112

(Hier.) Corinthii sunt Achivi, et hi similiter ab apostolis audiverunt verbum veritatis, et subversi multifarie a falsis apostolis, quidam a philosophiae verbosa eloquentia in sectam legis Judaicae inducti sunt. Hos revocat Apostolus ad veram et evangelicam sapientiam, scribens eis ab Epheso per Timotheum discipulum suum. (Ambr.) Praecepto autem Domini admonitus Apostolus resedit apud Corinthios annum et menses sex, docens inter eos verbum Dei: hinc est quod cum magna fiducia et charitatis affectu agit cum eis, aliquando commonens, aliquando arguens, aliquando blandiens ut filiis. Nam multae causae sunt propter quas scribit ad eos: quarum prima haec est quod more haereticorum dissentientes [Col. 0009B] ab invicem, hominibus devoti, Pauliani, Petriani et Apolloniani dici volebant, non Christiani; quod valde exprobrat Apostolus: erant tandem inter eos qui ab his dissentirent, Christo soli dicati. Secunda haec est, quia eloquentia delectari coeperant et terrena philosophia, ut sub nomine Christi his imbuerentur quae contraria sunt fidei. Tertia eo quod inflati essent, quod non iret ad illos Apostolus. Quarta propter fornicatorem, quem inter se esse patiebantur. Quinta ut commoneret de praeterita Epistola, quam ante hanc quae prima dicitur scripserat. Sexta quia invicem sibi injurias et fraudes facere coeperant, et infidelium potius examina requirebant. Septima causa est, in qua designat licere sibi sumptus accipere, sed contemnere, ne forma esset rapacibus [Col. 0009C] pseudoapostolis. Octava vero est, ut respondeat epistolae illorum: perturbari enim coeperant ab haereticis de matrimoniis. Nona est, in qua declarat sic debere manere unumquemque ut credidit. Decima autem de virginibus, eo quod nihil sit sibi praeceptum, et reliquae sunt quae in corpore videbuntur.

Paulus vocatus apostolus Christi Jesu per voluntatem Dei. (Ambr.) Ad Romanos aliter coepit, quia [Col. 0010A] altera causa est: hic vero Apostolum se esse Christi Jesu Dei voluntate scribit, quia omnia quae egit, Filii Dei egit voluntate, qui dixit ad eum: Vade, ego longe ad gentes mittam te (Act. XXII) . Hinc vocatus est apostolus, hoc est, Dei voluntate missus ad gentes, per quod tangit etiam illos quos neque Christus miserat, neque verum erat quod docebant. Deum enim et Christum ideo frequenter nominat, ut Christum Deum non ipsum Patrem ostendat, sed esse Christum Filium Dei, esse et Deum Patrem, non unionem cum ostenditur Filium dici. Aliam significationem habet Jesus, aliam significationem habet Christus, cum sit unus Jesus Christus Salvator noster, Jesus tamen proprium nomen est. Illi, quomodo Moyses proprio nomine appellatur, quomodo [Col. 0010B] Elias, quomodo Abraham, sic tanquam proprium nomen Dominus Jesus; Christus autem sacramenti nomen est, quomodo si dicatur propheta, quomodo si dicatur sacerdos: sic Christus commendatur unus in quo esset redemptio totius populi Israel. Per voluntatem Dei. Voluntate Dei vocatus est ad fidem, sed sua sponte et suo arbitrio credidit, sicut ait in Actibus apostolorum: Non fui incredulus coelesti visioni (Act. XXVI) . (Ambr.) Multae enim sectae emerserant, quae Evangelium Christi pro sensus sui arbitrio asserebant, ex quibus rami aridi exstant nunc usque, quarum assertores ecclesias evertebant. Hinc Apostolus omnia quae haeresibus contraria sunt, ponit, ac se verum praedicatorem, per id quod a Christo Dei voluntate missus est, asseverat. [Col. 0010C] Et Sosthenes frater. Etiam istum sua commendat societate. (MAUR.) Frater, inquit, non apostolus: hunc autem idcirco secum scribentem inducit, quia ex ipsis doctor erat, et pro his valde sollicitus.

Ecclesiae Dei quae est Corinthi sanctificatis in Christo Jesu. (Ambr.) Propterea Ecclesiae scribit, quia adhuc singulis ecclesiis rectores non erant constituti. Et cum in multis arguat eos, ait, sanctificatis in Christo Jesu. Sed ideo quia regenerati in Christo sanctificati sunt: post autem coeperant male conversari, ut ostenderet omnem Ecclesiam sanctificatam fuisse in Christo: sed quosdam illorum prava doctrina pseudoapostolorum eversos a traditione [Col. 0011A] veritatis. Vocatis sanctis. (Aug.) Hoc est vocati estis ut sancti sitis, quod est, ut non recedatis a regula sanctificationis. Invocat te, Domine, fides mea, quam dedisti mihi, quam inspirasti mihi per humanitatem Filii tui, per ministerium praedicatoris tui, et quomodo invocabo Deum meum, Deum et Dominum meum? quoniam utique in meipsum eum vocabo cum invocabo eum. Cum omnibus qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi in omni loco ipsorum et nostro. Sacerdotum est invocare Deum quibus dicitur: Sic benedicetis filios Israel invocantes nomen meum super illos (Num. VI) ; et Psalmista dicit: Et Samuel inter eos qui invocant nomen ejus (Psal. XCVIII) , quem sacerdotem fuisse illa res probat, quia et sacerdoti successit, et hostias offerebat, de [Col. 0011B] quo etiam secundum historiam dictum est: Suscitabo mihi sacerdotem fidelem (I Reg. II) , qui quamvis non sit ex genere Aaron, tamen de tribu Levi esse in Paralipomenon legitur, quia ipse hunc constituit, qui et illum. Ita enim Aaron elegit, ut alios postea eligendi non amiserit potestatem. In omni loco ipsorum et nostro, quia sacerdotes et suo et apostolorum loco funguntur, propter quod ecclesiarum etiam apostoli nominantur. (Ambr.) Aliter in memorata sententia, qua dicit cum omnibus qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi, in omni loco ipsorum, et nostro. Cum Judaeis vero jungit et gentes, quia salus ex Judaeis est (Joan. IV) , ut in omni loco ubi gentes quae invocant nomen Domini nostri Jesu Christi, et ubi Judaei supra memorati [Col. 0011C] sunt, similiter sint omnes unum. Pseudoapostoli enim qui nomen Christi per prudentiam mundi praedicabant, id est, admista philosophia veterem legem et prophetas reprobabant, negabant enim Christum vere crucifixum, sed tantum visum crucifigi, sicut Marcion et Manichaeus. Unde Apostolus: Nos autem, inquit, praedicamus Christum crucifixum. Neque carnis resurrectionem fatebantur quod propheta Isaias clamat, dicens: Qui in monumentis sunt non resurgent (Isa. XXVI) .

Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro et Christo Jesu Domino nostro. Caeterum, quia dixerat, qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi, ne Patris aut nomen, aut donum tacuisse videretur, et suspicionem forte aut occasionem daret unionis, docet [Col. 0011D] Christum quidem rite invocandum, sed omnem gratiam esse patris, ut et duos qui in unum sunt per divinitatem ostenderet, et Patris auctoritatem praeferret. Gratias ago Deo meo semper pro vobis. Quanquam omnibus in Ecclesia scribat, sed ita significat cum aliquando corripit, aliquando laudat, ut unusquisque cum epistola legitur, intelligat quid pro se, quid adversum se dicatur; in una enim plebe duobus populis scribit, ut cum arguit qui male versantur, sciant sibi haec scripta: similiter et cum laudat, sciat qui in regula manet ad se haec dici. Ideoque gratias ago, inquit, Deo meo semper pro vobis super gratia Dei, quae data est vobis in Christo Jesu. Quae gratia sic data est in Christo Jesu, quia hoc constitutum [Col. 0012A] est a Deo ut qui credit in Christum salvus sit sine opere, sola fide, in qua gratis accipit remissionem peccatorum. Quia in omnibus ditati estis in ipso, in omni verbo et in omni scientia. (Ambr.) Hoc significat quia in accepta gratia et verbo veritatis doctrinae, scientiam spiritalem assecuti permanserunt. Ideo gratias agit in his Deo: primum solito more laudando provocat ad profectum, et dicit se quidem gaudere de eorum scientia, sed scire illos debere quia vera sapientia non inflatur, neque dissentit, quoniam in omnibus divites facti erant in illo, in omnibus virtutibus per sapientiam quae amicos Dei et prophetas constituit, in omni scilicet verbo et in omni sapientia, id est, tam Novi quam Veteris Testamenti. Sicut testimonium Christi confirmatum [Col. 0012B] est in vobis. (MAUR.) Testimonium quo ait: Omnis scriba doctus in regno coelorum similis est homini patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera (Matth. XIII) .

Ita ut nihil vobis desit in ulla gratia. Unde ait Salomon: Venerunt mihi omnia bona pariter cum illa (Sap. VII) , id est cum sapientia. (Ambr.) Testimonium Christi confirmatum est in his, quia roborati in fide, nihil de hominibus sperabant, sed omnis spes illorum in Christo erat, nullis voluptatis illecebris capti. Exspectantibus revelationem Domini nostri Jesu Christi. (MAUR.) Ille vero exspectat adventum Christi, qui omnibus praeparatus est; revelatio autem dicitur Domini adventus, quia modo a nobis absconditus est. (Ambr.) Manifestum est hunc exspectare [Col. 0012C] diem judicii, qui circumspectus sollicitus est: futurum judicium Dei, in quo Dominus noster revelabitur tam fidis quam infidis, ut cognoscant increduli ac sciant verum esse, quod credere noluerunt et pereant; fidi vero gaudeant plus boni invenientes quam putaverant.

Qui et confirmabit vos usque in finem sine crimine in die adventus Domini nostri Jesu Christi. (MAUR.) Per doctrinam, sicut ait beatus David: Confirma me in verbis tuis (Psal. CXVIII) ; et iterum: Pax multa diligentibus nomen tuum, et non est in illis scandalum (Ibid.) . (Ambr.) Alacri animo confisus de spe illorum securus est, quia inviolati usque ad futurum judicium erunt: qui enim inter tot discrimina sensuum et perturbationes diversitatum immutari [Col. 0012D] minime potuerunt, procul dubio in eodem mansuros se ostendunt. Cum hos laudat, illos qui errore pseudoapostolorum depravati fuerant invitat: dum horum enim fidem praedicat, illos ad poenitentiam provocat. Qui et confirmabit, inquit, vos usque in finem sine crimine in adventum Domini. (Greg.) In Epistola Joannis ita scriptum est: Si dixerimus quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus et veritas in nobis non est (I Joan. I) . Cum seductio est existimare esse sine peccato, quomodo confirmamur a Domino sine crimine in adventum ejus, maxime cum etiam infans unius diei non potest esse sine peccato? Nunquid ergo et crimen peccatum est sine quo quis conformatus a Domino fieri potest? Sciendum profecto [Col. 0013A] nobis est quia non omne peccatum crimen est, attamen omne crimen peccatum est: sicut omnis impius et peccator est, non autem omnis peccator impius. Minima ergo et maxima peccata dicuntur; crimina autem nisi magna minime leguntur: quia nimirum vita humana Deo confirmante potest esse sine crimine, sine peccato nullatenus potest nec uno die. Fidelis autem Deus per quem vocati estis in societatem Filii ejus Jesu Christi Domini nostri. (MAUR.) Fidelis Deus qui confirmavit, quia vos in societatem filii ejus vocavit, quam societatem Joannes exponit dicens: Quoniam Deus lux est et tenebrae in eo non sunt ullae: si dixerimus quoniam societatem habemus cum eo, et in tenebris ambulamus, mentimur (I Joan. I) ; et Paulus ait: Si commortui [Col. 0013B] sumus, et convivemus: si sustinemus, et conregnabimus (II Tim. II) . Hic locus contra Arianos facit, qui in hoc minorem esse Filium volunt, quo per ipsum omnia facta referuntur, cum hoc etiam in Patrem cadat, per quem in societatem filii ejus credentes vocati dicuntur. (Ambr.) Quis ambigat de promissis et fide Dei, quia non erit aliter quam dixit, filios adoptatos nos sibi credentes in Christum? hoc enim nos donat, quod credimus, ut quia credimus Christum Filium esse Dei, hoc nos esse incipiamus, mansuri in eadem dignitate sicut manet Christus, quem credimus Filium Dei: societas enim fraternitas est, ut quomodo fidem Dei incolumem in hac causa nobis futuram ostendit, ita nos non sed diffidentes et perfidi inveniamur, perseverantes [Col. 0013C] in adoptionem.

Obsecro autem vos, fratres, per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut ipsum dicatis omnes. Nunc orat ut unum sentiant, hoc utique in quo renati Dei filii appellati sunt. Ad omnem enim modo Ecclesiam loquitur, ut hi qui dissentire coeperant, reverterentur ad coeptam fidem, quam videbant in his laudari, qui in illa perseverabant. Et non sint in vobis schismata, sitis autem perfecti in eodem sensu, et in eadem scientia. Perfectos vult eos esse in eodem sensu, quem illis tradiderat, ut non discreparent. Ad aliorum enim exemplum quos supra laudat hos provocat, ut hoc sentiant ac defendant; schismata semper ex contentione nascuntur. Perlatum est enim mihi de vobis, fratres, ab his qui sunt Chloes quod contentiones [Col. 0013B] sint inter vos. (Greg.) Ecce quos in omni verbo et in omni scientia laudaverat, quibus nihil deesse in ulla gratia dixerat, paulisper loquens, ad increpandum leniter veniens, divisos erga seipsos reprehendit, et quorum prius salutem narraverat, postmodum vulnera patefacit. Peritus enim medicus vulnus secandum videns, sed aegrum timidum esse conspiciens, diu palpavit, et subito percussit. Prius enim blandam manum laudis posuit, postmodum ferrum increpationis fixit. Nisi enim verecundae mentes fuerint palpando reprehensae, ita ut ex aliis rebus audiant, quod in consolationem sumant, per increpationem protinus ad desperationem cadunt. Sed nunquid mentitus est Paulus, ut prius eis nil deesse [Col. 0014A] in omni gratia diceret, quibus postmodum dicturus erat unitatem deesse? Absit hoc; quis de illo talia vel desipiens credat; sed quia erant inter Corinthios quidam omni gratia repleti, et erant quidam in personarum favoribus excissi, coepit a laudibus perfectorum, ut modesta invectione ad reprehensionem pertingeret infirmorum. (Ambr.) Quamvis eversi fuerant, tamen fratres illos appellat. Sicut et in Isaia propheta dicit Deus ad illos, qui secum erant, ut eis, qui pseudoprophetis credebant, dicerent, fratres nostri eritis vos, ut per id non dissentirent ab eis quasi fratres. Quod autem dicit, ab his qui sunt Chloes, aliquibus videntur homines esse manentes et fructificantes in fide Dei, aliquibus videntur locus esse, ut puta si dicatur, Ab his qui sunt Antiochiae, [Col. 0014B] aliquibus autem videtur fuisse feminam Deo devotam, cum qua multi essent colentes Deum, quibus fides non negaretur, ut quod deferrent de Corinthiis verum esset, quod contentiones essent inter eos. Contentiones inter eos esse dixit, ut ostenderet diversitatem mentis illorum de disciplina Dominica. (MAUR.) Quaeritur quomodo Apostolus crediderit aliquid de absentibus, cum scriptum sit: Non credas auditui vano; et iterum: Quae viderint oculi tui loquere, etc. (Prov. XXV) . Sed hanc gratiam habebat, ut nosset absens quid de singulis ecclesiis ageretur, sicut dicit ad Colossenses: Ut si corpore absens sum, sed spiritu praesens, gaudens et videns ordinationem vestram, et (Col. II) . Quia ergo sciebat Corinthios ita agere ut audiebat, non credidit sine causa [Col. 0014C] quasi de absentibus, quorum conversationem in spiritu probabat.

Dico autem hoc quod unusquisque vestrum dicit. Ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo: ego vero Cephae, ego autem Christi. (Ambr.) Errorem ostendit, sed auctorum nomina non prodidit: nec enim in loco stabant, sed circumibant ad eversionem simplicium. Nam hos quos nominat sine dubio boni erant doctores, sed sub horum specie falsos apostolos tangit: si enim in his gloriandum negat, quanto magis in malis doctoribus quorum doctrinam pravam in subjectis significat. Inter eos tamen hos perseverantes designat, qui dicebant se Christi esse, non hominis, quos superius laudat. Divisus est Christus? Dividitur corpus cum membra dissentiunt, divisum [Col. 0014D] dixit Christum, quia gloriam ejus homines sibi partiti sunt; sicut haeretici qui se aut Photinianos, aut Arianos, aut Cataphrygas, aut Novatianos, aut Donatianos, aut Manichaeos vocari non horrent. Ita et Corinthii diversorum haereticorum nominibus subjici coeperant, ut viderentur loco Christi homines venerari, qui dum diversa de Christo accipiunt, dividunt Christum. Unus enim hominem tantum accipit Christum; alter Deum purum sine corpore fatetur; alius dicit per prophetas praedictum Christum; alter negat prophetas de Christo locutos. Cum ergo Christus unus sit Deus et homo, isti sibi aliud, aliique aliud ei vindicantes, dividunt Christum, et quia sub nomine suo ecclesias faciunt multas, adjecit:

[Col. 0015A] Nunquid Paulus crucifixus est pro nobis? Ideo a se coepit, ne forte putaretur aliorum ideo refutare personas ut suam commendaret. Si enim Christus pro nobis, inquit, mortuus est, quomodo gratiam ejus et beneficium hominibus imputamus ad ejus injuriam? In nomine Pauli baptizati estis? Si credentes hoc, inquit, in Christum baptizamur, ut in nomine ejus justificemur, quid est ut fidei hujus homines nobis auctores faciamus, immemores coeptae credulitatis? (Aug.) Nam dividentibus sibi Ecclesiam et partes facere de unitate conantibus parturiens parvulos mater charitas in Apostolo exponit viscera sua, conscindit quodammodo verbis ubera sua, plorat filios, quos videt efferri, revocat ad unum nomen eos qui multa nomina sibi facere volebant, repellit ab amore suo, [Col. 0015B] ut Christus ametur, et dicit: Nunquid Paulus pro vobis crucifixus est, aut in nomine Pauli baptizati estis? quid dicit, nolo mei sitis, ut mecum sitis, mecum estote: omnes illius sumus, qui pro nobis mortuus, qui pro nobis crucifixus est.

Gratias ago Deo quod neminem vestrum baptizavi, nisi Crispum et Gaium, ne quis dicat quod in nomine meo baptizati estis. Baptizavi autem et Stephanae domum; caeterum nescio si quem alium baptizavi. (Ambr.) Gratias agit Deo quia non multos ex his baptizavit, ne qui error sub hac re coeperat, ex nomine ejus esset in plurimis, per hoc arguit arguendos, et baptizantes et baptizatos, qui ad injuriam Salvatoris baptismatis ejus gratiam hominibus deputabant, illis dissimulantibus gloriae causa. Si enim [Col. 0015C] erant sicut nunc Novatiani et Donatiani, qui baptismum sibi vindicant, a nostris baptizatos reprobantes, et baptizati ab his gloriantur in personis illorum. Denique a Christi nomine abdicati, Novatianos et Donatianos vocari se gloriantur. Crispus ergo et Gaius Corinthii sunt, quos ad testimonium nominat, quia sic baptizati sunt ab Apostolo, ut nullam illi gloriam ex hac causa dandam addiscerent. Stephanae autem domus primitiae sunt Achaiae, sicut in postrema parte Epistolae significat, quibus testimonium dat, quod in ministerium sanctis se constituerant. Non enim misit me Christus baptizare, sed evangelizare. Quoniam majus est evangelizare quam baptizare, ideo non se missum baptizare dicit, sed evangelizare, quia in episcopo omnium ordinationum [Col. 0015D] dignitas est, caput est enim caeterorum membrorum. Per quod etiam illos humiliat, quibus illi multum dabant, propterea quod ab illis fuerant baptizati, ut ex eo scirent non magnum esse baptizare; quia non omnis qui baptizat idoneus est et evangelizare, verba enim solemnia sunt quae dicuntur in baptismate. Denique apostolus Petrus credentem Cornelium cum suis jussit baptizari (Act. X) , nec dignatus est ministris astantibus hoc opus facere; si enim defuissent, ipse hoc egisset necessitate compulsus. Quanto ergo melior his sit, quos illi venerabantur, ostendit, et non tamen hoc nomini suo decerni permisit, sciens periculosum esse gloriam Dei nomini hominis vindicare: est enim quasi idololatria. [Col. 0016A] Non in sapientia verbi, ut non evacuetur crux Christi. Quia praedicatio Christiana non indiget pompa et cultu sermonis, ideoque piscatores homines imperiti electi sunt qui evangelizarent, ut doctrinae veritas ipsa se commendaret teste virtute, ne hominum versutia et calliditate humanae sapientiae acceptabiles viderentur, non veritate, sicut disciplinae ab hominibus inventae, in quibus non ratio, non virtus, sed verborum quaeritur compositio, ac per hoc gloriam suam quaerit, qui fidem Christi verbis exornare vult: obscurat enim illam splendore verborum, ut non illa sed ipse laudetur. Sic et pseudoapostoli ne stulti viderentur prudentibus mundi in sapientia hominum Christum praedicabant duplici genere, ut eloquentiae studerent, et ea quae mundus in nobis [Col. 0016B] stulta judicat evitarent, ut neque incarnatum Dei filium et de virgine natum docerent, neque carnis futuram resurrectionem, quia mundi istud sapientia et ratio stultum aestimat, quos reprobat. Ne evacuetur, inquit, crux Christi. Quia qui in sapientia hominis Christum annuntiat, negat veritatem praedicationis, sicut supra memoravi.

Verbum enim crucis pereuntibus quidem stultitia est. Manifestum est quia quibus crux Christi stultitia est, in perditione sunt, inferni enim morte non sunt erepti. His autem qui salvi fiunt virtus Dei est. Non est obscurum quia his qui credunt Dei virtus est, credunt enim non infirmitatem esse crucem Christi, sed virtutem; intelligentes mortem victam in cruce cujus signum qui habent, salvi sunt, quia ab [Col. 0016C] illa teneri non possunt. Scriptum est enim in Isaia: Perdam sapientiam sapientium, et intellectum prudentium reprobabo. Perdit sapientiam sapientium, non suam in eis sapientiam perdit et reprobat, quam ipse donavit, sed quam sibi arrogant qui non habent ipsius: dum quae illa negat posse fieri facit: et reprobat intellectum prudentium, quando Deum, quem incuriosum dicunt, aggressum probat ea quae stulta putant, ut Dei filius incarnatus de virgine crucifigeretur pro humana salute, quod factum vere testatur virtute, non verbis. Ubi sapiens? ubi scriba? ubi conquisitor hujus saeculi? His dictis tam in Judaeos quam in gentiles invehitur, quia et Judaeorum scribae, et legis doctores Deum filium habere stultum putant credi. Simili modo et gentes istud risui deputant. [Col. 0016D] Sed Judaei, quia hoc non tam aperte in lege significatum est, diffidunt: gentiles vero quia mundi ratio non istud recipit; nihil enim dicit posse fieri sine commistione, stultum judicant. Conquisitor tamen saeculi hic est, qui constellationibus agi mundum et duodecim signis ortus et occasus fieri decernit calculis, nihil omnino sine horum motu putans fieri posse. Nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus mundi? Stulta facta est sapientia hujus mundi, putans enim se sapere inventa est imprudens. Quod enim impossibile judicabat possibile declaratum est, Deum incuriosum aestimans. Est aliquid hac asseveratione stultius, ut fecisse dicatur mundum et curam ejus non agere? ad quid fecit, si non ad illum [Col. 0017A] pertinet quod fecit? sed quia vident quosdam feliciter mundo frui, quosdam deprimi, et bene agentes despici, malevolos gloriari, idcirco incuriosum Deum esse crediderunt. Qui incuriosum Deum dicit, non negat malevolum, aut injustum: aut enim judicaturus est mundum, et injustus est, dissimulans de bonis et patiens fieri mala. Si igitur animadvertant seposito odio divinae legis, possunt videre causam istam a nobis terminari, qui Dei judicium exspectamus, in quo vi depressi exaltabuntur, et violenti humiliabuntur, quia non est personarum acceptio apud Deum.

Nam quoniam in sapientia Dei non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis, salvos facere credentes. (Aug.) Quid [Col. 0017B] enim tam simile imprudentiae, quam qui haberet in potestate una voce suos persecutores prosternere, pateretur se teneri, flagellari, conspui, colaphizari, spinis coronari, ligno affigi, imprudentiae simile esse et stultum videtur: sed stultum hoc superat omnes sapientes. (Greg.) . Verbum quippe Dei sapientia est, sed stultitia hujus sapientiae dicta est caro Verbi, ut quia carnales quique per carnis suae prudentiam pertingere non valebant ad sapientiam Dei, per stultitiam praedicationis, id est per carnem Verbi, sanarentur. (Ambr.) Non cognovit mundus, id est homines, Deum in sapientia ejus. Quia unicam majestatem illius figmentis dederunt, vel elementis, dissimulantes de eo, per sapientiam carnis putantes haec debere coli, quae videntur: propterea placuit Deo praedicationem [Col. 0017C] ordinare, quae illis stulta videretur, ut credentes quae illi diffidunt, salvi fierent, illis damnatis. Vicissitudo ergo haec est, per quam Dei consilio falsum a vero damnatur.

Quoniam Judaei signa petunt et Graeci sapientiam quaerunt. (Ambr.) Judaei signa petunt, quia non diffidunt potuisse fieri, sed an factum sit quaerunt. Scientes virgam Aaron aridam germinasse et fructum attulisse, et Jonam a ceto deglutitum in ventre ejus tribus diebus et tribus noctibus fuisse, et vivum ejectum esse: illud tamen praecipue quaerunt, ut aliquid tale videant, quod vidit Moyses in igne Deum; unde dicunt, Nos scimus quia Moysi locutus est Deus, cum majus sit mortuum Lazarum fetidum [Col. 0017D] quarto die de monumento vivum exisse. Graeci vero sapientiam quaerunt, quia nolunt audire praeterquam quae mundi ratione possibilia sunt.

Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam. (MAUR.) Multum suam doctrinam ab illorum sensu discrepare demonstrat. Judaeis quidem scandalum. Scandalizantur si audiant a se Christum mori potuisse, quem illi quasi immortalem exspectant, id est, quod dicebant nos audivimus ex lege quia Christus manet in aeternum (Joan. XII) ; non intelligentes quia illum primum pati oportebat, et sic in suam gloriam introire; gentibus autem stultitiam; secundum mundanam sapientiam stultitia videtur, Deum [Col. 0018A] credere crucifixum. (Ambr.) Scandalum est Judaeis dum audiunt Christum Dei se filium confitentem, et Sabbatum evacuantem; gentibus autem stultitiam, quia audiunt ea praedicari, quae dum rationi mundanae non congruunt, insensata videntur, et partus virginis et resurrectio mortuorum. Ipsis vero vocatis Judaeis atque Graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam, quia apud ipsum semper est, quia in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Suadente virtute, quae potior verbis est, credentes in Christum intelligunt, Judaei primum, qui signum quaerebant, Christum Dei esse virtutem; et Graeci similiter vident Christum Dei esse sapientiam, illam autem mundanam quam prius putabant prudentiam, maximam esse [Col. 0018B] stultitiam. (Amb.) Virtus ergo Dei est quia per ipsam omnia fecit Deus Pater; sapientia autem idcirco quia per ipsam cognitus est Deus: nec enim posset cognosci Deus, nisi per eum qui esset de eo. Quia nemo novit, nec vidit Patrem nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare (Luc. X) .

Quia quod stultum est Dei, sapientius est hominibus. (MAUR.) Quod stultum putatur Dei omnem humanam sapientiam antecedit, quia per sapientiam suam liberari non poterant qui per crucis mysterium sunt salvati. (Greg.) Stultum quippe hominibus visum est, ut pro hominibus auctor vitae moreretur, et inde contra eum homo scandalum sumpsit, unde ei amplius debitor fieri debuit. Nam tanto Deus ab [Col. 0018C] hominibus dignius honorandus est, quanto pro hominibus indigniora suscepit. (Ambr.) Stultum Dei, inquit, non quia vere stultum est, sed quia ab hominibus, dum rationi mundanae non convenit, stultum putatur, cum sit ratio spiritalis: ac per hoc sapientius dignoscitur esse hominibus, quia spiritalia plus sapiunt quam carnalia. Non enim spiritalia per carnalia sunt, sed carnalia constant per spiritalia, ideoque subjecta sunt carnalia spiritalibus. Et quod infirmum est Dei fortius est hominibus. (MAUR.) Mortem, quam nec Gigantes evadere potuerunt, crucifixi infirmitas superavit. (Ambr.) Sine dubio coelestia vincunt terrena, quamobrem infirmum Dei non est infirmum, quia infirmitas Christi magna victoria est. Vicit enim cum victus videtur, sicut ait in psalmo [Col. 0018D] L: Ut vincas cum judicaris. Victor enim existit, qui injuste occiditur, reum constituens a quo occiditur.

Videte, fratres, vocationem vestram, quia non multi sapientes secundum arnem, non multi potentes, non multi nobiles. Manifestum est quia pauci sunt qui mundi rationibus inflati magis quam eruditi sunt, hoc est, qui stellarum motus inspiciunt, et discernunt. Ipsos autem dicit et fortes secundum carnem, quos et prudentes: et ideo fortes, quia passionem crucis Christi infirmam asserunt: iniquitas enim fortis et vincere sibi videtur ad tempus. Ipsi etiam nobiles per quos superstitioni suae originem antiquitatis assignant, nos novellos dicentes; non ergo hanc [Col. 0019A] asseverationem elegit Deus quae in paucis est. Sed stulta mundi elegit ut confundat sapientes. Stulta mundi sunt virginem peperisse, et Dei filium crucifixum: credi enim hoc stultum putat, ideo Deus ut hunc confundat, hos elegit, qui hoc credunt, quod hic stultum judicat: confunduntur enim sapientes, dum quae pauci negant, multos vident fateri. Non est enim ambiguum multorum sententias paucorum anteponi sententiis. (Greg.) Aliter, ad cognitionem fidei prius stulta mundi collecta sunt, ut postea etiam astuta vocarentur, Paulo attestante, qui ait: Non multi sapientes secundum carnem non multi potentes, non multi nobiles; sed quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut confundat sapientes. Tempora namque sanctae Ecclesiae prima litterarum perhibentur ignara, [Col. 0019B] ut videlicet cunctis in praedicatoribus suis Redemptor ostenderet quod ad vitam credentes populos non sermo, sed causa suaderet. Et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia. (Ambr.) Idem sensus est, quia quod pauci infirmum putant, hi qui se prudentes aestimant in saeculo, diffidentes de spe, a multis virtus asseritur, quia multi credunt, quod infideles non credunt ad illorum ruborem. Vident etenim infirma Christi nominata daemoniis imperare, prodigia facere: infirma autem sunt mundo injuriae, et passio Salvatoris nescienti haec ad virtutem proficere, quia ideo ista pati se permisit, ut vinceret mortem: injuste enim pati et potentem resistere nolle, gloria est patientis, et damnatio occidentis. Et ignobilia hujus mundi et contemptibilia elegit Deus quae non [Col. 0019C] sunt, ut ea quae sunt destrueret. Ignobilia ergo et contemptibilia elegit, non quia vere ignobilia et contemptibilia sunt, sed sic judicantur a mundo, quia spernunt rationes mundanas credendo in Christum, ut ea quae sunt vere ignobilia et contemptibilia destrueret, quia ipsi magis judicandi et condemnandi sunt qui judicant: asseverationem enim illorum error invenit; nec fuit ab initio; nostra autem disciplina ab initio est. Destruitur ergo dum sine testimonio nudis verbis asseritur. Nostra vero non verbis solis, sed et teste virtute probatur. Quare autem primo ignobiles paucos, imperitos, impolitos elegerit Dominus, cum haberet ante oculos suos turbam magnam in comparatione quidem illorum pauperiorum pauciores, sed in genere suo multos divites, [Col. 0019D] nobiles, doctos, sapientes, quos postea etiam collegit, exponit Apostolus sacramentum: Infirma mundi elegit Deus ut confundat fortia, et stulta hujus mundi elegit Deus, ut confundat sapientes, et ignobilia hujus mundi elegit Deus, et ea quae non sunt, id est, non computantur, ut quae sunt evacuentur. Venerat enim docere humilitatem, expugnare superbiam; venerat humilis nullo modo hic prius altos quaerere qui tam humilis venerat; primo quia elegit nasci de illa femina, quae desponsata erat fabro; non elegit ergo amplos natales ne in hac terra nobilitas superbiret; non elegit saltem nasci in amplissima civitate, sed natus est in Bethlehem Judae, quae nec civitatis nomine nuncuparetur, hodieque illam [Col. 0020A] incolae loci illius villam appellant, tam parva, tam exigua, tam prope nulla est nisi pristina Domini Christi nativitate nobilitaretur. Elegit ergo infirmos, pauperes, indoctos, non quia reliquit firmos, divites, sapientes, nobiles, sed si ipsos primo eligeret, merito divitiarum suarum, merito substantiarum, merito natalium sibi eligi viderentur, atque inflati de his rebus salutem humilitatis non reciperent, sine qua nemo potest redire ad illam vitam, unde non laberetur nisi per superbiam (Aug.) . Sed forte diceret aliquis: Etsi ipse humiliter natus est, in discipulorum nobilitate jactare se voluit. Non elegit reges aut senatores, aut philosophos, aut oratores. Imo vero elegit plebeios, pauperes, indoctos, piscatores. Petrus piscator, Cyprianus orator. Nisi fideliter praecederet [Col. 0020B] piscator, non humiliter sequeretur orator. Non de se quisquam desperet abjectus, teneat Christum, et spes ejus falsa non erit. Ut non glorietur omnis caro in conspectu Dei. (Ambr.) Id est, ut sapientia carnis erubescat in errore suo judice Deo: sensus enim carnis est diffidere Dei potentia virginem peperisse, quia hoc mundi ratio, qui cognatus est carnis, non recipit. (Aug.) Videte quemadmodum nobis abstulit gloriam, ut daret gloriam; abstulit nostram, ut daret suam; abstulit inamem, ut daret plenam; abstulit nutantem, ut daret solidam. Non ergo in te debes gloriari, quod prohibuit Veritas sed quod ait Apostolus, hoc praecepit Veritas: Qui gloriatur, in Domino glorietur (II Cor. X) .

Ex ipso enim vos estis in Christo Jesu. (Ambr.) [Col. 0020C] Ex ipso, id est, ex Deo, qui omnipotens est, esse nos in fide Christi: Dei enim propositum est ut veritatem ejus et misericordiam per Christum disceremus. Veritas est mysterium Trinitatis, misericordia vero, qui cum essemus captivi redemit nos. Qui factus est sapientia nobis, et justitia, et sanctificatio, et redemptio. Ad confirmationem credentium Christum Dei voluntate dicit egisse quae gessit, ut sciamus vere nos sapientiam didicisse et sanctificatos esse, et justificatos, et redemptos a Deo per Christum, nemo enim redemit nisi quod fuerat suum. Sive ergo quod redempti sumus, sive quod sanctificati, id est, ab opere carnis et idolorum immunditia purgati, sive quod justificati (justum est enim creatorem colere caeteris spretis), sive quod sapientes per [Col. 0020D] id quod mundanos didicimus imperitos, totum hoc Dei beneficium est per Christum. Redemptio tamen nostra haec est; obtulit enim se Christus diabolo cupienti ut peccati in se contradictionem auferret, et sic captivos ejus erueret. (Greg.) Qui factus est nobis sapientia a Deo, et justitia, qua scilicet justitia, dum in hoc mundo contra vias peccatorum venit, antiquum hostem vicimus, a quo capti tenebamur. (Aug.) Filius factus est nobis sapientia a Deo et justificatio, quia temporaliter nos ad illum convertimur, id est ex aliquo tempore, ut cum illo maneamus in aeternum, et ipse ex quodam tempore Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, ea porro justitia quae vivit in seipsa procul dubio Deus est, et incommutabiliter [Col. 0021A] vivit; sicut autem cum sit in seipsa vita, etiam nobis fit vita, cum ejus efficimur utcunque participes; ita cum in se sit justitia, etiam nobis fit justitia, cum ei cohaerendo vivimus, et tanto magis minusque justi sumus, quanto illi magis minusque cohaeremus. Unde scriptum est de unigenito Filio Dei, cum sit utique Patris sapientia atque justitia, et semper in seipsa sit, quod factus sit nobis sapientia et justitia et sanctificatio, et redemptio.

Ut quemadmodum scriptum est: Qui gloriatur, in Domino glorietur. Est plane ille summus Deus, vera justitia, vel ille verus Deus summa justitia, quam profecto esurire ac sitire debemus; ea nostra est in hac peregrinatione justitia, et qua postea saturari cupimus; ea nostra est in aeternitate plena justitia. [Col. 0021B] (Cass.) Cuncta namque si ab uno homine volumus mutuari, aut difficile, aut certe nunquam idonea ad imitandum exempla nobis poterint reperiri, quia licet necdum Christum omnia in omnibus factum secundum Apostolum videmus, eum in omnibus tamen hoc modo possumus, id est, per partes in omnibus, invenire. De ipso enim dicitur: Qui factus est nobis ex Deo sapientia, justitia, sanctitas, et redemptio. Dum ergo in alio sapientia, in alio justitia, in alio sanctitas, in alio mansuetudo, in alio castitas, in alio humilitas reperitur, membratim Christus per unumquemque nunc sanctorum divisus est: concurrentibus vero universis in unitatem fidei ac virtutis, redditur in virum perfectum, plenitudinem sui corporis in singulorum membrorum compage ac proprietate [Col. 0021C] perficiens. Donec veniat ergo illud tempus quo sit Deus omnia in omnibus, in praesenti potest hoc quo diximus modo, id est per partes virtutum, esse in omnibus Deus, licet nondum plenitudo earum omnia sit in omnibus: quia licet unus religionis nostrae sit finis, professiones tamen diversae, quibus ad Dominum tenditur, sicut in collationibus seniorum plenius disputandum est. Ideoque discretionis et continentiae forma ab his est nobis peculiarius expetenda, a quibus virtutes has per gratiam Spiritus sancti uberius vidimus effluere, non quod ullus quae in multos divisa sunt, solus possit acquirere, sed ut in his bonis quorum capaces esse possumus ad eorum nos imitationem qui eas peculiarius obtinuere, tendamus. (Ambr.) Ut quemadmodum scriptum est: Qui [Col. 0021D] gloriatur in Domino glorietur. Hoc scriptum est in Jeremia propheta (Jer. IX) . Dignum est quod dicit propheta ut in Domino gloriemur. Quia non poterit confundi qui gloriatur in Deo: opera enim ejus, et magnificentia in rebus gestis apparent. Ideoque, inquit, confundantur in idolis suis, qui non pluunt nec fecerunt coelum et terram. Simili modo, et qui in hominibus gloriantur quos sciunt utique nullius esse virtutis, quare et ait Scriptura: Vana spes est in homine (Eccli. XXXIV) . Sic enim qui gloriatur non nisi in Domino gloriatur, cum cognoscit non suum sed illius esse, non solum ut sit, verum etiam ut non nisi ab illo bene sibi sit, a quo habet ut sit.

Et ego cum venissem ad vos, fratres, veni non cum eminentia sermonis aut sapientiae praedicans vobis mysterium Dei: neque enim judicavi scire me aliquid inter vos, nisi Christum Jesum et hunc crucifixum. (Greg.) Ac si diceret, Quia vos capere divinitatis ejus mysteria non posse pensavi, sola vobis humanitatis ejus infirma locutus sum. Quoniam superius gradatim formam disciplinae nostrae ostendit, nunc non se aliter illis tradidisse probat, quam quae ostendit, quia et in humilitate sermonis et in stultitia praedicationis sicut mundo videtur, locutus est illis de Christo [Col. 0022B] mysterium: quod ideo mysterium vocat quia quod incarnatum est occultum erat a saeculis apud Deum Deus verbum; haereticos autem esse in quibus gloriabantur, quia et per eloquentiam pravam doctrinam commendabant, prudentiam mundi sectantes, crucem Christi evacuabant, erubescentes stulti appellari a mundo, ut neque natum Christum ex virgine praedicarent, neque vere crucifixum docerent, quia stultum videtur, Dei filium natum hominem fateri et crucifixum. Hos et Joannes apostolus designat dicens: Qui negat Christum venisse, Antichristus est; et qui negat Filium, nec Patrem habet (I Joan. II) ; quia ipsum Patrem sibi Filium appellatum dicebant ex quibus Marcion traxit errorem. Quae arguit clausa videntur, quia non illa manifestat, sed intelligi vult, [Col. 0022C] ex eo quod in prudentiam mundi invehitur, quae est religioni inimica; quae autem sunt quae corripit ejus judicio vult disci, ut quaeque nostra irridet, velut stulta a se omnia in Corinthiis reprehendi ostendat: corpus enim ipsum memorat, ut ex eo membrorum ejus ratio dignoscatur; Corinthiis tamen manifesta erant quia causas in quibus arguebantur non ignorabant. Et ego in infirmitate et timore multo fui apud vos. (Amb.) Christum enim in stultitia humanae sapientiae praedicans, odium sibi et persecutionem provocabat, quasi rem vanam annuntians, et inimicitiam Judaeis atque gentibus. Et sermo meus et praedicatio mea non in persuasionem sapientiae. Ostendit quia ne hominum favorem acquireret, idcirco humanae sapientiae placere noluisse, neque verborum [Col. 0022D] arti studuisse, sed fidem auctori exhibuisse, qui doctrinam suam non ornatu traditionis humanae acceptabilem esse voluit verborum strepitu, sed ipsis rebus, quia res ante verba sunt. Ad ostensionem Spiritus et virtutis Dei. Ut quia verbis, quae in infirma juxta virtutem sunt, res fatuae compte prudentes videntur, Deus praedicationem suam non testimonio verborum voluit commendari, sed virtutibus, ut verbi stultitia indicata factis se sapientiam demonstraret spiritali ratione fundata. Sapientiam enim loquimur inter perfectos. Hoc est inter eos qui crucem Christi virtutis testimonio sapientiam fatentur: hi enim sapientes et perfecti sunt qui fidem non magis verbis habent, quam rebus. Savientiam autem non [Col. 0023A] hujus saeculi. Recte ait sapientiam non hujus saeculi, sed futuri, in quo veritas Dei negantibus apparebit: hoc enim saeculum rationem hanc non capit infirmitate cogitationis terrenae. Neque principum hujus saeculi qui destruuntur. Manifestum est non esse sapientiam hanc principum hujus mundi, quia destruuntur ab illa: Christianitas enim omnes destruit errores, quos alibi Apostolus enumerat, id est, idololatriam, avaritiam et caetera vitia, sicut dicit Joannes apostolus: Propter hoc venit Filius Dei ut solveret opera diaboli (I Joan. III) .— Sed loquimur Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est. Occultum sensum manifestare missum se testatur, quem neque principes, neque potestates scirent, neque mundus audierat; ac per hoc stultum putari, quia incognitum est; esse [Col. 0023B] autem rationale et salutare teste virtute, cui omnis intentio cedit rationis humanae. Abscondita est ergo Dei sapientia, dum non in verbis, sed in virtute est; non humana ratione possibilis, sed Spiritus efficacia credibilis. Quam praedestinavit Deus ante saecula in gloriam nostram. Usque adeo vera sapientia, et cum Deo semper fuisse declaratur, ut ante saecula praedestinata in gloriam nostram dicatur, qui credimus. Praescius enim Deus errores futuros in mundo, quem erat facturus, hoc decrevit ad confusionem illorum qui sibi stultitiam sapientiam facturi erant, ad nostram autem gloriam qui credituri eramus et credimus. Quam nemo principum hujus saeculi cognovit: si enim cognovissent, nunquam Dominum majestatis crucifixissent. Principes hujus saeculi non solum [Col. 0023C] homines accipiendos Judaeorum ac Romanorum sed et hos principes et potestates quos supra dixit, ad quos vere pertinet dictum hoc, adversus quos nobis colluctatio est spiritalia nequitiae in coelestibus (Eph. IV) , quia consilio ac voluntate illorum crucifixus est Christus. Denique post tentationes recessit, ait, diabolus usque ad tempus (Luc. IV) , et ipse Dominus: Princeps, inquit, hujus mundi venit et in me invenit nihil (Joan. XIV) . Principes ergo hujus saeculi per ignorantiam Dominum majestatis crucifixerunt. Nam Judaeorum principes, quomodo principes hujus saeculi possunt intelligi, qui erant subjecti regno Romano, et neque Romanorum principes crucifixerunt Christum; quippe cum dixerit Pilatus: Nullam causam mortis invenio in eo (Joan. XIX) , unde et manus [Col. 0023D] lavit, dicens Judaeis: Innocens ego sum a sanguine justi hujus, vos videritis (Matth. XXVII) : hi ergo principes crucifixerunt Dominum, quos triumphavit libere in semetipso. Quamvis dicat Lucas evangelista de daemonibus: Sciebant enim Christum ipsum esse Jesum (Luc. IV) ; scierunt quidem ipsum esse, qui in lege promissus erat, mysterium tamen ejus quo filius Dei est nesciebant. Hoc etiam et Petrus apostolus ad populum Judaicum dicit (Act. III) : Scio, fratres, quia per ignorantiam gessistis hoc malum, sicut et principes vestri, non tamen saeculi. Si ergo per ignorantiam servi occiderunt Dominum, peccatum eis ascribi non debet: sed non licet hoc ignorare. Et quamvis Dominum esse nescierint, tamen, quia rem [Col. 0024A] impiam faciebant, non erant nescii. Dominus tamen majestatis dicitur crucifixus, cum mori nesciat: sed quia Verbum caro factum est, id est, Dei Filius incarnatus homo factus est, ipsi ascripta est mors, quia Judaei non utique carnem persecuti sunt, sed eum qui operabatur per carnem; ac per hoc quamvis Dominus majestatis mortem ignoret, quantum ad Judaeorum tamen votum pertinet, et ad principum hujus saeculi, Dominum occiderunt in carne. Ex forma enim servi crucifixus est et tamen Dominus gloriae crucifixus est: talis enim erat illa susceptio quae Deum hominem faceret, et hominem Deum. (Aug.) Quid tamen propter quid, et secundum quid dicatur, adjuvante Domino, prudens et diligens lector intelligit. Nam ecce diximus, quia secundum [Col. 0024B] id quod Deus est glorificat suos, secundum hoc utique quod Dominus gloriae est, et tamen Dominus gloriae crucifixus est, quia recte dicitur, et Deus crucifixus non ex virtute divinitatis, sed ex infirmitate carnis.

Sed sicut scriptum est: Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus eum. (Ambr.) Hoc scriptum est in Apocalypsi Eliae, in Apocryphis. Per hoc exemplum inopinatam rem factam dicit, et quae non solum in humanum sensum non caderet, sed et coelestes potentias lateret, Dei scilicet Filium incarnatum, ut quod supra dixerat firmaret, quia si principes hujus saeculi Dominum hominem factum non intellexerunt, quanto magis homines. Sed si verba offendiculum [Col. 0024C] vel scandalum faciebant, virtutibus tamen et signis fides non debuerat denegari: infirmitati enim et ignorantiae humanae virtus debuerat praeponi et credi quod humanae rationi impossibile videbatur, ideoque diligentibus Dominum, id est, credentibus praeparavit donum hoc. (Aug.) Aliter, quod oculus non vidit, quia non est color, nec auris audivit, quia non est sonus, nec in cor hominis ascendit, quia cor hominis illuc debet ascendere. Nobis vero revelavit Dominus per Spiritum suum. (Hier.) Si oculus non vidit nec auris audivit quae praeparavit Deus his qui diligunt eum, quomodo idem Apostolus infert, nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum? Si revelatum est Apostolo intelligendumne est quod et ille aliis revelaverit; atque brevis responsio est, non [Col. 0024D] debere requirere, quid sit illud quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit: si enim ignoratur quomodo sciri potest quod promittitur in futuro, non cernitur in praesenti; spes enim quae videtur, non est spes, sed jam certa possessio; quomodo si velit quispiam dicere, ostende mihi quod impossibile est, loquere quod audiri non potest, expone quod non comprehendit humana cogitatio. Ergo hoc sensu Apostolus dixisse credendus est, quod carnalibus oculis et aure carnali, et cogitatione mortali, non possint spiritalia comprehendi. Et: si enim noveramus quondam Jesum secundum carnem, sed nunc jam non novimus eum; et in Joannis Epistola scribitur: Charissimi. nunc filii Dei sumus, et [Col. 0025A] necdum manifestum est quid futuri sumus, quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III) . Quodque revelatum sibi et sanctis per Spiritum esse testatur, non statim sequitur, ut ipse aliis revelarit; alioquin audivit et in paradiso verba ineffabilia, quae aliis narrare non poterat, aut si narravit, nequaquam ineffabilia sunt. (Ambr.) Nam quia principes saeculi hoc ignorabant, Deus hoc per Spiritum suum revelavit credentibus, quia res Dei non potest sine Spiritu Dei addisci. Nam non solum hominibus sacramentum istud missum se dicit declarare, sed et principibus et potestatibus in coelestibus qui Dominum crucifixerunt, ut hoc praedicante in terris, discant qui sunt in carnalibus coelis, qui degunt sub elementis firmamenti. Hic ergo singularis apostolus est, et [Col. 0025B] qui hanc gratiam consecutus est, quia Trinitatis mysterium a nullo sic potuit explanari; unde et et vas electionis divino judicio vocitatus est. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei. (Aug.) Non utique, ut quod nescit inveniat, sed quia nihil relinquit omnino quod nesciat. (Ambr.) Quia enim de Deo est hic Spiritus, omnia novit. Dei profunda autem ideo ait, quia omnem virtutem et praescientiam ejus novit: quod omnino creaturae impossibile est. Quis enim scit hominum ea quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est? Manifestum est cogitationes nostras a nullo sciri, nisi ab animo nostro, quem spiritum dixit. (Aug.) Denique in Evangelio inter caetera sic ait: Et spiritus ejus reversus est ad illam (Matth. IX) . Spiritus hominis in scripturis dicitur [Col. 0025C] ipsius animae potentia rationalis, qua distat a pecoribus, et eis naturae lege dominatur, de quo dicit Apostolus: Nemo scit ea quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est. Nemo enim scit quid agatur in homine, nisi spiritus hominis qui in ipso est, donec veniat Dominus, et illuminet abscondita tenebrarum et manifestet cogitationes cordis, ut eas, non solum quisque suas videat, sed et aliorum. Secundum hoc enim dixit Apostolus, neminem scire quid agatur in homine, nisi spiritus hominis qui in ipso est, secundum quod videmus in nobis: nam secundum id quod credimus non videmus et multos fideles esse novimus, et multis noti sumus cum scriptum sit, Quis ergo hominum scit? (Greg.) Si ea quae sunt hominis nemo scit, nisi spiritus hominis qui in [Col. 0025D] ipso est, qua ratione in Job legitur: Certe novi cogitationes vestras (Job. XXI) . Sed tunc spiritus hominis ignoratur ab altero, cum verbis, vel operibus non demonstratur, nam cum scriptum sit: Ex fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII) , per hoc quod foras agitur, quidquid intus latet aperitur. Unde recte quoque per Salomonem dicitur: Quomodo in aquis respondeant vultus prospicientium, sic corda hominum manifesta sunt prudentibus (Prov. XXVII) . Proinde beatus Job cum amicorum colloquentium cogitationes nosse sese diceret, adjunxit, et sententias contra me iniquas, ut ex patenti re ostenderet, quia hoc quod in eis latebat invenisset. Sic et quae in Deo sunt, nemo cognovit nisi Spiritus Dei (Amb.) Hic Spiritus [Col. 0026A] Dei docuit nos quod scit naturanter, non doctus, et docuit nos de mysterio Christi, quia non solum Spiritus Dei est, sed et Christi.

