex Dei oraculo promissum occultarent, si se velle eum perimere sentirent. Ideo etiam promisit se adorare, ne quis sentiret dolum ejus: sed sine suspicione ob gratiam favoris ei renuntiarent.

VERS. 8.— Adorem eum. Herodes devotionem pro [Col. 0074D] mittit, sed gladium acuit: malitiam cordis depingens colore humilitatis. Finxit se vultu et verbis adorare eum, quem invida mente cogitabat occidere. Cujus personam repraesentant hypocritae, qui ficte Deum quaerunt, nunquam merentur invenire.

VERS. 9.— Et ecce stella quam viderant. Ingressi Judaeam deseruntur indicio stellae, ut cogantur ex lege inquirere. Vel divino deseruntur auxilio qui quaerunt humanum. Nec decebat signum infidelibus datum apparere domesticis legis et prophetarum; quia, si Moysen et prophetas non audiunt: neque si quis ex mortuis, etc. Non tenuit aethereas vias: sed multum domui vicina, aliter non discernerent domum.

[Col. 0075A] Moraliter. Stella est bona exhortatio ducens ad Christum. Vel potius fides quae est mentis illuminatio, per quam ingrediens Christum videt qui est stella matutina: et eo viso gaudet gaudio et adorare non desinit.

VERS. 10.— Gavisi sunt gaudio magno, etc. Gaudio gaudet, qui propter Deum (qui verum gaudium est) gaudet. Addit et magno, quo nihil est majus. Et valde gavisi, quia de magno potest alius plus, alius minus gaudere.

VERS. 11. Et intrantes domum, etc. Tres Magi uno itinere Deum veniunt adorare: quia in uno Christo (qui est via) inseparabilis Trinitas ab eis erat adoranda. Puerum cum Maria matre ejus, etc. Saepe puer nominatur, ut eum agnoscant, de quo [Col. 0075B] dictum est: Puer natus est nobis.

Cur non et Joseph cum Maria inventus est a Magis? Ne aliqua inde malae suspicionis occasio daretur gentibus, quae primitias suas statim nato Salvatore ad eum adorandum miserunt.

Adoraverunt eum. Sic confitentes Deum, quem actum esse hominem intelligunt, et moriturum quod per myrrham ostendunt.

Et apertis, etc. Fidem suam mysticis protestantur muneribus: Munera clausa, fides est cordis; munera aperta, etc., usque ad vel per haec tria in eodem Christo intimantur, regia potestas, divina majestas, humana mortalitas.

VERS. 12.— Et responso accepto. Sicut Moyses tacens [Col. 0075C] clamabat, sic isti pio affectu interrogabant quid divina juberet voluntas. Haec responsio non fit per angelum, sed per ipsum Deum, quia nullus alius viam reversionis instituit, nisi ille qui dicit: Ego sum via, veritas, et vita. Non loquitur puer ad eos, ne divinitas ante tempus revelaretur, et vera humanitas habeatur. Unde et mox in Aegyptum mittitur: quia et fides nutrienda erat ad praemium, et vita doctrinae praeparanda est ad eundum. Per aliam viam, etc. In hoc forma datur credentibus, ut devoti ad Deum veniant: et quod jubeat intendant, scilicet, ne ad diabolum redeant: sed per semitas virtutum ad patriam veniant, et qui ceciderunt contemnendo resurgant obediendo.

(LEO.) Adorant in carne Verbum, in infantia sapientiam, [Col. 0075D] in infirmitate virtutem, et in hominis veritate Dominum majestatis, etc., usque ad quia quod erat in substantiis proprium, non erat in persona diversum.

VERS. 13.— Accipe puerum, etc. (HILAR.) Cum desponsatam eam justo significabat, conjugem nuncupavit, sed post partum mater tantum Jesu ostenditur, ut quemadmodum justo Joseph deputaretur Mariae in virginitate conjugium, ita venerabilis ejus ostenderetur in Jesu matris virginitas.

VERS. 14, 15.— Qui consurgens. Joseph figura praedicatorum, qui Christum, cum matre, id est, fidem Christi, et Ecclesiae tulerunt ad gentes, relicto Herode, id est Judaeorum infidelitate. Nocte. Quia [Col. 0076A] occulte per fugam ad illustrandam Aegyptum descendit, relicta nocte Judaeis.

Nocte tulit in Aegyptum, quia nocte ignorantiae his a quibus ipse recessit reliquit incredulis. Quando redit, noctis non fit mentio, quia in fine mundi, Judaei fidem tanquam Christum ab Aegypto revertentem suscipientes illuminabuntur.

In Aegyptum, et erat ibi, etc. Omnigenum Deum monstrat venerantem: quia Christus a Judaeis non receptus, per praedicationem transit ad gentes. Fugit in Aegyptum sicut natus est, ut corruptam reparet naturam. Sic fugit, ut fugaces revocaret. Quod fugit, sacramenti fuit non timoris, ut exemplum fugiendi daret suis. Non fugit mortem qui mori venerat: nec insidias expavit qui venerat aperire versutias [Col. 0076B] diaboli. De hac fuga praedixit Isaias: Ecce Dominus ascendet super nubem levem, id est, carnem sine peccato: ingredieturque Aegyptum (Isa. XIX) . Septem autem annis in Aegypto latuit.

Ex Aegypto vocavi. In Osaea juxta Hebraicam veritatem hoc invenitur: vel in libro Numerorum, ut quidam asserunt: quia totum dispositione Dei factum est.

VERS. 16.— Tunc Herodes videns. Verisimile est, quod cum Herodi nihil renuntiatum esset a Magis, credidit illos fallaci stella deceptos esse, et ideo ad se non esse reversos: unde et tandiu quievit a pueri inquisitione. Deinde vulgatis his quae in templo facta dictave fuerant, se a Magis sensit illusum, et in mortem Christi properans pueros occidit.

[Col. 0076C] Verisimile est per annum et quatuor dies a nativitate Christi Herodem in pueros desaevisse: quod forsitan ideo distulit, quia Romam profectus est, vel ibi accusatus, vel ut Romanos consuleret super his quae de Christo dicebantur. Ideo forsitan tandiu ab inquisitione pueri se continuit, ut sollicitius eum deprehenderet, neque elabi aliquo modo posset.

Occidit omnes pueros. Quam cito Christus apparuit mundo, incepit in eum pesecutio: quae figuravit persecutionem sanctorum: et dum infans quaeritur, infantes occiduntur; in quibus forma martyrii nascitur, ubi infantia Ecclesiae dedicatur.

Figurat mors parvulorum passionem omnium martyrum, qui parvuli, humiles et innocentes occisi sunt: qui non in Judaea tantum, sed ubique passi [Col. 0076D] sunt ab impiis, quos significat Herodes. Quod bimi: quia doctrina et operatione perfecti. Illis occisis Christus evasit: quia corpora possunt perimi, divinitas non contingi.

Et in omnibus finibus ejus. Non est contentus vastatione Bethlehem, sed adjacentia loca vastavit; nec ullam misericordiam aetatis habuit a filio unius noctis usque ad filium duorum annorum, quin omnes occideret.

A bimatu. Ideo a bimatu, ut sicut praeoccupaverat Herodes fines civitatis, ita et praeoccuparet alium annum. Ideo etiam a bimatu: quia timebat, ne puer cui famulabantur sidera, paulo supra aetatem vel infra speciem sibi conformaret.

[Col. 0077A] VERS. 17.— Tunc adimpletum est. Adimpletum dicitur: quia antequam fieret legentibus erat semiplenum, quia quod in littera sonabat, aliquid futurum occulte promittebat.

(CHRYSOST.) Dicit quod stella per annum apparuit, sicut in destructione Romanorum signa apparuerunt in coelo, quando vox angelorum audita est: Transeamus ab his sedibus.

VERS. 18.— Vox in Rama. Id est, in excelso longe lateque diffusa est.

Allegorice. Vel, vox Ecclesiae de nece membrorum gementis usque ad solium superni ascendit judicis. Vox in Rama. Propter uxorem Levitae fornicatione peremptam, secundum numerum tribuum in duodecim partes divisam, omnis Israel [Col. 0077B] tribum Benjamin praeter trecentos viros delevit: eorum qui superfuerunt ploratus et ululatus auditus est usque Rama, qui est locus juxta Gabaa duodecimo milliario a Bethlehem. Audita. Exaggerat, ut hyperbolice Rachel jam mortua, dolentis affectu filios jam flere dicatur. Unde per hoc de Chaldaeis historia texitur quod similis esset ab eis cladi priori populo Judaeorum futura vastatio. Sed verius revelante per evangelistam spiritu, prophetia de nece puerorum accipitur. Dicit ergo, quod tunc completum sit quod dictum est, quia etsi ad imminentem captivitatem sermo prophetiae respicit, tamen in eo sicut in umbra, futura veritas caedis infantium pronuntiatur.

Rachel. Quia sepulta est juxta Bethlehem, et ex [Col. 0077C] terreno corporis hospitio matris nomen accepit. Vel quia multi de Benjamin et Joseph occisi sunt. De Rachel natus est Benjamin, ad cujus sortem non pertinet Bethlehem, sed ad tribum tantum Juda. Sed quia contiguae tribus sunt Juda et Benjamin in finibus Bethlehem, multi quoque de tribu Benjamin occisi sunt.

Nota quod melius per Rachel (quam si per Bethlehem plorasse diceretur) figura sacramenti innuitur, quia per eam in omnibus schema Ecclesiae commendatur, quae plorat non tam morte translatos, quam supplicio peremptos. Rachel. Id est Ecclesia, suos teneros agnos plorat peremptos: neque vult consolari in praesenti, quia non sunt: sed omnem spem et consolationem ad aeternam transmittit vitam.

Plorat Ecclesia, et non vult consolari hic: quia [Col. 0077D] filii sui non sunt de hoc mundo. Vel plorat: quia dum parit, justitiam habet unde dicitur: Vos plorabitis, etc., sed additur consolatio: Tristitia vestra vertetur in gaudium (Joan. XVI) .

VERS. 19.— Defuncto autem Herode, ecce, etc. Quia sopita Judaeorum perfidia, et Helia et Enoch praedicantibus, Judaea verbum Dei recipiet.

Defuncto rege illico complices ejus pereunt, sic cessante persecutione Ecclesiae ad coelestia invitatur.

VERS. 20.— In terram. Non determinat in quam partem, ut dubitante Joseph angelus revertatur: et frequenti ejus allocutione Joseph certior reddatur. Quia non distinxit in quam partem, ideo Josephus intellexit Judaeam quae dignior pars regni erat. Defuncti. [Col. 0078A] Tradunt quidam quia fecit Herodes super funus suum nobiliores Judaeorum occidere, ut sic cogeret Judaeos mortem suam flere.

VERS. 21.— Qui consurgens. Allegorice. Joseph gerit figuram apostolorum, quorum officio Christus circumfertur. Apostoli primum venerunt in terram Israel: quia primum praedicaverunt Judaeis. Sed pro Herode, id est, manente haereditaria infidelitate, metuunt et recedunt admoniti gratiam gentibus praedicare, et ad eas Christum transferre.

Nominata terra Israel visum est Joseph non alicubi talem puerum debere habitare, nisi in Jerusalem ubi erat templum et celebratio prophetarum. Tamen angelus intelligi voluit Galilaeam, quam et Judaei incolebant, quod ostendit sic fuisse praedestinatum, [Col. 0078B] quia Nazareus vocabitur.

VERS. 22.— Timuit illo ire. Si timuit Judaeam pro Archelao haerede paternae crudelitatis, cur non et Galilaeam, ubi Herodes alius frater ejus regnabat? Quia Archelaus post patrem monarchiam totius regni obtinuit: sed insolescens a Tiberio Caesare dejectus est Lugdunum in exsilium, et tunc divisum est regnum in quatuor tetrarchias, quarum unam, id est Galilaeam, Herodes frater ejus obtinuit.

Quaeritur: quare non timuit Joseph ire in Galilaeam sicut in Judaeam, cum et ibi regnaret Archelaus? Sed melius potuit in Nazareth (quae remota erat) latere quam in Jerusalem, ubi erat caput regni et assiduus Archelaus.

Secessit in partes. Quod Christus illuc non transfertur [Col. 0078C] ubi regnabat Archelaus, significat, quia illis abscondetur Christus, in quibus regnabit Antichristus.

VERS. 23.— Nazareth. Nazareth, germen novellum vel flos campi interpretatur, de cujus radice germinis sanctus sanctorum ad significandum aeternitatis suae substantiam ascendisse legitur. Sicut ergo eligit tempus quo nasceretur et locum, ita et civitatem in qua coalesceret: cujus nomen indicio est, quod ipsa sanctitas, in sanctitate nutritus, sanctus sanctorum recte dicitur: unde et discipuli ejus prius Nazaraei dicti sunt, sed postea a Christo Christiani vocati sunt.

Nazareth Galilaeae quo transfertur, partem ejusdem gentis quae fidem susceptura erat, significat: unde flos interpretatur: quia Ecclesia quo ardentius a terrenis ad coelestia transmigrat, eo magis virtutum [Col. 0078D] flore et germine abundat.

Per prophetas. Prophetas pluraliter dicit, quia non habemus fixum de Scriptura exemplum: ostendit sensum non verba se sumpsisse. Vel eisdem verbis in Isaia juxta Hebraicam veritatem: Nazaraeus de radice ejus ascendet (Isa. XI) .

VERS. 1.— In diebus autem. Praeterit multa, et transit ad praedicationem Joannis. In diebus. Non solum pueritiae annos, sed omnes usque ad praedicationem Joannis comprehendit, id est, cum fere esset triginta annorum. Lucas significantius tempora exprimit: Anno quintodecimo imperii Tiberii Caesaris. Praedicans. Manifestavit se qui prius siluerat, baptizando, viam [Col. 0079A] praeparans Domino. In deserto Judaeae. Quia Judaei a Deo deserti erant, quibus necessaria est poenitentia, ut redeant.

VERS. 2.— Poenitentiam. Hoc praeco nuntiat, quod post per seipsam Veritas; poenitentia praecedit, sequitur promissio regni: qui vere poenitet, in se praeteritos errores, deinde erigit animum ad coeleste regnum. Si gratis in baptismo fit remissio, cur praedicatur poenitentia? Sed triplex est modus poenitentiae. Primus, errores et omnia mala ante baptismum abrenuntiare et condemnare: quod necesse est ad Christum venturis. Secundus, post baptismum lapsos per poenitentiam revocari. Tertius, quo sancti quotidie a talibus purgantur peccatis sine quibus vita non agitur.

[Col. 0079B] Poenitere est ante acta deflere, et deflenda non committere. Poenitentibus regnum coelorum adesse dicitur. Non terrena, ut in veteri lege: et hoc per obedientiam Christi. Et hoc regnum coelorum primus Joannes praedicavit: Poenitentiam agite. Prima virtus est, per poenitentiam perimere veterem hominem, et vitia odisse: quod qui non facit, non modo virtutes non comprehendit, sed nec etiam supplicia fugit. Poenitentiae virtus timore concipitur, qui est initium sapientiae. Poenitentia a puniendo, qua quisque punit quod illicite commisit.

Poenitentiam agere est dignos fructus poenitentiae facere. Regnum coelorum. Id est Christus, per quem sancti regnant in coelestibus. Vel Evangelium, quo invitat ad regnum.

[Col. 0079C] Appropinquavit enim, etc. Nisi appropinquaret, nemo redire posset: quia infirmi et caeci via (quae est Christus) carebant: quam parans Joannes poenitenti anteponit.

VERS. 3.— Vox clamantis. Joannes vox, Christus verbum, qui clamat in Joanne: Nullum verbum sine voce auditur, nec vox sine intelligentia verbi valet. Vox viam verbo praeparat, ut recipiatur. Unde: Paravi lucernam Christo meo (Psal. CXXXI) .

In deserto. Forma poenitentibus: locus conversationis, non frequentia hominum, sed desertum. Vestitus non mollis ad fluxum, sed asper: victus tenuis et inusitatus.

Typice, desertum significat sanctorum vitam a mundi illecebris segregatam.

[Col. 0079D] Viam Domini. Via Domini ad cor dirigitur, cum sermo ejus diligenter auditur.

VERS. 4.— Ipse autem Joannes. Qui poenitentiam praedicat, habitum poenitentiae praetendit. In eo vilitas vestis et cibi laudatur, quorum usus in divite arguitur.

Ipse autem Joannes in semetipso erudit poenitentes, et formam vitae exhibet in deserto habitans, de locustis vivens, pilos cameli vestiens.

Servus Dei non debet habere vestimentum ad decorem vel ad delectationem, sed tantum ad tegendam nuditatem. Inde Joannes pilis vestiebatur.

VERS. 5.— Tunc exibat ad eum, etc. Quia nisi quis a malis exeat, non abluitur. Unde apte sequitur: Baptizabantur ab eo in Jordane: qui descensio interpretatur, [Col. 0080A] quia de superbia veteris hominis ad humilitatem confessionis et emendationis descendebant. Jam tunc enim baptizandis exemplum dabatur confitendi peccata et promittendi meliora.

VERS. 6.— In Jordane. Quia in eo figura baptismi praecessit, et ex nomine descensum de superbia exigit, quod congruit baptizatis. Confitentes. Confessio peccatorum, conscientiae est testimonium timentis Deum. Qui enim timet judicium Dei, peccata non erubescit confiteri. Perfectius timor solvit omnem pudorem. Confessio peccati pudorem habet, et ipsa erubescentia est gravis poena. Ideoque jubemur confiteri peccata, ut erubescentiam patiamur pro poena. Nam hoc ipsum pars est divini judicii.

VERS. 7.— Multos Pharisaeorum, etc. Hi sunt ex [Col. 0080B] haereticis Judaeorum, et Pharisaei observationum et traditionum praeferunt justitiam. Unde et Pharisaei, id est, divisi a populo per privatam justitiam dicuntur. Sadducaei, id est justi: vindicant enim sibi quod non sunt: hi negant resurrectionem, dicentes animam interire cum corpore: quinque libros Moysi recipiunt, prophetas respuunt. Hos venientes ad baptismum Joannes increpat: quia maxime indigebant correctione et poenitentia.

Progenies viperarum, etc., id est, venenati venenatorum filii: quia bonis invident eosque persequuntur, proximos laedunt ut patres eorum.

Vipera patrem suum occidit, sic Judaei prophetas qui erant patres eorum.

VERS. 8.— Facite ergo fructus dignos. (BEDA.) [Col. 0080C] Quasi diceret: Quare prius venena non deponitis, ut sic ad baptismum, etc., usque ad gratia est quae sentit, sentiens quaerit sanctitatem.

VERS. 9.— Dico enim. A carne retrahit, ut cogitent opera praedestinationis Dei. Prima sunt rudimenta fidei, credere Deum posse quidquid voluerit, ut omnia qui de nihilo creavit, possit de lapidibus vel de pulvere filios Abrahae formare. De lapidibus. Demonstrative ad illos lapides quos Josue de Jordane transferre fecit, ad quos quasi digitum extendens ait.

Josue duodecim lapides de medio Jordanis in terram transportari fecit, et alios ex terra in eodem alveo restitui: per quos excaecatio Judaeorum et gentium ad lucem transformatio praesignatur.

[Col. 0080D] Vel gentiles lapides vocat: et est sensus: Ne gloriemini de semine carnis: quia hi tantum sunt filii Dei, qui per gratiam sunt illuminati et interius suscitati. Suscitare signanter dicit, quia Christus Saram, id est Ecclesiam, accepit, et suscitat per gratiam filios Abrahae defuncto sine liberis, ne tantus patriarcha privaretur promissis. In cujus rei praesagium olim Deus de Sara genuit filium.

VERS. 10.— Jam enim securis. Ne autem viderentur immunes, si se a talibus sacramentis separarent, comminatur. Securis. Christus, qui ex manubrio constat et ferro, id est, humanitate qua tenetur, et divinitate quia incidit. Posita est: quia etsi per patientiam exspectat, videt tamen quid est facturus. [Col. 0081A] Ad radicem. Id est, finem Judaici populi, ut auferat de terra viventium eos qui in Christo non credunt. Vel, securis, sententia judicii, vel praedicatio Evangelii. Ad radicem. Nota non ad ramos, sed ad radicem. Cum enim filii malorum tolluntur, quid aliud quam rami infructuosae arboris abscinduntur? Cum tota progenies simul cum parente tollitur, arbor radicitus abscinditur, ne quid remaneat unde iterum aliquid germinis oriatur. Radices sunt cogitationes, quibus plantati, vel sursum coelo sustolluntur, vel ad ima inferni mittuntur. Arbor humanum genus: hujus rami, alii sunt aridi, id est, pagani incendio apti. Alii virides, sed sine fructu: ut hypocritae, qui speciem sanctitatis praetendunt, sed intus vacui: alii fructuosi, sed venenosi, id est, haeretici: qui praedicando [Col. 0081B] fructum pariunt, sed mortalem. Alii, id est, catholici, qui bonum fructum ferunt. Omnis ergo arbor, ut gentiles, hypocritae, qui nullum, et haeretici, qui malum.

VERS. 11.— Ego quidem. Ne videatur sua auctoritate minari, incipit aperire quantae sit dignitatis: cujus praesentia comminatur, vel cujus beneficii persuadet: Ego quidem baptizo vos in aqua. Tantum corpora lavo, quia peccata solvere nequeo, ut sicut nascendo, praedicando, praecurro sic baptizando: ut poenitentes, quos ego hoc signaculo ab impoenitentibus discerno, ad baptismum Christi dirigam. Post me venturus est. Et si moneo dignos fructus poenitentiae facere, superbiam abjicere: non tamen possum a peccatis solvere. Fortior me est. Quia ego baptizo in [Col. 0081C] poenitentiam, ille in remissionem. Ego spiritum habeo, ille dat. Ego regnum coelorum praedico, ille dat.

Cujus non sum, etc. Alii scribunt: Cujus non sum dignus corrigiam calceamenti solvere. Potuit autem Joannes utrumque dicere, vel contextim vel diverso tempore: ut alius evangelista hoc, alius illud assumere. Omnes tamen verum narraverunt. Intendit autem in hoc ostendere excellentiam Christi et suam humilitatem.

Vel secundum allegoriam. Calceamentum est incarnationis mysterium; corrigia, mysterii ligatura. Non ergo valet Joannes corrigiam solvere, quia incarnationis mysterium non sufficit investigare. Vel, Non sum dignus solvere corrigiam calceamenti [Col. 0081D] ejus, id est, nomen sponsi mihi non usurpo, nec sponsus credi vel dici, sed amicus sponsi volo. Mos enim erat ut si quis eam quae sibi competeret accipere in uxorem nollet, ille ei calceamentum solveret qui ad hanc sponsus jure propinquitatis accederet. Joannes ergo, qui non sponsus, ait: Non sum dignus, etc. Ac si dicat. Ego redemptoris vestigia non valeo denudare: quia nomen sponsi non mihi usurpo.

Vel simpliciter se humiliat, vel Evangelii sacramenta non est dignus circumferre praedicando, quod non sibi deputatum, apostolis est commissum. Non sum dignus explicare naturam Divinitatis ad humanitatem. Vel, non sum dignus Evangelii praedicationem [Col. 0082A] portare, vel nomen sponsi usurpare. Joannes ut purus homo spiritum dare non poterat, quo remittitur culpa. Christus vero dat, quia Deus: et baptizat in verbo, de quo dicitur: Et vos mundi estis propter verbum quod locutus sum vobis (Joan. XV) ; et alibi: Mundans eos lavacro aquae in verbo vitae sanctificatae (Ephes. V) .

In Spiritu sancto. Vel spiritu sanctificationis, et igne, id est probatione tribulationis. Vel spiritu in praesenti abluit: post, si quae macula surrepit, igne purgatorio ad purum exuret: quod de levioribus credendum est peccatis. Unde in Levitico, super altare semper ignis missus de coelo ardebat, id est, ignis divini amoris, qui omnes in Christo (id est, qui super altare offeruntur), quasi rebaptizat et exurit [Col. 0082B] carnis eorum vitia.

VERS.12.— Cujus ventilabrum. Ventilabrum in manu est examen judicii quo discernuntur leves et vacui a fructu boni operis. In manu, quia Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio. Permundabit, id est, quotidie a variis tentationibus mundat. Vel, Permundabit, dum ob manifesta peccata perversus de Ecclesia ejicitur, vel post mortem damnatur. Paleas autem. Paleae de origine unde et triticum oriuntur, id est de semine, zizania vero de diversa. Paleae ergo sunt qui fidei sacramentis imbuuntur, sed solidi non sunt: zizania vero qui et opere et professione secernuntur ab electis. De his dicitur: Qui non credit, jam judicatus est, et ideo non fit hic mentio de illis. Inexstinguibili. Quia non [Col. 0082C] exstinguetur neque exstinguet cruciatos, sed aeternaliter puniet. Dicitur autem ad differentiam illius de quo dicitur: Igne nos examinasti (Psal. LXV) , etc.

VERS. 13.— Tunc venit. Quando Joannes praedicabat et baptizabat, scilicet quando Jesus triginta erat annorum, ostendens nullum debere sacerdotem vel praedicatorem fieri nisi utilis aetatis. Sicut Joseph tricenarius regnum Aegypti suscepit. David regnum ea aetate inchoavit: Ezechiel prophetiam promeruit. Venit Jesus his de causis ut baptisma Joannis comprobaret, et ut (quia homo erat) omnem impleret justitiam et legis humilitatem: et ut aquas sanctificans, per columbam in lavacro, adventum Spiritus sancti ostenderet. Venit enim non necessitate [Col. 0082D] ablutionis, sed ut nemo quantumlibet sanctus baptismi gratiam superfluam judicaret. A Galilaea in Jordanem. Galilaea, transmigratio: Jordanis, descensus. Qui ergo vult baptizari transmigret a vitiis, et descendens humilietur.

VERS. 15.— Sine modo. Sine modo me a te baptizari, ut postea quod a me quaeris in spiritu baptizeris. Sicut enim decet dare exemplum implendae omnis justitiae, ut discant omnes neminem sine unda baptismi esse perfectum.

Tunc dimisit. Cum tali ordine cognovisset implendam justitiam. Dimisit, quia vere est humilitas, quam non deserit comes obedientia.

Spiritus in momento eum docuit, quod prius nescivit [Col. 0083A] et ideo quod prius timuit humiliter, devotus implevit.

VERS. 16.— Baptizatus autem. Christus aquas baptismi sanctificavit: quia cujus est creare, ejusdem est et sanctificare.

Sicut homo constat duobus, id est, corpore et anima, ita duobus renascitur: aqua quae purgat sordes et consepelit Christo: et igne spiritus quo conflagranti ad coelum rapimur. Sic Ecclesia post baptismum culmen virtutum quibusdam incrementis appetit, ut Christus baptizatus de aqua ascendit. Sic post baptismum ascendunt, qui ad virtutes proficiunt: et qui prius carnales et filii Adae, fiunt spirituales et filii Dei.

Aperti sunt, etc. Et hoc ad impletionem justitiae. [Col. 0083B] Non enim tunc primum sibi patuere coelestia vel Spiritus sanctus est datus: sed nobis per acceptum baptismum aditum coeli patere, et Spiritum sanctum dari monstravit. Quod enim coeli aperti, quod Spiritus sanctus venit, quod vox Patris insonuit, etc., haec mystica insunt nobis.

Patet renatis aditus in coelum per Christum, qui per Adam clausus fuit.

Sicut columbam. Verum corpus formatum ad horam habuit in specie columbae: quia aliter spiritus ab hominibus videri non posset sicut columba, non quia vera columba esset, sed quia spiritus in corporali specie, non tamen ipse corpus. Ita de hac figura sentitur sicut de aliis in quibus Deus apparuit: quae expleto officio resolvebantur. Bene spiritus in columba [Col. 0083C] quae simplex et mansueta descendit, ut et suae naturae simplicitatem, et eum in quem descendebat, mitem misericordiae praeconem datoremque indicaret. Similiter omnes baptismo renati septem virtutibus in columba significatis debent repleri. Columba a malitia fellis est aliena, in quo prohibemur ab ira. Nullum ore vel unguibus laedit, in quo notatur innocentia. Nec minimas aviculas invadit, in quibus aliae aves se et pullos suos nutriunt: in quo prohibemur a rapina. Puro pascitur grano: in quo notatur abstinentia, alienos tanquam pullos suos fovet, ecce charitas. Gemitum dat pro cantu, ecce compunctio. Super aquas sedet ut accipitrem praevisa in aquis umbra declinet: ecce sollicitudo. In columba super Dominum spiritus apparuit: quia venit nos per mansuetudinem [Col. 0083D] colligere. Super discipulos in igne quos ad consumendam rubiginem peccati contra seipsos veniebat accendere. Adam peccando coelum amisit, Christus a Spiritu sancto per columbam glorificatus apparuit: flammam vibrantem quae viam prohibuit aqua baptismi exstinxit: quia aqua est contraria igni.

Complacui. Id est, bene placitum meum constitui, ut tu in quo nihil nisi bonum placeas, et per te alii non in se, sed in te, id est, tibi fide et claritate uniti placeant.

VERS. 1.— Tunc Jesus. Post baptismum, quia nulla est mora a tentatione: Ut mox doceat baptizatos [Col. 0084A] de mundo exire, in quiete Deo vacare: sic filii Israel post transitum maris per desertum ascendunt, et manna comedunt donec veniant ad terram promissionis. Tunc Jesus ductus est, etc. (RAB.) Hic est ordo rectae conversationis, ut post acceptam Spiritus sancti gratiam contra diabolum arctius accingamur: ea via Samaritanus descendit, quia carne indutus easdem tentationes sustinuit.

Spiritui Sancto, qui quos replet ad pugnam mittit fortes. Sine hoc spiritu qui ad pugnam vadit, cito cadit. Ut tentaretur a diabolo. Non tentatur a diabolo, nisi quia ad desertum exierit, id est, bono studere coeperit.

VERS. 2.— Et cum jejunasset. (BEDA.) Jejunat ut tentetur, tentatur quia jejunat, et exemplum jejunandi [Col. 0084B] nobis dat, etc., usque ad et sic quandiu hic sumus, semper peccata ploremus: quia hoc numero praesens vita ostenditur.

(LEO.) Dum per varias actiones vitae hujus sollicitudo distenditur, necesse est de mundano pulvere, etc., usque ad ut in cujus sumus resurrectione conresuscitati, in ipsius inveniamur passione commortui.

Postea esuriit. Hoc est vere humanitatis: et per hoc est occasio tentandi. Latet potestas, patet infirmitas.

VERS. 3.— Et accedens. Quia esuries est signum infirmitatis. Et sic nobis in abstinentia non deest tentatio. Per exteriorem infirmitatem Christum tentat in quo nullam legem peccati inveniebat. Si Filius [Col. 0084C] Dei es. Aliud horum explorantis est, aliud tentantis, dum Deum confiteri videtur, et hujusmodi illudere conatur. Sic enim tentat ut exploret quod veretur. Sic explorat, ut tentando decipiat. Si Filius Dei es. Noverat Filium Dei venisse in mundum, seu per prophetas seu per angelos nuntiantes, seu per Joannem demonstrantem: sed quia humilia in eo videbat, quod de Deitate suspicatus est, ex superbia ei in dubium venit. Unde et callide exquirit: Nec indignum fuit Christum tentari qui venerat occidi, ut tentationes superando nobis potestatem daret superandi tentationes, sicut sua morte abstulit nostram mortalitatem.

(RAB.) Christus non nisi post baptismum se tentari permisit, insinuans ad se euntes graviores passuros, [Col. 0084D] etc., usque ad Christus vero sola suggestione tentatus fuit: quia delectatio peccati mentem ejus non momordit.

VERS. 4.— Scriptum est. Non utitur potestate, sed Scripturarum auctoritate, docens nos magis doctrina quam miraculis pugnare. Non in solo pane vivit homo. Quasi: Persuasio tua tentatio est: quia agis de cibo corporis, et non de cibo mentis. Inferior pars hominis pane sustentatur, alia verbo Dei reficitur: quia vero agis de inferiori, patet quod tentator sis. Sed in omni verbo, etc. Omne verbum charitas, in qua complentur omnia quae procedunt de ore Dei, quia cujuscunque ministerio dicantur, non ejus sunt, sed Dei: sed si adversum quid inseritur, hoc non est [Col. 0085A] Dei. De uno verbo, id est, sapientia Dei procedit quidquid loquuntur sancti qui sunt os ejus.

VERS. 5.— Tunc assumpsit. Prima et ultima tentatio in deserto, media quoque historialiter, ultima fuit postquam regressus est Jerusalem. Quia Matthaeus non secundum ordinem historiae, sed secundum tentationem Adae prosequitur: Lucas vero ut res gesta est.

Quia ex responsione Christi victus et incertus remansit: post primam ad secundam accessit tentationem.

Quod permisit se assumi, non infirmitas fuit, sed patientia: in diabolo vero non virtus, sed superbia.

Nota haec omnia corporeis sensibus esse completa. Nec mirum si se permisit circumferri: si sic [Col. 0085B] accipitur assumptio, qui permisit se crucifigi.

Supra pinnaculum. (RAB.) In Palaestina desuper plana erant tecta, et ibi erat sedes doctorum, unde, etc., usque ad ostendit ut cuicunque bona et alta imperanti obediamus, sed praecipitare volenti contraeamus.

Si filius. (BEDA.) In omnibus tentationibus hoc agit, ut intelligat, etc., usque ad in specie hominis diabolum apparuisse verisimile est.

Mitte. Haec vox convenit illi, qui omnes praecipitare satagit: in quo infirmus ostenditur, quod nulli nocere possit, nisi prius ille se deorsum miserit. Suggerebat enim, ut aliquo signo exploraret quantum apud Deum posset. Sed nemo debet tentare Deum, quando habet ex humana ratione quid faciat. [Col. 0085C] Unde quamvis omnia posset, ait tamen suis: Si persecuti vos fuerint in civitate ista, fugite in aliam. Et ipse idem fugit et abiit et latuit. Nunc autem poterat aliter de templo descendere, quam per jactantiam se praecipitare. Postquam deficit humana ratio, commendet se homo Deo, non tentando, sed devote confitendo.