Nos autem non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est. Hinc scimus quia Spiritum qui de Deo est accepimus, quia mundi spiritus non potest scire, quae ab hoc nobis insinuata sunt. Spiritus tamen mundi hic est, per quem arripiuntur fanatici, qui sine Deo sunt: est enim inter mundanos spiritus potior, unde solet conjecturis quae mundi sunt divinare, quem pythonem appellant. Hic enim est, qui per verisimilia fallitur et fallit; hic est, qui per sibyllam locutus est, sensum nostrum secutus, locum volens inter coelestes habere. Ut sciamus, quae a Deo donata sunt nobis. Quia enim [Col. 0026B] Dei Spiritus datus est nobis, scimus quae a Deo donata sunt nobis: non enim haec possemus scire, si mundi spiritum haberemus, quia non potest scire mundi spiritus. Sensum enim Dei nemo novit, nisi qui de Deo est Spiritus Dei. Inferiora enim non possunt superiorum scire consilium, neque creatura conditoris dignoscere voluntatem. Quae et loquimur. Ut hinc manifestum sit scire nos quae a Deo nobis donata sunt, quia haec et loquimur, ut et alii discant per doctrinam spiritalem. Praedicatoribus enim, id est apostolis, insinuata divinitus sunt, quae traderent populis, et addiscerent principes hujus saeculi quid admisissent mali. (Aug.) Nam cum Dominus ait: Quia servus nescit quid faciat dominus ejus (Joan. XV) , nos autem charissimi, ut amici Domini esse [Col. 0026C] possimus, quid noster Dominus faciat, sciamus non solum enim homines, verum etiam justos ipse facit nos, et non ipsi nos; et ut hoc sciamus, quis nisi ipse facit? Non enim spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus, quae a Deo donata sunt nobis, ab ipso quidquid boni est donatur. Ergo quia et hoc bonum est, ab ipso utique datur, ut sciatur a quo bonum omne donetur, ut omnino de omnibus bonis qui gloriatur in Domino glorietur; qui enim habet dabitur ei (Luc. VIII) . Quid est plene habere? Scire unde habeas. Qui autem non habet, id est, nescit unde habet, et quod habet auferetur ab eo. Denique, sicut ipse ait, hoc ipsum erat sapientiae scire cujus esset et hoc donum (Sap. VIII) . Sic et apostolus Paulus cum commendaret [Col. 0026D] nobis gratiam Dei in Spiritu sancto ait: Nos autem non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est; et quasi diceretur illi, unde discernis, secutus ait, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis. Ergo Spiritus Dei spiritus est charitatis, spiritus hujus mundi spiritus est elationis. Qui habent spiritum hujus mundi, superbi sunt, ingrati sunt Deo: multa dona ejus habent, sed non colunt eum a quo habent, ideo sunt infelices. (Greg.) Non in doctrina verborum humanae sapientiae, sed in doctrina Spiritus, malebat quippe hanc sapientiam sola puritate veritatis ostendere, non autem eloquii tinctione tucare. (Amb.) Verba enim humanae sapientiae hunc sensum non vident, neque litteraturae studiis apprehenditur, [Col. 0027A] sed per fidem spiritali ratione concipitur, dicente Isaia propheta: Nisi credideritis, neque intelligetis (Isa. VII) ; naturali enim magis lege, quam cursu siderum, et calculis signorum, quae in firmamento denotantur, addiscitur. Denique credentes non humanis verbis sed naturae suae vident congruere, quod credunt: opus enim agnoscit opificem; ideoque Evangelium animis nostris loquitur spiritalia, excitans illos ad cognitionem sui Creatoris. Spiritalibus spiritalia comparantes. Hoc est, his qui mundanam prudentiam refutant, spiritalem efficaciam tradere, quae mysterio fidei continetur, ad illuminandos sensus benevolorum hominum; credentes enim quae mundi sapientia stulta judicat, spiritales sunt. Animalis autem homo non percipit quae sunt Spiritus [Col. 0027B] Dei: stultitia enim est illi. Pecoribus enim similis sensum suum in terra deprimit, ideo non assequitur nisi quae videt, nec putat aliquid posse fieri, quam quomodo scit. Ideo quidquid aliter audit, quam novit, stultum judicat; nihil enim aestimat posse fieri, sine commistione. Unde ridet, audiens Deum filium genuisse, quem scit simplicem et incorporeum; et virginem peperisse, et resoluta corpora rursum revocari ad vitam; cum haec magis ad laudem Dei proficiant ut credatur fecisse, cujus operis ratio investigari non possit: Deus est enim qui fecit. Imbecillitas enim humana stultum putat, quod scientia sua non concludit; cum hoc magis stultum deberet habere, et illud prudens, quod quia Dei factum dicitur, comprehendi non potest, humanam traditionem sequentes, [Col. 0027C] dum unius Dei fidem abnegant, spiritaliter factum est quod, ratione carnis inflati, putant fieri non posse, et sic reprobi annotati spiritaliter condemnati sunt. (Aug.) Hunc Spiritum quod illi non habeant, qui sunt ab Ecclesia segregati, Judas apostolus apertissime declaravit dicens: Qui seipsos segregant animales Spiritum non habentes. Unde in ipsa Ecclesia etiam illos qui per nomina hominum, quamvis in ejus unitate constitutorum, quaedam schismata moliebantur, Paulus apostolus arguens, ait inter caetera: Animalis autem homo non percipit quae sunt Spiritus Dei. Stultitia est enim illi, et non potest scire quoniam spiritaliter dijudicatur, ostendit quid dixerit non percipit, id est, scientia non capit. Verum hos in Ecclesia constitutos parvulos [Col. 0027D] dicit nondum spiritales, sed adhuc carnales, et lacte alendos, non esca. Quasi parvulis, inquit, in Christo lac vobis potum dedi, non escam, nondum enim poteratis: sed nec adhuc quidem potestis (I Cor. III) . Ubi dicitur, nondum, vel non adhuc, profecto non desperatur, si eo tenditur, ut sit aliquando quod nondum est, adhuc enim, inquit, estis carnales, et ostendens, unde sint carnales: Cum enim sit inter vos, inquit, aemulatio et contentio, nonne carnales estis et secundum hominem ambulatis? atque idipsum planius aperiens, cum enim quis dicat, inquit: Ego quidem sum Pauli, alius autem, Ego Apollo, nonne homines estis? Hi ergo, id est Paulus et Apollo, concordes erant in unitate Spiritus et vinculo pacis, et tamen [Col. 0028A] quia eos isti inter se dividere, et pro altero inflari adversus alterum coeperunt, dicuntur et homines, et carnales, et animales, non valentes percipere quae sunt Spiritus Dei: et tamen quia non sunt ab Ecclesia segregati, parvuli appellantur in Christo, quos utique vel angelos, vel deos esse cupiebat quos arguebat, quia homines erant, id est, in his contentionibus, non quae Dei sunt, sed quae sunt hominum sapiebant. De illis vero qui sunt ab Ecclesia segregati non dictum est, ea quae sunt Spiritus non percipientes, ne ad scientiae perceptionem referretur, sed dictum est, Spiritum non habentes. Non est autem consequens, ut qui habet etiam sciendo percipiat quod habet; habent ergo istum Spiritum in Ecclesia constituti parvuli in Christo, adhuc animales atque [Col. 0028B] carnales, quid habeant percipere non valentes, id est, intelligere et nosse. Nam quomodo essent parvuli in Christo, nisi renati ex Spiritu sancto? Nec mirum videri debet quod quisque aliquid habeat, et quod habet ignoret. Ut enim taceam de omnipotentis atque incommutabilis Trinitatis divinitate, quis facile scientia percipit quid sit anima, et quis non habet animam? Postremo ut verissime noverimus, quod parvuli in Christo, nondum percipientes quae sunt Spiritus, habent tamen Spiritum Dei, paulo post intueamur quemadmodum eos ipsos increpans ait: Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? hoc itaque nullo modo diceret ab Ecclesia segregatis, de quibus dictum est: Spiritum non habentes.

[Col. 0028C] Spiritalis autem dijudicat omnia, ipse autem a nemine judicatur. (Amb.) Quoniam vera ratio spiritalium est, id est credentium, hoc enim quis nuncupatur quod credit, ideo ipsi omnia judicant. Ipsorum enim exemplo infidelitas dijudicabitur, ipsi autem a nemine judicabuntur: quis enim condemnet vera dicentem? Cum enim constet omnes inimicos fidei falsa tenere pro veris, accusatio illorum in irritum jam deducta est veri judicio condemnata; quia qui non crediderit, inquit Dominus, jam judicatus est (Joan. III) . [Aug.] Ita homo renovatur in agnitionem Dei secundum imaginem ejus, qui creavit eum, et spiritalis effectus dijudicat omnia, quae utique judicanda sunt: ipse autem a nemine judicatur. Quod autem judicat omnia, hoc est, quod habet potestatem [Col. 0028D] piscium maris, et volatilium coeli, et omnium pecorum et ferarum, et omnis terrae, et omnium serpentium quae repunt super terram: hoc enim agit per mentis intellectum, per quem percipit quae sunt Spiritus Dei. Alioquin homo in honore positus non intellexit, comparatus est jumentis insensatis, et similis factus est illis (Psal. XLVIII) . Judicat etiam spiritalis approbando quod rectum, improbando autem quod perperam invenerit in operibus moribusque fidelium, in castitate, in jejuniis, in cogitationibus piis de his, quae per sensum corporis percipiuntur: de his enim judicare nunc dicitur in quibus et potestatem corrigendi habet. Quis enim cognovit sensum Domini, qui instruat eum? (Amb.) Sensus Dei [Col. 0029A] est, quo haec spiritaliter jussit fieri, per quae mundi sapientia stulta probaretur, negans posse fieri quod factum est. Quem sensum nullus est qui cognoverit, et displiceat illi, ut emendet consilium Dei; quia qui cognovit, laudat potentiam Dei, quem qui omnia negat posse, nec mundum credit fecisse. Quid enim magnum est ut de se credatur generasse, qui non ambigitur cuncta ex nihilo fecisse? quippe cum dicat Salvator: Apud Deum autem omnia possibilia sunt (Luc. XVIII) , cunctis liquet quia Deus consiliariis non eget, qui ipsis quoque consiliariis hominum sapientiae consilium praebet, de quo etiam scriptum est: Quis cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit? Sed quemadmodum cum panis vel vestimentum egenti tribuitur, hoc se Dominus accepisse [Col. 0029B] testatur: ita cum nescienti cuilibet rectum consilium datur, hoc ipse accepit, cujus ille membrum est qui eruditur. Omnes etenim fideles membra nostri redemptoris sumus, et sicut ipse in nobis per misericordiam largitatis pascitur, ita ipse in nobis per doctrinae consilium juvatur. Nos autem sensum Dei habemus. Hoc dicit, quia credentes participes sumus ejusdem divinae sententiae.

Et ego, fratres, non potui vobis loqui quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus. (Amb.) Nunc his loquitur [Col. 0029C] qui propterea quod saeculi adhuc voluptatibus serviebant, carnales erant. Quamvis jam baptizati essent, et Spiritum sanctum accepissent: tamen quia post baptismum statim ad veterem hominem fuerant reversi, cui abrenuntiaverant, dicuntur carnales; Spiritus enim sanctus tunc permanet in eo, cui se infuderat, si maneat in proposito generationis; si quominus, abcedit; ita tamen ut si se reformaverit homo, redeat ad illum, semper enim paratus ad bonum est, diligens poenitentiam. Quasi parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam. Quamvis renati essent in Christo, tamen non fuit dignum tradi his spiritalia: accepta enim fide, quae est veluti semen spiritale, nullum fructum Deo dignum fecerunt, ut perfectionis verba mererentur addiscere, sed quasi [Col. 0029D] parvuli imperfectionis sensibus studebant. Apostolus autem vir divinus et medicus spiritalis unicuique secundum vires ejus tradebat, ne per imperfectionem et imperitiam quis de rebus spiritalibus scandalum pateretur. Nondum enim poteratis. Ostendit aperte non illos debuisse audire quae confirmatis dicenda sunt. Sed neque nunc potestis, adhuc enim estis carnales. Hic valde arguit temeritatem illorum, qui querebantur dudum se non audisse spiritalia, cum adhuc indigni essent audire. Pseudoapostoli enim promiscue omnibus uno atque eodem genere tradebant, nullius personam discernentes; ut acceptabiles fierent per hypocrisin commendati, cum constet Dominum et auctorem nostrum Christum aliter populos, [Col. 0030A] aliter discipulos affatum, et inter ipsos apostolos fuisse distantiam. Tribus etenim discipulis gloriam suam in monte ostendit, dicens illis ut tacerent visum, quandiu a mortuis resurgeret. (Greg.) Sancti etenim praedicatores quasi portae nobis sunt, qui nos ad interiorem intellectum aeternae sapientiae perducunt: sed cum adhuc inchoantibus non alta et mystica, sed quaedam quae capi praevalent, praedicant, portae exteriores sunt; cum vero perfectis profunda et mystica loquuntur, portae interiores. Videamus qualiter porta exterior pateat: Non potui vobis loqui quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus; tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam. Videamus qualiter porta interior patet: sapientiam loquimur inter perfectos. Videamus utrum [Col. 0030B] eadem ipsa sit porta interior et exterior, sapientibus et insipientibus debitor sum (Rom. I) , qui rursum dicit, sive mente excedimus, Deo; sive sobrii sumus, vobis (II Cor. V) ; in hoc enim quod contemplando et loquendo sapientibus mente excedit, porta interior est; in hoc vero quod parvulis sobrie in praedicationem se temperat, et quanta ebrietate Spiritus infundatur in mente, cum praedicat, non ostendit, exteriorem portam se esse manifestat. Ipsi itaque et exteriores portae nobis sunt, et interiores, quae nos et in primo aditu fidei, spei, atque charitatis instituunt, et cum jam proficientibus coelestis regni mysteria praedicant, per subtiliorem sensum nos ad interiora perducunt. (Aug.) Praedicatus ab apostolis Christus crucifixus et Judaeis erat scandalum, et gentibus [Col. 0030C] stultitia, et ipsis vocatis Judaeis, et Graecis Dei virtus et Dei sapientia; sed carnalibus parvulis credendo id tantum tenentibus, spiritalibus autem capacioribus, id etiam intelligendo cernentibus. Hoc igitur primitus cognito, quod ea ipsa quae simul audiunt spiritales atque carnales, pro suo quique modo capiunt, illi, ut parvuli, isti ut majores; illi, ut lactis alimentum, isti ut cibi solidamentum, nulla videtur esse necessitas ut aliqua secreta doctrinae taceantur et abscondantur fidelibus, seorsum dicenda majoribus, hoc est intelligentioribus; et hoc ideo faciendum putetur, quia dixit Apostolus: Non potui vobis loqui quasi spiritalibus, sed ut carnalibus, hoc ipsum enim quod non judicavit se scire in eis nisi Jesum Christum et hunc crucifixum, ipsis non potuit loqui quasi [Col. 0030D] spiritalibus, quia id sicut spiritales capere non valebant. Quicunque enim spiritales inter eos erant, id est, quod illi tanquam carnales audiebant, spiritali intellectu ipsi capiebant, ut sic intelligatur, quod non potui vobis loqui quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus, ac si diceret, non potuistis quasi spiritales, sed quasi carnales capere quando loquebar. Itaque festinandum nobis est, ut cum renuntiantes desierimus esse carnales, id est, a saecularium coeperimus conversatione sejungi, et ab illa manifesta carnis pollutione cessare, spiritalem statum protinus apprehendere tota virtute nitamur, ne forte blandientes nobis qui videmur secundum exteriorem hominem huic renuntiasse mundo, vel carnalium fornicationum [Col. 0031A] deseruisse contagia, tanquam qui summam perfectionis per hoc apprehenderimus, remissiores deinceps erga emendationem caeterarum passionum lenioresque reddamur, et inter utrumque detenti, gradum spiritalis profectus assequi nequeamus, existimantes ad perfectionem nobis habendam sufficere, quod exteriore homine videmur de conversatione mundi hujus ac voluptatibus segregati.

Nam cum in vobis aemulatio et contentiones sint, nonne carnales estis et secundum hominem ambulatis? (Amb.) Indignitatis causas ostendit; quia de homine qui sperat auxilium, carnalis est; qui autem spreta humanitate de Deo sperat, spiritalis est, quia Deus spiritus est. (Aug.) Quid est ambulare [Col. 0031B] secundum hominem, hoc est esse carnalem, quod a carne, hoc est, a parte hominis intelligitur homo, et eosdem ipsos quippe dixit superius animales, quos postea carnales, ita loquens, Animalis autem homo non percipit quae sunt Spiritus Dei: stultitia est enim illi. Talibus igitur, id est animalibus, paulo post dicit: Et ego, fratres, non potui loqui vobis quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus, et illud et hoc eodem loquendi modo, id est, a parte totum: ab anima namque et a carne quae sunt partes hominis potest totum significari, quod est homo; atque ita non est aliud animalis homo, aliud carnalis, sed idem ipsum est quod utrumque, id est secundum hominem vivens homo, sicut non aliud quam homines significantur, sive ubi legitur: Ex operibus [Col. 0031C] legis non justificabitur omnis caro (Rom. III) ; sive quod scriptum est: Septuaginta quinque [septuaginta] animae descenderunt cum Jacob in Aegyptum (Gen. XLVI) ; magis autem hoc apparuit in his quae subjunxit: Cum enim quis dicit: Ego sum Pauli; alius autem Apollo: nonne homines estis? (Greg.) Et quamvis Scriptura sacra aliquando homines ponere soleat humana sapientes, sicut ait Apostolus: Cum enim sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis? paulo post subdidit dicens, nonne homines estis? Nonnunquam tamen dicit, eos, quos a bestiis ratione distinguit, id est, quos non alteri bestiali passionum motu demonstrat, quibus per prophetam Dominus dicit: Vos autem greges pascuae meae estis [Col. 0031D] homines (Psal. XCIV) , quia illos nimirum Dominus pascit, quos voluptas carnis jumentorum more non affectat. At contra hi qui carnali affectioni succumbunt non jam homines, sed jumenta nominantur, sicut de quibusdam in peccato suo morientibus per prophetam Dei: Computruerunt jumenta in stercore suo (Joel. I) . Nonnunquam vero cum se vitium proterve minime perpetrare cognoscunt, compendiosius ad correctionem veniunt, si alterius culpae manifestioris, et ex latere requisitae in opprobrio confundantur, ut ex eo quod defendere nequeunt, cognoscant se tenere improbe quod defendunt. Unde cum proterve Paulus Corinthios adversum se invicem videre inflatos, ut alius Pauli, alius Apollo, alius Cephae, alius Christi esse se dicerent, incestus culpam [Col. 0032A] in medium deduxit, quae apud eos et perpetrata fuerat et incorrecta remanebat. (Amb.) Sicut enim gloriantes in Deo et de ipso homine gratiam sperantes, dii dicuntur a Deo adoptati; ita et in homine gloriantes, et homines, et carnales dicuntur, sententia Dei conclusi, qua ait: Ego dixi, Dii estis; vos autem sicut homines moriemini (Psal. LXXXI) . A sua ergo persona incipit, ne forte putaretur per invidiam magis personas illorum destruere, ostendens magnum errorem et ad Dei contumeliam pertinere, quando Deo praedicato, gloria datur hominibus. Quid ergo minus est a gentilitate, dum adhuc aliquid de hominibus speratur? Quid igitur est Apollo, quid vero Paulus? ministri ejus cui credidistis. Ut quia ministri sunt, spes in his non sit, sed in Deo, cujus sunt ministri. [Col. 0032B] Illi enim gratiarum actio deferenda est, cujus donum est: hi vero servi, quos etiam invitos oportet dispensare. Nunquid non Moyses coactus est ire ad Pharaonem (Exod. II) , et Jonas invitus est missus praedicare Ninivitis (Jon. I) , et Ananias contradicens missus est. Saulo manum imponere? (Act. IX.) Et unicuique sicut Dominus dedit. Id est sicut voluit et scivit, divisit singulis officia ministerii. Ego plantavi, Apollo rigavit, sed Deus incrementum dedit. Plantare est evangelizare et ad fidem attrahere; rigare vero, baptizare solemnibus verbis: peccata autem dimittere et Spiritum dare, Dei solius. Si ergo effectum salutis Deus dat, nulla salutis gloria in hac re hominis est: scimus enim et Spiritum sanctum sine manus impositione datum a Deo, et non baptizatum [Col. 0032C] consecutum remissionem peccatorum. Nunquid non hic invisibiliter baptizatus est, quando donum baptismatis consecutus est? (Greg.) Magna sunt quae per vocem suam Dominus facit, sed minus magna essent si perscrutari potuissent. Facit ergo, juxta beatum Job, magna et inscrutabilia (Job. XXXVII) , quia ostendit foris perfectionem operis, sed latet intus ipsa qualitas operationis. Voce sua foris etiam per apostolos insonat, sed corda audientium per semetipsum interius illustrat, Paulo attestante, qui ait: Ego plantavi, Apollo rigavit, sed Deus incrementum dedit. Neque qui plantat est aliquia, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus.

Itaque neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus. (Amb.) Et plantata [Col. 0032D] enim solent emori, et rigata ad effectum fecunditatis minime pervenire, nisi det Deus vegetam vitam. Quantum ergo ad honorificentiam Dei pertinet, nihil est homo, quantum autem ad ministerium pertinet, necessarius est, ut honorificetur quasi servus, non ut aliquid de illo speretur ad injuriam Dei. (Aug.) Quid volebat Simon nisi laudari in miraculis, extolli superbia? Ipsa enim eum compulit ut pecunia emendum putaret donum Spiritus sancti (Act. VIII) . Cujus superbiae contrarius Apostolus in humilitate manendo, in meridie fervens Spiritu, fulgens prudentia, dicit Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus. Quia dixerat: Ego plantavi, Apollo rigavit, sed Deus incrementum [Col. 0033A] dedit; et iterum: Nunquid Paulus pro vobis crucifixus est, aut in nomine Pauli baptizati estis? Vide quomodo se coli respuit pro Christo, et non vult se fornicanti animae ostentare pro sponso. Nonne magnum videtur plantare et rigare? Sed neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat. Quomodo timuit? non se dicit aliquid ad salutem eorum quos in Christo aedificare cupiebat. (Greg.) Adjutores enim Dei sumus: nam cum ei quem ipse per internam gratiam infundit nos exhortationis voce concurrimus, hoc quod ille per Spiritum agit intrinsecus, nos exterius per ministerium vocis adjuvamus, et tunc solum nostra exhortatio ad perfectionem ducitur, cum in corde Deus fuerit, qui adjuvetur; unde et alias dicit: Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui [Col. 0033B] incrementum dat Deus. Plantare quippe et rigare adjuvare est, quod utrumque vacuum erit ministerium si in corde Deus non dat incrementum. Sed qui de sensu suo alta sapiunt, esse humiliter Dei adjutores nolunt, quia dum se esse utiles Deo aestimant, a fructu se utilitatis alienant. Unde et Veritatis voce discipulis dicitur: Cum feceritis omnia quae praecepta sunt vobis, dicite: Servi inutiles sumus, quod debuimus facere fecimus (Luc. XVII) . Qui autem plantat et qui rigat unum sunt. (Aug.) Unum sunt, quia ambo mercenarii sunt, quamvis diversa sint illorum officia. Nescio utrum inveniatur in Scripturis dictum, unum sunt, quorum est diversa natura. Si autem et alia plura ejusdem naturae sint, et diversa sentiant, non sunt unum, in quantum diversa sentiunt. [Col. 0033C] Nam si jam unum essent, ex eo quod homines erant, non diceret, ut sint unum, sicut et nos unum, cum suos discipulos Patri commendaret. At vero Paulus et Apollo quia et ambo homines, et idem sentiebant: Qui plantat, inquit, et qui rigat unum sunt. Cur ergo sic dicitur unum, ut non addatur quid unum? et plura unum dicuntur, eadem natura atque essentia non dissidens neque dissentiens significatur; cum vero additur quid unum, potest aliquid significari ex pluribus unum factum, quamvis diversis natura, sicut anima et corpus non sunt utique unum, quid enim tam diversum, nisi addatur aut subintelligatur quid unum, id est, unus homo, aut unum animal. Inde Apostolus: Qui adhaeret, inquit, meretrici, unum corpus est (I Cor. VI) .

[Col. 0033D] Unusquisque autem propriam mercedem accipiet secundum suum laborem. (Amb.) Quamvis enim unum sint, sed quia major est qui evangelizat quam qui baptizat, ideo discrevit mercedes illorum, et non solum ad hoc sed ad doctrinae sinceritatem pertinet, ut majori dignus mercede sit, qui inviolatam tradit doctrinam.

Dei enim sumus adjutores: Dei agricultura estis, Dei aedificatio estis. Hoc ad apostolorum personam pertinet, quos constat Dei esse adjutores dum vicarii sunt Christi. (Greg.) Sed considerandum est ne forte illa sententia beati Job, huic loco contraria sit qua ad aemulatores suos loquitur dicens: Cujus adjutor es? Nunquid imbecillis? (Job. XXVI.) Apostolus autem dixit: Dei [Col. 0034A] sumus adjutores. Si ergo bonum est esse adjutores Dei, quid Heliu reprehenditur de adjutorio Dei? Ad quod respondetur, nimirum scire nos convenit, quia nonnulli defendendo Deum offendunt, et sunt nonnulli qui, quantum in ipsis est, causam Dei defendunt; isti veraciter praedicando Dei adjutores sunt: illi increpando fallaciter sanctos pro Deo satagunt, sed satagendo offendunt; isti non ignoti sed cogniti de Deo loquuntur: illi etiam vera loquentes a Deo minime cognoscuntur, Domino de Heliu loquente (Job. XXXVIII.) Quis est iste involvens sententias sermonibus imperitis? Quid est quod Dominus de illo interrogat dicens: Quis est iste involvens sententias? et tamen interrogando reprobat subjungens, sermonibus, inquit, imperitis? Ille vero sententias veras [Col. 0034B] dicebat, sed eas sermonibus imperitis involvebat, quia dicta Spiritus sancti de reprobis in Job retorquebat, de quo, quia sine querela erat, Dominus testimonium dederat. Non eodem modo ergo dicimus: Deus adjutor noster in aeternum, quo dicimus, Dei sumus adjutores; ille enim non eget adjutorio nostro, nos autem nihil possumus facere sine ipso. Dei agricultura, Dei aedificatio estis vos, quia videlicet civitas habet hic et in sanctorum moribus magnum jam aedificium suum. In aedificio quippe lapis lapidem portat, quia lapis super lapidem ponitur, et qui portat alterum, portatur ab altero: sic itaque sic in sancta Ecclesia unusquisque et portat alterum, et portatur ab altero. Nam vicissim se proximi tolerant, ut per eos aedificium charitatis surgat. Secundum [Col. 0034C] gratiam quae data est mihi ut sapiens architectus fundamentum posui. (Amb.) Gratiam sibi datam dicit, ut dignus esset praedicare Evangelium, ut et hoc Dei esse ostenderet, non hominis. Secundum hanc itaque gratiam ut sapientem architectum fundamentum se dicit posuisse. Sapiens architectus est, qui juxta disciplinam auctoris collocat fundamentum, id est, qui secundum traditionem Salvatoris evangelizat. Alius autem superaedificat. Superaedificia sunt, quae post praedicationem Apostolorum supervenientibus traduntur aut malis aut bonis doctoribus. Unusquisque autem videat quomodo superaedificet, id est, ut superaedificia congruant fundamento, ne si obliqua fuerint et frivola, ruinam faciant, manente incolumi fundamento: quia si male docuerit, [Col. 0034D] Christi nomen permanet, quod est fundamentum: doctrina autem mala peribit, sicut Dominus ait: Omnis plantatio quam non plantavit Pater meus coelestis, eradicabitur (Matth. XV) .

Fundamentum enim nemo potest ponere praeter id quod positum est, qui est Christus Jesus. (Greg.) Christus Jesus portat fundamentum, et lapides, a lapidibus autem non portatur, quia redemptor noster omnia nostra tolerat, sed in ipso malum non fuit, quod tolerari debuisset. (Ambr.) Ideo nemo potest ponere aliud fundamentum, quia quamvis haeretici sint aliqui, non tamen docent nisi sub Christi nomine, aliter enim commenta erroris commendare non possunt, nisi interposito salvatoris nomine praedicent, ut res contrarias [Col. 0035A] et absurdas nominis dignitas acceptabiles faciat. Si quis autem superaedificat supra fundamentum hoc, aurum, argentum, lapides pretiosos. (Amb.) Lapides pretiosi sunt quos non corrumpit ignis. Tria genera posuit praeclara in mundo, in quibus bonam doctrinam significavit, Ligna, fenum, stipulam. Tria alia genera posuit, sed frivola: in his corrupta et vana doctrina designata dignoscitur. (Aug.) Qui bene vivunt, qui Deum honorant et laudant, qui patientes sunt in tribulationibus, qui desiderant patriam, ipsi aedificant aurum, argentum, lapides pretiosos: qui autem amant adhuc saecularia, et negotiis terrenis implicati sunt, et dediti sunt vinculis quibusdam et affectibus carnis, domibus suis, conjugiis, possessionibus, et tamen Christiani sunt, ita ut cor eorum non recedat [Col. 0035B] a Christo, quomodo in aedificando nihil praeponitur fundamento, aedificant quidem ipsi ligna, fenum, stipulam. Sed quid sequitur? Uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit. Ignis nempe tribulationis et tentationis; iste ignis multos probavit hic martyres, omne autem genus humanum probabit in fine. Inventi sunt martyres qui haberent ista saecularia. Quam multi divites et senatores passi sunt! Aedificabant tamen quidam eorum ligna, fenum, stipulam, in affectibus carnalium et saecularium curarum: sed tamen quia Christum fundamentum habebant, super quod aedificabant, arsit fenum, et ipsi permanserunt in fundamento, sicut dicit Apostolus: Si cujus opus permanserit, mercedem accipiet, nihil perdet, quia quod amavit hoc inveniet. Quid ergo illis fecit ignis tribulationis? [Col. 0035C] Probavit eos. Si cujus opus permanserit, mercedem accipiet; si cujus opus arserit, detrimentum patietur. Sic aliud est igne non laedi, aliud per ignem salvari, et unde? propter fundamentum. Non recedat ergo de corde fundamentum, noli supra fenum ponere fundamentum, hoc est, noli anteponere fenum fundamento, ut fenum habeat primum locum in corde tuo, et secundum Christus, sed si jam non potest nisi esse ibi fenum, vel primum locum ibi habeat Christus, et fenum secundum.

Uniuscujusque opus manifestum erit, dies Domini declarabit, quia in igne revelabitur. Hoc est mala doctrina in igne omnibus apparebit, nunc enim quosdam fallit: nihil in aedificio praeponitur fundamento. Quisquis itaque sic habet in corde Christum, [Col. 0035D] ut ei terrena et temporalia, nec ea quae licita sunt atque concessa, non praeponat, fundamentum habet Christum; sin autem praeponit, etsi videatur habere fidem Christi, non est tamen in eo fundamentum Christus, cui talia praeponuntur, quanto magis si salutaria praecepta contemnens, committat illicita, non praeposuisse Christum, sed postposuisse convincitur. Si quis itaque Christianus diligit meretricem, eique adhaerens unum corpus efficitur, jam in fundamento non habet Christum. Si quis autem diligit uxorem suam, si secundum Christum, quis ei dubitet in fundamento esse Christum? Si vero secundum hoc saeculum, si carnaliter, si in morbo concupiscentiarum, sicut et gentes quae ignorant Deum, etiam hoc [Col. 0036A] secundum veniam concedit Apostolus, imo per Apostolum Christus; potest ergo et iste in fundamento habere Christum. Si enim nihil ei talis affectionis voluptatisque praeponat, quamvis superaedificet ligna, fenum, stipulam, Christus est fundamentum, propter hoc salvus erit tanquam per ignem. Delicias quippe hujus mundi, amoresque terrenos, propter conjugalem quidem copulam non damnabiles, tribulationis ignis exurit, ad quem pertinent ignem et orbitates et quaecunque calamitates quae auferunt haec, ac per hoc ei qui aedificavit, erit aedificatio ista damnosa, quia non habebit quod superaedificavit, et eorum amissione cruciabitur, quibus fruendo utique laetabatur; sed per hunc ignem salvus erit merito fundamenti, quia etsi utrum id habere mallet, an Christum, [Col. 0036B] a persecutore proponeretur, illud Christo non praeponeretur. Vide in Apostoli verbis hominem aedificantem super fundamentum aurum, argentum, lapides pretiosos; qui sine uxore est cogitat quae sunt Dei, quomodo placeat Deo. Vide alium aedificantem ligna, fenum, stipulam, qui autem matrimonio junctus est, inquit, cogitat ea quae sunt mundi quomodo placeat uxori. Uniuscujusque opus manifestabitur, dies enim Domini declarabit, dies utique tribulationis, quoniam in igne, inquit, revelabitur. Eamdem tribulationem ignem vocat, sicut alibi legitur: Vasa figuli probat fornax, et homines justos tentatio tribulationis (Eccli. XXVII) . Et uniuscujusque opus, quale sit, ignis probabit; si cujus opus manserit, permanet enim quod quisque cogitat, quae sunt Dei, quomodo [Col. 0036C] placeat Deo, quod superaedificavit mercedem accipiet, id est, unde cogitavit hoc sumet. Si cujus autem opus arserit, damnum patietur, quoniam quod dilexerat non habebit; ipse autem salvus erit, quia nulla eum tribulatio ab illius fundamenti stabilitate semovit, sic tamen quasi per ignem, quod enim sine illiciente amore non habuit, sine urente dolore non perdit.

Et uniuscujusque opus quale sit ignis probabit. (Amb.) Quia enim per ignem examinatio fiet, si in aliquo non invenerit quod exurat, manifestat illum bonum fuisse doctorem. Mala enim et adultera doctrina idcirco in ligno et in feno et in stipula significata est, ut ostenderetur ignis esse esca. (Aug.) Tale aliquid etiam post hanc vitam fieri incredibile non est, et utrum ita sit quaeri potest: et aut inveniri, [Col. 0036D] aut latere, nonnullos fideles per ignem quemdam purgatorium, quanto magis minusve bona pereuntia dilexerunt, tanto tardius citiusque salvari: non tamen tales, de qualibus dictum est, quod regnum Dei non possidebunt, nisi convenienter poenitentibus eadem crimina remittantur. Fundamentum enim aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est Christus Jesus. (Greg.) Nunquid etiam ipsi apostoli per ignem probabuntur, qui non judicandi sed judicaturi duodecim tribus Israel dicuntur? aut etiam illos ignis probabit cum quibus seipsum sanctus Paulus numeravit dicens: Nos autem qui relinquimur, simul cum illis rapiemur in nubibus obviam Domino in aera, et sic semper cum Domino erimus (I Thes. IV) . [Col. 0037A] Si dictorum Christi sensum pensemus, hanc obscuritatem ipso illuminante ad lucem perducimus: nam ipse dixit: Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat? (Luc. XII.) Spiritusque sanctus super apostolos descendens in specie ignis apparuit, qui in signo apparens infidelibus, fideles intus ut ignis probavit. Opus ergo uniuscujusque quale sit ignis probabit, quia quos ignis spiritalis in praesenti tempore non examinat, in futuro judicio per ignem probabit. Quicunque ergo Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei (Rom. VIII) , qui licet per ignem probati Spiritu sancto examinati sunt: nam illum per impositionem manuum episcopi accipientes, nullatenus ab eo deviarunt; sed si aliqua in re delinquunt recognoscendo et confitendo corriguntur. Omnis enim, inquit [Col. 0037B] Dominus, per ignem salietur, aut enim hic per spiritalem, aut illic per corporalem ignem probabitur. Nimirum ergo sicut non in die judicii omnes per ignem probabuntur, ita in ipso eodemque die non omnes omnino judicabuntur, Domino testante qui ait: Qui credit in Filium, non judicabitur; qui autem incredulus est, jam judicatus est (Joan. IV) . Quos nec ergo ignis futurus probabit, si Deus nec credulos nec incredulos judicabit? Sed quasi a nobis interrogaretur, quod ergo erit judicium? protinus subjunxit, dicens: hoc est judicium, quia lux venit in mundum, et dilexerunt homines magis tenebras quam lucem. Hi ergo soli in die judicii judicabuntur, qui licet lucem scirent venire, tamen magis tenebras diligere dicuntur. Nam qui in tenebris manent jam [Col. 0037C] judicati sunt, qui autem nihil tenebrarum habent, sine ullo judicio ad lucem pertinent. Illi vero qui licet baptizati sunt in futuro judicio judicandi erunt. De illis ergo solis judicium habebitur, ut aut ad lucem, aut ad tenebras plus pertinere debeant demonstretur. Resurgent ergo hi ut judicentur, justi ut judicent, impii ut damnentur, quia et illi resurgent, sed non in judicio, Psalmista testante, qui ait: Non resurgunt impii in judicio (Psal. I) .

Si cujus opus manserit quod superaedificaverit, mercedem accipiet. (Amb.) Cum enim nihil in illo sordis inventum fuerit doctrinae pravae, ut in bono auro, ita erit ut tres fratres in camino ignis, mercedem vitam aeternam cum gloria accepturus, quia sicut aurum et argentum et lapides, quos ignis non consumpsit, [Col. 0037D] ita et bonus magister incorruptibilis permanebit. Si cujus opus arserit, detrimentum patietur. Opus quod ardere dicitur, mala doctrina est, quae interibit: cuncta enim mala peribunt, sicut iter impiorum, quia non sunt substantiae sed asseverationes perversae. Damnum autem pati est, poenas perpeti: quis enim in poena positus jacturam non facit? Ipse tamen salvus erit, sic tamen quasi per ignem. Salvum futurum illum dicit, quia non interibit substantia, qua constat, sicut et doctrina mala peribit, quia accidens causa est. Ideo autem dixit, sic tamen quasi per ignem, ut salus haec non sine poena sit, quia non dixit, Salvus erit per ignem, ut merito suo ab igni non combustus salvus fiat examinatus per ignem; [Col. 0038A] sed cum dicit, sic tamen quasi per ignem, ostendit salvum quidem illum futurum, sed poenas ignis passurum, ut per ignem purgatus fiat salvus, et non sicut perfidi igne perpetuo torqueatur, ut ex aliqua parte operae pretium sit credidisse in Christum. Semper enim erubescat necesse est, qui se videt falsum defendisse pro vero, et simili modo semper fiduciam habebit Dei, qui abjecto falso, secutus est verum, et spreta impietate, succubuit pietati: extra catholicam enim veritatem quidquid est, contrarium est. (Aug.) Multi sunt qui per lectionem istam male intelligentes falsa securitate decipiuntur, dum credunt, quod si super fundamentum Christi crimina capitalia aedificant, peccata ipsa per ignem transitorium possint purgari, et ipsi postea ad vitam perpetuam [Col. 0038B] pervenire. Intellectus iste, fratres charissimi, corrigendus est, quia ipsi se seducunt, qui sic sibi blandiuntur; illo enim transitorio igne de quo dixit Apostolus, Ipse enim salvus erit, sic tamen quasi per ignem, non capitalia, sed minuta peccata purgantur, et quamvis quod pejus est, non solum majora, sed etiam et minuta nimium plura sunt, de ipsis tamen majoribus peccatis etsi non omnia, vel aliqua commemoranda sunt, ne aliquis inaniter excusare conetur, et dicat, nescire se quae sunt minuta peccata, quae autem crimina capitalia. Et quamvis Apostolus capitalia plura commemoraverit, nos autem, ne desperationem facere videamur, breviter dicemus quae illa sunt, uti sacrilegium, homicidium, adulterium, falsum testimonium, furtum, rapina, superbia, invidia, [Col. 0038C] avaritia, et si longo tempore tenuerit iracundiam, et ebrietas, si assidua sit, in eorum numero computatur. Quicunque enim aliqua de istis peccatis in se dominari cognoverit, nisi digne se emendaverit, si habuerit spatium, longo tempore poenitentiam egerit, et largas eleemosynas erogaverit, et a peccatis abstinuerit, illo transitorio igne, de quo ait Apostolus, purgari non poterit, sed aeterna illum flamma sine ullo remedio trucidabit. Quae autem sint minuta peccata, licet omnibus nota sint, tamen quia longum est ut omnia replicentur, opus est, ut ex eis vel aliqua nominemus; quoties aliquis in cibo, aut in potu plus accipit quam necesse est, ad minuta peccata noverit pertinere; quoties plus loquitur quam oportet, plus tacet quam expedit; quoties pauperem [Col. 0038D] inopportune petentem exasperat; quoties cum sit corpore sanus, aliis jejunantibus prandere voluerit, aut somno deditus tardius ad ecclesiam surgit; quoties, excepto desiderio filiorum, uxorem suam cognoverit; quoties in carcere positos tardius requisierit, infirmos tardius visitaverit; si discordes ad concordiam revocare neglexerit; si plus aut proximum, aut uxorem, aut filium, aut servum exasperaverit quam oportet; si amplius fuerit blanditus quam oportet; si quicunque majori personae, aut ex voluntate, aut ex necessitate adulari voluerit; si pauperibus esurientibus nimium deliciosa vel sumptuosa convivia praeparaverit; si se aut in ecclesia, aut extra ecclesiam fabulis otiosis de quibus in die [Col. 0039A] judicii ratio reddenda est occupaverit; si dum incaute juramus, et cum hoc per aliquam necessitatem implere non poterimus utique perjuremus, et cum omni facilitate, vel temeritate maledicimus, quoniam scriptum est, neque maledici regnum Dei possidebunt (I Cor. VI) ; et si temere aliquid suspicamur, quod tamen plerumque non ita, ut credimus, comprobatur, sine dubitatione delinquimus. Haec autem et his similia ad minuta peccata pertinere non dubium est, quae sicut jam dixi, enumerari vix possunt, et a quibus non solum populus Christianus, sed etiam nullus sanctorum immunis esse potuit aliquando, aut poterit: quibus peccatis licet occidi animam non credamus, tamen ita eam vel ut quibusdam pustulis et quasi horrenda scabie replentes [Col. 0039B] deformem faciunt, ut eam ad amplexus illius coelestis sponsi, aut vix, aut cum grandi confusione venire permittant, de quo scriptum est: Aptavit sibi Ecclesiam non habentem maculam et rugam (Ephes. V) . Et ideo continuis orationibus, et frequentibus jejuniis, et largioribus eleemosynis, et praecipue per indulgentiam eorum qui in nobis peccant assidue redimantur, ne forte simul collecta, cumulum faciant et demergant. Quidquid enim de istis peccatis a nobis redemptum non fuerit, igne purgandum est, de quo Apostolus dixit, quia in igne revelabitur, et cujus opus arserit detrimentum patietur; et ut breviter cuncta repetantur, omnes sancti qui Deo fideliter serviunt, lectioni et orationi vacare, et in bonis operibus perseverare contendunt, nec capitalia crimina, [Col. 0039C] nec minuta peccata, id est, ligna, fenum, stipulam super fundamentum Christi, sed bona opera, hoc est, aurum, argentum, lapides pretiosos superaedificantes, per illum ignem de quo Apostolus dicit, quia in igne revelabitur, absque ulla violentia transibunt; illi vero qui quamvis capitalia crimina non admittunt, ad perpetranda minuta sunt faciles, et redimenda ea sunt negligentes, ad vitam aeternam, pro eo quod Christo crediderunt et capitalia peccata non admiserunt, venturi sunt, sed prius aut in hoc saeculo per Dei justitiam, vel misericordiam, sicut jam dictum est, amarissimis tribulationibus sunt excoquendi, aut illi ipsi per multas eleemosynas et praecipue dum inimicis suis clementer indulgent, per Dei misericordiam liberandi, aut certe illo igne, de [Col. 0039D] quo dixit Apostolus, longe tempore cruciandi, ut ad vitam aeternam sine macula et ruga perveniant. Illi vero qui aut homicidium, aut sacrilegium, aut adulterium, aut fornicationem vel reliqua his similia commiserunt, sicut jam dictum est, si eis digna jam poenitentia non subvenerit, non per purgatorium ignem transire merebuntur ad vitam, sed aeterno incendio praecipitabuntur ad mortem.

Nescitis quia templum Dei estis et Spiritus Dei habitat in vobis? (Ambr.) Templum Dei nos dicit, ut Deum in nobis habitare sciamus: in templo enim suo habitet necesse est. Et quia Spiritum Dei dicit habitare in nobis, Deum significat intelligendum Spiritum sanctum. (Greg.) Cujus templi qualia sunt [Col. 0040A] ligna, sponsa describit in Cantico canticorum: Trabes, inquiens, nostrae cypressus, ligna domorum nostrarum cedri (Cant. I) , et idcirco hujusmodi ad templum Dei lignorum genera eliguntur, quae sunt et bonae fragrantiae, et imputribilia, quaeque nec corruptibili vetustati, nec esui vermium valeant subjici.

Si quis templum Dei violaverit, disperdet illum Deus: templum enim Dei sanctum est, quod estis vos. (Ambr.) Haec idcirco praemisit, ut illos compungat qui turpiter viventes corpora sua violando corruperunt, maxime illum qui uxorem patris habebat, ut ante esset reus, quam causa illius in medium prorumperet. Denique simili, imo eodem modo cum causam illius judicat, loquitur, dicens: An nescitis [Col. 0040B] quia corpora vestra templum est Spiritus sancti, quem habetis a Deo. Superius Dei templum dixit, hoc autem loco templum Spiritus sancti: quis hinc dubitet, quia Spiritum sanctum Deum significavit? (Greg.) Qui itaque sacerdotes sunt qui templum Dei custodiunt, nisi hi qui orando, praedicando, spiritalibus actibus vigilando sanctam Ecclesiam a malignorum spirituum immissionibus, a pravorum suasionibus, ab haereticorum erroribus defendunt? An non custos templi fuerat, qui labores suae passionis enumerans, dicit: In labore et aerumna, in vigiliis multis, in fame et siti, in jejuniis multis, in frigore et nuditate, atque statim subdit, praeter illa quae extrinsecus sunt, instantia mea quotidiana, sollicitudo omnium ecclesiarum (II Cor. XI) . Pensate, quaeso, custos templi [Col. 0040C] quanta sollicitudine vigilet; ecce enim in seipso inaestimabilia patitur, et cordis sui sollicitudinem aliis impertitur. Cujus rogo virtutis est, plus de utilitate proximorum, quam de sua afflictione cogitare, quis hoc digne aestimat? quis digne pensat? Labo at, luget, esurit, sitit, alget, jejunat, vigilat, et tamen vigilando de ecclesiarum omnium sollicitudine cogitat. Ecce est solertissimus custos templi in exemplo propositus, imitetur qui valet. Adversa etenim pro veritate pati, bona proximis impendere, circa animarum sollicitudinem vigilare, ne quis in perfidiam, ne quis in superbiam, ne quis in rapinam vel immunditiam laberetur, exquirere, atque conspicere, hoc est, templum Dei, id est, sanctam Ecclesiam custodire.

Nemo se seducat. (Ambr.) Id est nemo proprio vel [Col. 0040D] humano consilio putet se sibi prodesse. Ad superiorem sensum redit: Si quis videtur sapiens esse inter vos in hoc saeculo, stultus fiat ut sit sapiens. Hoc dicit, quia si quis intelligit salutem promissam et mysterium Incarnationis Domini nostri Jesu Christi, stultus fiat, id est sapientiam mundi fugiat, ut stu us ab ea judicetur, et tunc erit prudens, quia stultus saeculo prudens est Deo, dum credit Deum fecisse quae ratio mundi non capit, sicut supra memoravi. Pseudoapostoli autem prudentes volentes fieri in mundo, neque Dei filium habere, neque incarnationem veram esse, neque carnem posse resurgere praedicabant. (Cass.) Moraliter autem tu, o homo, ut stultum te secundum Apostoli praeceptum facias, in hoc mundo ut sis sapiens, [Col. 0041A] nihil scilicet discernens, nihil dijudicans ex his, quae tibi fuerant imperata, sed omni simplicitate ac fide obedientiam semper exhibeas, illud tantummodo sanctum, illud utile, illud sapiens esse judicans, quidquid tibi vel lex Dei, vel senioris examen indixerit: tali etenim institutione fundatus, sub hac disciplina poteris durare perpetuo. (Greg.) Sciendum nobis est quod alii intra sanctam Ecclesiam vocantur stulti, sed tamen nobiles; alii vero sunt stulti et ignobiles. Stulti namque dicuntur, sed esse ignobiles nequeunt, qui, carnis prudentiam contemnentes, profuturam sibi stultitiam appetunt, et ad nobilitatem internae prolis virtutis novitate sublevantur, qui stultam sapientiam mundi despiciunt, et sapientem Dei stultitiam concupiscunt; scriptum est [Col. 0041B] quippe, Quod stultum est Dei sapientius est hominibus (I Cor. I) ; hanc nos stultitiam Paulus comprehendere admonet, dicens: Si quis videtur inter vos sapiens esse in hoc saeculo, stultus fiat, ut sit sapiens; hanc stultitiam qui perfecte assecuti sunt voce sapientiae audire meruerunt: Vos qui secuti estis me, in regeneratione, cum sederit filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super duodecim thronos, judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX) . Ecce relinquentes temporalia gloriam potestatis aeternae mercati sunt; quid itaque in hoc mundo stultius quam sua deserere, et quid in aeternitate nobilius, quam cum Deo judices venire? horum scilicet nobilitas Salomone attestante memoratur, cum hoc quod jam praefatus sum dicitur: Nobilis in portis vir ejus, [Col. 0041C] quando sederit cum senatoribus terrae (Prov. XXXI) . Valde quippe nobiles considerat, quos senatores vocat. Hanc in se nobilitatem Paulus aspexerat, cum cognationi conditoris per spiritum junctus dicebat: «Genus igitur cum simus Dei, non debemus aestimare auro aut argento, aut lapidi sculpturae artis et cogitationi hominis divinum esse simile. Genus videlicet Dei dicimur, non ejus natura editi, sed per spiritum illius et voluntate conditi et adoptive recreati, tanto ergo ad hanc nobilitatem quisque erigitur, quanto per acceptam imaginem ad similitudinem illius ex imitatione renovatur. At contra sunt stulti et ignobiles, qui dum supernam sapientiam semetipsos sequentes fugiunt, in sua ignorantia, quasi in abjectae prolis vilitate sopiuntur: quo enim id ad [Col. 0041D] quod conditi sunt non intelligunt, eo etiam cognationem acceptae per imaginem generositatis perdunt. Stulti sunt ergo et ignobiles quos ab aeternae haereditatis consortio repellit servitus mentis. Scriptum quippe est: Omnis qui facit peccatum servus est peccati (Joan. VIII) , et voce egregii praedicatoris dicitur: Sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum. (Greg.) Qui ergo dum terrena saperent, ab intima generositate repulsi sunt, stulti simul et ignobiles fuerunt, quorum dum plerique actus imitantur, filii stultorum et ignobilium fiunt, dumque eos sensibus ac moribus sequuntur, et stulti sunt, quia veram sapientiam non intelligunt, et ignobiles quia nulla spiritus libertate renovantur. (Ambr.) Sic stultitia [Col. 0042A] est sapientia hujus mundi apud Deum, dum facit Deus, quod mundus fieri posse negat, sapientiam illius stultitiam probat, et cum multos deos dicant, fides autem unum probet, teste virtute, in prudentia sua confundentur. Scriptum est enim: Reprehendam sapientes in astutia ipsorum; et iterum Dominus novit cogitationes sapientium, quomodo vanae sunt. Istud in psalmo habetur XCIII. Denique idem sensus est, sciens enim vanas cogitationes illorum ut stultos illos probaret, sapientiam illorum reprehendit, ostendens verum esse quod falsum dicebant, et falsum quod verum putabant. (Aug.) Dominus, inquit, scit cogitationes hominum, quoniam vanae sunt: sed tu nescis cogitationes Dei, quoniam justae sunt; ille scit cogitationes hominum, quoniam vanae [Col. 0042B] sunt, et homines scierunt cogitationes Dei, sed quibus jam amicus factus est, et prodit consilium suum. Relinquite, fratres, cogitationes; hominum, quoniam vanae sunt, ut comprehendatis cogitationes Dei, quae sapientes sunt. Itaque nemo glorietur in homine. (Ambr.) Quoniam enim humanae cogitationes et consilia improvida et infirma sunt, non est gloriandum in homine, sed in Deo, cujus consilium retractari non potest. Quidquid enim homines sine Deo sapiunt stultum est.

Omnia enim vestra sunt, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas (qui est Petrus) sive mundus, sive vita, sive mors, sive praesentia, sive futura: omnia vestra: vos autem Christi, Christus autem Dei. Alio loco dicit de eodem sensu: Nos autem servi vestri propter [Col. 0042C] Jesum (II Cor. IV) , servos pro ministris posuit ut non singulos sibi defenderent cum omnibus uterentur, sicut et Dominus dicit: Ego sum in medio vestrum, non ut ministrer, sed ut ministrem, (Marc. X, Luc. XXII) . Nam mundus utique noster est, sed ut de illo secundum voluntatem Dei sentiamus, et decretos cursus ejus in Dei voluntate ponamus; et vita praesens concessa nobis est, sed ut modeste illam et cum Dei gloria transigamus, sive mors, ut pro Christo mori libentes habeamus spem promissionis futurae, sive praesentia, ut sic praesentibus utamur ne offendamus; sive futura, ut futura credentes ipsis nos magis, quia meliora sunt, commendemus; vos autem Christi, ut quoniam haec judicio nostro concessa sunt et subjecta; ita nos Christo subjiciamur, quippe cum [Col. 0042D] per ipsum esse coeperimus, et in prima origine et in regeneratione. Christus autem Dei, Christus Dei est, Patris sui proprius Filius, faciens voluntatem ejus, ut et nos ipsius faciamus. Si ergo Christi sumus famuli, quid est, ut ad ejus injuriam de hominibus aliquid speremus? Si quis igitur ad perfectionem tendit de illo primo timoris gradu quem proprie diximus esse servilem, de quo dicitur: Cum omnia feceritis, dicite quia servi inutiles sumus (Luc. XVII) , ad altiorem spei tramitem gradu proficiente conscendet, qui jam non servo, sed mercenario comparatur, quia mercedem retributionis exspectat, et quasi de peccatorum absolutione a poenali timore securus ac bonorum operum sibi conscius, licet placiti praemium [Col. 0043A] videatur expetere, tamen ad affectum illum filii, qui de paternae indulgentiae liberalitate confidens, omnia quae patris sunt sua esse non ambigit, pervenire non poterit. Festinandum proinde nobis est, ut ad tertium gradum filiorum, qui omnia quae patris sunt, sua esse credunt, per insolubilem charitatis gratiam conscendentes, coelestis illius Patris imaginem ac similitudinem recipere mereamur, et ad imitationem veri illius Filii proclamare possimus: Omnia quae habet Pater mea sunt, quod etiam de nobis beatus Apostolus profitetur dicens: Omnia vestra sunt, sive Paulus, sive Apollo, sive Cephas, sive mundus, sive vita, sive mors, sive praesentia, sive futura, omnia vestra sunt. Ad quam etiam similitudinem praecepta nos provocant: Estote, inquit, vos [Col. 0043B] perfecti, sicut et Pater vester coelestis perfectus est (Matth. V) . In illis enim nonnunquam solet interrumpi bonitatis affectus, cum aliquo vel tempore Salvatoris, vel laetitia, vel oblectatione vigor animi relaxatus, aut metum ad praesens gehennae, aut desiderium subtrahit futurorum, et est quidem in illis gradus cujusdam perfectus imbuens nos, ut dum vel poenarum metu, vel praemiorum spe incipimus vitia declinare, ad charitatis gradum transire possimus, quia timor, inquit, non est in charitate, sed perfecta charitas foras mittit timorem, quoniam timor poenam habet, qui autem timet, non est perfectus in charitate; nos ergo diligamus, quia Deus prior dilexit nos (I Joan. IV) . Non ergo aliter ad illam veram perfectionem conscendere poterimus, quemadmodum in nullius [Col. 0043C] alterius rei, nisi nostrae salutis gratia prior nos ille dilexit, ita eum nos quoque nullius alterius rei nisi sui tantum amoris dilexerimus obtentu.

Ita nos existimet homo ut ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei. (Ambr.) Hoc significat, quia minus de illo sentiebant aliqui Corinthiorum, sed ut de hoc ille homo sentiret quod et Deus qui illum elegerat, ideo ministros Christi ait, et dispensatores mysteriorum Dei: quando enim non verborum strepitu, neque humana sapientia nitebantur, intelligi debuit sacramentum Christi dispensare, in [Col. 0043D] quo non verba, sed virtus fulgebat, non per quod homo, sed Deus gloriosus videretur. Collega enim piscatorum non aliter quam illi Christum praedicabat. Cum ergo ministrum se Christi et sacramentorum Dei probat, pseudoapostolos illos notat, ac negat Christi esse, quod tradunt, per id quod discordarent a traditione apostolica. Hic jam quaeritur inter dispensatores ut fidelis quis inveniatur. (MAUR.) Interrogantis vox est, id est, jam hic putatis posse conscientias judicare? (Ambr.) Hoc quod dicit non solum ad pseudoapostolorum personam pertinet, sed ad reliquorum, qui accepta dispensatione, aut verecundia, aut timore, aut certae condemnationis suae causa onstanter arguere trepidabant, aut malos sensus, [Col. 0044A] aut mores: hic enim tam constans erat, ut ne qui vitae suae parceret, dummodo fideliter omnia celebraret. Mihi autem pro minimo est ut a vobis judicer, aut ab humano die. Quos in tantis vitiis reprehendit, miserum dicit ab his se judicari, quippe cum nec a justis judicandum se sciret; aut ab humana die, hoc est, quia nec a legibus mundo creditis judicandus erat. Supergressus enim humanam justitiam coelesti justitiae studebat, sicut dicit Dominus: Nisi abundaverit justitia vestra plusquam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum Dei (Matth. V) . Humanum ergo diem cum dicit, significat et divinum, in quo judicaturus est Christus, quia sicut jurisconsulti seu pontifices, quos vocant sacerdotes, certos dies quibus judicatur decreverunt: ita et dies Domini [Col. 0044B] definitus est, quo judicaturus est mundum. Sed neque meipsum judico. Nihil enim mihi conscius sum. Apertum est quia conscientiam puram habens sollicitus de se non erat. Sed non in hoc justificatus sum. Nunc humiliat se, et loquitur ut homo, qui possit culpam incurrere nescius Qui autem judicat me, Dominus est. (Greg.) Ac si diceret: Et recte egisse me recolo, et tamen de meritis non praesumo, quia ad ejus judicium vita nostra ducitur. (Ambr.) Recte ait; quamvis enim humiliaverit se, tamen Domino Christo plurimum dedit, quia potest quod hominem latet, dum occulta judicat, manifestare, non ut reum faciat, sed prudentem; quamvis enim sanctus, tamen homo est, quem non potest fieri ut non aliquid lateat. Interdum enim aliquid utile putamus quod inutile est, nec enim [Col. 0044C] omnia membra aut latera conversationis humanae descripta habemus, ab his autem quae gravia sunt aperte prohibiti sumus, nam quaedam causae nos fallere solent ex causis aliquibus ortae, ut quod non est utile putemus utile, quod leve quidem est, quia propositum liberum est. Impossibile est, ut non aut ignorantia, aut negligentia, aut vanitate, aut obreptione, aut cogitatione, aut necessitate, aut oblivione peccetur; nam et si ad tam praecelsum quis virtutum culmen ascenderit, ut apostolicum illud non jactanter exclamet Mihi autem pro minimo est, ut a vobis dijudicer, aut ab humano die, sed neque meipsum judico: nihil enim mihi conscius sum; tamen sciat se absque peccato esse non posse; neque enim frustra idem doctor adjunxit, [Col. 0044D] sed non in hoc justificatus sum, id est: non si ego justum me esse credidero, veram confestim gloriam possidebo, vel quia conscientia mea nullius peccati reprehensione compungitur, idcirco nullius sordis contagione fuscatus sum, multa enim meam conscientiam latent, quae cum sunt mihi incognita atque obscura, Deo nota atque manifesta sunt. Ideo subjiciens: Qui autem me, inquit, dijudicat, Dominus est, id est, ab illo solo quem secreta cordium non latent verum judicii in me proferetur examen. Itaque nolite ante tempus judicare, donec veniat Dominus. (Ambr.) Monet illos ne judicent, cum judicandi sunt, et habeant duplex peccatum, sicut ait Dominus: Nolite judicare, et non judicemini (Matth. VII) , sed expectate diem judicii Dei, ac si fideles et boni sint; [Col. 0045A] injuria enim judicis est, si ante cognitionem ejus a servo procedat judicium aut sententia. Qui illuminabit occulta tenebrarum et manifestabit consilia cordium, et tunc laus erit unicuique a Deo. Hoc dicit, quia in die judicii nihil occultum erit eorum quae gesta aut cogitata sunt, et simplicitas et hypocrisis illic apparebit, ut et qui despectus habebatur, forte appareat dignus, et qui aliquid esse putabatur, inveniatur reprobus. Omnia enim nota erunt in die judicii, et tunc laus erit bene agenti vel cogitanti. Hic enim qui laudatur, improbabile est an dignus sit, sicut in alio loco dicit: Non enim qui seipsum commendat ille probatus est, sed quem Dominus commendat (II Cor. X) , quem utique nihil latet; (Aug.) non enim scimus mortales corda mortalium. Tunc autem [Col. 0045B] illuminabit Dominus occulta tenebrarum, et manifestabit cogitationes cordis, et tunc laus erit unicuique a Deo, quia id laudabitur et diligetur a proximo, in proximo, quod ne lateat, ab ipso illuminabitur Deo. (Greg.) Quisquis enim in cogitatione a rectitudine exorbitat in tenebris peccat, nos ergo tanto minus debemus aliena corda audaciter reprehendere, quanto scimus quia visu nostro non possumus alienae cogitationis tenebras illustrare; sed in hoc solerter intuendum est, quanta pater Job severitate potuit filiorum opera corrigere, qui tanta sollicitudine studuit corda mundare, qui dixit de filiis suis: Ne forte peccaverint filii mei, et benedixerint Deo in cordibus suis (Job. I) . Quid ad haec rectores fidelium dicunt, qui discipulorum suorum et aperta opera nesciunt? [Col. 0045C] quid in sua excusatione cogitant, qui in commissis sibi nec vulnera actionum curant? (MAUR.) Quaeritur autem cur Paulus Corinthios prohibuerit ante tempus judicare, cum ad Philippenses scribens dicat: Multi enim ambulant, quos saepe dicebam vobis, nunc autem et flens dico, inimicos crucis Christi, quorum finis interitus (Phil. III) . Ille ergo qui alios prohibuit ante tempus judicare, ipse videtur hic ante tempus eos judicasse, de quibus dixit, quorum finis interitus. (Greg.) Ad quod responderi potest: Christus qui in Paulo locutus est, futura jam quasi praeterita agnoscit, et idcirco etiam Paulo hoc dicente, nihil ante tempus judicavit. Nam et Spiritus sanctus per apostolum Petrum ad Simonem magum ait: Non est tibi pars, neque sors in hac vita (Act. VIII) , quia [Col. 0045D] futura Simonis magi quasi praeterita Petro in Spiritu fuerant revelata: a quibus autem futura ut praeterita minime videntur, ante tempus judicare a Domino prohibentur, de quibus et per prophetam increpando dicitur: Vae his qui prophetant de corde suo (Ezech. XIII) ; de corde namque prophetare est ex sola praesumptione, non per spiritum aliquid dicere.

Haec autem, fratres, transfiguravi in me et Apollo, propter vos, ut in nobis discatis ne supra quam scriptum est, unus adversus alterum infletur pro alio. (Ambr.) Transfiguravit haec in se et Apollo, dum pseudoapostolorum glorias et traditiones perversas sub sua persona et Apollo evacuat, summatim illos designans, non singulatim, ne major forte discordia [Col. 0046A] in populis nasceretur. Nemo enim audiens nomen suum taxari aut ejus, cui favet, contentus est tacere. Tacito autem nomine, si quis audiens ac si de se intelligat dictum, dissimulat. Sub hac ergo propositione evacuavit personas illorum cum dicit: Ego plantavi, Apollo rigavit, etc., ut in his discerent nihil dandum hominibus. Quis autem te discernit? Id est, sunt aliqui qui amplius accipientes in baptismate, aut in doctrina, caeteros dicant minus consecutos. Hoc his loquitur qui baptizatos ab aliis plus aliquid esse putabant, quorum eloquentia seducebantur, ut fuco quodam perversa recta putarent: tanta enim discordia in populo erat, ut multa essent studia diversarum partium, et sic omnia dicta sua aptavit Apostolus, sive manifestatione nominum omnibus [Col. 0046B] partibus, ut cum legeretur Epistola unaquaeque pars ad se dicta susciperet, audiens quod causae suae intendi cognosceret. Quid autem habes quod non accepisti? Nihil illum boni ultra dicit consecutum ab aliis quam ab eo acceperat, ideo frustra quaeri, quod enim habebant ab Apostolo acceperant. Ad unum autem videtur loqui, qui ad partem plebis loquitur: Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? Hoc quasi insultatores apostoli agebant per imperitiam, ut eadem audientes, quae ab Apostolo jam didicerant, illum evacuantes, de horum magisterio gloriarentur; eloquentia enim commendati praedicationis gloriam in se convertebant: Apostolus vero se contemptibilem volebat videri, dummodo Dei gloriam faceret acceptabilem. (MAUR.) Ante omnia igitur Apostolus [Col. 0046C] humilitatem suis auditoribus commendat, ut in ipsa stabiliti atque consolidati, superbiae et arrogantiae ruinam caveant. Unde et alibi dicit (I Cor. III) : Nemo glorietur in homine; et paulo superius: Qui gloriatur, inquit, in Domino glorietur; quoniam et Jacobus ait: Omne datum optimum et omne donum perfectum de sursum est, descendens a Patre luminum, apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I) . [Aug.]) Illi vero haeretici seipsos a seipsis justos fieri putantes, quasi hoc eis Deus dederit, sed ipsi sibi, non utique in Domino, sed in seipsis gloriantur. Talibus dicit Apostolus: Quis enim te discernit? quod ideo dicit, quia massa illius perditionis, quae facta est ex Adam, non discernit hominem, ut eum faciat vas in honorem, non in contumeliam, nisi [Col. 0046D] Deus; sed quoniam homo carnalis et inaniter inflatus cum audisset, quis enim te discernit? posset respondere, vel voce, vel cogitatione, et dicere, Discernit me fides mea, discernit me oratio mea, discernit me justitia mea; mox Apostolus occurrit cogitationibus ejus et dixit: Quid enim habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? Sic enim gloriantur, quasi non acceperint qui se a seipsis justificari putant, ac per hoc in seipsis, non in Domino gloriantur. (Greg.) Sancti hi viri sciunt post primi parentis lapsum de corruptibili stirpe se editos, et non virtute propria, sed praeveniente superna gratia, ad meliora se vota vel opera commutatos, et quidquid sibi mali inesse cognoscunt [Col. 0047A] de mortali propagine sentiunt meritum; quidquid vero in se boni inspiciunt immortalis gratiae cognoscunt donum, eique de accepto munere debitores fiunt, qui et praeveniendo dedit eis bonum velle quod noluerant, et subsequendo concessit bonum posse quod volunt. Unde bene per Joannem dicitur: Adoraverunt viventem in saecula saeculorum, mittentes coronas suas ante thronum Domini (Apoc. IV) . Coronas namque suas ante thronum Domini mittere, est certaminum suorum victorias non sibi tribuere, sed auctori, ut ad illum referant gloriam laudis, a quo se sciunt vires accepisse certaminum. Jam saturati estis, jam divites facti estis; sine nobis regnatis. (Amb.) Ironia est, sicut dicunt: irascentis enim verba sunt, non confirmantis, in quibus enim tanta vitia arguit, [Col. 0047B] regnare illos dicit, sic enim putabant gloriantes de his quae a pseudoapostolis tradebantur: Et utinam regnetis, ut et nos vobiscum regnemus. Ut pius pater etiam ingratis filiis bene optat, qui enim fieri poterat ut sine apostolis regnarent? Quidquid enim non ab apostolis traditum est sceleribus plenum est: sic tamen fuerat ordo dicere, ut nobiscum regnetis, sed quia praemiserat, et utinam regnetis, aliter dicere non potuit, nisi ut et nos vobiscum regnemus. Regnare autem est de spe et promissis Christi securum esse, et gaudere in his quae adversa propter nomen Christi accedunt: lucrum enim afferunt, non detrimentum; unde alio loco dicit (II Cor. XII) : Cum infirmor, tunc potens sum.

Puto enim Deus nos novissimos apostolos ostendit [Col. 0047C] quasi morte destinatos. Hoc ideo personae suae deputat, quia semper in necessitate fuit, persecutiones et pressuras ultra caeteros passus, sicut passuri sunt Enoch et Elias qui ultimo tempore futuri sunt apostoli; mitti enim habent ante Christum, ad praeparandum populum Dei et muniendas omnes Ecclesias ad resistendum Antichristo, quos et persecutiones pati et occidi lectio Apocalypsis testatur. Horum ergo tempus suo tempori comparavit Apostolus dicens, quasi morti destinatos: ad hoc enim venturi sunt ut occidantur.

Quia spectaculum facti sumus huic mundo, et angelis, et hominibus. Quia erunt spectaculum et Enoch et Elias, usque adeo ut corpora eorum in platea projiciantur, in conspectu totius populi infidelis: ita et [Col. 0047D] apostoli spectaculum facti sunt, quia publice ridebantur positi ad injuriam et mortem quam passi sunt; mundum autem angelos et homines dixit, quia et angeli mali sunt, dicente David in psalmo: Vexabat illos per angelos malos (Psal. LXXVII) ; et homines mali increduli, his apostolorum injuriae oblectamento sunt. Mundus autem idcirco infidelitas dicitur, quia visibilia sequitur. Nos stulti propter Christum. Verum est, quia amantes Christum stulti sunt mundo. Vos autem prudentes in Christo. Qui prudens in Christo judicatur a perfidis, non recte asserit Christum. Denique Marcion, quia negat Filium Dei, et incarnari Deum potuisse, prudens est mundo; et Photinus, quia non fatetur Christum per id quod natus est [Col. 0048A] Deum, sapiens videtur mundanis. Nos infirmi, vos autem fortes. Infirmi ideo, quia sine adulatione, et cum stultitia sicut videtur mundanis, praedicantes Christum injuriis subjiciebantur. Vos autem fortes: ideo fortes, quia sic profitebantur Christum, ne offenderent homines, ut essent securi. Vos nobiles. Qui enim Christum non fatetur, quia Abrahae promissus est, et ab initio praedicatus est, hic nobilis contra Christum est, quia antiquitatem promissi Christi aliis deputat. Nos autem ignobiles. Ignobilis mundo est. qui Christum, quod mundus denegat, ab initio profitetur: haec igitur omnia supra dicta, quae negare videtur, confirmat, et quae quasi confirmare videtur negat, irascentis enim verba sunt qui negando confitetur et confitendo negat. Usque in hanc horam et [Col. 0048B] esurimus, et sitimus, et nudi sumus, et laboramus, operantes manibus nostris. Libere enim et juxta veram fidem sine aliqua adulatione Christum praedicantes et gesta pravae vitae arguentes, gratiam apud homines non habebant, et colaphizabantur, id est injuriis agebantur, et instabiles erant, quia fugabantur, ne in loco diu manentes plures docerent. Ideo et manibus operabantur, quia non solum gratiam apud homines non habebant, verum etiam ab his accipere indignum erat, qui errori studebant, sicut dicit in psalmo: Oleum autem peccatoris non impinguet caput meum (Psal. CXL) , quia et libertatem arguendi amittit, et peccat, qui ab eo accipit qui peccat, qui ideo dat ne corripiatur. Maledicimur et benedicimus. Male tractantes enim se hortabantur ad [Col. 0048C] bonum. Persecutionem patimur et sustinemus. Quia persequentibus se non resistebant. Blasphemamur et obsecramus. Blasphemantes enim rogabant ut permitterent reddi sibi rationem. Tanquam purgamenta hujus mundi facti sumus omnium peripsema usque adhuc. Non resistendo ulli, neque vicem in malis reddendo, sed semper se subjiciendo, ut per patientiam provocaret ad bonum, contemptibilis et despectus fiebat; usque modo, id est usque nunc, etiam apud Corinthios, pro quibus haec quae supra memorat mala passus est, et quoniam humilitatem suam nihil proficere in his videbat, queritur dolore commotus tantam subjectionem et injurias nullum fructum habere potuisse, sed, quod deterius est, in pejus profecisse. Non ut confundum vos haec scribo: [Col. 0048D] hoc est, non ut ruborem vobis faciam, haec scribo, sed ut corrigatis. Sed ut filios meos charissimos moneo. Adhuc se supplicem facit, ne correpti, ad iram provocati admonitiones ejus spernerent, id agit ut medicus salutaris, qui putamina [putredinem] abscindens dolorem illatum spe et blanditiis mitigat, ut aeger se curari permittat.

Nam si decem millia paedagagorum habueritis in Christo, sed non multos patres: per Evangelium enim ego vos genui. His dictis ostendit nullum posse eo affectu diligere illos, quo ipse eos diligebat. Quis enim alienos filios suis praeponat in amore? ac per hoc monita ejus qui et pro his tanta mala passus est non debere eos spernere. Obsecro vos, imitatores me [Col. 0049A] estote. O benevolentia sancti apostoli, qui obsecrat filios ut imitentur patrem, hoc est sponte rogat aegros ut recipiant medicinam! In his tamen sui illos imitatores vult esse, ut sicut hic multa exitia pro salute illorum ab incredulis passus est, et non cessit, dummodo per dies et noctes evangelizaret illis donum gratiae Dei: ita et illi manentes in fide ejus et doctrina, non reciperent falsorum apostolorum prava commenta, sed resisterent contemnentes opprobria aut detractiones, ut patri suo spiritali inviolatum reservarent affectum. Ideo misi ad vos Timotheum, qui est filius meus charissimus, et fidelis in Domino. Hortatur illos in hoc eodem Timotheo, quem ideo charissimum et fidelem filium obtestatur in Domino, ut in hoc discernerent quid peccarent. Cum enim huic [Col. 0049B] testimonium perhiberet, illos arguit. Qui vos commonefaciat vias meas, quae sunt in Christo Jesu, sicut ubique in omni Ecclesia doceo. Per istum quem fidelem filium in Domino confirmat, reverti illos vult ad regulam a se traditae veritatis, ut commoniti verbis et exemplis operum ejus, resipiscerent, cognoscentes non perperam se fuisse ab Apostolo doctos, quando eadem tenere omnes Ecclesias discerent. Tanquam non venturus essem ad vos, inflati sunt quidam. Indignabantur quidam Corinthiorum, quia non ibat ad illos, non desiderio, sed superbia, quod quasi indignos illos haberet, cum magis Apostolo hoc studium fuerit, ut de indignis faceret dignos, habebat ergo votum eundi, sed majora erant quae agebat. Veniam autem cito ad vos, si Dominus voluerit. Post commonitionem promittit [Col. 0049C] se ire ad illos, sed si Dominus permitteret, ut quia plus scit Deus quam homo, ideo si sciret operae pretium esse, permitteret, ut si non iret, Dominus non sivisse ostenderet, causa utique indignitatis illorum. Et recognoscam non sermonem illorum qui inflati sunt, sed virtutem. Confundit illos, quia cum oblique conversarentur indignabantur quasi digni essent ab Apostolo visitari. Nec enim in sermone est regnum Dei, sed in virtute. Ut sicut regnum Dei non splendore verbi commendatur, sed virtute signorum, ita et hi non verbis nudis, sed virtute operum spiritalium dignos se ostenderent ab Apostolo visitari. Quid vultis? In virga veniam ad vos, aut in charitate et spiritu mansuetudinis? Terroris verba infert, ut pudorem passi, qui inflati erant humiliarentur, ut si vere apostoli [Col. 0049D] praesentiam desiderarent, praepararent se ad excipiendum eum, id est, abluerent ab omni plaga criminis, et veniens ad illos laetitiam haberet quasi cum filiis charissimis.

Omnino auditur in vobis fornicatio, et talis fornicatio, qualis nec inter gentes est. (Ambr.) Ut quam grave sit istud peccatum ostenderet, nec ab his hoc dixit admitti, qui Deum nesciunt, ut perinde, qua poena hic multandus esset ostenderet, qui sub terrena et divina justitia constitutus tanti sceleris crimen admiserat. [Col. 0050A] Ita ut uxorem patris quis habeat. Praemissi criminis prodidit genus, ut non solum illum aperte reum mortis faceret: sed adhaerentes illi non immunes a crimine demonstraret, in quo enim difficile peccatur, plus facit reum. (Greg.) Subtiliter itaque ab arguente discutienda sunt opera protervorum, ut in quo sibi placent, ostendantur, quia Deo displicent, tunc enim protervos melius corrigimus, cum ea quae bene egisse se credunt, male acta monstramus, ut unde adepta creditur gloria, inde utilis subsequatur confusio; nonnunquam vero, cum se vitium proterviae minime perpetrare cognoscunt, compendiosius ad correctionem veniunt, si alterius culpae manifestioris, et ex latere requisitae in opprobrio confundantur, ut ex eo quod defendere nequeunt, cognoscant se tenere [Col. 0050B] improbe, quod defendunt. Unde cum proterve Paulus Corinthios adversum se invicem videret inflatos, ut alius Pauli, alius Apollo, alius Cephae, alius Christi esse se dicerent, incestus culpam in medium deduxit, quae apud eos et perpetrata fuerat et mox recta remanebat dicens: Auditur inter vos fornicatio et talis fornicatio qualis nec inter gentes, ita ut uxorem patris quis habeat, et vos inflati estis et non magis luctum habuistis, ut tolleretur de medio vestrorum, qui hoc opus fecit. Ac si aperte dicat: Quid vos per proterviam hujus vel illius dicitis, qui per desolationem [dissolutionem] negligentiae nullius vos esse monstratis? Et vos inflati estis, et non magis luctum habuistis? (Ambr.) Superbiam illorum in tantum humiliat, ut non querulos jam, sed magis supplices faciat: [Col. 0050C] erant enim et ipsi participes dum paterentur reum tam ingentis facinoris secum incorreptum convenire, ut omnes uno consilio abjicerent eum, si negaret emendare se; si autem quis potestatem non habet, quem scit reum abjicere, aut probare non valet, immunis est, et judicis non est, sine accusatore, damnare: quia et Dominus Judam, cum fur esset, quia non est accusatus minime abjecit. Ut tollatur de medio vestrum, qui hoc opus fecit. Cognito opere isto pellendum illum, ait, fuisse de coetu fraternitatis. Omnes enim crimen ejus sciebant et non arguebant: publice enim novercam suam loco uxoris habebat. In qua re neque testibus opus erat, neque tergiversatione aliqua poterat tegi crimen. Ego quidem absens corpore, praesens autem spiritu. [Col. 0050D] Idem absens facie, praesens autem auctoritate spiritus, cujus cum adest virtus, jam judicavi eum ut praesens, qui hoc admisit, in nomine Domini nostri Jesu Christi congregatis vobis, et meo spiritu, cum virtute Domini Jesu, tradere hujusmodi Satanae in interitum carnis. Quoniam omnis carnalis voluptas a diabolo est, ac per hoc cum huic voluptati remittitur, traditur Satanae: caro enim hoc habet in natura, ut intereat. Anima ergo cum se jungit desiderio ejus, infirmans spiritalem suum vigorem, simul interitum patitur. Itaque si hic correptus stupri admissi erubesceret ejectum se, non interiret, poenitentia subsequente. Non tantum omnium consensu et praesentia, sed virtute Domini Jesu, id est, sententia, cujus legatione [Col. 0051A] fungebatur Apostolus, abjiciendum illum de Ecclesia censuit. Cum ejicitur, traditur Satanae in interitum carnis, ut et spiritus salvus sit in die Domini. Anima enim et corpus intereunt, quando quae contra legem sunt, fiunt. Sed in hac aliter causa interitus carnis homini deputatur: quamquam enim omnia peccata carnalem hominem praestent, hoc tamen specialiter desiderium carnis est; quod sordibus maculatam animam cum corpore tradit gehennae: quia victa anima in libidine carnis, fit caro, sicut et corpus recte gubernatum, spiritale appellatur. Animus tamen est, qui aut victus illecebris, totum hominem carneum facit, aut in vigore naturae suae manens carni praestat, ut spiritalis dicatur.

Ut spiritus salvus sit in die Domini nostri Jesu [Col. 0051B] Christi, tradi jubet contaminatum supra dictum Satanae, ut Spiritus salvus sit in hominibus Ecclesiae in die judicii; nisi enim ejectus esset, non fieret salvus spiritus Ecclesiae in die judicii. Deserebat enim omnes contaminationis causa, ut in die Domini nudi ab Spiritu sancto inventi audirent a judice Domino: Recedite a me, non novi vos (Matth. VII) , sicut dicit ad Romanos: Si quis autem spiritum Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII) ; et in alia Epistola: Nolite contristare Spiritum sanctum Dei. Si enim contristatur deserit, et non erit salvus, non utique sibi, qui impassibilis est, sed nobis quibus datus est, ut per illum Dei filii esse probemur. Res enim quae admittitur salva non est, non utique sibi, quae ubicumque sit, necesse est sit, sed [Col. 0051C] ei a quo admittitur. (Cass.) Duo haec credere immobiliter nos oportet, primo quod sine Dei permisso, nullus ab eis omnino tentetur; secundo quod omnia quae a Deo nobis inferuntur, sive tristia ad praesens vel laeta videantur, velut a piissimo patre clementissimoque medico pro nostris utilitatibus irrogentur, et idcirco eos velut paedagogis traditos humiliari, ut discedentes ex hoc mundo, vel purgatiores ad vitam aliam transferantur, vel poena leviore plectantur, qui secundum Apostolum traditi sunt in praesenti Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus fiat in die Domini nostri Jesu Christi. Non est bona gloriatio vestra. (Amb.) Hoc est, non bona, laeti enim erant cum magis contristari debuerint in fratre, tam acerbe peccante, sicut tristis fuit Samuel in Saul peccante [Col. 0051D] (I Reg. XV) , in quo crimine mali doctores, aut dissimulabant, aut negligentius arguebant, sicut et Heli sacerdos filios suos peccantes in Deum, ne amari essent hominibus (I Reg. II) .

Nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit. Ita et peccatum unius quod cognitum non arguitur, multos contaminat, imo omnes qui norunt, et non devitant, aut cum possent arguere dissimulant: non enim sibi videtur peccare, quando a nullo corripitur aut vitatur. Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio. Hoc duplici genere accipiendum est, quia est et fermentum humana doctrina, dicente Salvatore: Cavete a fermento Pharisaeorum (Matth. XVI) , id est, a doctrina mala, ergo doctrina [Col. 0052A] mala cavenda est, et ob hanc causam dictum est, quia ejecto fornicatore vetus fermentum ejicitur. Ideo autem vetus, quia antiqui erroris peccatum est: nova autem conspersio Christi doctrina est. Sicuti estis azymi. Azyma ex causa non fermentatae farinae dictum est, cum filii Israel ejecti sunt de Aegypto ut fermentum vetustas haberetur, Azyma autem novitas: abjectis enim veteribus erroribus Aegyptiorum in novam legem inducti sunt. Ita et Corinthii post paganorum errores, in Evangelium Christi inducti sunt. Hortatur ergo ut secundum professionem suam quam ab Apostolo sub nomine Christi acceperant, et viverent jam vitae novae cultores, et hoc est azymos esse. Etenim pascha nostrum immolatus est Christus. Secundum legem docet novitatem paschae ratione [Col. 0052B] consistere, et ideo Christum esse occisum, ut ex eo nova praedicatio, novam faceret conversationem: ut quia paschae rationem colimus, veterem vitam non sequamur. Pascha itaque immolatio est, non transitus, sicut quibusdam videtur: prius enim pascha et sic transitus, quia ante exemplum est Salvatoris, et sic signum salutis, nec enim ante signum quam crux: nam occiso vespere agno in Aegypto filii Israel pascha egerunt, ex cujus sanguine postes signaverunt, ut noctu angelus transiens ea loca non contingeret, quae sanguine agni fuerant oblita. Itaque festa celebremus [epulemur] non in fermento veteri. (Ambr.) Hoc est laetitiam habentes renovationis facta vetera fugiamus, immunditiam omnem abjicientes a nobis, quae est corruptio. Quia sicut fermentum totam [Col. 0052C] massam corrumpit, ita et mala vita totum hominem. Ergo ut non solum a turpitudine vitae nos observemus, sed et ab iniquitatis studio, adjecit. Neque in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis. Hoc est, ut sinceritas mundam vitam faciat, veritas autem omnem fraudem excludat. Scripsi vobis in epistola ne commisceamini fornicariis. Scripsisse se significat prius, ubi commonet illos, ne conjungerent se malae vitae hominibus, et quia non intellexisse forte, ea quae scripserat, videbantur, nunc in hac Epistola quid scripserit interpretatur dicens: Non utique fornicariis hujus mundi, sed a fratribus scripsi recedendum. Aut avaris, aut rapacibus, aut idolis servientibus; alioquin debueratis de hoc mundo exire. Igitur intellectum illorum arguit [Col. 0052D] qui putabant forte quia ab incredulis fornicariis, aut avaris, aut rapacibus, aut idolis servientibus prohibuisset, non a fratribus, et ideo illum, qui uxorem patris habebat, inter se esse non aegre ferebant. Si igitur his commiscimini, inquit, melius erat mori vos, compendium est enim male agentibus si citius moriantur, quam si diutius in peccatis versentur. Nunc autem scripsi vobis ne commisceamini. Si is qui frater nominatur, est fornicator, aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax, cum hujusmodi nec quidem cibum sumere. Cum fratre prohibet cibum sumere, cum infideli autem non prohibuit, quippe cum dicat (I Cor. X) : Si quis vos vocat ex infidelibus ad coenam, ite et omne quod [Col. 0053A] appositum fuerit manducate. Ideo ait, quid enim mihi de his quae foris sunt judicare? Verum est, quia perfidos episcopus non potest judicare. Cum fratre autem in quo vitia haec reperiuntur, non solum Sacramenta non edenda sed nec communem escam docet: ut erubescat cum vitatur et se corrigat. Nonne de his qui intus sunt vos judicatis? Judicat quis dum discernit cui fratri adhaereat, quae arguat, quem devitet. Nam eos qui foris sunt Deus judicabit. Superius ait: [Col. 0054A] Nolite ante tempus judicare, hic non prohibet, sed superius incognita per suspicionem maxime de rectore prohibuit judicare, quia Dei solius est occulta judicare, hoc autem loco ut fratrem frater examinet, jam jubet, sicut alio in loco dicit (II Cor. XIII) : Vos ipsos tentate si estis in fide, ipsi vos probate; qui autem foris sunt in die judicii damnabuntur, quia dixit Dominus: Qui non crediderit, jam judicatus est (Joan. III) ; in quo enim spes non est, pro mortuo habendus est.

Auferte malum ex vobis ipsis. (Ambr.) Adhuc commonet ut discernantur a malis et operibus et hominibus. Audet aliquis vestrum adversus alterum habens negotium judicari apud iniquos et non apud sanctos? Iniquos duplici genere significat, et qui non credunt, et qui leges a Deo mundo creditas frequenter cum adulatione interpretantur, auctoritatem harum idolis deputantes, ideoque iniqui sunt, et quia in Ecclesia magis lex est, ubi Deus legis timetur, melius dicit apud Dei ministros agere causam; facilius enim de Dei timore sententiam legis veram promunt. (Aug.) [Col. 0053C] Et hic posset fieri judicium habere adversus alterum non esse peccatum, sed tantummodo id, extra Ecclesiam velle judicari, nisi secutus adjungeret: Jam quidem omnino delictum est inter vos quia judicia habetis vobiscum, et ne quisquam ita hoc excusaret, ut diceret, justum se habere negotium, sed iniquitatem se pati, quam vellet a se judicum sententia removeri, continuo talibus cogitationibus vel excusationibus occurrit atque ait: Quare non magis iniquitatem patimini? quare non potius fraudamini? ut ad illud redeatur quod Dominus ait: Si quis voluerit tunicam tuam tollere et judicio tecum contendere, dimitte ei et pallium (Matth. XXIV) ; et alio loco: Qui abstulerit, inquit, tua, noli repetere (Luc. VI) . Prohibuit itaque suos de saecularibus rebus cum aliis [Col. 0053D] habere judicium. Ex qua doctrina Apostolus dicit esse delictum; tamen cum sint in Ecclesia talia judicia finiri inter fratres, fratribus judicantibus, extra Ecclesiam vero terribiliter vetat: manifestum est hic quid secundum veniam concedatur infirmis. Aut ignoratis quoniam sancti de hoc mundo judicabunt? Nihil odiose dicit Apostolus, ideo enim hunc mundum dixit, ut ostendat et alterum, quia et Joannes apostolus: Nolite, ait, diligere hunc mundum (I Joan. II) ; et Dominus in Evangelio: Sic, inquit, dilexit Deus mundum hunc, etc. (Joan. IV) . Hic ergo mundus in errore est, non ille superior ad cujus similitudinem hic factus est. Unde homo hic positus est ad imaginem Dei factus, ut sicut in superiori mundo ab uno Deo sunt omnia, ita et in hoc ab uno homine [Col. 0054B] omnes haberent originem, hinc est, unde Moyses in Deuteronomio (Deut. XXXIII) : Cum divideret, inquit, Altissimus gentes, quemadmodum dispersit filios Adae, statuit fines gentium secundum numerum angelorum Dei. Quid tam apertum hunc mundum superioris esse imaginem certa ex causa, est enim et Hierusalem inferior et illa superior, quam matrem nostram vocat idem Apostolus: est et inferior paradisus, in quo homo positus, mandatum et ut operetur ibi, et ut custodiret accepit. Est et ille coelestis in quo raptus Apostolus audivit arcana verba (II Cor. XII) . Judicabunt ergo sancti hunc mundum, quia exemplo fidei illorum perfidia mundi damnabitur. Et in vobis judicabitur mundus, tunc judicabitur hic mundus in nobis, si opus perfidorum hominum inveniatur [Col. 0054C] in nobis. Indigni sunt ergo hujusmodi qui etiam de minimis judicent. Hoc est, non sunt utique indigni hi qui ipsum mundum judicaturi sunt, ea judicare quae mundi sunt. Nescitis quoniam angelos judicabimus? Addit plus dicendo, angelos judicabimus, id est, potentias spiritales, quas alio loco tradit in coelestibus degere, eodem genere judicandos angelos a nobis, quo et mundus judicabitur. (Greg.) Mentes quippe sanctorum transitoria cuncta despiciunt et sub se labi quidquid superbit, quidquid praeterit contemplantur, et quasi in quodam rerum vertice constituti, tanto sibi omnia subesse conspiciunt, quanto semetipsas verius auctori omnium subdunt, atque inde cuncta transcendunt, unde Creatori cunctorum vera se humilitate prosternunt. (Aug.) In Evangelio [Col. 0054D] ergo Dominus ait: Sedebitis super duodecim sedes judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX) . Si duodecim sellae ibi sunt, non est ubi sedeat tertius decimus apostolus Paulus, et non erit quomodo judicet. Sed ipse judicaturum se dixit non homines tantum sed Angelos; quos Angelos nisi apostatas? Nescitis, inquit, quia angelos judicabimus? Responderet ergo turba, Quid te jactas judicaturum? ubi sedebis? Duodecim sedes, dixit Dominus, de duodecim apostolis unus cecidit, in locum ipsius sanctus Matthias ordinatus est, impletus est duodenarius numerus sedium, primo locum inveni, ubi sedeas, et sic te minare judicaturum. Quomodo ergo in quinque fratribus illius, qui torquebatur apud inferos, millia populi Judaeorum, quomodo centum quinquaginta [Col. 0055A] trium piscium millia millium sanctorum, sic in duodecim sedibus non duodecim homines, sed magnus numerus perfectorum intelligitur. Saecularia judicia si habueritis, contemptibiles qui sunt in Ecclesia, illos ad judicandum constituite. (Ambr.) Saecularia judicia sunt ad corpus pertinentia, vel corporea, et quia non sic fieri debet adjecit: Ad reverentiam vestram dico. Ne quia supra negotium nominavit, sed quale non significavit, sunt enim et divina negotia, dicente eodem: Adjutor negotii mei (Col. IV) , et saecularia forte judicia, quia prohibuerat apud perfidos agenda quamvis in Ecclesia sicut audierant, a qualibuscumque tamen putarent audienda, aut terminanda, ad ruborem eorum, ait, contemptibiles qui sunt in Ecclesia, hoc est lignea vasa; tam enim intractabiles et [Col. 0055B] inconsideratos eos significavit, ut imperitos forte ex tribus judices eligerent. Hoc de experto scribebat Apostolus, sciebat enim quam tepidi et improvidi in reliquis causis fuerant deprehensi. (Greg.) Paulus enim auditores suos ad virtutem sapientiae et linguarum genera, ad prophetiae quoque indaganda mysteria succendebat dicens: Aemulamini dona meliora, magis autem ut prophetetis (I Cor. XIV) . Sed quia spiritalia dona non caperent, si terrena eos negotia depressissent, longe ante praemisit, dicens: Contemptibiles qui sunt in Ecclesia, illos constituite ad judicandum. Ac si aperte dicat, qui minoris meriti sunt in Ecclesia et nullis magnorum donorum virtutibus pollent, ipsi de terrenis negotiis judicent, quatenus per quos magna nequeunt bona, minora suppleantur; quos et [Col. 0055C] contemptibiles nominat, et tamen sapientes vocat, cum dicit: Sic non est sapiens quisquam inter vos qui possit judicare inter fratrem suum? Qua ex re quid colligitur nisi ut terrenas causas examinent, qui exteriorum rerum sapientiam perceperunt? qui autem spiritalibus donis ditati sunt, profecto terrenis non debent negotiis implicari, ut dum non coguntur inferiora bona disponere, exercitati valeant bonis superioribus deservire. Sed curandum magnopere est, ut qui donis spiritalibus emicant, nequaquam proximorum infirmantium negotia funditus deserant, sed haec aliis, quibus dignum est, tractanda committant. Unde et Moyses quoque ad populum viros pro se septuaginta constituit (Exod. XXIV) , ut quanto se ab exterioribus causis absconderet, tanto ardentius [Col. 0055D] interna penetraret, sicque fit, ut et summi viri magis ad spiritalia dona proficiant dum eorum mentes res infimae non conculcant; et rursum viri in Ecclesia ultimi sine bono opere non vivant, dum in rebus exterioribus inveniunt recta quae agant. Sancta quippe Ecclesia sic consistit unitate fidelium, sicut corpus nostrum unitum est compage membrorum. Alia namque membra sunt in corpore, quae intuendae luci deserviunt; alia quae a terrae tactu minime disjunguntur. Oculus quippe luci intenditur, et ne caecari valeat a pulvere custoditur. Pes enim tunc officium suum recte peragit, cum suscipiendum terrae pulverem non refugit, quae tamen corporis membra vicissim sibi sua officia impartiendo copulantur, [Col. 0056A] ut pes oculis currat, et oculus pedi prospiciat. Sic itaque, sic sanctae Ecclesiae membra debent et officio esse disjuncta, et charitate conjuncta, ut summi viri eorum viam provideant, qui in terrenis negotiis vacant; quatenus velut ad lumen oculorum pes ambulet, et rursum quidquid terrenis negotiis implicati agunt, hoc ad majorem utilitatem referant. Ut pes cujus via prospicitur, non sibi tantummodo, sed etiam oculis gradiatur. Dum itaque sibi invicem alterna administratione conveniunt, miro modo agitur, ut quia electi quique vicissim sibimet impendendo, quod valent faciunt, eorum fiant opera etiam quae facere ipsi non possunt. Sed inter haec sciendum est, quia cum proximorum causis exterioribus, qui apte deserviant desunt, debent hi quoque, qui spiritalibus [Col. 0056B] donis pleni sunt, eorum infirmitati condescendere, terrenisque eorum necessitatibus, in quantum decenter valent charitatis condescensione servire; nec taedere animum debet si sensus ejus contemplationi spiritalium semper intentus aliquando dispensandis rebus minimis quasi minoratus inflectitur, quando illud Verbum per quod constant omnia creata ut prodesset, hominis assumpta humanitate voluit paulo minus angelis minorari. Quid ergo mirum si homo se propter hominem attrahat, dum creator hominum et angelorum formam hominis propter hominem suscepit? nec tamen minoratur sensus cum sic attrahitur, quia tanto subtilius superiora penetrat, quanto humilius pro amore conditoris nec inferiora contemnit. Quid indignum nobis vel difficile est si [Col. 0056C] supra infraque animum ducimus, qui eadem manu corporis lavamus faciem, qua etiam calceamus pedem? Sic non est inter vos quisquam sapiens qui possit judicare inter fratrem suum? (Amb.) Quia ergo sunt, inquit, sapientes fratres, aliqui horum eligantur ad judicandum quorum judicium meretur mundus, magnus enim pudor est si inter eos qui dicuntur Dominum cognovisse, non inveniatur qui examinare possit negotium juxta jus Evangelicum, ideo autem fratrem judicem eligendum dicit, quia adhuc rector Ecclesiae illorum non erat ordinatus. Sed frater cum fratre judicio contendit, et hoc apud infideles. Manifestum est, quia infideles aut arbitros, ut assolet fieri, postulatos significat, aut judicem publicum cui dici solet: Hodie dies sacrorum est, jus dici non [Col. 0056D] potest.

Jam quidem omnino delictum in vobis est, quod judicia habeatis inter vos. Peccatum esse significat, quia frater cum fratre litigat, cum danda opera sit, ut concordes sint quasi germani, maxime cum fides nostra paci studeat. Quamquam enim Christianus litigare non debeat, tamen si grave quid fuerit, et quod contemni non possit, causam ad Ecclesiam deferat, ne et damnum ad praesens et offensionem forte incurrat.