Quia angelis suis mandavit de te. (BEDA.) Quod bene dicitur de corpore, diabolus male interpretatur de capite, etc., usque ad sed de auxilio angelorum quasi ad infirmum loquitur, de sua conculcatione tacet.

VERS. 8.— Iterum assumpsit. Haec tentatio ordine praecessit, sed narratur praepostero, secundum quod [Col. 0085D] factum est Adae.

Ostendit, etc. Non quod visum ejus qui omnia videt ampliaverit, sed vanitatem mundanae pompae quam amabat, quasi speciosam, etc., usque ad Non quod eam concupiscentiae oculo intueretur sicut nos, sed sic haec ostensio fuit in mente, sicut medici vident morbos sine laesione.

VERS. 9.— Haec omnia tibi dabo. Haec de arrogantia dicit: non quod totus mundus suus sit.

A principio quod Dei erat ut sibi usurparet diabolus laboravit: unde ut in eis coleretur, idola invenit. In his tribus notantur gula, avaritia, superbia.

(RAB.) Lucas avaritiam mediam ponit, ultimam superbiam, [Col. 0086A] etc., usque ad in his tribus omnia genera tentationum comprehenduntur.

VERS. 10.— Scriptum est. David Goliam tribus lapidibus de torrente prostravit, et Christus diabolum tribus testimoniis de lege. Dominum Deum tuum. Hoc vel ad diabolum dicitur: non quia ex devotione sit impleturus sed ut, econtra, quam ipse moliebatur scriptum ostendatur quod non ipse, sed Deus sit adorandus: vel, non diabolo, sed sibi secundum humanitatem et cuilibet homini hoc praeceptum esse insinuat. Similiter, et illud: Non tentabis Dominum Deum tuum, scilicet Filium et Patrem et Spiritum sanctum, qui est unus Deus. Deus adoratur, et specialiter ei propter se servitur.

Hic ostenditur, quod homo Christus, ut Deus et [Col. 0086B] Dominus sit adorandus ex debito.

Servies. Graece λατρεύσεις : λατρεία enim servitus dicitur. Servitus communis Deo et homini et cuicunque, Graece δουλεία dicitur. Illa vero quae soli Deo debetur, latria dicitur: unde idololatria, quae quod soli Deo debet, idolis dat.

Nota diabolum in his vinci in quibus Adam vicit. Quem de gula tentavit, dum de ligno vetito gustare rogavit. De vana gloria, cum dixit (Gen. III) : Eritis sicut dii. De avaritia, cum ait: Scientes bonum et malum.

VERS. 11.— Accesserunt. Non quasi tunc primum adeuntes, sed agonem Domini procul aspicientes, ne videatur eorum praesidio eguisse vel vicisse. Sed ut ille victus abiit, parati ad obsequium venerunt. Sicut [Col. 0086C] in hoc agone militia nostra praestruitur, ita in obsequium angelorum gloriosa remuneratio docetur.

VERS. 12.— Cum autem audisset. (RAB.) Hic Matthaeus, sicut Marcus et Lucas, praetermittit primum adventum Domini in Galilaeam, postquam, etc., usque ad, Hoc fecit initium signorum Jesus. Et iterum: Nondum Joannes missus erat in carcerem.

Joannes, etc. Quod erat propter Evangelium. Jesus hoc idem perfectius praedicans ad tempus cedit et fugit, ut sit exemplum suis. In Galilaeam. Duae sunt Galilaeae: una dicitur Judaeorum, altera gentium propter inhabitationem gentium, quam partem dedit Salomon regi Tyri qui gentes ibi posuit.

[Col. 0086D] VERS. 13.— Nazareth. (RAB.) Unde Christus Nazaraeus dicitur, vicus est in Galilaea juxta montem Thabor, etc., usque ad quia in medio gentium ad dilatandum verbum Dei fortiter consistit, ut credentibus refugium periclitantibus ostendat fidei portum.

VERS. 15.— Terra Zabulon. (ID.) Quod primo positum est praetermittit evangelista; scilicet: Primo tempore alleviata est terra Zabulon et terra Nephtalim (Isa. IX) : sicut et quod in medio est, etc., usque ad sed pro figura eorum qui vocandi sunt de gentibus, ea quae gentium est hic memoratur.

VERS. 16.— Populus. (AUG.) Populus iste qui prior ductus est in captivitatem, et in tenebris vitiorum erat, prior lucem praedicationis Christi vidit. Deinde [Col. 0087A] in omnes Evangelium disseminatum est. Unde sequitur: Habitantibus in regione.

Umbrae mortis. Mors est in inferno. Umbra hujus mortis sunt peccata, quae nunquam sine morte. Qui ergo vult fugere mortem, vitet umbram.

VERS. 17.— Exinde. Postquam baptizatus est. Baptismus idoneos facit ad praedicandum. Exinde, id est, tradito Joanne: quia lege desinente sequitur Evangelium, ut auroram sol. Humilis magister qui doctrinam discipuli non impedit, sed exspectat donec consummet cursum suum. In quo docet, ne quis ab inferiore persona sermonem contemnat. Unde Apostolus. Si cui revelatum fuerit, prior taceat.

Poenitentiam agite. Eadem quae praeco praedicat: [Col. 0087B] ut ostendatur non alius quam qui in voce clamaverat. Christus enim verbum quod clamat in Jordane organo et in omnibus qui ab initio aliquid divinitus dixerunt: et tamen iste solus vox, quia per eum praesens verbum ostenditur quod alii longe nuntiaverunt. Inter enim vocem et verbum nihil est medium, sed ut vox sonuit, mox verbum percipitur: sicut Joannes clausus destitit: Christus virtutibus claruit. Unde Joannes est figura prophetarum et legis, qui vere sunt vox clamantis sapientiae Dei, quorum Joannes est finis, quibus cessantibus solum verbum, quod in eis sonuerat, per se ostenditur.

(RAB.) Haec praedicatio Christi in Capharnaum coruscantibus miraculis incepta, dicitur, etc., usque ad Baptista incarcerato praedicare incepit.

[Col. 0087C] VERS. 18.— Qui vocatur Petrus. Vel quando primum Andraeas adduxit eum, hoc nomen inditum est ei, dum dicitur: Tu vocaberis Cephas (Joan. I) , quod interpretatur Petrus: quanquam hic videtur de futuro promittere. Vel quando confessus est: Tu es Christus Filius Dei vivi, dictum est ei: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) .

(BEDA.) Petrus, agnoscens: Andraeas, virilis: quod doctoribus convenit: quia hi soli, etc., usque ad quia vero primus homo inobediens exivit, secundus obediens ingressus est (RAB.) Matthaeus dicit post habitationem Capharnaum discipulos vocasse. Joannes dicit, etc., usque ad ante autem quam veniret Jesus in Cana Galilaeae, Andraeas Petrum adduxit, sed [Col. 0087D] nondum discipuli.

Mittentes rete. Quia quos saepe terrenis lucris inhiare considerat, coelestibus desideriis advocat, et per eos retibus Evangelii, alios de profundo iniquitatis eripit, unde subdit: Venite post me, et faciam vos fieri piscatores hominum (Joan. I) .

VERS. 19.— Piscatores. Piscaturus per piscatoria vadit loca.

Mystice. Cum incarnatus carnem suscepit, divinitus vidit in mari mundi spirituales piscatores: et aliis quid essent ostendit, quos ab aeterno praevidit.

VERS. 20.— Continuo. Perfecta obedientia est sua imperfecta relinquere. Relictis retibus: quia et [Col. 0088A] si postea resumunt, non cupiditate et proprietatis amore. In his datur forma volentibus sequi. Mutatur intentio non piscatio, mutantur retia in doctrinam, cupiditas in amorem animarum: fit mare saeculum, navis Ecclesia, pisces boni et mali homines.

VERS. 21.— Vidit alios duos. Ecce in his quatuor numerus evangelistarum praefiguratur, qui animas a mundo extrahunt de quatuor partibus mundi.

Bini et bini vocantur, quia charitas non nisi inter duos est. Vocatio dicitur: Vel secundum electionem gratiae. Unde dicitur: Quos vocavit (Rom. VIII) , etc. Vel secundum illud: Multi sunt vocati (Matth. X) .

(AUG.) Quaeritur quomodo Matthaeus et Marcus dicant binos vocasse Jesum: primo Petrum et Andraeam, etc., usque ad ideo autem piscatores illitteratos [Col. 0088B] misit praedicare, ut fides in virtute Dei, non eloquentia hominum putetur.

Zebedaei et Joannem. Zebedaeus fugitivus, id est, diabolus. Jacobus, supplantator qui adjuvatur a Joanne, id est, a gratia Dei. Et vocavit eos. Illi autem, etc. Vocavit et alios, sed sufficit nominare istos.

VERS. 23.— Et circumibat Jesus totam Galilaeam. Coadjutoribus vocatis praedicationi insistit, docens impigrum esse debere doctorem. Docens in synagogis. Docens de moribus, vitae activae subditos. Praedicans de futuris vitae contemplativae perfectis. Docens naturales justitias, castitatem scilicet et humilitatem et similia quae homo naturaliter habet. Praedicans Evangelium regni. Ad Evangelium pertinet [Col. 0088C] mysterium justitiae, bonum initium, beatitudinis promissio, peccatorum remissio, adoptio, resurrectio, coelestis haereditas, angelorum societas.

In synagogis. Nec otiosus doctor in vacuum discurrat, sed ubi sunt plures praedicet.

Evangelium. Quia justitia est molestia viventi in carne, labor justitiae non suscipitur, nisi merces operis exspectetur. Ideo Christus evangelizat beatitudinem, ut excitet ad boni operis patientiam.

Et sanans. Curare languorem et infirmitatem non fuit magnum, cum postea morituri. Sed ideo factum, ut sic erigerentur ad regnum. Moraliter instruens praedicatores etiam terrena subsidia subditis ministrare, et sic ad regnum trahere.

VERS. 24.— Et abiit opinio. (BEDA.) Opera salutis [Col. 0088D] sine fama boni odoris non satis relucent auditoribus, nec fama sine opere proficit: sine quibus, etc., usque ad curat corpora, ut paratius audiant invisibilia. Aliter parum erat mox morituris curam impendere.

VERS. 25.— Secutae sunt. (AUG.) Quadripartitae turbae, scilicet. Alii, etc., usque ad alii, per invidiam volentes eum accusare et in aliquo capere.

VERS. 1.— Videns autem Jesus. (AUG.) Huic rei consentit Lucas dicens: Factum est autem in illis diebus, exiit in montem orare (Luc. VI) , etc. Sed Lucas dicit, etc., usque ad non enim omnes omnia possunt: [Col. 0089A] quod verius putatur quamvis idem utriusque simul possit videri factus.

Ascendit. Docens suos ascendere nec in turba remanere: altiorem docturus justitiam, quam illam quae est Scribarum et Pharisaeorum. Ascendit ipse mons in montem, ut altiora virtutum culmina doceret, et Ecclesiam supra quam sedet praedicans praeceptum Domini sublimius erigendam ostenderet quam eadem doctrina usque ad finem saeculi plenius erudiret. Apostolos praeeminentius abducit, ut a monte prius suscipiant montes pacem populo. Sedisset. Sessio humanitatis per quam cognoscitur. Unde: Et mundus eum non cognovit, ante incarnationem. Accesserunt. Ut vicinius audiant, qui ad implendum animo properant.

[Col. 0089B] VERS. 2.— Et aperiens. Apertio oris profunditatem significat sacramenti. Quasi abyssum, quasi thesaurum aperuit, quasi fluvium paradisi. In hoc monte Novum Testamentum in cordibus filiorum scribit, incipiens a beatitudine qui in monte Sinai Vetus Testamentum in lapidibus servis dedit incipiens a terrore.

(AUG.) Sermonem quem locutus est Dominus noster in monte, sicut in Evangelio, etc., usque ad, Omnis qui audit verba mea haec et faciat, assimilabo eum viro sapienti (Matth. VII) .

VERS. 3.— Beati. (GREG. NYSS.) Beatitudo, ut mea fert opinio, comprehensio est omnium earum rerum quae, etc., usque ad miseria enim est in acerbis et tristibus nostraque voluntate non occidentibus casibus [Col. 0089C] et calamitatibus aerumna.

Beati pauperes. Sententiarum numerus diligenter est attendendus. Incipit enim beatitudo ab humilitate.

(HIER.) Beati pauperes spiritu. Quia non necessitas sed fides, et devotio paupertatis beatos facit, etc., usque ad sicut initium sapientiae timor Domini, sic paupertas est principium beatitudinis.

(CHRYSOST.) Pauperes spiritu sunt humiles et contriti corde. Spiritum autem hic animam et voluntatem dixit. Quoniam autem multi sunt humiles non spontanei, sed astricti necessitate, primos vocat beatos.

VERS. 4.— Beati mites. Mites sunt qui malis moribus dominantur: perfecta virtus est morum possessio.

[Col. 0089D] (THEOPH.) Mites sunt, non qui prorsus non irascuntur, etc., usque ad sic doctrina viri per patientiam dignoscitur.

Possidebunt terram. (AUG.) Illam terram ego credo de qua in Psalmo dicitur: Spes mea es tu, portio mea in terra viventium (Psal. CLXI) .

VERS. 5.— Beati qui lugent. Pro suis vel aliorum peccatis, qui est ab irriguo inferiori, sed qui fit ab irriguo superiori est ex desiderio coelestis patriae. Ille lavat praesentes sordes, hic accendit acrius aeternorum amatores. Qui autem peccata deposuit, mores mansuetudine correxit, flevit etiam, jam potest esurire et sitire justitiam, quod prius non poterat. Haec [Col. 0090A] virtus sine spiritu fortitudinis non impletur: quia per eum esuriendo ad satietatem quandoque veniemus. Beati qui lugent. Restat post praedicta ruinarum colluvionem luctu purgare. Luctus pro peccatis vel pro desiderio coelesti consolationem meretur et non alius.

Hi scientiae spiritu illustrantur, ut sciant quibus malis involvantur.

(HILAR.) Lugentibus non orbitates, aut contumelias, aut damna moerentibus, sed peccata vetera flentibus, et criminum quibus obsordescimus conscientia aerumnosis, haec sedula in coelo consolatio praeparatur.

VERS. 6.— Beati qui esuriunt. Amatores verbi boni, quibus non satis est quod justi sunt, sed semper sitiunt opus justitiae.

[Col. 0090B] Justitia est sua cuique tribuere, sibi, et proximis, et Deo. Haec justitia non plene implebitur, donec Deus sit omnia in omnibus: ideo hic possumus esurire, non saturari. Justitiae lumen est misericordia, misericordiae virtus justitia; haec misericordia eget spiritu consilii, sine quo nemo circumspecte miseretur. Initium est sui misereri, finis est pro alio mori. Ordo enim est miserendi ut unusquisque incipiat a se. Finem Christus insinuat, pro peccatoribus mortuus ex misericordia.

VERS. 7.— Beati misericordes. Misericordia nascitur de praecedentibus, quia si praecesserit vera humilitas et animus mansuescat, et suos et aliorum casus fleat, et justitiam esuriat, post nascitur vera misericordia. Tunc enim miserias alienas faciet suas [Col. 0090C] et pro viribus juvabit: et si juvandi facultas deest, compassio non deerit: Estote misericordes sicut et Pater vester misericors est (Luc. VI) , id est, ad hoc misereamini ad quod et Deus, ut bonitas redundet in omnibus: misericordia sine justitia remissio et tepiditas; justitia sine misericordia severitas et austeritas dicitur.

VERS. 9.— Beati pacifici. (RAB.) Pacifici sunt qui omnes motus animi componunt et rationi subjiciunt, quia his nihil repugnat qui similes patri, etc., usque ad cum autem Deus erit omnia in omnibus, tunc beatitudo adoptionis dabitur.

VERS. 10.— Beati qui persecutionem. In praedictis septem est perfectionis ostensio et probatio. Qui praedicta habent, pati possunt persecutionem: et [Col. 0090D] recte tenet praedicta quae accepit qui pro eis paratus est mori.

VERS. 11.— Beati estis cum maledixerint. Hucusque generaliter sententias posuit quasi ad absentes, cum et ad praesentes pertinerent, nunc ad eos verba convertit (quamvis et hoc aliis conveniat), praedicens quanta pro nomine ejus essent passuri: quia dignitatem gradus eorum eis intimare volebat dicens: Vos estis sal terrae, vos estis lux mundi; ut ex tristibus humilitatem, ex laetis acciperent consolationem.

Maledixerint. Antiqua translatio habet: Cum oderint vos homines, et dixerint omne malum, et expulerint. Idem tamen sensus in nostra, cum maledieta ex odio cordis fiant. Qui gloriam coeli optat, non [Col. 0091A] timet opprobrium in terra; quantum quisque de laude hominum laetatur, tantum de opprobrio tristatur. Quem laus extollit, vituperatio deprimit: ubi quis quaerit laudari tantum apud Deum, non timet confundi in conspectu hominum. Mentientes. Hoc addit ne glorietur de quo vere mala dicuntur. Etiam addit: Propter me, quia aliquando falsa dicuntur, quod accedit temeritate hominum, non tamen propter Christum hoc patiuntur, quem non sequuntur.

VERS. 12.— Quoniam merces vestra copiosa est in coelis. Non in volubilibus, cum non in rebus volubilibus merces aeterna esse debeat, sed in spiritualibus firmamentis, ubi habitat sempiterna justitia. Jam ergo sentiunt hanc mercedem qui spiritualibus bonis gaudent. Sed perficietur cum mortale hoc induet [Col. 0091B] immortalitatem. Sic enim persecuti, etc. Temperat exemplo rigorem passionis. Tribus modis fit persecutio: odio cordis, dictis, factis.

VERS. 13.— Vos estis sal terrae. Hic jam ostenditur apostolorum officium, scilicet quod sunt sal terrae et lux mundi. Hoc specialiter ad apostolos, qui praedictis virtutibus, paupertate scilicet et aliis, debent ornari, ut sint sal optimum condientes alios doctrina, et vitae suae exemplo. Sal, salus a corruptione. Unde propheta: Posui te in lucem gentium, ut sis salus mea usque ad extrema terrae.

Quod si sal, etc. Id est, si vos, per quos alii condiendi sunt, adversis vel prosperis cesseritis: per quos a vobis error auferetur, cum vos Deus tollere [Col. 0091C] aliis elegerit? Ad nihilum valet: quia (ut alius evangelista ait) nec terrae utilis est quam suo injectu germinare prohibet, nec sterquilinio quod non fecundare sinit. Sic qui retro vadit, nec ipse fructum fert, nec alios valet excolere, sed ab Ecclesia ejicitur, et in haec verba ridetur: Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare. Si sal evanuerit (Luc. IV) . Id est, si timore vel cupidine doctor saporem sapientiae omiserit, per quem fatuitas ejus emendabitur? Hoc solis apostolis convenit: Quod sequitur, omnibus magistris: Ad nihilum valet ultra, etc. In fine de omnibus concludit sic: Nisi abundaverit justitia, etc.

Et conculcetur ab hominibus. Sanctus et verus minister Christi, etsi a malis ridetur, conculcari non [Col. 0091D] potest, quia mente fixus in coelo manet.

VERS. 14.— Vos estis lux mundi. Prius sal quam lux, quia prius vita quam doctrina: vita ducit ad scientiam veritatis. Qui Deum timet, scientia non caret.

Lux mundi. Alia causa est quare non debent deficere: quia illuminati a Christo verbo et exemplo: quocunque illati mundanis lucem fidei et scientiae debent ministrare. Et sicut (quia sunt sal) debent corruptionem pellere: sic et tenebras (quia lux sunt) fugare.

Non potest civitas, etc. Quia apostoli fundamenta sunt, apte civitas dicuntur. Supra montem. Locus montem justitiae innuit, qui excelsus est, quo propalamini [Col. 0092A] ne vos abscondatis. Non enim facultas subterfugiendi vel clam aliquid faciendi; ideo subditos misericorditer intus consilio regite, et extra contra adversarios pro justitia pugnando defendite: quod pertinet ad spiritum consilii et fortitudinis.

VERS. 15.— Neque accendunt lucernam. Domesticis exemplis docet, ne celent lucem verbi sibi commissam. Non accendunt, id est, non ideo data est doctrina praedicationis ut celent eam et subjiciant servituti corporis, dum aliqua timent. Sed corpus suum ministerio Dei subjiciant, ut per vocem et caetera corporis officia lux excellentior caeteris appareat. Unde dicitur (I Cor. IX) : Castigo corpus meum, etc. Vel, Christus lucernam accendit, dum testam humanae naturae flamma suae divinitatis implevit: [Col. 0092B] quam nec credentibus abscondit, nec modio, id est mensura legis, vel terminis unius gentis inclusit. Sed super candelabrum, id est, Ecclesiam fidem suae incarnationis affixit, ubi omnes possint intueri, qui in domo, id est, Ecclesia sunt vel mundo. Unde subdit: Sic luceat, etc. Candelabrum. Sicut lucerna Christus, candelabrum crux est, super quam erat levandus. Candelabrum Ecclesia, quae verbum vitae praesentis bajulat.

VERS. 16.— Sic luceat, etc. Et haec omnia ita agite, ut non finem boni operis in laudibus hominum constituatis. Ut videant, etc. Opera requiro, ut videantur, et sic doctrina confirmetur: et hoc non ad gloriam vestram.

VERS. 17.— Nolite putare. Postquam hortatus est [Col. 0092C] omnia pati pro veritate, et non celare, et gloriam Dei facere, incipit docere quid docturi sint. Quasi diceret: Quid est quod vetas abscondi, pro quo jubes omnia pati? an est aliquid contra legem? Non veni solvere legem, sed adimplere, vel faciendo quod dicit, vel supplendo quod deerat et imperfectum erat.

VERS. 18.— Iota. (BEDA.) Hic ostenditur, quod quae minima putantur in lege, sacramentis spiritualibus plena sunt, et omnia, etc., usque ad quia iota decem significat, id est decalogum, cujus apex est Evangelii perfectio.

Omnia fiant. Spiritualiter impleantur, vel imperfecta perficiantur, et significantia, id est impletione, consummentur.

[Col. 0092D] VERS. 19.— Qui ergo solverit, etc. Minima sunt crux Christi et passio, quam qui erubescit minimus est; qui confitetur magnus. Vel Pharisaeos notat, qui mandata Dei dimiserunt pro suis traditionibus, quae nihil valent, dum vel minimum, quod in lege est, praetereunt. Moraliter autem solvit qui non implet, sed tenet sicut infirmis data sunt. Vel qui non intelligit spiritualiter. Solvere, non est agere, quod recte intelligit, vel non intelligere quod non depravat, aut minuere integritatem superadditionis Christi.

Minimus vocabitur, etc. In regno coelorum minimus vocabitur qui erit in eo indignus, in quo nullus minimus sed omnes magni.

[Col. 0093A] Qui autem fecerit. Qui non solverit, et sic docet, non minimus, non tamen magnus: sed facit quod docet. Soli enim factores legis justi sunt apud Deum (Rom. II) .

VERS. 20.— Dico autem vobis. Cum ait, dico, magnam vim et profundam intelligentiam cogitandi incussit: ostendit quomodo superaddit. Et non quae prius mandaverat, absolvit. Plus etiam est diligere inimicos quam non odisse: non cupere, quam non adulterari: non irasci, quam non occidere.

Nisi, etc. Id est, non solum minima legis praecepta impleveritis, sed et ea quae addo: quia dum fiunt addita ad perfectionem, etiam haec plenius aguntur quae praemissa sunt ad inchoationem: [Col. 0093B] quia qui non videt mulierem ad concupiscendum eam, nec fornicatur: nec occidit qui non irascitur.

Justitia vestra. Justitiam Pharisaeorum vocat omnia illa ad cultum Dei actualiter praecepta: seu figurarum mystica tantum ad litteram instituta.

VERS. 21.— Audistis, etc. Exponit quae est justitia Pharisaeorum, quam qui adimplet non statim magnus, sed aliquem gradum conscendit.

VERS. 22.— Ego autem, etc. Perfectionem quam venit implere incipit explanare, et quomodo justitia eorum debeat superabundare.

Omnis qui irascitur. Quia nesciebant homicidium esse nisi peremptionem: aperit omnem motum animi ad nocendum, in homicidium computari. Mandatum Christi non est contrarium legi, sed latius [Col. 0093C] legem in se continens. Qui non irascitur, non occidit. Sed non econtra, licentia irascendi causa homicidii. Tolle iram, et homicidium non fit.

VERS. 23.— Si ergo offers munus tuum. Explanat ampliorem justitiam ostendendo quod si non licet fratri irasci, multo minus in animo retinere quod in odium quaerat converti. Si quidquam mali contra proximum in animo habemus, Deo placite offerre non possumus. Si ergo offers. Secundum litteram hoc absurdum est. Est ergo in interiori templo altare, id est fides, cui quodlibet munus, id est, psalmus, hymnus, oratio, et hujusmodi, nisi sit innixum non est Deo placiturum. Et ibi, etc., id est, cum in corde (quod est templum interius) tale munus oblaturus es, si in mentem [Col. 0093D] venerit quod frater tuus habet aliquid adversum te, quem tu laesisti. Si enim ipse te laesit, non ipse, sed tu habes adversus eum: nec tunc oportet te veniam petere, sed dare sicut vis tibi dimitti.

VERS. 24.— Relinque ibi, etc. Non ait refer: quia quod recte offertur immutari non licet. Sed relinque, donec placabilius offeras: non enim munus repellit, sed charitatem proximi quaerit, sine qua nemo ad charitatem Dei pervenit. Unde: Prius charitatem proximo exsolvat qui munus suum Deo placere optat. Vade. Non pedibus, sed animo humiliter ei prosternas in conspectu illius cui oblaturus es. Vel petendo veniam si praesens est. Offeres. Hoc ex spiritu pietatis quo mitis fit, et divinum verbum [Col. 0094A] pie intelligit, intelligendo obedit, et ad implendum cor erigit.

VERS. 25.— Esto consentiens. Sicut jam praecepit fratri reconciliari et post jubet inimicos diligi, ita hic dum currimus in via hujus saeculi, ad pacem et concordiam hortatur, sicut dicitur: Si fieri potest quod ex vobis est cum omnibus hominibus pacem habentes (Rom. XII) . Et pro consentiens ex Graeco habetur benignus vel benevolus. Cito, ne differas in crastinum: Dum es in via, dum adhuc licet operari.

Si fratrem laesisti, reconciliare ei. Si adversarius exstiterit, esto benevolus, ut fiat amicus.

In via cum eo. Sermo divinus, nobiscum est in Christi via. Adversarius nobiscum in via saeculi. [Col. 0094B] Sermo divinus nobis via est qua currimus. Unde: Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum (Psal. CXVIII) .

Ne forte tradat. Sic temperavit, ut poenitentiae locum non afferret: putaretur enim, quod si obiisset adversarius et non posset ei in via esse benevolus, necessario judici traderetur. Sed et locum poenitentiae reliquit, et impoenitentem judici tradidit, dicens: Judex tradat te ministro. Tradat, id est, causa sit cur tradaris in manus Christi, cui Pater omne judicium dedit. Christus ministro, id est angelo, qui colliget zizania.

VERS. 26.— Novissimum quadrantem. Id est, minuta peccata, quia nihil erit impunitum. Vel per quadrantem novissimum, significantur terrena peccata, [Col. 0094C] quia prima pars mundi coelum; secunda, aer; tertia aqua; quarta, novissima terra. Ergo donec reddas novissimum quadrantem, id est, donec luas peccata quae de terra contraxisti.

VERS. 27.— Audistis. (RAB.) Adhuc qui dixit: Non veni solvere legem, sed adimplere (Marc. XI) . Addit: quantum debeat abundare, etc., usque ad quando anima relicta superiori lege, turpi voluntate inferiorum prostituta corrumpitur.

Viderit mulierem. (BEDA.) Magna superadditio. Visus ponitur pro omni motu qui est, etc., usque ad quia non secundum quod quisque potuit et non licuit, sed secundum quod voluit et proposuit ex conscientia accusatur vel defenditur.

Ad concupiscendum. Ut transeat in affectum cordis, [Col. 0094D] ut facere disponat, ubi non deest voluntas, sed occasio: quod passio dicitur, quae est mors in domo. Propassio est animi subitus affectus vel irae, vel amoris. Passio est animi forma vel deliberatio ex consensu. Unde dicitur aliquis iracundus vel amator.

(ISID.) Si contemplatio vertitur in taedium vel in arrogantiam, dimitte eam, et transi ad activam: quia melius est per activam salvari, quam per contemplativam perire.

VERS. 29.— Erue eum. Ad litteram nullum membrum erui praecipitur, sed interior visus qui dexter, et exterior qui sinister dicitur, per studium pii laboris si nocet est revocandus vel removendus: et [Col. 0095A] etiam longe faciendus, ut scilicet nec in memoria habeatur. Eruitur oculus cum frangitur malus usus. Projicitur, cum ex toto annihilatur, nec intrare permittitur.

VERS. 30.— Dextera manus tua. Prospera operatio, vel aliquis adjutor strenuus intra vitae negotia: qui si scandalum est in lege Dei, melius est illo praeciso salvari, quam cum illo damnari. Abscinde eam, etc. Si quis hoc praedicat de membris, affectu pietatis non debet audiri. Sed ut improbitas morum et pravitas actionum inde resecetur, ut quidquid in oculo mentis de via justitiae et morum probitate nos subvertit, et quidquid contra operationem virtutum extra pulsat, procul pellatur. In gehennam. Nomen gehennae in veteribus non invenitur: sed prius a [Col. 0095B] Domino ponitur. Cujus nominis occasio est. Idolum Baal fuit juxta Jerusalem ad radicem montis Moria ubi Siloe fuit. Haec vallis irrigua fuit et nemorosa et plena deliciis, et locus in ea idolis consecratus: populus autem Israel adeo insanivit, ut relicto templo ibi immolarent, et filios suos incenderent daemoniis. Et dicebatur locus iste Gehennon, id est, vallis Ennon. Comminatur autem Deus se impleturum locum illum cadaveribus, ut vocetur polyandrum, id est, tumulus mortuorum: hujus ergo loci nomine futura supplicia designantur.

VERS. 31.— Det illi. (AUG.) Scripsit Moyses in Deuteronomio, quod si uxor non placet viro propter aliquam foeditatem, dimittat eam. Quod Christus exponit, etc., usque ad sicut diligit inimicum, non in [Col. 0095C] hoc quod inimicus et malus, sed quod homo ut secum sit salvus.

(CHRYSOST.) Permisit Moyses dari libellum repudii, ne propter odium funderetur sanguis. Permisit fieri mala, etc., usque ad quia malas hominum voluntates ad plenum prohibere non possumus.

VERS. 32.— Causa fornicationis. Quia in hoc fides castitatis et connubii rumpitur: et ille non facit eam moechari, sed ipsa causa est reatus sui. Si autem pro fornicatione dimittit, a fornicatione debet esse immunis, nec aliam ducere licet dum illa vivit. Fornicationis causa. Feminae, quae fornicata est, vel viri ne fornicetur, scilicet si uxor cogat ad idololatriam, vel ad avaritiam, vel ad alias illicitas concupiscentias. Non enim fornicatio est tantum stupri, [Col. 0095D] sed generaliter quae a lege Dei aberrare facit. Et qui, etc. (CHRYSOST.) Non dicas quoniam vir suus eam dimisit, quia etiam postquam dimissa est, remanet dimittentis uxor.

VERS. 33.— Reddes autem. Si jurare contigerit: per Creatorem jurabis: non per creaturam. Hoc enim per quod jurat quilibet veneratur: hoc amat, hoc timet. Ideo lex praecipit ut non juretur nisi per Deum.

Ego autem, etc. Docet nil tam vile in creaturis quod quis pejerare debeat, dum a summo usque ad imum, juramentum vetat, id est, a coelo usque ad capillum. In Deum pejerare convincitur, cujus thronus est coelum, et cujus est quidquid est.

[Col. 0096A] Per coelum. Illi vel coelum plus aliquid suspicabantur, vel per illud jurantes non putabant se juramento teneri: ideo sententiam sic temperat, ut et coelum creatura Dei credatur, non plus aliquid: et quia thronus ejus est perjurium timeatur. Sic et de terra, quia scabellum pedum ejus. Qui ergo per creaturam jurat, illi debet juramentum qui eam creavit et regit, nec alii recte putatur reddi.

Non juremus per creaturas ut veneremur eas ultra quam debemus per eas, ut viles existimemus, ut scilicet cum per eas juremus nihil jurare putemus.

Neque per terram. Alii per salutem Pharaonis, qui Dei judicio positus est in infimis. Non est potestas nisi a Deo (Rom. XIII) : et in hoc Deum juras.

[Col. 0096B] Neque, etc. Quod non est tuum opus, sed Dei: et ita in minimis Deum jurando perjurium incurrere potes.

Qui per caput jurat, illi debet cujus figura et potestas in eo manet.

VERS. 36.— Quia non potes, etc. Haec praedicta cum sint ardua et difficilia, nemo sine spiritu fortitudinis servat. Compellit ad perfectionem, dum tollit jurandi occasionem.

VERS. 37.— Est, est; non, non. Ideo bis dicit, ut quod ore dicis, operibus probes. Quod verbis negas, factis non comprobes vel confirmes.

Non penitus jurare prohibuit, sed occasione perjurii. Quod perfectius est docuit ostendens quod ulterius est a malo esse. Apostolus jurat, ut fidem [Col. 0096C] persuadeat: Ecclesia etiam pro foedere pacis ac fidei suos jurare concedit. Sed Christus quod perfectius est docuit, quod infirmitatis indulsit, quod superstitiosum resecavit.

Veritas Evangelii juramentum non recipit, sed alterius infirmitas id cogit, dum veritati non credit.

A malo est. Non quidem malum, quia etsi non bonum, tamen necessarium, sed a malo est, non tuo sed illius a quo cogeris jurare, id est, ab infirmitate illius quae malum est.

VERS. 38.— Audistis. (AUG.) Lex modum ultionis instituit: oculum pro oculo. Quod si dici potest, etc., usque ad sed pro dilectione justitiae, justum pro injusto, quod est bonum pro malo, quod etiam judex facit.

[Col. 0096D] Quod dicit, oculum pro oculo, dentem pro dente: non alterum vult tollere, sed utrumque conservare, dum minatur talionem. Quam etiam cum modo facit, ut injuriam vindicta non transeat: et haec est pacis inchoatio, et quasi justitiae incoeptio.

VERS. 39.— Non resistere. Justitia legis rudes instruit in initio justitiae, id est, non plus quam est illatum reddere. Justitia Evangelii (quae ducit homines ad regnum) est non resistere malo: Non resistere: ut ipse idem: Discite a me, quia mitis sum, et humilis corde (Matth. XI) . Et David: Si reddidi retribuentibus mihi mala (Psal. VII) . Jerem. Et maxillam dedi percutienti (Thren. III) . Ecce idem Dominus legis et Evangelii.

[Col. 0097A] Praebe illi. Non tantum non repercutias, sed si vult alteram ferire, patienter feras: hoc de injuria corporis. De necessariis autem si perdideris unum, sine tolli et reliquum. Quid ergo de superfluis?

Alteram. (CHRYSOST.) Primum indigna res est ut nomo fidelis stet in judicio ante conspectum judicis infidelis. Nam et si infidelis, etc., usque ad Si semel in judicium ingressus fueris, non jam desideras ut veritas causae appareat, sed ut quocunque modo victor exsistas.

VERS. 40.— Et ei qui, etc. Consilium est antequam contendas. Licet quidem infirmis sua repetere, sed non contendere. Lucas econverso: Qui aufert vestem, etiam tunicam noli prohibere. Quod non de his solis, sed de omnibus temporalibus faciendum est. Tunicam [Col. 0097B] tuam. Vel, tunica est anima, quam si quis perdere noluerit, dimittat pallium, id est, corpus ad martyrium. Spiritualiter, doctor tunicam tollit, cum interiora vitia facit confiteri, ut est invidia, superbia, et hujusmodi. Ille addit: Et pallium; qui et exteriora, ut furtum et fornicationem, non erubescit confiteri.

VERS. 41.— Mille passus. Hoc est iter sabbati, quo designatur perfectio spiritualis: quia non licet in sabbato servile opus facere. Alia duo. Vadit et alia duo qui dum corpore tantum in servitutem redigitur, spiritu et anima, id est ratione et voluntate, redigi est paratus.

VERS. 42.— Da ei. Quae honeste et juste possunt dari. Si deest facultas, da affectum verbo vel obsequio. [Col. 0097C] Da ei. Ita, scilicet, ut nec tibi noceat, nec alii: pensanda est enim justitia. Ita enim omni petenti dabis, et si non id quod petit, sed melius cum injuste petentem correxeris. Et volenti. Duo genera praestandi complectitur. Vel enim benevole damus, vel reddituro commodamus. Et quandoque qui donat, non vult commodare, quasi nihil mercedis in eo sit cum rem acceptam debitor persolvit. Sed vere ille qui etiam hoc jubet, retribuit. Dicit ergo: Ne avertaris, id est, nec alienes voluntatem tuam. Hilarem enim datorem diligit Deus (II Cor. IX) , sic et spiritualis doctor verbi divini foenus auditoribus debet accommodare, ut boni operis retributionem ab illis possit accipere, et a Deo mercedem sperare.

VERS. 43.— Audistis. Qui legem implere venit, in [Col. 0097D] fine ad charitatem plenam perducit, quae est impletio legis.

Odio habebis. Forsitan intelligendum est juxta hoc quod supra: Oculum pro oculo, etc. Vel subtrahendo officia humanitatis.

VERS. 44.— Diligite. Contra Ecclesiam pugnatur tribus modis: odio, verbis, cruciatu corporis. Ecclesia econtra diligit, benefacit, orat. Hoc est novum mandatum, hoc de filiis irae facit filios Dei; unde sequitur: Ut sitis fiili. Adoptio filiorum sola charitate acquiritur.

Benefacite. Ministrando cibum mentis vel corporis. Quod facit etiam qui dicit eum hujusmodi nec cibum sumere. Omnia enim ea spectant, ut fratres fiant. [Col. 0098A] Singulis singula opponuntur, ut omnes partes malitiae bonitate vincantur. Videntur contra esse imprecationes prophetarum quae non dicuntur voto optantium, sed spiritu praevidentium.

Orate. (AUG.) Non ait hoc pro fratribus in quibus sunt aliquando peccata persecutione inimicorum graviora, etc., usque ad cum etsi peccasse fateantur, et fecisse mala vehementer eos poeniteat, tamen hujusmodi affectiones mentis habent ut se non humilient ad petendam veniam.

Movere autem potest, quod Joannes in Epistola de dilectione Dei et proximi tantum monere videtur, ut fratres diligamus, cum Dominus dicat et pro inimicis orandum. Sed fratres intelliguntur non solum qui jam credunt, sed qui credituri sunt, pro quibus [Col. 0098B] orandum est, ut fraterno foedere nobis socientur.

VERS. 45.— Filii. Non degeneres. Quasi diceret: Accepta potestate operibus agite ut sitis filii renascendo per charitatem. Patris. Jam dicitur pater. Videte ut sitis filii renati ex Deo qui est charitas. Qui solem. Hunc visibilem. Nam inquiunt in libro Salomonis, Sol justitiae non illuxit nobis (Sap. V) . Et de pluvia doctrinae propheta dicit: Super unam civitatem pluit, et non super alteram. Solem suum (Amos. IV) , etc. Quasi dicat: Quem fecit, cujus proprie sunt omnia quae de nihilo creavit. Quid ergo nos faciemus de his quae de munere ejus accepimus?

VERS. 46.— Publicani. Exactores Romanorum, quos Judaei sic vocant, quia de republica curam gerebant. Dicuntur et nomen traxisse a Publio Romano [Col. 0098C] rege, qui prius eos ordinavit.

VERS. 47.— Et si salutaveritis. Si pro his tantum oraveritis, qui aliqua affinitate vobis sint conjuncti, quid amplius habet beneficium vestrum quam infidelium? Oportet fratres diligere, et humiliter salutare: sed parum est.

VERS. 48.— Perfecti. In charitate Dei et proximi. Cumulus perfectionis diligere etiam inimicos, et orare pro illis, sicut et Christus fecit.

VERS. 1.— Attendite, etc. Qui hucusque praecepit de misericordia, nunc praecipit de cordis munditia qua Deus videtur. Si enim non simplici intentione sed pro hominum laude, non probantur a Deo opera [Col. 0098D] misericordiae. Laus hominum non debet appeti, sed subsequi, ut exemplo alios invitet. Hactenus de justitia Evangelii, quae est super justitiam Scribarum et Pharisaeorum. Nunc qua munditia cordis eadem justitia debeat impleri: quod in eleemosyna servatur et oratione. Non enim monet hic vel orare vel eleemosynam facere: sed quo animo debemus facere. Agitur enim hic de mundando corde. Apud Patrem vestrum. Cujus gloriam filii quaerere debent, et omnia bona ad hoc ut placeant ei, referre.

VERS. 2.— Cum ergo, etc. A toto in partes, ut exponat quae bona non sint pro hominum laude facienda. Tuba canere. Forsitan convocandi gratia hoc fecerunt: ut omnes irent quasi ad spectaculum. [Col. 0099A] Ante te. Ante se tuba canit qui ante alios vult laudari: ut appareat major illis. Receperunt. A Deo cordis inspectore fallaciae supplicium de quibus dicitur: Recedite a me, operarii dolosi: nomen enim meum habuistis: sed opera mea non fecistis.

VERS. 3.— Nesciat. Sinistra, vitia: dextera, virtutes. Quod ergo agit virtus, nesciat elatio, vel vana gloria, seu aliquod vitium: sed lux rectae operationis fuget tenebras peccati.

VERS. 4.— In abscondito. In abscondito eleemosyna fit, quae nullis miscetur tenebris: lux intus est, tenebrae extra. Videt in abscondito. Videre Dei est approbare. Illa autem tantum approbat quae sunt abscondita, quae extra sunt non placent ei neque approbat.

[Col. 0099B] VERS. 5.— Et cum oratis. Ad superiora conjungitur haec sententia. Supra dixerat: Attendite ne justitiam vestram faciatis coram hominibus; hic subdit: Et cum oratis. Non prohibet orare, sed in orando hypocritis similes esse. In angulis. Quasi absconsores precum, et tamen in plateis ut videantur, et per hoc amplior gloria. Allegorice. In angulo orat qui in abscondito se orare simulat: et tamen in platea cum famam captat. Anguli platearum sunt ubi via per transitum viae ducitur, et quadrivium reddit. Non enim nefas est videri, sed appetere videri. Receperunt. In his non solum vera merces prava intentione evacuatur: sed vitium simulationis et irrisionis contra Deum augetur.

VERS. 6.— Tu autem. Hoc simpliciter intellectum, [Col. 0099C] docet vanam gloriam mundi fugiendam. Sed magis videtur praecipi, ut, inclusa pectoris cogitatione labiisque compressis, oret Deum. Cubiculum autem est cordis secretum. Ostium, carnalis sensus per quem haec exteriora improbe se ingerunt, et turbae phantasmatum orantibus obstrepunt. Parum est ergo cubiculum intrare, si importunis cogitationibus ostium patet. Sed resistendum est carnali sensui, ut oratio spiritualis ex intimis cordis dirigatur ad Deum. Clauso ostio. Sensibus clausis, ne turbae phantasmatum exteriorum occurrant. Vel ostium vocat amorem vel timorem hujus saeculi. Sicut enim omne bonum ex timore et amore est Dei, sic omne malum ex amore et timore saeculi. His clausis, id est ablatis, ora.

[Col. 0099D] (CHRYSOST.) Quid ergo, inquis? in Ecclesia non oportet orare? Et valde quidem, sed cum hac voluntate ut illum unum intuearis, qui habet donandi quod petieris potestatem. Ubique enim Deus, quo aliquid facias intuitu, spectat.

Patrem. Quem intus habes per fidem; unde: Apud me oratio Deo vitae meae (Psal. XLI) .

VERS. 7.— Orantes autem. Sicut hypocritarum est ostendi et placere hominibus, ita gentilium est multiloquium, a quibus et coepit. Hi enim exercendae linguae magis operam dant, quam menti mundandae: ut hoc nugatorii officii genus, etiam ad Deum prece flectendum transferant, putantes quod sicut orator judicem, ita et ipsi Deum flectere queant.

[Col. 0100A] (CHRYSOST.) Si paucis orandum est, cur parabolam proposuit Lucas ad montem semper esse orandum, etc., usque ad Si quidem et Christus et Paulus jussit breves, sed crebras fieri orationes ex paucis intervallis.

(CASS.) Utilius censent (Patres) breves quidem orationes, sed creberrimas, etc., usque ad succincta brevitate vitemus.

Putant enim. Putantes quod persuasibilibus verbis Deus mulceatur. Vel si absens est vocetur: et quod nescit, verborum ambagibus doceatur.

VERS. 8.— Nolite ergo assimilari eis. Non enim apud Deum agendum est verbis, sed rebus, intentione cordis, affectu simplici. Quae cum dicimus, non eum docemus, sed nos tempore orandi recordamur. [Col. 0100B] Scit enim pater. Cur ergo scienti loquimur? Non ut nostrae faciamus indicium voluntatis, sed ut excitemus piae devotionis obsequium.

VERS. 9. Pater noster. (BEDA.) Inter caetera salutaria monita et divina, quibus consulit credentibus, formam orandi proposuit, etc., usque ad et hi sunt veri adoratores, qui Filii per gratiam adorant Patrem in spiritu et veritate.

Nulla oratio magis spiritualis est quam illa quae ex ore Filii, qui est Veritas, processit. Pater noster. Cui non timore, sed amore haereditatis servimus. Dum Pater dicitur, de adoptione cogitemus, ut Patri pium affectum rependamus. Dum dicitur noster, fraternitatis admonetur, cum sit communis adoptio omnibus. Nemo dicat meus, quod proprie filio convenit, [Col. 0100C] cui pater est per naturam. Unde alibi. Vado ad Patrem meum (Joan. VII) , specialiter per naturam: et vestrum, conjunctum per gratiam. Pater noster dicitur, quod commune omnibus, nemo dicat meus: quod solum Christo convenit, qui filius est per naturam; aliis conceditur communis gratia adoptionis.

(RAB.) Monetur nobilis et dives non superbire, etc., usque ad Quid negabit filiis, qui jam dedit quod pater est?

(AUG.) Nusquam invenitur praeceptum populo Israel, ut diceret: Pater noster, aut oraret, etc., usque ad si ab ejus mandatis non aberrarent. Sicut est illud: Filios genui et exaltavi (Isa. I) , etc

In coelis. Spiritualibus, ut ad spiritualitatem in qua [Col. 0100D] habitat, festinare discamus, et coelestia ab eo quaeramus.

Sanctificetur nomen tuum. Videnda est harum distinctio septem petitionum. Nam cum vita nostra temporaliter agitur speraturque aeterna, priora sunt, etc., usque ad liberatio enim facit liberos, id est, filios, ut dicamus spiritu adoptionis, Abba Pater.

Amen, significat in omnibus his petitionibus indubitanter a Domino tribui quod petitur, si ultimae conditionis pactum servare non negligimus. Unde subdit: Si dimiseritis, etc. Sanctificetur, etc. Hic spiritum sapientiae oramus, ne a sanctificatione nominis primus in aliquo discrepemus: sed patris nomen in filiis moribus et vita ostendatur.

[Col. 0101A] Nomen patris in nobis est, qui filii dicimur: quod petimus sanctificari. Non ut ipse sanctior sit, sed ut in nobis operetur augmentum suae sanctificationis: nam sanctificatio filiorum nomini ejus attribuitur. Ita dicitur sanctificari sicut clarificari, et magnificari in nobis: Sanctificetur, id est, ita sicut est sanctum, habeatur hominibus: et ita innotescat illis Deus, ut non putent aliquid sanctius.

VERS.10.— Adveniat regnum tuum. Hic spiritus intelligentiae petitur, quo mundatur cor ut Deus videatur. Duritia et potestas diaboli excluditur, et in futuro perfectius, cum evacuaverit omnem principatum et potestatem, et tradetur regnum Deo Patri. Congrue sequitur, ut post adoptionem filiorum regnum petamus quod filiis debetur.

[Col. 0101B] Regnum Dei semper est: sed veniat, id est, manifestetur hominibus a quibus ut lux caecis non videtur, quod nullus ignorare poterit, cum Filius judicare venerit. In quo regnabunt et sancti, ut dicitur, Percipite regnum quod vobis paratum (Matth. XXV) , etc.

Spiritu intelligentiae regnum futurum ingredientibus declaratur, et munditia cordis attribuitur, per quam Deus ibidem regnans sicut est videbitur, ubi spiritus sapientiae complebitur septima sanctificatio nominis ejus. In perfectione senarii adventus regni poscitur, ut curramus omnes in virum perfectum: deinde in eo quiescentibus sanctificetur ipse in nobis dum nos in illo sanctificamur. Ejus requiem jure poscimus in nobis sanctificari, ut perenniter in eo sanctificati requiescamus, in qua sanctificatione pax [Col. 0101C] beatitudinis firmatur et plena sapientia donatur.

Fiat voluntas tua. Hic petitur spiritus consilii, per quem voluntas Dei inquiritur, ut a nobis impleatur.

Voluntas Dei in terris sicut in coelo spiritu consilii regitur. Nobis etiam opus est spiritu consilii: ut voluntas Dei dirigatur in nobis, ut misericordes in re esse possimus. Voluntas Dei semper fit: sed oramus ut libertas nostri arbitrii societur per gratiam suae voluntati, quae est sanctificatio nostra et vita aeterna. Voluntas Dei est praeceptorum ejus custodia.

Sicut in coelo. Sicut in angelis, ita in hominibus. Vel sicut justis, ita in peccatoribus conversis. Vel [Col. 0101D] sicut in Christo, ita in Ecclesia. Vel sicut mente servio legi Dei, ita et in carne.

Secundum spiritum coelum, secundum carnem terra sumus. Oramus ergo ut sicut in coelo, id est in spiritu, ita in terra fiat voluntas: ut caro et spiritus sit homo spiritualis de quo dicitur: Cor meum et caro mea exsultaverunt in Deum vivum. Nec tantum oratur ut bona velimus, sed fiat voluntas in nobis, ut vivamus tibi, non nobis. Haec tria perfectius habentur in futuro, sed hic interim ex parte oramus, ut postea perfectius habeantur. Quatuor sequentia praesentis vitae sunt praesidia.

VERS. 11.— Panem. Esuries justitiae ut ad saturitatem pertingat, fulcitur spiritu fortitudinis. Ideo [Col. 0102A] oramus: Panem nostrum quotidianum da nobis: sine quo fame moreremur.

Panis, corpus Christi est, vel verbum Dei, vel ipse Deus, quo quotidie egemus, vel qui est super omnes substantias. Hic est panis vivus qui de coelo descendit (Joan. VI) , cujus naturae sublimitas super omnes substantias est.

Nostrum. Quia Christus noster est factus, et Deus Pater cum Christo omnia nobis donavit. Ideo oramus ut quod nostrum est per donum, quotidie detur per effectum.

Supersubstantialem. Vel quotidianum. Quia qui edunt me adhuc esurient (Eccl. XLIV) . Hic quotidianus, in patria aeternus. Hic panis assidue per fidem et charitatem interius reficere debet: quia sine eo [Col. 0102B] nemo vivere potest. Vel panis dicuntur spiritualia praecepta, quae semper sunt exercenda vel conservanda.

VERS. 12.— Et dimitte, etc. Post cibum petit veniam peccatorum, ut qui a Deo pascitur, in Deo vivat, et ad vitam aeternam perveniat.

Cum dicimus: Dimitte nobis debita nostra: spiritum scientiae rogamus, quo delicta intelligimus, quae sine spiritu scientiae non intelliguntur. Scientia quippe ad usum temporalium pertinet, quae virtus est, in vitandis malis et petendis bonis, ut nostra et aliorum contagia ploremus, bona cupiamus.

Sicut. Ecce qua cautione constringimur, in qua etiam nos adinvicem ad misericordiam inflectit, et peccantibus in se veniam promittit, et nobis et per [Col. 0102C] nos aliis veniam promittit.

Culpae veniam non debemus negare; unde: Cum oratis, remittite si quid habetis adversus aliquem: aliter enim Pater vester non dimittet vobis peccata vestra.

Pecuniam alicui repetere conceditur, sed debita peccatorum petenti veniam nunquam juste negamus.

VERS. 13.— Et ne nos inducas. Sed spiritu scientiae illustra, ut sciamus quibus malis involvimur, et ut lacrymae prosint rogamus: Dimitte nobis debita nostra. Et ne nos, etc. Non quod ipse inducat, sed quia deserit et ire permittit. Non vero precatur non tentari, sed nec ad modicum vinci. Tentatio enim est necessaria ad coronam. Et ne nos, etc., deserens [Col. 0102D] in tentatione sinas vinci: etsi sinas tentari, sine qua nullus probatus est.

Sed libera nos a malo. Haec una petitio, tantum continet quantum omnes superiores.

Ut spiritu timoris Dei omnia noxia intus et exterius pellantur: et sub paupertate beate vivamus. Sed libera nos. In illam quae nondum est ne sinas induci, et ab ea in qua sumus ducti, libera: quo facto nihil est metuendum, nihil restat orandum.

A malo, omni, visibili et invisibili. Haec liberatio quotidie necessaria est, dum sine malo animae et corporis non vivitur, sed in fine complebitur, quando immortales et impassibiles erimus. De imis ad summa gradatim sic ascenditur. A malo per spiritum timoris [Col. 0103A] liberamur: inde liberati pauperes spiritu et rebus esse cupimus, dum dicimus, Ne nos inducas in tentationem. Spiritum pietatis rogamus, ut homo interior mansuescat et mitis fiat, ne tentatione moveatur.

VERS. 14.— Si enim dimiseritis. Formam imposuit qualiter velimus judicari. Unde indulgentibus coram Deo fiducia respondet impetrandi: exigentes vero, poena remordet ultionis vel damnationis.

VERS. 15.— Si autem non dimiseritis. Nulla excusatio relinquitur, quia unusquisque secundum hanc sententiam in futuro judicabitur. Ex hoc patet, quod unusquisque in sua infidelitate condemnatur.

VERS. 16.— Cum jejunatis. Postquam docuit quomodo [Col. 0103B] orandum sit, docet de jejunio quod iterum pertinet ad munditiam cordis, ne non sit simplex ad Deum, dum ad exteriora rapitur. Nolite fieri. Non prohibet virtutem, sed fictam virtutis speciem.

Bonum est jejunio pro peccatis tristes esse ad poenitentiam, et humiliare animam nostram; unde: Cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies (Psal. L) . Sed tristitiam quae pro laude est, prohibet. Unde non ait simpliciter: Nolite jejunare, sed addit: sicut hypocritae, tristes.

Exterminant. Id est, extra terminos humanae conditionis obducunt. Sicut de nitore vestium jactantia est: sic de nimio squalore et macie. Demoliri est quasi dissipare: et venustatem vultus quasi ad nihilum redigere. Facies suas. Luctuosis sordibus in [Col. 0103C] quibus etiam jactantia est: et magis sub specie religionis decipiunt.

Nota non debere oves pelles suas deponere, sed vestiri, si aliquando lupi eis se contegunt.

VERS. 17.— Unge caput tuum. Spirituali laetitia mentem refice diebus abstinentiae: ut dilectionis odor fragret in operibus misericordiae. Conscientiam lava lacrymis: ut sit munda coram Deo. Non enim sufficit opus misericordiae sine munda conscientia: nec hoc sine illo. Palaestinis mos erat in festis caput ungere: ergo caput unge, id est, festivum et hilarem te exhibe: et mentem spirituali oleo refice: et de jejunio non quaeras laudem exterius. Sed quia sic a saeculo averteris, coram Deo gaudeas: et sic faciem, id est cor, mundabis a sordibus: quibus remotis, [Col. 0103D] Deum videre licebit. Unge caput tuum. Ecce nondum omnia in Novo Testamento ad litteram. Ridiculi enim essent in jejunio oleo delibuti: sed de spiritu amoris ejus, cujus passionibus debemus participare nos macerandum, mens debet inungi et non oleo adulationis: aliter vana sunt jejunia.

Christus factus est unguentum nobis: quod effusum per passionem mortis Ecclesiam suam suo odore implevit. Ideo non alterius causa jejunare debemus: sed ejus perfusi spiritu per abstinentiam macerantes carnem ejus passioni participemus. Illo ergo ungamur: ut opera misericordiae cumulentur: et charitas interius diffundatur: quia sine illo calix nostri jejunii non inebriatur affectu pietatis.

[Col. 0104A] Deo jejunat qui pro amore ejus se macerat et quod sibi subtrahit alteri largitur.

VERS. 18.— Et Pater tuus. Pater per fidem intus est: et remunerat in abscondito facta. Ibi ergo jejunandum quo ipse videat. Et necesse est ut jejunans sic jejunet, ut ei placeat quem in pectore portat.

VERS. 19.— Nolite thesaurizare. Ad munditiam cordis terrena erogari praecipit.

VERS 20.— Thesaurizare autem. Quasi: Cum jejunatis aut aliquid boni operis agitis: ibi recondite ubi corruptio non possit accedere.

In coelo. Id est, omnem spem in coelestibus ponite: fide gradientes, charitatem amplectantes. In coelo, id est, in spirituali firmamento: quod non transit: [Col. 0104B] Coelum et terra transibunt: verba autem mea non transibunt. Si ergo cor est in coelo, mundum est, quia munda sunt coelestia. Si autem in terra volutatur, quomodo mundum est? id est, si quid agit ut terrena consequatur, quomodo mundum est? Si etenim illa in genere suo munda tamen sordescit res dignior dum inferiori miscetur: ut aurum argento, argentum plumbo.

VERS. 21.— Ubi enim est thesaurus. Si in terra, cor est deorsum; si in coelestibus, cor est in Christo fixum.

VERS. 22.— Lucerna. Prosequitur munditiam cordis. Sicut oculus membra ad operandum dirigit, sic intentio et lux fidei omnes virtutes. Lucerna est lumen in testa, sic charitas in fide. Cum fides cessabit, [Col. 0104C] sola charitas lux erit. De exteriori, docet officium interioris hominis, intentione mentis et luce fidei omnes virtutes illustrantur, ut reddant lucidum corpus.

Item ad munditiam cordis per se hoc capitulum est, vel gratia priorum operum quae palam apparent.

Si fuerit oculus, etc. Si pura intentione, quae potes bona agis, opera sunt lucis, etiamsi non ita hominibus videatur. Si perversa intentio est, pravum est quidquid agitur, etsi videatur rectum.

Oculus unus et simplex est, scilicet charitas, quae modo lucet in fide sicut in testa.

VERS. 23.— Si autem oculus. Si intentio non est ex fide, totus homo interior tenebrosus est. Quia [Col. 0104D] quod non est ex fide, peccatum est. Tenebrosum erit. Quandoquidem intentio sequens opus informat. Ergo si bona quae agis, quia mala intentione fiunt, tenebrae sunt, quid ea quae per se mala sunt, et mala intentione fiunt? Si ergo lumen. Intentio qua facimus quodcunque, quae in nobis est nota, lumen dicitur; exitus vero rei incertus est, ut cum quid alicui do vel ago nescio utrum cedat ei bono an malo: et ideo tenebras vocat. Dicit ergo: Si intentio qua facis (quae tibi nota est) appetitu temporalium sordidatur: quanto magis ipsum factum cujus dubius est exitus? quia etsi bene cedat alii, quod non bona intentione facis, nihil tibi proderit: quia quomodo feceris tibi imputatur, non quomodo illi evenerit.

[Col. 0105A] VERS. 24.— Nemo potest, etc. Quasi: non poteritis ad oculum hominum bona agere, et ex his Deo placere. Non simul in coelo et in terra thesaurizare, nec et vitiis et virtutibus deservire. Quidquid facis, vel ex amore Dei, vel servitute diaboli.

Cum regnum Dei et diaboli dissideant inter se, in utroque nemo potest simul militare: unde qui baptizantur, diabolo abrenuntiant et operibus ejus.

Aut enim unum odio. Nihil est medium. Quidquid enim facis, aut ex amore Dei, vel ex servitute diaboli.

(AUG.) Diabolus enim semper est odio habendus: Deus vero, etc., usque ad sed contemnunt, victi concupiscentia sua et persuasione diabolica.

Aut unum sustinebit. (ID.) Non quidem diligit: [Col. 0105B] nemo enim diabolum diligit, sed sua cupiditate implicatus, etc., usque ad etsi non amet illum cujus ancillam diligit.

Alterum contemnet. Non quidem odio habebit: nullius enim conscientia Deum potest odisse, quod retractavit idem Augustinus, dicens: Non video fuisse dicendum. Multi enim sunt de quibus scriptum est: Superbia eorum qui te oderunt (Psal. III) , etc.

Et mammonae. Mammona, Syra lingua, divitiae, quibus servire Deum negare est. Non dicit habere: quod fieri licet ut bene dispenset, sed servire, quod est avari. Dicitur hoc nomen esse daemonis qui praeest divitiis, non quod in ejus ditione sunt: sed quod his utitur ad decipiendum, irretiendo laqueis divitiarum.

[Col. 0105C] VERS. 25.— Ideo dico vobis, etc. Quia non potestis Deo servire et mammonae. Ne sitis solliciti, quod est servire divitiis. Contemptum saeculi et fiduciam futurorum toto sermone praecepit, dum et mala sustinere et non ulcisci, et inimicos diligere jussit, et humanam gloriam fugere. Nunc vult confirmare per fidem in spe aeternorum, quia plures sunt quos amor praesentium et desperatio futurorum torpentes facit.

In sudore vultus paratur panis, sed labor est exercendus, sollicitudo tollenda est, quae mentem perturbat: dum timet ne aut possessa dispereant aut eleborata non contingant.

Animae vestrae. Id est animalitati cui haec necessaria sunt. Totam spem Deo committite, quia nihil, [Col. 0105D] nisi quod decrevit ille, potestis acquirere vel retinere.

Anima hic ponitur pro vita, quae cibo sustentatur, ut ibi: Qui amat animam suam, perdet eam (Joan. XII) .

Animalitas cibo alitur: et ponitur hic pro vita: vivit cum pecoribus. Quam qui perdit propter Christum, inveniet eam spiritualem in vitam aeternam.

Nonne anima? etc. Non vita propter escam, nec corpus propter vestimentum, sed econtra. Ideo non sit sollicitus animus, ut percipiat quod propter se creatum est.

Quasi dicat: Qui dedit majora, id est vitam et corpus, dabit et minora, id est victum et vestes. [Col. 0106A] In his promissis veritatis nemo dubitet: Sit homo quod esse debet, mox adduntur ei omnia propter quem sunt facta.

VERS. 26.— Respicite. Hoc ad escam. Sancti merito comparantur avibus, quia coelum petunt, et quidam ita remoti sunt a mundo, ut jam in terris nil agant, sed sola contemplatione jam in coelo degunt. De quibus dicitur: Qui sunt hi, qui ut nubes volant? (Isa. LX) , etc.

Haec exempla non prohibent providentiam ne laboret, sed sollicitudinem, ut tota fiducia vestra sit in Deo, cum et aves sine cura vivant.

Et Pater vester. Exaggerat fiduciam filiorum et confirmat: quia si bonitas Patris etiam ad illa se extendit, quanto magis ad filios adoptionis?

[Col. 0106B] VERS. 27.— Quis autem vestrum, etc. Illi autem curam regendi corporis relinquite, qui illud ad hanc mensuram fecit pervenire.

VERS. 28.— Et de vestimentis. Non quod laborare et providere hoc non deceat, sed omnis sollicitudo abjicienda est, et spes in Deo habenda est. Considerate lilia agri. Exhortationem de indumento satis congruo confirmat exemplo.

VERS. 29.— Quoniam nec Salomon, etc. Quae purpura regum, quae pictura textricum potest floribus comparari? Ipse color dicitur operimentum florum, sicut dicimus: operuit istum rubor.

VERS. 30.— Si enim fenum agri. Si ista quae ad usum sunt temporis tantum, et cito decidua igne cremabuntur, Deus tam venuste adornat.

[Col. 0106C] Cras pro futuro ponitur in Scripturis, dicente Jacob: Exaudiet me cras justitia mea (Gen. XXX) .

In clibanum mittitur. Alii libri habent: in ignem vel in acervum qui habet speciem clibani. Quanto magis vos, scilicet vestiet; et ideo omnis fiducia in eo habenda; quod si nec de his fidentes sumus, quomodo invisibilia speramus? Permodica fides est, quae nec de minimis certa est. Ideo et de aeternis ingerit fiduciam, et condemnat infidelitatem. Modicae fidei. Quicunque in aliqua promissione dubitat, modicus est fidei, et quanto plus dubitat, tanto minus invenit ea pro quibus sollicitus fuit.

VERS. 31.— Nolite ergo solliciti, etc. Plenius inculcat [Col. 0106D] et revolvit, quod a principio sermonis docuit, ut absque sollicitudine vivamus. Nolite, etc. Hic videntur argui hi qui, spreto victu vel vestitu communi, lautiora sibi vel austeriora prae his cum quibus vivunt, alimenta quaerunt vel indumenta. Solliciti esse. Sollicitudo suffocat verbum Dei, ne fructum referat, et facit similem gentili, id est infidelem.

VERS. 32.— Haec enim omnia. Quid ergo amplius habet a gentili: cujus infidelitas animum sollicitat, et curis vitae hujus fatigat? Gentes. Quibus de futuris cura non est, sed filiorum est quaerere regnum. Scit enim. Provisa sunt haec a Deo, qui novit nobis haec in via sua esse necessaria. Pater vester. Sic filios de [Col. 0107A] bonitate et providentia patris securos reddit, absque cura scilicet.

VERS. 33.— Quaerite ergo. Hic aperte ostendit ista non esse petenda tanquam bona nostra, etsi necessaria. Regnum autem Dei petendum est, et in eo finis noster est ponendus, propter quem omnia faciamus: verbi gratia: Manducemus ut evangelizemus, non evangelizamus ut manducemus. Cum dicit primum, significat hoc posterius, non tempore, sed dignitate. Illud enim petendum est, hoc propter illud necessarium: ergo primum quaerite regnum Dei, id est, praeponite omnibus rebus caeteris.

Et haec omnia. Quia omnia sunt filiorum: et ideo haec omnia adjicientur, etiam non quaerentibus, quibus si subtrahuntur, ad probationem est; si [Col. 0107B] dantur, ad gratiarum actionem; quia omnia cooperantur in bonum.

VERS. 34.— Solliciti. Timore, moerore, et anxietate curarum, quae mentem perturbant.

In crastinum. (AUG.) In futurum, de praesentibus concedit: unde Apostolus: Nocte ac die operabamur ne quem gravaremus (I Thes. II) . De futuris quae divina procurat ordinatio, non convenit, etc., usque ad quia ille qui hoc praecepit cui ministrabant angeli, propter hoc exemplum dandum loculos habuit: unde necessaria usibus praeberet, quorum custos erat Judas.

Dies. Non quem fecit Dominus, sed cui maledixit Job et Jeremias, scilicet quem diabolus invenit. Sufficit. Et quia cura praesenti mentes obruitur, non debet germinari malitia Dei.

VERS. 1.— Nolite judicare. De dubiis, quia de manifestis judicatur, et non de illis de quibus incertum est quo animo fiant: de quibus nemo sine periculo judicat.

Judicium temerarium est quando, quibus commissum non est, judicant, sive sit de manifestis, sive de occultis. Committitur autem judicium vel magistris Ecclesiae vel principibus terrae. Hi ergo si de manifestis judicent, quae scilicet sunt convicta, vel confessa, non temere judicant; si autem de incertis, temere judicant haec judicia prohibet.