Quare non magis injuriam patimini? Quare non magis fraudamini? Sed vos injuriam facitis, et fraudatis, et hoc fratribus. Nunc hos corripit quorum injustitia jurgium generatur, quia non solum per [Col. 0057A] fraudem admissam rei sunt, sed et partem habent delicti illorum, qui coacti injuria aut fraude eorum, infideles rogant ad judicandum, et cum fraudem aut injurias illatas persequi non deberent, non solum vindicant, sed et ipsi fraudem et injurias faciunt, ut puniendi exempla fratribus tribuant. Et quid aliis facere credatur qui non parcit suis? An nescitis quia iniqui regnum Dei non possidebunt? Hoc dicens ostendit illos non nescios peccare, ac per hoc gravius vindicandum, si enim immisericordes rei sint apud Deum, quanto magis iniqui? Nolite errare: neque fornicarii, neque idolis servientes, neque adulteri, neque molles, neque masculorum concubitores, neque fures, neque avari, neque ebriosi, neque maledici, neque rapaces regnum Dei possidebunt. Non haec [Col. 0057B] idcirco memoravit quasi nescirent, apud quos annum et sex menses sedit, docens Evangelium Dei, sed commonuit ut resuscitaret in illis reverentiam legis et meritum ad regna coelorum. Et haec quidem fuistis. Ne omnibus hoc ascribere videretur, aut certe omnes ab his criminibus immunes faceret, si taceret, (prohibuisse enim videbatur, non revelasse crimina illorum); idcirco sic ait: Et haec quidem fuistis, et ne ad iram illos provocaret adjecit, Sed abluti estis; ut agnoscentes crimina rei facti, statim respirarent audientes sed abluti estis. Solent enim aliqui pudorem pati, et corrigere cum de se audiunt bona. Sed sanctificati estis, sed justificati estis in nomine Domini nostri Jesu Christi, et Spiritu Dei nostri. Haec omnia beneficia puritatis in baptismate consecuti [Col. 0057C] noscuntur, quod est fundamentum Evangelicae veritatis: illic enim omnibus depositis peccatis abluitur credens, justificatur in Domini nomine, et Spiritu Dei nostri, Dei filius adoptatur. Per haec admonet illos, quanta et qualis sit gratia, quam per veram traditionem assecuti sunt. Postea vero contra hanc regulam fidei impulsu malorum doctorum sentientes, his beneficiis se exuerunt. Unde id agitur ut revocet illos ad primam sententiam, ut recuperent quod fuerant consecuti. Omnia mihi licent, sed ego sub nullius redigar potestate. Omnia sibi licere dicit, ea scilicet, quae et coapostolis ejus licuerunt, quae et lex continet naturalis, non Moysis, quia multa prohibuit Moyses propter duritiam cordis populi increduli et cervicosi, tamen si ad causam respicias, aliud fuit in [Col. 0057D] sensu Apostoli, ut haec loqueretur. Haec enim praemisit, postea acturus hanc causam, sicut fecit, et de illo qui incestum admiserat, proponit enim designans quid acturus esset postea. Denique statim ad superiorem sensum breviter, interim re commendata redit, hoc enim ideo dicit quia licebat illi ab his sumptus accipere. Sed quoniam sciebat pseudoapostolos occasionem quaerere accipiendi, noluit ab his accipere, ne causa ventris vigor Evangelicae veritatis torpesceret: si enim ab his acciperet, quos in tantis vitiis arguebat, auctoritatem magisterii concessam sibi ad nos a Domino inclinabat; non enim potest constanter argui, a quo accipitur, maxime cum ideo promptus ad dandum sit, ut sibi humiliet praepositum; [Col. 0058A] unde et dicit: Sed ego sub nullius redigar potestate. (Aug.) Potest aliquid licere et non expedire. Expedire autem quod non licet non potest. Ac per hoc non omnia licita expediunt, omnia vero illicita non expediunt. Tunc non expedit id quod licitum est, quando permittitur quidem, sed usus ipsius potestatis adfert aliis impedimentum salutis; mihi videntur licere non expedire, quae per justitiam, quae coram Deo est, permittuntur, sed ostensione hominum, si ob hoc impediantur ad salutem, vitanda sunt: ea vero non licere quae sic vetantur ut facienda non sint. (Greg.) Saepe hi qui in potestate sunt, dum sese et a licitis retinere nesciunt, ad illicita et inquieta delabuntur: solus enim in illicitis non cadet, qui se et aliquando a licitis caute restringit, qua [Col. 0058B] videlicet contritione religatus beatus Paulus insinuat dicens: Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt. Atque ut ex ipsa religatione ostenderet, in quanta se mentis libertate dilataret, illico adjunxit: Omnia mihi licent, sed ego sub nullius potestate redigar: cum enim mens concepta desideria sequitur, servire rebus convincitur, quarum amore superatur. Paulus, cui cuncta licent, sub nullius potestate se redigit, quia semetipsum etiam a licitis restringendo ea quae delectata premerent despecta transcendit. Esca ventri et venter escis: Deus autem et hunc et hanc destruet. (Amb.) Destructio ventris est, cum edendi cessat officium, escae vero destructio tunc erit, quando steterit nativitas. Pseudoapostoli autem, qui non utique religionis causa sed quaestus [Col. 0058C] circuibant, peccantibus amari esse nolebant. (Aug.) Reficimus quotidianas ruinas corporis edendo et bibendo, priusquam escas et ventrem destruas satietate mirifica cum occideris indigentia, et corruptibile hoc induerit incorruptionem. Corpus autem non fornicationi, sed Domino. (Amb.) Nunc redit ad superiorem sensum. Et Dominus corpori. Quid Dominus corpori? subauditur, immortalitatem resuscitato praestabit; corpus enim Deo dicatum dono spiritali remunerabitur merito ducis, id est animi. Deus vero et Dominum suscitavit, et nos suscitabit per virtutem suam. Idem sensus est, quem Dominicae voluit exemplo resurrectionis firmare, virtus enim Dei Christus est, qua nos suscitabit, et ipsum Dominum, hoc dixit, quia ipse Dominus corpus suum suscitavit, [Col. 0058D] sicut et ipse Dominus ait: Solvite templum hoc, et ego tribus diebus suscitabo illud: hoc autem dicebat de templo corporis sui (Joan. II) . Quibusdam tamen videtur propter libertatem concessi arbitrii dixisse Apostolum: Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt, ut liceat fornicari, non tamen expediat. Sed quomodo licet quod prohibetur? aut certe si omnia licent, nihil potest dici illicitum, sed licet, non tamen expedit. Haec susurrant potius quam asserunt aut immemores, aut negligentes. Dicit enim Joannes Baptista ad Herodem: Non licet tibi habere uxorem fratris tui (Marc. VI) . Sed forte Joannes expers fuit humani eloquii, inspiratus in utero, quia si hoc est, debuit dicere, Licet tibi, sed non expedit. Sed et [Col. 0059A] Dominus similiter mulieri Chananeae ait: Non licet accipere panem filiorum et mittere canibus (Matth. XV) , et iterum dicit Dominus Judaeis: Non legistis quid fecit David, cum esuriret, quomodo intravit in domum Dei, et panes propositionis accepit? quos non licebat, etc. (Matth. XII) . Omne ergo quod prohibetur non licet, et omne quod non licet prohibetur; sed aliquando interveniente aliqua causa licet, sed non expedit. Nescitis quia corpora vestra membra Christi sunt? Corpora nostra membra Christi sunt, sed in novum hominem qui secundum Deum creatus est, quia ipse est caput Ecclesiae: Tollens ergo membra Christi faciam membra meretricis? Absit. Absit, ait, quia meretrici adhaerentia membra desinunt esse membra Christi. An nescitis quia qui adhaeret meretrici [Col. 0059B] unum corpus fit? Hoc dicit, quia qui contaminationi se admiscet, unum fit cum eo, cui se admiscet. Fornicatio enim ambos unum facit, ut quomodo in natura, sic et in macula unum sint. Erunt, inquit, duo in carne una, Manifestum est, ut quia mulier de viro est, ambo in carne una sint. Qui autem adhaeret Domino unus spiritus est. (Aug.) Quoniam in bene agentibus spiritus Dei est, communis cum Deo hominibus. Cum sic dicitur unum, ut non addatur quid unum, et plura unum dicuntur eadem natura, atque essentia non dissidens neque dissentiens significatur; cum vero additur quid unum, potest aliquid significari ex pluribus unum factum, quamvis diversis natura, sicut anima et corpus non sunt utique unum; quid enim tam diversum nisi [Col. 0059C] addatur aut subintelligatur quid unum, id est unus homo aut unum animal. Inde Apostolus, qui adhaeret meretrici, inquit, unum corpus est, non dixit unum sunt, aut unum est, sed addidit corpus, tanquam ex duobus diversis masculino et feminino unum corpus adjectione compositum, et qui adhaeret, inquit, Domino, unus spiritus est. Non dixit qui adhaeret Domino unum est, aut unum sunt, sed addidit spiritus. Diversum enim natura spiritus hominis et spiritus Dei: sed inhaerendo fit unus spiritus ex diversis duobus. Ita ut sine humano spiritu, beatus sit Dei spiritus atque perfectus, beatus autem hominis spiritus non nisi cum Deo. Quamobrem sive ita dicatur, Deus, de Deo, ut et singulis hoc nomen conveniat, non tamen ut ambo simul duo dii, sed unus Deus sit; [Col. 0059D] ita enim sibi cohaerent, quod etiam in distantibus diversisque substantiis fieri Apostolus testis est. Nam et solus Dominus spiritus est, et solus hominis spiritus, utique spiritus est, tamen si adhaereat Domino, unus spiritus est: quanto magis ibi, ubi est omnino inseparabilis atque aeterna connexio? Sic ordinata est mens naturarum ordine, non locorum, ut supra illam non sit nisi Deus. Denique cum illi penitus adhaeserit, unus erit spiritus, cui rei attestatur Apostolus dicens: Qui autem adhaeret Domino, unus spiritus est. Accedente quidem ista ad participationem naturae veritatis beatitudinis illius, non tamen crescente illo in natura veritatis beatitudine sua. In illa itaque natura cui feliciter adhaeserit immutabile [Col. 0060A] videbit omne quod viderit, tunc sicut ei divina Scriptura promittit, satiabitur in bonis desiderium ejus, bonis immutabilibus, ipsa trinitate Deo suo, cujus imago est, et ne uspiam deinceps violetur, erit in abscondito vultus ejus tanta ubertate ejus impleta, ut eam nunquam peccare delectet.

Fugite fornicationem. (Amb.) Recte fugiendam monet fornicationem per quam filii Dei flunt filii diaboli. Omne peccatum quodcunque fecerit homo extra corpus est, qui autem fornicatur in corpus suum peccat. Ostendit gravissimum esse peccatum, quia ex hoc omne deperit corpus, in caeteris autem peccatis portio perit, non totum, totum enim corpus vir est et mulier, quia portio viri est mulier. Quicunque enim aliud peccatum admiserit extra se peccat; [Col. 0060B] fornicarius vero in carnem suam peccat. Age si laqueo vitam finiat, aut ferro se trucidet, non in corpus suum videtur peccare? non in corpus suum peccat, sed in animam, cui vim facit. Fornicari autem corporale delictum est, quod et corpus contingit et animam, non enim sine desiderio carnis, quia habet et caro proprium motum, anima concupiscit, ut peccet in carnem, quamvis sine anima nihil possit. Per id ergo quod in carnem quae ex se est peccat (ad originem enim retulit), in corpus suum dicitur peccare ut desinat a fornicatione quasi sibi parcens. Novatiano tamen hic qui fornicatur, non in corpus suum videtur peccare, sed in Christi, aliter enim hoc pronuntiat, ut etiam illum qui fornicatur in Spiritum sanctum dicat peccare, propter causam [Col. 0060C] qua scissus est ab Ecclesia. Hoc nulla ratione astrui potest, corpus enim Christi non est unus, aut duo Christiani sed omnes singuli autem membra sunt: quomodo ergo qui fornicatur in Christi corpus peccat, cum non omnes contaminet? quod si ita esset ut Novatiano videtur, caetera omnia peccata extra Deum essent, et sola fornicatione peccatum esset in Deum; etiam qui vadit ad idola, non peccat in Deum, nec qui negat in persecutione, quia omne peccatum quodcumque fecerit homo, extra corpus Christi est, sicut illi videtur. Si autem et hoc aliter voluerit pronuntiare, ut neget aliquid extra corpus Christi esse peccatum, cogetur dicere, quia omnis quicumque quodcumque peccat fecerit, in Deum peccat, et in Spiritum sanctum, ut et fur et perjurus, et mendax [Col. 0060D] in Spiritum sanctum peccare dicatur; et quomodo est illud quod ait Dominus: Quia omnia peccata et blasphemiae remittentur hominibus; qui autem peccaverit in Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque hic, neque in futuro (Matth. XII) . Apparet utique exceptis caeteris peccatis aliud esse peccatum, quam peccatum dicitur in Spiritum sanctum. Quibusdam iterum videtur quia qui fornicatur, ideo in corpus suum dicitur peccare, quia Ecclesiae membrum est, et se contaminans, in Ecclesiam peccat, cujus membrum est. Qui ergo Ecclesiae membrum est, dicendum est illi, cum fornicatur, quia non sibi, sed in Ecclesiam peccat. Porro autem dicit Apostolus, quia qui fornicatur, per id quod in portionem suam [Col. 0061A] delinquit in corpus suum peccat. (Aug.) . An nescitis, inquit, quoniam qui adhaeret meretrici, unum corpus est? Erunt enim, inquit, duo in carne una. Nunquid hoc posset dici de aliis, atque aliis quibusque facinoribus hominum? liberum est enim animo humano in aliis quibusque sceleribus et unum aliquod eorum operari, et eo ipso tempore alibi cogitatione distendi, quod in fornicationis ipso opere ac tempore non licet animo ad aliquid aliud cogitandum liberum esse, sic enim totus homo absorbetur ab ipso, et in ipso corpore, ut jam dici non possit ipse animus suus esse, sed simul totus homo dici possit quod caro sit, et spiritus vadens et non rediens. Sic ergo possumus intelligere, quia omne peccatum quod cum fecerit homo extra corpus est, qui autem fornicatur in corpus [Col. 0061B] proprium peccat, ut videatur Apostolus in tantum exaggerare voluisse fornicationis malum, ut in comparatione hujus caetera extra corpus habenda esse dixerit, quaecunque peccata, et solo hoc tantummodo fornicationis malo in corpus proprium peccare dixerit, quia a majore libidinis ardore, quo superior nullus est, voluptas ipsius corporis tenet servum efficitque captivum. An nescitis quia corpora vestra templum est Spiritus sancti quem habetis a Deo? (Ambr.) Superius templum Dei dixit, hic templum Spiritus sancti, quia in substantia hoc est Spiritus quod Deus, hoc idcirco dixit ut corpora nostra incontaminata servemus, ut possit illic Spiritus sanctus habitare. Et non estis vestri, empti enim estis pretio. Manifestum est, qui emptus est, non est sui [Col. 0061C] arbitrii, sed ejus a quo emptus est, ut non suam, sed illius faciat voluntatem, et quia care empti sumus, propensius Domino nostro servire debemus ne offensus, a qua nos redemit morti nos reddat: quam enim charissimo pretio nos emit, ut sanguinem suum daret pro nobis? Clarificate et portate Deum in corpore vestro. Hoc est, clarificare et portare Deum in corpore, ut secundum legem ejus ambulemus, per legem enim suam ipse videtur in nobis. Portare Deum tamen hoc est, imaginem Dei in rebus bene gestis ostendere. (Aug.) Duo sunt peccata et duo genera peccatorum, aut enim in Deum homo peccat, aut in hominem; peccatur autem in Deum etiam corrumpendo et templum ejus in te, etenim Deus redemit te sanguine Filii sui, quanquam et antequam [Col. 0061D] redimereris cujus eras, nisi ejus qui condidit omnia? peculariter quodammodo te habere voluit redemptum sanguine Filii sui. Non estis, inquit, vestri, empti enim estis pretio magno, glorificate et portate Dominum in corpore vestro. Ergo ille a quo redemptus es, effecit te domum suam; nunquid tu vis everti domum tuam? sic nec Deus suam, hoc est, teipsum; si tibi non parcis, propter te ipsum parce tibi, vel propter Deum, qui te fecit templum suum. Templum enim Dei sanctum est quod estis vos. Et qui templum Dei violaverit disperdet illum Deus.—De his autem quae scripsistis mihi, bonum est homini mulierem non tangere. (Ambr.) Pravis sensibus pseudoapostolorum exagitati, qui nuptias per hypocrisin, [Col. 0062A] ut caeteris puriores viderentur, spernendas docebant, haec per Epistolam ab Apostolo requirebant: quia enim non oblectabantur hac sententia, praetermissis caeteris, hoc solum requirunt, quibus tamen respondit: Bonum est quidem mulierem non contingere, quanquam non illi istud simpliciter asserant. Tamen propter fornicationem, hoc est, ne quid contra legem admittatur cum quando quod lex non prohibet vitatur. Unusquisque suam uxorem habeat, et unaquaeque suum virum habeat (Greg.) Paulus cum quosdam in Ecclesia incontinentes aspiceret, concessit minima, ut majora devitarentur, propter fornicationem enim unusquisque suam uxorem habeat, et quia tunc solum conjuges in admixtione sine culpa sunt, cum non pro explenda libidine, sed pro suscipienda prole miscentur, ut hoc etiam quod concesserat [Col. 0062B] sine culpa, quamvis minore, non esse monstraret, illico adjunxit, Hoc autem dico secundum indulgentiam, non secundum imperium: non enim est sine vitio, quod ignoscitur, et non praecipitur. Peccatum profecto vidit, quod posse indulgeri praevidit, sed cum in dubiis constringimur, utiliter minimis subdimur, ne in magnis sine venia peccemus (Ambr.) Solent enim qui compendium quaerunt errare; quomodo enim fieri possit, ut hi se ab uxoribus suis abstinerent, quos in tantis vitiis reperit? ideo ergo non permittit ne a licitis se abstinentes inconcessa praesumerent, sicut faciunt Manichaei: Ut uxori vir debitum reddat, similiter autem et uxor viro. Invicem sibi subjici illos in hac causa, ut quia unum [Col. 0062C] corpus sunt, una illorum sit et voluntas in lege naturae. Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir: similiter et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier. Hoc dicit, quod neque viro, neque mulieri liceat corpus suum alii tradere; invicem enim sibi debitores sunt in hac causa ne peccandi daretur occasio. Nolite fraudare invicem. Hoc dicit ut conveniat illis in re uxoria, ne dissensio generet fornicationem. Nisi ex consensu ad tempus. Id est, a condicto abstineant se propter gratiarum actiones. Ut vacetis orationi. Quanquam enim sine intermissione orandum sit (meditatio enim haec omni die facienda est), tamen ut orationi insistatur, huic rei vacandum praecepit, interpositis temporibus ad Dominum promerendum; ut enim misereatur, mundius exorandus [Col. 0062D] est, quamvis munda sint conjugia, tamen etiam a licitis abstinendum est, ut facilius ad effectum deducatur oratio, nam et in lege sanctificari volentes, inter caetera etiam ab uvis passis jussu Domini temperabant, ut fierent sanctiores, cum enim quis etiam non concessa contingit, ostendit se velle quod precatur accipere. Et iterum revertimini ad idipsum. Quoniam consilium dat conjugiis post dies orationis ad usum naturalem reverti debere. Ne vos tentet Satanas propter intemperantiam vestram. Interpositis diebus abstinendum monet ne occasio detur diabolo, sicut dicit Petrus apostolus: «Ecce diabolus, ut leo rugiens, circuit quaerens quem devoret.» Si enim causa filiorum creandorum ducitur uxor, non multum tempus concessum [Col. 0063A] videtur ad idipsum usum, quia et dies festi et dies processionis, et ipsa ratio conceptus et partus juxta legem cessari temporibus his debere demonstrant. Hoc autem dico secundum indulgentiam, non secundum imperium. Manifestum est ideo hoc illum dare consilium, ut fornicationem excludat, non ut ad meliorem vitam tendentibus iter claudat. (Aug.) Quae sint autem levia, quae gravia peccata non humano sed divino sunt pensanda judicio. Videmus enim quaedam ab ipsis quoque apostolis ignoscendo fuisse concessa, quale illud est quod venerabilis Paulus conjugibus ait: Nolite invicem fraudare nisi ex consensu ad tempus ut vacetis orationi. Et, ad idipsum iterum revertimini, ne vos tentet Satanas propter intemperantiam vestram, quod putari posset non esse peccatum misceri scilicet conjugi non filiorum procreandorum [Col. 0063B] causa, quod bonum est nuptiale, sed carnalis etiam voluptatis ut fornicationis sive adulterii, sive cujusquam alterius immunditiae mortiferum malum, quod turpe est etiam dicere, quo potest tentare Satana, libido pertrahere, incontinentium devitet infirmitas. Posset ergo, ut dixi, hoc putari non esse peccatum, nisi addidisset: «Hoc autem dico secundum veniam, non secundum imperium.» Quis autem jam neget esse peccatum, cum dari veniam facientibus apostolica auctoritate fateatur (Greg.) ? Admonendi sunt conjuges, ut suscipiendae prolis se meminerint causa conjunctos, et cum immoderatae admixtioni servientes propagationis articulum in usum transferunt voluptatis, perpendant, quod licet extra non exeant, [Col. 0063C] tamen in ipso conjugio conjugii jura transcendant. Unde necesse est ut crebris ex orationibus deleant quod pulchram copulae speciem admixtis voluptatibus foedant. Hinc est enim, quod peritus medicinae coelestis Apostolus non tam sanos instituit quam infirmis medicamenta monstravit dicens.

De quibus scripsistis mihi: Bonum est homini mulierem non tangere. Propter fornicationes autem unusquisque suam uxorem habeat, et unaquaeque suum virum habeat. Qui enim fornicationis metu permisit profecto non stantibus praeceptum contulit, sed ne fortasse in terram ruerent lectum [Col. 0063D] cadentibus ostendit. Unde adhuc infirmantibus subdit: Uxori vir debitum reddat, similiter autem et uxor viro. Quibus dum in magna honestate conjugii aliquid de voluptate largiretur adjunxit, «hoc autem dico secundum indulgentiam, non secundum imperium,» culpa quippe esse invenitur quod indulgeri perhibetur. Sed quae tanto citius relaxetur, quanto non per hanc illicitum quid agitur, sed hoc quod est licitum sub moderamine non tenetur. Quod bene Loth in semetipso exprimit (Gen. XIX) , quia ardentem Sodomam fugit, sed tamen Segor inveniens nequaquam mox montana conscendit; ardentem quippe Sodomam fugere est illicita carnis incendia declinare; altitudo vero est montium munditia continentium, [Col. 0064A] vel certe quasi in monte sunt qui etiam carnali copulae inhaerent, sed tamen extra suscipiendae prolis admixtionem debitam nulla carnis voluptate solvuntur. In monte quippe stare quid est, nisi fructum propaginis in carne non quaerere: in monte stare est carni carnaliter non adhaerere. Sed quia multi sunt qui scelera quidem carnis deserant, nec tamen in conjugio positi usus solummodo debiti jura conservent, exit quidem Loth Sodomam, sed tamen mox ad montana non pervenit, cum jam damnabilis vita relinquitur, sed adhuc celsitudo conjugalis continentiae subtiliter non tenetur. Est vero in medium Segor civitas quae fugientem salvet infirmum, quia videlicet cum sibi per incontinentiam miscentur conjuges, et lapsus scelerum fugiunt et tamen venia [Col. 0064B] salventur, quasi parvam quippe civitatem inveniunt in qua ab ignibus defendantur. Quia conjugalis haec vita non quidem in virtutibus mira est, sed tamen a suppliciis secura. Unde idem Loth ad angelum dicit: Est civitas haec juxta, ad quam possum fugere parva, et salvabor in ea: nunquid non modica est et vivit in ea anima mea? Juxta igitur dicitur, et tamen ad salutem tuta perhibetur, quia conjugalis vita nec a mundo longe est divisa, nec tamen a gaudio salutis aliena. Sed tunc in actione hanc vitam suam conjuges quasi in parva civitate custodiunt, quando pro se assiduis deprecationibus intercedunt. Unde et recte per angelum ad eumdem Loth dicitur: Ecce etiam in hoc suscepi preces tuas ut non subvertam ur bem pro qua locutus es, quia videlicet cum Deo deprecatio [Col. 0064C] funditur, nequaquam talis conjugum vita damnetur; de qua deprecatione quoque Paulus ad monet dicens: Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi.

Volo autem omnes homines esse sicut meipsum (Ambr.) Quantum ergo ad benevolum et sollicitum magistrum pertinet omnes tales fieri posse volebat esse, sicut seipsum, qualis autem ipse erat mox in subjectis ostendit. Sed unusquisque proprium donum habet a Deo, alius quidem sic, alius vero sic. Hoc est unusquisque juxta votum suum donum Dei habet, ut, si velit, ipsius nutu Dei possibilitatem consequatur; ideo non debet quis constringi ne a licito prohibitus, illicita admittat, sed ipse sibi eligat quid sequatur: Dico autem non nuptis et viduis, bonum est illis si [Col. 0064D] sic permaneant sicut et ego. Non diceret bonum est innuptis, ut sint sicut et ego, si non esset integer in corpore, nec diceret: «Omnes homines volebam esse sicut meipsum;» si enim habuit uxorem et hoc dixit, virgines esse noluit. Sed absit, sic enim a pueritia Spiritu fervebat, ut hujus rei studium non haberet, quippe cum juvenculus anticipatus sit a gratia Dei. Postquam dixit unumquemque proprium donum habere a Deo, ostendit in qua re melius est esse propensiorem, quia in eo adjuvatur quis, quod videtur aviditate mentis appetere. Quod si se non continent, nubant: melius est enim nubere quam uri (Cass.) . Notandum quod fornicationis genera sunt tria. Primum quod per conjunctionem sexus utriusque perficitur. [Col. 0065A] Secundum quod absque femineo tantum, pro quo Her, patriarchae Judae filius, a Domino percussus legitur (Gen. XXXVIII) , quod in Scripturis sanctis immunditia nuncupatur, super quo Apostolus: Dico enim innuptis et viduis: Bonum est illis si sic permanserint sicut et ego. Quod si non continent, nubant: melius enim est nubere quam uri. Tertium quod animo ac mente concipitur, de quo Dominus in Evangelio: Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V) . Quae tria genera beatus Apostolus pari modo exstinguenda pronuntiat. Mortificate, inquit, membra vestra, quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, libidinem, etc. (Amb.) In ista re illos vult contendere ut se contineant, quod si impulsu carnis perseverare se viderint [Col. 0065B] non posse, quia nec sunt promptiores in eo ipso ut adjuventur a Deo: illum enim Deus adjuvat, quem videt tota virtute contendere; nubant utique si uri timent, forte enim poterunt postea hoc adipisci. Digesto enim impedimento reparat se voluntas robustiore virtute: sic enim scriptum est (Matth. XIX) : Qui potest capere, capiat. (Aug.) Sed non possum, inquis; non potes? non possum suscipit re nutricatoria quaedam Apostoli auctoritas, ut si se non continent nubant. Fiat aliquid unde perveniatur ad veniam, pertineat ad veniam ne irruatur in aeternam poenam. Fiat quod licet, unde agnoscatur quod non licet, hoc indicat quod sequitur, «mallem eos nubere quam uri.» Concessit, inquit, aliquid incontinentiae, quia malus timuit poenas aeternas, timuit quod exspectat [Col. 0065C] et manet adulteros, etiam hoc quod conjugati victi concupiscentia utuntur invicem ultra necessitatem liberos procreandi poenam in his pro quibus quotidie dicitur: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. (Greg.) Scriptum quippe est: Melius est nubere quam uri. Sine culpa scilicet ad conjugium veniunt, si tamen necdum meliora devoverunt. Nam quisquis bonum majus subire proposuit, bonum minus quod licuit illicitum fecit. Scriptum quippe est: Nemo mittens manum suam super aratrum, et respiciens retro, aptus est regno coelorum (Luc. IX) . Qui igitur fortiori studio intenderat, retro conspicere convincitur, si derelictis bonis amplioribus ad minima retorquetur. (Amb.) Non ideo dixit: Melius nubere quam uri, quasi bonum sit uri, ideo [Col. 0065D] nubere melius, sed consuetudinem secutus est, solemus enim dicere, melius est lucrum facere, quam damnum. Uri ergo est desideriis agi vel vinci, cum enim voluntas calori carnis consentit uritur, nam desideria pati, et non vinci, illustris viri est et perfecti.

His autem qui matrimonio juncti sunt praecipio, non ego, sed Dominus. Postquam innuptis et viduis locutus est, hos alloquitur qui matrimonio juncti sunt ore Dominico. Uxorem a viro non discedere: quod si discesserit, manere innuptam. Hoc Apostoli consilium est, ut si discesserit propter malam conversationem viri jam innupta manet. Aut viro reconciliari. Quod si continere se inquit non potest, quia pugnare non vult contra carnem, viro reconcilietur. Non enim [Col. 0066A] permittitur mulieri ut nubat si virum suum causa fornicationis dimiserit, aut apostasiae, aut si impellente lascivia usum quaerat uxoris, quia inferior non omnino hac lege utitur qua potior. Si tamen apostaverit vir aut usum quaerat uxoris invertere, nec alii potest nubere mulier nec reverti ad illum. Et vir uxorem non dimittat. Subauditur autem, excepta fornicationis causa, et ideo non subjecit, sicut de muliere dicens. Quod si discesserit manere sic, quia viro licet ducere uxorem, si dimiserit uxorem peccantem, quia non ita lege constringitur sicut mulier. Caput enim mulieris vir est. (Aug.) Dominus ergo ad illud confirmandum, ut non facile uxor dimittatur solam causam fornicationis excepit. Caeteras vero universas molestias, si quae forte exstiterint, jubet pro fide conjugali [Col. 0066B] et pro castitate fortiter sustinere. Et moechum dicit etiam virum, qui eam duxerit, quae soluta est a viro. Cujus rei apostolus Paulus terminum ostendit, quia tandiu observandum dicit, quandiu vir ejus vivit. Illo autem mortuo dat nubendi licentiam. Hanc enim etiam ipse regulam tenuit, et in ea non suum consilium sicut in nonnullis monitis, sed praeceptum Domini jubentis ostendit, cum ait: Eis autem quae nuptae sunt, praecipio, noniego, sed Dominus, mulierem a viro non discedere, quod si discesserit manere innuptam, aut viro suo reconciliari, et vir uxorem ne dimittat, credo simili forma, ut si dimiserit, non ducat aliam, aut reconcilietur uxori; fieri enim potest ut dimittat uxorem causa fornicationis quam Dominus exceptam esse voluit, jam vero si nec illi nubere [Col. 0066C] conceditur vivo viro a quo recessit, neque huic alteram ducere viva uxore quam dimisit, multo minus fas est illicita cum quolibet stupra committere. Nam caeteris ego dico, non Dominus (Ambr.) Hoc dicit, ut ostendat, quid proprio ore Dominus jussit, et quid hujus auctoritati concessit, quia et per istum Dominus loquitur, ait enim: An experimentum quaeritis ejus, qui in me loquitur Christus? (Aug.) Hic primo videndum est, quibus caeteris, dicebat enim superius ex Domini persona his qui sunt in conjugio; nunc vero ex sua persona caeteris dicit. Ergo fortasse his, qui non sunt in conjugio, sed non sequitur. Ita enim subjungit: Si quis, fratres, habet uxorem infidelem et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam. Ergo etiam nunc his dicit, qui [Col. 0066D] sunt in conjugio. Quid sibi ergo vult quod ait caeteris, nisi quia superius eis loquebatur, qui sic copulati sunt, ut ambo in fide Christi essent, caeteris vero nunc dicit, id est, eis qui sic copulati sunt, ut non ambo fideles sint. Si quis, fratres, uxorem habet infidelem et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam. Et si qua mulier habet virum infidelem, et hic consentit habitare cum illa, non relinquat virum (Ambr.) Hoc dixit quia inter illa primordia cum ambo utique essent Gentiles, fiebat ut unus ex his crederet, et quia horrebant perfidi culturam Dei, similiter et credentes contaminationem praeteriti erroris, ideo praecepit ut si contenti essent habitare cum immutatis, contenti [Col. 0067A] essent et fideles esse cum illis. (Aug.) Aliud est quod jubetur, aliud quod monetur, aliud quod ignoscitur; jubetur mulier a viro non discedere, quod si recesserit manere innupta, aut viro suo reconciliari, aliter ergo non licet facere. Monetur autem vir fidelis si habet uxorem infidelem consentientem secum habitare, non eam dimittere. Licet ergo et dimittere quia non est praeceptum Domini ne dimittat, sed consilium Apostoli: sicut monetur virgo non nubere, sed si nupserit consilium quidem non tenebit, sed contra praeceptum non faciet. Ignocitur cum dicitur: Hoc autem dico secundum veniam, non secundum imperium. Quapropter licet ut dimittatur conjux infidelis, quamvis melius sit non dimittere, et tamen non licet secundum praeceptum Domini ut [Col. 0067B] dimittatur conjux nisi causa fornicationis. Fornicatio est etiam ipsa infidelitas. Quid enim tu dicis, apostole? Certe ut vir fidelis consentientem secum habitare mulierem infidelem non dimittat. Ita, inquit; cum ergo hoc et Dominus praecipiat, ne dimittat vir uxorem nisi causa fornicationis, quare hic dicis: «Ego dico, non Dominus?» Quia scilicet idololatria quam sequuntur infideles, et quaelibet noxia superstitio fornicatio est. Dominus autem permisit causa fornicationis uxorem dimitti, sed quia permisit, non jussit, dedit locum apostolo monendi ut qui voluerit non dimittat uxorem infidelem, quod sic fortasse possit fidelis fieri. Sanctificatus est enim vir infidelis in uxore fideli, et sanctificata est mulier infidelis in viro fideli. (Ambr.) Habere illos beneficium [Col. 0067C] bonae voluntatis ostendit, qua honorem nominis Christi non habent et ad tuitionem pertinet hospitii, in quo signum fit crucis, quo mors victa est, sanctificatio enim est. Alioquin filii vestri immundi essent. Immundi essent filii eorum, si dimitterent nolentes habitare secum, et aliis se copularent: essent enim adulteri eorum per hoc et filii eorum spurii, ideo immundi. Credo jam provenerat ut nonnullae feminae per viros fideles, et viri per uxores fideles in fidem venirent, et quamvis non dicens nomina, exemplis tamen hortatus est ad confirmandum consilium suum. Deinde sequitur, alioquin filii vestri immundi essent, nunc autem sancti sunt. Jam enim parvuli Christiani erant, qui sive auctore uno ex parentibus, sive utroque consentiente sanctificati [Col. 0067D] erant. Quod non fieret, si uno credente dissociaretur conjugium et non toleraretur infidelitas conjugis usque ad opportunitatem credendi. Nunc autem sancti sunt. Sancti sunt, quia de conjugiis licitis nati sunt, et quia sub Creatoris veneratione nati sunt propensiore ex parte. Quia, sicut quidquid sub praedicatione idolorum fit, immundum est, et ita quidquid sub Dei creatoris fit professione, sanctum est, Quod si infidelis discedit, discedat. Propositum religionis custodit praecipiendo, ne Christiani relinquant conjugia: sed si infidelis odio Dei discedit, fidelis non erit reus dissoluti matrimonii: major enim causa Dei est, quam matrimonii. Non est enim frater aut soror servituti subjectus in ejusmodi. Hoc est, [Col. 0068A] non debetur irreverentia conjugii ei, qui horret auctorem conjugii: non enim ratum est matrimonium, quod sine Dei devotione est, ac per hoc non est peccatum ei qui dimittitur propter Deum, si alii se junxerit, contumelia enim creatoris solvit jus matrimonii circa eum qui relinquitur ne accusetur alii copulatus: infidelis autem discedens et in Deum et in matrimonium peccare dignoscitur, quia noluit sub Dei devotione habere conjugium. Itaque non est ei fides servanda conjugii, quia ideo recessit ne audiret auctorem esse Christianorum Deum conjugii. Nam si Esdras dimitti fecit uxores, aut viros infideles, ut propitius fieret Deus, nec iratus, si alias ex genere suo acciperent; non enim ita praeceptum his est, ut remissis istis alias minime ducerent, [Col. 0068B] quanto magis si infidelis discesserit liberum habebit arbitrium, si voluerit nubere legis suae viro? illud enim non debet imputari matrimonium, quod extra decretum Dei factum est, sed cum post cognoscit et dolet dereliquisse reemendat se ut veniam mereatur. Si autem ambo crediderint per cognitionem Dei confirmant conjugium. In pace autem vocavit nos Deus. Vetum est, quia non oportet litigare cum eo qui discedit, quia odio Dei discedit, ac per hoc nec dignus habendus est. Quid enim scis, mulier, si virum salvum facias? Aut unde scis, vir, si uxorem salvam facias? Hoc dicit quia forte possunt credere, qui non horrent nomen Christi. Nisi unicuique sicut divisit Dominus. Divisit Dominus unicuique quando salvetur, hoc est, quando potest credere, et sustinet [Col. 0068C] illum, et hic docet exspectandos eos, nec scandalum de his pati debere, quia custodienda est spes illorum; si enim ipsi recesserint, dissimulandum ab his.

Unumquemque sicut vocavit Deus ita ambulet. Hoc est, ut si matrimonio junctus est, qui credit non deserat, neque vir neque mulier, sed sic maneat sive Judaeus, sive Graecus. Sicut in omnibus Ecclesiis doceo. Ut suadeat non se aliter his tradere quam caeteris, ut cum caeteros hujus fidei hoc doceri audiunt, promptius assequantur, facile enim quis inclinatur si viderit socium consensisse. Circumcisus aliquis vocatus est? non adducat praeputium Hoc est quod dixit, ut ita ambulet, sicut vocatus est. Ut Judaeus factus Christianus non putet se forte indignum, quia praeputium non habet dans gloriam praeputio. [Col. 0068D] In praeputio quis vocatus est? non circumcidatur. Ut Gentilis vocatus non aestimet debere se circumcidi per id quod filios Abrahae praeponi audit, nec enim quia circumcisi sunt praeponuntur, sed merito Abrahae cujus filii sunt in utroque, si credant; si quominus pejores erunt Gentilibus. Deterius est enim fuisse et non esse, quam nunquam fuisse. Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est. Manifestum est quia nec obest, nec prodest. Sed observatio mandatorum Dei, id est, fides propitium facit Deum, si bonis operibus approbetur. Unusquisque in ea vocatione in qua vocatus est, in ea permaneat, hoc firmat quod supra dixit. Servus vocatus es? non sit tibi curae, sed si potes, liber fieri, magis utere. Hortatur ut bene serviens [Col. 0069A] de Dei timore carnali domino dignum se faciat libertate, ne audiens forte, «Servus vocatus es, non sit tibi curae,» negligentior esset circa bonos actus carnalis Domini, et doctrina Christi blasphemaretur, et nec ille Deum promereretur, qui in his terrenis bene serviens meritum sibi collocat apud Deum, quia dixit Dominus: «Qui in minimo fidelis est, et in magno erit.»— Qui enim in Domino vocatus est servus, libertus est Domini. Ereptus enim a peccatis quae veros servos probant, libertus fit. Hic enim omnino servus est, qui imprudenter agit, sicut et veteribus placuit, qui omnes sapientes liberos appellarunt, imprudentes autem omnes servos, unde Salomon, Servo, inquit, sapienti liberi servient (Eccli. X) . Hic ergo qui credit et si servus sit ad tempus, [Col. 0069B] quia rem facit prudentem, ut credat in Christum, libertus fit Domini. Si ergo peccata servos faciunt, sicut Cham filius Noe peccati et imprudentiae causa factus est servus (Gen. IX) , cum quis accipit remissionem peccatorum libertus efficitur. Similiter qui liber vocatus est, servus est Christi. Profectus est ex libero servum fieri Christi. Liber enim erat a Deo, quod maximum crimen est. Ideo amissa amara et contraria libertate conditionem sortitus est, quae prodesset, sicut dicit Dominus: Tollite jugum meum super vos quia suave est; et onus meum, quia leve est (Matth. XI) . Superbiam itaque abscidit et in unitatem fecit, ut neque servus pudore conditionis despectum se putet, neque liber elatione mentis inflatus servo se superponat. Pretio empti estis, nolite fieri [Col. 0069C] servi hominum. Verum est, quia tam caro pretio empti sumus, ut a nullo redimi potuissemus, nisi a Christo, qui omnium dives est. Qui ergo pretio emitur, magis servire debet, ut aliquatenus vicem reddat emptori. A Deo ergo empti, id est, a Christo; servi hominum esse non debent. Servi autem hominum hi sunt, qui humanis se subjiciunt superstitionibus. Apostolus tamen illud memorat, quod in capite Epistolae reprehendit, eo quod dicerent, Ego sum Pauli, alius autem, Ego Apollo: dedit tamen articulum Christum fatendum Deum, quando servos Christi non hominis servos appellandos ostendit. Unusquisque frater in quo vocatus est, in eo maneat apud Deum. Hoc est, quod supra dixit, quod ut plene commendet reiterat.

[Col. 0069D] De virginibus autem praeceptum Domini non habeo. Hoc ad scripta illorum respondit, sicut supra dixit: De quibus scripsistis mihi, etc. Consilium autem do tanquam misericordiam consecutus a Domino ut sim fidelis. Praeceptum se de virginibus negat accepisse, quia non poterat auctor conjugii rem adversam nuptiis imperare, ne factum suum pristinum accusaret. Consilium autem do, non quod displiceat, neque quod adulatione factum sit, quia ad hoc gratiam consecutus est, ut idoneus sit in dandis consiliis salutaribus.

Existimo ergo hoc bonum esse propter praesentem necessitatem; quia optimum est homini sic esse. Bonum dicit esse, virginem permanere, et uti hoc absolutius [Col. 0070A] ostenderet propter praesentem necessitatem ait, quia optimum est, ut inter bonum et optimum nihil tam praeclarum atque utile esse cognosceretur, quam est virginitas. Quia non solum apud Deum virginitatem commendatiorem docet, sed et apud vitam praesentem, dum necessitates temporis nescit, quas patitur conjugatio, et moerores partus, simulque orbitates filiorum ignorat. Ut ergo ad hanc affectandam hortaretur, praesentis necessitatis exitia lucrari docet has, quae illam dilexerint. Ut cum non solum apud Deum locum meliorem habere discunt, verum etiam in praesenti omni industria hanc appeterent. Unum enim est quod laborat ut affectum carnis vincat, in caeteris omnibus libera, quia enim caro in origine sua est, et natura, [Col. 0070B] usus ejus suavis, videt, et dulcis affectus, ideo haec superare non brevis gloria est. Vinctus es uxori? ne quaesieris solutionem. Haec remediorum consilia sunt. dicit enim non debere quemquam absolvi ab uxore, nisi causa fornicationis; frequenter enim suas dimittentes sub tegmine continentiae, alias decipiunt refrigescente proposito, sed si melius vult vivere cum uxore sua positus, exhortetur illam, ut sine scandalo prius vivat. Solutus es ab uxore? ne quaesieris uxorem. Ut sciens hoc magis Deo acceptum, et a necessitate liberum non quaerat uxorem; ita tamen ut a caeteris temperet; si quo minus, quid prodest desiderium carnis premere, hoc est, rem licitam spernere et illicitis subjacere? Si autem acceperis uxorem, non peccasti. Non utique peccat, quia quod [Col. 0070C] concessum est facit, si vero contempserit, meritum sibi collocat et coronam: magnae enim patientiae est, hoc non contingere, quod prohibitum non est. Et si nupserit virgo, non peccabit. Quia apud Deum ex hac causa libera est. Tribulationes tamen carnis habebunt hujusmodi. Hoc est, etsi aperte a peccato liberi sunt, in hac tamen vita tribulationes habebunt, gemitus ventris, nutrimenta filiorum, victus, tegumenta, dotes, aegritudo, apparatus domus, uxoris necessitas, mariti dominatio. (Greg.) Sed tribulationem carnis hic pati possunt etiam qui spiritaliter vivunt; cur ergo inesse conjugibus carnis tribulatio quasi specialiter dicitur, quae etiam a vita spiritalium longe non est, nisi quod hi frequenter majores tribulationes ex carne suscipiunt, qui carnis [Col. 0070D] voluptatibus delectantur. Bene autem per Job dicitur: Et anima ejus super semetipso lugebit (Job. XIV) , quia quisquis in se gaudere appetit, eo ipso jam in luctu est, quo a vera laetitia recessit; vera quippe laetitia mentis creator est. Dignum itaque est, ut se semper homo in moerore inveniat, qui derelicto creatore in se gaudium quaerebat. Ego autem vobis parco. (Amb.) Parcit quando ad haec magis provocat, quae tribulationes carnis et sollicitudines memoratas excludunt: potest sic videri parcere cum permittit, et non contradicit volentibus, quod onerosum ostendit: Hoc itaque dico, fratres, tempus breviatum est. Reliquum est. Breviatum tempus et reliquum dicens, finem mundo imminere significavit; quamvis [Col. 0071A] sciret adhuc tempora superesse, sed aliter scribere non debuit propter hos, qui lecturi haec sunt tunc cum perbreve supererit tempus, ne semper dum longe esse putaretur dies judicii, aut non timeretur, aut falsum esse aestimaretur. Illud autem quod dicitur cum adhuc longe sit, imminere multum proficit; terrorem enim incutit ad meliorem vitam agendam hominibus. Denique hic in praesenti quam solliciti sunt hi, qui apud judices habent quae agant, cum actorum dies dicitur imminere? Hoc sonat hic, quod alio in loco dicit: Ut seductores, sed veraces (II Cor. VI) .