VERS. 2.— In quo enim. Quasi diceret: In qua voluntate benefeceris, in ea liberaberis; et in qua [Col. 0107D] male, in eadem punieris. De his enim agitur in quibus vel temere judicantes offendimus, vel recte agentes excusamur; et ideo addit: In qua mensura. Et juste quorum voluntas non habuit finem peccandi, quamvis cum fine peccaverint, non habent finem ultionis; et quibus judicium fuit sine misericordia, sine misericordia judicabuntur.

In qua mensura. Potest in hac mensura in qua aliud mensuratum est, ut triticum, aliud mensurari, ut hordeum: et alia quantitas, ut si unus modius de uno, centum de alio. Ita facit Deus, et non inique ut illi in aeternum.

Et ipsa infamia, vel malum quod tuleris, causa est cur poenam debitam incurras.

[Col. 0108A] Juste qui aeternaliter peccato perfrui volunt, aeternam poenam et inveniunt: quorum voluntas non habuit finem peccandi, nec habebit finem torquendi.

VERS. 3.— Quid autem vides. Ecce moderamen judicii, et praeventus majoribus, alium non judicet de minoribus. Multi enim praeventi majoribus, leviora in fratre magis volunt vituperare et damnare quam emendare. Ut si pleni odio vel invidia, vel malitia, damnent in eo quod delinquit ira; quae est ut festuca, odium, ut trabs. Iratus alicui vult aliquando eum corrigi; qui odit hoc velle nequit: et ideo impossibile dicitur ut festucam fratri demat, qui trabem gestat; prius ergo trabs odii, invidiae, simulationis et totius malitiae rejicienda est, ut sic misericorditer respectu Dei, non nostri, fratrem possimus [Col. 0108B] increpare: ut, sive prosit illi correctio, sive non, nos tamen de simplicitate nostri oculi simus securi.

Vix invenitur aliquis ab hoc vitio alienus, quia unusquisque suis favens, aliena facile reprehendit: et aliena gravius tolerando quam sua, sumit auctoritatem arguendi sine exemplo suae emendationis.

Salutem in eo quod temere judicant in oculo habent trabem.

VERS. 4.— Aut quomodo dicis fratri tuo. Id est, non poteris minus (ut iram) in fratre emendare, donec majus, id est odium, vel invidiam pepuleris de corde tuo.

VERS. 5.— Hypocrita, ejice. Hi enim odio et livore suscipiunt omnia accusare, et volunt videri consultores sine exemplo emendationis suae. Non [Col. 0108C] enim est idoneus doctor alii mederi, qui nondum se sanaverit.

VERS. 6.— Nolite sanctum, etc. Purgato oculo, possunt dispensatores Ecclesiae alios castigare, sed non sanctum canibus dare; quia sicut periculosum est abscondere, ita prodigum est canibus dare. Talibus mystica non sunt aperienda, sed velo tegenda sancta sanctorum: apertiora vero et quasi viliora dici possunt. Nolite. Eadem dicitur sanctum et margarita, id est Evangelium et sacramenta ecclesiastica. Sanctum, quia natura inviolabile, nec debet ab aliquo corrumpi. Margarita, quae in abscondito latet: et de figuris, quasi apertis conchis eruitur, gemma est pretiosa quae non potest corrumpi. Canes vere sunt qui oblatrant, et quod integrum est [Col. 0108D] dilacerant; porci qui vilipendunt et conculcant: vel canes ad vomitum reversi, porci nondum conversi, sed in luto vitiorum versati.

Et conversi. Ne forte adhuc aliquid audire disrumpant, non margaritas quas conculcant, sed vos indignatione. Non enim facile potest inveniri quod talibus gratum sit.

VERS. 7.— Petite. His gradibus via, veritas, et vita legitime certantibus, praestatur: Christus est via qua ambulatur, veritas qua invenitur, ostium ad quod pulsatur, ut ad ipsum per ipsum ingrediamur.

(AUG.) Operose quidem quod ista tria inter se differant exponendum putavi, sed longe melius, etc., [Col. 0109A] usque ad non enim dixit petentibus, et quaerentibus, et pulsantibus.

VERS. 8.— Omnis enim, etc. Ut praebeat constantiam perseverandi, diligentiam quaerendi, fiduciam impetrandi, addit. Omnis, etc. Supra docuit quid petamus, regnum scilicet. Hic confidentiam, ut nihil haesitantes petamus. Non denegat se petentibus qui sponte obtulit se non petentibus: et quaerentes invenient eum qui non quaerentibus dedit ut invenirent, et pulsantibus aperiet, qui clamat: Ecce ego sto ad ostium et pulso (Apoc. III) .

VERS. 9.— Aut quis. Explanat quid petendum sit, et ex humana circa filios benevolentia diligentiam Patris circa nos commendat. Petentibus Christum, recta fide non datur lapis offensionis nec duritia [Col. 0109B] cordis. Ita si petieritis patrem vestrum charitatem, sine qua nil sunt caetera, ut sine pane inops est mensa cui contraria est cordis duritia.

VERS. 10.— Si piscem. Per piscem, fides quae sub fluentis Spiritus sancti nutritur.

Piscem dicit invisibilium fidem: vel propter aquam baptismi, vel quia de invisibilibus locis capitur, vel quia fluctibus hujus mundi non frangitur. In Evangelio Lucae sequitur comparatio ovi et scorpionis. In ovo et spes accipitur, quia in eo nondum est foetus persecutus; sed fovendo speratur. In scorpione, cujus aculeus retro timendus est, accipitur contrarium spei, scilicet retro aspicere, cum spes se debeat in anteriora extendere.

VERS. 11.— Si ergo vos. Quandoquidem patres [Col. 0109C] bona tribuunt filiis, ergo multo magis Pater noster, qui bonus est incomparabiliter, bona dabit petentibus se filiis. Nostis bona. Secundum sensum eorum bona qui ea pro bonis habent, quanquam et in rerum natura bona sunt, et in vitam istam pertinentia, quae malus non de suo dat. Domini enim est terra (Psal. XXIII) , etc. Vel apostoli mali dicuntur, quantum ad se respectu Dei qui solus bonus, ex quo omnes boni. Dabit bona. Id est Spiritum sanctum. Vel bona scilicet aeterna, quae non dantur nisi filiis. Petentibus se. Omnium bonorum spiritualium distributorem ut opera charitatis impleantur.

VERS. 12.— Omnia ergo, etc. Quia amare amantem naturae est; non amantem vero cogi beneficiis ad amorem, perfectionis Christi est. Cum nos priores, [Col. 0109D] ut nobis fieri velimus aliis facere juberet, mox eumdem sensum astruit dicens: Omnia ergo quaecunque, etc., id est, bona quae vultis accipere ab aliis, eadem facite illis ut charitas proximi impleatur, quae sine dilectione recte non potest perfici. Et ideo addit: Haec est lex et prophetae, etc.; quia nec Deus sine proximo, nec proximus diligitur sine Deo, quia non ex odio vel ex invidia judicandus est proximus: ergo qua charitate velletis moneri, facite aliis. Ut faciant vobis homines. Quia addit, homines, dicit tantum de dilectione proximi. Unde nec subdit, tota lex, relinquit vero de dilectione Dei. Quod si dixisset: Omnia quaecunque vultis fieri vobis, facite aliis: utrumque complexus esset, in quibus [Col. 0110A] tota lex, propter salutem hominum scriptum est in prophetis et lege.

VERS. 13.— Intrate. Etsi difficile sit ut aliis facias quod tibi vis fieri, tamen sic faciendum est ut intremus. Per angustam. Angusta quaeritur, nec ab omnibus invenitur. Nec omnes qui inveniunt per eam ingrediuntur, quia capti saeculo retroeunt. Et spatiosa. Hanc etsi non quaerant, omnes tamen inveniunt, quia in ea nati. Voluptas, ut meretrix importuna, suis oblectamentis omnes invitat: et ideo multi intrant per eam.

VERS. 14.— Quam angusta. Satis angustum est omnia praetermittere, unum solum diligere, unum quaerere, ad unum quotidie pulsare, prospera non ambire, adversa non timere. Et pauci. Si pauci inveniunt, [Col. 0110B] pauciores per eam intrare contendunt. Nemo intrat sine labore, et sine animi puritate.

VERS. 15.— Attendite. Cum dixisset arctam viam a paucis inveniri, ne forte sui implicarentur erroribus pseudo-prophetarum, adjecit: Attendite: Attendite. Quod supra latam portam dixit, falsos prophetas apertius dicit. Attendite. Licet hoc de omnibus qui aliud habitu et sermone, aliud opere ostendunt, possit accipi; tamen specialiter de haereticis qui quadam pietatis veste tecti, venenato animo et intentione nocendi lupi sunt rapaces, vel exterius si copia datur persequendo, vel interius corrumpendo.

Ad vos in vestimentis ovium. In conspectu hominum similes ministris justitiae dum jejunant, orant, eleemosynas dant: sed non sunt eorum fructus, quia [Col. 0110C] pro vitio eis reputatur.

A fructibus eorum. (HIER.) Non a veste, sed ab operibus quod de manifestis, etc., usque ad sed non debent oves pelles suas deponere, etsi aliquando eis lupi se contegant.

VERS. 16.— Nunquid. Allegorice. Spinae et tribuli sunt haeretici a quibus nullus sapientum sanctitatem vel veritatem poterit invenire: sed conscindunt et cruentant approximantes. Vel spinae et tribuli, curae sunt saeculi, punctionesque vitiorum. Uva et ficus, dulcedo novae conversationis quam Christus in nobis esuriit, et fervor dilectionis, qui laetificat cor hominis. Non ergo de spinis et tribulis uva et ficus: quia mens adhuc veteris hominis consuetudine pressa, potest simulare non ferre fructus [Col. 0110D] novi hominis. Quod si aliquando dicta vel facta malorum prosunt bonis, non hoc faciunt mali, sed fit de illis consilio Dei: quia non eorum fructus est, sed vitis quae super spinas aliquando exuberat. Sed carpendus est botrus, spina cavenda. Vitis Christus. Sui, palmites qui ferunt uvas, id est opera spiritus quae inebriant mentem.

VERS. 17.— Sic omnis arbor. Id est secundum praedictam impossibilitatem: quia de mala radice non potest fructus suavitatis erumpere. Exspectandi sunt boni fructus de bona arbore. Arbor bona vel mala non natura quae in omnibus bona a Deo est creata, sed voluntas bona vel mala. Fructus, opera quae nec bona malae voluntatis possunt esse, nec [Col. 0111A] mala bonae voluntatis. Fructus bonae arboris gaudium, pax, patientia, longanimitas, etc.; quos fructus non nisi bona voluntas parturit. Sic econtrario malos mala intentio nutrit.

VERS. 18.— Non potest. Non ait: Non potest mala arbor bona fieri, vel bona mala; quia Paulus de persecutore factus apostolus, et anima manente integra natura, affectu voluntatis corrumpitur, vel in melius mutatur.

Voluntas uniuscujusque arbor bona vel mala. Et sicut arbor radicatur in terra, sic voluntas in anima.

Fructus malae arboris sunt opera carnis, scilicet fornicatio immunda, luxuria.

VERS. 19.— Omnis arbor. Hac sententia hypocritas [Col. 0111B] et pseudoprophetas damnat, et quod supra docuit de cordis munditia, hoc exemplo confirmat, quod nemo de mala intentione fructum bonum percipit, nec de bona nisi bonum metit.

VERS. 20.— Igitur ex fructibus. Quasi dicat: A falsis prophetis attendite, et ex fructibus eos cognoscite.

VERS. 21.— Non omnis qui dicit. Sicut cavendi sunt qui habent speciem bonae vitae propter dogma nequitiae, sic et hic econtrario qui, cum integrae fidei et doctrinae sint, turpiter vivunt. Utrumque enim necesse est, ut et opus sermone et sermo operibus comprobetur.

Qui dicit: Domine, Domine. Iter regni Dei est obedientia, non nominis nuncupatio. Non est hoc illud [Col. 0111C] vere et proprie dicere ubi prolatio discordat a voluntate. De quo Apostolus ait: Nemo potest dicere: Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto (I Cor. XII) .

VERS. 22.— Multi dicent. Maxime autem cavendum est ab his qui propter nomen Christi etiam miracula habent, quae cum propter infideles Dominus fecerit, monuit tamen ne a talibus decipiamur: putantes ibi esse invisibilem sapientiam, ubi est visibile miraculum; unde adjungit: Multi dicent. Quam mundo ergo et simplici oculo opus est, ut inveniatur via sapientiae inter tot deceptiones.

VERS. 23.— Nunquam novi vos. Non novit lux tenebras, id est, non aspicit, quia si aspiceret, tenebrae non essent. Qui operamini iniquitatem. Non qui operati estis, ne tollat poenitentiam, sed qui in judicio; [Col. 0111D] licet non habeatis facultatem peccandi, tamen habetis affectum.

VERS. 24.— Omnis ergo. Quasi dicat: Omnia praedicta bene tenenda sunt, quia qui tenet assimilabitur Christo; qui non tenet, diabolo. Qui autem, quae in monte habita sunt: quod dicit ut ostendat sermonem in monte habitum, omnibus praeceptis quibus Christiana vita informatur, esse perfectum. Assimilabitur. Quia sicut Christus de personis variis unam Ecclesiam construit, erudit, regit in vitam dedicaturus aeternam, sic iste variis virtutibus perpetuam mansionem sibi aedificat, et in futura dedicatione cum Christo laetabitur. Viro. Illi qui dicit: Ut sapiens architectus, fundamentum posui in Christo. [Col. 0112A] Qui aedificavit. Ille aedificat in Christo, qui quod audit ab illo facit. Supra petram. A qua Petrus nomen accepit pro firmitate fidei, id est, super seipsum aedificavit Ecclesiam.

VERS. 25.— Et descendit. Tribus modis diabolus impugnat: carnis concupiscentia, exterioribus mundi oblectamentis, vel per se, cum universos ventus impulsionum laxat. Pluvia. Concupiscentia, a qua quisque tentatur, quae sensum rigorem fidei emollit, quae si non proficit, majora flumina eveniunt.

VERS. 26.— Qui audit verba mea, etc., exterius. Et ideo non habet excusationem, sed est ruina ejus magna: quia monita salutis contempsit. Viro stulto. De quo dicitur: Inimicus homo hoc fecit, cujus opera omnia instabilia sunt, et ruinae patent. Super arenam. [Col. 0112B] Qualiacunque sint quae super concupiscentiam vitiorum fundantur, non stabunt.

VERS. 27.— Et cecidit fuitque ruina ejus magna. Omnis conscientia quae fixa in Deum spe non permanet, in tentationibus non valet subsistere; et tanto amplius agitur, quanto plus in his quae mundi sunt a superioribus disjungitur: et vere omnes mali vel ficte boni, ingruente qualibet tentatione pejores fiunt.

VERS. 28.— Turbae. Vel aliqui in turba, quia infideles, vel potius omnes de excellentia sapientiae.

VERS. 1.— Cum autem descendisset. Post descensionem Domini de monte, etc., usque ad ostendit [Col. 0112C] post quantum temporis intervallum. Cum autem descendisset. Secundum Lucam, et in campestri loco sermonem quem jam forsitan supra habuerat ei fecisset. Secutae sunt. Alii propter charitatem, alii propter doctrinam, alii propter admirationem et curationem.

VERS. 2.— Adorabat eum dicens: Domine. Priusquam peteret, cultum divinitatis ostendit. Si vis, potes me mundare. De voluntate non quasi pietatis incredulus, dubito; sed quasi meae colluvionis conscius non praesumo.

VERS. 3.— Extendens. Post sermonem et miracula facit, quibus sermo apud auditores confirmatur. Tetigit. Non quia sine tactu sanare posset, sed ut indicet se non subjectum esse legi, sed Dominum legis, [Col. 0112D] qui non timet contagium. Tetigit. Propter humanitatem, ut nos doceret nullum spernere pro aliqua corporis maculatione. Apparet supra legem (quae leprosum excludit) esse gratiam, quae sanat eum; ut ait: Non veni solvere legem, sed adimplere, etc. Volo. Eo sanavit genere quo fuerat obsecratus, deinde imperat: Mundare. Ecce potestas.

VERS. 4.— Vide, nemini, etc. Tacere jussit, nec tamen tacere potuit. Non quod aliquid voluit et non potuit, sed dat exemplum, ut sui in magnis quae faciunt latere velint: sed ut prosint aliis, prodantur inviti. Nemini dixeris (Marc. I) . Hunc tamen Marcus ubi quod hoc praedicasse dicit quasi Evangelista factus sit. Vade. Mittit ad sacerdotes propter humilitatem, [Col. 0113A] ut sacerdotibus deferat honorem quibus lex jubet mundatos munera offerre, et ut videntes credant ei: vel si non credunt, inexcusabiles sint, et ne legem frangere videretur. Ostende te sacerdoti. Ut sacerdos non legis ordine, sed gratia Dei supra legem curatum esse intelligat. Offer, etc. Quia legem non solvo, quia nondum coepit verum sacrificium. In testimonium. Id est, Domino credant, si impietatis lepra discendat. In testimonium. Spiritualis curationis, offerendum est munus spirituale homo ipse.

VERS. 7.— Ego veniam et curabo eum. Et respondens centurio ait, etc. Magna humilitas, etc., usque ad ob impotentiam virium corporaliter ire putaretur.

VERS. 8.— Non sum dignus. Propter conscientiam [Col. 0113B] vitae gentilis, magis timet gravari praesentia quam juvari, quia et si erat fide praeditus, nondum tamen erat sacramentis imbutus. Sed quod nec infirmitas nostra praesumit gratia dare novit.

VERS. 9.— Nam et ego, etc. Si ego homo, etc., usque ad ut Cornelius dicitur vir justus et timens Deum (Act. X) .

VERS. 11.— Ab oriente et occidente venient et recumbent. Vel oriens, qui illuminati statim transeunt; occidens, qui passiones usque ad mortem tolerant. Per istas duas partes mundi ex quibus gentes vocandae erant designantur.

VERS. 12.— Filii autem regni ejicientur. Quia in hoc mundo fruuntur beneficiis Dei; secundum illud: Pluit super justos et injustos. Nunc videntur in [Col. 0113C] facie Domini, sed tunc minime. In tenebras exteriores. Quia a Domino foras expellentur, etc., usque ad poenitet quod deliquit pertinaciter. Fletus. Per hoc ostenditur magnitudo tormentorum. Per fletum, tormentum animae; per stridorem dentium, corporis.

VERS. 14.— Et cum venisset, etc. Quando hoc sit factum non expressit Matthaeus, etc., usque ad narranda recordationi ejus suggerere. Et febricitantem. Febris Graece, fervor Latine dicitur: et si quando haec passio faciat tremere, naturae est humanae.

VERS. 15.— Et tetigit, etc. Lucas dicit, quod rogaverunt, etc., usque ad ut Delicta quis intelligit: ab occultis meis munda me (Psal. VIII) . Et surrexit, etc. [Col. 0113D] Naturale est febricitantibus incipiente sanitate lassescere, etc., usque ad ministrat in spiritu.

VERS. 16.— Vespere autem facto, etc. Occasus solis, mors est Christi, per quam plures sanavit daemoniacos, quam ante vivens in carne aegrotos.

VERS. 18.— Videns autem Jesus. Manifestum est alium esse diem, etc., usque ad amaros saeculi fluctus transeamus.

VERS. 19.— Et accedens. Quod Matthaeus dicit hoc factum quando jussit ire trans fretum: Lucas vero ambulantibus illis in via: non est contrarium: quia via ambulabant ut venirent ad fretum. Magister. Quasi unus sit de pluribus. Et ipse litterator erat, non spiritualis auditor. Magister. Non dixit, [Col. 0114A] Domine, sed magister: unum de pluribus magistris aestimans.

VERS. 20.— Vulpes foveas habent. Quasi dicat: Quid me propter lucra saeculi, etc., usque ad divinitati Christi non est locus. Filius autem hominis non habet, etc. Cum homines vocent eum Filium Dei, ipse seipsum vocat Filium hominis, humilitatis causa.

VERS. 21.— Alius autem. Nota hunc vocatum esse a Jesu. Domine. Ille qui ingessit se vocat eum magister, ut elatus Pharisaeus, alter qui receptus est, Dominum vocat humiliter, sicut publicanus.

VERS. 22.— Mortuos suos. Qui culpa exierunt, ut ipsi cum culpa vivunt. Mortuos sepelire, est peccatores in peccato fovere.

[Col. 0114B] VERS. 23.— Et ascendente. Qui magna fecit in terra, transit ad mare, ut et ibi faciat, et Dominus terrae et maris appareat.

VERS. 24.— Ecce motus. Non ex se orta est tempestas, sed ejus imperio: ut discipuli magis timeant et rogent: et rogantibus ostendat potentiam. Dormiebat. Dormit in nobis Dominus, id est fides Domini, cum negligentius agimus, et ideo tempestas. Si vero fides resurgit, imperat ventis et fluctibus.

VERS. 25. Suscitaverunt. Primum est Jesus in tribulationibus orationibus excitandus, ut post increpationem surgens imperet ventis et mari, et sit tranquillitas magna.

VERS. 26.— Modicae, etc. Si novistis potentem [Col. 0114C] in terra, cur non creditis etiam in mari? Qui parum credit, arguitur: qui nihil, contemnitur. Imperavit, etc. Cui imperatur, imperantem sentit. Nota quod omnis creatura creatorem sentit. Quae apud nos insensibilia, isti sunt sensibilia.

VERS. 27.— Qualis est hic, etc. (ORIG.) Qualis est iste, major Moyse, etc., usque ad non habent auditum obtemperant.

VERS. 28. In regionem Gerazenorum. Geraza urbs est Arabiae, etc., usque ad a Christo visitata per praedicatores. Duo habentes. Marcus et Lucas dicunt unum, etc., usque ad foeditatem corporum ostendebant. Saevi. Marcus dicit quod nullus jam daemoniacum, etc., usque ad impugnant aliquem transire.

VERS. 29.— Jesu fili Dei. (HILAR.) Magis suspicati [Col. 0114D] quam nosse credendi sunt. (AMBR.) Jesu fili Dei. Tantum eis innotuit quantum voluit, etc., usque ad videbant in eo, non credebant. Ante tempus. Sciebant enim sibi futuram in Dei judicio, etc., usque ad fuerunt enim duo millia, ut Marcus ait. Torquere nos. Praesentia Christi tortura est eis; vel, torquentur dum de corporibus ejiciuntur, in quorum tortura delectabantur, sicut praesentia Dei refectio angelorum.

VERS. 31.— Mitte nos. Nota multo minus eos sua potestate nocere hominibus, qui nec pecoribus possunt. Nisi quis more porci vixerit, diabolus in eum potestatem non accipit, nisi forte ad probandum.

VERS. 32.— Et ecce magno. Dignior homo bestiis, [Col. 0115A] cum propter salutem duorum hominum duo millia porcorum perierunt. Liberato populo gentium, increduli agunt malos ritus in abditis: caeca et profunda curiositate submersi.

VERS. 33.— Pastores autem fugerunt. Quia etiam quidam principes impiorum, et, si fugiunt fidem Christi, tamen potentiam ejus mirando nuntiare non cessant.

VERS. 34.— Exiit obviam. (BED.) Prodeuntes, signant quosdam consuetudine ligatos, mirari quidem et venerari legem Christi, sed nolle pati: unde transire rogant. Et invenerunt hominem (ut Lucas ait) vestitum et sana mente sedere ad pedes Jesu (Luc. VIII) . Rogabant eum. Rogant non de superbia de humilitate judicantes se indignos, ut Petrus fecit, [Col. 0115B] et vidua de Elia. Timebant ne destrueret eos praesentia sanctitatis ejus propter peccata sua, sicut destruxerat porcos.

VERS. 1.— In civitatem. Ne putes hanc esse Nazareth, etc., usque ad Capharnaum quasi metropolis.

VERS. 2.— Offerebant. Doctores sunt, qui sublevant et offerunt Christo monendo et intercedendo. Fidem. Quantum valet apud Deum fides propria, apud quem sic valuit aliena, ut intus et extra sanaret hominem. Confide, fili, remittuntur tibi. Lucas dicit: Homo, etc., usque ad tollens causam morbi, post curat corpus.

VERS. 5.— Quid est. Nota infirmitates aliquando [Col. 0115C] contingere propter peccata, etc., usque ad unde: Duplici contritione conteret eos Dominus. (BED.) Quid est facilius, sed quoniam hoc spirituale non creditis, probetur signo visibili quod non minoris constat esse potentiae, ut in Filio hominis latentem cognoscatis potentiam majestatis, quae potest dimittere peccata ut Deus.

VERS. 6.— Tunc ait paralytico. Ecce per remissionem poenae, dimissionem culpae intellige. Surge. Surgere, est animam a carnalibus desideriis abstrahere. Lectum tollere, est carnem a terrenis desideriis ad voluntatem spiritus attollere. Domum ire, est ad paradisum redire, vel ad internam sui custodiam, ne iterum peccet. Tolle lectum tuum et vade in domum tuam. Ut quod fuit testimonium infirmitatis, [Col. 0115D] sit probatio sanitatis.

VERS. 7.— Et surrexit. Magna virtus, ubi sine mora imperium salus comitatur. Unde merito, qui aderant relictis blasphemiis stupentes, ad laudem convertuntur tantae majestatis.

VERS. 9.— Vidit hominem. Hic probabilius videtur, quod praetermissa memoret, cum duodecim elegit ante sermonem. In telonio. Τέλος Graece, Latine vectigal. Matthaeus Hebraice, Latine donatus, qui tantum munus gratiae accepit: Levi, additus vel assumptus, quia divina electio eum assumpsit, et numero apostolorum addidit. Matthaeum. Caeteri Evangelistae propter verecundiam, etc., usque ad sermo supradictus fuit. Surgens. (BED.) Lucas plenius dicit: [Col. 0116A] relictis omnibus, secutus est eum tam corpore quam mente. Non levitate ductus, sed veritate operum, et divina potentia intus operante tractus, perfecta obedientia, et perfecta abrenuntiatio, et lucra reliquit, cupidus sequendi Christum.

VERS. 10.— In domo. Non dicit cujus, sed Lucas exprimit, etc., usque ad conversione poenitentium ostenditur. Ecce multi publicani. Bonum praesagium: jam ejus exemplo multi convertuntur. Jam post se multos trahit, Apostolus et doctor gentium futurus. (HIER.) Publicanis et peccatoribus. Tertullianus dicit hos fuisse ethnicos, etc., usque ad praecepit: In viam gentium ne abieritis. Peccatores venientes discumbebant. Poenitentes, exemplo Matthaei, veniam sperantes: unde Marcus dicit hic: quia multi sequebantur [Col. 0116B] eum (Marc. II) .

VERS. 11.— Quare cum publicanis. Omnis quaestio, etc., usque ad et omnia quae gessit, saluti serviunt.

VERS. 12.— At Jesus audiens, ait. Et susceptos poenitentes amplius in fide confortat, et superbos ad humilitatis et pietatis gratiam provocat. Non est opus valentibus medicus, sed male habentibus. Medicus est Christus, etc., usque ad Dei verbum recipiunt, esurire non possunt.

VERS. 13.— Euntes autem dicite. Tumentibus de falsa justitia consilium correctionis dat, etc., usque ad ove, et drachma, et duobus filiis. Non enim veni vocure justos. Nonne Nathanael, et Petrum, et Andream, etc., usque ad jam non justi sibi videntur.

[Col. 0116C] VERS. 14.— Discipuli autem tui non jejunant. Joannes, Marcus et Lucas, etc., usque ad gratiam et potestatem intelligas.

VERS. 15.— Nunquid possunt. Quasi dicat: Facturi estis, ut lugentes, etc., usque ad sed ab omnibus terrenis. Lugere quandiu cum illis est sponsus. Hoc verbo exprimit illud jejunium, etc., usque ad postea jejunabunt, non lugebunt. Et tunc jejunabunt. Luctus de absentia sponsi, nec ante incarnationem defuit in patribus, nec post passionem, nisi quandiu in carne cum discipulis conversatus est. Jejunabunt. A mundi amore, non solum a cibis. Spirituale enim jejunium cum sit pars vitae novae, nondum eis convenit, qui per alia dediti sunt veteri vitae.

VERS. 16.— Nemo autem. Quasi dicat: Carnales [Col. 0116D] nondum fide passionis et resurrectionis solidati, etc., usque ad ipsi vetustati non convenit. Tollit enim. Id est perfectio novae vitae quae una est dividitur, et veteri fides quam habet aufertur, cui perfectio novae debebatur.

VERS. 17.— Neque mittunt. Eosdem discipulos veteribus utribus comparat, etc., usque ad in novitate sensus intus reformamur.

VERS. 18.— Ecce princeps unus accessit. Marcus et Lucas dicunt archisynagogum, etc., usque ad coepit remedium sperare et quaerere.

VERS. 20.— Mulier quae. Salutem Judaeis paratam, spe certa praeripuit gentilitas. Duodecim annis. Duodecim annis fluxit, sicut et illa filia creverat [Col. 0117A] duodenis: quia ex quo Synagoga coepit Deo famulari, coepit gentilitas idololatria et peccato pollui. Accessit. Credidit, dixit, quia his tribus fide et opere omnis salus acquiritur.

VERS. 21.— Si tetigero. Fimbriam, non vestem. Quia non vidit in carne Dominum, sed suscepit per apostolos incarnationis verbum. Beatus qui vel extremam partem verbi fide tangit.

VERS. 22.— Confide, filia. Credidit utique quae petiit, sed inculcat robur et perseverantiam in fide.

VERS. 23.— Vidisset. Tibicines sunt carmen lugubre canantes. Hi sunt magistri moerore suo subditos demulcentes, et turbam Judaeorum adversus doctrinam Christi calcitrantium. Et turbam. Quia Synagoga laetitiam Dominicae inhabitationis, etc., [Col. 0117B] usque ad paruit in susceptione.

VERS. 24.— Non est. Vobis mortua est. Deo autem qui suscitare potest, dormit, tam in anima quam corpore.

VERS. 25.— Et cum ejecta esset. Id est, cum reprobati essent irrisores, intravit in electorum mentes. Et tenuit manum. Nisi prius manus Judaeorum, etc., usque ad secreta potest deleri poenitentia.

VERS. 27.— Transeunte. Id est, de domo principis in tuam domum. Domus principis Synagoga est, sua domus coelestis Jerusalem. Duo caeci, etc. Duo caeci, duo populi inscii, etc., usque ad idem factum, sed aliud simile.

VERS. 32.— Hominem. Significat gentilem populum: vel omne genus hominum, quo ducto per praedicationem [Col. 0117C] ad Christum, et ablata idololatria, confessus est Christum. Κωφὸς Graece usitatius, sed tamen indifferenter, et mutus et surdus dicunt.

VERS. 34.— Pharisaei autem. In Pharisaeis infidelitas Judaeorum signatur.

VERS. 1.— Et convocatis. A curatione socrus Petri, etc., usque ad curatum centurionis servum. Duodecim. Hi sunt operarii qui mittendi erant, et quadrati orbis partes ad fidem Trinitatis vocaturi. Quorum praedicatio ut pondus haberet auctoritatis, datur eis potestas curandae omnis infirmitatis.

VERS. 2.— Petrus et Andreas. Apostolorum paria jugaque sociat, etc., usque ad Christus in quem credebat.

[Col. 0117D] VERS. 3.— Thomas. Abyssus: quia altitudinem divinae virtutis in resurrectione certa fide penetravit. Vel, Thomas geminus, quod est Graece didymus, propter dubium cor in credendo.

VERS. 4.— Et Judas Scariothis. Magnum in nobis exemplum doctrinae, cum qui omnia noverat non dubitaret proditorem in discipulum eligere, atque apostolum ordinare. Habet enim Christus conscium munditiae testem, cum suum non dubitet eligere proditorem.

VERS. 5.— In viam. Post resurrectionem dicit: Docete omnes gentes. Sed hoc ante: quia prius oportet Judaeis praedicari, ne causam habeant non recipiendi, quia ad gentes apostolos misit.

[Col. 0118A] VERS. 7.— Appropinquabit regnum coelorum. Per fidem prope est regnum. Sicut enim sit peccans terra, ita justus sit coelum, in quo Deus praesidet; unde dicitur: Regnum Dei intra vos est (Luc. XVII) , etc. Ecce quid debeant praedicare: Appropinquabit regnum coelorum.

VERS. 8.— Infirmos curate. Ecclesia infirmos statu boni operis confortat, mortuos in peccatis, vel sine fide, suscitat; leprosos erroribus aspersos mundat, daemones per exorcismos fugat. Gratis accepistis. Ne Judas, qui loculos habebat, de praedicta potestate pecuniam congregare vellet, neguitiam ejus supprimit Dominus, dicens: Gratis accepistis, etc. Damnat etiam hic perfidiam Simoniacae haereseos. Dona spiritualia pretio vilescunt.

[Col. 0118B] VERS. 9.— Aurum neque argentum. Qui haec haberent, viderentur non causa salutis praedicare, sed lucri. Neque pecuniam in zonis vestris. Duo sunt genera necessariorum: unum quo emuntur necessaria, aliud ipsa necessaria. Per pecuniam in zonis, illud unde emuntur: per peram quod emitur, quod ibi reponitur. De hoc in passione: Quando misi vos sine sacculo et pera, nunquid defuit vobis aliquid? At illi dixerunt: Non.

VERS. 10.— Neque calceamenta. Et Plato dicit duas corporum summitates non esse velandas, nec assuetam fieri debere mollitiem capitis et pedum: Cum autem haec habuerint firmitatem, caetera robustiora sunt. Neque virgam. Matthaeus et Lucas dicunt neque virgam; Marcus non nisi virgam: quo [Col. 0118C] nomine, etc., usque ad iter praedicationis pergere debeat, ostendatur. Dignus est. Unde ergo necessaria? Tantum accipite, quantum ad necessitatem sufficit, ut inde securi aeternis melius vacetis.

VERS. 11.— Interrogate quis. Testimonio vicinorum eligendus est hospes, ne hujus infamia praedicatio laedatur. Dignus sit. Ut sciat se magis accipere gratiam quam dare. Ibi manete. (AMBR.) Dat constantiae generale mandatum ut hospitalis necessitudinis jura custodiant: ideo domus eligenda, ut mutandi hospitii necessitudinisque violandae causa non suppetat.

VERS. 14.— Excutite pulverem de pedibus. Per excussionem pulveris, intelligitur amissio itineris. Excutite pulverem, ad contestationem terreni laboris [Col. 0118D] quem pro eis inaniter susceperant, etc., usque ad per ipsum Salvatorem narrantur abluti.

VERS. 16.— Ecce ego mitto. Illis sua poena servabitur in futurum, etc., usque ad mala inferre non debet, sed tolerare. Sicut serpentes. Serpentis astutia est, etc., usque ad veterem exuit hominem.

VERS. 18.— In testimonium. Ut inde perversi pereant, etc., usque ad testimonium ipsorum innocentiae.

VERS. 19.— Dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini. Voluntatem vestram pro Christo offerte; Christus vero loquetur pro se.

VERS. 21.— Tradet autem frater, etc. Minorem dolorem ingerunt mala quae ab extraneis: majorem [Col. 0119A] quae ab illis patimur, de quorum mentibus praesumebamus: quia cum damno corporis, mala nos cruciant amissae charitatis.

VERS. 22.— Qui autem, etc. Docet virtutem longanimitatis et patientiae, etc., usque ad hoc ipsum incipimus possidere quod sumus.

VERS. 23.— Cum autem. Hoc ad illud tempus pertinet, quo dictum est.: In via gentium ne abieritis, quod persecutiones non debeant timere, sed declinare: ut tribulationis occasio sit Evangelii seminarium.

VERS. 24.— Non est discipulus, etc. Ne indignemini tolerare quod tolero qui Dominus sum, faciens quod volo, et magister docens quod utile scio.

VERS. 25.— Si patrem familias. Ostendit calumnias [Col. 0119B] suas, ut suo exemplo ferant injurias. Unde dixit: Sufficit diei malitia sua. Beelzebub. Beel ipse est Bel, Zebub, musca. etc., usque ad vir muscarum, sive habens muscas.

VERS. 26.— Ne ergo timueritis eos. Eorum saevitiam vel blasphemias, quia veniet dies cum Deus judicabit occulta hominum, ubi et nequitia discooperietur, et vestra intentio, nunc soli Deo cognita, ab omnibus scietur.

VERS. 27.— Quod dico. Hoc est, in quo volo vos constantes esse, etc., usque ad calcato carnis domicilio praedicate.

VERS. 29.— Super. Loquitur juxta morem Palestinae, etc., usque ad in toto mundo dicite. Nonne duo passeres? Lucas: Nonne quinque passeres veneunt [Col. 0119C] dipondio (Luc. XII) ? Nec multum distat, ut duo asse et quinque dipondio. Dipondio enim est ex duobus assibus. Quod autem in numeris est unus, hoc in pondere as: et quod duo, hoc dipondius. Et unus ex illis. Quomodo ergo Apostolus: Nunquid de bobus cura est Deo (Luc. IX) ? Sed aliud est cura, aliud scientia.

VERS. 30.— Numerati. Hoc est, scientia Dei, etc., usque ad parva otiosaque dicta eum lateant.

VERS. 32.— Qui confitebitur. Vel confitetur quis Jesum ea fide, quae per dilectionem operatur: negat qui praeceptis Dei non obedit.

VERS. 33.— Qui autem. Negatur a Filio apud Patrem, cui non manifestatur in divinitatis potentia [Col. 0119D] Filius et Pater. Confitetur a Filio apud Patrem, qui per Filium habet accessum ad Patrem.

VERS. 34.— Pacem. Missum est bellum bonum, ut rumperetur pax mala.

VERS. 35.— Veni enim. Hic Lucas ait: Erunt quinque in una domo divisi, tres in duo et duo in tres dividentur. Quomodo ergo, etc., usque ad circumcisionem caeterasque carnales observantias. Separare. Id est, privatos carnis affectus exstinguere, quibus ita invicem diliguntur, ut Deo minus serviant. Vel penitus avertantur, non quod non sint honorandi pater et mater, sed post Deum; hic est ordo charitatis.

VERS. 37.— Qui amat patrem. Post Deum amandi [Col. 0120A] sunt, sed si utrumque non potest servari, odium in suos, pietas est in Deum.

VERS. 38.— Et qui non accipit, etc. Crux duobus modis portatur, etc., usque ad amor Christi ostendatur. Et sequitur me. Aliquis enim carnem macerat pro inani gloria, vel proximo carnaliter compatitur ut culpae faveat: Hic crucem ferre videtur, sed Dominum non sequitur.

VERS. 39.— Qui invenit, etc. Nomine animae vita praesens designatur.

VERS. 40.— Qui recipit, etc. Cum ad praedicationem mittit, etc., usque ad debere stipendia accipere.

VERS. 42.— Et quicumque. Qui periculum non suscipientium testimonio excussi pulveris denuntiavit, meritum [Col. 0120B] recipientium ultra speratum commendat. Nota Deum magis ad pium affectum respicere quam ad quantitatem rei exhibitae. Uni ex minimis. Minimi sunt qui nihil penitus habent in hoc mundo, et judices erunt cum Christo.

VERS. 2.— Joannes autem. Et dum Christus praedicaret, etc., usque ad quis ordinem rei gestae teneat, non apparet.

VERS. 3.— Tu es. Non ait qui venisti, quasi dicat: Cum ad inferna descensurus sum: debeo te nuntiare inferis, qui nuntiavi superis. An conveniat Filio Dei mori, an alium ad haec sacramenta missurus [Col. 0120C] es?

VERS. 6.— Qui non fuerit. Qui de divinitatis potentia non dubitaverit, hoc non contra Joannem dixisse putandus est quem mox adeo commendat.

VERS. 7.— De Joanne. Praecursor Christi de Christo certificare discipulos voluit, quia sensit eos dubitare. De praecursore, Christus turbas dubitantes ne dubitent docuit, mollem eum levemque putantes.

VERS. 8.— Ecce qui mollibus, etc. Qui ponunt pulvinaria sub cubito, qui vitam peccantium palpant, non pungunt.

Rigida vita et praedicatio debet declinare mollium palatia, quae frequentant mollibus indutis adulantes.

(CLEM. ALEX.) Beatus Joannes, despectis quoque ovium pilis, qui delicias redoleant, pilos camelorum, [Col. 0120D] etc., usque ad ab omni inani studio, vanaque boni specie, sordidoque ac illiberali decore, se removit.

VERS. 9.— Plusquam propheta. (BEDA.) Quia angelus non natura sed officio.

VERS. 11.— Major Joanne. In hoc non praefertur patriarchis, et cunctis hominibus, sed aequalis caeteris sanctis ostenditur. Qui autem. Id est, omnis sanctus qui jam est cum Deo, major est eo qui adhuc in mundo. Vel ego quem minorem facit multorum opinio, in Ecclesia sanctorum illi praelatus sum. Vel novissimus angelus coeli melior est quovis homine. In regno. Regnum coelorum duobus modis accipitur: aut supernum, in quo nondum sumus: [Col. 0121A] aut praesens Ecclesia, in qua adhuc vivimus, et jam quodammodo regnamus.

VERS. 12.— A diebus Joannis. Apostolos Dominus ad oves quae perierunt domus Israel ire jusserat, ut ad regnum reducerentur. Sed haec praedicatio ad profectum publicanorum et peccatorum versa est qui crediderunt. Caeterum Joanni a plebe non creditur, Christi opera non auctorisantur, quia crux est scandalo. Jam prophetia cessat, jam lex expletur; Christus aliis praedicatur, et ab aliis recipitur: sui respuunt, inimici accipiunt. Itaque regnum coelorum vim patitur, quia gloria Israel patribus debita, a prophetis nuntiata, a Christo oblata, fide gentium occupatur et rapitur. Vel a diebus Joannis, qui praesentiam praedicavit, qua peccator reviviscit: [Col. 0121B] et non ante, quia lex poenam intulit et non per poenitentiam vivificavit. Patria coelestis vim patitur dum peccator ad eam quasi in alienum locum intrat per poenitentiam. Grandi violentia est in terra nasci et coelum capere, et habere per virtutem quod non possumus per naturam.

VERS. 13.— Omnes enim. Non quod post Joannem non fuerint aliqui, ut Agabus, sed quia quidquid prophetaverunt, de Domino vaticinati sunt. Omnes enim. Quia quidquid illi dixerunt, de venturo locuti sunt, hic vero venientem ostendit.

VERS. 14.— Et si vultis recipere. Ut minus excusabiles sitis, quia eum non recepistis. Ipse est Elias in virtute, non in persona, par in vitae severitate, mentis rigore praecedens Christi primum adventum, [Col. 0121C] ut ille secundum.

VERS. 16.— Cui autem, etc. Laudato Joanne transit ad increpandum illos, qui nec praedicatione Joannis moti sunt: vel ipsius Christi praedicationem despiciunt. Joannes talis ac tantus ut dixi, et adeo dignus, ut ei debeat credi: sed vos cui estis assimilandi, qui noluistis credere ei? Similis est pueris. Pueri doctores sunt humiles spiritu. Horum synagoga, vel ipsa Jerusalem, ubi jura praeceptorum Dei recondebantur. Coaequales contribules quos solebant exprobrare, quod ad laudes Dei non assurrexerunt corde devoto, membrorum agilitate quod notat saltus. Nec per lamenta prophetarum pro excidiis jam factis vel faciendis ad poenitentiam conversi sunt.

[Col. 0121D] VERS. 17.— Cecinimus vobis. Ut David: Exsultate Deo adjutori nostro, jubilate Deo Jacob (Psal. LXXX) , et hujusmodi. Lamentavimus. Ut: Convertimini ad me in toto corde vestro in jejunio et fletu et planctu (Joel. II) , et hujusmodi

VERS. 18.— Venit enim. Sicut tunc ita et nunc utramque viam salutis respuitis. Lamentavimus ad Joannem, cecinimus ad Christum. Haec est summa. Generatio ista nec plorat cum Joanne plorante, neque gaudet cum Christo gaudente. Nec mirum si duplicem viam salutis contemnunt, cum et jejunium et saturitatem petitur spernunt; si jejunium placet, cur Joannes displicet? si saturitas, cur Filius hominis?

[Col. 0122A] VERS. 19.— Et justificata est sapientia, etc. Ostendit filios sapientiae intelligere, nec in abstinendo, nec in manducando esse justitiam: sed in aequanimitate tolerandi inopiam, et temperantiam non se corrumpendi per abundantiam. Non est regnum Dei esca et potus: quorum non usus sed concupiscentia reprehenditur, in quibusdam libris habetur: Justificata est sapientia ab operibus suis, quia sapientia non quaerit vocis testimonium, sed operum.

VERS. 20.— Tunc. Qui hactenus Judaeos communiter increpavit, nunc nominatim civitates exprimit, quae frequenter audita doctrina et visis tot signis credere noluerunt, quibus non optat mala, sed praedicit ventura

[Col. 0122B] VERS. 21.— Vae tibi, etc. Supra ubi legitur, quia circumibat Jesus civitates et omnes vicos, curans omnem languorem: intelligendum est inter alias etiam in Corozaim et Bethsaida Dominum fecisse virtutes. Corozaim interpretatur mysterium meum; Bethsaida domus fructuum vel venatorum. Si in Tyro, etc. Hoc impletum modo videmus, quia Corozaim et Bethsaida praesente Domino credere noluerunt. Tyrus et Sidon postea praedicantibus Apostolis crediderunt: adeo devoti, ut Paulum Tyro abeuntem omnes cum uxoribus et liberis usque ad naves prosequerentur. Cur ergo non credituris praedicavit, credituros evitavit: ipse scit cujus viae sunt misericordia et veritas. Proposuit tamen fines Judaeae non excedere, ne justam Pharisaeis et sacerdotibus [Col. 0122C] persecutionis occasionem daret. Et erant tunc qui in Corozaim essent vocandi: nec tamen de contemptu gravius puniendi.

Tyrus, angustia. Sidon, venatio.

VERS. 23.— Et tu, Capharnaum. Non solum Corozaim et Bethsaidae vae erit, sed et tibi Capharnaum. Nunquid usque in coelum exaltaberis? Nonne tu es quae fama hospitii mei, et signorum in te factorum famosa efficeris, et contra praedicationem meam superbissime restitisti? Capharnaum interpretatur villa pulcherrima, in qua condemnatur perfida Jerusalem, cui dicitur: Justificata est Sodoma soror tua ex te, id est, ex tui comparatione cum illa, quae non est exemplo Loth correcta, tu Filii Dei verbis et miraculis semper exstitisti ingrata.

[Col. 0122D] VERS. 25.— Respodens Jesus. Respondens tacitae objectionis quasi quaereretur, quae ratio quod Judaicus populus Dei cultor, Dei Filium in carne venientem tam obstinatus rejecit, quem gentilitas tam prona recepit? Domine coeli et terrae. Qui facis coelos, et relinquis in terrenitate quos vis, vel ad litteram. Parvulis. Sapientibus et prudentibus non opponit insipientes et hebetes, sed parvulos, ut probet se tumorem damnare, non acumen.

VERS. 26.— Ita pater. Blandientis affectu loquitur ut inceptum in apostolis beneficium compleatur. Hic exemplum humilitatis accipimus, ne temere discutere praesumamus superna consilia de vocatione horum, et repulsione illorum; cum enim utrumque [Col. 0123A] attulisset, non mox rationem reddidit, sed sic Deo placitum dixit, ostendens quia injustum esse non potest quod justo placet. In omnibus ergo quae exterius disponuntur, apertae causa rationis est, occultae justitia voluntatis. Quoniam sic fuit placitum ante te. Ne quis iterum quaerat cur humiles eligat, sapientes reprobet.

VERS. 27.— Omnia mihi, etc. Tradentem Patrem, accipientem Filium, mystice intellige. Alioquin, si juxta fragilitatem nostram accipis, cum coeperit habere qui accepit, incipiet non habere qui dedit per omnia coomnipotentem nota, per tradita, Filium, cui per naturam omnia pro unius substantiae jure sunt propria, non data per gratiam. Tradita autem omnia non coelum et terra et caetera quae fecit: sed hi qui [Col. 0123B] per Filium accessum habent ad Patrem, et ante rebelles, Dominum postea sentire coeperunt.

Et nemo novit Filium, etc. Seipsum revelare. Et nemo novit Patrem nisi Filius, et cui Patrem voluit revelare. Ad utrumque enim illud subditum refertur. Verbo enim suo Pater se declarat. Et Verbum seipsum declarat, quia mentis nostrae lumen est.

Nisi Filius, et cui Filius voluerit, etc. Mutua cognitio, quae est aequalitate naturae. Illa autem tantilla quae in nobis est, dignatione revelantis est.

VERS. 29.— Tollite jugum, etc. Jugum Christi, Evangelium est, quod Judaeos et gentes in una fide conjungit. Tollite super vos. Id est, in honore habete: non subtus, ut contemnatis. Qui laboratis, difficultate legis, et onerati peccatis, scilicet, reficiam, [Col. 0123C] si jugum tollitis, id est, praecepta mea. Et quid jugo ejus suavius? quid onere levius? probabilem fieri, abstinere a malo, bonum velle, amare omnes, aeterna sequi, praesentibus non capi, nolle alii facere quod pati non vis.

Discite a me. Docente verbo et exemplo, ut sitis humiles mentibus, mites moribus. Humiles, ut neminem contemnant; mites, ut nullum laedant. Corde, ut idem extra in opere sit et in corde, ne lateat serpens in specie columbae.

VERS. 30.— Jugum enim meum. Quomodo Evangelium lege levius est, cum ibi opera, hic et concupiscentia damnatur? Sed in lege multa jubentur, quae Apostolus impleri non posse dicit: hic voluntas quaeritur quae in arbitrio nostro est, et quae sola sufficere [Col. 0123D] potest et praemium habere. Item quomodo jugum Christi suave, cum supra dicitur: Arcta via est quae ducit ad vitam. Sed angusta, quia non nisi angusto initio incipitur, processu vero temporis ineffabili dilectionis dulcedine dilatatur.

Onus meum. Quia illud momentaneum nostrae tribulationis aeternum pondus gloriae operatur in coelis (I Cor. IV) .

VERS. 1.— In illo tempore. Narrata praedicatione et miraculis unius anni ante quaestionem Joannis factis, transit ad illa quae facta sunt alio anno, scilicet, post mortem Joannis, quando jam in omnibus Christo contradicitur. Esurientes, etc. Quia, ut alius [Col. 0124A] ait evangelista, nec locum vescendi habebant pro turbis: propter nimiam importunitatem eorum. Alii Evangelistae addunt: manibus confricasse (Luc. VI) . Unde et Petro dicitur: Macta et manduca (Act. X) .

VERS. 2.— Non licet. Secundum praeceptum legis. Sed quia alia scriptura dicit: Misericordiam malo quam sacrificium (Ose. VI) , melius fuit hominem de famis periculo liberare, quam sacrificium Deo offerre, quia hostia placens est salus hominum. De vastatione frugum non arguunt, quia licet per legem inde edere.

VERS. 3.— At ille dixit, etc. In hoc facto nihil aliud instruimur, nisi ut sabbatum non ad litteram, sed spiritualiter intelligamus. Non legistis. Si David et Abimelech non reprehenditur, quorum uterque [Col. 0124B] mandatum legis probabili necessitate transgressus est, et hic similis causa famis est, cur non idem probatis in apostolis?

VERS. 4.— Panes propositionis. Quod significavit sacerdotalem cibum transiturum in usum populorum. Vel quia omnes sacerdotes debemus imitari. Vel quod omnes sacerdotes sumus.

VERS. 5.— Quia sabbatis sacerdotes. Hic sine necessitate ostendit sabbatum violari ab ipsis qui calumniantur. Unum exemplum datum est regiae potestatis de David: aliud sacerdotalis, de his qui per ministerium templi sabbatum violant, ut multo minus ad ipsum pertineat crimen spicarum sabbato vulsarum, qui verus rex et sacerdos est et dominus sabbati.

[Col. 0124C] VERS. 6.— Dico autem vobis. Quasi dicat: Si figurale templum potuit defendere sacerdotes sibi servientes, cur spirituale non potest defendere discipulos sibi credentes?

VERS. 7.— Si autem. Et vos ostenderet omnia futuri temporis speciem continere, adjecit: Si autem sciretis, id est, quia Deus per gratiam disposuit liberare populum, et non per exteriores observantias, non reprehenderetis meos, si vetera omittunt.

VERS. 8.— Dominus est enim. Si David pastus et sacerdotes templi ministerio sabbatum violantes sine crimine sunt, quanto magis Filius hominis, qui verus est rex et sacerdos et dominus sabbati?

VERS. 10.— Et ecce homo. Iste homo dicitur [Col. 0124D] caementarius fuisse, quia manus cui spiritualis aedificii cura commissa fuit, arida erat usque ad tempus Christi. Ecce homo manum, etc. Significat humanum genus in foecunditate boni operis arefactum pro manu ad pomum extensa, quam sanavit manus innocens in cruce extensa. Bene manus in Synagoga erat arida, quia ubi majus donum scientiae, ibi transgressor majori subjacet culpae.

Interrogabant. Quia discipulos de violatione sabbati probabili exemplo excusaverat, ipsum volunt calumniari, ut si non curet, crudelitatis, vel imbecillitatis: vel si curet, transgressionis arguant.

Sabbatis, etc. Praecipue sabbatis docet et operatur Jesus, non solum propter speciale sabbatum, [Col. 0125A] sed et propter celebriorem populi conventum, quaerens salutem omnium.

VERS. 11.— Quis erit. Competenti exemplo solvit quaestionem, ut eos ostendat sabbatum violare in opere cupiditatis, qui eum violare arguunt in opere charitatis. Arguit eos qui legem male interpretantur, qui dicunt in sabbato a bonis operibus feriandum. Sed a malis tantum feriandum est; unde dicitur: Omne opus servile non facietis in eo (Levit. XXIII) . Id est, peccatum. Sic et in aeterna requie a malis tantum feriabuntur, non a bonis.

VERS. 13.— Extende. Quia nil plus valet curationi eleemosynarum largitate, unde dicitur: Non sit manus tua ad accipendum porrecta, sed ad dandum collecta (Eccl. IV) . Quia frustra pro peccatis rogaturus [Col. 0125B] manus ad Deum expandit, qui has ad pauperes pro posse non extendit.

Sicut altera. Homo ante adventum Christi dexteram habuit languidam, quia ab eleemosynis torpebat: sinistram sanam quia suae utilitati intendebat: sed veniente Christo dextera sanatur ut sinistra: quia quod congregaverat avide, modo distribuit charitate.

VERS. 15.— Recessit inde. Nota exemplum: Si vos persecuti sunt in una civitate, fugite in aliam (Matth. X) . Secuti sunt. Docti visis virtutibus persequuntur, indocti opinione ejus ducti amando sequuntur, unde et curari merentur.

VERS. 16.— Et praecepit. Non timore, ne proditus occideretur, sed parcendo Judaeis, ne invidia trucidarentur [Col. 0125C] in ejus innocentia et mansuetudine. Hic mystice nos instruit, ne cum aliquid magnifacimus, laudem foris quaeramus.

VERS. 18.— Animae meae. Per animam omnis affectus demonstratur.

VERS. 20.— Arundinem. Judaeos, omni vento cedentes, qui ab invicem discrepando dissipati sunt, non mox damnabit, sed supportabit. Arundinem quassatam. Qui peccanti non porrigit manum, nec portat onus fratris, quassatum calamum confringit. Et qui fidei modicam scintillam contemnit in parvulis, linum fumigans exstinguit: quod Christus non fecit, qui potius venit quaerere quod perierat; patientiam namque servavit, donec judicium quod in eo agebatur, ad victoriam perveniret, et expulso [Col. 0125D] mundi principe ad regnum rediret, in dextera Patris sedens, donec ponat inimicos sub pedibus. Linum fumigans. Gentes, quas naturalis legis ardore fere exstincto fumus erroris amarissimus, et odoris noxius involvit: quas non exstinxit, sed de parva scintilla in magnum ardorem ignis Dei suscitavit. Donec. Tandiu praedicatio ejus nullis insidiis superata mundo lucet, donec ponat in terra judicium, et impleatur: Fiat voluntas tua, sicut in coelo et in terra.

VERS. 22.— Et curavit. Tria signa simul facta sunt quae et quotidie in conversione hominum fiunt, ut expulso daemone lumen fidei videant et Deum laudent.

[Col. 0126A] VERS. 24.— In Beelzebub. Beel, id est, Baal: muscarum, ob sordes immolatitii sanguinis: deus est Accaron, quo nomine vocant principem daemoniorum.

VERS. 25.— Omne regnum. Necessaria complexione eos arguit. Vel enim Christus virtute Dei daemones ejicit, vel in principe daemoniorum. Si virtute Dei, frustra calumniantur. Si in principe daemoniorum, regnum ejus divisum est, nec stabit: et ideo a regno ejus recedant: quod innuit eos sibi elegisse, dum in se non credunt.

VERS. 26.— Et omnis civitas. Eadem ratio est civitatis et domus, quae regni. Civitas Jerusalem semper gloriosa, postquam in Christum et in Apostolos exarsit, facta divisione, excidio cecidit.

[Col. 0126B] VERS. 27.— Et si ego in Beelzebub. Si expulsio daemonum in filiis vestris Deo non daemonibus deputatur, quare in me idem opus eamdem non habet causam?

Ipsi, etc. Contemptibilia mundi in quibus sancta simplicitas meae virtutis apparet. Vel ita potius: Filii, id est, Apostoli qui bene sibi conscii erant, nihil malae artis ab eo didicisse: ideo ipsi testes mei judicii, judicantes duodecim tribus Israel.

VERS. 28.— Si autem ego. Illa pars: Si ego in Beelzebub ejicio daemones, ad plura inconvenientia perducta est, modo agitur de alia parte complexionis. Si autem ego in spiritu Dei. Hic Lucas ait: in digito (Luc. XI) . Digitus dicitur Spiritus sanctus pro partitione donorum. Regnum Dei, vel seipsum dicit. [Col. 0126C] Unde alibi: Medius inter vos stetit, quem vos nescitis (Luc. XI, Joan. I) . Vel, regnum quod Joannes et ipse Jesus praedicavit. Poenitentiam agite: appropinquabit enim regnum coelorum (Matth. XXI) . Est et tertium regnum Scripturae sanctae, quod aufertur a Judaeis et datur genti facienti fructum ejus. Vel regnum, id est, omnes mundi partes, Apostolis et successoribus eorum ad convertendum distribuit.

VERS. 29.— Aut quomodo potest. Ostendit ergo Dominus per manifestam parabolam, quod non concordat in fallaci operatione cum daemonibus sicut calumniabantur, sed virtute divinitatis homines a daemonio liberaret; ideoque grande scelus committunt, qui quod Dei esse cognoverant, diaboli esse clamabant. Neque enim possunt esse concordes: [Col. 0126D] quorum opera diversa sunt. Unde addit: Qui non est mecum, etc.

Domum illius. Vel domum, id est, omnes mundi partes Apostolis et eorum successoribus ad convertendum distribuit.

VERS. 30.— Qui non est mecum, etc. Id est, qui dissimilia meis facit opera, contrarius mihi est: ille trahit ad vitia, ego ad virtutes.

VERS. 31.— Omne peccatum et blasphemia. Quod humana fragilitate contrahitur, remissibile est, si congregatio non deseratur. Si vero diabolica obstinatione de dispersione ad congregationem nunquam reditur, peccatum insolubile judicatur.

(HIER.) Omne peccatum. Non omnia peccata omnibus [Col. 0127A] remittuntur, sed his, etc., usque ad omnes veniam consecuturos post universale judicium, transactis licet multis saeculis, asserens.

Spiritus autem. Qui manifeste opera Dei intelligit, cum de virtute negare non possit, si stimulatus: invidia calumniatur, et dicit esse Beelzebub, isti non dimittetur. Non quod et ei negetur remissio si poeniteret: sed quia hic blasphemus, exigentibus meritis suis malis, sicut nunquam ad remissionem, ita nec ad poenitentiam perventurus sit. Sicut Joannes evangelista de quibusdam blasphemiae suae merito excaecatis ait: Propterea non poterant credere (Joan. X) . Quod iterum dixit Isaias: Excaecavit oculos eorum (Isa. VI) . Qui Spiritum sanctum non esse, vel minorem Patre credunt, et dicunt: quia non invidia [Col. 0127B] diabolica, sed humana ignorantia hoc faciunt, irremissibili crimine non tenentur. Sed qui in similitudine diaboli contra conscientiam suam majestatem Dei oppugnant, non habent remissionem in aeternum, sicut Marcus aperte declarat: qui posito hoc testimonio Domini subjunxit: Quoniam dicebant, spiritum immundum habet (Matth. III) .

VERS. 32.— Et quicunque. (AMBR.) Etiam qui scandalizatus infirmitate carnis meae, purum hominem vel voratorem suspicatus fuerit, remissibile erit.

Qui autem. Gratiam sancti Spiritus qua poenitentia inspiratur et ad congregationem reditur, non cognoscens impoenitenti corde permanserit: cum hoc jam non sit humanum, sed diabolicum, irremissibile [Col. 0127C] erit. Neque in hoc saeculo. Quaedam enim culpae in hoc saeculo laxantur: quaedam vero (parvae scilicet) etiam in futuro. Quae quidem post mortem gravant, sed et dimittuntur, si homo bonis actibus in vita, ut ibi dimittantur, promeruit. Neque in futuro. Quia sunt quaedam levia, quae si in hac vita nondum sunt remissa, post mortem gravant, sed et remittuntur, si digni sunt.

VERS. 33. Aut facite. Nihil enim medium quin boni auctoris bona tantum sint opera, et mali mala. Coarctat eos hinc inde complexione, et utroque cornu premit. Si malus est diabolus, non facit bona; si bona sunt, non sunt diaboli.

Aut facite, etc. Mystice arbor bona, Christus; fructus, praedicatio Evangelii; curationes, redemptio. [Col. 0127D] Arbor mala diabolus et sui, id est, Scribae et Pharisaei: et caeteri mali fructus, invidia, detractio, blasphemia, haeresis et hujusmodi.

VERS. 34.— Progenies viperarum, etc. Ostendit eos malam arborem: et fructus afferre blasphemiae. Ex abundantia. Homo saepe fallitur, qui pensat cor ex ore, et opere. Sed Deus opus et verba ex corde quod novit judicat. Illi ergo ex abundantia cordis os loquitur qui scit ex qua intentione exit.

VERS. 35.— Bonus homo. Thesaurus cordis intentio est, ex qua Deus judicat opera, ut et aliquando minora majorem, majora minorem habeant mercedem. Hoc in loco, vel Judaeos ostendit de quali thesauro proferant blasphemiam. Vel cum superioribus [Col. 0128A] haeret, quod sicut bonus homo non potest proferre mala, vel malus bona, sic nec Christus mala, nec diabolus bona opera potest facere.

VERS. 36.— Verbum otiosum. Si de otioso verbo reddet homo rationem in die judicii, quanto magis vos qui opera sancti Spiritus dicitis esse Beelzebub.

(GREG.) Otiosum verbum est, quod aut utilitate rectitudinis, aut ratione justae necessitatis caret, quod scilicet, etc., usque ad hic non otiosi verbi sed criminosi tenebitur reus.

VERS. 37. Ex verbis. Mors et vita in manibus linguae.

VERS. 38.— Tunc responderunt. Cum Scribae et Pharisaei verba nullatenus possent improbare, in operibus quaerunt tentare, quaerentes signa videre, [Col. 0128B] quasi non fuerint signa quae viderant.

VERS. 39.— Nisi signum Jonae. Ostendit Judaeos ad instar Ninivitarum criminosos, et nisi poeniteant subversioni proximos. Sed sicut illis et denuntiatur supplicium, et demonstratur remedium: ita Judaei non debent desperare veniam, si saltem postquam Christus resurrexit a mortuis, commoniti egerint poenitentiam: quia mors Christi reconciliatio est mundi.

VERS. 40.— Sicut enim fuit Jonas. Jonas, id est, dolens, significat illum qui dolores nostros portavit. Vel columba: Piscis qui voravit in pelago, mors quam passus est in mundo. Sicut ejectus est in aridam, sic Christus surrexit in gloriam.

Tribus diebus. More antiquorum, qui diem cum [Col. 0128C] nocte praecedente computabant. Partem diei qua sepultus est cum praeterita nocte, pro nocte et die accipe, hoc est pro toto die per synecdochen. Sabbati noctem et diem integre. Noctem Dominicam cum eadem die illucescente, partem pro toto, et ita habes tres dies et tres noctes. Primi dies propter futurum hominis lapsum a luce in noctem. Isti propter hominis reparationem a tenebris ad lucem computantur.

Mystice. Tres dies, tria tempora, ante legem, sub lege, sub gratia. Tres noctes, tres mortui quos suscitavit Dominus.

VERS. 41.— Viri Ninivitae. Et est sensus: Jonas paucis diebus et sine signis praedicavit genti incredulae, et profecit: ego longo tempore, et populo [Col. 0128D] Dei, et compluribus signis, in vanum praedico. Eo magis indigni sunt venia, qui ex lege sunt infideles, quo plus est fidei in his, qui legem nescierunt. Ninive, speciosa: signat gentilitatem quam Christus amavit foedam, ut faceret pulchram. In Ninivitis et regina Austri, fides Ecclesiae signatur, quae non minus per poenitentiam peractae insipientiae quam per industriam discendae sapientiae Deo conciliatur. Duae enim partes sunt Ecclesiae, quae peccare nescit, et quae peccare desistit, poenitentia enim peccatum abolet, sapientia cavet.

VERS. 43.— Cum autem, etc. Quasi dicat: Vos non estis similes Ninivitis vel reginae Austri: quia me praedicante poenitentiam non poenituistis, et me [Col. 0129A] docente sapientiam non didicistis. Sed estis similes homini a quo diabolus exclusus iterum ingreditur.

Distat inter opera mea qui polluta mundo, et Satanae, qui mundata gravius contaminat.

Ambulat per loca. Explorat corda fidelium a mollitie fluxae cogitationis purgata, si quos gressus ibi figere possit quod, quia nequit, ad humida redit.

VERS. 44.— Revertar in domum. Sub umbra dormit, in secreto calami, et locis humentibus. Umbra tenebrosa, conscientia: calamus foris nitidus, intus vacuus, simulator: locus humidus, lasciva mollisque mens.

VERS. 45.— Septem alios spiritus. Septem vitia, septem virtutibus spiritualibus contraria. Nequiores. [Col. 0129B] Quia non modo habet vitia, sed et bona simulat. Tanto nequiores, quanto callidiores. Septem, quia tot erant gratiae cum Christo destinatae.

Septem vitia, septem daemonia septem spiritibus contraria spiritui sapientiae et intellectus, etc.

Sic erit, etc. Quod de una sola re dixit, hoc in hac tota gente fit. Immundus Spiritus a Judaeis exivit, quando legem acceperunt. Ambulavit ad gentes, quae cum postea Domino crederent, non invento loco in eis dixit: Revertar in Judaeos vacantes praesidio Dei et angelorum, increpationibus et correptionibus mundatos, ornatos superfluis observationibus. Adduntur septem, quia multo majore numero daemonum possidentur blasphemantes Jesum quam in Aegypto possessi fuerunt. Contra septem spiritus [Col. 0129C] virtutum est numerus vitiorum.

VERS. 46.— Ecce mater ejus. (RAB.) Mystice. Mater et fratres populus est Judaeorum qui Jesu intus docente non possunt intrare, quia spiritualiter ejus verba, etc., usque ad Fratres Domini sunt consobrini ejus, filii Mariae materterae ejus: quae dicitur mater Jacobi minoris et Joseph, et Judae et Simonis.