Ut et qui habent uxores, ita sint ac si non habentes. Quia enim mundi finis in proximo est, non depere ad generandum esse sollicitos, neque ad usum ipsum deditos, ut propensiores et vigilantes, in divinis [Col. 0071B] operibus exercitati circa curam legis imminente praelio repugnent. Pressurae enim erunt, quales nunquam fuerunt, et multi casuri sunt in laqueum diaboli. Denique nullus nostrum vult tempore suo haec provenire, timens praedicatas a salvatore pressuras. Ideo sicut nobis optamus, consulamus et aliis, ut a generatione nos filiorum multorum abstineamus, plus orationi et Dei servituti subjecti, praevidentes diem judicii, ne et nos simus imparati, per impedimenta necessitatis praesentis, et illi incurrant quod nos timemus. A licitis ergo etiam temperare vult fideles, ut non solum innocentes, sed et gloriosi videantur, concessa enim praeterire virtutis est maximae, et prohibita non desiderare non longe est. (Aug.) Beatiora sane conjugia judicanda sunt, quae sive filiis [Col. 0071C] procreatis, sive etiam ista terrena prole contempta, continentiam inter se pari consensu servare potuerint; quia neque contra illud praeceptum sit, quod Dominus dimitti conjugem vetat: non enim dimittit, qui cum ea non carnaliter sed spiritaliter vivit, et illud servatur, quod per Apostolum dicitur: Reliquum est ut qui habent uxores tanquam non habentes sint. (Greg.) Itaque Christianorum animus conjugum et infirmus et fidelis, quia et plene cuncta temporalia despicere non valet, et tamen aeternis se conjungere per desiderium valet, quamvis in dilectione carnis interim jacet, supernae spei refectione convalescit, et si habet quae mundi sunt in usu itineris, sperat quae Dei sunt in fructu perventionis, nec totum se ad hoc, quod agit conferat, ne ab eo quod [Col. 0071D] robuste sperare debuit, funditus cadat. Quod bene ac breviter Paulus exprimit dicens: Qui habent uxores tanquam non habentes sint, et qui flent tanquam non flentes, et qui gaudent tanquam non gaudentes. Uxorem quippe quasi habendo non habet, qui sic per illam carnali consolatione utitur, ut tamen nunquam ad prava opera a melioris intentionis rectitudine ejus amore flectatur. Uxorem quasi non habendo habet, qui transitoria esse cuncta conspiciens curam carnis ex necessitate tolerat, sed aeterna gaudia Spiritus ex desiderio exspectat, non flendo autem flere est, sic exteriora adversa plangere, ut tamen noverit aeternae spei consolatione gaudere, et rursum non gaudendo gaudere est, sic de infimis [Col. 0072A] animum attollere, ut tamen nunquam desinat summa formidare, ubi apte paulo post subdidit: Praeterit enim figura hujus mundi, ac si aperte diceret, Nolite constanter mundum diligere, quando et ipse non potest stare quem diligitis, incassum cor quasi manenti figitis, dum fugit ipse quem amatis. Et qui flent tanquam non flentes. (Ambr.) Scientes enim in proximo finem mundi mox consolationem eorum futuram, qui pro Dei justitia forte premuntur, hac spe inter eos consolentur se, Et qui gaudent tanquam non gaudentes. In praesenti enim qui gaudent sciant mox luctum venturum, eis videlicet qui mundo gaudent, ambigentes de Dei judicio. Et qui emunt tanquam non possidentes. Credentes enim qui emunt parvum tempus superesse mundo, sic agunt, [Col. 0072B] ut non omnem curam in re cito peritura impendant, magis autem curam animae suae gerant quam sciunt aeternam. Et qui utuntur hoc saeculo, tanquam non utantur. (Greg.) Id est, ut non praesumant de usu hoc, qui cito peribit corruente mundo; emit autem, sed quasi non possidens, qui et ad usum terrena praeparat, et tamen cauta cogitatione praevidet quod haec citius relinquat; mundo quoque utitur sed quasi non utatur, qui et necessaria cuncta exterius ad vitae suae ministerium redigit, et tamen haec eadem non sinit menti suae dominari, ut subjecta foris serviant, et nunquam intentionem animi ad alta tendentis frangant. Quicunque igitur tales sunt eis profecto terrena omnia, non ad desiderium sed ad usum sunt. Qui rebus quidem necessariis utantur, sed nihil habere [Col. 0072C] cum peccato cupiunt. De ipsis quoque rebus habitis quotidie mercedes acquirunt, et plus gaudent bono opere quam bona possessione. Praeteriit enim figura hujus mundi (Ambr.) Quia finiri mundum dixit ostendit figuram ejus praeterire et hunc esse finem, id est, non substantiam ejus praeterire, sed formam. (Aug.) Itaque si forma mundi peribit, dubium utique non est omnia quae in mundo sunt interire. Ideo praeterit quia quotidie senescit mundus; peracto quippe judicio tunc esse desinet hoc coelum et haec terra, quando incipiet esse coelum novum et terra nova. Mutatione namque rerum non omnimodo interitu transibit hic mundus. Unde et apostolus dicit: Praeterit enim figura hujus mundi, volo vos sine sollicitudine esse. Figura ergo praeterit, non [Col. 0072D] natura: judicatis quippe his qui scripti non sunt in libro vitae et in aeternum ignem missis, tunc figura hujus mundi mundanorum ignium conflagratione praeteribit, sicut factum est mundanarum aquarum inundatione diluvium. Illa itaque, ut dixi, conflagratione mundana elementorum corruptibilium qualitates quae corporibus nostris corruptibilibus congruebant, ardendo penitus interibunt; atque ipsa substantia eas qualitates habebit, quae corporibus immortalibus mirabili mutatione conveniant. Ut scilicet mundus in melius innovatus apte accommodetur, hominibus etiam carne in melius innovatis. Volo vos sine sollicitudine esse. (Ambr.) Diminuta enim sollicitudine saeculi, in Dei rebus propensius vigilatur. Qui [Col. 0073A] sine uxore est, cogitat quae Domini sunt, quomodo placeat Deo. Quomodo sine sollicitudine simus ostendit, dicens: Qui sine uxore est, cogitat quae Domini sunt. Amputata enim sollicitudine rei uxoriae, quae sola in mundo caeteris gravior est, ad Deum promerendum animus eruditur, si tamen hac spe animus his molestiis se exuat, ut Deo magis serviat. Qui autem cum uxore est, sollicitus est quae sunt mundi, quomodo placeat uxori. Cura enim uxoris et filiorum cogitatio mundi est, nam inter caetera solent aliquando res puniendas admittere, ne illas offendant, sicut refert Zorobabel unus de tribus cubiculariis Artaxerxis regis (III Esdr. III) . Magna enim amaritudo est in domo uxor tristis. Divisa est mulier et virgo. Divisa non utique natura, sed actu. Quia legimus in [Col. 0073B] Numeris, mulieres virgines appellatas (Num. XXXI) . Alia ergo sollicitudo mulieris, alia virginis est; tamen cum dicitur mulier, incertum est quid significet, nisi significatio subsequatur: cum autem dicitur virgo, manifesta locutio est. Hinc Apostolus post mulierem, virginem posuit, ut mulierem, non virginem significaret: per hoc enim voluit ostendere virginem liberam a taediis et laboribus, quos patitur mulier viro copulata. Quae autem non est nupta, sollicita est de his quae Domini sunt, ut sit sancta et corpore et spiritu. Dum enim spe coelestium mariti et filiorum sollicitudinem non suscipit, de Domino cogitat, quoniam propositum Deo devotum custodiat: si tamen in corpore mundo animus terrena abjiciens coelestibus studeat. Animus est enim, qui aut sanctificat, [Col. 0073C] aut polluit corpus. Quid enim prodest corpus mundum habere, et animam pollutam, cum merito animae, aut honoratur corpus aut damnatur? Nam quae nupta est cogitat quae sunt hujus mundi quomodo placeat viro. Lege enim maritali constricta sollicita est quomodo impleat jus maritalis officii, subdita mundanis necessitatibus: Hoc autem ad vestram utilitatem dico, non ut laqueum vobis injiciam. Sed ad id quod honestum est provoco, et quod facultatem praebeat sine impedimento Dominum obsecrandi. Quoniam quibusdam asperum et grave videtur quod utilius aut melius est propter consuetudinem temporalis usus: ideo post rationem redditam hortatur affectu charitatis simpliciter hoc utilius, hoc honestius esse quod dicit, honestum est quia sanctum [Col. 0073D] est, et mundum; utile vero quia dignissimum est apud Deum, et leve in saeculo. Quid ergo dicimus? Si virgines de Deo cogitant, et junctae viris de mundo, quae spes relinquitur nubentibus apud Deum? Si enim ita est, dubium est de salute eorum. Nam videmus virgines de saeculo cogitare et matrimonio junctas Dominicis studere operibus: his virginibus non imputabitur sanctimonium a Deo, et his matrimoniis erit merces apud Deum: quia cum obligati essent terrenis nexibus, operam dederunt, ut in futurum aliquid immortalis praemii mererentur. Illis autem non solum non imputabitur virginitas, sed et poenae subjicientur, qui sub tegmine melioris spei vitam et conversationem suam mundiali cura et sollicitudine [Col. 0074A] occupantes, pigros se ad Dei opera agenda fecerunt, sicut dicit Jeremias propheta: Maledictus qui opera Dei agit negligenter (Jer. XLVIII) ; hi sunt de quibus in alia Epistola dicit: Habentes speciem quidem veritatis, virtutem autem ejus abnegantes (II Tim. III) . Apostolus autem his loquitur qui mira devotione obsequi desiderant coelestibus praeceptis, ostendens et docens quo compendio citius itur ad Deum, quia qui propter Deum promerendum virgo manere vult, sciens quale praemium possit accipere, qui a licito temperatur, ut melior fiat, simul omnia impedimenta carnis spernit, non nescius haec esse, quae gressum currentis velut oneribus compedum detinent. Admonendi sunt qui ligati conjugiis non sunt, ut praeceptis coelestibus eo rectius serviant, [Col. 0074B] quo eos ad curas mundi nequaquam jugum copulae carnalis inclinat, ut quos onus liciti conjugii non gravat, nequaquam pondus illicitum terrenae sollicitudinis premat: sed tanto eos paratiores dies ultimus, quanto expeditiores inveniat, ne quo meliora agere vacantes possunt, sed tamen negligunt, eo supplicia deteriora mereantur. Audiant quod Apostolus, cum quosdam ad caelibatus gratiam instrueret, non conjugium sprevit, sed curas mundi nascentes ex conjugio repulit, dicens: Hoc ad utilitatem vestram dico, non ut laqueum vobis injiciam, sed ad id quod honestum est provoco, et quod facultatem praebeat sine impedimento Dominum obsecrandi: ex conjugiis quippe terrenae sollicitudines prodeunt, et idcirco Magister gentium auditores suos ad meliora [Col. 0074C] persuasit, ne sollicitudine terrena ligarentur. Quem igitur caelibem curarum saecularium impedimentum praepedit; et conjugio se nequaquam subdidit, et tamen conjugii onera non evasit. Si quis autem turpem se viderit super virginem suam, si sit ultra pubertatem, et sic oportet fieri, quod vult faciat, non peccat si nubat. Propter quod superius virginitatem tenendam et continentiam, reddita ratione, hortatus est, ita ut pene ad comparationem earum conjugia inutilia et abjicienda videantur; nunc ne nuptias negare putaretur, non peccare virginem, si nubat, ostendit, sed rem maximi laboris aggredi et quae apud Deum praemium non habeat, sicut non habet poenam: Christianos enim vult per omnia esse meliores. Si ergo aliqua in desiderio nuptiarum est, jam matura ad usum melius [Col. 0074D] esse ut secundum concessam legem publice nubat, quam occulte ista turpiter agat et erubescatur in illa. Qui autem statuit in corde suonon habens necessitatem, potestatem habet de sua voluntate, et hoc judicabit in corde suo, servare virginem suam, bene facit. Hoc dicit, ut qui virginem habet, cui animus ad nuptias non est, servet illam, nec illi ingerat fomitem nuptiarum, quam videt nubendi voluptatem [voluntatem] non habere. Beneficia enim si praestanda sunt, quanto magis minime auferenda! Igitur et qui matrimonio jungit virginem suam bene facit. Benefacit quia licet quod facit, et qui non jungit melius facit, quia apud Deum illi meritum collocat, et a saeculi sollicitudine illam liberat. Mulier alligata est lege quanto [Col. 0075A] tempore vir ejus vivit. Haec idcirco prosequitur ut doceat quia mulier, etiamsi a viro fuerit ejecta, nubendi licentiam non habet. Quod si dormierit vir ejus, liberata est a lege. Etiam haec ad supra dictas pertinent causas, ut ostendat quam beata sit virgo, cum nulli nisi soli Deo subjecta sit: vincere enim videtur naturalem subjectionem quando quod per naturam humiliatum est erigit. Cui vult nubat, tantum in Domino, id est, quem sibi aptum putaverit, illi nubat, quia invitae nuptiae solent malos proventus habere. «Tantum autem in Domino,» hoc est ut sine suspicione turpitudinis nubat et religionis suae viro nubat, hoc est in Domino nubere. Beatior autem si sic permanserit secundum meum consilium. Cum dicit, nubat, lege loquitur naturali, quanquam a Deo primae [Col. 0075B] nuptiae sint, secundae vero permissae sunt. Denique primae nuptiae quoniam sub benedictione Dei celebrantur, sublimantur: Secundae autem et in praesenti carent gloria, concessae autem sunt propter incontinentiam, et quia solent viduarum juniores incurrere: ac per hoc concedit secundas. Sed quia melius ut se contineat, ut dignior in futurum, consilium dat spiritali ratione praecipuum ut se contineat. Puto autem et ego spiritum Dei habeo, ut ratum et providum consilium suum ostendat, humilitate verbi hoc commendat alto sensu.

[Col. 0075C] De his autem quae idolis immolantur, scimus quia omnes scientiam habemus. (Amb.) Nunc de scientia locuturus est, et quae sit scientia non statim dicit, sed in subjectis ostendit, dicens, quia nihil est idolum. Scientia inflat. Manifestum est, habentem scientiam in eo ipso gloriari, si non foris, quia prudens est, vel apud se, genus enim hoc est scientiae ut glorietur in sese, ideo inflat. Charitas vero aedificat. (Aug.) Quod recte aliter non intelligitur, nisi scientiam tunc prodesse si ei charitas inest, sine hac autem inflare, id est, in superbia inanissimae quasi ventositatis extollere. (Amb.) Itaque tunc scientia magna est, et sibi utilis, si charitate humilietur, ut amplius crescat; temperatur enim a dilectione, ut non satis mera sit [Col. 0075D] et inebriet scientem ut se extollat. Sicut enim vinum non temperatum admixtione aquae mentem alienat, ita et scientia superbum facit, nisi fuerit temperata, omnia enim sola insuavia sunt et nociva, quia nec panis solus bene editur nec reliqui cibi sine admixtione grati sunt, sed nocui. Ideo charitas aedificat, ipsa charitas, licet uno vocabulo appelletur, multis tamen consistit, sine patientia enim non potest, neque sine humilitate, neque sine cordis simplicitate; hi ergo inflati erant per scientiam, quia nihil est idolum, qui contra salutem fratrum imperitorum carnes sacrificatorum edebant, scientes licere carnem edere, et quia nihil est idolum, ideo non contaminari edentem: hi scandalum fratribus erant, [Col. 0076A] charitatem prae oculis non habentes, quia pius erat carnem contemnere, quam fratri scandalum facere; scientia enim illorum destruebat animos imperitorum fratrum putantium esse illic apud idolum aliquam gratiam, quando peritiores fratres interesse illic, et non horrere videbant. Ideo ait: Charitas aedificat, ut saluti fratrum studentes scientiae illic legibus non uterentur, ne illis scandalum facerent (Greg.) . Cum ergo charitas aedificando nos erigit, scientia inflando pervertit, plerumque se hypocritae mira abstinentia affligunt, omne robur corporis atterunt, et quasi carnis vitam funditus in carne viventes exstinguunt, sicque per abstinentiam morti appropiant, ut pene quotidie morientes vivant, sed ad haec humanos oculos quaerunt, admirationis gloriam expetunt, Veritate [Col. 0076B] attestante, quae ait: Exterminant facies suas ut appareant hominibus jejunantes (Matth. VI) .

Quod si quis existimat se scire aliquid, nondum cognovit quemadmodum oporteat eum scire (Amb.) . Eos ipsos qui in scientia gloriantur ostendit non ita cognovisse sicut cognoscendum est. Dum enim charitatem, quae mater omnium bonorum est, non sectantur, non sciunt sicut oportet: ut ergo scientia fructum habere possit, charitati se debet subjicere. Si quis vero diligit Deum, hic cognitus est ab eo. Hic diligit Deum, qui charitatis causa scientiam mitigat, ut prosit fratri pro quo Christus mortuus est. De cibis igitur simulacris immolatorum nunc causam ipsam pertractat, ut ostendat per rationem scientiam non solum non proficere, charitate contempta, sed et obesse. Scimus [Col. 0076C] quia nihil est simulacrum, et quia nemo Deus nisi unus, verum est; apud Christianos enim unus est Deus, licet sint qui dicantur dii et domini sive in coelo, sive in terra. A paganis enim sol et luna, et caetera sidera dii coelestes dicuntur. In terra Apollinem, Aesculapium, Herculem, Minervam, deos dicunt et dominos. Nobis tamen unus Deus Pater, ex quo omnia et nos in illo. Omnia enim ex illo quaequae sunt, ubicunque sunt; cum autem dicit: Et nos in illo, discrevit nos a caeteris qui cum ex illo sint, non tamen sunt in illo dum adhuc non credunt. Et unus Dominus Jesus per quem omnia, et nos per ipsum. Omnia enim ex Patre, sed per Filium creata sunt, sed cum dicit, «et nos per ipsum,» per quem creati fueramus, significat in Dei cognitione, quia facti per [Col. 0076D] ipsum cum caeteris, per stuporem mentis et ignorantiae nos per ipsum agnovimus mysterium unius Dei; unum ergo Deum Patrem dixit et unum Dominum Jesum Filium ejus, ut quia Deus non potest non esse Dominus, similiter et Dominus intelligatur esse Deus, unum esse Deum et Dominum demonstraret, modum unius principii conservando. Sed non in omnibus est scientia. Id est, non omnes norunt credentes mysterium Dei unius, ideo quidam putant ex his qui credunt aliquid numinis in simulacris. Aliqui autem adhuc scientia simulacri quasi simulacro immolatum manducant. De plebe enim aliqui cum veneratione adhuc simulacri manducabant de sacrificatis, quasi aliqua [Col. 0077A] esset illic divinitas. Et conscientia illorum cum sit infirma coinquinatur. Maculatur conscientia si infirma est circa Deum. Esca autem nos non commendat Deo. Verum est, quia non ideo Deo placebimus si omnia ederimus, aut offendemus si aliqua contempserimus, neque enim si ederimus, abundabimus, neque si non ederimus, deerit nobis. Contempta enim sacrificiorum esca, non utique deerit quod edatur: si autem sumpta fuerit, non abundabit, ita ut nihil requiratur, ac per hoc abjicienda, quia neque sine illa non vivitur et scandalum fratribus est. Videte tamen ne forte licentia vestra offensio fiat infirmis. Hoc est ne quia licere vobis edere carnem de sacrificio dicitis, per id quod nihil esse idolum scitis, offensionem generetis fratribus, [Col. 0077B] qui nesciunt adhuc quia nihil est idolum. Si enim quis viderit eum qui habet scientiam in idolio recumbentem, nonne conscientia ejus, cum sit infirma, aedificabitur ad manducandum de simulacris? Hoc ideo dixit quia videns quis fratrem peritum in idolio invitatum, recumbentem edere carnes sacrificiorum, putat esse illic aliquid gratiae, et incipiet ipse edere carnes sacrificiorum, non illa conscientia, qua ille peritiae causa, sciens nihil esse idolum, sed esse illic putat numen, quando fratrem peritum vidit illic edere, nec horrere. Et peribit qui infirmus est in tua scientia frater pro quo Christus mortuus est. Peribit infirmus si edat contra unius Dei fidem de sacrificatis, quae, quod quidem quasi irascentis verba sunt, et ostendentis quid mali possit parere scientia, si [Col. 0077C] non fuerit temperata a charitate. In tua scientia, id est, tua peritia illum occidit, quando a te fieri vidit quod ille aliter intelligit: et tu eris occasio mortis fratri, quem Christus ut redimeret crucifigi se permisit, ac per hoc aliquando ab scientia dissimulandum docet charitatis causa, quia sine dubio plus est salus fratris quam cibus, quia licet quidem, sed non expedit: hoc erit cognovisse sicut oportet et scire. Sic autem peccantes in fratres et percutientes conscientiam illorum infirmam, in Christo peccatis. Quando enim charitatis non aemuli sunt, qua Christus nos liberavit, peccant in Christo; non in Christum, quia in Christum peccare negare Christum est: in Christo autem, in haec quae sunt Christi, sicut et hic qui sub lege est, in lege dicitur peccare, ita et hi, qui [Col. 0077D] sub Christo sunt, in Christo peccare dicuntur. Propter quod si esca scandalizat fratrem, non edam carnem in aeternum, ne fratrem scandalizem. In tantum charitati studendum docet, ut licita pro illicitis habeantur, ne obsint fratri: quantum enim mali est per illicita non delinquere, et per ea quae concessa sunt offendere, ut lex servetur in licitis, et in illicitis non custodiatur, dum inconsiderate eduntur? Lex enim sic permisit, quae concessit, ut modus tamen sit quem custodiant: uxorem certe licet habere, sed si fornicata fuerit, abjicienda est, ita et carnem licet edere, sed si idolis oblata fuerit, respuenda est.

Non sum apostolus? non liber? nonne Jesum Dominum nostrum vidi? (Amb.) Cum negare videtur, confirmat: iratus enim loquitur. Apostolum enim se probat, quia missus est ad gentes, dicente Domino ad eum: Ego ad gentes mittam te (Act. XXII) ; liberum autem se ostendit, quia nullius aliquid concupivit, neque in adulatione docuit: Jesum autem Dominum nostrum vidit, dum oraret in templo Hierosolymis. Nonne opus meum vos estis in Domino? Ideo opus ejus sunt, quia ipse illos plantavit in Domino, per annum et sex menses evangelizans eis verbum Domini (Act. XVIII) . Et si aliis non sum apostolus, verumtamen [Col. 0078B] vobis sum. Quia Judaeis credentibus et nihilominus legem servantibus apostolus esse negabatur. Jam enim circumcidi non debere docebat, neque sabbatum custodiri, caeteris autem Apostolis propter scandalum ab hac re dissimulantibus, hic aliter videbatur docere. Ideo apostolus ab his negabatur, his enim erat apostolus qui viderant in eo virtutis insignia. Nam signaculum apostolatus mei vos estis in Domino. Hoc enim praedicante, conversi sunt ab idolis ad fidem Dei unius. Mea defensio ad eos qui me interrogant haec est. Nunc incipit agere causam quam superius praemisit dicens: Omnia mihi licent, sed ego sub nullius redigar potestate. Esca ventri et venter escis (Supra VI) .— Mea defensio apud eos qui me interrogant haec est, et quae sit subjiciens [Col. 0078C] dicit: Nunquid non habemus potestatem manducandi et bibendi. Hoc est quod dixerat: Omnia mihi licent. Nunquid non habemus potestatem mulierem circumducendi, sicut et caeteri apostoli, et fratres Domini, et Cephas? Ideo addidit et Cephas, quia cum primus esset inter apostolos, non refutabat sumptus oblatos. Cephas ipse est Simon Petrus. Mulieres enim desiderio doctrinae Dominicae et cupidae virtutum sequebantur apostolos, ministrantes eis et sumptus et servitia, sicut et Salvatorem secutae sunt ministrantes ei de facultatibus suis. Aut solus ego et Barnabas non habemus potestatem hoc operandi? Hoc est habemus potestatem operandi, sed nolumus; pro accipiendi tamen «operandi» ait, ut honestius loqueretur, et ut hoc confirmet, exempla subjicit dicens: Quis [Col. 0078D] militat suis stipendiis unquam? Quis plantat vineam et de fructu ejus non edit? Quis pascit gregem ovium, et de lacte earum non percipit? Nunquid secundum hominem haec loquor? Id est, nunquid humanam scientiam sequor? An et lex haec eadem non dicit. Concordare docuit supra dicta testimonia documentis divinis, ut ostendat non sine causa utique nolle se ab illis sumptus accipere, quando tot exemplis ostendit et dandum et accipiendum esse. In lege enim scriptum est (Deut. XXV) : Non alligabis os bovi trituranti. (Greg.) In bobus ergo aliquando luxuriosorum dementia, aliquando laboriosa fortitudo praedicantium, aliquando humilitas exprimitur Israelitarum, quia enim bovis nomine et per comparationem [Col. 0079A] luxuriosorum dementia designatur, Salomon judicat, qui cum malesuadentis mulieris petulantiam praemisisset, adjunxit: Statimque eam sequitur, quasi bos ductus ad victimam (Prov. VII) . Rursus quia bovis nomine labor praedicatoris exprimitur legis verba testantur, ubi legitur: Non obturabis os bovi trituranti; ac si aperte diceret: Praedicatorem verbi ab stipendiorum suorum perceptione non prohibeas. Rursum quia bovis nomine plebs Israelitica figuratur, propheta asserit qui Redemptoris adventum denuntians dicit: Cognovit bos possessorem suum, et asinus praesepe domini sui (Isa. I) . Per bovem scilicet Israeliticum populum jugo legis edomitum signans, per asinum vero gentilem populum indicans voluptatibus deditum et gravius brutum. Nunquid [Col. 0079B] de bobus cura est Deo? (Amb.) Interim paucis hoc absolvamus. In Jona enim propheta scriptum est: Non parcam civitati in qua habitant plus quam centum viginti millia hominum, et pecora multa (Jon. IV) ; et Psalmigraphus: Homines, inquit, et jumenta salvabis (Psal. XXXV) , quomodo ergo Deus non curat de bobus et pecoribus? sed non curat de bobus et pecoribus propter haec ipsa, sed propter nos, quorum causa sunt facta: ideo de nobis curat, non de illis. Aut potius utique propter nos dicit, propter nos enim scriptum est (Per figuram enim omnia dicta ad nos transeunt): Quoniam qui in spe arat et triturat, debet spei suae fructum percipere. Verum est, quia hac spe laboratur, ut fructus capiatur. Si nos vobis spiritalia seminavimus, magnum est, si vestra carnalia [Col. 0079C] metamus. Non dicit magnum, neque par esse, si evangelizantes regnum Dei, et coelesti cibo ecclesiam saginantes, alimenta corporis sumerent, ut tradentes aeterna, consequerentur temporalia. Si alii potestate vestra utuntur, nonne magis nos? Si enim hi qui per evangelium Patres vestri non sunt, nec eumdem affectum habent erga vos, facultatem habent accipiendi, quanto magis nos? et subauditur, vestri apostoli, quia Barnabas apostolus erat. Sed non sumus usi hac potestate, sed omnia toleramus ne quod impedimentum demus evangelio Christi. Diu occultatum prodidit sensum; ostendit enim sumptus ideo se nolle cum liceret accipere, ne vigor evangelicae auctoritatis torpesceret. Pseudoapostoli enim peccantibus blandiebantur, volentes accipere, ita ut non sibi [Col. 0079D] viderentur peccare illis subjecti; sed quoniam haec res contra evangelicam erat disciplinam, hic non vult accipere, ut libere arguat, ne in illorum numero inveniatur; ut enim regulae christianae vis maneret licita, illicita fecit, quia illi per licentiam offendebant. Nescitis quoniam qui in sacrariis operantur, de sacrario vivunt, et qui altari deserviunt, altari participantur? In sacrariis legem gentilium significat, in altari vero Judaeorum: sic enim decrevit Dominus per Moysen, ut de his quae oblata erant, partem sumerent sacerdotes. Ita Dominus Jesus ordinavit eos qui evangelium annuntiant de evangelio vivere. Non ergo Deus per Moysen gentilium formam secutus est, sed ipsa naturalis ratio hoc habet, ut quis [Col. 0080A] inde vivat ubi laborat: hanc ergo rationem ipsi naturae et conversationi humanae decrevit: hoc tamen ad cumulum adhuc addens gravat causam, ut non leve faciat neque odiosum, quod tantis testimoniis commendat, et non tamen sibi proficere vult ne libertatem arguendi humiliet. Ego autem nullo horum usus sum. Postquam multis modis ostendit licere accipere, sibi tamen non opus esse, obest enim accipere a peccantibus, sicut supra memoravi. Non scripsi autem haec ut ita fiant in me. Bonum est enim mihi magis mori quam ut gloriam meam quis evacuet. Gloriam suam dicit in eo, si evangelii severitas maneat, et magis mori eligit, quam evangelii jura violare, sciens hoc magis sibi proficere ad futuram salutem; debitum enim obsequium abnuit ab his sibi [Col. 0080B] impendi, ne per hoc accipiant fiduciam delinquendi. Nam si evangelizem, non est mihi gratia, necessitas enim mihi incumbit. Sicut dicit Dominus, «cum feceritis quae dico vobis, dicite servi inutiles sumus, quae debuimus facere, fecimus.» Vae enim mihi erit si non praedicavero evangelium. Missus enim servus a Domino, facit etiam invitus quod sibi praeceptum est, si quominus, astringatur plagis necesse est. Denique Moyses invitus missus est ad Pharaonem, et Jonas coactus est praedicare Ninivitis. Nam si volens hoc ago, mercedem habeo. Manifestum est, quia nemo accipit remunerationem ejus rei quam invitus agit. Si enim voluntarius, dignus mercede est, quia consentit domino et quod voluntate fit melius fit. Si autem invitus, dispensatio mihi credita est. Nec hoc [Col. 0080C] obscurum est, quia qui indevotus aliquid facit, non voluntate facit, sed necessitate, quia enim potestatis suae non est, facit invitus quod sibi praeceptum est. Quae ergo erit merces mea, Ut evangelium annuntians sine sumptu ponam evangelium, ut non abutar potestate mea in evangelio. Repressa verborum jactantia gloriatur, et vult intelligi quanta dignus mercede sit, quia potestate sua non utitur in evangelio, dum respuit oblatos sumptus, ne vim praedicationis humiliet: hoc est licere, sed non expedire propter salutem fratrum, ut corrigantur. Forma ergo vult esse caeteris ut ubi vident non expedire, etiam licitis non utantur. Si quominus delicto fient rei: quod sumunt cum ad detrimentum non proficiat. (Aug.) Dicit enim Apostolus licere sibi quidem et permissum esse a [Col. 0080D] Domino, ut qui evangelium annuntiant, de evangelio vivant, id est, de evangelio habeant ea quae huic vitae erant necessaria. Sed tum se non esse abusum hac potestate: erant enim multi qui occasionem habere cupiebant acquirendi et vendendi evangelium, quibus eam volens amputare Apostolus, manibus suis victum suum toleravit. De his enim alio loco dicit (II Cor. XI) : ut amputem occasionem his qui quaerunt occasionem. Quanquam etiam sicut caeteri et boni Apostoli permissu Domini de evangelio viveret, et non in eo victu constitueret finem evangelizandi, sed magis ipsius victus sui finem in evangelio collocaret, id est, non ideo evangelizaret, ut perveniret ad cibum, et si qua sunt alia necessaria, [Col. 0081A] sed ideo ista sumeret, ut illud impleret, ne non volens sed necessitate evangelizaret: hoc enim improbat cum dicit: Nescitis, inquit, quoniam qui in templo operantur, quae de templo sunt edunt; qui altari deserviunt, altari compartiuntur? Sic et Dominus ordinavit his, qui evangelium annuntiant, de evangelio vivere. Ego autem nullius horum usus sum, hinc ostendit permissum esse, non jussum, alioquin contra praeceptum Domini fecisse tenebitur. Deinde sequitur et dicit: Non autem sic scripsi haec, ut ita fiant in me: bonum est mihi magis mori, quam gloriam meam quisquam inanem faciat, hoc dixit quia statuerat propter quosdam occasionem quaerentes manibus suis victum transigere: Si enim evangelizavero, non est mihi gloria. Id est, si evangelizavero, ut ita [Col. 0081B] fiant in me, id est, si propterea evangelizavero ut ad illa perveniam et finem evangelii in cibo, et potu, et vestitu locavero; sed quare non est ei gloria? Necessitas enim, inquit, mihi incumbit, id est, ut ideo evangelizem, quia unde vivam non habeo, aut ut acquiram temporarium fructum de praedicatione aeternorum, sic enim erit necessitas jam in evangelae non voluntas. Vae enim mihi erit, inquit, si non evangelizavero. Sed quomodo debet evangelizare? scilicet ut in ipso Evangelio et in regno Dei ponat mercedem: ita enim potest non coactus evangelizare, sed volens. Si enim volens, inquit, hoc facio, mercedem habeo. Si autem invitus, dispensatio mihi credita est, id est, si coactus inopia earum rerum, quae temporali vitae sunt necessaria, praedico Evangelium, [Col. 0081C] alii per me habebunt mercedem Evangelii, qui Evangelium ipsum me praedicante diligunt: ego autem non habebo, quia non ipsum Evangelium diligo, sed ejus pretium in illis temporalibus constitutum, quod nefas est fieri, ut non tanquam filius ministret quisque Evangelium, sed tanquam servus, cui dispensatio credita est, ut tanquam alienum eroget, nihil inde ipse capiat, praeter cibaria, quae non de participatione regni, sed sustentaculum miserae servitutis dantur extrinsecus. Quanquam alio loco et dispensatorem se dicat, potest enim et servus in filiorum numerum adoptatus eam rem, in qua cohaeredis sortem meruit fideliter dispensare participibus suis, sed nunc, ubi ait: Si autem invitus, dispensatio mihi credita est, talem dispensatorem intelligi [Col. 0081D] voluit, qui alienum dispensat unde ipse nihil accipiat.

Nam cum liber sim ex omnibus, omnium me servum feci, ut plures lucrifaciam. (Amb.) Liber ex omnibus est, cum nulli per adulationem tradidit Evangelium, neque cujusquam praeter salutem aliquid concupivit, neque ad delicias habendas ab aliquo sumptus largiores mercede hypocrisis accepit. Servum autem sic se omnium factum dicit, dum se per humilitatem similem omnium mente imbecillium exhibuit, ut eos per patientiam firmaret ad salutem futuram, confovens animos illorum, quia aut peccabant, aut res divinas tardius sequebantur, ut non aspere ferrent lenius reprehendebat. Et factus sum [Col. 0082A] Judaeis tanquam Judaeus, ut Judaeos lucrifacerem. Nam quasi videtur simulasse ut omnibus fieret omnia, quod solent adulatores facere, sed non ita est: vir enim divinus et medicus spiritalis sciens omnium causas et vulnera, magna industria confovet illos et compatitur; cum omnibus enim hominibus quaedam habens communia, factus est ergo Judaeis quasi Judaeus, quia propter scandalum illorum circumcidit Timotheum, et purificatus ascendit in templum, ne occasionem per eum acciperent blasphemandi. Rem ergo fecit quae jam cessare deberet, sed fecit secundum legem, nam et consensit illis legem esse a Deo, et prophetas, et exinde illis ostendit Christum hunc esse, qui promissus est, ut assensus ejus haberet effectum.

[Col. 0082B] His qui sub lege sunt, quasi sub lege essem, cum ipse non sim sub lege, ut eos qui sub lege sunt lucrifacerem. Hi qui sub lege sunt Samaritani noscuntur, legem enim solam accipiunt, id est, quinque libros Moysi. Sunt autem ex origine Persarum et Assyriorum, quos rex Assyriorum, sublatis filiis Israel in captivitatem, posuit ad incolenda loca Samariae. Ideo et ignem colunt more Persarum: his ergo Apostolus, dum non negabat legem esse a Deo, fiebat quasi sub lege. Sed ex ea illis miti verbo Christum intelligendum tradebat, sic et Samaritana illa, quae dixit ad Dominum: Scio quia Messias venit (Joan. IV) , docta per legem. His qui sine lege sunt, quasi sine lege essem, cum sine lege non essem Dei, sed in lege essem Christi. Hoc dicit quia cum in lege Christi est, in [Col. 0082C] lege Dei est, quia quod Christi est, Dei est, et quod Dei, Christi est, sicut dicit: Omnia mea tua sunt, et tua mea (Joan. XVII) . Ut eos qui sine lege sunt lucrifacerem. Dum enim assentit illis, id est, gentilibus, juxta physicam rationem mundum factum a Deo, et quae in eo sunt, et animam esse immortalem, et ab ipso nos originem habere, ita enim in Actibus apostolorum ait: Et sicut quidam ex vobis dixerunt: Ipsius enim et genus sumus (Act. XVII) , sic fiebat quasi sine lege, per quod subintroducebat illis Christum ipsum esse quem Deus ad judicandum mundum praeelegit, et ipsum esse per quem omnia fecit. (Aug.) Utrisque enim debebat charitatem de corde puro, et conscientia bona et fide non ficta (I Tim. I) , ac per hoc omnibus omnia factus est, ut [Col. 0082D] omnes lucrifaceret, non mentientis astu, sed compatientis affectu: id est, non omnia mala hominum fallaciter agendo, sed aliorum omnium malis omnibus, tanquam si sua essent: misericordis medicinae diligentiam procurando. Cum itaque illa testamenti veteris sacramenta etiam sibi agenda minime recusabat, non misericorditer fallebat, sed omnino non fallens, atque hoc modo a Domino Deo illa usque ad certi temporis dispensationem jussa esse commendans, a sacrilegiis sacris gentium distinguebat: tunc autem non mentientis astu, sed compatientis affectu Judaeis tanquam Judaeus fiebat quando eos ab illo errore, quod in Christo credere nolebant, sed per vetera sacrificia sua caeremoniarumque [Col. 0083A] observationes se a peccatis posse mundari, fierique salvos existimabant, sic liberare cupiebat tanquam ipse errore illo teneretur, diligens utique proximum tanquam seipsum, et haec aliis faciens, quae sibi ab aliis fieri vellet si hoc illi opus esset: quod cum Dominus monuisset, adjunxit: Haec est enim lex et prophetae (Matth. VII) . Hunc compatientis affectum in eadem epistola ad Galatas praecepit dicens: Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spiritales estis, instruite hujusmodi in spiritu lenitatis, intendens te ipsum, ne et tu tenteris (Gal. VI) . Vide si non dixit fieri tanquam ille, ut illum lucrifacias, non utique ut ipsum delictum fallaciter ageret, aut se id habere simularet: sed ut in alterius delicto quid etiam sibi accidere posset, attenderet. [Col. 0083B] Atque ita alteri tanquam sibi ab altero vellet misericorditer subvenire, hoc est, non mentientis astu, sed compatientis affectu, sic Judaeo, sic gentili, sic cuilibet homini Paulus in errore vel peccato aliquo constituto, non simulando quod non erat, sed compatiendo, quia esse poterat, tanquam qui se hominem cogitaret, omnibus omnia factus est ut omnes lucrificaret. Neque enim egregius praedicator ut quasi Judaeus fieret ad perfidiam erupit, neque ut quasi sub lege esset, ad carnale sacrificium rediit, neque ut omnibus omnia fieret, simplicitatem mentis in erroris varietatem commodavit, sed condescendendo appropinquavit infidelibus non cadendo, ut videlicet singulos in se suscipiens, et se in singulis transfigurans compatiendo colligeret: si ita ipse [Col. 0083C] ut illi esset, quid impendi sibi ab aliis recte voluisset, et tanto verius unicuique erranti concurreret quanto salutis ejus modum ex propria consideratione didicisset.

Factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem. Infirmus factus est dum propter fratres infirmos ab licitis abstinet ne illis scandalum generet. Omnibus factus sum omnia, ut omnes salvos facerem. Hoc fuit viri prudentis et spiritalis ut omnibus omnia factus, propositum tamen religionis non excederet. Quia ubi cessit, ad hoc cessit ut proficeret, et nec aliud fecit quam lex mandavit. (Cass.) Quid aliud ostendit quam secundum infirmitatem atque mensuram eorum qui instituebantur condescendisse semper, et a perfectionis rigore aliud relaxasse se, [Col. 0083D] id quod destructio poscere videbatur, sed illud magis praeposuisse, quod infirmantium utilitas exigebat, et ut haec eadem attentius indagantes singulatim Apostolicarum virtutum insignia replicemus, quaerat aliquis quomodo omnibus per omnia beatus Apostolus suam probetur aptasse personam, ubi factus sit Judaeis, sicut Judaeus? profecto ibi ubi illam sententiam intimo corde custodiens, quia Galatis denuntiaverat dicens: Ecce ego Paulus dico vobis, si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit (Gal. V) . In Timothei tamen circumcisione, imaginem quodammodo Judaicae superstitionis assumpsit: et rursus ubi factus est eis qui sub lege erant tanquam sub lege esset, nempe ibi ubi Jacobus omnesque [Col. 0084A] seniores Ecclesiae formidantes ne in eum illa irrueret Judaeorum credentium imo Christianorum judaizantium multitudo quae ita fidem Christi receperat, ut adhuc in judaismo teneretur, discrimini ejus hoc consilio ac persuasione succurrunt, dicentes: Vides, frater, quot millia sunt Judaeorum qui crediderunt, et hi omnes aemulatores sunt legis; audierunt autem de te quia discessionem doceas a Moyse eorum, qui per gentes sunt Judaeorum, dicens non debere eos circumcidere filios suos; et infra: Hoc ergo fac quod tibi dicimus: sunt nobis viri quatuor votum habentes super se; his assumptis sanctifica te cum illis, et impende in illis ut tradant capita, et scient omnes quomodo quae de te audierunt falsa sunt, sed ambulans et ipse custodiens legem (Act. XXI) ; et [Col. 0084B] ita pro illorum qui sub lege erant salute illam paulisper districtionem sententiae suae calcans qua dixerat: Ego enim per legem legi mortuus sum, ut Deo vivam (Gal. II) : caput radere, purificari secundum legem, atque in templo Mosaicorum vota offerre compellitur, quae res etiam pro salute eorum qui legem Dei penitus ignorabant, tanquam et ipse sine lege esset, effectus sit, lege in Atheniensium urbe ubi gentilium vigebat impietas, quo usus sit praedicationis exordio. Praeteriens, inquit, vidi simulacra, et aram, in qua scriptum erat IGNOTO DEO (Act. XVII) . Cumque de eorum superstitione sermonem fuisset orditus tanquam si et ipse sine lege esset sub occasione illius profani tituli fidem Christi intulit dicens: Quod ergo ignorantes vos colitis, hoc et ego annuntio [Col. 0084C] vobis, et post pauca velut si divinae legis penitus ignarus, gentilis poetae versum potius quam Moysi aut prophetarum maluit proferre sententiam. Et sicut quidam inquiens vestrum poetarum dixerunt: ipsius et genus sumus. Cum itaque suis eos quae refutare non possint testimoniis fuisset aggressus, ita de falsis vera confirmans subdidit, dicens: Genus ergo cum sumus Dei, non debemus aestimare auro aut argento, aut lapidibus sculpturae artis et cogitationis hominis divinitatem esse similem (Act. XVII) . Infirmis autem infirmus effectus cum secundum indulgentiam, non secundum imperium, his qui se continere non poterant in idipsum redire concessit, sive cum lacte non esca Corinthios potans, infirmitate et timore et tremore multo apud eos fuisse se dicit. Omnia autem [Col. 0084D] omnibus factus est, ut omnes faceret salvos cum dicit: Qui manducat, non manducantem non spernat; et qui non manducat, manducantem non judicet: et qui matrimonio jungit virginem suam, bene facit, et qui non jungit melius facit (Rom. XIV) . Et alibi: Quis, inquit, infirmatur et ego non infirmor? Quis scandalizatur et ego non uror? Atque hoc modo illud quod Corinthiis praeceperat adimplevit dicens: Sine offensione estote, Judaeis et Graecis, et Ecclesiae Christi sicut et ego per omnia omnibus placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant (I Cor. X) . Utile sine dubio ei fuerat Timotheum non circumcidere, caput non radere, purificationem Judaicam non assumere, nudipedia non exercere, [Col. 0085A] vota legalia non offerre, sed facit haec omnia, quia non quaerit quod sibi utile est, sed quod multis, quod quamvis Dei contemplatione sit factum, tamen simulatione non caruit. Qui enim per legem Christi legi mortuus fuerat, ut Deo viveret, quique illam justitiam legis, in qua conversatus fuerat sine querela, detrimentum fecerat, et arbitratur ut stercora ut Christum lucrifaceret (Philip. III) , ea quae legis erant vero cordis affectu offerre non potuit. Nec fas est credi eum qui dixerat: Si enim quae destruxi, haec iterum aedifico, praevaricatorem me constituo (Gal. II) , in id se incidisse quod ipse damnaverat et in tantum non magis res ipsa quae geritur, quam gerentis pensatur affectus. (Aug.) Hoc ergo exhibeamus ei cujus infirmitatem portare volumus, quod [Col. 0085B] ab illo nobis vellemus exhiberi, si forte nos in ea essemus et ipse non esset. Ad hoc pertinet quod ipse Apostolus ait: Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem, cogitando scilicet in eo vitio etiam se esse potuisse, unde cupiebat alterum liberari: compatiendo enim potius id agebat, non mentiendo, sicut quidam suspicantur, et hi maxime qui mendaciis suis defendendis, quae negare non possunt alicujus magni exempli patrocinium quaerunt. Omnia autem facio propter Evangelium, ut particeps ejus efficiar. (Amb.) Hoc est, omnia supra dicta facio, ut voluntatis Evangelicae particeps fiam, quam habet circa salutem humanam. Nescitis quoniam qui in stadio currunt, omnes quidem currunt, unus autem accipit palmam. Nunc aliud incipit exponere. Itaque [Col. 0085C] hoc exemplo ostendit quanta sit utilitas legis nostrae, in qua non uni, sed omnibus promissa est palma.

Sic currite ut comprehendatis. (Theolog.) Sollicite vult curri ad promissionem, quia magna est, nec propter lentorum et segnium moras paratos atque alacres debere subsistere, cum rectius sit, ut desides a praecurrentibus incitentur, quam ut properantes a residentibus obligentur. Omnis autem qui in agone contendit ab omnibus se abstinet. Ab his omnibus, inquit, quae vitanda eadem tradit disciplina, cum sciant unum coronandum, quanto magis observandum nobis est, quia omnibus promissa est salus. A quibus omnibus dixerit, inquiramus, ut possit nobis spiritalis agonis instructio comparatione carnalis acquiri. (Cass.) Illi etenim qui in hoc agone visibili [Col. 0085D] student legitime decertare, utendi omnibus escis quas desiderii libido suggesserit non habent facultatem, sed illis tantummodo quas eorumdem certaminum statuit disciplina, et non solum interdictis escis, et ebrietate, omnique crapula, eos necesse est abstinere, verumetiam cuncta inertia, et otio atque desidia ut quotidianis exercitiis jugique meditatione virtus eorum possit accrescere, et ita omni sollicitudine ac tristitia negotiisque secularibus, affectu etiam et opere conjugali efficiuntur alieni, ut praeter exercitium disciplinae nihil aliud noverint, nec ulla mundiali cura penitus implicentur, ab eo tantum qui certamini praesidet, sperantes quotidiani victus substantiam et coronae gloriam, condignaque praemia [Col. 0086A] victoriae laude conquirere. Itaque si agonis mundialis intelligimus disciplinam, cujus exemplo beatus Apostolus nos voluit erudire, docens quanta custodia quid nos conveniat facere, qua puritate oportebit custodire nostri corporis atque animae castitatem, quos necesse est quotidie sacrosanctis agni carnibus vesci, quas neminem immundum contingere etiam veteris legis praecepta permittunt? In Levitico namque ita praecipitur: Omnis mundus manducabit carnes, et anima quaecunque ederit de carnibus sacrificii salutaris, quod est Domini, in qua est immunditia peribit coram Domino (Levit. VII) . Quantum est igitur integritatis munus, sine qua et illi qui erant sub veteri testamento sacrificiis typicis non poterant interesse, et qui mundi hujus corruptibilem [Col. 0086B] coronam cupiunt adipisci, nequeunt coronari. Itaque omni custodia cordis nostri sunt latebrae primitus extirpandae; quod enim illi in corporis puritate cupiunt assequi, nos debemus etiam in cordis conscientia possidere, in qua Dominus arbiter atque agonotheta residens pugnam cursus atque certaminis nostri jugiter exspectat, ut ea quae in propatulo horremus admittere, ne intrinsecus quidem coalescere incauta cogitatione patiamur, et in quibus humana cognitione confundimur, nec occulta quidem concupiscentia polluamur: quae licet possit hominum praeterire notitiam, sanctorum tamen Angelorum ipsiusque omnipotentis Dei scientiam quam nulla subterfugiunt secreta, latere non poterit. Et illi quidem ut corruptibilem coronam accipiant, nos autem incorruptam. [Col. 0086C] (Amb.) Et in hoc multum dispar donum est, ac per hoc diligentiores nos esse debere, quibus non terrenis et marcescentibus floribus, sed aeternis conserta gemmis, in modum regalis diadematis, spiritalis corona servatur.

Ego igitur sic curro, non quasi in incertum. Magna spe currere profitetur, certum habens quid sit promissum. Sic pugno non quasi aerem caedens. Hoc est, non verbis magis sed rebus contendo. Sed castigo corpus meum et servituti subjicio. Castigare corpus est jejuniis illud agere, et illa ei dare quae ad vitam proficiant, non ad luxum; servituti vero subjicitur, dum non suam perficit, sed spiritus voluntatem. Ne forte aliis praedicans ipse reprobus efficiar. Ideo se refrenare corpus suum ostendit, ut remuneratione, [Col. 0086D] quam aliis praedicat, etiam ipse dignus habeatur ne aliis curatis ipse remaneret in vulnere. Ratam ergo spem praedicationis suae affirmat, quando gestis id se prosequi quod docet, ostendit: quia qui aliter agit quam praedicat, suspectos facit audientes, ut de promissis dubitent; suo itaque exemplo non magis verbis, quam operibus exercendum hortatur. (Cass.) Vides quid in semetipso, id est, in carne sua, colluctationum summam velut in base quadam firmissima statuerit, et proventum pugnae in sola castigatione carnis et subjectione sui corporis collocaverit. Ego, inquit, sic curro non quasi in incertum, non currit in incertum quia coelestem Jerusalem conspiciens defixum habet quo sibi [Col. 0087A] cordis sui indeflexibilis sit dirigenda perspicacitas; non currit in incertum, quia obliviscens ea quae posteriora sunt, extendit se ad destinatum, persequens ad bravium supernae vocationis Dei in Christo Jesu quo semper dirigens suae mentis obtutum, et ad eum omni cordis properatione festinans cum fiducia proclamabat: Bonum agonem certavi, cursum consummavi, fidem servavi; et quia se noverat post odorem unguentorum Christi perpeti conscientiae devotione infatigabiliter cucurrisse et spiritalis agonis certamen, carnis castigatione vicisse, cum fiducia infert: de caetero reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex, ut et nobis quoque similem spem retributionis aperiret, si in agone cursus istius imitari eum [Col. 0087B] velimus, et adjecit: Non solum autem mihi, sed et omnibus qui diligunt adventum ejus, participes nos coronae suae in die judicii fore pronuntians, si diligentes adventum Christi, non illum tantum, qui etiam nolentibus apparebit, sed etiam hunc, qui quotidie in sanctis committat animabus victoriam certaminis, castigatione corporis acquiramus. De quo adventu Dominus in Evangelio: Ego, inquit, et Pater meus veniemus et mansionem apud eum faciemus (Joan. XIV) ; et iterum: Ecce ego sto ad ostium, et pulso. Si quis audierit vocem meam et aperuerit januam, introibo ad illum, et coenabo cum illo, et ipse mecum (Apoc. III) . Nec tamen agonem cursus tantummodo consummasse se describit, cum dicit: Si curro, non quasi in incertum, quod specialiter [Col. 0087C] tantum refertur ad intentionem mentis et fervorem spiritus sui, qui toto Christum sequebatur ardore cum sponsa decantans: Post te in odorem unguentorum tuorum currimus; et iterum: Adhaesit anima mea post te: sed etiam aliud colluctationis genus se vicisse testatur dicens: Sic pugno non quasi aerem verberans, sed castigo corpus meum et servituti subjicio, quod proprie ad continentiae dolores et corporale jejunium, atque afflictionem carnis pertinet, per hanc se pugilem quemdam strenuum suae carnis esse describens, nec in vanum adversus eam ictus continentiae exercuisse designans, sed triumphum pugnae mortificatione sui corporis acquisisse, quo verberibus, continentiae castigatione, jejuniorum gressibus eliso, victori spiritui immortalitatis coronam [Col. 0087D] et incorruptionis contulit palmam. Vides legitimum colluctationis ordinem, et spiritalium certaminum contemplaris eventum, quemadmodum athleta Christi adeptus de rebellatrice carne victoriam vitiorum, illa subjecta quodammodo pedibus suis, ut sublimis triumphator, invehitur, et idcirco non currit in incertum, quia confidebat urbem sanctam Jerusalem coelestem se protinus ingressurum; sic pugnat jejuniis scilicet et afflictione carnali, non quasi aerem verberans, id est, non in vanum ictus continentiae porrigens, per quos non aerem vacuum, sed illos spiritus qui in eo versantur, castigatione sui corporis verberabat: qui enim dicit, non quasi aerem verberans, ostendit se tametsi non [Col. 0088A] aerem vacuum et manem, aliquos tamen in aere verberare: et quia haec certaminum genera superaverat, et ditatus multarum coronarum stipendiis incedebat, non immerito robustiorum hostium incipit subire luctamina, ac prioribus aemulis triumphatis cum fiducia proclamat et dicit: Jam non est nobis colluctatio adversus carnem, et sanguinem, sed adversus principatus, adversus potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI) .