VERS. 47.— Dixit autem ei. Insidiose, utrum spirituali operi carnem praeferat: et ideo se nosse dissimulat matrem et proximos per cognitionem, sed per conjunctionem spiritus esse sibi proximos dicit.

VERS. 48.— Quae est mater mea? Non recusat obsequia matris, sed praefert ministeria Patris: fratres [Col. 0129D] non contemnit, sed opus spirituale praefert cognationi, ut et nos carni spiritum praeferamus. Unde: Qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus (Matth. X) . Ecce mater mea, etc. Hi sunt mater mea, qui me in credentium cordibus generant. Hi sunt fratres, qui faciunt opera Patris mei. Fratres et soror credendo, mater praedicando.

VERS. 1.— In illo die. Per hoc indicat hoc gestum consequenter, nisi forte dies ponatur pro tempore, more Scripturae. Marcus eumdem tenet ordinem. Lucas in aliud transit, sed nec repugnat huic. (RAB.) Non solum facta et dicta Domini, sed et [Col. 0130A] itinera, etc., usque ad ad quae Judaei non intraverunt, foris in littera fixi.

VERS. 2.— Turba stabat. Hi sunt qui nuper audire venerunt, qui et a fluctibus maris secreti sunt, necdum coelestibus mysteriis quae desiderant imbuti cum Christo ascendunt.

VERS. 3.— Locutus est multa. Quia turba non unius est sententiae sed diversarum voluntatum, loquitur eis multis parabolis, ut juxta varias voluptates, diversas recipiant disciplinas. Qui seminat. Ipse Christus, qui verbum veritatis quod apud Patrem vidit, hominibus per se vel per suos seminavit. Qui discipulis sacramenta loquebatur, exiit seminare Dei verbum in turbas.

VERS. 4.— Secus viam. Via est, mens malarum [Col. 0130B] cogitationum sedulo meatu trita et arefacta. Ubi dupliciter perit semen, quia et transitu cogitationum conculcatur, ut Lucas ait, et a volucribus rapitur. Daemones dicuntur volucres, seu quia coelestis spiritualisque naturae, seu quia per aera volitant. Et venerunt. Secundum Lucam ab hominibus conculcatum est, quia prava persuasione impiorum sublatum est. Et comederunt. Quia a mentibus hominum illud surripuerunt.

VERS. 5.— In petrosa. Petrosa cito quaerunt germinare, sed non figitur radix, quia non est alta terra, id est, quia parum inest desiderii salutaris. In hac expositione Domini discimus, quia res non semper in eadem significatione ponuntur. Nam petra hic pro duritia, terra pro lenitate mentis, sol pro fervore [Col. 0130C] persecutionis. Cum sol alibi in bono: Fulgebunt justi sicut sol (Matth. XIII) , et petra in fundamento, pro fortitudine fidei, et terra pro terrenis cogitationibus. Altitudinem terrae. Altitudo terrae est probitas animi disciplinis coelestibus eruditi, et in tentationibus probati.

VERS. 8.— Scaagesimum. Quia in numero senario mundi ornatus expletus est, per hunc bona operatio signatur.

VERS. 9.— Qui habet aures audiendi. Quoties haec admonitio in Evangelio vel in Apocalypsi Joannis interponitur, mysticum quod dicitur insinuatur.

VERS. 10.— Et accedentes discipuli, etc. Quomodo accedunt discipuli cum Dominus in navi sederet? Sed forte intelligendum, quod dudum cum ipso navem [Col. 0130D] conscenderint: et ibi stantes quaerunt.

VERS. 11.— Vobis datum est. Nota non solum verba Domini, sed et facta, parabolas esse: id est, signa mysticarum rerum, quae non intelligebant multi qui foris sunt.

VERS. 12.— Qui enim habet. Id est, apostolis habentibus fidem, si quid minus virtutum habent, conceditur Judaeis, qui non credunt in Filium Dei, etiam si quid boni per naturam habent, tollitur. Nam nihil possunt sapienter intelligere qui caput non habent sapientiae. Auferetur ab eo. Nulla verae sapientiae dulcedine gaudebit.

VERS. 13.— Ideo in parabolis. Dicitur quod ideo excaecati sunt, et sententiae Domini per parabolas [Col. 0131A] eis occultatae sunt, ut post salubrius converterentur. Nam quia obscure dicta non intellexerunt, ideo non crediderunt in eum, et sic crucifixerunt, et sic post resurrectionem miraculis territi, majoris criminis reatu compuncti sunt. Unde accepta indulgentia ampliori flagrant dilectione. Sed Joannes hunc locum ita dicit: Propterea non poterant credere, quia iterum dixit Isaias: Excaevavit oculos eorum, ut non videant (Joan. XI) . Ubi aperte dicit non ideo factam excaecationem, ut ea commoniti, et dolentes se non intelligere, converterentur aliquando: non enim hoc possent nisi crederent, sed potius ideo excaecati, ut non crederent, quod aliis peccatis meruerunt. Videntes non vident. Sicut avarus multas habet opes et nullas, quia inutiles sunt ei.

[Col. 0131B] VERS. 14.— Auditu audietis. Haec de turbis prophetata sunt, quia stant in littore, et Domini non merentur audire sermonem.

VERS. 15.— Oculos suos. Id est, ipsi sibi causa fuerunt ut Deus eis oculos clauderet.

Ne quando. Id est, ideo, quia oculos et aures aperire noluerunt, non meruerunt aliquando converti: quod tamen misericorditer factum est eis.

VERS. 16.— Beati. Vere beati, quia hoc etiam praesentialiter videre et audire meruerunt, quod nullus priorum quantivis meriti meruit, quamvis multum desideraverit.

VERS. 17.— Et justi. Lucas justos reges dicit, quia motus suos bene regunt

VERS. 18.— Vos ergo audite. Primam parabolam [Col. 0131C] exponit, ut idem attendant in caeteris. Exponit non secundum singula verba, sed summam sententiae.

(AUG. sup. Gen.) Proinde quod narravit evangelista (etiam factum est) Dominum scilicet talia fuisse locutum. Ipsius autem, etc., usque ad illud quippe scripsit narrator rerum praeteritarum, hoc praenuntiator tantummodo futurorum.

VERS. 20.— Super petrosa. Super petram et in spinis seminantur, qui bene accipiunt: sed vel adversa terrendo, vel prospera blandiendo, retardant eos ne perficiant. Divitiis jungitur sollicitudo custodiae, quae affligit, et voluptas, quae effluere facit.

VERS. 22.— Fallacia divitiarum. (CHRYSOST.) Suffocantur spinis quae audivimus, non quidem ipsarum spinarum culpa, sed ejus qui illas, etc., usque ad [Col. 0131D] duo quippe vitia inter se opposita in divitiis sunt, unum quod incendit sollicitudinem, et offuscat curis: alterum quod molliores deliciis reddit.

VERS. 23.— Aliud quidem centesimum. (RAB.) Tres differentiae sunt in bona terra, sicut fuere in mala. Triginta enim refertur ad nuptias. Sexaginta ad, etc., usque ad tricesimum conjugatorum, quia haec est aetas praeliantium, et his est major conflictus ne libidine superentur.

VERS. 24.— Aliam parabolam. Quasi dives paterfamilias invitatos diversis reficit cibis, ut unusquisque secundum naturam stomachi sui varia alimenta susciperet. Unde et dixit aliam parabolam et non alteram, ut plures sequi intelligantur. Haec parabola [Col. 0132A] proponitur, dimissis turbis, domi rogantibus discipulis exponitur. Et docet hic bonam voluntatem, et cautelam, et patientiam, et discretionem, et longanimitatem, et justitiam.

VERS. 25.— Homines. Qui aliis ad tutelam et custodiam deputati sunt praelati in Ecclesia: vel cum dormitionem mortis accipient apostoli.

VERS. 28.— Vis, imus. Cum spiritualis homo audit hoc esse a diabolo qui nihil valet contra voluntatem Dei, potest ei voluntas suboriri, ut tales auferat de mundo si facultatem habeat. Sed consulit justitiam Dei, an facere debeat, et an Deus velit esse hoc officium hominum. Sed Veritas respondet: Non nosse hominem in hac vita qualis futurus sit qui modo errat, et quid bonis conferat ejus error: et [Col. 0132B] ideo eos non esse tollendos, ne forte interficiantur, qui forte futuri sunt: vel ne bonis obsit, quibus prosunt, etc. Tunc vero opportune fieri, cum jam non est commutandae vitae tempus et proficiendi aliis: et tunc non ab hominibus, sed ab angelis dicit fieri.

VERS. 29.— Et ait: Non, etc. Ecce patientia. Non enim audito dolore exarsit in iram, nec mox ulcisci voluit, ita et nos laesi patienter feramus.

Ne forte. Hic datur locus poenitentiae et monemur non cito amputare: quia qui errat hodie, cras forte defendet veritatem. Si ergo modo avelleretur, triticum quod futurum erat eradicaretur. Vel necesse est ut mali permisti sint bonis per quos exerceantur. Vel quorum comparatione nitantur ad melius, quibus [Col. 0132C] sublatis altitudo charitatis marcescit quod est eradicari.

Ibi patienter tolerandi sunt mali, ubi aliqui inveniuntur quibus adjuventur boni.

(AUG.) Multitudo non est excommunicanda, nec princeps populi.

VERS. 30.— Sinite. Hoc videtur contrarium illi apostolico: Auferte malum ex vobis (I Cor. V) . Sed sicut inter lolium et triticum quamdiu herba est, parum distat: ita monet Dominus ne de ambiguo judicemus, quod Dominus in die judicii non suspiciose, sed manifeste damnabit.

In patiendo justitiam meditemur: in judicando justitiam non negligamus.

Et in tempore. Qui longanimiter tulit per justitiam, [Col. 0132D] digna retribuit: discretae enim sunt virtutes, sed non contrariae. Et alligate. In hac vita non est alligatio, alioquin non tot ab errore resipiscerent.

VERS. 31.— Simile est regnum, etc. Regnum coelorum, praedicatio est Evangelii, de qua alibi: Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructum ejus (Matth. XXI) . Vel notitia Scripturarum. Grano sinapis. Grano sinapis comparatur pro fervore fidei, quia dicitur venena expellere, id est, omnia dogmata pravitatis. Potest in grano sinapis humilitas Dominicae incarnationis intelligi. Quo accepto homo misit in hortum suum, quia corpus crucifixi Salvatoris accipiens Joseph in horto sepelivit. Expandit ramos in quibus volucres coeli requiescent, [Col. 0133A] quia praedicatores dispersit in mundum, in quorum dictis et consolationibus fideles ab hujus vitae fatigatione respirarent.

VERS. 32.— Cum autem creverit. Toto mundo vel in animo singulorum: quia nemo repente perfectus. Crevit et factum est in arborem, quia surrexit et ascendit in coelum. Vel creverit, id est, mentibus hominum quantae sit virtutis innotuerit. Caetera apparent olera, quae cito crescunt et corruunt: non vivida, sed marcida: illa non olus, sed arbor fit, ubi folia cum fructu, et in ejus diversis sententiis spirituales quiescunt.

Oleribus et fit arbor. Id est, dogmatibus philosophorum, quae cito crescunt et corruunt, nil vitale promittentia.

[Col. 0133B] VERS. 33.— In farinae satis. Ut spiritus, anima, et corpus in unum redacta non discrepent inter se. Vel tres animae virtutes in unum rediguntur, ut in ratione possideamus prudentiam, in ira odium vitiorum, in cupiditate desiderium virtutum. Vel, mulier, Ecclesia, fidem hominum farinae tribus satis miscet, credulitati Patris et Filii et Spiritus sancti. Cumque in unum fuerit fermentatum, non nos ad triplicem Deum, sed unius deitatis notitiam perducit, quia non est diversa natura in singulis.

Donec fermentatum. Tandiu charitas in mente recondita crescere debet, donec mentem totam in sui perfectionem commutet, ut nihil praeter Deum diligat vel recolat, quod hic incipitur, in alia vita perficitur.

VERS. 34.— In parabolis ad turbas. Quia quidquid [Col. 0133C] ibi dicitur de exercitu Israel, et omnia signa occulta sunt sacramenta.

VERS. 44.— Thesauro abscondito in agro. Thesaurus potest accipi verbum Dei, qui in carne Christi absconditur. Vel Scriptura, in qua reposita est notitia Salvatoris. Vel, duo Testamenta in Ecclesia, pro quorum intelligentia omnibus renuntiatur ut in otio discantur.

Terrenis regnum coelorum similatur, ut per cognita surgat ad incognita animus, et diligat.

Abscondit et prae gaudio illius. Ut servetur a malignis spiritibus et laudibus hominum. Sic sit opus in publico, ut intentio maneat occulta.

VERS. 45.— Negotiatori. Beatitudinem qua exuti sumus culpa primi hominis, debemus omnes, intelligendo [Col. 0133D] recte et operando bene, negotiari. Bonas margaritas. Bonae margaritae, lex et prophetae. Una pretiosa, scientia Salvatoris, pro qua homo, ut Paulus, omnibus mysteriis legis et observationibus renuntiavit.

VERS. 46.— Inventa autem. Id est, Christo, qui praeest omnibus hominibus, vel spirituali praecepto dilectionis. Vel intellecto verbo, quod erat apud Deum penetrata carnis testudine. Vel coelestis vitae dulcedine, pro qua omnia vilescunt.

VERS. 47.— Sagenae missae. Impletur Jeremiae vaticinium: Ecce ego mitto ad vos piscatores multos (Jer. XVI) . Postquam audierunt Petrus et Andreas, Jacobus et Joannes: Sequimini me, faciam vos piscatores hominum: contexuerunt sibi sagenam ex Veteri [Col. 0134A] et Novo Testamento, et in mare saeculi miserunt, quae usque hodie trahitur, et in fluctibus tenditur: capiens quidquid incidit, bonos et malos, quos ad littus trahit, id est, ad finem mundi, ut tunc fiat divisio. Unde sequitur: Sic erit in consummatione saeculi, etc. Sagenae comparatur Ecclesia vel praedicatio evangelica, quae a fluctibus saeculi ad, coelum trahit.

VERS. 48.— Et secus littus. Littus, finis saeculi, in quo boni ad coelum, mali ad tenebras mittentur: in praesenti enim erant permisti.

VERS. 52.— Ideo omnis Scriba doctus, etc. Quia intelligitis mysteria quae vobis revelo: ideo faciam vos praedicatores, et eritis mihi similes qui de thesauro scientiae meae, nova et vetera profero, ut vos [Col. 0134B] similiter faciatis.

Apostoli sunt scribae et notarii Christi, verba ejus signantes in tabulis cordis, et pollent opibus patrisfamilias, ejicientes de thesauro doctrinarum suarum nova et vetera, quia quidquid in Evangelio praedicatur, legis et prophetarum vocibus comprobant.

VERS. 54.— Ut mirarentur. Magna caecitas, quem verbis et factis Christum cognoscunt, ob generis notitiam contemnunt.

VERS. 55.— Fabri filius. Non sine re voluit dici fabri filius, non illius quem putant, sed fabricatoris omnium. Sed hujus sacramenti Judaei ignari divinae virtutis opera carnalis prosapiae contemplatione contemnunt. Non enim considerant praesentia ejus opera, sed fragilem recordantur infantiam.

[Col. 0134C] VERS. 57.— Propheta. Christus dicitur propheta. Unde Moses dicit: Prophetam suscitabit vobis Dominus de semine vestro (Deut. XVIII) . In patria. Id est, in populo Judaeorum: majora autem facit in gentibus.

VERS. 58.— Et non fecit. Fecit virtutes aliquas, sed non multas, ne incredulos condemnaret. Vel despectus pauca facit, ne penitus excusabiles sint, majora autem in gentibus facit.

VERS. 1.— In illo tempore audivit Herodes. Lucas vero ita: Audivit autem Herodes tetrarcha (Luc. IX) , etc. Quod ergo ait; Hic est Joannes (Joan. IV) . Vel confirmatus quorumdam sententia post haesitationem dixit, vel adhuc dubius: haec enim verba ad utrumque se habent.

[Col. 0134D] VERS. 2.— Et ait. Nota invidiam Judaeorum. Hic alienigena dicit resurrexisse Joannem, qui nullum signum fecit. Illi Jesum tot virtutibus approbatum non resurrexisse contendunt. Et ideo. Senserunt enim quod majoris virtutis sunt futuri sancti a mortuis resurgentes, quam fragili carne gravati.

VERS. 3.— Herodes enim. Quia dixit de opinione resurrectionis cum nihil de morte dixisset, revertitur et narrat qualiter et cur obierit. Herodes iste et Philippus fratres fuerunt filii Herodis, sub quo Dominus fugit in Aegyptum. Herodiadem uxorem. Herodias filia Arethae regis, quam ipse pater tulit Philippo, et in dolorem ejus dedit Herodi inimico illius.

VERS. 4.— Non licet. Herodes forsitan legem Judaeorum [Col. 0135A] tenebat, et ideo Joannes eum ab adulterio prohibebat.

VERS. 5.— Timuit populum. Populum timebat, sed amor superabat, pro quo et Deum postponebat. Timor Dei corrigit, timor hominum differt, sed voluntatem non aufert: unde et avidiores reddit ad crimen quos aliquando suspendit a crimine.

VERS. 7.— Cum juramento. Ad hoc forte juravit ut occasionem pararet, qua videretur facere invitus quod faciebat spontaneus. Non enim hoc implesset de aliquo amato, quod implevit de propheta: quod et ante fecisset, si excusabiliter posset.

(BEDA.) Si quid nos forte incaute jurasse contigerit, etc., usque ad nec aliquid culpae se tali perjurio contraxisse doluit.

[Col. 0135B] (ISID.) Non est conservandum sacramentum quo malum incaute promittitur, velut si, etc., usque ad tolerabilius enim est non implere sacramentum, quam manere in stupro.

VERS. 9.— Constristatus. Ut discumbentibus videbatur. Talis quippe erat tristitia Herodis, qualis poenitentia videlicet Pharaonis.

VERS. 10.— Et decollavit. Minutus est Joannes capite, exaltatus est in cruce Christus: quia illius fama decrevit, istius crevit; unde: Illum oportet crescere, me autem minui (Joan. III) . In truncato capite Joannis, ostenduntur Judaei Christum (qui est caput omnium prophetarum) perdidisse.

Moraliter. Mors Joannis finem significat legis, qua finita merito migratur ad Christum, qui est finis [Col. 0135C] legis ad justitiam omni credenti.

VERS. 13.— Quod cum audisset Jesus. Postquam apud Judaeos lex et propheta caput perdit et vocem: Jesus transit ad desertum Ecclesiae locum, quae ante non habebat virum. Secessit. Non fugit timore, sed secessit parcens inimicis ne homicidium homicidio jungerent, dans exemplum vitandae temeritatis. Vel secessit, ut probaret fidem credentium; unde: Et cum audissent turbae, etc. Pedestres. Proprio labore, ut ardorem mentis ostenderent. Relinquunt civitates, id est, pristinas conversationes. Habent voluntatem, sed non vires perveniendi. Ideo Jesus obviam exit, et misertus curat, ut plena fides statim praemium habeat. Ecce quantum delectatur devotione credentium.

VERS. 15.— Vespere autem facto, etc. Recedit [Col. 0135D] Jesus de Judaea, vadit in desertum, turbae sequuntur, quibus obviat et curat. Hoc non mane vel meridie, sed vespere quando sol justitiae occubuit et finis mundi appropinquavit.

Discipuli ejus. Carnales, et de futuro miraculo refectionis ignari, quibus dictum erat: In viam gentium ne abieritis (Matth. X) .

Mystice. Fastidiunt Judaei gentes recipi et murmurant: quorum voce utitur Isaias (Isa. XL) : Ecce gentes quasi stilla situlae. Iterum: Omnes gentes quasi non sint, sed sunt coram eo. Sed Dominus per apostolos reficere decrevit; unde subdit: Jesus autem, etc.

Dimitte turbas. Diu est quod idola sequitur, ideoque non est a nobis pascenda pane verbi Dei.

[Col. 0136A] VERS. 16.— Date illis. Provocat ad dandum, ut illis se non habere testantibus notior sit magnitudo signi, ubi etiam innuit, quod per eos sunt pascenda jejuna corda.

VERS. 17.— Quinque panes et duos pisces. Per quinque panes et duos pisces, totum Vetus Testamentum significatur. Per quinque panes, quinque libri Moysi, qui bene hordeacei, qui cibus est jumentorum, rudibus enim aspera et grossa danda. Animalis enim homo non percipit ea quae sunt spiritus Dei (I Cor. I) . Intus tamen latet medulla suavissimi sensus. Per duos pisces, prophetae et psalmi: unde et post resurrectionem ait: Quae scripta sunt in lege et prophetis plurimis de me (Luc. XXIV) .

VERS. 19.— Acceptis quinque, etc. Accepit quinque [Col. 0136B] panes, non novos creavit, quia veniens in carne non alia quam praedicta erant praedicavit, et opere implevit. Benedixit. Cum aperiens sensum, ut intelligerent Scripturas, dono internae suavitatis multiplicavit. Fregit cum mysteria legis in medium protulit.

VERS. 20.— Reliquias. Secretiora quae a rudibus capi nequeunt, non sunt negligenter habenda, sed a duodecim apostolis qui per cophinos duodecim significantur, et ab eorum successoribus diligenter inquirenda. Cophinis servilia opera geruntur. Et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia (I Cor. I) .

VERS. 21.— Exceptis mulieribus et parvulis. Sexus fragilis et minor aetas sunt numero indigni. Significat infirmos in fide nondum idoneos pugnae.

VERS. 22. Et statim compulit, etc. (RAB.) Qui, [Col. 0136C] ut ait Joannes, venturi erant ut facerent eum regem (Joan. VI) , qui miraculum panum viderant, etc., usque ad pro quibus ne nos emolliant, oremus.

VERS. 23.— Ascendit. Pavit turbam ut Deus, ascendit orare ut homo. Non quod omnia non habens in potestate, sed ut formam hominis impleret. In hoc officium pietatis est, sequitur insigne potestatis miraculum. Vespere autem. Merito dicitur haec tempestas esse in vespere, quia dum Ecclesia in tribulatione est, dicitur esse quasi in nocte, et sol justitiae se abscondisse videtur.

VERS. 24.— Navicula autem. Navis in medio mari, solus Jesus in terra: quia aliquando ita est Ecclesia non modo afflicta, sed et foedata ut prorsus videatur derelicta a Deo: sed Deus eam non [Col. 0136D] relinquit. Unde Marcus ait: Vidit eos laborantes remigando (Marc. VI) . Etsi non praesens, et si differt, tamen videt et corroborat.

VERS. 25.— Quarta autem. Tota nocte periclitantur, quia cum se homo considerat, nihil invenit nisi tenebras angustiarum et aestus hostium.

Venit ad eos. Marcus ait: Volens praeterire eos, pro quibus tamen liberandis venit. Quod fit ut ad horam turbati, sed mox liberati amplius stupeant, et gratias agant, quod idem saepe fit in passionibus sanctorum.

VERS. 26.— Et videntes, etc. Quia saepe fit ut cum aliqua subito diutinae tribulationis oritur sedatio, non statim credatur vera liberatio. Ideoque permanente [Col. 0137A] priori formidine intensa, ad liberationem dirigitur oratio.

VERS. 27.— Ego sum, nolite timere. Non supponit quis, quia ex voce sibi nota poterant eum cognoscere. Vel quia ipse est qui dixit: Qui est misit me ad vos (Exod. III) .

VERS. 28.— Domine, si tu es. Si tu es ille liberator, jube me venire ad tuam imitationem superando pressuras.

VERS. 29.— Et descendens. De humano desperans adjutorio, mente calcat pressuras, ut Jesu sit conformis. Ambulabat, etc. Ecce homo super aquas ambulat. Ne ergo dubites Christum verum corpus esse, quia super aquas ambulavit.

Super mare ambulare fecit, ut ostendat divinam [Col. 0137B] potestatem. Mergi facit, ne infirmitatem obliviscatur, ne putet se aequalem Deo, et ne superbiat.

VERS. 30.— Et cum coepisset, etc. Paululum relinquitur tentationi, ut augeatur fides; ut enim credidit se ejus imperio posse fluctibus sustentari, sic dum mergitur, posse ejus virtute salvari.

VERS. 32.— Cessavit ventus. In quocunque Deus per gratiam adest, mox universa bella quiescunt.

VERS. 33.— Et adoraverunt, etc. Viso signo Filium Dei confitentur: cur ergo Arius creaturam esse perducat?

VERS. 34.— In terram Genesar. Allegorice. Genesar interpretatur hortus principum. Per typum ergo apostolorum et navis, intelligendum est Ecclesiam de persecutionibus liberatam a Domino duci [Col. 0137C] ad littus, id est quietem, ubi paradisi restituetur haereditas et primae stolae jucunditas.

VERS. 36.— Fimbriam vestimenti, etc. Id est, minimum mandatum, vel caro qua ad verbum Dei venimus, quem qui credendo tangit, ab omni morbo impietatis sanatur.

VERS. 1.— Tunc accesserunt. Homines Genesar, minus docti, credunt, sed qui sapientes videntur ad pugnam veniunt.

(CHRYSOST.) Tunc, inquit, quando scilicet innumera signa operatus est, quando, etc., usque ad ut magnam eorum malitiam ostenderet.

VERS. 2.— Non enim lavant. Intus nihil arguunt, [Col. 0137D] qui intus livore polluti sunt. In vanum quidem sua baptismata servant, qui suorum cordium et corporum sordes abluere negligunt.

VERS. 3.— Quare et vos. Si vos mandata Dei contemnitis propter traditiones hominum, quare arguitis discipulos, qui mandata hominum dimittunt, ut scita Dei custodiant?

VERS. 4.— Honora patrem. (HIER.) Honor in Scripturis, non tantum in salutationibus et officiis deferendis, quantum, etc., usque ad ut filii honorarent etiam in vitae necessariis ministrandis parentes suos.

VERS. 5.— Vos autem dicitis, etc. Vestra autem traditio contraria est. Hoc filios dicere parentibus [Col. 0138A] compellitis: quod Deo oblaturus eram in tuos consumo cibos, tibique prodest, o pater, ut timeat consecrata comedere. Vel quod Deo offero, tibi ipsi prodest. Quicunque dixerit. Scilicet, vita aeterna dignus erit. Vel dixerit, id est, dicere proderit. Proderit. Quasi dicat: Non, imo sacrilegus esses, si acciperes, quia Deo devovi, Vel tibi proderit: si Deo dedero.

VERS. 7.— Bene prophetavit, etc. In spiritu simulationem Judaeorum, quod in dolo repugnarent Evangelio.

VERS. 8.— Labiis me honorat. Magister, scimus quia verax es (Marc. XII) . Vel exteriorem munditiam commendando, interior et quae vera est, in eis non est.

[Col. 0138B] VERS. 11.— Non quod intrat. Nihil est extra hominem quod interius inquinet, nec idolothitum in hoc quod Dei creatura est; uno sermone omnis superstitio observationum eliditur, cum in discernendis cibis religio putetur.

VERS. 12.— Tunc accedentes. Pharisaeorum magna est religio in cibis, qui audito verbo hoc scandalizati sunt, id est, indignati sunt. Scandalizati sunt. Σκάνδαλον Graece, nos offendiculum vel ruinam vel impactionem pedis possumus dicere. Unde: Qui scandalizaverit aliquem, id est, occasionem ruinae dederit.

VERS. 14.— Sinite, etc. Permittite suo arbitrio, quia irrevocabiles sunt. Unde Paulus: Haereticum hominem post primam et secundam correctionem devita [Col. 0138C] (Tit. III) .

VERS. 15.— Edissere. Quod aperte est dictum, putant apostoli per parabolam dictum. Vitiosus est auditor, qui vel obscura manifeste, vel manifeste dicta obscure vult intelligere.

VERS. 19.— De corde, etc. Non enim a diabolo immittuntur, sed ex propria voluntate nascuntur. Diabolus enim incentor est non auctor, quia nec interiora nisi per habitus et gestus novit.

VERS. 20.— Non lotis. Spiritualia dicta prophetarum, de cordis et corporis castigatione, ut haec: Lavamini, mundi estote (Isa. I) . Pharisaei carnaliter de solo corpore accipiebant, quod vanum est fieri.

VERS. 21.— Et egressus, etc. Relictis calumniatoribus [Col. 0138D] intra fines Tyri et Sidonis, ut filiam liberaret, et per fidem gentilis feminae perfidiam Scribarum argueret. Relictis calumniatoribus significat quod post resurrectionem relicturus esset perfidiam Judaeorum, per praedicationem iturus ad gentes.

VERS. 22.— Clamavit, etc. Per fidem clamat, unde, novit vocare filium David, Christi incarnationem confitens. Rogat pro filia, id est, pro populo suo nondum credente, ut ipsa fraude diaboli absolvantur. Vel, filia est anima vel conscientia cujuslibet intra Ecclesiam diabolo mancipata, pro qua mater Ecclesia rogat, vel ipse homo pro foedata conscientia.

VERS. 23.— Qui non respondit. Non de superbia, sed ne sit contrarius sententiae suae: In viam gentium [Col. 0139A] ne abieritis (Matth. X) . Unde vitat calumniam Judaeorum, gentium autem salus, passionis et resurrectionis tempori servatur.

VERS. 24.— Non sum missus. Quasi dicat: Prius oportet me sacramentum mei adventus complere in Judaeis, et sic adducere alias oves, et hoc de signo petitionem hujus differendo.

VERS. 26.— Panem filiorum. Verbum salutis, quod prius debetur Judaeis, non est bonum dare canibus vel gentibus, canina rabie latrantibus semper.

VERS. 27.— Etiam, Domine. Sub persona mulieris, mira fides Ecclesiae, et patientia, et humilitas praedicatur. Fides, quia credit posse sanari filiam. Patientia, quia toties despecta in precibus perstat. [Col. 0139B] Humilitas, quia se non canibus, sed catellis comparat.

Nam et catelli. Mensa, est sacra Scriptura; micae puerorum, sunt interna mysteria quibus humiles reficiuntur sub mensa: quia Scripturae humiliter subditi, catelli gentes humiles. Parvuli edunt non panes, non crustas, id est, non litterae superficiem, sed medullam.

VERS. 28.— Magna est fides. Sic superius de centurione: Non inveni tantam fidem in Israel (Matth. VIII) , qui similiter (ut haec Chananaea) fidem gentium praesignabat. Magna est fides gentium, quae in auditu auris obediunt: et in Deo salutem sibi suisque impetrat. Quod puerum centurionis et filiam Chananeae non veniens ad eos sanat, significat gentes, [Col. 0139C] ad quas non venit per praesentiam, salvandas per verbum suum.

Et sanata est. Ubi datur exemplum catechizandi et baptizandi infantes, qui nec sapere, nec facere aliquid possunt, sed per fidem et confessionem parentum liberantur a diabolo.

VERS. 29.— Et cum transisset. Cum in filia Chananitidis salutem gentium praesignasset, revertitur in Judaeam, quia cum plenitudo gentium intraverit, tunc omnis Israel salvus fiet. In montem. Dominus in monte, verbum in alto sedet: quia in sua majestate non posset intelligi.

VERS. 30.— Caecos. Caeci sunt qui non intelligunt, etiamsi obediant jubentibus. Surdi, qui non obediunt, etiamsi intelligant.

[Col. 0139D] VERS. 32.— Jesus autem. Convocat discipulos, ut doceat magistros cum minoribus communicare consilia sua. Vel ut ex locutione intelligant signi magnitudinem. Misereor turbae. Turba triduo sustinet Dominum, quia fideles poenitentes se ad Dominum in opere et sermone et cogitatione convertunt, qui in praesentis vitae via deficerent, si in sua conscientia sine doctrinae pabulo dimitterentur. In superiori signo propinqui memorantur, et vicini quinque sensuum et eorum non recordatur Dominus, sed discipuli in vespera jam inclinato sole. Hic Dominus se misereri dicit, et quare, quia triduo jam perseverant mecum. In toto saeculo tertium tempus est, quo gratia datur, primum ante legem, secundum sub lege, [Col. 0140A] tertium sub gratia, quartum est in futuro: ubi dies erit sine nocte, ad quod tendens reficitur in via.

VERS. 33.— In deserto panes. Panes praedicatores, desertum sese, id est, infecundos dicunt. Quasi dicat: Unde nobis tanta facundia ut possimus tam avidis auditoribus sufficere?

VERS. 36.— Et accipiens. Ut ostendat se congaudere de salute hominum et nos ad agendas gratias informat etiam de temporalibus. Septem panes. Septiformi Spiritu pascit, adjuncta apostolica auctoritate, quasi paucorum piscium sapore qui nos reficiunt exemplo suae vitae vel mortis. Septem panes, Scriptura Novi Testamenti in quo gratia Spiritus sancti et revelatur et datur. Nec sunt hordeacei, [Col. 0140B] ut supra, quia hic non (ut in lege) vitale alimentum animae figuris, quasi tenacissima palea tegitur. Hic non duos pisces (ut in lege duo ungebantur, rex et sacerdos), sed pauci, id est, sancti Novi Testamenti, qui de fluctibus saeculi sunt erepti, et sustinent turbulentum mare, et exemplo suo nos reficiunt, ne in via deficiamus.

(BEDA.) Ibi supra fenum, ut desideria carnis comprimantur, hic super terram ubi et ipse mundus, etc., usque ad utraque refectio in monte celebrata est, quia utriusque Testamenti Scriptura altitudinem coelestium praeceptorum mandat et praemiorum: utraque altitudinem Christi praedicat.

Et quod superfuit. Altiora mysteria quae non capit communis turba, apostoli sustollunt et implent [Col. 0140C] septem sportas, id est, perfectorum corda septiformi Spiritus gratia ad intelligendum illustrata. Septem sportas. Sportae junco et palmarum foliis solent contexi, et significant sanctos, qui radicem cordis in ipso fonte vitae collocant, ne arescant, ut juncus in aqua: et palmam aeternae retributionis in corde retinent.