Nolo enim vos ignorare, fratres, quia patres nostri [Col. 0088B] omnes sub nube fuerunt, et omnes per mare transierunt, et omnes in Moyse baptizati sunt, in nube et in mari. Judaeorum exemplo qui negligentia sua offenderunt, sollicitos nos vult esse, ideoque sub nube dicit illos fuisse, quia omnia quae gesta sunt in figura nostri facta sunt ut veritatis nostrae illi habuerint imaginem: contecti enim nube et ab abversariis suis tuti praestiti dum a morte liberati sunt, baptizati dicuntur. Illis enim, id est, Aegyptiis in mari mortuis, dum hi, duce Moyse, feliciter transeunt, erepti sunt a morte, quod praestat baptismum; non enim illis praeterita mala imputata sunt, sed per mare et per nubem purificati praeparati sunt ad accipiendam legem, et formam futuri sacramenti nostri. Et omnes eamdem escam spiritalem ederunt, et omnes eumdem potum [Col. 0088C] spiritalem biberunt. Bibebant autem de spiritali consequenti eos petra: petra autem erat Christus. (Amb.) Manna et aquam quae fluxit de petra haec dicit spiritalia, quia non mundi lege parata sunt; sed virtute Dei sine elementorum commixtione ad tempus creata, habentia in se figuram futuri mysterii, quod nunc nos sumimus in commemorationem Christi Domini. Ideo et panis angelorum dictus est, quia virtute qua angeli subsistunt creatus est, hoc significans, quia de coelis venturus erat, qui spiritaliter pasceret. Unde et manna primum Dominico die venit de coelo ad saturitatem populi: sequens tamen petra dicta est, quae intelligitur Christus esse: ubi enim deficiebat humanum eis suffragium, aderat Christus: ideo sequebatur, ut ubi defecisset ille subveniret, [Col. 0088D] nec enim petra aquam dedit, sed Christus. Mare Rubrum significat baptismum, Moyses ductor per mare Rubrum significat Christum, populus transiens significat fideles, mors Aegyptiorum significat abolitionem peccatorum. Nunquid non eadem credebant per quos haec signa monstrabantur, per quos ea quae credimus prophetata praenuntiabantur? Utique credebant, sed illi ventura, nos autem venisse. Ideo et sic ait, eumdem potum spiritalem biberunt, sed spiritalem eumdem, nam corporalem non eumdem. Quid enim illi biberunt, bibebant autem de spiritali consequenti eos petra, petra autem erat Christus. Videte ergo fide manente signa variata, ibi petra Christus, nobis Christus quod in altari Dei ponitur, [Col. 0089A] et illi pro magno sacramento ejusdem Christi biberunt aquam profluentem de petra; nos quid bibamus norunt fideles; si speciem visibilem intendas, aliud est; si intelligibilem significationem, eumdem potum spiritalem biberunt, Petra autem erat Christus; de qua petra in libro Job ita legitur, Petra autem fundebat mihi rivos olei. Quae videlicet petra nunc ad usum sanctae Ecclesiae olei rivos fundit, quia in ea loquens Dominus praedicamenta unctionis intimae emanant. De hac petra olei rivus exiit liber Matthaei, liber Marci, liber Lucae, liber Joannis. In diversis hujus mundi partibus quot praedicamenta dedit, tot petra haec per ora Apostolorum omnium rivos fudit, toties adhuc de petra hac olei rivus funditur, quoties sancto Spiritu ungendis mentibus auditorum ea quae [Col. 0089B] in libris veteribus de Christo dicta sunt explanantur, et rivi vocantur olei, quia decurrunt et ungunt, in quibus quisquis tingitur, ungitur, quisquis tingitur interius impinguatur. Sed non in pluribus eorum bene sensit Deus. (Amb.) Ideo hoc dixit, quia acceptum beneficium non intellexerunt. Prostrati enim sunt in deserto. Dignum est, ut qui magna consecutus, in parvis diffidens est, non solum haec non adipiscatur, verum etiam amittat et illa. Quomodo ergo superius hortatus est ad meliora, se etiam dicit id elaborare, ut ad promissionem dignus occurrat, nunc ut istud exempli terrore constringat, ac suadeat Judaeos, tunc simili modo dicit donum Dei et gratiam sortitos, sicut et nos, et quia indiligentes et dubitantes de Dei provisione fuerunt, prostratos [Col. 0089C] esse in deserto, ut ideo semetipsum affligere se ostenderet, ne in illorum numero inveniretur, proinde elaborandum, ut sui imitatores existerent.

Haec autem in figura nostri facta sunt, ut non simus desiderantes mala sicut et illi desideraverunt. Hic sensus et ratio quam supra memoravi. Neque simulacris servientes, sicut quidam illorum. Nunc hos tangit qui in idolio recumbentes putabant non esse peccatum. Sicut scriptum est (Exod. XXXII) : Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere. Ante idolum utique, ut non se crederent immunes a crimine, qui in idolio epulabantur: nam Moyse in monte posito apud Deum, simulacro vituli facto post oblationem dedicationis causa, sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere. Haec luxuria est, qua semper [Col. 0089D] oblectati, in Dei rebus infideles inventi sunt. (Greg.) Ideoque instruit, ne in hac diffidentia per assensum luxuriae idoli incidamus. Ex vanitate ergo ad iniquitatem ducimur, cum prius per levia delicta defluimus, et usu cuncta levigante nequaquam post committere, etiam graviora timeamus. Nam dum moderari lingua otiosa verba negligit more inolitae remissionis capta, audax ad noxia prorumpit. Dum gulae incumbitur ad lenitatis protinus insaniam proditur; cumque mens subigere delectationem carnis renuit, plerumque et ad perfidiae originem ruit. Unde bene Paulus plebis Israeliticae damna conspiciens, ut imminentia ab auditoribus mala compesceret, curavit ex ordine transacta narrare dicens: Neque idolo [Col. 0090A] latrae efficiamini sicut quidam quemadmodum scriptum est: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere. Esus quippe potusque ad ludum impulit, ludus ad idololatriam traxit, quia si vanitatis culpa nequaquam caute compescitur, ab iniquitate protinus mens incauta devoratur, Salomone attestante, qui ait: Qui modica spernit, paulatim decidit (Eccli. XIX) . Si enim curare parva negligimus insensibiliter seducti, audenter etiam majora perpetramus. Neque fornicemur sicut quidam illorum fornicati sunt, et ceciderunt una die viginti tria millia hominum. Hoc illis retributum est, quando cum Madianitis mulieribus se commacularunt. Ira enim Dei exstitit contra illos quae aemulatione Phinees sacerdotis habentis zelum Dei sopita est ne plures morerentur. Neque tentemus [Col. 0090B] Christum, sicut quidam tentaverunt, et a serpentibus perierunt. Detrahentes de Deo Christum tentasse dicuntur, quia Christus erat, qui ad Moysen loquebatur. Denique ne nos in eadem causa inveniamur, commonet ne diabolo tradamur: cujus serpentes habent figuram; qui nos super omne genus serpentum calcare spiritaliter jussit. (Aug.) Ipse enim est et prophetarum Deus, qui populo infideli ad significanda peccata, quorum veneno invisibiliter moriebantur, visibiles serpentes quibus admoverentur immisit, et plaga emendatoria mortes animarum mortibus corporum figuravit. Neque murmuraveritis, sicut quidam eorum murmuraverunt. (Ambr.) Murmurare est falso ad invicem de praepositis et rectoribus queri, quantum ad mentem loci pertinet, quia solet [Col. 0090C] murmur fieri et justa ex causa. Et perierunt ab exterminatore. Hoc est in locum Judae concesserunt anticipantes illum, quia tradens Christum exterminatus est de numero Apostolorum a judice Deo. Per haec exempla ad correctiorem nos vitam provocat, ut monitis ejus aut praemium, si obedientes fuerimus, aut propensiorem poenam mereamur inobedientes. Non est enim ambiguum illos peccantes plus subjiciendos tormentis, quibus peccantium poenae ad hoc relatae sunt ne peccarent. Haec autem omnia in figura contingebant illis: scripta sunt autem ad correptionem nostram, in quos fines saeculorum devenerunt. Fines saeculorum nos sumus, quia tunc haec ideo facta noscuntur circa retributionem illorum, ut nobis essent exemplo, qui postremo saeculo futuri eramus in [Col. 0090D] fide Christi; pro utilitate enim nostra gesta sunt, ut si terrore horum in Dei timore manserimus, gloriam illis promissam accipiamus. Si quominus, geminabitur nobis poena illorum, quia major notitia legis plus facit reum. (Aug.) Haec, inquit, omnia in figura contingebant illis, scripta sunt autem propter nos. Ecce ipse aperuit, cur illae litterae accipiantur a nobis, et cur illa rerum signa jam necesse non sit, ut observentur a nobis. Cum enim dicat, scripta sunt propter nos, procul dubio demonstrat, quanta nobis cura legenda et intelligenda, et in quanta auctoritate habenda sint, quia propter nos utique scripta sunt; cum vero dicit figurae nostrae fuerunt, et in figura contingebant illis, ostendit jam non opus esse, [Col. 0091A] ut cum res ipsas manifestas agimus, figurarum praenuntiantium celebrationi serviamus.

Propterea et qui se putat stare, videat ne cadat. (Ambr.) Hoc ad eos loquitur qui praesumentes de scientia, qua licitum est omnia edere, infirmis fratribus scandalo erant, et putantes aliquid se proficere doctrina pseudoapostolorum, deterioraverant, et judicabant Apostolum, cum ipsi essent rei. Superbiam ergo amputat ne per hanc tententur, sicut Judaei tentati sunt et perierunt. (Greg.) Per hanc ergo sententiam et spes nutritur humilium, et elatio premitur superborum, dum et illi bona possunt amittere, de quibus superbiunt, et isti ea percipere, quae quia non habeant contemnuntur. Formidemus igitur in his quae accipimus, ne eos illa necdum assecutos in desperationem [Col. 0091B] trahamus. Quid enim sumus hodie novimus, quid aut post paululum possimus esse nescimus. Hi vero quos fortasse despicimus, et tarde possunt incipere, et tamen vitam nostram ferventioribus studiis anteire. Timendum itaque est, ne etiam nobis cadentibus surgat, qui nobis stantibus irridetur, quamvis stare jam non novit, qui non stantem novit irridere. Tentatio vos non apprehendat nisi humana (Ambr.) . Ac per hoc detrahentes Apostolo, Dominum tentare videntur, quia et tunc cum Moysi detraherent, et dubitarent de eo, Deum tentasse dicuntur. Omne enim quod probatum non habetur, tentatur. Ideo ut haec tentatio convellatur admonet cum terrore; ut autem humana tentatio illos apprehendat hortatur: humana enim tentatio est propter [Col. 0091C] spem Dei diffidere de homine, quia vana spes in homine, ut in necessitate aut pressura non desperet de Deo, humanum auxilium requirendo. Sicut et Judaei qui dubitantes de Deo idolorum adminiculum exorabant, hoc est, humanum auxilium, quia dii paganorum terra sunt, et culturam idolorum humanus error invenit. Propter Christum ergo pati, humana tentatio est, per quam proficitur apud Deum. (Aug.) Sunt etiam humanae tentationes, credo, cum bono quisque animo secundum humanam tamen fragilitatem in aliquo consilio labitur, aut irritatur in fratrem studio corrigendi, paulo tamen amplius quam Christiana tranquillitas postulat, de quibus Apostolus dicit, tentatio vos non apprehendat, nisi humana. Quae sententia et aliter intelligi potest. (Cass.) Tentatio vos non [Col. 0091D] apprehendat, nisi humana. Non enim meremur mentis robore, conquisito graviores pugnas nequitiarum coelestium experiri, qui carnem fragilem resistentem spiritui nostro subjugare non quivimus. Quod Apostoli testimonium non intelligentes, quidam posuerunt pro indicativo, optativum modum, id est, tentatio vos non apprehendat, nisi humana, quod ab ipso dici manifestum est, non optantis, sed pronuntiantis, vel exprobrantis affectu. (Greg.) Humana quippe tentatio est, qua plerumque in cogitatione tangimur etiam nolentes, qui ut nonnunquam et illicita ad animum veniant. Hoc itaque in nobismetipsis ex humanitatis corruptibilis pondere habemus. Jam vero daemoniaca est, et non humana tentatio, cum ad hoc [Col. 0092A] quod carnis corruptibilitas suggerit, per consensum se animus astringit.

Fidelis autem Deus qui non patitur vos tentari super quam potestis: sed faciet cum tentatione etiam proventum ut possitis tolerare. (Ambr.) Ideo fidelem dicit Deum qui non patietur vos tentari super id quod potestis, quia daturum se promisit Deus diligentibus se regna coelestia, et ut det necesse est, quia fidelis est. Propterea ergo tribulatis pro se aderit, nec patietur tantum irrogari, quod tolerari non possit, sed faciet, ut aut cito cesset tentatio, aut si prolixa fuerit, det tolerandi virtutem; alioquin non dabit, quod promisit, quia vincitur, qui patitur: homo est enim infirmitati subjectus, et non erit qui accipiat. Sed quia fidelis est Deus qui promisit, subvenit, ut impleat [Col. 0092B] quod promisit. Denique breviatos dies dicit Dominus, ut salventur electi, et possint consequi regnum Dei. Quomodo tamen a Deo adjuvatur, si tantum permittatur tentari quantum potest? Adjuvatur plane, dum non plus permittitur ei imponi quam scitur ferre posse, ut quarto die pati non permittatur, qui scitur ultra non posse quam triduo tolerare. (Greg.) Contra hanc sententiam qua scriptum est: Fidelis autem Deus qui non patietur vos tentari supra id quod potestis, sed faciet cum tentatione etiam proventum, ut possitis sustinere, videtur idem Paulus alibi aliud ad Corinthios sentire, ita dicens (II Cor. X) : Nolumus ignorare vos, fratres, de pressura nostra, quae facta est nobis in Asia, quoniam supra modum et supra virtutem gravati [Col. 0092C] sumus; et si supra virtutem gravamur, quoniam gravari nos Deus patitur, item si supra virtutem non gravamur quoniam supra virtutem gravari dicimur, ut ista dissonantia celerius dissolvamus, ad illud propheticum testimonium recurramus, ubi ait: quia vana salus hominis in Deo faciamus virtutem (Psal. LIX) . Frequenter ergo gravari dicimur supra humanam fragilitatem, quia vana salus hominis est, sed nunquam gravamur supra virtutem, quia ille medicus est. Aegrotus ergo sub manibus medici aliquando plorat, quia quo pacto ad salutem perveniat, ignorat: sed sapiens medicus plerumque secat, ut aegrotum quoque ad salutem perducat. Paulus igitur intuendo fragilitatem gravari se dixit supra virtutem, nihilominus ait: Omnia possum in eo qui me confortat [Col. 0092D] (Phil. IV) . Itaque in Job ita scriptum est: Iratus est contra me furor ejus, et sic me habuit quasi hostem suum (Job. XIX) . Praedicatore quippe egregio attestante didicimus, quia fidelis Deus et non patitur nos tentari supra id quod possumus ferre, sed faciet cum tentatione etiam proventum, ut possimus sustinere. Per prophetam quoque Dominus dicit: Plaga inimici percussi te castigatione crudeli (Jer. XIII) . Qui ergo ita percutitur, ut vires illius a percussione superentur, non hunc Dominus jam quasi filium per disciplinam, sed quasi hostem per iram ferit. Cum ergo virtutem nostrae patientiae flagella transcunt, valde metuendum est, ne peccatis nostris exigentibus, non quasi filii a Patre, sed quasi hostes a Domino feriamur. Et [Col. 0093A] quia fit plerumque, ut etiam maligni spiritus afflictorum cordibus multa suadeant, atque inter flagella quae exterius feriunt cogitationes noxias in mentibus fundant, post furorem Domini recte subjungitur: Simul venerunt latrones ejus, et fecerunt sibi viam per me. Latrones namque ejus maligni sunt spiritus, qui exquirendis hominum motibus occupantur, qui viam sibi in afflictorum cordibus faciunt, quando inter adversa quae exterius tolerantur cogitationes quoque pravas immittere non desistunt. De quibus adhuc dicitur: Et obsederunt in gyro tabernaculum meum. In gyro enim tabernaculum obsident, quando ex omni latere suis tentationibus mentem cingunt, quam modo lugere de temporalibus, modo desperare de aeternis, modo in impatientiam ruere, atque in Deum blasphemiae [Col. 0093B] verba jaculari pessima suggestione persuadent. Quae tamen verba, ut jam praediximus, beatum Job etiam juxta historiam congruunt, qui dum mala quae pertulit ante oculos congessit, non quasi corrigendo filium, sed quasi hostem percussum se esse judicavit, per quem sibi etiam latrones ejus viam fecerunt, quia maligni contra eum spiritus licentiam percussionis acceperunt, cujus in gyro tabernaculum obsederunt, quia sublatis rebus et filiis, etiam corpus ejus omne vulneribus attriverunt. Sed mirum valde est, cum latrones diceret, cur addidit ejus, ut videlicet eosdem latrones Dei esse monstraret; qua in re si voluntas ac potestas malignorum spirituum discernatur, cur Dei latrones dicantur aperitur, maligni quippe spiritus ad nocendum nos incessabiliter anhelant: [Col. 0093C] sed cum pravam voluntatem ex semetipsis habeant, potestatem tamen nocendi non habent, nisi eos voluntas summa permittat, et cum ipsi quidem injuste nos laedere appetunt, quemlibet tamen laedere non nisi juste a Domino permittuntur. Quia ergo in eis et voluntas injusta est, et potestas justa, et latrones dicuntur, et Dei, ut ex ipsis sit quod inferre injuste desiderant, et ex Deo quod desiderata juste consumant.

Propter quod, charissimi mihi, fugite ab idolorum cultura (Ambr.) . Hortatur etiam nunc ut abstineant se ab omni societate idololatriae, ut non solum spes, sed et animus in Deo tollatur, ne per hoc nascatur in Deum tentatio. Nemo enim assiduus in idolio, nihil sperat de Deo, hinc sperare dubitare de Deo est, sicut et Saul relicto Deo qui ei fuerat delicti causa [Col. 0093D] iratus ad idololatriam se contulit, aliquid sperans de ea; cui quidem et in praesenti obfuit, et in futurum gehennam ultricem providit. Ut prudentibus loquor, vos judicate quod dico. Exempla subjicit, ut facilius suadeat, quia cui verba satis non faciunt, solent exempla suadere. Calix benedictionis cui benedicimus, nonne communicatio sanguinis Christi est? et panis quem frangimus, nonne participatio corporis Domini est? Quoniam unus panis et unum corpus multi sumus, omnes enim de uno pane participamus. Quoniam unum sumus alter alterius membra, unum nos sentire debere dicit, ut fides una unum habeat sensum et opus. Videte enim Israel secundum carnem. Hoc est, discite, homines videntes Deum, quemadmodum [Col. 0094A] se habeant carnalia, id est, idololatria. Nonne qui edunt hostias participes sunt altaris? Sicut enim nos de uno pane et de uno calice percipientes, participes et consortes sumus corporis Domini, ita et qui edunt hostias, participes sunt altaris erroris. Quid ergo dico quod idolis immolatum sit aliquid? aut quod idolum sit aliquid? sed quae immolant gentes, daemoniis immolant, et non Deo. Simulacrum vere nihil est, quia imago videtur rei mortuae, sed sub tegmine simulacrorum diabolus colitur. Nolo vos autem socios fieri daemoniorum. Ostendit illis non hoc esse tantum quod videtur in idolio, sed esse occultum iniquitatis mysterium, quod ut unius Dei fidem corrumperet, Satanas adinvenit. Unde et Joannes apostolus in sua Epistola dicit: Ad hoc venit Filius Dei ut solveret [Col. 0094B] opera diaboli (I Joan. III) . Eos quippe ab idololatria prohibebat, propter quod eis ostendere voluit, ita illos fieri socios daemoniorum, si idolothitae sacrificia manducaverint. Quomodo Israel carnalis socius erat altaris in templo, qui de sacrificiis manducabat; ideo quippe carnaliter et secundum carnem, quia est Israel spiritaliter, vel secundum spiritum, qui veteres umbras jam non sequitur, sed eam consequentem, quae illis umbris praecedentibus significata est, veritatem. Hic enim coepit, ut hoc diceret: Propter quod, dilectissimi, fugite ab idolorum cultura. Deinde secutus ostendit ad quod sacrificium debeant jam pertinere dicens: Quasi prudentibus dico, vos judicate quod dico: Calix benedictionis quem benedicimus, nonne communicatio est sanguinis Christi? Panis quem frangimus [Col. 0094C] nonne communicatio est corporis Christi? Quia unus panis, et unum corpus multi sumus. Omnes enim de uno participamus; et propter hoc subjunxit: Videte Israel secundum carnem, nonne qui de sacrificiis manducant, socii sunt altaris? Ut intelligerent ita se jam socios esse corporis Christi, quemadmodum illi socii sunt altaris, et quia ut hoc diceret, ab idololatria prohibebat; unde locus iste sermonis ejus sicut commemoravi sumpsit exordium, ne putarent ideo non esse curandum, si de sacrificiis ederent idolorum, quia idolum nihil est, existimantes sibi haec velut superflua non nocere; confirmavit quidem et ipse quia nihil esset idolum, nec ideo se ista prohibere, quia idolis immolantur, quae non habent sensum, sed quia, quae immolant, inquit, id est idolorum cultores, [Col. 0094D] daemoniis, et non Deo immolant, nolo vos socios daemoniorum fieri, quia unus panis, inquit, unum corpus multi sumus, omnesque de uno pane et de uno calice participamus. Quia qui passus est pro nobis, commendavit nobis in isto sacramento corpus et sanguinem suum, quod etiam fecit, et nos ipsos. Nam et nos corpus ipsius facti sumus, et per misericordiam ipsius quod accepimus nos sumus. Recordamini et vos, non fuistis, et creati estis, ad aream dominicam, comportati estis laboribus boum, id est annuntiantibus Evangelium, triturati estis, quoniam catechumeni differebamini, in horreo servabimini, nomina vestra dedistis, coepistis moli jejuniis et exorcismis, postea ad aquam venistis, et conspersi [Col. 0095A] estis, et unum facti estis, accedente fervore Spiritus sancti cocti estis, et panis dominicus facti estis. Ecce quod accepistis; quomodo ergo unum videtis esse quod factum est, sic unum estote vos diligendo vos, tenendo unam fidem, unam spem, individuam charitatem. Haeretici quando hoc testimonium contra se accipiunt, quia illi quaerunt divisionem, cum panis iste indicet unitatem. Sic et vinum in multis racemis fuit, et modo in uno est; unum est in suavitate calicis post pressuram torcularis, et vos post illa jejunia, post labores, post humilitatem et contritionem jam in nomine Christi tanquam ad calicem Domini venistis, et ibi vos estis in mensa, et ibi vos estis in calice, nobiscum vos estis: simul enim hoc sumus, simul bibimus quia simul vivimus: Non potestis calicem [Col. 0095B] Domini bibere et calicem daemoniorum; non potestis mensae Domini participare et mensae daemoniorum. Sicut Dominus ait: Non potestis Deo servire et mammonae (Matth. VI) , quia qui calicem daemoniorum bibit, calici Domini insultat, et cum mensae daemoniorum communicat, mensae Domini, id est, altari obstrepit, et Domini corpus crucifigit; idcirco enim Christus crucifixus est, quia dissolvit opera diaboli, qui ergo facit opera diaboli, Christo repugnat. An aemulamur Dominum, nunquid fortiores illo sumus? Vix fit ut humilis zeletur potentem, scit enim non sibi competere, in quo illi potest invideri: sed aut inaequali invidetur, aut prope aequali; ideo Apostolus non posse dixit homines aemulari Dominum Jesum, praeterea qui illum sciunt, si quo minus, non [Col. 0095C] videbitur eis dignus esse vocari Dominus, quem zelantur, ne Dominus sit. Zelo enim Satanas idololatriam invenit, ut homines negando Deum Dominum idolis serviant quasi diis et dominis. Omnia mihi licent, sed non omnia expediunt. Omnia dicit licere secundum legem naturae, omnia enim munda sunt, de escis agebatur et carne idolis immolata: nam quae prohibita et interdicta sunt, quomodo dici possunt licere? cum etiam hic ipsa quae concessa sunt significet aliquando non expedire? sicut dicit Petrus apostolus: Si haec est causa viri cum uxore, non expedit nubere (Matth. XIX) .

Omnia licent, sed non omnia aedificant. Idem sensus, quia licet omnia edere, sed quod idolis immolatur non aedificat, quia scandalum facit fratri, sicut [Col. 0095D] supra dictum est, ideoque a licitis aliquando temperandum est, ut prosit. Hinc est unde sumptus ab his, cum ei liceret, noluit accipere, sciens non expedire. Nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius. (Cass.) Et charitas non quaerit quae sua sunt, sed quae aliorum, ac de se ipso ait: Non quaero, inquit, quod mihi utile est, sed quod multis ut salvi fiant. Si enim ea quae nostra sunt quaerimus, et id quod nobis utile est pertinaciter volumus retentare, etiam in hujusmodi necessitatibus loqui nos necesse est veritatem, et reus fieri mortis alienae: si vero ea quae aliis salutaria sunt, nostris utilitatibus praeponentes, Apostolico satisfecerimus imperio, sine dubio subeunda est nobis necessitas mentiendi, et idcirco nec [Col. 0096A] integra charitatis viscera possidere, nec ea quae aliorum sunt secundum Apostolicam disciplinam quaerere poterimus, nisi his quae districtioni nostrae perfectionique conveniunt paululum relaxatis, condescendere utilitatibus aliorum prono maluerimus affectu, et ita cum Apostolo infirmis efficiamur infirmi, ut lucrari possimus infirmos.

Omne quod in macello venit, edite, nihil interrogantes propter conscientiam; Domini est enim terra et plenitudo ejus. (Ambr.) Ut omnia munda ostenderet, exemplo psalmi vigesimi tertii, hoc roborabat quia non potest immundum esse quod Domini est, et quomodo superius de escis ait: Omnia licem, statim subsecutus est: Omne quod in macello venit edite, nihil interrogantes propter conscientiam; hoc autem ideo [Col. 0096B] subjecit, ut libera sit conscientia: licet enim aliquid sit pollutum per accidentiam, id est, oblationem idoli, cum hoc tamen nescit, qui emit, nullum patitur scrupulum, et apud Deum immunis est. Si quis vocat vos ex infidelibus ad coenam, ite: omne quod appositum vobis fuerit edite, nihil disquirentes. Hoc est, simpliciter manducate quod apponitur, non interrogantes unde sit. Nihil interrogantes propter conscientiam. Si quis autem dixerit. Hoc immolatitium est idolis, nolite manducare, propter conscientiam: conscientiam autem dico, non tuam, sed alterius. Hoc perfectis loquitur qui possunt contemnentes idololatriam, quia nihil est manducare de sacrificio, certi quia quod sub Dei creatoris nomine editur non potest polluere, sed quia alius qui idolis servit, gloriabitur [Col. 0096C] te edente de sacrificatis, quasi venereris idola; ideo non debet edi, apud conscientiam enim ille laetabitur suam, quia vidit te libenter appetere quod idolis immolatum est. Ut quid enim libertas mea judicatur ab alia conscientia? Hoc dicit quia cum ab idoli devotione conscientia sit libera, quid opus est ut putetur, quia venerationis causa edat idolis immolata? judicatur enim non distare ab eo qui colit idola, quando non horret quod oblatum est simulacro. Si enim ego cum gratia participo, quid blasphemor pro eo quod gratias ago? Id est, si ego gratia Dei communico, quia in ipsius nomine edo, quid opus est hoc arbitrari aliquem, quia ego idolo devotus sum, dum non horreo quae oblata sunt idolo, hoc est, «blasphemor?» Et me ergo blasphemat, et ille in [Col. 0096D] idolio suo gaudet, dum me putat participem, habet occasionem permanendi in errore, et fratribus malum datur exemplum: nam si praeceptum in lege est, ut luci et arae et tituli, et ipsa idola confringantur, vide si non peccatum est, non solum haec non facere, sed et interesse epulis hujusmodi, propterea de sacrificatis non expedit edere. Sive ergo manducatis, sive bibitis, vel aliud quid facitis, omnia in gloriam Dei facite. Per haec subjecta declaravit in idolio edere, quavis licet conscientia, inimicum esse Deo; ad opprobrium enim unius Dei haec diabolo dedicantur, nam in gloriam Dei edere, et bibere, et aliquid facere, hoc est, ut sub invocatione Creatoris cum modestia convivium celebretur, in gloriam Dei autem aliquid fit, [Col. 0097A] cum in actibus et conversatione Christiani Deus laudatur.

Sine offensione estote Judaeis, et Graecis, et Ecclesiae Dei. Sic temperandam conversationem docet, ut nullus in ea scandalum patiatur; offensio ergo Judaeis fit, cum idola quae illi abominantur, Christianum, qui se dicit legem et prophetas accipere, vident non horrere; Graecis vero, id est, gentilibus, haec est offensio, si in eo in quo sunt non solum non arguantur, sed et promptiores fiant dum non vitantur vota idolorum illorum; Ecclesiae autem Dei fit offendiculum, quando quosdam ex numero suo videt his quae inimica Deo sunt adhaerere. Sicut et ego et per omnia omnibus placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant. (Cass.) Omnibus [Col. 0097B] per omnia placere est sine scandalo cujusquam agere ad profectum utilitatis illorum, ut et illis et huic sit utile; utile sine dubio ei fuerat, sicut supra dictum est Timotheum non circumcidere, caput non radere, purificationem Judaicam non assumere, nudipedia non exercere, vota legalia non offerre, sed facit haec omnia quia non quaerit quod sibi utile est, sed quod multis, quod quamvis Dei contemplatione sit factum, tamen simulatione non caruit: qui enim per legem Christi legi mortuus fuerat, ut Deo viveret, quique illam justitiam legis, in qua conversatus fuerat sine querela detrimentum fecerat, et arbitratur ut stercora ut Christum lucrifaceret, ea quae legis erant vero cordis affectu offerre non potuit, nec fas est credi eum qui dixerat: Si enim quae destruxi, haec [Col. 0097C] iterum aedifico, praevaricatorem me constituo (Gal. II) , in id incidisse, quod ipse damnaverat cum tantum non magis res ipsa quae geritur, quam gerentis pensatur affectus, ut e contrario quibusdam reperiatur veritas nocuisse, ac profuisse mendacium. Nam Doech Idumaeus regi Sauli de fuga David coram famulis conquerenti veraciter proditionem fecit, pro qua veritate eradicari de terra viventium meruit, ac de eo dicitur per Prophetam: Propterea Deus destruet te, in finem evellet te, eradicabit te de tabernaculo, et radicem tuam de terra viventium (Psal. LI) . [Aug.] Et Apostolus dicit: Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem (Gal. I) , cum alio loco dicit: Sicut ego omnibus per omnia placeo (I Cor. X) ; quod qui non intelligunt contrarium putant, [Col. 0097D] cum ille se dixerit non placere hominibus, quia non ideo recta faciebat, ut placeret hominibus, sed ut Deo, ad cujus amorem corda hominum volebat convertere, eo ipso quod placebat hominibus; itaque et non se placere hominibus recte dicebat, quia in eo ipso ut Deo placeret intuebatur, et placendum esse hominibus recte praecipiebat non ut hoc appeteretur tanquam merces recte factorum, sed quia Deo placere non posset, qui non se his quos salvos fieri vellet praeberet imitandum: Imitari autem illum, qui [Col. 0098A] sibi non placuerit, nullo pacto quisquam potest. Sicut ergo non absurde loqueretur, qui diceret: In hac opera qua navem quaero, non navem quaero, sed patriam, sic apostolus convenienter diceret: In hac opera, qua hominibus placeo, non hominibus, sed Deo placeo, quia non hoc appeto, sed ad id refero ut me imitentur, quos salvos fieri volo. (Ambr.) Sciendum quoque quod oporteat, ut rectores boni placere hominibus appetant, sed ut suae aestimationis dulcedine proximos in affectum veritatis trahant, non ut se amari desiderent, sed ut dilectionem suam quasi quamdam viam faciant, per quam corda audientium ad amorem conditoris introducant: difficile quippe est, ut etiam quaelibet recta denuntians praedicator qui non diligitur libenter audiatur. Debet [Col. 0098B] ergo qui praeest et studere se diligi, quatenus possit audiri, et tamen amorem suum pro semetipso non quaerere, ne inveniatur ei cui servire per officium cernitur occulta cogitationis tyrannide resultare quod bene Paulus insinuat, cum sui nobis studii occulta manifestat, dicens: Sicut et ego per omnia omnibus placeo, qui tamen rursus dicit: Ego si adhuc hominibus placerem Christi servus non essem. Placet ergo Paulus et non placet, qui in eo quod placere appetit, non se sed per se hominibus placere veritatem quaerit: Imitatores mei estote sicut et ego Christi. (Greg.) Humanum est, quod dicit ut imitatores ejus simus, qui a Deo nobis magister indultus est. Si enim hic Dei imitator est, quare non nos hominis? quia sicut Deus Pater misit Christum magistrum [Col. 0098C] et auctorem vitae, ita et Christus misit Apostolos nobis magistros, ut eorum imitatores essemus, quia ejus esse non possumus. Ita enim ait Dominus ad Patrem: Sicut et me misisti in hunc mundum, ita et ego misi eos in hunc mundum (Joan. XVII) ; et quia dignum erat, ut imitatores ejus fierent, subjicit, et pro eis sanctificabo meipsum. Quidquid in eis de visceribus pietatis, quidquid de mansuetudine spiritus, quidquid de zelo rectitudinis quidquid de custodia humilitatis, quidquid de fervore charitatis est, hoc ab ipso fonte misericordiae, ab ipsa radice mansuetudinis, ab ipsa virtute justitiae, id est, a mediatore Dei et hominum, Deo Domino traxerunt. Hujus hominis se similitudinem habere, egregius praedicator ostendit, dicens: Imitatores mei [Col. 0098D] estote, sicut et ego Christi, ad ejus nos similitudinem surgere admonet, cum dicit: Primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo, coelestis: sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem ejus qui de coelo descendit (I Cor. XV) . Sanctus etenim quisque in tantum ad similitudinem hujus hominis ducitur, in quantum vitam sui redemptoris imitatur, nam ab ejus mandatis atque ab operibus discordare, quid est aliud quam a similitudine longe recedere?

Laudo autem vos, fratres, quod per omnia mei memores estis, et sicut tradidi vobis praecepta mea tenetis. (Ambr.) Postquam mores et conversationem illorum arguit, nunc traditiones vult corrigere. Ideo non hoc confirmat, sed succenset eis, quia cum esset Apostolus eorum, immemores erant traditionum ejus, neque, quod adhuc non didicerant ex aliarum Ecclesiarum traditione sequebantur, ac per hoc quasi noviter tradit illis dicens: Volo autem vos scire quod omnis viri caput Christus est. Ad auctoritatem [Col. 0099B] retulit, quia homo a Deo quidem, sed per Christum. Caput autem mulieris vir. Quia quamvis et mulier per Christum, de viro tamen facta est, ac per hoc subjicitur viro. Caput autem Christi Deus. Dignum est, ut filii caput Pater dicatur, quasi genitor ejus. Aliter tamen caput viri Christus est, et aliter vir mulieris, et aliter Deus caput Christi est. Deus autem ideo caput Christi est, quia de eo vel ab ipso genitus est; Mulieris vero idcirco vir est, quia ex ejus costa Dei virtute formata est. Christus autem ideo caput viri est, quia per ipsum cum non esset, creatus est. Una ergo dictio diversam habet intelligentiam, quia et personae discrepant et substantiae. (Aug.) Si Deus non nisi omnia simul tria, quomodo caput Christi Deus, id est, caput Christi [Col. 0099C] trinitas, cum in trinitate sit Christus, ut sit trinitas? An quod est Pater cum Filio caput est ei, quod est solus Filius? cum Filio enim Pater Deus, solus autem Filius Christus est, maxime quia jam Verbum caro factum, loquitur, secundum quam humilitatem ejus etiam major est Pater sicut dicit: Quoniam Pater major me est, ut hoc ipsum Deum esse quod illi cum Patre unum est, caput sit hominis mediatoris quod ipse solus est. Si enim mentem recte diximus principale hominis, id est, tanquam caput humanae substantiae, cum ipse homo cum mente sit homo, cur non multo congruentius multoque magis verbum cum Patre quod simul Deus est, caput est Christi? quamvis Christus homo nisi cum verbo quod caro factum est, intelligi non possit. (Greg.) Nam Evangelium Joannis [Col. 0099D] narrat, sudarium quod fuerat super caput ejus, non cum linteaminibus positum, sed separatim involutum in unum locum. Quid esse fratres credimus, quod sudarium capitis Domini cum linteaminibus non invenitur in monumento? nisi quia attestante Paulo, Caput Christi Deus, et divinitatis incomprehensibilia sacramentorum ab infirmitatis nostrae cognitione distincta sunt, ejusque potentia creaturae transcendit naturam.

Omnis vir orans aut prophetans velato capite deturpat [Col. 0100A] caput suum. (Ambr.) Orare dicit deprecari: prophetare autem adventum fore Domini voce symboli post orationem effari. Omnis autem mulier orans aut prophetans non velato capite, confundit caput suum: unum est enim atque idipsum, ut decalvetur; si autem non velatur mulier tondeatur: si autem turpe est mulieri tonderi aut decalvari velet caput, vir enim non debet velare caput, cum sit imago et gloria Dei. Quamvis una substantia sit et vir et mulier, tamen quia vir caput est mulieris, anteponendus traditur, ut per causam et rationem major sit, non per substantiam. Inferior ergo mulier viro est, portio enim ejus est; quia origo mulieris vir est, ex eo enim est, ac per hoc obnoxia videtur mulier viro, ut imperio ejus subjecta sit: honorificentiam [Col. 0100B] et dignitatem viri obstare dicit ne velet caput. Imago enim Dei incongruum est, ut celetur, abscondi enim non debet, Dei enim gloria videtur in viro. Mulier autem gloria viri est. Multum distat inter gloriam Dei, et gloriam viri: vir enim ad imaginem Dei factus est, non mulier. Haec est autem imago Dei in viro, quia unus Deus unum fecit hominem, ut sicut ab uno Deo sunt omnia, ita essent et ab uno homine omnes homines, ut unius Dei invisibilis unus homo visibilis imaginem haberet in terris, ut unus Deus in uno homine videretur auctoritatem unius principii conservare ad confusionem diaboli, qui sibi neglecto uno Deo, dominium et divinitatem voluit usurpare; quod propheta Ezechiel significat, et Apostolus idem, ait enim: Ita ut in [Col. 0100C] templo Dei sedeat, ostendens se quasi sit Deus (II Thess. II) . [Aug.] Ad Romanos vero sic dicit: Quicunque enim in Christo baptizati estis, Christum induistis: non est Judaeus neque Graecus; non est servus, neque liber; non est masculus, neque femina: omnes enim vos unum estis in Christo Jesu (Galat. III) . Nunquid igitur fideles feminae sexum corporis amiserunt, sed quia ibi renovantur ad imaginem Dei, ubi sexus nullus est, ibi factus est homo ad imaginem Dei, ubi sexus nullus est, hoc est in spiritu mentis suae. Cur ergo vir propterea non debet caput velare, quia imago est et gloria Dei. Mulier autem debet, quia gloria est viri, quasi mulier non renovetur spiritu mentis suae qui renovatur in agnitione Dei secundum imaginem ejus qui creavit illum, sed quia [Col. 0100D] distat sexu a viro, rite potuit in ejus corporali velamento figurari pars illa rationis, quae ad temporalia gubernanda deflectitur, ut non maneat imago Dei, nisi ex qua parte mens hominis aeternis rationibus conspiciendis vel consulendis adhaerescit, quam non solum masculos, sed feminas habere manifestum est. Ergo in eorum mentibus communis natura cognoscitur: in eorum vero corporibus ipsius unius mentis distributio figuratur. Non est vir ex muliere, sed [Col. 0101A] mulier ex viro: etenim non est creatus vir propter mulierem, sed mulier propter virum. Propterea mulier debet potestatem habere supra caput propter angelos. (Ambr.) Velamen potestatem significavit; angelos episcopos dicit sicut docetur in Apocalypsi Joannis (Apoc. II, III) , et quia utique homines sunt, quod non corriperent plebem arguuntur, et quod rectum in illis est laudatur. Mulier ergo idcirco debet velare caput, quia non est imago Dei, sed ut ostendatur subjecta, et quia praevaricatio per illam inchoata est, hoc signum debet habere, ut in Ecclesia propter reverentiam episcopalem non habeat caput liberum, sed velamine tectum, nec habeat potestatem loquendi, quia episcopus personam habet Christi; quasi ergo ante judicem, sic ante episcopum, quia vicarius Domini [Col. 0101B] est, propter reatus originem subjecta debet videri. Verumtamen neque mulier sine viro, nec vir sine muliere in Domino. Ideo in Domino, quia Deus ex uno fecit ambos et unum: una enim caro et unum corpus sunt in Domino, hoc est, secundum Dominum qui creavit. Denique qui non credunt mulierem de viro sumptam, hi sine Domino, vel non secundum Deum credunt hominum originem. Nam sicut mulier de viro, ita et vir per mulierem. Hoc firmat, quod dixit, quia ambo unum sunt in natura, quia origo mulieris vir est, sicut legitur in Genesi factum a Domino creatore. Omnia autem ex Deo. Postquam gradatim exposuit singula, ut omnia Deo subjiceret, unum servans principium, ait: Omnia autem ex Deo, ut neque mulier subjectionis suae causa contristaretur, [Col. 0101C] neque vir, quasi exaltatus superbiret (Aug.) ; sicut enim mulier ex viro, ita et vir per mulierem, quia mulier ex viro facta est, ut etiam vir per mulierem postea nasceretur. Si autem victor ita dividit ut dicat mulierem ex viro esse secundum corpus, ex Deo autem secundum animam et spiritum, quomodo erit verum quod ait Apostolus: Omnia autem ex Deo? Quapropter, ut Apostolus potius verum loquatur, quam iste ab Apostolo proferatur, mulier ex viro est, sive secundum corpus, sive secundum totum, quo constat humana natura, nihil enim horum tanquam certum affirmamus, sed quid horum verum sit adhuc quaerimus, et vir per mulierem, sive ex parte, tota hominis natura ducatur, quae per mulierem nascitur, sive sola caro, unde adhuc quaestio est. [Col. 0101D] Omnia tamen ex Deo unde nulla quaestio est, id est, et corpus, et anima, et spiritus viri et mulieris, etsi enim non ex Deo nata vel tracta sunt, vel manarunt, ita ut ejus naturae sint, tamen ex Deo sunt, a quo enim creata, condita, facta sunt, ab illo habent ut sint.

Vos ipsi judicate, decet mulierem velatam orare Deum? (Ambr.) Hinc est, quod superius illis per ironiam succenset, dicens: Laudo, quia per omnia meam memoriam retinetis, et quomodo ubique trado, traditiones meas tenetis. Cum enim haec esset traditionis ratio, et velatae mulieres essent in Ecclesia, illi contra revelatas eas in Ecclesia patiebantur. Ideoque non jam auctoritate traditionis quam neglexerant, sed per ipsam naturam suadere illis nititur veritatem [Col. 0102A] dicens: Nec ipsa natura docet vos. Quia vir quidem, si comam habuerit, hoc secundum legem locutus est, prohibet enim virum esse comatum: Mulier autem si comam habuerit, gloria est illi, quoniam coma pro velamine data est. Naturaliter hoc honestum et propemodum decretum vult esse, ut velata mulier satisfaciat et gratias agat Deo. Coma ergo indicium velaminis est, ut naturae voluntas addatur; denique nulla mulier revelata habet potestatem. Si quis autem videtur contentiosus esse, nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei. Post rationem redditam, ut contentiosos vincat, auctoritatem interponit, quia neque judaismus hoc habuit. Unde dicit, «neque nos, neque Ecclesia Dei,» ut neque Moyses, neque Salvator sic tradiderit. Hoc autem praecipio [Col. 0102B] non laudans quod non in melius, sed in pejus convenitis. Quomodo particulatim conversationem eorum per correptionem emendat, ita et traditiones eorum non laudans utique, sed vituperans eos.

Primum enim. Primum dicendo, genus peccati ostendit, unde orti sunt errores, quos reprehendit. Ubi enim dissensio est, nihil est rectum. Convenientibus vobis in Ecclesia, audio dissensiones esse, et partim credo, oportet enim et haereses esse, ut et qui probati sunt manifesti fiant inter vos. Sciens dum nonnullos mente corruptos versutia diaboli, dicit «oportet haereses esse, non utique noluit nec optavit,» sed quia praesciebat futurum dixit, sicut et Dominus: Oportet, inquit, venire scandala, et oportet Filium hominis pati (Matth. XVIII) , praescius quia Judas proditor [Col. 0102C] erat futurus, ut probati autem, cum dicit, manifesti fiant inter vos. Illos significat, quia in traditione accepta durantes, exemplum probationis erant evangelicae disciplinae ad condemnationem caeterorum. Hi sunt quos in capite epistolae significat eo quod dicerent, nos vero Christi, cum alii dicerent: Ego Pauli, ego Apollo. (Aug.) Malo enim voto per peccatum legentes, male coguntur intelligere, ut ipsa sit poena peccati, quorum tamen morte filii catholicae Ecclesiae, tanquam quibusdam spinis a somno excitantur, et ad intelligentiam divinarum Scripturam proficiunt, oportet enim et haereses esse, ut probati, inquit, manifesti fiant inter vos, hoc est, inter homines, cum manifesti sint Deo. Convenientibus ergo vobis in unum, jam non est coenam Dominicam [Col. 0102D] manducare, unusquisque enim suam coenam praesumit ad manducandum: et alius quidem esurit, alius autem ebrius est. Nunquid domos non habetis ad manducandum, et bibendum, aut Ecclesiam Dei contemnitis, et confunditis eos qui non habent? (Ambr.) Hos notat, qui sic in Ecclesiam conveniebant, ut munera sua offerentes advenientibus presbyteris, quia adhuc rectores Ecclesiis in omnibus locis fuerant constituti, totum sibi qui obtulerat vindicaret schismatis causa. Dissensiones enim inter eo pseudoapostoli seminaverant, ita ut oblationes suas zelarentur. Cum una atque eadem prece omnium oblationes benedicerentur, ut hi qui, ut assolet fieri, non obtulerant, aut unde offerrent non habebant, pudore correpti confunderentur [Col. 0103A] non sumentes partem, et tam cito illud agebant, ut supervenientes non invenirent quod ederent. Ideoque si sic, inquit, convenitis, ut unusquisque suum sumat, domi haec agenda, non in Ecclesia ubi tatis et mysterii causa convenitur, non dissensionis et ventris: munus enim oblatum totius populi fit, quia in uno pane omnes significantur, per id enim quod unum sumus, de uno pane omnes nos sumere oportet. Quid dicam vobis? laudo vos? in hoc non laudo. Apertum est, deprehenso et correpto errore, ut de caetero corrigant et sciant, hoc verum, quod dudum in primordiis ipsi didicerant, formam illis quae a salvatore in re hujuscemodi data est iterat dicens: Ego enim accepi a Domino quod et tradidi vobis, quomodo Dominus Jesus in qua nocte tradebatur, [Col. 0103B] accepit panem, et gratias agens fregit, et dixit: Accipite et manducate, hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur, hoc facite in meam commemorationem. Similiter et calicem postquam coenavit dicens: Hic calix Novum Testamentum est in meo sanguine. Hoc facite, quotiescunque bibetis, in meam commemorationem. Ostendit illis mysterium Eucharistiae inter coenandum celebratum non coenam esse; medicina enim spiritalis est, quae cum reverentia degustata, purificat sibi devotum. Memoria enim redemptionis nostrae, ut Redemptoris memores majora ab eo consequi mereamur. Quotiescunque enim manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat. Quia enim morte Domini liberati sumus, hujus rei memores in edendo et portando [Col. 0103C] carnem et sanguinem, quae pro nobis oblata sunt, significamus Novum Testamentum in his consecuti, quod est nova lex, quae obedientem sibi tradit coelestibus regnis. Nam et Moyses accepto sanguine vituli in patera, aspersit filios Israel, dicens: Hoc testamentum est, quod disposuit Deus ad vos (Exod. XXIV) . Hoc figura fuit testamenti, quod Dominus Novum appellavit per prophetam, ut illud vetus sit quod Moyses tradidit. Testamentum ergo sanguine constitutum est, quia beneficii divini sanguis testis est. In cujus typum nos calicem mysticum ad tuitionem corporis et sanguinis, et animae nostrae percipimus, quia sanguis Domini sanguinem nostrum redemit, id est, totum hominem salvum fecit; caro enim Salvatoris pro salute corporis, sanguis vero pro anima nostra [Col. 0103D] effusus est, sicut prius praefiguratum fuerat a Moyse, sic enim ait: Caro, inquit, pro corpore vestro offertur, sanguis vero pro anima, ideoque non manducandum sanguinem. Si igitur apud veteres imago fuit veritatis, quae nunc apparuit et manifestata est in Salvatoris adventu, quomodo haereticis contrarium videtur vetus novo, cum ipsa sibi invicem sint testimonio?