VERS. 39.— Et dimissa turba. Hic docet quod praedicatores ministrato turbae verbo, ipsi intra cubiculum cordis virtutum debent refici pomis. In fines. Magedan quae alio nomine dicitur Dalmanuta, quae est regio circa Gerasam. Et interpretatur poma vel nuntia, et significat hortum de quo dicitur: Hortus conclusus, fons signatus, ubi crescunt poma virtutum. Et ibi nuntiatur nomen Domini.

VERS. 1.— Et accesserunt, etc. Ut signum de coelo, etc. Ut qui pavit multos paucis: manna plueret quo omnes reficeret. Unde Joannes post edulium panum: Quod signum facis, ut videamus et credamus tibi? quid operaris? Patres nostri manducarunt manna in deserto (Joan. VI) . Petebant tentando ut in morem Eliae ignem de sublimi mitteret, vel in similitudinem Samuelis aestivo tempore mugire tonitrua faceret, quasi non possent et illa calumniari, et dicere ex occultis et variis aeris passionibus accidisse.

VERS. 2.— Facto vespere. Increpat eos, quod ex ordine elementorum discernant dies, sed signa temporum [Col. 0141A] ignorant, cum omnis lex et prophetae, adventus sui indicia ex operum quae gereret admiratione significent.

VERS. 3.— Rutilat enim. Patiuntur apostoli post resurrectionem, per quos me judicare in futuro scire potestis, quia cum non parco meis bonis quin patiantur, non parcam aliis in futuro.

VERS. 4.— Signa. Ad tempus gratiae pertinentia prophetis praedicta, non possunt vobis fidem facere de meo adventu. Signa autem. Signa temporum dixit de adventu suo vel passione cui simile est roseum coelum vespere. Et item de tribulatione ante adventum futurum, cui simile est roseum coelum cum tristitia. Non dabitur ei. Sed datur fidelibus de coelo quando videntibus apostolis in coelum ascendit, [Col. 0141B] et Spiritum sanctum misit.

VERS. 5.— Obliti sunt panes accipere. Quomodo panes non habent qui modo impletis sportis navem ascenderunt et navigantes audiunt ut caveant a fermento Pharisaeorum. Sed tamen ait Scriptura quod obliti sunt tollere panes secum unius veri et interni panis (qui cum eis erat) dulcedine capti, parum se curare judicantes de cura corporis et necessariis, cum et ipsa naturalis refectio a mente excesserat.

VERS. 6.— A fermento. Fermentum est perversa doctrina, quae vel modica totam massam corrumpit, et in suum saporem trahit.

VERS. 8.— Quid cogitatis. Quid cogitatis me dixisse de terrenis panibus de quibus non est vobis dubitandum, cum de tam paucis tantas feci abundare [Col. 0141C] reliquias?

VERS. 11.— Cavete a fermento Pharisaeorum. A superstitiosa doctrina, quae more fermenti veri panis simulat se substantiam habere. Per hoc innuit, quid significant quinque panes vel septem. Si enim fermentum dicit haeretica dogmata, panes sunt vera doctrina.

VERS. 13.— In partes Caesareae Philippi. Iste locus est, ubi Jordanus oritur ad radicem Libani, ex Jor et Dan duobus fontibus. Homines esse. Homines sunt qui de Filio hominis loquuntur: dii enim qui Deitatem intelligunt. Filium hominis? Dominus de se humilitatem humanitatis profitetur, discipuli Deitatem intelligunt.

VERS. 14.— Alii Joannem Baptistam. Sic poterant [Col. 0141D] errare in Elia vel in caeteris aliis, sicut Herodes erravit in Joanne cum ait: Joannes quem ego decollavi surrexit a mortuis: et ideo virtutes operantur in eo (Marc. VI) . Ideo vult exponi errores eorum, ut eis repulsis discipuli veritatem proferant, non ex vulgi opinione, sed ex Domini revelatione.

VERS. 17.— Respondens Simon Petrus. Ideo unus respondens, et uni respondetur pro omnibus ut unitas in omnibus observetur. Dei vivi. Ad distinctionem falsorum deorum, quos gentes vel de mortuis hominibus, vel de sensibili materia sibi instituerunt.

Barjona. Bene filius columbae, quia Dominum pia simplicitate sequebatur, vel quia plenus spirituali gratia erat. Filius Spiritus sancti dicitur, [Col. 0142A] qui ostensus est in columba ab eo quem Filium Dei vivi vocaverat, et filio columbae pater revelat, quia una est operatio Patris et Filii cum sancto Spiritu. Revelat, inquam, mysterium fidei, quia caro et sanguis non revelare potuit, id est, homines carnali sapientia inflati, qui non columbae filii, et ideo a sapientia Spiritus alieni; de quibus supra: Alii Joannem Baptistam, alii autem Etiam, etc.

VERS. 18.— Tu es. Non dico vocaberis, sed tu es Petrus ob fortitudinem fidei et confessionis constantiam. Petrus. A me petra, ita tamen ut mihi retineam dignitatem fundamenti: tu super me ordinabis lapides mundos, et abjicies leprosos.

Sicut lumen et caetera nomina, ut: Vos estis sal terrae, a Domino sortiti sunt, apostoli, sic Simoni a [Col. 0142B] se nomen Petri dedit.

Et portae. Portae inferi sunt peccata, minae, blandimenta, haereses, quibus infirmi ruunt in mortem, qui non vere supra petram, sed super arenam domum professionis suae credendi sunt aedificavisse, id est, non simplici et vera intentione Christum sequi, sed ob terrenam quamlibet causam habitum praetendisse. Qui enim in intimo cordis amore fidem Christi percipit, quidquid ingruit extra, facile vincit.

VERS. 19.— Et quodcunque ligaveris. Id est, quem in peccatis persistentem aeternis poenis adjudicaveris: vel quem humilem et vere poenitentem absolveris, sic erit et in coelis.

Et quodcunque ligaveris super terram. (HIER.) Habent [Col. 0142C] quidem eamdem judiciariam potestatem alii apostoli, quibus post resurrectionem ait: Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX) , etc., usque ad unde in Levitico ostendere se sacerdotibus jubentur leprosi, quos illi non faciunt leprosos, sed discernunt qui mundi vel immundi sunt, ita et hic.

VERS. 20.— Ut nemini, etc. Supra adventum suum praedicare praecipit, hic ne dicant eum esse Jesum. Sed aliud est praedicare Christum, quod est commune nomen dignitatis: aliud Jesum, quod est proprium Salvatoris. Quasi dicat: Non prodest publice praedicari majestatem populis: qui visuri sunt me multa pati, quod tunc demum licebit, cum resurrectio potentiam Deitatis ostenderit. Jesus Christus. Salvator, ne scandalizarentur in eo quem paulo [Col. 0142D] post visuri sunt conspui et crucifigi.

VERS. 21.— Exinde, etc. Ecce causa prohibitae praedicationis, quasi dicat: Tunc me praedicate cum ista passus fuero, quia non ante prodest.

VERS. 22.— Absit. Non vult Petrus destrui confessionem suam: nec putat Filium Dei posse occidi.

VERS. 23.— Vade. Supra: omnia illa gloriosa in futurum promissa sunt, non in praesenti data. Aedificabo Ecclesiam meam, et tibi dabo claves, etc. Quae si statim dedisset, nunquam postea locum error invenisset in eo. Quia non. Non placet tibi, ut per mortem meam mundum redimam, quae est voluntas Patris: sed carnaliter haec sapis.

[Col. 0143A] VERS. 24.— Si quis vult. Praedicta apostolis passione et resurrectione, hortatur ad sequendum tam eos quam turbas. Abneget semetipsum. Quod per vetustatem est, ut capiat quod ultra se est. Remotis vitiis, virtus sequatur: tollat crucem suam, et sequatur me. Quod erat per vetustatem, abnegaverat ille qui dicebat: Vivo autem ego, jam non ego. Quod vero ultra se erat, coeperat: vivit vero in me Christus (Gal. II) . Tollat crucem. Scilicet: Crux tollitur vel cum per abstinentiam corpus, vel cum per compassionem proximi animus affligitur. Crucem abstinentiae habuit Paulus, dum dicebat (II Cor. XI) : Castigo corpus meum et in servitutem redigo. Compassionis quoque cum ait: Quis infirmatur, et ego non infirmor?

[Col. 0143B] VERS. 26.— Quid enim prodest. Ecclesia habet tempus persecutionis: habet et tempus pacis. Haec tempora designat in praeceptis. Nam tempore persecutionis ponenda est anima, et tempore pacis frangenda sunt terrena desideria.

Aut quam, etc. Nec lucra, nec timor, nec aliquid aliud retrahat a salute: quia quam commutationem dabit homo, etc. Calicem salutaris accipiam, et nomen Domini invocabo (Psal. CXV) . Vel nihil terrenum pro anima perdita poterit homo dare.

VERS. 27.— Filius enim. Nec durum videatur hoc pati: Quia non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) .

VERS. 28.— Sunt quidam. Quia rudes erant apostoli, etiam in praesenti vita promittitur eis aliqua [Col. 0143C] consolatio, ut certius credant de futuro. In regno. In regno beatitudinis aeternae, vel ostendendo suam potestatem in praesenti Ecclesia.

VERS. 1.— Et post dies, etc. Idem Marcus dicit, sed Lucas octo. Hi ergo ponunt medios, Lucas addit, etc., usque ad et in futuro omni modo separabuntur, cum abscondet eos in abscondito faciei suae a conturbatione hominum.

Petrum. Nomina istorum conveniunt. Quisque debet esse Petrus, id est firmus in fide. Inde Jacobus, id est supplantator vitiorum. Inde Joannes, id est, omnia gratiae divinae ascribens contra superbiam [Col. 0143D] vitae, quae solet oriri ex virtutibus.

VERS. 2.— Transfiguratus est. Speciem quam habebat per naturam, ostendit non amittens carnem quam assumpserat voluntate. Illud autem corpus quod habuit per naturam, dedit discipulis suis in coena, non mortale, non corruptibile. Resplenduit facies. In exemplum futurae beatitudinis et claritatis, quam videbunt justi, prius sublatis impiis. Vestimenta autem, etc. Facta sunt alba quod non ante, quia nondum apparuit quod enimus, sed cum apparuerit, similes ei erimus. Marcus ait, qualia fullo super terram non potest facere. Id est, Deus in hac vita tam claras nequit facere, quia nullus sine peccato. Nullus mundator sui in terra faciet, quod Deus in coelo, [Col. 0144A] mundans vestem suam ab omni inquinamento. Fullo est doctor animarum, vel mundator sui corporis.

VERS. 3.— Et ecce. Quales vel quid locuti, Lucas dicit: Visi in majestate, et dicebant excessum ejus quem completurus erat in Jerusalem (Luc. IX) , id est, passionem et resurrectionem. Significant oracula, etc., usque ad quod si Petrus, videns glorificatam humanitatem, tanto afficitur gaudio, ut nunquam velit ab ejus intuitu secerni, quid putandum est de his qui Divinitatem videre meruerunt.

VERS. 5.— Adhuc eo loquente. Ut discat qui tabernaculum quaesivit, in resurrectione non tegmine domorum, sed Spiritus sancti gratia protegendos esse. Ecce nubes lucida, etc. Sicut baptizato Domino, [Col. 0144B] sic et clarificato mysterium sanctae Trinitatis ostenditur: quia gloriam ejus quam in baptismo confitemur credendo, in resurrectione laudabimus videndo. Spiritus sanctus ibi in columba, hic in nube lucida. Quia qui modo simplici corde fidem servat, tunc aperta visione quod crediderit contemplabitur, et ea gratia qua illustrabitur, protegetur. Et ecce vox, etc. Quia imprudenter quaesivit, responsionem Domini non meruit: sed vox Patris de Filio testatur, docetque Petrum, et in eo caeteros veritatem. Hic est Filius. Moyses et Elias sunt servi, et nobiscum debent in cordibus Domino praeparare tabernaculum. Ipsum audite. Hoc jam Pater praecipit, quod Moyses incarnationi testimonium dans praedixit: Prophetam suscitabit (Deut. XVIII) , etc. Quasi diceret: [Col. 0144C] Iste est quem Moyses promisit.

VERS. 6.— Et audientes discipuli ceciderunt in faciem. Altiorem enim sensu unam utriusque intellexerunt Deitatem. Timuerunt, vel quia se errasse cognoverunt, vel quia nubes operuit eos, vel quia vocem Patris audierunt.

VERS. 7.— Surgite, etc. Pulso metu, doctrina datur, quo manente non audiretur.

VERS. 8.— Levantes autem oculos, etc. Ablata nube vident Jesum, et Moysen et Eliam evanuisse: quia postquam legis et prophetarum umbra discessit, quae velamento suo apostolos texerat, verum lumen in Evangelio reperitur. Nisi solum Jesum. Si enim Moyses et Elias cum Jesu perseverassent, vox Patris videretur incerta, cui potius dedisset testimonium.

[Col. 0144D] VERS. 9.— Nemini dixeritis nisi, etc. Ne gloria futuri regni praeostensa incredibilis esset, et apud rudes sequens crux scandalum faceret.

VERS. 10.— Quod Eliam oporteat, etc. Traditio Pharisaeorum est juxta Malachiam prophetam, quod Elias veniet ante adventum Salvatoris, et reducet corda patrum ad filios et filiorum ad patres, et restituet omnia in antiquum statum. Aestimant ergo apostoli transformationem gloriae ultimam hanc esse quam viderant et dicunt. Si jam venisti in gloria, quomodo praecursor tuus non apparet, maxime quia et Eliam viderant recessisse.

VERS. 13.— Tunc intellexerunt, etc. Ex indicio [Col. 0145A] passionis suae quam saepe dixerat, et praecursoris sui quam completam videbant.

VERS. 14.— Et cum venisset. Loca rebus congruunt, etc., usque ad infirmos confortat, docet, castigat. Quia lunaticus est. Hunc Marcus surdum et mutum dicit, etc., usque ad per creaturam infamet creatorem.

VERS. 15.— Et obtuli, etc. Latenter accusat discipulos, cum saepe impossibilitas curandi non vitio curantium, sed eorum qui curandi sunt, proveniat.

VERS. 16.— Respondens. Non taedio superatus, qui mitis est in verba erumpit, sed sicut medicus aegroto contra sua praecepta agenti.

VERS. 17.— Et increpavit. Quia iratus est non homini, sed vitio: et per unum hominem Judaeos arguit [Col. 0145B] infidelitatis. Unde addit: Afferte illum huc ad me. Et exiit ab eo daemonium. Marcus dicit, etc., usque ad quam prius quando possidebat quietus.

VERS. 19.— Propter incredulitatem. Ecce quando non exaudimur, non est impossibilitas praestantis, sed culpa deprecantis. Nam ex opposito si fides vestra tam fervens esset quam tribulata, magis et magis calesceret. Sicut granum sinapis. Fidem perfectam grano sinapis comparat, quae sit in facie humilis, et in pectore fervens: vilis videntibus, et nullarum virium apparens, sed pressuris trita, quod intus habet ostendit.

VERS. 20.— Hoc autem genus. Quomodo protervitas diaboli superetur ostendit, ut graviora quaeque sciamus jejuniis et orationibus superanda: et iram [Col. 0145C] Dei in nos hoc remedio posse placari. Nisi per orationem. Ista carnalium voluptatum mutabilitas non mutatur, etc., usque ad unde dicitur: Sine intermissione orate (I Thess. V) .

VERS. 21.— Filius hominis. Semper laetis miscet tristia, ut cum venerint quasi praevisa minus moleste ferantur.

VERS. 22.— Et contristati. Hoc non de infidelitate provenit, sed de dilectione: quia nihil humile de eo patiuntur audire.

VERS. 23.— Et cum venissent Capharnaum. Per Augustum Caesarem Judaea facta est tributaria, etc., usque ad utrum reddat tributa, an contradicat Caesari.

VERS. 24.— Quid tibi videtur. Antequam Petrus [Col. 0145D] suggerat, Dominus interrogat ne scandalizentur discipuli ad postulationem tributi, cum videant eum nosse quae eo absente gesta sunt. Reges terrae. Dominus noster, et secundum carnem filius regis erat ex David natus, et omnipotentis verbum: ergo ut filius regum tributa non debebat, sed pro humilitate carnis decet eum implere omnem justitiam.

VERS. 25.— Ergo liberi, etc. Liberi sunt filii regni in omni regno, tunc multo magis liberi sunt filii illius regni, sub quo sunt omnia regna in quolibet terreno regno.

VERS. 1.— Quis putas, etc. Ex aequalitate pretii [Col. 0146A] qua in tributi redditione Domino fuerat comparatus, arbitrati sunt Petrum omnibus apostolis praelatum. In regno coelorum. Vel regnum Dei, doctrina est Evangelii, cui obedire simpliciter et sine ulla retractatione debemus, sicut puer non contradicit doctoribus.

VERS. 2.— Et advocans. Secundum Marcum puerum Jesus complectitur, significans humiles dignos suo complexu et dilectione. Parvulum, etc. Parvulum aetate, ut similitudinem demonstraret. Vel se statuit in medio qui non venit ministrari, sed ministrare. Vel parvulum, id est, Spiritum sanctum posuit in cordibus eorum, ut humilitate superbiam vitarent.

VERS. 4.— Quicunque ergo humiliaverit, etc. Invitat [Col. 0146B] discipulos suos, et omnes alios Dominus, ut quod puer habet per naturam, id est innocentiam et humilitatem, hoc habeant discipuli et omnes alii per virtutem. Sicut parvulus iste. Innocens erit sicut iste parvulus, qui non perseverat in ira: Jesus non meminit: visam mulierem non cupit.

VERS. 6.— Qui autem scandalizaverit. Etsi hoc generaliter dicitur contra omnes, etc., usque ad nos oportet consulere expedit, etc. Expedit. Quia multo melius est pro culpa brevem suscipere poenam quam aeternis servari cruciatibus. Non enim judicabit Deus bis in idipsum.

VERS. 7.— Vae homini. Quia non judicatur secundum utilitatem quae inde provenit, sed secundum exitum quem intendit.

[Col. 0146C] VERS. 8.— Si autem manus tua. Docuit supra ne scandalizemus credentes, etc., usque ad per occasionem pietatis pateas scandalis. Bonum tibi est, etc. Melius est vitam solitariam ducere, quam ob vitae praesentis necessaria vitam aeternam perdere.

VERS. 10.— Videte ne contemnatis. Sic praecipio vobis severitatem dimittendi omnes amicitias, etc., usque ad salutem infirmorum quantum potestis. Quia angeli eorum. Cur non sunt contemnendi? quia pro eis quotidie mittuntur angeli. (HIER.) Magna dignitas animarum, ut unaquaeque habeat ab ortu nativitatis in custodiam sui angelum delegatum. Semper vident, etc. Visione Dei manifesta perfruuntur, etc., usque ad intra ipsum currunt qui ubique est.

VERS. 12.— Si fuerint alicui centum, etc. Dominus [Col. 0146D] centum oves habuit, etc., usque ad quibus ad perfectionem unitas deest. Nonne relinquet, etc. (GREG.) Quia seipsum exinanivit formam servi accipiens, etc., usque ad cum tantum sit si quod male gessit damnat injustus.

VERS. 13.— Gaudebit, etc. Magis Dominus gaudet de nostra reparatione (quia magis nos gaudere facit) quam de angelorum immutabilitate. Major enim Dei virtus et humilitas in nostra reparatione cognoscitur quam in nostra creatione.

VERS. 15.— Si autem peccaverit in te, etc. Si enim in Deum, non est nostri arbitrii. Hoc ordine scandala vitare debemus ne quem laedamus: et peccantem [Col. 0147A] zelo justitiae corripiamus, et poenitenti misericordiae viscera pandamus. Corripe eum, etc. Non passim jubet peccanti dimittere; sed poenitenti. Ita peccat qui videns fratrem peccare tacet: sicut qui poenitenti non indulget. Nam quod dixit: si poenitet dimitte, praemisit, si peccaverit increpa. Nec difficilis sit venia nec remissa indulgentia.

VERS. 17.— Dic Ecclesiae. Ut detestationi eum habeat, etc., usque ad damnantur humanam sententiam divina sententia corroborari. Sicut Ethnicus. Detestabilior est qui sub nomine fidelis agit, etc., usque ad per furta et per perjuria.

VERS. 18.— Amen dico, etc. Adeo vestra sententia confirmatur divina vel ad recipiendum poenitentem, vel ad abjiciendum contumacem.

[Col. 0147B] VERS. 20.— Si duo. Typice. Ubi spiritus anima et corpus consenserint, ut non sit inter eos bellum, carne cupiente contra spiritum et spiritu contra carnem, quidquid petunt fiet. Quia si corpus vult quae spiritus vult, tantum bonarum rerum est petitio. Ibi sum in me. Omnis sermo scilicet ad concordiam provocat et pacem quam adeo commendat, ut dicat Deum in medio esse eorum, quia pax et charitas sedem sibi in pacificis constituit, et unitatis merito omnia petenda impetranda esse confirmat.

VERS. 23.— Ideo assimilatum. Ut sciatis dimittendum esse conservis, ostendam per similitudinem, quia si ille rex et dominus dimisit servo, multo magis homo conservis suis.

VERS. 25.— Et uxorem. Eum non solum populum, [Col. 0147C] sed etiam praelatos et subditos simul cum tota familia vel substantia eorum pro magnitudine delictorum tradidit exteris nationibus: ut quod noluerunt voto, solvant tormento. Jussit pro cupiditate et operibus quasi uxore et filiis poenas solvere.

VERS. 27.— Misertus autem. Misericors Dominus non solum captivitatem Judaicam absolvit, sed etiam peccatorum omnium veniam in adventu Christi se dare promisit, si persisterent in incepto. Dimisit ei. Id est, pondere carnalium observationum absolvit, et debitum dimisit, id est priores transgressiones.

VERS. 28.— Invenit unum. Gentilem populum, quasi sibi debitorem fatigabat: gratiam Christi non esse eis ad salutem dicens, carnales observantias ab eis non modo persuasionibus, sed etiam tormentis [Col. 0147D] exspectabat.

VERS. 32.— Serve nequam. Saepe debita dimisi tibi, quando in angustiis rogasti; sed liberatus compassionem non habuisti, quin potius prophetas et apostolos persequeris, et ingratus et de justitia praesumens spernis gentes, indignas tua societate in Christo judicans.

VERS. 3.— Et accesserunt. Quasi complexione capiatur. Si diceret: Dimittenda est quacunque ex causa, et ducenda alia: pudicitiae praedicator contra se facit. Si dicit non est dimittenda, contra doctrinam Moysi et Dei facit. Ideo responsum temperat naturalem legem, primamque Dei sententiam secundo [Col. 0148A] opponens, quae non voluntate Dei, sed peccantium necessitate concessa est.

VERS. 4.— Et feminam. Non ait feminas, ut unum conjugium sit non plura, quod ex repudio priorum quaerebatur.

VERS. 5.— Adhaerebit uxori. Si malum moribus, si luxuriosa, seu quidlibet hujusmodi sit uxor, velimus nolimus sustinenda est. Cum enim liberi essemus, volentes nos subjecimus servituti. Si ancilla libero, vel servus liberae supponitur, non reputatur conjugium postquam detectum fuerit: sic et de consanguineis. Et erunt duo in carne. Praemium nuptiarum est ex duobus una caro: Castitas conjuncta spiritui unus spiritus efficitur. Salubri consilio Dei factum est, ut portionem sui corporis vir amplecteretur [Col. 0148B] in femina, ne a se putaretur diversum esse, quod de se cognosceret fabricatum.

VERS. 6.— Homo non separet. Homo separat, quando pro desiderio secundae primam dimittit: Deus separat (qui et conjungit) quando ex consensu propter cultum Dei, eo quod tempus in arcto sit, sic habemus uxores quasi non habentes.

VERS. 7.— Quid ergo Moyses, etc. (CHRYS.) Displicet peccatoribus doctrina, etc., usque ad veritatis interpretatio taceatur.

VERS. 9.— Et aliam duxerit maechatur. Et qui dimissam. Quia poterat accidere, ut aliquis calumniam faceret innocenti, et ob secundam crimen impingeret primae uxori: sic priorem dimittere jubet, ut ea vivente secundam non habeat. Et ne uxor [Col. 0148C] idem faciat viro eadem cautela praecipitur ne secundum habeat virum. Et quia adultera non timet opprobrium, viro dicitur, quod si talem ducit, sub adulterii crimine sit, dicit Scriptura: Qui adulteram tenet stultus et impius est (Prov. XVIII) .

VERS. 10.— Non expedit. Videbant grave pondus uxorum, quod iracundae, ebriosae et hujusmodi, quae quidem sunt sustinendae, quia, cum essemus liberi, subjecimus nos servituti.

VERS. 12.— Sunt enim. Tria sunt genera eunuchorum, duo carnalia, eorum qui sic nascuntur, et qui captivitate et deliciis dominarum abscissi sunt. Tertium spirituale, qui, eum possent esse viri, propter Christum continent. Qui facti sunt. Inter hos computantur etiam hi qui specie religionis simulant [Col. 0148D] castitatem. Qui potest. Vox est hortantis non jubentis, quasi unusquisque vires suas consideret, an queat virginitatis et pudicitiae implere praecepta.

VERS. 14.— Sinite parvulos. Si sancti sunt futuri, cur vetatis venire ad patrem? Si mali, cur sententiam profertis ante culpam. Talium. Nam quales sunt modo, meum quidem est, quod honorate: quales post futuri sunt, ipsorum est, quod miseremini. Non ait istorum sed talium: ut ostendant non aetatem regnare, sed mores: et his qui similem habent innocentiam et simplicitatem, praemium promittit.

VERS. 15.— Et cum imposuisset. Imponit manus parvulis, quando humilibus auxilium gratiae tribuit.

VERS. 16.— Et ecce unus. (BED.) Audierat ille [Col. 0149A] similes parvulo condignos esse regno, vultque certius non per parabolas sed aperte exponi, quibus meritis vitam possit consequi. (HIER.) Iste adolescens et dives et superbus erat. Et secundum alium evangelistam eum non voto discentis sed tentantis interrogat.

VERS. 17.— Quid me interrogas de bono? Quia bonum dixit magistrum, et non Deum, vel Dei Filium confessus est: dicit quemlibet sanctum hominem comparatione Dei non esse bonum. Christus autem non renuit testimonium bonitatis, sed magistri absque Deo excludit errorem. Non se magistrum bonum esse negat, sed magistrum absque Deo nullum bonum esse dicit. Serva mandata. Iste quaesierat, quid faciam? contra non ait, disce: quia Deus eum docuerat factor rationalis creaturae: ostendens [Col. 0149B] quia ille non est bonus qui quaerit de bono, sed qui facit quod bonum est.

VERS. 20.— Dicit ei adolescens. (BED.) Non putandus iste (ut quidam aiunt) vel Dominum tentasse, vel de sua vita mentitus esse, sed simpliciter ut vixit, confessus est: alioquin (ut alius Evangelista ait) non, intuitus arcana cordis ejus, diligere eum diceretur Jesus. Diligit enim eos qui mandata legis custodiunt, sed quod ibi minus est his qui perfecti volunt esse, adjungit; unde sequitur: Si vis perfectus esse. Omnia haec. (HIER.) Mentitur. Si enim diligeret proximum suum sicut seipsum, opere complesset, non esset tristis cum sua pauperibus dare juberetur.

VERS. 23.— Dives difficile. Divites non manentes, sed qui esse desierunt intrabunt. De omnibus tutius [Col. 0149C] est, nec habere nec amare divitias.

VERS. 24.— Quam divitem. (ISID.) Nullus dives intrabit, id est, confidens in divitiis, ut Jesus secundum Marcum exponit.

VERS. 25.— Mirabantur. Quia in numero divitum deputabant omnes qui amant divitias, etsi non habeant. Aliter enim cum sit major turba pauperum, non dicerent: Quis poterit salvus esse?

VERS. 26.— Deum. Qui ab amore terrenorum ad charitatem aeternorum convertit: non quod cupidi et superbi intrent.

VERS. 28.— In regeneratione. Duae sunt regenerationes, prima ex aqua et Spiritu sancto, secunda in resurrectione. Ita duae adoptiones et duae resurrectiones. Filius hominis. Id est, cum servi forma [Col. 0149D] quae judicata est judiciariam exercuerit potestatem, eritis et vos mecum judices. Super sedes duodecim. Per duodecim sedes, universitas judicantium. Per duodecim tribus, universitas judicandorum intelligitur. Qui reliquerunt omnia, et secuti sunt Dominum, hi judices erunt: qui licita habentes recte usi sunt, judicabuntur, quibus dicetur: Venite, benedicti Patris mei: Esurivi enim et dedistis mihi manducare. Duo enim sunt ordines bonorum.

VERS. 29.— Centuplum. Id est, qui carnalia pro Domino dimiserit, spiritualia accipiet quae comparatione et merito sui ita erunt, quasi parvo numero centenarius comparetur. Marcus ait: Centies tantum nunc in tempore hoc cum persecutionibus fratres et [Col. 0150A] sorores, et in futuro vitam aeternam (Marc. X) , id est, in hac vita persecutionibus plena gaudium regni degustant, et omnium electorum sincera dilectione fruuntur. Sed quia multi tepescunt vel retrocedunt, subdit: Multi autem erunt primi (Luc. XV) , etc.

VERS. 1.— Simile est regnum. Ostendit per parabolam, quia primi erunt novissimi, et novissimi primi. Pater iste familias conditor noster est, qui habet vineam, universalem Ecclesiam, quae ab Abel usque ad ultimum electum qui in fine nasciturus est quotquot sanctos protulit, tot palmites misit. Hic pater exiit ad excolendam vineam mane hora tertia, sexta, nona, undecima operarios conduxit a mundi hujus initio usque ad finem: ad erudiendam fidelium [Col. 0150B] plebem praedicatores mittere non desistit. Simile est regnum. Non homini solum, sed toti negotio ab homine gesto, et in similibus similiter. Primo mane. Manifeste coepit a primo justo aeterna mercede praedicatores ad plantandam Ecclesiam invitare.

VERS. 2.— Conventione. Id est, confirmata promissione quod ad imaginem Dei reformandi essent, si Ecclesiam aedificando mandatis decalogi insisterent.

Ex denario. (HIER.) Denarius habet imaginem regis, etc., usque ad vel in ultimis resipiscite.

A novissimis usque, etc. Quia qui in adventu Domini vocati sunt ad regnum, sine aliqua tarditate perveniunt, aequales his qui ab initio mundi coeperunt, omnes quidem idem coelum, sed stella differt a stella in claritate. A novissimis incoepit, dum prius [Col. 0150C] latronem quam Petrum in paradisum introduxit. Quia prius aliquando remunerantur sero venientes, quia prius de corpore exeunt, quam qui in pueritia vocati sunt.

VERS. 15.— Aut non licet. Stulta quaestio contra bonitatem Dei. Quaerendum esset, non si daret quod non deberet: sed si non quod deberet. An oculus tuus, etc. Vere Judaei pravam intentionem habuerunt qui prohibuerunt apostolos gentibus loqui, ut salvae fierent.

VERS. 16.— Sic erunt novissimi primi. (AUG.) Id est, Judaei de capite vertentur in caudam: et gentes de cauda in caput. Unde Moyses in Deuteronomii libro: Advena qui tecum moratur, ascendet super te: ille erit in caput, et tu eris in caudam. Sed tamen [Col. 0150D] nec omnes primi nec omnes novissimi ad numerum electorum pertinent.

VERS. 18.— Ecce ascendimus, etc. (HIER.) Hoc saepe eis dixerat, etc., usque ad resurrecturum non dubitent.

VERS. 19.— Ad illudendum, etc. Ideo Dominus in mundo noluit prosperari sed gravia pati, ut ostenderet nos qui per delectationem cecidimus cum qua amaritudine redire debeamus.

VERS. 20.— Tunc accessit ad eum. Audita resurrectione putavit eum illico (immemor secundi adventus) regnaturum, et aviditate feminea praesentia cupit, immemor futurorum.

VERS. 21.— Dic ut, etc. Bonum desiderium, sed [Col. 0151A] inconsiderata petitio. Et ideo non voluntas, non propositum culpatur, sed ignorantia: et si impetrare non debet simplicitas, non meretur confundi.

VERS. 22.— Nescitis. Qui sedem gloriae petitis vel quaeritis, quam nondum meruistis, delectat culmen honoris quos nondum exercuit via laboris. Potestis. Et hoc sciebat, quod ejus passionem poterant imitari; sed hoc dicit, ut eo interrogante, et illis respondentibus, omnes audiamus: quia nemo potest cum Christo regnare, nisi passionem ejus sit imitatus.

VERS. 23.— Calicem. Ut Jacobus ab Herode truncatus, et Joannes in ferventis olei dolium missus, et in Pathmos relegatus, animo non defuit martyrium. Non est meum dare. Hoc est regnum coelorum non est dantis sed accipientis. Non enim personarum acceptio [Col. 0151B] est apud Deum: sed quicunque dignus est accipit, quod non paratum personae est, sed vitae. Si itaque tales estis qui consequamini, quod victoribus pater paravit, accipietis. Vel, non est meum dare superbis, quod adhuc estis, sed aliis quibus paratum est. Ergo et vos nolite esse quod estis, sed estote alii, id est, humiliamini qui jam vultis exaltari, et est paratum vobis.

VERS. 24.— Et audientes decem. Ut illi carnaliter petiverunt esse super omnes, sic et isti carnaliter contristati sunt esse aliquem ante se.

VERS. 30.— Et ecce duo caeci. De istis unum commemorat Marcus, quia fuerat in illa civitate famosissimus: qui ex magna felicitate ejectus notissimae erat miseriae. Caecus nempe et mendicus, unde et nomen [Col. 0151C] ejus memorat, et nomen patris ejus Barthimaeus Thimaei filius, quod in aliis non facile occurrit, nisi in Jairo, qui et in illo loco nobilis fuit. Famositas autem illuminati, magnam famam miraculo comparavit. Veniens Jericho unum illuminat quod Lucas ait, quia morti propinquans lumen Evangelii praedicavit Judaeis, exiens duos, quia post resurrectionem Judaeis, et gentibus. De quibus Marcus unum ponit, qui gentibus scribit.

VERS. 1.— Et cum appropinquassent. Hic praetermittit Matthaeus ea quae facta sunt antequam intraret Jerosolymam, quae alii prolixius tractant. Et cum appropinquassent. Dominus spiritualiter Jerusalem [Col. 0151D] appropinquavit quando incarnatus, Ecclesiam in qua est visio pacis visitavit, quam per confessionem sibi reconciliavit. Bethphage enim domus buccae dicitur. Bethphage. Bethphage erat viculus sacerdotum in monte Oliveti, in cujus montis latere est civitas Bethania. Bethphage, domus buccae. Bethania, domus obedientiae. Has Dominus pergens, Jerusalem sua praesentia sublimat, quia multos ante passionem docendo donis piae confessionis et obedientiae implevit. Sitae autem sunt illae civitates in monte Olivarum, id est, in Christo Domino, a quo unctio et lux omnibus venit; unde: Non potest civitas abscondi super montem posita.—Ad montem Oliveti: tunc Jesus, etc. Ad sublimitatem misericordiae respiciens, [Col. 0152A] ἔλεος misericordia interpretatur. Olei natura lucis ministra est, et laborum et dolorum solamen, et excellit caeteris liquoribus. Misit. Quia lucernam quam accepit, non vult sub modio abscondi. Duos discipulos. Duo propter scientiam veritatis et munditiam operis, et sacramentum geminae dilectionis praedicaturi. Quidam dicunt hos duos Petrum et Philippum, qui primum gentiles ad Christum adduxerunt, Philippus Samariam quam asinam interpretantur, Petrus Cornelium quasi Samariae pullum.

VERS. 2.— Et pullum. Pullus est populus gentium cui nullus doctorum frenum correctionis imposuit, liber et lascivus, qui et ipse vinculis peccatorum irretitus erat. Omnes enim peccaverunt et egent gratia Dei (Rom. III) . Alii de solo pullo: Matthaeus [Col. 0152B] qui Hebraeis scribit, et de asina dicit docens non desperari salutem Hebraeis si poeniteant. Marcus dicit pullum ante januam in bivio inventum. Janua Christus, extra quam populus gentium stabat ligatus: non in una via fidei, sed in diversis erroribus.

VERS. 5.— Dicite filiae Sion. Filia Sion, est Jerusalem sita in monte Sion. Mystice. Ecclesia pertinens ad supernam Jerusalem quae est mater omnium nostrum, cujus non minima pars tunc erat in populo Israel. Rex. Ne dicatis: Non habemus regem, nisi Caesarem (Joan. XIX) . Tibi. Si credis; contra te si non credis. Super asinam, etc. Non ad litteram super utrumque sedit, sed in praecordiis utriusque populi. Potuit Dominus super utrumque ascendere, descendens de uno, et ascendens super [Col. 0152C] alium.

VERS. 7.— Et adduxerunt. Sic et apostoli mundum virtute Christi a potestate diaboli solverunt, et imposuerunt vestimenta super eum. Sed caetera turba, id est, Judaei vestimenta, id est, legis mandata sternunt, quia a Christianis erant conculcanda, in via, id est, in Christo. Super eos. Vestes apostolorum sunt praecepta divina, et gratia spiritualis, quibus turpitudo carnis nostrae tegitur. His prius nudi populi, sed modo per apostolos ornati Christum habent sessorem. Minor turba non ponit vestes super asinam, sed in via nec ubi offendat: quia sancti martyres carnem exuentes, simplicioribus viam per exemplum suo sanguine parant.

VERS. 8.— Ramos de arboribus, etc. Ramos vel [Col. 0152D] frondes caedunt, quia verba et sententias de libris Patrum excerperunt vel exempla.

VERS. 9.— Osanna. (HIER.) Osi, id est, salva, salvifica. Anna interjectio deprecantis, quasi salva obsecro. Osanna totum Hebraicum est, et significat quod adventus Christi salus mundi sit: unde sequitur: Benedictus. Osanna, id est salva. In excelsis. Quia adventus Christi non tantum hominum sed totius mundi salus est, terrena conjungens coelestibus, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Phil. II) . In excelsis. Quia et angelorum salus quorum numerum implet.

VERS. 10.— Cum intrasset. Frequenter ingressus est civitatem Jerusalem, sed non cum his laudibus: [Col. 0153A] non rex vocatur, quod semper fugerat, nisi modo cum ascendit passurus. Quod ideo factum est, ut amplius illorum adversum se excitaret invidiam, quia jam tempus passionis instabat.

VERS. 12.— Et ejiciebat. (AUG.) Ejecerat et ante alia vice, quod Joannes solus dicit: sed de hac ultima ejectione dicunt et alii. Mensas numulariorum. Quia de omnibus partibus ad templum veniebant, vendebant sacerdotes non habentibus omnia animalia, etiam columbas quas pauperes offerrent, ut vendita postea reciperent oblationes. Sed quia aliqui nihil habebant unde emerent, posuerunt numularios, qui mutuo darent: et quia lex vetat usuram, pro ea varias species, id est, poma, uvas et hujuscemodi accipiebant; hos ejicit. Sic et mystice quotidie de [Col. 0153B] Ecclesia ejicit. Et habet unius oriminis reos vendentes et ementes ecclesiastica officia. Et cathedras vendentium. Quae magistrorum sunt, id est, sacerdotium eorum destruit qui de impositione manus, per quam Spiritus sanctus datur, pretium accipiunt. Hinc est, quod haeresis Simonis damnatur. Ad litteram autem absurdum est dicere institores columbarum in cathedris sedere.

VERS. 13.— Latronum. Latro est qui lucra sectatur, qui et non dantes corporaliter persequitur, et dantes necat spiritualiter, et dum laesionem proximi cogitat, quasi latro sedet in spelunca.

VERS. 14.— Et accesserunt. Mystice. Simplices peccatores ad se per poenitentiam accedentes, prius caecos [Col. 0153C] in cognitione et claudos in operatione illuminando, et in vitam rectitudinis dirigendo quotidie sanat.

VERS. 15.— Mirabilia quae, etc. Ut flagello unius et vilis tot ejici, mensas subverti, quo nihil mirabilius egit. Igneum et sidereum aliquid radiat ex ejus oculis, lucet in facie majestas deitatis.

VERS. 16.— Dixit eis. Non patet calumniae, non, ait, bene faciunt vel male, vel aetati parcite, sed temperat, et se tacente verba puerorum testimonio Scripturae confirmat. Infantium et lac. Testes miraculorum. Christi infantes dicuntur, non aetate, sed simplicitate. Lactentes quasi lacte, id est, miraculorum suavitate delectati, quae dicuntur lac, panis vero doctrina perfecta.

VERS. 17.— Abiit foras. Quia pauper, nullique [Col. 0153D] adulatus, nullum in tanta urbe invenit hospitem, sed apud Lazarum receptus est.

VERS. 19.— Fici arborem. Sicut multa dixit in parabolis, ita et fecit. Cur enim in ficu fructum quaereret, cujus tempus nondum esse quilibet sciret, et ob id aeternae sterilitati damnaret, nisi quia plebem quam docebat verbo terruit hic facto; ne quis habens folia, id est verba justitiae sine fructu operum, mereatur excidi. Folia. Traditiones Pharisaeorum sine fructu veritatis, unde alius evangelista: nondum erat tempus salvationis Israel, eo quod populus gentium nondum subintrasset, vel quia praeteriit tempus fidei, cum spretus ad gentes transiit. Nunquam ex te fructus. Non facit injuriam creator [Col. 0154A] possidenti, si creatura sua ad arbitrium suum utitur, et ad utilitatem aliorum.

VERS. 20.— Et videntes. Passurus Dominus et scandalum crucis portaturus, discipulorum animos debuit signi anticipatione signare, unde et mirabantur, quod ficus aruit: potuit eadem virtute inimicos siccare nisi per patientiam eorum exspectasset salutem.

VERS. 21.— Fidem. Perfectam fidem habet, qui per dilectionem operatur: hic potest montes transferre. Alii de peccato veniam obtinent si ipsi aliis dimittunt.

VERS. 22.— Accipietis. Et si differatur ad tempus opportunum, et si non his quibus petitur tamen qui digne petunt.

[Col. 0154B] VERS. 24.— Interrogabo, etc. Poterat aperte confutare eos: sed ideo interrogat, ut suo vel silentio vel sententia damnentur, et in qua potestate hoc facit cognoscant per se, secundum illud: Deus conteret dentes eorum in ore ipsorum.

VERS. 27.— Nec ego dico vobis. Duabus de causis occultatur veritas, vel quia non sunt capaces auditores, unde: Habeo multa vobis dicere, sed non potestis portare modo; vel quia sunt contemptores, unde Nolite sanctum dare canibus.

VERS. 28.— Homo quidam habebat duos filios, et accedens, etc. Facta sacerdotibus cauta responsione, statim infert parabolam, quae et illos impietatis arguat, et ad gentes regnum Dei transferendum doceat.

[Col. 0154C] VERS. 31.— Dicunt ei. In quibusdam codicibus habetur, pro primus, novissimus. Intelligunt enim veritatem, sed tergiversando nolunt dicere quod sentiunt, ut de baptismo Joannis.

VERS. 32.— Joannes in via justitiae. Joannem Judaei contemnentes, nec viam justitiae comprehenderunt, nec de operibus malis poenitentiam egerunt. Vos autem. (GREG.) Quia aperte nolebant respondere sapientiae, in parabolis capiuntur.

VERS. 33.— Vineam. De qua Isaias (cap. IV) . Vinea Domini saba, etc. Fodit in ea torcular. In fossione timor notatur, quia praecepta illa legalia non amore sed timore servabant.

VERS. 34.— Tempus fructuum appropinquasset, [Col. 0154D] etc. Bene tempus fructuum, non fructus: quia nullus fuit in illo contumaci populo.

VERS. 37.— Novissime, etc. Vide patrisfamilias patientiam qui exspectat ad poenitentiam. Verebuntur. Quasi faciam quod meum est, ipsi videant quod suum est.

VERS. 38.— Hic est haeres. Patet principes sacerdotum non per ignorantiam, sed per invidiam occidisse Jesum, cum scirent eum esse, cui dicitur: Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam (Psal. II) ; unde et consulentes sibi aiebant: Si dimittimus eum sic (Joan. II) , etc. Habebimus haereditatem. Haereditas Christi quam resurgens possedit, Ecclesia est, quam moliebantur praeripere Judaei: [Col. 0155A] dum fide ejus exstincta justitiam quae ex lege est, gentibus persuadere conabantur.

VERS. 39.— Ejecerunt extra vineam. Marcus mutat hunc ordinem, dicens: Occiderunt et ejecerunt extra vineam (Luc. XX) , quasi vile cadaver. In quo notat pertinaciam, quia occiso Domino et resuscitato, a suis finibus eum excluserunt, et gentibus miserunt.

VERS. 42.— Aedificantes. Qui de subdita plebe quasi Deo domum struere videbantur.

Et qui ceciderit, etc. Qui credit, et tamen peccat: cadit super illum lapis et non conteritur: sed constringitur, quia per patientiam ad salutem reservatur, sed cui lapis irruit, id est, qui negat, penitus conteritur, ut nec testa remaneat; vel cadit super [Col. 0155B] eum qui modo contemnit et injuriis afficit, necdum penitus interiit, sed quassatur ut non ambulet rectus. Cadit super illum lapis, quando veniens in judicio opprimit, cum dicit: Ite in ignem aeternum.

VERS. 2.— Simile factum. Iterum arguit per parabolas: non tacet quia exasperati sunt, sed pejorem iram Dei per aliam parabolam dicit eis esse venturam. Nuptias. Nuptiarum thalamus est virginis uterus. De invitatis ad nuptias solus Matthaeus narrat. Aliud simile ex parte Lucas dicit de coena, id est, aeterno convivio, de quo nemo ingressus repellitur, sicut de praesenti Ecclesia.

[Col. 0155C] VERS. 4.— Tauri. Quia prius prophetae, et post apostoli ab infidelibus passi sunt: qui vobis modo sunt in exemplum quid sit vobis credendum. Venite, fide, caeteris concordando. Tauri sunt patres Veteris Testamenti, quibus indulta est licentia inimicos quasi cornu feriendi. Altilia ab alendo, id est pinguia interna charitate praecones Novi Testamenti, contemplationis penna superna petentes. Occisa, vel ab eo quod fuerant, vel per mortem carnis jam in requie positi.

VERS. 5.— Alius in villam. In villam ire est terreno labori immoderate incumbere. Negotiari vero, terrenis lucris inhiare.

VERS. 7.— Rex autem. Supra homo dum invitabat et opera clementiae agebat, nunc in ultione rex tan [Col. 0155D] tum. Et missis, etc. Missis exercitibus, id est, angelis per quos judicium exercebit, persequentes perdit: et civitatem, id est, carnem in qua habitaverunt cum anima in gehenna cremabit.

VERS. 8.— Nuptiae quidem paratae. Omne sacramentum incarnationis peractum est, nativitas et passio.

Ad exitus, etc. Actiones sunt viae: exitus, defectus actionum: quia plerumque facile convertuntur quos in terrenis actibus prospera nulla comitantur.

VERS. 11.— Ut videret discumbentes. Id est, videri faciat judicandorum merita, et discernat. Non restitum veste nuptiali. Confutatis autem Pharisaeis [Col. 0156A] supponit non omnes qui sunt in Ecclesia, esse dignos regno, ne torpeant sui.

VERS. 12.— Amice quomodo huc intrasti non habens vestem nuptialem? Amicus, quia ad nuptias invitatus. Quomodo, impudentiae arguit.

VERS. 13.— Ligatis manibus et pedibus. Ligantur poena qui hic a malo noluerunt ligari, id est, cohiberi. Manus quae non extensae ad eleemosynam. Pedes tardi ad bonum. Ibi singula membra poenis subjicientur, quae hic singulis vitiis servierunt. Exteriores, etc. Quia hic interiores habent tenebras cordis.

VERS. 14.— Multi autem sunt vocati, pauci vero electi. Repulso uno, in quo omne corpus malorum exprimitur, generalis sententia infertur. Multi autem [Col. 0156B] sunt vocati. Quasi dicat: Et si de uno dixi, de multis est intelligendum.

VERS. 16.— Cum Herodianis dicentes. Tanquam ignotis, ut facilius deciperent, quia timebant turbas. Quod per se non audent, praesidis manibus attentant. Cum Herodianis. Id est, militibus Herodis. Sub Caesare Augusto quando descriptio facta est, Judaea facta est tributaria. His tributis praepositus est Herodes Antipatris filius alienigena et proselytus, rex Judaeis ab Augusto constitutus. Erat ergo seditio in populo, aliis dicentibus debere dari tributa, pro securitate et quiete, cum Romani pro omnibus militent. Pharisaeis contra nitentibus, non debere populum Dei qui decimas solvit, et caetera quae lex dicit, humanis legibus subjacere. Mittunt igitur Pharisaei [Col. 0156C] si possent decipere.

Non est tibi cura, etc. Illuc provocant, ut Deum magis timeat quam Caesarem: et ideo non debere solvi tributa dicat, ut Herodiani quasi auctorem seditionis teneant.

VERS. 18.— Hypocritae. Quia aliud sunt, et aliud simulant.

VERS. 21.— Reddite ergo. Vel sicut Caesar exigit impressionem suae imaginis, sic et Deus animam lumine sui vultus signatam.

VERS. 23.— Sadducaei, etc. Duae erant haereses in Judaeis. Pharisaeorum qui praeferebant justitiam traditionum et observationum: et Sadducaeorum, qui et ipsi vindicabant sibi, quod nondum erant, id est [Col. 0156D] justi. Sadducaei namque justi interpretantur, qui resurrectionem corporum non credunt, et animas interire putant cum corpore, turpitudinem fabulae fingunt, quae deliramenti eos arguat qui resurrectionem asserunt. Potest autem fieri ut in gente eorum hoc aliquando acciderit.

VERS. 29.— Erratis. Ideo quia nescitis Scripturas, Unde sequitur, ut nesciant virtutem Dei.

VERS. 30.— In resurrectione. Resurgent quidem corpora, quae possent nubere et nubi: quod de his dicitur, qui habent membra genitalia: sed alia ratione non nubent.

VERS. 31.— Non legistis. In Moyse quem recipitis, alioquin posset apertiora de resurrectione testimonia [Col. 0157A] prophetarum dare: sed prophetas Sadducaei non recipiunt.

VERS. 32.— Deus Abraham, etc. Qui jam mortui erant, quando haec dicebat, ergo per hoc animas probat permanere post mortem: non enim diceretur Deus non exsistentium. Et sic introducitur et corporum resurrectio, quae cum animabus bona vel mala gesserunt: Deus Abraham, Deus Isaac et Deus Jacob. Per hoc probat aeternitatem animarum, et statim infert: Non est Deus mortuorum, etc., ut cum probaverit animas permanere post mortem, consequenter introduceretur etiam corporum resurrectio, quae cum animabus bona vel mala gesserunt.

VERS. 34.— Silentium. Nota venena invidiae superari posse, sed difficile conquiescere. Convenerunt. [Col. 0157B] Ut multitudine vincerent quem non poterant ratione. In tentando conveniunt qui in doctrina contrarii sunt. Jam confutati erant in ostensione denarii, jam viderant etiam Sadducaeos obmutescere, sed tamen malevolentia et livor nutrit impudentiam.

VERS. 35.— Tentans eum. Marcus ait, quod ei sapienter respondenti Dominus dixerit: Non longe es a regno Dei. Potuit enim fieri, ut qui tentans venit, responso Dominico conversus sit. Vel tentatio non est mala quasi volentis decipere, sed causa volentis amplius experiri ignotum.

VERS. 37.— Diliges Dominum Deum tuum. Fictam conscientiam interrogantis Dominus primo responso percutit. Deus tuus unus est. Non assumes nomen Dei tui in vanum. Observa diem sabbati. Haec tria ad dilectionem [Col. 0157C] Dei pertinent: Cujus cogites unitatem, veritatem, voluntatem. Ex toto corde. Integritas fidei exprimitur. In tota anima, perfecta obedientia, exigitur. In tota mente, perseverantia ostenditur.

VERS. 42.— De Christo. Sive venit, sive futurum creditis, quem purum hominem asseritis.

VERS. 44.— Dixit. Istud dicere est aequalem sibi filium generare. Domino. Non secundum quod de eo natus, sed quod de patre semper fuit.

VERS. 45.— Quomodo. Repugnantia sunt haec secundum vestrum intellectum.

VERS. 46.— Et nemo poterat, etc. Nota venena invidiae superari posse, sed difficile conquiescere.

[Col. 0157D] VERS. 1.— Tunc locutus est. Illis confutatis qui dolosi sunt, instruit eos qui idonei sunt, nihilominus hortans eos subjici illis propter sacerdotium et nominis dignitatem: non opera, sed doctrinam considerantes.

VERS. 4.— Onera gravia. Legis mandata permistis suis traditionibus, secundum ea suadentes vivere: et non venire ad facilem et delectabilem gratiam Christi; unde supra: Venite ad me qui laboratis et onerati estis.

VERS. 5.— Omnia vero. Dixit tales doctores audiendos esse, non imitandos: nunc ostendit causam propter quam non possunt credere Christo, id est quia omnia faciunt ut videantur ab hominibus. Non [Col. 0158A] potest enim Christo coelestia praedicanti credere, qui gloriam terrenam cupit.

VERS. 8.— Vos autem. Duplici ratione ab his attendere jubet, ne eorum simulatione seducamur, vel ne aemulatione inflammemur.

VERS. 9.— Unus est. Qui illuminat hominem, quod non alius homo, sed tantum exercet, docendo non intellectum praestat. Pater vester. Deus dicitur Pater et Magister natura, homo indulgentia. Pater, ut honor aetati deferatur, non ut auctor vitae habeatur. Magister, ex consortio veri magistri tanquam ejus nuntius: et pro reverentia ejus a quo mittitur, honoratur.

VERS. 13.— Clauditis. Vel malo exemplo, vel mysteria Scripturarum tollendo. Exemplo enim et [Col. 0158B] doctrina eorum qui magistri sunt, alii quidem Christum non recipiunt.

VERS. 15.— Circumitis. In toto orbe Evangelio detrahitis: et si quis vobis adhaeret, duplae poenae filius est: quia neque remissionem peccatorum accipit, et in eorum societatem incidit qui Christum sunt persecuti. Quisquis ejus Filius dicitur cujus opera agit. proselytum. Proselyti sunt de gentibus in Synagogam recepti, quorum raritas per unum significatur, quia vix aliquis post Christum.

VERS. 16.— Quicunque. Pharisaei qui omnia fecerunt propter lucrum dicebant esse etiam sanctiora oblata quam templum vel altare: ut homines promptiores essent ad offerenda dona, quam ad preces fundendas in templo vel justitias faciendas. In quo [Col. 0158C] non Dei timorem, sed suam cupiditatem attendebant. Ideo arguit eos Dominus stultitiae et fraudulentiae.

VERS. 22.— In coelo. Per creaturam: ubi non putatis perjurium esse, jurat in coelo, id est, per subjectam creaturam jurat, et per divinitatem praesidentem creaturae.

VERS. 23.— Vae vobis. Et hic arguit eos avaritiae: quia nihil praetermittunt de his quae ad commodum suum sunt. Qui decimatis. Quia Deus praeceperat omnium rerum decimas offerri propter alimoniam sacerdotum. Nota quod per eleemosynam aliqua impunitas non emitur in iniquitate manentibus.

[Col. 0158D] Haec oportuit. Ne eleemosynas fructum terrae videretur respuere, haec addidit.

VERS. 24.— Duces caeci. Opinione religionis in minimis quae lucrum habent diligentiam ostenditis: sed magna praecepta de judicio, fide et misericordia devoratis et negligitis. Excolantes. Mystice. Culicis nomine seditiosus homicida Barabbas signatur: quia hoc animal strependo inquietat et sanguine delectatur. Cameli nomine propter humilitatem ad subeunda onera, Dominus intelligitur. Colunt ergo Judaei culicem, in est, minima observant, quia Barabbam qui non solverat sabbatum, dimiserunt, et camelum glutiunt, id est, majora contemnunt: quia Christum spiritualiter sabbatum insinuantem per judicium et [Col. 0159A] misericordiam et fidem (quae illi contemnunt) occiderunt.

VERS. 25.— Vae vobis. Diversis similitudinibus simulationis et mendacii arguit pharisaeos qui aliud hominibus ostendunt, aliud domi agunt. Qui mundatis. Frustra sanctitatem exterius praetenditis, sicut si quis calicem mundet exterius, intus autem relinquat sordes: cum ejus usus sit interior. Lucas ita. Stulte, qui fecit quod deforis est etiam id quod intus est, fecit (Luc. XI) , id est, qui utramque naturam hominis fecit, utramque mundari voluit. Nemo igitur putet fornicationem et hujusmodi corporalia vitia solummodo gravia esse, et avaritiam, et superbiam, et iram, et caetera spiritualia levia esse.

VERS. 26.— Calicis. Per similitudinem, non quod [Col. 0159B] in calice et paropside sit eorum superstitio.

VERS. 29.— Qui aedificatis. Extruitis memoriam occisorum propter favorem vulgi, ut justi videamini, arguitis etiam facinora patrum vestrorum.

VERS. 31.— Itaque. Quia scelera patrum detestamini pro specie quidem sanctitatis; dum Christum persequendo et apostolos eadem facitis, facto probatis vos esse filios non solum carne, sed imitatione iniqua: et patet eos scientes peccare. Id est contra vos loquimini dum patres damnatis: similiter enim facitis.

VERS. 32.— Et vos. Probato quod filii sunt homicidarum, ponit id ad quod tendebat: Et vos implete, quod illis defuit implete, illi prophetas, vos Dominum prophetarum occidite. Non jubet, sed quod [Col. 0159C] facturi sunt ostendit.

VERS. 33.— Quomodo fugietis. (HIER.) Sepulcra sanctorum aedificando, an potius corda a malitia mundando. Liberabunt vos sancti, quorum sepulcra ornatis? Non certe. Sancti non sunt amici inimicis Dei: frustra sanctos honorant, qui sanctitatem spernunt.

VERS. 34.— Sapientes. Qui sciunt quem proferant sermonem. Scribas. In lege peritos.

VERS. 35.— Ut veniat super vos. Non hos tantum praesentes dicit, sed omnem generationem malorum praecedentem et futuram: quia omnes una civitas sunt, unum corpus diaboli. Abel justi. Justitia Abel approbata est per munerum acceptionem. Usque ad sanguinem. Cur usque adhuc, cum multi post hunc [Col. 0159D] occisi ante natalem Christi, et Christo nato mox pueri ab hac generatione sunt perempti? Sed quia Abel pastor ovium fuit necatusque in agro: Zacharias sacerdos necatus est in atrio templi: utriusque gradus martyres et laicos et officio altaris mancipatos, sub eorum voluit intimare vocabulis. Zacharias qui occisus est a rege Joas inter templum et altare, ut historia Regum narrat, filius fuit Joiadae, et in Evangelio quo utuntur Nazaraei, pro filio Barachiae legitur filius Joiadae. Sed ut justitia Joiadae sacerdotis praedicetur, ipse Barachias vocatur, id est, benedictus Domini. Iste Zacharias de duodecim prophetis unus erat, sicut pater Joannis de prophetis unus erat.

[Col. 0160A] VERS. 36.— Super generationem. Quae a primo parricida usque ad ultimum perditionis filium computatur: quasi, similes erunt in poena sicut sunt et in culpa.

VERS. 37.— Jerusalem. Quasi dicat: Rei estis sanguinis, et merito, quia multoties misi ad vos congregandos, et noluistis. Quoties. Ac si dicat: Ego volui, et tu noluisti, et quotquot congregavi mea voluntate semper efficaci te nolente feci, quia semper ingrata fuisti. Gallina. Hoc animal magnum affectum habet in filios, ita ut eorum infirmitate affecta infirmetur, et eos alis protegens contra milvum pugnet. Sic Dei sapientia per carnem infirmata, protegit nos et defendit a diabolo.

VERS. 38.— Relinquetur. Civitas auxilio Dei nudata [Col. 0160B] suae ditioni relinquetur, quae bene derelicta est, cum a Deo derelinquitur.

VERS. 39.— Benedictus qui venit. Hoc turbae dixerunt Domino venienti Jerusalem. Quod autem his transactis hic Dominus dicit, cogit mystice intelligi de adventu charitatis suae, ubi confitebuntur Filium quem crucifixerunt.

VERS. 2.— Non relinquetur hic lapis super lapidem. Mystice. Recedente Domino de templo omnia legis aedificia et compositio mandatorum ista destructa est, ut nihil possit a Judaeis impleri. Divinitus autem provisum est, ut crescente Evangelii gratia templum illud cum suis caeremoniis tolleretur, ne [Col. 0160C] quis infirmus in fide illis stantibus Judaismi occasionem haberet. Idem qui comminatus est verbo, ostendit signo, dum egreditur ab illis facta comminatione.

VERS. 3.— Sedente autem. Ubi Marcus ait, contra templum. Sedet contra templum cum de ruina ejus et excidio gentis disputat ut et corporis situs verbis suis congruat. Mystice. Sedet in monte Oliveti, id est in Ecclesia quietus manens superborum detestatur arrogantiam. Dic nobis. Quia dixit omnia destruenda, tempus et signa destructionis quaerunt. Tria quaerunt: quo tempore destruenda Jerusalem sit? quo venturus Christus? quo consummatio saeculi ventura sit?

VERS. 4.— Videte. Cum haec fient, ne putemus [Col. 0160D] instare diem Domini, cujus signum perspicue ponitur in sequentibus. Praemunit ne turbentur vel deficiant per deceptionem, ut per Simonem Magum, vel per tribulationem et persecutionem, ut per Neronem. Nota haec venientia ante excidium Jerusalem similia sunt et eadem fere cum his quae fient in consummatione saeculi, et loquitur ita de uno quasi de alio.

VERS. 5.— multi. Imminente Jerusalem excidio multi fuerunt principes qui se dicerent esse Christos, et tempus libertatis prope esse. Multi in Ecclesia temporibus apostolorum, qui praeter alia falsa dicerent instare diem Domini.

VERS. 6.— Audituri. Haec in Judaea a passione Domini [Col. 0161A] abundaverunt: quibus ne territi apostoli Jerusalem et Judaeam deserant admonentur, quia non statim finis, sed post quadraginta duos annos.

VERS. 8.— Haec autem. Haec autem omnia sunt initia, non consummatio quasi praeconia Antichristi, vel excidii urbis. Haec partim ad eversionem Judaeorum, partim ad diem judicii pertinent, quia ita apostoli interrogaverunt de utroque.

VERS. 9.— Tunc tradent. Quo merito haec Judaeis eveniant subdit, qui post occisionem Christi, nominis et fidei ejus praecones persecuti sunt.

VERS. 11.— Et multi pseudoprophetae. Quidam hoc ad eversionem Judaeorum referunt. Sed tunc inter eos, quia nullus erat fidelis, ad quem fieret exhortatio; melius hoc accipitur de haereticis, quorum [Col. 0161B] primus Simon Magus fuit. Extremus major omnibus, Antichristus est. Diligenter intuendum est, quod signorum ad excidium urbis, quod ad diem Domini referatur. Respondit enim Dominus, quae ex illo tempore erant secutura sive de excidio Jerusalem sive de adventu suo.

VERS. 14.— Et praedicabitur. Quia noverat Dominus corda discipulorum de excidio et perditione suae gentis contristanda, haec solatio relevat ut scirent multo plures socios gaudii aeterni de toto orbe colligendos. Adhuc tenete hoc signum, quod non instet dies Domini vel desolatio Jerusalem antequam apostoli toto orbe dispersi sint, praeter duos Jacobos, qui primitus in Judaea interfecti sunt. Dispersi, inquam, ut si dolerent de perditione suae gentis, solatium [Col. 0161C] habeant plures socios de omni gente collectos.

VERS. 15.— Abominationem, etc. Vel si de excidio urbis, abominatio, id est idolum. Pilatus enim posuit imaginem Caesaris in templo desolato. Vel hoc dicitur de statua Adriani equestri, quae in ipso sanctorum loco longo tempore stetit.

VERS. 16.— Tunc qui in Judaea. Haec ad litteram facta sunt, cum, appropinquante exterminio Judaeorum, oraculo moniti omnes Christiani fugerunt in regnum Agrippae qui parebat Romanis.

VERS. 22.— Et nisi. Quae ergo spes electis, nisi gratia Dei, quae dat patientiam piis, ut citius demat potentiam impiis? Quanto enim erit haec tribulatio gravior, tanto erit brevitate moderatior. Vel dierum [Col. 0161D] nomine, ipsa mala significantur. Breviati fuissent. Non mensura, sed numero, ne mora temporum fides concutiatur credentium. Erunt enim haec mala tribus annis, et dimidio tantum. Ecce hic Christus. Habet unaquaeque haeresis, vel certas mundi partes, unde dicitur: Ecce hic et ecce illic. Vel in occultis aut in obscuris conventiculis curiositatem hominum decipit, unde dicitur: Ecce in cubilibus, ecce in deserto. Multi erunt qui non credent Christum esse communem salutem omnium, sed quorumdam, unde dicitur: hic aut illic.

VERS. 24.— Si fieri posset. Id est, si aliquo modo fieri posset, ut Dei praefinitio mutaretur, et ideo non de veris intelligi potest electis. Electi. Non quod divina [Col. 0162A] electio frustretur, sed qui judicio humano videntur electi.

VERS. 26.— Ecce in deserto. Multi etiam credunt non venire in publicum, sed in deserto. Multi credunt Christum dedisse secretiora praecepta fidei aliis, non omnibus, unde dicitur, in penetralibus. Nolite credere, quod Christus in deserto vel in penetralibus, sed quod fides ejus ab Oriente in Occidentem in catholicis fulget clara et manifesta. Ne ergo credatur schismaticis. Nomine Orientis et Occidentis totum orbem designat.

VERS. 31.— A summis coelorum. Ne quis putaret a quatuor plagis terrae, et non a cunctis finibus ejus, simul et mediterraneis regionibus electos esse congregandos, subditur: A summo terrae usque ad [Col. 0162B] summum coeli, id est, ab extremis terrae finibus per directum usque ad ultimos terminos ejus: ubi longe aspicientibus circulus coeli terrae videtur insidere.

VERS. 32.— Ab arbore. Mystice. A populo Israel, in quo caecitas ex parte contigit: et fuit ficus damnata. Sed cum de arido ligno ramus fidei et charitatis in eo viruerit, et folia, id est, verba praedicationis exorta fuerint, prope est aestas, quae exspectatur, id est, aeterna serenitas et renascentium desiderata novitas. Cum enim tandem ablata perfidia Israel omnis salvus fiet, prope esse diem judicii non dubitandum est.

VERS. 35.— Coelum et terra. Innovabuntur, deposita priori forma, permanente autem substantia, [Col. 0162C] unde dicitur: Terra in aeternum stabit.

VERS. 36.— De die. Ne forte auditis signis, quaererent etiam illius diei certum terminum, ait: De die novissima, post quot annos vel dies ventura sit, nolite esse solliciti, nulli diffinitum est, quod vel in die vel in nocte judicium futurum sit, sed pro manifestatione dicitur dies, vel pro occultatione nox. Nemo scit, etc. In quibusdam codicibus additur, neque Filius. Qui quidem omnia scit cum Patre, sed non facit homines scire, sicut Apostolus ait: In eo esse absconditos thesauros sapientiae et scientiae (II Col. II) . Non facit scire, quia inutiliter sciretur. Sed semper simus incerti de adventu judicis, ut sic quotidie vivamus quasi in alia die judicandi simus. Neque electi angeli quemquam scire fecerunt. Vel [Col. 0162D] nulli sanctorum angelorum concessit Deus notitiam diei hujus, neque filio adoptivo, id est, neque ulli sanctorum hominum.