Itaque quicunque ederit panem hunc aut biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. Indignum dicit esse Domino, qui aliter mysterium celebrat, quam ab eo traditum est, non enim potest devotus esse qui aliter praesumit quam datum est ab auctore, ideo praemonet, ut secundum ordinem [Col. 0104A] traditum devota mens sit accedentis ad Eucharistiam Domini. Quoniam futurum est judicium, ut quemadmodum accedit unusquisque, reddat causas in die Domini Jesu Christi, quia sine disciplina traditionis et conversationis, qui accedunt rei sunt corporis et sanguinis Domini. Quid est reus esse, nisi poenas dare mortis Domini? Occisus est enim pro his qui beneficium ejus in irritum ducunt (Aug.) . Quid ergo miraris, si datus est Judae panis Christi, per quem manciparetur diabolo, cum videas e contrario datum Paulo angelum diaboli, per quem proficeretur in Christo, ita et malo bonum obfuit, et bono malum profuit. Recordamini ergo unde sit scriptum: Quicunque manducaverit panem, aut biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. [Col. 0104B] Et de his erat sermo cum hoc Apostolus diceret, qui Domini corpus velut quemlibet alium cibum indiscrete negligenterque sumebant. Hic ergo si corripitur qui non dijudicat, hoc est, non discernit a caeteris cibis Dominicum corpus, quomodo non damnatur qui ad ejus mensam fingens amicum accedit inimicus? Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat, et de calice bibat: qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non discernens corpus Domini. (Ambr.) Devoto animo et cum timore accedendum ad communionem docet, ut sciat mens reverentiam se debere ei, ad cujus corpus sumendum accedit; hoc enim apud se debet judicare quia Dominus est, cujus in mysterio sanguinem potat, qui testis est beneficii Dei; quem nos si [Col. 0104C] cum disciplina accipiamus, non erimus indigni corpore et sanguine Domini, gratias enim videbimur reddere Redemptori. Ideo multi in vobis invalidi et aegroti, et dormiunt multi, ut verum probaret, quia examen futurum est accipientium corpus Domini, jam hic imaginem judicii ostendit in eos qui inconsiderate Domini corpus acceperant, dum febribus et infirmitatibus corripiebantur, et multi moriebantur, ut in his caeteri discerent, et paucorum exemplo caeteri territi emendarentur, non inultum corpus Domini scientes negligenter accipere, et eum quem hic poena distulerit, gravius tractari, quia contempsit exemplum. Quod si nosmetipsos discerneremus, non utique judicaremur. Dum judicamur, a Domino corripimur, ut non cum hoc mundo damnemur. Hoc dicit, quia si [Col. 0104D] nosmetipsi errores nostros corrigeremus, non a Domino judicaremur, et quia corripimur, tamen pro nobis est, ut timore ipso emendemur: in paucis enim omnium est emendatio; «ne cum hoc mundo,» id est, cum infidelibus «damnemur.» Nihil enim differt ab infideli qui inconsiderate ad mensam Domini accedit: neque enim pie Dominus ante delinquentium oculos flenda peccata opponeret, si per semetipsum ea districte ferire voluisset; constat enim quod a suo judicio abscondere voluit, quos miserando praeveniens semetipsis judices fecit. Hinc enim scriptum est: Praeveniamus faciem ejus in confessione (Psal. XCIV) . [Cass.] Hinc per Paulum dicitur: Si nosmetipsos judicaremus, non utique judicaremur. Omni quidem [Col. 0105A] industria, quantum in nobis est studere debemus, ut immaculatam castimoniae puritatem illo vel maxime tempore teneamus, quo venerandis assistere optamus altaribus, et vigilantissima circumspectione praecavendum est, ne carnis integritas praecedente tempore custodita, in ea praecipue, in qua nos ad communionem salutaris convivii praeparamus nocte fraudetur. Verum si hostis ille nequissimus, ut nobis coelestis remedii subtrahat medicinam, custodiam sopitae mentis illuserit, ita duntaxat nullo reprehensibili interveniente pruritu, nullo oblectationis contaminetur assensu, sed egestionem aut naturali necessitate profusam, aut certe impugnatione diaboli absque sensu voluptatis elicitam ad impedimentum nostrae sanctificationis obtenderit, possumus et debemus ad gratiam [Col. 0105B] salutaris cibi confidenter accedere; sin vero nostro vitio haec fuerit egesta concretio, convenientes conscientiam nostram illud apostolicum formidemus: Qui manducaverit panem, et biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini. Probet autem primum seipsum homo, et sic manducet de pane illo, et de calice bibat: qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non discernens corpus, id est, nequaquam illum coelestem cibum a communium escarum vilitate secernens, nec talem esse dijudicans, quem non nisi pura liceat mente, vel carne praesumere. Denique infert: Ideo inveniuntur multi infirmi et imbecilles, et dormiunt multi; spiritales scilicet infirmitates ac mortes ex hac specialiter dicens praesumptione generari: [Col. 0105C] multi enim qui eum illicita usurpatione praesumunt, infirmantur fide, et imbecilles sunt mente, passionum scilicet et languoribus involuti, et dormiunt somno peccati, ab hoc sopore lethali nequaquam salutari sollicitudine resurgentes. Deinde sequitur, quod si nosmetipsos judicaremus, non utique judicaremur, hoc est, si nosmetipsos perceptione sacramentorum, quotiescunque peccati vulnere praevenimur, judicaremus indignos, impenderemus utique studium, ut per poenitudinis emendationem ad ea digne possimus accedere, et non tanquam indigni severissimis infirmitatum flagris castigaremur a Domino, ut vel sicut compuncti ad remedia nostrorum vulnerum recurramus, ne digni praesentis saeculi brevissima correptione non habiti, in futuro simul [Col. 0105D] cum hujus mundi peccatoribus condemnemur. Itaque, fratres, cum convenitis ad manducandum, invicem exspectate; si quis esurit, domi manducet. (Ambr.) Ad invicem exspectandum dicit, ut multorum oblatio simul celebretur, ut et omnibus ministretur; et si quis impatiens est, domi terreno pane pascatur. Ut non in judicium conveniatis. Hoc est, ne mysterium reprehensibiliter et cum offensione agatis. Caetera autem cum venero disponam. Caput prius salutis ordine agendum ostendit, et quomodo in Ecclesiam ab utroque sexu conveniatur praemisit; in quibus rebus, si error fuerit, non leve peccatum est; caetera autem, quae ad aedificationem Ecclesiae pertinent, praesentia sua ordinare promisit.

De spiritalibus autem nolo vos ignorare, fratres. Scitis quia cum gentes eratis, ad simulacrorum formam euntes prout ducebamini. (Ambr.) Spiritalia illis traditurus exemplum prioris conversationis memorat, ut sicut simulacrorum fuerunt forma colentes idola, et ducebantur duce voluntate daemoniorum, ita et colentes Deum sint forma legis Dominicae, ambulantes sicut placet Domino; forma enim uniuscujusque legis in professione et conversatione cultoris debet videri. Ille enim forma et imago legis Dei est, in cujus fide et conversatione Evangelii veritas lucet. Propter [Col. 0106B] quod notum vobis facio, quia nemo in Spiritu Dei loquens, dicit anathema Jesu, et nemo potest dicere Dominum Jesum nisi in Spiritu sancto. Quoniam rationem spiritalium ignorantes per singula charismata hominibus potius quam Deo gloriam dabant, non assecuti per Spiritum sanctum, hoc donum ministrari, et quia qui Dominum Jesum vocat, non sine Spiritu sancto hoc dicit, habet enim gratiam in eo ipso fidei suae propter gloriam nominis Christi: non enim sine dono Dei est, Dominum dicere Jesum. Ac per hoc ostendit illis in omnibus Dei esse laudem et gratiam. Quia sicut idolorum imago in ministris ejus est, ordinem suum habens per singulos gradus, totum tamen hominis est; ita et in lege Dominica gradus charismatum sunt officiis Ecclesiae, non utique meritis humanis [Col. 0106C] indulti, sed ut membra ad aedificationem Ecclesiae pertinentia, quae per se et in se habent gloriam, sicut est etiam in humanis officiis. Scholae enim sunt, quae positis in se dant dignitatem, ut loci honor hominem faciat gloriosum, non propria laus, ait ergo: Nemo in Spiritu Dei loquens dicit anathema Jesu; vox enim quae dicit anathema Jesu humano est errore prolata: Quidquid enim falsum est, ab homine est, et nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto. Dictum enim ipsum, quo significatur Dominus Jesus, non adulatione hominum, sicut et idola, dii vocantur, sed Spiritus sancti veritate profusum est; quidquid enim verum a quocunque dicitur, a sancto Spiritu dicitur. Ne ergo hominum favore existimarent in regula Christiana, et propter [Col. 0106D] hoc argui se minime paterentur, sicut est et in simulacris; homo enim adinvenit ut Deus dicatur, qui non est, ac per hoc subjecti sunt antistites illis, ostendit enim eis nullum beneficium esse humanum in eo, cum dicitur, Dominus Jesus, sed magis donum Dei, qui dignatus est mysterium suum hominibus declarare. Etenim ipsa professio remissionem acquirit peccatorum, sicut exaggerat dicatio idolorum. Docet ergo eos, quia non praestant religioni beneficium, dicentes, «Dominum Jesum,» sed accipiunt. Ne more idolorum hominum putarent gratiam esse in lege Domini, dum vocatur Deus qui non est. Denique non intelligentes Dei donum esse in fide, singuli singulos sibi homines delegerant, quos sequerentur, [Col. 0107A] dicentes: Ego sum Pauli, ego vero Apollo. Superbiam ergo illorum humiliat ut patianturse argui. (Aug.) Igitur quoniam legitur in Evangelio Dominum dixisse: Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum, sed is qui facit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse intrabit in regnum coelorum (Matth. VII) . Merito quaeri potest quomodo huic sententiae conveniat illud Apostoli ubi ait: Nemo in spiritu Dei loquens dicit anathema Jesu, et nemo potest dicere, Dominus Jesus, nisi in Spiritu sancto, quia neque aliquos habentes Spiritum sanctum possumus dicere non intraturos in regnum coelorum si perseveraverint usque in finem. Neque illos qui dicunt, Domine, Domine, et tamen non intrant in regnum coelorum possumus dicere [Col. 0107B] habere Spiritum sanctum. Quomodo ergo nemo dicit Dominus Jesus in Spiritu sancto, nisi quia proprie Apostolus posuit verbum quod est, dicit, ut significet voluntatem atque intellectum dicentis: Dominus vero generaliter posuit verbum, quo ait: Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum. Videtur enim dicere etiam ille qui nec vult, nec intelligit, quod dicit, sed ille proprie dicit, qui voluntatem ac mentem suam sono vocis enuntiat. Deinde apostolica vox est: Nemo dicit Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto, et quis Dominum Jesum, nisi qui eum diligit, dicit? si eo modo dicit quo intelligi Apostolus voluit. Multi enim voce dicunt, corde autem et factis negant, sicut de talibus ait: Confitentur enim se nosse Deum, factis [Col. 0107C] autem negant, si negatur factis, procul dubio etiam dicitur factis, nemo itaque dicit Dominum Jesum, animo, verbo, facto, corde, opere, nemo dicit Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto, et nemo sic dicit, nisi qui diligit. Divisiones autem gratiarum sunt. (Ambr.) Non hoc humanis meritis vult ascribi, sed gratiae Dei ad honorificentiam nominis ejus; sicut enim qui dicit Dominum Jesum, in sancto Spiritu dicit, qualis vis sit, ita et in loco ordinis officii ecclesiastici positus, gratiam habet, qualis vis sit, non utique propriam, sed ordinis, per efficaciam Spiritus sancti, unde inter initia dicit: Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus.

Idem autem Spiritus, et divisiones ministeriorum [Col. 0107D] sunt. Per eumdem Spiritum diversa dona dicit praestari. Idem vero Dominus, et divisiones operationum sunt. Jungit nunc Christum sancto Spiritui. Idem autem Deus qui operatur omnia in omnibus. In tantum non hoc hominibus dandum quasi proprium, sed soli Deo, asserit, ut etiam donum Spiritus sancti et gratiam Domini Jesu unius Dei dicat operationem, ne gratia et donum divisum sit, per personas Patris et Filii et Spiritus sancti, sed indiscretae unitatis et naturae trium unum opus intelligatur, ut ad unum omnem gloriam reducat, et divinitatem. «Divisiones autem gratiarum sunt» officiis ecclesiae, non humanis meritis deputatae. Si enim Spiritus sanctus idem Dominus est, et Dominus idem Deus est, tres unus [Col. 0108A] Deus est: cum enim Spiritus sancti gratia et potestas et natura Dei est, et Dominus Jesus idem est in natura quod Deus est, unus utique Spiritus sanctus, et Dominus Jesus, et Pater Deus est, et singuli enim Deus unus est, et tres Deus unus. Denique operante uno, tres operari dicuntur, ut Trinitatis mysterium in unius Dei natura et potestate claudatur, cum sit immensum. Unicuique autem datur manifestatio Spiritus ad utilitatem. Hoc est, donum accipit, ut divinis retinaculis vitam suam gubernans, et sibi, et aliis utilis sit, dum exemplum bonae conversationis ostendit. Cuidam enim datur per Spiritum sermo sapientiae. Id est, datur illi prudentia, non ex litteris, sed corusco lumine Spiritus sancti, ut cor habeat illuminatum et sit prudens, ut discernat quae vitanda sunt, [Col. 0108B] quae sequenda. Alii vero sermo scientiae secundum eumdem Spiritum. Hoc est, ut habeat scientiam rerum divinarum. (Greg.) Sunt enim quidam, qui per donum gratiae, et ipsa intelligunt, quae exponi a doctoribus non audiverunt, hi videlicet sermonem sapientiae perceperunt; et sunt quidam qui per semetipsos intelligere audita nequeunt, sed ea quae in expositoribus legerunt, retinent, atque scienter proferunt quae lecta didicerunt. Unde itaque isti nisi sermone scientiae pleni sunt. Quamvis hoc intelligi et aliter possit, quia sapientia ad vitam, scientia vero pertinet ad doctrinam. Qui igitur bene vivit et prudenter praedicat, gazophylacium spiritalis aedificii recte nominatur, quia ab ejus ore divitiae dispensantur. Alii gratia curationum in uno spiritu, id est, ut medelam tribuat [Col. 0108C] infirmis, vel aegris. Alii fides in eodem spiritu, hoc dicit, ut fidei profitendae ac vindicandae pressa verecundia accipiat facultatem. Alii operatio virtutum, potestatem dari significat in ejiciendis daemoniis, aut signis faciendis. Alii prophetia, id est, ut Spiritus dicat futura. Alii discretio spirituum, hoc dicit, ut intelligat, et judicet quod dicitur, an Spiritus sancti sit, an immundi. Alii interpretatio linguarum. Interpretari est, ut dicta illorum qui linguis loquuntur vel litteris, per donum Dei fideliter interpretentur. Actualis ergo scientia est, quae alio vocabulo charitas ab Apostolo nuncupatur, et universis linguis hominum et angelorum et plenitudini fidei, quae etiam montes transferat, et omni scientiae ac prophetiae, et erogationi omnium facultatum, ipsique [Col. 0108D] postremo glorioso martyrio apostolica auctoritate praefertur, nam cum dinumerasset universa charismatum genera, atque dixisset: Alii datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii fides, alii gratia sanitatum, alii operatio virtutum, et reliqua. De charitate dicturus, quemadmodum eam cunctis praetulerit charismatibus paucis advertite; et adhuc, inquit, supra modum excellentiorem vobis viam demonstro, per quod evidenter ostenditur, perfectionis ac beatitudinis summam non illorum mirabilium operatione, sed in charitatis puritate consistere, nec immerito, omnia enim illa evacuanda ac destruenda sunt, charitas vero perpetuo permansura, ideoque a Patribus nostris opera, vel ipsa ista signorum [Col. 0109A] nequaquam vidimus affectata, quin imo cum ea Spiritus sancti gratia possiderent, nunquam exercere voluerunt, nisi forte extrema illos et inevitabilis necessitas coarctasset.

Omnia autem haec operatur unus atque idem Spiritus, dividens unicuique prout vult. (Amb.) Quod superius trium personarum dicit, nunc per unum Spiritum sanctum agi profitetur, ut quia unius naturae sunt et virtutis, quod unus operatur, operentur tres: unus est tamen Deus, cujus gratia dividitur singulis prout vult, non ad meritum magis hominis, sed ad aedificationem Ecclesiae suae, ut omnia quae mundus imitari vult, sed non implet, quia carnalis est, haec in Ecclesia, quae domus Dei est, singulorum officiis, dono et magisterio Spiritus sancti [Col. 0109B] indulta ad probationem veritatis in his qui contemptibiles mundo sunt videantur. (Cass.) Idcirco fide non dubia et ut ita dicam palpabili experientia comprobatur, universitatis Deum velut piissimum Patrem benignissimumque medicum secundum Apostolum indifferenter omnia in omnibus operari, et nunc quidem salutis inspirare principia, et inserere unicuique bonae voluntatis ardorem; nunc vero ipsius operationis effectum, et consummationem donare virtutum; et nunc a ruina jam proxima lapsuque praecipiti etiam invitos et inscios revocare; nunc autem occasiones et opportunitates salutis ingerere, ac praecipites violentosque conatus a lethalibus dispositionibus inhibere: et alios quidem volentes currentesque suscipere, alios vero nolentes renitentesque [Col. 0109C] pertrahere, et ad bonam cogere voluntatem. Totum vero non semper resistentibus, nec perseveranter invitis nobis a divinitate concedi, et summam salutis nostrae, non operum nostrorum merito, sed coelesti gratiae deputandam. Ita Domini ipsius vocibus edocemur; Et recordabimini, inquit, viarum vestrarum et omnium scelerum vestrorum, in quibus polluistis vos et displicebitis vobis in conspectu vestro, in omnibus malitiis vestris, quas fecistis, et scietis quia ego Dominus cum bene fecero vobis propter nomen meum, non secundum vias vestras malas, neque secundum scelera vestra pessima domus Israel (Ezech. XX) . [Aug.] Quod ait Apostolus de Spiritu sancto, omnia autem haec operatur unus atque idem Spiritus, non ideo dictum, quia non ei cooperatur Pater et Filius, [Col. 0109D] sed quia in his operibus non sunt multi, sed unus Spiritus, sed et in diversis suis operibus non est a se diversus, cum vero adjungit, et dicit, dividens singulis prout vult. Nonne manifestat, etiam sancti Spiritus potestatem, sed a Patre et Filio plane individuam. (Hier.) Quaeritur quomodo Salvator secundum Joannem insufflat Spiritum sanctum apostolis, et secundum Lucam post ascensionem missurum se esse dicit, hujus quaestionis perfacilis solutio est, si docente Paulo apostolo, Spiritus sancti diversas gratias noverimus. Scribit enim in prima ad Corinthios: Divisiones vero donorum, idem autem Spiritus, et divisiones ministeriorum sunt, idem autem Dominus, et divisiones operationum, et idem Deus, qui [Col. 0110A] operatur omnia in omnibus, etc. Ergo Dominus qui post resurrectionem suam juxta Lucae Evangelium dixerat (Luc. XXIV) : Ego mittam promissionem Patris mei in vos, vos sedete in civitate quoadusque induamini virtute ex alto; et juxta eumdem in apostolorum Actibus (Act. I) : Et locutus praecepit eis ab Jerosolymis ne discederent, sed exspectarent promissionem Patris, quam audistis per os meum, quia Joannes quidem baptizavit aqua, vos autem baptizabimini Spiritu sancto, non post multos hos dies. Rursum in fine Evangelii secundum Joannem, eo die quo resurrexerat, id est die Dominica, clausis januis ad apostolos introisse narratur (Joan. XX) , et dixisse eis secundo: Pax vobis, et intulisse, sicut misit me Pater et ego mitto vos. Hoc cum dixisset, insufflavit [Col. 0110B] et dicit eis: Accipite Spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata remittuntur eis, quorum retinueritis, retenta sunt. Porro igitur die resurrectionis ejus acceperunt Spiritus sancti gratiam quo peccata remitterent et baptizarent, et filios Dei facerent, et Spiritum adoptionis credentibus largirentur, ipso Salvatore dicente, quorum remiseritis peccata, remittentur eis, et quorum retinueritis, retenta erunt. Die autem Pentecostes eis amplius repromissum est, ut baptizarentur Spiritu sancto et induerentur virtute ex alto, quia Christi Evangelium cunctis gentibus praedicarent, juxta illud, quod in sexagesimo septimo psalmo legimus: Dominus dabit verbum evangelizantibus virtute multa, ut haberent operationes virtutum et gratiam sanitatum, et praedicaturi multis [Col. 0110C] gentibus acciperent genera linguarum, ut jam tunc cognosceretur qui apostolorum quibus deberent gentibus nuntiare. Denique apostolus Paulus qui de Jerusalem usque in Illyricum praedicavit, et inde per Romam ad Hispanias ire festinabat, gratias agit Deo, quod cunctis apostolis magis linguis loquatur; qui enim multis gentibus annuntiaturus erat, multarum linguarum acceperat gratiam, quae repromissio Spiritus sancti die decimo post ascensionem Salvatoris expleta est, Luca referente qui scribit (Act. II) : Cumque complerentur dies Pentecostes, erant omnes pariter in eodem loco, et factus est repente de coelo sonus, tanquam advenientis Spiritus vehementis, et replevit totam domum ubi erant sedentes, et apparuerunt illis dispertitae linguae tanquam ignis, seditque [Col. 0110D] super singulos eorum, et repleti sunt omnes Spiritu sancto et coeperunt loqui variis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis. Tunc completum est illud quod legitur in Joel (Joel. II) : Et erit in novissimis diebus, dicit Dominus, effundam de Spiritu meo super omnem carnem et prophetabunt filii vestri et filiae vestrae, et juvenes vestri visiones videbunt. Verbum autem effusionis significat gratiae largitatem, et idipsum sonat quod Dominus repromisit: Vos autem baptizamini Spiritu sancto non post multos hos dies. In tantum enim sancto Spiritu baptizati sunt, ut repleretur tota domus ubi erant sedentes, et ignis Spiritus sancti stationem in eis inveniret optatam, linguasque divideret, et secundum Isaiam, qui immunda [Col. 0111A] labia habere se dixerat purgaret, labia eorum, ut Evangelium Christi purius praedicarent, et in Isaia quidem (Isa. VI) superliminare templi dicitur fuisse commotum, et repleta omnis domus fumo, id est, errore et tenebris, verique ignorantia; in principio autem Evangelii repletur Spiritu sancto Ecclesia, ut gratia ejus atque fervore omnia credentium peccata purgentur, et igne Spiritus sancti quem Dominus missurum se esse dixerat praedicantium Christum lingua sanaretur; non enim Joannes Lucasque discordant, ut ille prima resurrectionis die datum esse significet, hic die quinquagesimo venisse describat: sed profectus apostolicus est, ut qui primum remittendorum peccatorum gratiam acceperunt, postea acciperent operationis virtutem, et cuncta [Col. 0111B] donationum genera, quae ab Apostolo descripta memoravimus, et quod magis necessarium erat diversitatem linguarum universarum gentium, ut annuntiaturi Christum nullo egerent interprete. Unde et in Lycaonia cum audissent Paulum et Barnabam loqui linguis suis, deos in homines conversos esse credebant, et revera indumentum virtutis Spiritus sancti gratia est, quam possidentes judicum tribunalia, et regum purpuras non timebant. Promiserat enim Dominus priusquam pateretur, et dixerat (Luc. XXV) : Cum autem tradent vos, nolite cogitare, quomodo aut quid loquamini, dabitur enim vobis in illa hora quid loquamini. Non enim vos estis, qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis. Ego autem audacter et tota libertate pronuntio, ex [Col. 0111C] eo tempore quo apostoli Domino crediderunt semper eos habuisse Spiritum sanctum, nec potuisse signa facere absque Spiritus sancti gratia, sed pro modulo atque mensura. Unde Salvator clamabat in templo dicens: Qui sitit veniat ad me et bibat, qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc autem dixit de Spiritu quem accepturi erant credentes in eum (Joan. VII) ; et in eodem loco infert: Nondum erat Spiritus datus, quia Jesus nondum fuerat glorificutus; non quo non esset Spiritus sanctus, dicente Domino Salvatore (Matth. XII) : Si autem ego in Spiritu sancto ejicio daemonia, sed qui erat in Domino, necdum totus in apostolis morabatur, quamobrem deterrentur ad passionem ejus, et negant, et Christum se nescire jurant: postquam [Col. 0111D] autem baptizantur Spiritu sancto, et effunditur in eos Spiritus sancti gratia, tunc libere loquuntur ad principes Judaeorum: Obedire magis oportet Deo, an hominibus? (Act. V.) Mortuos suscitant, et inter flagella laetantur, fundunt sanguinem, et suis suppliciis coronantur. Nondum erat Spiritus in apostolis, nec de ventre eorum fluebant gratiae spiritales, quia Dominus necdum fuerat glorificatus. Quae sit autem gloria ipse in Evangelio ait: Pater, clarifica me gloria quam apud te habui priusquam mundus esset (Joan. XVII) , gloria Salvatoris patibulum triumphantis est; crucifigitur ut homo, glorificatur ut Dominus. Denique sol fugit, luna mutatur in sanguinem, terra motu insolito contremiscit, aperiuntur [Col. 0112A] inferi, mortui ambulant, saxa rumpuntur, haec est gloria, de qua loquebatur in psalmo: Exsurge, gloria mea, exsurge, psalterium et cithara (Psal. CVII) . Ipsaque de se respondit, gloria et dispensatio carnis assumptae, exsurgam diluculo, ut impleatur vicesimi primi psalmi titulus, pro assumptione matutina. Haec dicimus, non quo alium Deum, et alium hominem esse credamus, et duas personas faciamus in uno Filio Dei, sicut nova haeresis calumniatur, sed unus atque idem Filius Dei, et filius hominis est, et quidquid loquitur, aliud referimus ad divinam ejus gloriam, aliud ad nostram salutem, pro quibus non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed seipsum exinanivit, factus obediens usque ad mortem, et mortem crucis (Phil. II) ; et Verbum caro factum est, [Col. 0112B] et habitavit in nobis (Joan. I) . Miror autem Montanum et insanas feminas ejus, abortivos prophetas, Domino promittente atque dicente: Vado et alium paracletum mitto vobis, et postea Luca evangelista narrante quod apostoli acceperunt quod promissum est, id multo post tempore in se diceret fuisse completum: apostolis enim promissum est: Ego mittam sponsionem Patris mei in vos, et vos sedebitis in civitate, quoad usque induamini virtutem ex alto (Luc. XXIV) , et resurgens in apostolos insufflavit, et non in Montani Priscillae, et Maximillae, et illis ait: Quorum remiseritis peccata, dimittentur, quorum retinueritis, retenta erunt, apostolis, inquam, praecepit ne recederent de Jierosolymis, sed exspectarent promissionem Patris, et postea quod promissum est expletum [Col. 0112C] legimus: Repleti sunt omnes Spiritu sancto et coeperunt loqui aliis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui eis. Spiritus enim sanctus spirat ubi vult, et quando dicit Dominus, alium paracletum mittam vobis, et se ostendit esse paracletum, qui appellatur consolator. Unde et Deus Pater hoc censetur nomine, Deus miserationis et totius consolationis. Si autem Pater consolator et Filius consolator, et Spiritus sanctus consolator, et in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti quod intelligitur Deus baptizantur credentes, quorum unum divinitatis et consolatoris est nomen, ergo et una natura est. Hic Spiritus sanctus non solum in apostolis, sed et in prophetis fuit, de quo David orabat dicens: Spiritum sanctum tuum ne auferas a me (Psal. L) ; et Daniel Spiritum [Col. 0112D] Dei habuisse narratur (Dan. IV, V) , et David in Spiritu loquitur dixisse Dominum Domino suo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum (Psal. CIX) . Nec sine Spiritu sancto prophetaverunt prophetae, et, verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII) , et quidquid Patris et Filii est, hoc idem et Spiritus sancti est, et ipse Spiritus cum mittatur a Patre, et pro Filio veniat, in alio atque alio loco Spiritus Dei Patris et Christi Spiritus appellatur. Unde et in Actibus apostolorum qui Joannis baptismate fuerant baptizati et credebant in Deum Patrem et Christum, quia Spiritum sanctum nesciebant, iterum baptizantur, imo tunc vere accipiunt [Col. 0113A] baptismum; absque Spiritu enim sancto imperfectum est mysterium Trinitatis. Et in eodem volumine Petrus Ananiae et Saphirae dixisse narratur (Act. V) , quod mentientes Spiritui sancto non sint hominibus mentiti, sed Deo.

Sicut enim corpus unum est, membra autem habet multa, omnia autem membra ex uno corpore cum sint multa, unum sunt corpus, ita et Christus, etenim in uno spiritu nos omnes, in unum corpus baptizati sumus, sive Judaei, sive Graeci, sive servi, sive liberi, et omnes unum Spiritum potavimus (Ambr.) . Per haec docet nullius personam quasi despecti contemnendam, neque alicujus quasi perfecta sit praeferendam, nec gloriam quae soli Deo debetur hominibus tribuendam, quando in omnibus unus atque idem [Col. 0113B] Deus sit gloriosus: quippe cum omnes et unum baptisma habeamus et unum atque eumdem Spiritum sanctum, hoc propter supradictam causam, quia in aliquibus gloriabantur, aliquos vero velut contemptibiles spernebant. (Aug.) Loquens de membris Christi, hoc est de fidelibus, non ait sic et membra Christi, sed totum hoc quod dixit Christum appellavit: sicut enim corpus unum et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa unum est corpus, sic et Christus membra multa unum corpus Christi, ergo simul omnes nos cum capite nostro Christus, sine capite nihil valentes. Quare quia nos cum capite nostro vitis sine capite nostro, quod absit, sarmenta praecisa, non alicui agricolarum, sed igni tantummodo destinata. Ideo [Col. 0113C] et ipse in Evangelio ait: Ego sum vitis, vos estis palmites et Pater meus agricola est; sine me, inquit, nihil potestis facere (Joan. XV) .

Nam et corpus non est unum membrum, sed multa. (Ambr.) Hoc dicens ostendit unitatem habere varietates officiorum, et diversitatem hanc non discrepare in unitate potestatis, quando corporis unitas non in singularitate consistit, sed in multis membris, ut invicem sibi praestent quod debent. Si dixerit pes, quia non sum manus, non sum de corpore, num propterea non est de corpore. Hoc est, non posse eum qui infirmus videtur inter fratres negari esse de corpore, quia non est potens. Si dixerit auricula, quia non sum oculus, num propterea num est de corpore? Non debere dicit illum qui paulo inferior est non [Col. 0113D] necessarium putari corpori, propterea quod de primis non sit, id est, si omnes unius essent officii et operis, quomodo impleretur reliqua necessitas corporis cum constet multis officiis opus esse ad gubernacula corporis. Si totum corpus oculus, ubi auditus? Si totum auditus, ubi odoratus? Voluntatem Dei, quia provida et rationabilis est, membra dicit corpori aptasse, ut nihil desit multis membris perfectum.

Nunc autem posuit Deus membra, unumquodque eorum sicut voluit in corpore. Manifestum est, quia si omnes unius fuissent dignitatis, non dicerentur membra, neque corpus, ideoque variis membrorum [Col. 0114A] officiis gubernantur. Omnia enim unum membrum esse non poterant. Ideo autem multa sunt quia ab invicem differunt dignitate. Quod si essent omnia unum membrum ubi corpus? Nunc autem multa quidem membra, unum autem corpus. Hoc dicit, quia multa membra cum invicem sui egeant, non discrepant in unitate naturae, quamvis diversa sint, quia diversitas haec in unum concurrit ut corporis utilitas expleatur. Sicut et ea quibus mundus ipse constat, cum sint diversa non solum officiis, sed et naturis, ad unius tamen mundi proficiunt perfectionem, et ex omnibus his nascitur temperies quaedam in fructibus, qui humanae proficiunt utilitati.

Non potest autem dicere oculus manui: Opera tua non indigeo; aut iterum caput pedibus, Non estis mihi necessarii. Hoc est, non potest potior dicere inferiori, [Col. 0114B] non mihi opus es, quia oculis quidem videt, sed manus sunt quae operantur. Sed multo magis quae videntur membra corporis infirmiora esse, necessariora sunt. Id est, major gradu et dignitate non potest sine illo qui humilis est, quia est quod humilis potest quod non potest sublimis, quia ferrum potest quod non potest aurum, ac per hoc honorem capiti faciunt pedes. Et quae putamus ignobiliora membra corporis esse, his abundantiorem honorem circumdamus. Manifestum est quia quamvis aliquis dignitate sublimis sit, si subjectus tamen defuerit, qui obsequiis suis illum faciat gloriosum, ipsa dignitas contemptibilis erit: officium est enim per quod dignitas constat. Tale est si imperatori desit exercitus; quamvis ergo magnus sit imperator, necessarium [Col. 0114C] tamen habet exercitum, membrum est enim corporis ejus, ante se habens tribunos, comites, magistros: his omnibus inferiores sunt milites, et magis necessarii sunt sicut membra corporis, quae cum inferiora videntur, plus utilia sunt: sine oculis enim manus operatur, et pes anibulans victum quaerit. Et quae inhonesta sunt nostra, his majorem honorem circumdamus. Similis sensus est, quia qui putantur sine dignitate esse, invenimus in eis quod laudemus, sicut et in membris, et plus nobis placeat quam quod in caeteris invenimus: quo enim honore dignae sunt manus, quando quod volumus tenemus, vel pedes cum quo volumus imus? propterea et nos addimus eis honorificentiam, utputa pedibus, quos [Col. 0114D] quia humiles sunt et sine dignitate calceamentis ornamus. Et quae inhonesta sunt nostra abundantiorem honestatem habent. Manifestum est quia pudenda nostra, quae turpia videntur, dum aspectus publicos vitant, honestate se contegunt ne per irreverentiam horreant. Simili modo et quidam fratrum cum sint egestate et habitu inhonesti, non tamen sunt sine gratia, propter quod membra sint corporis nostri: nam solent succincti vesticula tetrica pede nudo incedere; cum ergo videantur contemptibiles, magis honori sunt, quia solent vitam habere mundiorem: quod enim hominibus videtur despectum, solet a Deo pulchrum judicari. Honesta autem nostra nullius egent. Sed Deus temperavit corpus ei cui deerat, abundantiorem [Col. 0115A] tribuendo honorem. Apertum est quia caput non eget, neque facies neque manus, ut his addatur per quod decorentur, ita et fratribus, in quibus studium peritiae et conversationis viget honestas, nihil est quod a nobis addatur, debitus enim illis redditur honor, despectis vero vel humilibus exhortatio necessaria est, per quam addatur illis aliquis honor, ut fiant utiles, si quominus, ipso contemptu negligentiores circa se erunt in quibus magis proficiendum est. Ut non sit schisma in corpore, sed pro invicem sollicita sint membra. Sic dicit a Domino moderatum humanum corpus, ut omnia membra ejus necessaria sint, ac per hoc pro se invicem sollicita, quia aliud sine altero non potest, et quod inferius putatur, magis necessarium est, sicut et de fratribus [Col. 0115B] expositum est vel disputatum, quia nullus debet velut inutilis despici. (Greg.) Quae putamus ignobiliora esse membra corporis, his honorem abundantiorem circumdamus, et quae inhonesta sunt nostra abundantiorem honestatem habent. Honesta autem nostra nullius egent, sicut enim inhonesta membra in corpore, ita quidem sunt intra sanctam Ecclesiam potentes et protervi, qui dum aperta invectione feriri nequeunt, quasi honore tegminis velantur, sed de occultis haec potentum delictis loquimur. Nam quando et aliis cognoscentibus peccant, aliis etiam cognoscentibus, increpandi sunt, ne si praedicator tacet culpam approbasse videatur, atque haec crescens in exemplum veniat, quam pastoris lingua non secat. Et si quid patitur unum membrum, compatiuntur [Col. 0115C] omnia membra. (Amb.) Hoc de membris corporis carnis ambiguum non est. Quia si oculus, aut pes, vel manus capiatur aegritudine aliqua infirmitatis, totum condolet corpus, ita et nos decet condolere fratribus, si aliquid hujusmodi, aut necessitates emerserit. Sive glorificatur unum membrum, congaudent omnia membra. Manifestum est, quia laetum est caput, sive caetera membra, si pedes fuerint accurati vel sani: sic debemus alacres fieri, si fratrem aliquem viderimus cultiorem, et actum honestate morum, hoc est sanum esse consilio. Vos estis autem corpus Christi, et membra de membro. Ostendit aperte nostram causam se per membrorum carnalium rationem tractasse, quia non omnes eadem possumus, sed singuli pro qualitate fidei et gratiam habemus [Col. 0115D] concessam. (Cass.) Si habuerimus hanc scientiam, imo fidem, quam superius comprehendi, ut et omnia per Deum fieri, et pro utilitate animarum dispensari universa credamus, non solum nequaquam despiciemus eos, sed etiam pro ipsis tanquam pro membris nostris incessanter orabimus, eisque totis visceribus ac pleno compatiemur affectu: cum enim patitur unum membrum, compatiuntur omnia membra, scientes nos absque illis ut pote membris nostris omnimodis consummari non posse, quemadmodum legimus ne anteriores quidem nostros sine nobis repromissionis summam consequi potuisse, ita de illis Apostolo pronuntiante (Hebr. XI) : Et hi omnes testimonio fidei comprobati non acceperunt repromissiones [Col. 0116A] Deo pro nobis, melius aliquid providente, ne sine nobis consummarentur.

Et quosdam quidem posuit Deus in Ecclesia, primum apostolos. (Ambr.) Caput itaque in Ecclesia apostolos posuit, qui legati sunt Christi, sicut dicit idem Apostolus (II Cor. VI) , pro quo legatione fungimur; ipsi sunt episcopi, firmante istud Petro apostolo et dicente inter caetera de Juda, et episcopatum ejus accipiat alter.

Secundo prophetas. Prophetas duplici genere intelligamus, et futura dicentes, et Scripturas revelantes, quamvis sint et apostoli prophetae, quia primus gradus omnia subjecta habet. Denique pessimus Caiphas propter quod princeps sacerdotum erat prophetavit (Joan. XI) , ordinis utique causa, non proprii [Col. 0116B] meriti: tamen specialiter erant prophetae, et Scripturarum interpretes, et futura dicentes; sicut erat Agabus (Act. XI, XXI) , qui exitia et vincula huic Apostolo prophetavit, futura Jerosolymis, et famem cecinit quae facta est sub Claudio. Ideo, quanquam sit melior apostolus, aliquando tamen eget prophetis, et quia ab uno Deo Patre sunt omnia, singulos episcopos singulis ecclesiis praeesse decrevit. Tertio doctores. Illos dicit doctores qui in Ecclesia litteris et lectionibus retinendis pueros imbuebant more Synagogae, quia traditio illorum ad nos transitum fecit. Deinde virtutes, exinde gratias curationum; potest enim aliquis non esse episcopus et habere in se donum virtutis sanitatum. Opitulationes, gubernationes, ut in rebus divinis vigilet intellectu, ita tamen ut in [Col. 0116C] aliquibus, quae implere non conceditur, ab alio sumat quod non habet, quia totum uni concedi non potest. Sunt et gubernatores qui spiritalibus retinaculis hominibus documento sunt. Genera linguarum. Ut donum Dei sit multas linguas scire, ut alicui hoc gratia Dei impertiat, ut linguarum interpretandarum habeat peritiam. Nunquid omnes apostoli? Verum est, quia in Ecclesia unus est episcopus. Nunquid omnes prophetae? Non est ambiguum non omnibus concedi prophetiam. Nunquid omnes doctores? Ille doctor est, cui conceditur. Nunquid omnes virtutes? Hic potest habere virtutem cui dat Deus daemonia ejicere. Nunquid omnes gratiam habent curationum? Quomodo potest fieri ut omnes habeant dona curationum? Nunquid omnes linguis loquuntur? Non utique [Col. 0116D] nisi qui accipit donum in hac re. Nunquid omnes interpretantur? Ille potest linguas interpretari cui dat Deus; in supra dictum sensum haec inserenda; explanavit enim, reddita ratione, omnes habere diversas gratias, et nec totum alicui concedi, exemplo membrorum. Exemplo enim corporis carnis spiritale corpus insinuat, ac per hoc in omnibus Deum benedicendum, et in ipsius nomine gloriandum cujus gratia est, hanc rationem etiam in rebus physicis invenimus. Aurum autem cum melius argento sit, plus tamen in usu argentum est, et cum aes necessarium sit, plus tamen ferro opus est, nihil pene sine ferro fit cum sit inferius. Et post haec: Aemulamini autem charismata meliora. Hoc mox in [Col. 0117A] subjectis absolvit: Et adhuc excellentiorem vobis viam demonstro. Gradatim illos ad utiliora provehit, ostendens illis gratiam supra dicti omnis doni, quae in hominibus videntur, sive loquendi, aut curandi, vel prophetandi, non ad meritum hominis pertinere, sed ad honorificentiam Dei. Ideoque nunc viam illis dicit se ostendere planiorem, qua itur ad coelum, quae meritum collocat apud Deum. Nam quia supradicta non semper ad meritum pertinent, dicit Salvator: Multi mihi dicent in illa die, id est, judicii, Domine, Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus? et daemonia ejecimus? et virtutes multas fecimus? (Matth. VII) et quia non hoc ad meritum pertinet, sed officia sunt Ecclesiae, ad confusionem gentilium, et Dei honorificentiam protestandum, dicit Dominus eis: Recedite [Col. 0117B] a me, non novi vos, operarii iniquitatis. Securi enim, quod Dei in illis operatio cernebatur, negligentes erga se fuerunt. Nam et Septuaginta duobus discipulis gaudentibus quod daemonia illis subdita fuerant, dicit Salvator: Nolite in hoc gaudere, quod daemonia vobis subjecta sunt, sed in hoc gaudete, quod nomina vestra scripta sunt in coelo (Luc. X) . Quare? nisi quia nomini Dei subdita sunt, non hominis merito; et quare nunc non ita fit ut habeant homines gratiam Dei? inter initia fieri oportuit, ut fundamenta fidei acciperent firmitatem; nunc autem non est opus quia populus populum adducit ad fidem, cum videntur eorum opera bona et praedicatio simplex. (Aug.) Qui dicit se in Christo manere, debet sicut ipse ambulavit, et ille ambulare (I Joan. II) . Quae [Col. 0117C] est ista via, in qua Christus ambulavit? quae est alia nisi charitas, de qua dicit Apostolus: Adhuc supereminentiorem viam demonstro vobis. Si ergo Christum volumus imitari, per ipsam viam debemus currere, quam Christus et in cruce pendens dignatus est ambulare. In cruce enim fixus erat, et charitatis viam currens pro suis persecutoribus supplicabat. Denique sic dixit: Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII) ; et nos ergo pro omnibus inimicis nostris hoc jugiter supplicemus, ut illis Dominus emendationem morum, et indulgentiam tribuat peccatorum.

[Col. 0117D] Si linguis hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aeramentum resonans, aut cymbalum tinniens. (Ambr.) Magna utique videtur gratia diversis loqui linguis, plus autem aliquid est etiam angelorum, si possit, linguam scire. Id est, si spiritaliter cognitum possit habere angelicum motum, sed hoc ad meritum non ascribi, sed ad Dei gloriam subjectis ostendit dicens, sic esse ut «aeramentum resonans, aut cymbalum tinniens:» quia sicut aeramentum impulsu alterius resonat, et cymbalum tinnit, ita et hic qui linguis loquitur, Spiritus sancti effectum habet et motum, ut loqui possit. Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X) . Nam [Col. 0118A] et asina locuta est humana lingua ad Balaam filium Beor (Num. XXII) , ut addisceret Dei majestatem, et pueri infantes prorumperent in laudem Dei ad confusionem Judaeorum. Salvator autem non solum istos, sed et istos lapides ad condemnationem perfidorum, et gloriam Dei clamare posse ostendit, et inter ipsa primordia ad commendationem fidei, qui baptizabantur linguis loquebantur. (Greg.) Si linguis, inquit, hominum loquar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans aut cymbalum tinniens. Bona quippe loquens, sed per amorem eadem bona non sequens, velut aes aut cymbalum sonitum reddit, quia ipse non sentit verba, quae ipse facit. Et si habuero prophetiam, et noverim mysteria omnia et omnem scientiam, charitatem [Col. 0118B] autem non habeam, nihil mihi prodest. (Ambr.) Vere nihil prodest, ad Dei enim gloriam prophetatur, sicut dicit Propheta: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII) . Nam et Balaam prophetavit cum propheta non esset, sed ariolus, et Caiphas prophetavit, non merito, sed dignitate ordinis sacerdotalis, et Saul prophetavit cum jam inobedientiae causa spiritu malo fuisset repletus, sed propter Dei causam ne posset comprehendere David, et occidere quem volebat. Et si sciero omnia mysteria. Judae enim nihil profuit cum apostolis et didicisse mysteria, cum charitatis hostis tradidit Salvatorem, et propheta Ezechiel diabolum mysteria coelestia scire ostendit, quando increpita voce in paradiso illum Dei fuisse et pretiosos [Col. 0118C] lapides habuisse testatur, quos lapides idem Apostolus doctrinae divinae mysteria significavit, et nihil illi profuit, quia charitatis immemor, in superbiam prosilivit. Et si habeam omnem scientiam. Nihil prodest scientia si charitas non sit. Denique scribis et Pharisaeis nihil profuit, dicente Salvatore: Vos habetis clavem scientiae, et neque vos intratis, neque alios sinitis introire (Luc. VI) : per invidiam enim charitatem corrumpentes, scientiam ejus ad nihilum deduxerunt. Nam et Tertullianus et Novatianus non parvae scientiae fuerunt, sed quia per zelum charitatis foedera perdiderunt, in schisma versi, ad perditionem sui haereses creaverunt. Et si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam. Virtutes facere, aut daemonia per fidem ejicere, Dei virtus et gloria [Col. 0118D] est, nec hoc ad meritum proficit, nisi quis bonae conversationis fuerit aemulus, sicut supra memoravi. Et si erogavero omnem substantiam meam. Apertum est, quia si omnis substantia impendatur, nihil proficit, charitate neglecta, quia caput religionis charitas est, et qui caput non habet, vitam non habet. Et si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, nihil mihi prodest. Sine charitate nihil prodest, quia fundamentum religionis est charitas. Quidquid ergo sine charitate fit caducum est. (Cass.) Sine qua ad perfectam puritatem cordis et ad contemplationem Dei nemo conscendere poterit. Hinc namque est quod nonnullos mundi hujus maximas facultates et non solum multa auri atque argenti talenta, verum etiam [Col. 0119A] praediorum magnificentiam contemnentes, post haec vidimus pro scalpello, pro grafio, pro calamo commoveri, qui si contemplationem cordis mundi fixam tenerent, nunquam utique pro parvis rebus admitterent, quod ne pro magnis ac pretiosis incurrerent opibus, easdem penitus abjicere maluerunt, nam et plerumque nonnulli tanto zelo codicem servant, ut eum ne leviter quidem legi, vel contingi ab aliquo sinant, et inde occasiones impatientiae ac mortis incurrant; unde moventur stipendia patientiae et charitatis acquirere. Cumque omnes divitias suas pro Christi amore disperserint, pristinum tamen cordis affectum in rebus minimis retentantes, et pro ipsis nonnunquam mobiliter irascentes, veluti qui non habeant apostolicam charitatem, ex omnibus infructuosi [Col. 0119B] sterilesque redduntur, quod in spiritu beatus Apostolus praevidens: Et si distribuero, inquit, in cibos pauperum omnes facultates meas, et tradidero corpus meum ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest. Unde liquido comprobatur, perfectionem non statim nuditate et privatione omnium facultatum, seu dignitatum abjectione contingi, nisi fuerit charitas illa, cujus Apostolus membra describit, quae in sola cordis puritate consistit. Nam quid est aliud non aemulari, non inflari, non irritari, non agere perperam, non quaerere quae sua sunt, non super iniquitate gaudere, non cogitare malum, et reliqua, nisi cor perfectum atque mundissimum Deo semper offerre et intactum a cunctis perturbationibus custodire. Omnia igitur hujus gratiae [Col. 0119C] gerenda, appetendaque sunt nobis, pro hac jejunia, vigilias, labores, corporis nuditatem, lectionem, caeterasque virtutes debere nos suscipere noverimus, ut scilicet per illas ab universis passionibus noxiis, illaesum parare cor nostrum, et conservare possimus et ad perfectionem charitatis istis gradibus innitendo conscendere. Videtis ergo nihil pretiosius, nihil perfectius, nihilque sublimius, et ut ita dixerim, nihil charitate perennius inveniri: charitas enim nunquam excedit, sine qua non solum illa praecellentissima charismatum genera, sed etiam martyrii ipsius gloria vacuatur. Quisquis igitur fuerit in hujus charitatis perfectione fundatus, necesse est ut ad sublimiorem illum charitatis timorem gradu excellentiore conscendat, quem non poenarum terror, nec [Col. 0119D] cupido praemiorum, sed amoris generat magnitudo, quo vel filius indulgentissimum patrem vel fratrem, frater, vel amicum, amicus, vel conjugem, conjux sollicito reveretur affectu, dum ejus non verbera, neque convicia, sed vel tenuem amoris formidat offensam, atque in omnibus non solum actibus, verum etiam verbis attonita semper pictate distenditur, ne erga se quantulumcunque fervor dilectionis illius intepescat; cujus timoris magnificentiam unus prophetarum eleganter expressit (Isa. XXXIII) : Diviviae, inquiens, salutis sapientia et scientia, timor Domini, ipse thesaurus ejus, non potuit timoris istius dignitatem ac meritum magis evidenter exprimere, quam divitias salutis nostrae, quae in vera sapientia [Col. 0120A] Dei scientiaque consistunt, dicere, nisi a timore Domini non posse servari. Ad hunc igitur metum non peccatores sancti propheticis invitantur eloquiis, dicente Psalmographo: Timete Dominum, sancti ejus, quia nihil deest timentibus eum; qui hoc timore metuit Deum, perfectioni ejus certum est nihil deesse.

Charitas magnanima est, jucunda est: charitas non aemulatur, non inflatur, non perperam agit, non ambitiosa est, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitatem: congaudet autem veritati, omnia tolerat, omnia credit, omnia suffert, omnia sperat, charitas nunquam excedit. (Ambr.) Tanta praeconia charitatis edocuit, ut non immerito hanc caeteris anteponere videretur, et [Col. 0120B] incassum laborare eos qui aliis mandatis operam dant, huic non obtemperantes. Hinc et ait Joannes apostolus, Deus charitas est, et qui charitatem non habet, sciat se Deum non habere, unde in alia Epistola idem Paulus ait (Ephes. II) : Deus autem qui dives est in misericordia propter multam misericordiam misertus est nostri. Qui ergo charitatem non habet, ingratus est misericordiae Dei, quia non diligit per quod salvatus est, ut perinde discerent, quia graviter delinquebant, qui escam fraternae charitati praeponebant. Nam haec est quae et in praesenti prodest et in aeternum cum Deo permanet. (Cass.) Omnia namque dona pro usu ac necessitate tribuuntur ad tempus, consummata dispensatione mox procul dubio transitura; charitas vero nullo intercipietur [Col. 0120C] tempore, non solum enim in praesenti mundo utiliter operatur in nobis, sed etiam in futuro sarcina corporeae necessitatis abjecta efficacior multo atque excellentior permanebit nullo unquam corrumpenda defectu, sed per incorruptionem perpetuam flagrantius Deo atque intentius adhaesura. (Aug.) Quid tam magnanimum quam pro impiis mori? quid tam benignum quam et inimicos diligere? sola est quam felicitas aliena non premit, quia non aemulatur: sola est quam felicitas sua non extollit, quia non inflatur; sola est, quam scientia non compungit mala, quia non agit perperam, omnia tolerat, omnia credit, omnia sperat, omnia suffert. Ideo tolerat omnia in praesenti vita, quia credit omnia de futura vita; et suffert omnia quae hic immittuntur, quia sperat [Col. 0120D] omnia quae ibi promittuntur. Non quaerit quae sua sunt, neque enim essent etiam homines amatores pecuniae nisi eo se putarent excellentiores, quo ditiores, cui morbo contraria charitas, non quaerit quae sua sunt, id est, non privata excellentia laetatur. Merito ergo et non inflatur, charitas omnia credit, inter eos utique quos connexos sibimet unum facit. (Greg.) Charitas, inquit, patiens est, benigna est, non aemulatur, non inflatur, non agit perperam, non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt, non irritatur, non cogitat malum, non gaudet super iniquitatem, congaudet autem veritati, patiens quippe est charitas, quia illata mala aequanimiter tolerat; benigna vero est, quia pro malis bona largiter ministrat, non [Col. 0121A] aemulatur, quia per hoc quod in praesenti mundo nihil appetit invidere terrenis successibus nescit; non inflatur, quia cum praemium internae retributionis anxia desiderat, de bonis se exterioribus non exaltat. Non agit perperam, quia quo se in solum Dei ac proximi amorem dilatat, quidquid a rectitudine discrepat, ignorat. Non est ambitiosa, quia quo ardenter intus ad sua satagit, foras nullatenus aliena concupiscit. Non quaerit quae sua sunt, quia cuncta, quae hic transitoria possedit velut aliena negligit, cum nihil sibi esse proprium, nisi quod secum permaneat, agnoscit. Non irritatur, quia et injuriis lacessita, ad nullos se ultionis suae motus excitat, dum pro magnis laboribus majora post praemia exspectat. Non cogitat malum, quia in amore munditiae mentem [Col. 0121B] solidans, dum omne odium radicitus eruit, versare in animo quod inquinat nescit. Non gaudet super iniquitatem, quia quo sola dilectione erga omnes inchoat, nec de perditione adversatium exsultat. Congaudet autem veritati, quia ut se caeteros diligens, per hoc quod rectum in aliis conspicit quasi de augmento proprii profectus hilarescit. (Aug.) Inter caeteras virtutes ejus quas commemorat apostolus Paulus, quod charitas non aemulatur, non agit perperam, non irritatur, non cogitat malum, etc. In ultimo quatuor ejus virtutes comprehendit, dicens: Omnia tolerat, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet, charitas nunquam excedit. Ex his igitur quatuor virtutibus sanctae charitatis loqui convenit sanctitati vestrae, delectatque primitus intueri quemadmodum [Col. 0121C] velut quatuor cardines orbis continens, totum possederit mundum. Requiramus igitur si placet aliquorum exempla sanctorum, eorum scilicet qui his virtutibus sanctae charitatis possessi sunt, et eis singulis, ita singula tribuamus, ut omnes in omnibus esse noscamus. Quoniam omnis qui pie tolerat recte credit, et omnis qui recte credit aliquid sperat, et qui sperat sustinet ne abs spe cadat. Sed jam quinam isti sunt videamus, quorum fidem in quantum desuper adjuvamur, assequi valeamus. Virtus charitatis quae omnia tolerat, eminuit in sancto Noe; quae omnia credit in sancto Abraham; quae omnia sperat in Patribus nostris, id est, in populo Israel. Unde ipse noster exhortatus est Dominus; quae omnia sustinet in ipso capite [Col. 0121D] nostro Domino Jesu Christo, qui est vera charitas, quae nunquam cadit, nec caeteros sanctos ab his virtutibus vestra charitas deputet alienos, quos pro brevitate temporis, et pro sermone suscepto, ita praetermissos esse cognoscite, ut tamen certissime noveritis, omnes esse in Christo, et in omnibus Christum. Sed jam videamus quemadmodum sanctus Noe possederit, vel possessus sit virtute charitatis, quae omnia tolerat. Praedixit ei Deus, quod iniquitate hominum crescente diluvio perderet mundum, statim ille admonitus confugit ad lignum, et post camporum amoenorum faciem angustiis se recludit arcae, tolerat coeli fremitum, sonitum aquarum, fragorem nimborum, et post ista omnia qui solet gaudere consortio hominum, socius quodammodo [Col. 0122A] efficitur serpentum ac ferarum; nec expavescit vir iste, quod cum eo sint ferae in arca: imo ubi agnoscit ordinem suum feritas, quia se cognovit humanitas, et jubenti homini obediunt, quia hominem superiori domino obedisse cognoscunt, ostensum est, in Noe, quid Adam praeceptum contemnendo perdiderit, et demonstratum est posse homines bestiis etiam dominari, si subdant obedientiam conditori. Exspectat et tolerat sanctus iste finem diluvii, nec antequam finiatur causa ferarum arca relinquitur. Tolerat bonus mala, et donec in fine etiam corpore separetur intus manens corde, non corpore separatur. Si qua es anima quae cupis possidere virtutem charitatis, quae omnia tolerat, relinque mundum, confuge ad crucis lignum, non metuas procellas [Col. 0122B] et turbines hujus diluvii, non mergeris si ligno portaberis, novit gubernare qui dignatus est creare; tantum adsit virtus charitatis, quae omnia tolerat, nulla res te ab arcae soliditate evellat, permane bonus et tolera malos: melius est enim ut intus positus propter bonos toleres malos, quam foras exiens et periens et bonos relinquas et malos. Si ergo sunt tecum ferae, id est, si sunt tecum in Ecclesia, prava docentes, falsa sentientes haeretici vel schismatici, aut etiam ipsi mali catholici, more ferarum animas devorare quaerentium, tolerentur usque ad finem saeculi, tanquam finem diluvii, rugiant licet et fremant dentibus, atque ipsam arcam confringere conentur, non expavescas, finito diluvio illos capiat inanis ac spinosa silva, te fertilis suscipit terra. Post [Col. 0122C] finem saeculi impii rapientur ad tenebras exteriores, ibi est fletus et stridor dentium, pios suscipit terra viventium; nam et ipse sanctus Noe post finem diluvii obtulit sacrificium Deo, sed de animalibus mundis non de immundis; simul enim et munda et immunda animalia in arca natare potuerunt, sed mali ad Dei sacrificium non pervenerunt. Sed jam hinc aliquando transeamus, ut caetera perscrutari valeamus. Procedat in medium sanctus ille Abraham, et suo nos doceat exemplo possidere virtutem charitatis, quae omnia credit, qui non est cunctatus ad unam vocationem relinquere patriam sedem, domum, familiam, omnia relinquuntur ut Domino praecipienti pareatur. Exi, inquit ei Deus, de cognatione tua, [Col. 0122D] et de domo tua, et veni in terram quamcunque tibi ostendero (Gen. XII) . Nec apud se iste sanctus cogitavit, aut dixit, quo eam? cui me committam? in quam terram vadam? sed statim audit, surgit, currit, festinat, accelerat. Terram promissam non videt, sed credendo eam firmiter tenet, ambulat recto itinere, nec oberrantibus vestigiis alibi, quam debuit declinavit: quia qui eum ad ignotam terram mittebat, ipse qui mittebat, non dimittebat, nec eum ipse fefellit, redditur merces credenti, ad terram pervenit, dilatatur, multiplicatur, ex paupere efficitur dives, ex ignobili potens, ditatur omnibus bonis, et in illo impletur quod Dominus in Evangelio suis discipulis promisit, dicens: Si quis dimiserit domum, aut agrum, aut varentes causa nominis mei, [Col. 0123A] in hac vita centuplum accipiet, et in futuro saeculo vitam consequetur aeternam. Cumulatur adhuc hujus fidei merces, et seni promittitur filius. Adest virtus charitatis, quae omnia credit, audit, exsultat, amplius diligit. Suscipit filium ex conjuge sterili, quam spes pariendi destitutam, sterilitas, aetasque jam fecerat, atque in illo benedictionem omnium Gentium promissam firmissime tenet. Sed adhuc eum charitas probat, probatumque commendat, et quemadmodum nihil Deo praeferat, posteris monstrat. Vocat eum Dominus de coelo dicens (Gen. XXII) : Abraham, Abraham, et ille tanquam servus obediens, Ecce adsum ait, et Dominus, Accipe filium tuum illum, quem diligis Isaac, et vade in terram excelsam, et offerens eum holocaustum in uno montium, quem [Col. 0123B] dixero tibi. Nec hac quidem jussione turbatur aut frangitur servus fidelis. Adest enim ei virtus charitatis, quae omnia credit; surgit, domum pergit, asinum sternit, ligna condidit, gladium et ignem sumit, puerum simul adducit, et pergit ad locum. Tunc intentus factus Isaac patrem interrogabat dicens: Pater, ait, et ille, quid est, fili? et filius, Ecce, ait, ignis et ligna, ubi est ovis quam immolaturus es ad holocaustum? et pater respondit: Deus providebit sibi ovem ad sacrificium, fili. Magnum hic et grande video sacramentum: aliud Abraham corde gestabat, aliud filio promittebat, sed neque quae promittebat filium fallebant, neque aliqua infirmitas cor ejus a proposito immutaverat. Aliam virtutem charitatis quae omnia sperat, placet inspicere, hanc superius [Col. 0123C] plebi Israel et patribus nostris assignasse cognoscimus. Ejus namque virtutis vox est in usu illo prophetico: In te speraverunt patres nostri, speraverunt et liberasti eos (Psal. XXI) . Et ipsi ex Aegypto fugere jubentur, terra eis lac et mel fluens promittitur, per mare Rubrum transeunt, ad eremum veniunt, ducebat eos spes charitatis, ut discerent Deum amare gratis, redditur et his merces fidei: non enim potest non reddere, qui se dignatur facere debitorem. Post eremum mella de petra suxerunt, panem coeli manducaverunt, non sunt privati a desiderio suo quod speraverunt, terram etiam promissionis acceperunt. Exsurgant omnia, quae hujus charitatis virtute comprehensa est effugiat ex Aegypto, id est, ex hujus saeculi desiderio, pergat ad mare [Col. 0123D] Rubrum, scilicet Christi baptismum, ideo rubrum quia Christi sanguine purpuratum, persequantur hostes, peccata cum suo diabolo auctore, tanquam Aegyptii cum suo rege Pharaone, saeviant, sequantur fugientes, quid metuis? Usque ad aquam saeviunt. Ingredieris tu, ingrediuntur et illi post te: sed aqua conversa illis erat in perniciem, tibi proficiet ad salutem; illos obruit, te abluet; illos damnabit, te liberabit. Posthac suscipiens mel de petra, quo sitim tuam saties: Petra enim erat Christus, ex cujus praeceptis tanquam ex fontibus dulcedinis satieris; gustabis et panem illum, scilicet, qui dixit: Ego sum panis vivus qui de coelo descendi (Joan. VI) . Gustabis et videbis quam suavis est Dominus. Et [Col. 0124A] si in te eminet virtus charitatis quae omnia sperat, per eremum te necesse est transire, id est, utaris hoc mundo tanquam non utens, et in hac via peregrinum te noveris esse, si terram promissionis cupis intrare. Haec terra est de qua Propheta cantat, et dicit: Credo videre bona Domini in terra viventium (Psal. XXVIII) . Ultima virtus charitatis restat, quae omnia sustinet et nunquam cadit, hanc ipsi capiti nostro Domino Jesu Christo convenire videmus. Ideo in ultimo, quoniam finis legis est Christus. Quanta autem ipse pro nobis sustinuerit, puto charitatem vestram ignorare non posse, tamen exinde aliquid dicam, tamen de tanto aliquid digne dicam, prius illud quod Deus homo, quod verbum caro factum est, quod multa bona fecit, et mala perpessus [Col. 0124B] est, quod mortuos suscitavit et mortuus est, quod singularis illa patentia pertulit diabolum tentatorem, discipulum traditorem, quod ipsum Judam, priusquam ostenderet traditorem, pertulit furem, et ante experimentum vinculorum crucis ac mortis, labiis ejus dolosis non negavit osculum pacis. In ipsa autem morte quanta sustinuit? pertulit odiorum flammas, ministros pessimi cordis linguas, clamaverunt Judaei, Crucifige, crucifige, et ut rei remanerent Judaei, innocens ab eis crucifixus est, Filius Dei, ad crucem ducitur et expalmatur, qui est vera palma victoriae; spinis coronatur qui spinas peccatorum venit confringere; ligatur qui solvit compeditos: ligno suspenditur qui erigit elisos: aceto potatur fons vitae: disciplina caeditur, salus vulneratur, [Col. 0124C] vita moritur, occidit ad tempus vitam mors, ut in perpetuo a vita occideretur mors. Quid hic Judaei in hac morte Christi exsultaverunt quasi victores? et dum terrenum et caducum regnum timuerunt perdere, Regem coeli et terrae non dubitaverunt occidere. Sed nec sicut putaverunt, victores exstiterunt. Si enim vicerunt, quomodo regnum perdiderunt? quomodo nunc usque servi remanserunt? ista namque causa est, quia ab eis Christus occisus est. Dixeruntque apud se principes Judaeorum, ut evangelista narrat: Videtis, inquiunt, quia totus mundus abiit post eum, si dimiserimus illum vivere, venient Romani et tollent nobis et locum et regnum (Joan. XI) , et Christum occiderunt, et locum regnumque perdiderunt. Quid vobis profuit, o insani Judaei, quod [Col. 0124D] tantum scelus admisistis? Nunquid quia Christo Domino ut decuit servire noluistis, ideo dominio ejus caruistis: dum illi serviunt reges, quibus vos servitis, facti estis mali servi bonorum servorum Christi, per ipsos conterit, contumaciam vestram per ipsos dissipat, consilia vestra per ipsos retribuet scelera in capita vestra. Hactenus Augustinus.

Sive autem prophetiae evacuabuntur, sive linguae cessabunt, sive scientia destruetur; ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus, cum autem venerit quod perfectum est, evacuabuntur quae ex parte sunt. (Ambr.) Omnia charismatum dona evacuari dixit, quia non tantum possunt comprehendere, quantum ipsa veritas habet, neque nos aut capere, [Col. 0125A] aut narrare possumus plenitudinem veritatis. Qui enim fieri potest ut lingua humana omne complectatur quod Dei est? Ideo destruetur imperfectio nostra, non id quod verum est evacuabitur, sed dum additur imperfecto quod deest, destruetur. Destructio enim imperfectionis est, quando id quod imperfectum est impletur in verum. Cum essem parvulus quasi parvulus loquebar, quasi parvulus sapiebam, quasi parvulus cogitabam: cum factus sum vir ea quae parvuli erant, destruxi. Hoc dixit quia exeuntes sancti de hoc mundo plus necesse est inveniant, quam nunc putant, sicut Joannes apostolus de Salvatore dixit: Tunc videbimus illum sicut et est. In hac ergo vita parvuli sumus, ad comparationem futurae vitae quia sicut vita haec imperfecta est, ita et [Col. 0125B] scientia. Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc vero facie ad faciem. Apertum est nunc imagines videri per fidem, tunc res ipsas. (Greg.) Videamus Paulum quadam caligine quasi infantiae pannis obvulutum. Ait, videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem: nunc cognosco ex parte, tunc cognoscam sicut et cognitus sum. Qui si se ad comprehendenda coelestia infantem non cerneret aetatis suae, ad haec comparationem nullo modo praemisisset, dicens: Cum essem parvulus, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam ut parvulus. Tunc ergo ad robur juvenile conscendimus cum forti sensu, eam ad quam tendimus vitam videmus: nunc autem quia intentionis nostrae acies per infirmitatem suam ab interna luce retunditur [Col. 0125C] mens nostra, ligata infantiae pannis tenetur. (Aug.) Nam in psalmo scriptum est: Mirificata est scientia tua ex me, convaluit, non potero ad illam (Psal. CXXXVIII) , ex me, quippe intelligo quam sit mirabilis et incomprehensibilis scientia tua, qua me fecisti, quando nec meipsum comprehendere valeo quem fecisti: et tamen in meditatione mea exardescet ignis (Psal. XXXVIII) , ut quaeram faciem tuam semper. Incorporalem substantiam scio esse sapientiam, et lumen esse, in quo videntur, quae oculis carnalibus non videntur, et tamen vir tantus tamque spiritalis, Videmus nunc, inquit, per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Quale sit et quod sit hoc speculum si quaeramus, profecto illud occurrit quod speculo nisi imago non cernitur. Hoc ergo facere [Col. 0125D] conati sumus ut per hanc imaginem, quod nos sumus videremus, utcunque a quo facti sumus tanquam per speculum: quia vero addidit, in aenigmate multis hoc incognitum est, qui eas litteras nesciunt in quibus est, doctrina quaedam de locutionum modis, quos Graeci τρόπους vocant. Singulorum autem modorum, sive troporum nomina, difficillimum est et insolentissimum Latine enuntiare. Unde quidam interpretes nostri quod ait Apostolus, quae sunt in allegoria, nolentes Graecum vocabulum ponere circumloquendo interpretati sunt dicentes: Quae sunt aliud ex alio significantia. Hujus autem tropi id est allegoriae plures sunt species, in quibus est et quod dicitur aenigma. Quid est ergo allegoria, [Col. 0126A] nisi tropus, ubi aliud ex alio intelligitur? quale illud est ad Thessalonicenses: Itaque non dormiamus sicut et caeteri, sed vigilemus et sobrii simus: nam qui dormiunt nocte dormiunt, et qui inebriantur, nocte ebrii sunt. Nos autem, qui diei sumus sobrii simus (I Thes. V) . Sed haec allegoria non est aenigma: nam nisi multum tardis iste sensus in promptu est; aenigma est autem, ut breviter explicem obscura allegoria, sicut sunt, sanguisugae tres erant filiae, et quaecunque similia. Sed ubi allegoriam nominavit Apostolus non in verbo eam reperit, sed in facto, cum ex duobus filiis Abrahae, uno de ancilla, altero de libera, quod non dictum, sed etiam factum fuit, duo testamenta intelligenda monstravit (Gal. IV) , quod antequam exponeret obscurum fuit, ideo allegoriatalis, [Col. 0126B] quod est generale nomen, posset specialiter aenigma nominari. Proinde, quantum mihi videtur, sicut nomine speculi imaginem voluit intelligi, ita nomine aenigmatis quamvis similitudinem, tamen obscuram et ad perspiciendum difficilem. Cum igitur speculi et aenigmatis nomine quaecunque similitudines ab Apostolo significatae intelligi possint, quae accommodatae sunt ad intelligendum Deum, eo modo quo potest, nihil tamen est accommodatius quam id quod imago ejus non frustra dicitur. Nemo itaque miretur etiam in isto videndi modo, qui concessus est huic vitae per speculum, scilicet in aenigmate laborare nos, ut quomodocunque videamus: nomen quippe hic non sonaret aenigmatis, si esset facilitas visionis. In Evangelio quoque Dominus ad [Col. 0126C] discipulos ait: Dico enim vobis quod angeli eorum semper in coelis vident faciem Patris mei, qui in coelis est, sicut ergo illi vident, ita et nos visuri sumus, sed nondum ita videmus; propter quod ait Apostolus. Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Praemium itaque fidei nobis visio ista servatur. De qua et Joannes loquens: Cum apparuerit, inquit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III) . Facies autem Dei manifestatio ejus intelligenda est, non aliquod tale membrum, quale nos habemus in corpore, atque isto nomine nuncupamus. Itaque visuri sunt Deum sancti in isto corpore, sed utrum per ipsum sicut per corpus nunc videmus solem, lunam, stellas, mare ac terram, et quae sunt in ea, non [Col. 0126D] parva quaestio est. Durum est enim dicere quod sancti talia corpora tunc habebunt ut non possint oculos claudere atque aperire cum volent. Durius autem, quod ibi Deum quisquis oculos clauserit, non videbit. Si enim propheta Elisaeus puerum suum Giezi absens corpore vidit accipientem munera, quae dedit ei Naaman Syrus (IV Reg. V) , quanto magis in illo corpore spiritali videbunt sancti omnia, non solum si oculos claudant, verum etiam unde sunt corpore absentes; et illud, inquit, quod ait Apostolus facie ad faciem. Non cogit ut Deum per hanc faciem corporalem ubi sunt oculi corporales nos visuros esse credamus, quem Spiritu sine intermissione videbimus. Nisi enim esset etiam interioris hominis [Col. 0127A] facies, non diceret idem Apostolus (II Cor. III) : Nos autem revelata facie gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur de gloria in gloriam tanquam a Domini Spiritu.

Nunc scio ex parte, tunc vero cognoscam, sicut et cognitus sum. (Amb.) Id est, videbo quae promissa sunt sicut videor, hoc est, praesentem esse ad Deum, ubi Christus est. (Aug.) Ad illam visionem Dei, quae nobis in resurrectione promittitur, non ex hoc mundo istam concupiscentiam oculorum transferre conemur. Sed mundandis cordibus pio studeamus affectu, nec corporalem faciem cogitemus, cum dicit Apostolus: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem, praesertim quia expressius dixit: Nunc scio ex parte, tunc autem [Col. 0127B] cognoscam sicut et cognitus sum. Si ergo tunc corporali facie Deum cognoscemus, corporali nunc ejus facie cogniti sumus: tunc enim cognoscam, inquit, sicut et cognitus sum. Unde quis eum non intelligat eo loco etiam faciem nostram illam significare voluisse, de qua dicit alio loco: Nos autem revelata facie gloriam Domini speculantes in eamdem imaginem transformamur de gloria in gloriam, tanquam a Domini Spiritu. De gloria scilicet fidei in gloriam contemplationis aeternae, hoc quippe ait, haec transformatio qua interior homo renovatur de die in diem. (Greg.) In Job quoque ita scriptum est: Quasi furtive suscipit auris mea venas susurri ejus (Job. IV) . Venas superni susurri auris cordis furtive suscipit, quia subtilitatem locutionis intimae afflata mens, et raptim [Col. 0127C] et occulte cognoscit; nisi enim se ab exterioribus desideriis abscondat, interna non penetrat. Occultatur autem ut audiat, et audit ut occultetur, quia et subtracta visibilibus invisibilia conspicit, et repleta invisibilibus visibilia perfecte contemnit. Notandum vero, quando non ait quasi furtive suscipit auris mea venas susurri ejus, susurrus quippe occulti verbi est, haec ipsa locutio aspirationis internae, venae autem susurri dicuntur causarum origines, quibus haec ipsa aspiratio ad mentem dicitur, quasi enim venas susurri sui aperit, cum nobis Deus latenter insinuat, quibus modis ad nostrae intelligentiae aurem venit. Aliquando enim nos amore, aliquando terrore compungit, aliquando praesentia, quia nulla sint ostendit, ad aeterna desideria [Col. 0127D] diligenda erigit: aliquando prius aeterna indicat, ut post temporalia vilescant, aliquando nostra nobis mala aperit, et ad hoc nos usque, ut alienis etiam malis doleamus, extendit, aliquando aliena mala nostris obtutibus objicit, et compunctos mirabiliter a nostra pravitate corrigit. Venas itaque divini susurri furtim audire, est occultos divinae aspirationis modos tenuiter et latenter agnoscere, quamvis adhuc vel susurrum, vel venas susurri intelligere aliter valeamus: qui enim susurrat, occulte loquitur, et vocem non exprimit, sed imitatur. Nos igitur quousque carnis correptione premimur, nullo modo claritatem divinae potentiae, sicut ipse incommutabilis manet videmus, quia acies infirmitatis [Col. 0128A] nostrae non sustinet et hoc quod de ejus aeternitatis radio super nos intolerabiliter fulget. Cum ergo se nobis omnipotens Deus per rimas contemplationis indicat, nequaquam nobis loquitur, sed susurrat: quia etsi plene non intimat, quaedam tamen de se humanae menti manifestat. Tunc autem nequaquam jam susurrit, sed loquitur cum ejus nobis species certa revelatur. Hinc est enim quod in Evangelio Veritas dicit: Palam de Patre annuntiabo vobis (Joan. XVI) ; hinc quod Joannes ait: Videbimus eum sicut est (I Joan. III) ; hinc Paulus dicit: Tunc cognoscam sicut et cognitus sum: Nunc autem divinus susurrus tot ad nos venas habet, quot creatis operibus ipsa divinitas praesidet: dum enim quae sunt cuncta creata cernimus, in Creatoris admiratione sublevamur. [Col. 0128B] Nam sicut aqua aequaliter fluens rimata per venas quaerit ut augeatur, tantoque se vastius fundit, quanto venas apertiores invenerit: ita nos dum studiosae divinitatis notitiam ex creaturae ejus consideratione colligimus, quasi susurri illius ad nos venas aperimus, quia per hoc quod factum cernimus, virtutem factoris admiramur, et per ea quae sunt, in publico, illud ad nos emanat, quod latet in occulto. Manent autem fides, spes, charitas, tria haec, major autem horum est charitas. (Ambr.) Digne major est charitas, quia ut fides praedicaretur, et spes esset futurae vitae, charitas praestitit, sicut supra memoravi. Unde et Joannes apostolus: Ex hoc cognoscimus, inquit, charitatem ejus, quia ipse pro nobis animam suam posuit (II Joan. III) . Juste igitur [Col. 0128C] major charitas, per quam reformatum est genus humanum. (Aug.) Itaque tria sunt haec, quibus et scientia omnis et prophetia militat, fides, spes, charitas. Sed fidei succedit species quam videbimus, et spei succedit beatitudo ipsa, ad quam perventuri sumus: charitas autem etiam istis decidentibus augebitur potius. Si enim credendo diligimus quod nondum videmus, quanto magis cum videre coeperimus; et si sperando diligimus, quo nondum pervenimus, quanto magis cum pervenerimus: Manent, inquit, fides, spes, charitas, tria haec, major autem horum charitas. Quia et cum quisque ad aeterna pervenerit, duobus istis decidentibus charitas auctior et certior permanebit. Fides namque est quae futuri judicii, ac suppliciorum metu vitiorum [Col. 0128D] facit contagia declinari; spes quae mentem nostram de praesentibus avocans universas corporis voluptates coelestium praemiorum exspectatione contemnit; charitas quae nos ad amorem Christi et spiritalium virtutum fructum, mentis ardore succendens, quidquid illis contrarium est, toto facit odio detestari, quae tria licet ad unum finem tendere videantur. Provocant enim nos a rebus illicitis abstinere, magnis tamen excellentiae suae gradibus ab invicem disseparantur. Duo namque superiora proprie hominum sunt eorum, qui ad profectum tendentes, necdum affectum concepere virtutum. Tertium specialiter Dei est, et eorum qui in sese imaginem Dei ac similitudinem receperunt. Ille namque [Col. 0129A] solus ea quae bona sunt, nullo metu, nulla remunerationis gratia provocante, sed solo bonitatis operatur affectu. Omnia enim, ut ait Salomon, operatus est Dominus propter semetipsum (Prov. XVI) , suae namque bonitatis obtentu omnem bonorum copiam dignis indignisque largitur, quia nec fatigari injuriis potest, nec iniquitatibus hominum passibiliter permoveri, semper scilicet manens perfecta bonitas, immutabilisque natura.

Sectamini charitatem, aemulamini spiritalia, magis autem ut prophetetis: Post charitatem prophetandi studium magis habendum hortatur, quia quamvis [Col. 0129B] magni sint spiritales gradus, quos enumerat, hic tamen melior, qui ad utilitatem Ecclesiae proficit, ut discant omnes divinae legis rationem. In quo enim quis animum dederit, in eo ipso accipit donum, dicente Salomone: Scire legem sensus est optimus. Scientia enim subnixa charitati non inflatur, sed est mansueta, proficiens omnibus ad utilitatem. Qui enim loquitur linguis, non hominibus loquitur, sed Deo; nemo enim audit, Spiritu autem loquitur mysteria. (Amb.) Hoc est quod dicit, quia qui loquitur incognita lingua, Deo loquitur, quia ipse omnia novit, homines enim nesciunt: ideoque nullus est ex hac re profectus, Spiritu autem loquitur, non sensu, quia ignorat quod dicit. Qui enim prophetat, hominibus loquitur ad aedificationem, et exhortationem, [Col. 0129C] et consolationem. Aedificatur enim quando quaestionum solutionem addiscit, exhortatio autem fit illi ut desiderium patiatur prophetandi: consolatur vero quia contemptum disciplinae in spe videt: scientia enim legis firmat animos, et provocat ad spei melioris profectum. Qui loquitur lingua seipsum aedificat, qui vero prophetat Ecclesiam aedificat. Per id enim quod solus forte scit quod loquitur, se solum aedificat, nam qui prophetat omnem plebem aedificat. Intelligitur ab omnibus quid loquatur. Prophetas interpretes dicit Scripturarum, sicut enim propheta futura dicit, quae nesciuntur, ita hic dum Scripturarum sensum, qui multis occultus est, mafestat, dicitur prophetare. Volo autem vos omnes loqui linquis, magis autem ut prophetetis. Non poterat [Col. 0129D] prohibere loqui linguis, quia superius dixit, donum istud esse Spiritus sancti: sed ideo prophetandi magis studium habendum quia utilius est. Major est enim qui prophetat, quam qui loquitur lingua, nisi interpretetur. Quia si interpretari poterit, non erit minor quia aedificat Ecclesiam, hoc enim majus est, quod omnibus prodest: hic enim per donum Dei linguis loquitur, qui etiam interpretatur, sicut et illi duodecim in Actibus apostolorum (Act. IV) . Nunc, fratres, si venero ad vos linguis loquens, quid vobis prodero? Si non loquar vobis, aut in revelatione, aut in scientia, aut in prophetia, aut in doctrina. Haec omnia unum significant, docere enim nemo poterit, nisi intelligatur: possunt tamen hae [Col. 0130A] quatuor species ad quadrifariam sacrae Scripturae intelligentiam, hoc est, historiam, tropologiam, allegoriam, anagogen, transferri. De his quatuor interpretationum generibus heatus Apostolus ita dicit: Nunc autem, fratres, si venero ad vos linguis loquens, quid vobis prodero, nisi vobis loquar? aut in revelatione, aut in scientia, aut in prophetia, aut in doctrina. Revelatio namque ad allegoriam pertinet, per quam ea quae tegit historica narratio spiritali sensu et expositione reserantur; ut verbi gratia, si illud aperire tentemus. Quemadmodum patres notri, omnes sub nube fuerunt, et omnes in Moyse baptizati sunt in nube et in mari (I Cor. X) , et, quemadmodum omnes eamdem escam spiritalem manducaverunt (Ibid.) , et eumdem spiritalem de consequenti [Col. 0130B] petra biberunt potum; petra autem erat Christus. Quae expositio praefigurationi corporis et sanguinis Christi, quem quotidie sumimus, comparata, allegoriae continet rationem, scientia vero quae similiter ab Apostolo memoratur, tropologia est, qua universa quae ad discretionem pertinent actualem, utrum utilia, vel honesta sint, prudenti examinatione discernimus, ut est illud cum apud nosmetipsos judicare praecipimur, utrum deceat mulierem non velato capite orare Deum? Quae ratio, ut dictum est, moralem continet intellectum. Item prophetia quam tertio Apostolus intulit loco anagogen sonat, per quam ad invisibilia ac futura sermo transfertur, ut est illud: Nolumus autem ignorare vos, fratres, de dormientibus, ut non contristemini, sicut et caeteri [Col. 0130C] qui spem non habent. Si enim credimus quoniam Christus mortuus est et resurrexit. Ita et Deus eos per Jesum adducet cum eo, hoc enim vobis dicimus in verbo Domini, quoniam nos, qui vivimus in adventu Domini, non praeveniemus eos qui dormierunt in Christo, quoniam ipse Dominus in jussu et in voce archangeli, et in tuba Dei descendet de coelo, et mortui qui in Christo sunt resurgent primi (I Thes. IV) . Quia exhortationis specie anagoges figura praefertur. Doctrina vero simplicem historicae expositionis ordinem pandit, in qua nullus occultior intellectus, nisi qui verbis resonat continetur, sicut est illud: Tradidi enim vobis imprimis quod et accepi quia Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas, et quia sepultus est, et quia resurrexit tertia [Col. 0130D] die, et quia visus est Cephae (I Cor. XV) ; et: Misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret (Gal. IV) . Sive illud: Audi, Israel, Dominus Deus tuus, Dominus unus est (Deut. VI) .

Tamen quae sine anima sunt, vocem dantia, sive tibia, sive cithara, si distinctionem sonitus non dederint, quomodo cognoscetur quod per tibiam canitur, aut quod citharizatur; etenim si incertam vocem tuba dederit, quis se parabit ad praelium? Quoniam exempla facilius suadent quam verba, exemplis commendat, per quae facile assequantur non debere illos in Ecclesia loqui linguis, qui interpretari non possunt: ad quid enim loquitur, quem nemo intelligit? [Col. 0131A] Ita et vos per linguam nisi significantem sermonem dederitis, quomodo scietur quod loquimini? eritis enim in aera loquentes (hoc est, nihil proficientes), ut puta, genera linguarum sunt in hoc mundo et nihil sine voce. Multa quidem sunt genera linguarum, inquit, sed habent vocum significationes proprias, ut intelligantur. Si ergo nesciero virtutem vocis, ero ei cui loquar barbarus, et is, qui loquitur, mihi barbarus. Non utique id studendum monet, ut invicem per incognitam linguam barbari sibi videantur, sed quia concordiae res est, his nitendum est, ut per unanimitatem intellectus communi laetitia glorientur. Sic et vos, quoniam aemulatores estis spirituum, ad aedificationem Ecclesiae quaerite, ut prophetetis. Quia prodest Scripturas explanare. Nam incitatur et gaudet [Col. 0131B] animus, quando aliquid de Scripturis percipit, et quantum propensior in hac parte fit, tantum deserit vitia; propterea ad hanc partem studium monet applicandum. Ideo qui loquitur lingua, oret ut interpretetur. Eum qui linguis loqui desiderat, dicit orare debere, ut accipiat donum interpretandi, ut proficiat caeteris studium ejus. Si oravero lingua, spiritus meus orat, mens autem mea sine fructu est. Manifestum est ignorare animum nostrum si lingua loquatur quam nescit, sicut solent Latini homines Graece cantare, oblectati sono verborum, nescientes tamen quid dicant. Spiritus ergo qui datur in baptismo, scit quod oret animus, dum loquitur, aut perorat lingua sibi ignota: mens autem quae est animus sine fructu est. Quem enim potest habere profectum [Col. 0131C] qui ignorat quae loquatur?

Quid est ergo? orabo spiritu, orabo et mente, psalmum dicam spiritu, psalmum dicam et mente. Hoc dicit, quia cum quis hac lingua loquitur quam novit, tam spiritu quam mente orat, quia non solum spiritus ejus, quem dixit datum in baptismo, scit quod oratur, sed et animus (Aug.) simili modo et de psalmo non ignorat. Spiritus a mente distinguitur evidentissimo testimonio: Si enim oravero, inquit lingua, spiritus meus orat, mens autem mea infructuosa est; cum ergo lingua intelligatur hoc loco dicere obscuras et mysticas significationes, a quibus si intellectum mentis removeas, nemo aedificatur audiendo quod non intelligit. Unde etiam dicit: Qui enim loquitur lingua non hominibus loquitur, [Col. 0131D] sed Deo, nemo enim audit; spiritus autem loquitur mysteria, satis indicat eam se linguam hoc loco appellare, ubi sunt significationes velut imagines rerum ac similitudines, quae ut intelligantur indigent mentis obtutu, cum autem intelliguntur in Spiritu eas dicit esse, non in mente. Unde apertius ait: Si benedixeris spiritu, quis supplet locum idiotae, quomodo dicet, Amen, super tuam benedictionem, quandoquidem nescit quid dicas. Quia ergo etiam lingua, id est membro corporis, quod movemus in ore, cum loquimur, signa utique rerum dantur, non res ipsae proferuntur, propterea translato verbo linguam appellavit quamlibet signorum prolationem priusquam intelligantur. Quo cum intellectus [Col. 0132A] accesserit, qui mentis est, proprius, fit revelatio vel agnitio, vel prophetia, vel doctrina; proinde ait: Si venero ad vos linguis loquens, quid vobis prodero, nisi si loquar vobis in revelatione, aut in agnitione, aut in prophetia, aut in doctrina, id est, cum signis, hoc est, linguae accesserit intellectus, ut non spiritu tantum, sed etiam mente agatur quod agitur. Proinde, quibus signa, per aliquas rerum corporalium similitudines demonstrabantur in spiritu, nisi accesserat mentis officium ut etiam intelligerentur, nondum erat prophetia, magisque propheta erat qui interpretabatur, quod aliud vidisset, quam ipse qui vidisset. Unde apparet magis ad mentem pervenire prophetiam, quam ad istum spiritum, qui modo quodam proprio vocatur [Col. 0132B] spiritus, vis animae quaedam mente inferior, ubi corporalium rerum similitudines exprimuntur. Itaque magis Joseph propheta, qui intellexit quid significarent septenae spicae, et septenae boves, quam Pharao qui eas vidit in somnis (Gen. XLI) , illius enim spiritus informatus est ut videret; hujus mens illuminata, ut intelligeret, ac per hoc in illo erat lingua, in isto prophetia, quia in illo rerum imaginatio, in isto imaginationum interpretatio. Minus ergo propheta, qui rerum quae significantur sola ipsa signa in spiritu per rerum corporalium imagines videt; et magis propheta qui solo earum intellectu praeditus est; sed maxime propheta qui utroque praecellit, ut videat in Spiritu corporalium rerum significativas similitudines, et eas vivacitate [Col. 0132C] mentis intelligat. Sicut Danielis excellentia tentata est et probata, qui regi et somnium, quod viderat dixit, et quid significaret, aperuit (Dan. IV, V) , et ipsae quippe imagines corporales in spiritu ejus expressae sunt, et earum intellectus revelatus in mente. Caeterum si benedixeris spiritu. (Ambr.) Hoc est si laudem Dei lingua loquaris ignota audientibus. Quis supplet locum idiotae? Quomodo dicit Amen, super tuam benedictionem, quoniam quid dicas nescit? Imperitus enim audiens quod non intelligit, nescit finem orationis, et non respondet amen, id est verum, ut confirmetur benedictio; per hos enim impletur confirmatio precis, qui respondent amen, ut omnia dicta veri testimonio in audientium mentibus confirmentur. Nam tu quidem bene gratias agis. De [Col. 0132D] eo dicit qui cognita sibi loquitur, quia scit quid dicat. Sed alter non aedificatur. Si utique ad aedificandam Ecclesiam convenitis, ea debent dici, quae intelligant audientes, nam quid prodest, ut quis lingua loquatur, quam solus scit, ut qui audit nihil proficiat? Ideo tacere debet in Ecclesia, ut hi loquantur, qui prosint audientibus. Gratias ago Deo meo quod omnium vestrum lingua loquor. Quoniam superius linguis loqui donum esse dixit Spiritus sancti, ideo ad Deum refert, quod omnium lingua loqueretur, et ne forte quasi aemulus per invidiam hoc dicere videretur, ostendit omnium quidem horum se loqui linguis, et quia non valde prodest, addit: Sed in Ecclesia volo quinque verba loqui, ut et alios sensu [Col. 0133A] meo instruam, quam decem millia verborum lingua. Utilius dicit paucis verbis in apertione sermonis loqui, quod omnes intelligant quam prolixam orationem habere in obscuro: hi ex Hebraeis erant, qui aliquando Syra lingua, plerumque Hebraea in tractatibus aut in oblationibus utebantur ad commendationem. Gloriabantur enim se dici Hebraeos propter meritum Abrahae, quod idem Apostolus pro nihilo habuit dicens: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi.

Fratres, nolite pueri effici sensibus. Sed malitia parvuli estote, sensibus autem perfecti estote. Perfectos esse vult illos, ut sciant quid ad instructionem Ecclesiae sit necessarium, ut recedentes a malitia et erroribus, his studerent, quae proficerent ad utilitatem [Col. 0133B] fratrum: hic est enim sensu perfectus, qui agit ut prosit alicui, maxime fratri. In lege enim scriptum est: Quia in aliis linguis, et in labiis aliis loquar populo huic, et nondum me exaudiet, dicit Dominus. Hoc Dominus de his dixit, quos praesciit nec Salvatori credituros: in aliis enim linguis et in aliis labiis loqui, Novum Testamentum est praedicare, sicut dicit Jeremias propheta: Ecce venient dies, dicit Dominus, et consummabo domui Israel, et domui Judae Testamentum Novum, non secundum quod disposui patribus illorum (Jerem. XXXI) , hoc est, immutata ratione aliter loqui, quam se legis veteris verba habebant. Dum audivit Sabbatum solvi, neomenias evacuari, circumcisionem cessare, sacrificia immutari, escas dudum prohibitas licere [Col. 0133C] edere, Christum de Deo, Deum praedicari, hoc est, aliis labiis, et aliis linguis loqui, nec perfidi Deum obaudire voluerunt. Potest et sic intelligi, quia multi Judaeorum malevoli erant, et propterea dignum non erat his in revelatione loqui Evangelium. In parabolis loquebatur ad eos, ut intelligerent, ideo sibi non revelari, quia mali erant, nec se corrigerent ut merentes se facerent per explanationem audire verba Dei. Unde dicunt discipuli ad Dominum: Domine, quare in parabolis loqueris illis? Et Dominus, quia vobis datum est, inquit, nosse mysterium regni Dei, illis autem non, ut videntes non videant, et audientes non intelligant (Luc. VIII) , ne indigni salutem perciperent, quod animadvertentes pro meritis suis factum, nec sic conversi [Col. 0133D] Deo satisfacere voluerunt. Itaque linguae in signum sunt. Hoc est velamine incognitae linguae obscurati sunt sermones Dei, ne videantur a perfidis, ut cum audiuntur incognitae linguae, signum sit quia propter perfidiam factum est, ne audiens intelligat. Non fidelibus, sed infidelibus. Hoc est, quod dixit, quia ad occultandos sensus incredulis proficiunt linguae. Prophetiae autem non infidelibus, sed fidelibus; hoc est, non competit fidelibus audire linguas, quas non intelligunt, sed infidelibus, qui non sunt digni intelligere, sicut dicit Isaias propheta: Vade et dic populo huic, Aure audietis et non intelligetis, etc. (Isa. VI) .

Si ergo conveniat universa Ecclesia in unum et [Col. 0134A] omnes linguis loquantur, intrent autem idiotae, aut infideles, nonne dicent quod insanitis? Manifestum est, quia si omnes diversis linguis loquantur, tumultus fit quidam inconditus populi, quasi phrenesim patientis. Si autem omnes prophetent, intret autem quis infidelis, aut idiota, convincitur ab omnibus, dijudicatur ab omnibus, occulta cordis etiam ejus manifesta fiunt, et tunc cadens in faciem adorabit Deum, pronuntians quod vere Deus in vobis sit. Dum enim intelligit et intelligitur audiens laudari Deum, et adorari Christum, pervidet veram esse, et venerandam religionem, in qua nihil fucatum, nihil in tenebris videt geri, sicut apud paganos, quibus velantur oculi, ne quae sacra vocant perspicientes, variis se vanitatibus cernant illudi. Omnis enim [Col. 0134B] impostura tenebras petit, et falsa pro veris ostendit; ideo apud nos nihil astute, nihil sub velamine, sed simpliciter unus laudatur Deus, ex quo sunt omnia, et unus Dominus Jesus per quem omnia. Si enim nullus sit, qui intelligat, aut a quo ipse discutiatur, potest dicere seductionem esse quamdam et unitatem, quae ideo linguis canitur, quia pudoris est, si reveletur. Prophetia de praesenti est quam Paulus apostolus dicit: Si autem omnes prophetent, intret autem quis infidelis, vel idiota, convincitur ab omnibus, dijudicatur ab omnibus, occulta cordis ejus manifesta fiunt, et tunc cadens in faciem adorabit Deum, pronuntians quod vere Deus in vobis sit. (Greg.) Cum igitur occulta cordis ejus manifesta fiunt, profecto monstratur, quia per hunc modum [Col. 0134C] prophetiae Spiritus non praedicit quod futurum est, sed ostendit quod est. Quo autem pacto prophetia dicatur Spiritus, qui nihil futurum indicat, sed praesens narrat? qua in re animadvertendum est, quod recte prophetia dicitur, non quia praedicit ventura, sed quia prodit occulta, rem quippe quamlibet sicut ab oculis nostris in futuro subtrahunt tempora, ita ab oculis nostris in praesenti subtrahet causa. Ventura etenim res occultatur in futuro tempore, praesens autem cogitatio absconditur in latenti corde. Est etiam prophetia praesens, cum res quaelibet non per animum, sed per absentem locum tegitur, quae tamen per Spiritum denudatur, et ibi fit praesens prophetantis animus, ubi per praesentiam non est corpus. Nam Giezi longe a propheta recesserat, cum [Col. 0134D] Naamam Syri munera percipiebat, cui tamen idem propheta dicit: Nonne cor meum in praesenti erat, quando reversus est homo de cursu suo in occursum tibi? (IV Reg. V.)

Quid ergo est, fratres, cum convenitis unusquisque vestrum psalmum habet? (Ambr.) Id est, laudem Dei per canticum eloquitur. Doctrinam habet, hoc est, sensuum per spiritalem prudentiam habet expositionem. Apocalypsin habet, id est, subest ei prophetia occultorum quae ad omnium mentem perveniat, favente Spiritu sancto. Linguam habet; ut eos, qui lingua loqui poterant non contristaret, permisit eos loqui linguis: ita tamen ut interpretatio sequeretur. Ideo ait, interpretationem habet, ut si interpres [Col. 0135A] adesset, daretur locus loquentibus linguis. Omnia ad aedificationem fiant. Conclusio haec est, ut nihil incassum in Ecclesia geratur, hocque elaborandum magis, ut et imperiti proficiant, ne quid sit corporis per imperitiam tenebrosum. Idcirco omnes paratos vult convenire, diversis donis spiritalibus, ut ipsa aviditate animi vigilantes invicem se exhortantes meliora dona aemularentur, ad illuminationem fratrum. Sive enim lingua quis loquitur, secundum duos aut, ut multum, tres, et per partes unus interpretatur. Hoc est, duo aut tres, plus non linguis loquantur, sed singuli, non simul omnes, ne insanire viderentur; ideo ergo «ut multum, tres,» ne occuparent diem linguis loquentes, et interpretes illorum non haberent, atque prophetae tempus Scripturas disserendi, qui [Col. 0135B] sunt totius Ecclesiae illuminatores. Si autem non […] rit interpres, taceat in Ecclesia, sibi autem loquatur et Deo. Hoc est, intra se tacite oret, aut loquatur Deo, qui audit muta omnia: in Ecclesia enim ille debet loqui, qui omnibus prosit. Prophetae duo aut tres dicant et alii dijudicent. Ipsum modum tenuit dicendo: «Duo aut tres loquantur,» singuli autem sicut supra, caeteros autem interrogare permisit de his quae forte in ambiguis veniunt, aut quae assequi aliquis non potest, quia diversa sunt ingenia, ut disputatione planiore dilucidentur. Quod si alii revelatum fuerit sedenti, prior taceat. Id est, permittat potior inferiori, ut si potest, dicat nec aegre ferat, quia potest et illi dari donum, ut dicat, cum videtur inferior, quod potiori concessum non est. Sicut [Col. 0135C] enim totum uni concedi non potest, licet potiori, ita et non potest alicui quamvis inferiori nihil impertiri, ut nemo sit vacuus a gratia Dei. Potestis enim per singulos prophetare, ut omnes discant et omnes exorent. Haec traditio Synagogae est, quam nos vult sectari, quia Christianis quidam scribit, sed ex gentibus factis, non ex Judaeis, ut sedentes disputent, seniores dignitate in cathedris, sequentes in subselliis, novissimi in pavimento super mattas, quibus si revelatum fuerit, dando locum dicendi praecepit, nec despiciendos, quia membra corporis sunt. Et Spiritus prophetarum prophetis subjectus est. Quia enim unus atque idem spiritus est qui tam prophetis futura dicentibus, quam his qui revelant Scripturas, infundit se pro ratione et qualitate causarum, [Col. 0135D] idcirco dixit, subjectus est prophetis, ut ingenia accenderet hac spe, quod spiritus contradicendo non resisteret, ne discordia fiat in corpore: qui enim in pace vocantur, patientiae debent studere, ne pacis jura solvantur. Non enim est dissensionis Deus, sed pacis: sed sicut in omnibus ecclesiis sanctorum doceo. Hoc dicto hortatur illos, ut quae praecepit faciant, quando similiter se ecclesiis sanctorum praedicare testatur. An a vobis verbum Dei processit, aut in vos solos pervenit. Arguentis verba sunt, sic enim inflati erant, quasi ipsis promissa fuisset haec salus, et exemplo eorum caeterae gentes vocarentur ad fidem, aut non essent aliqui, qui possent suscipere gratiam Dei, apostolis praedicantibus. [Col. 0136A] Sic enim se jactabant, quasi beneficium darent magis, quasi acciperent, accedentes ad fidem; unde dicit: Aut in vos solos devenit verbum Dei? Omnis enim qui vult aliquid emere, quod scit ab aliis non requiri, cum quodam fastidio accedit ad emptionem quasi beneficium praestiturus vendenti. Ideo hoc Apostolus arguit in Corinthiis qui tales se premebant elatione vanitatis, quasi ipsi, si non obedirent verbis fidei, nemo esset qui crederet, sicut dicit Judaeis: Vobis primum oportebat loqui verba vitae hujus, sed quia repulistis ea indignos vos facientes aeternae vitae, ecce convertimus nos ad gentes (Act. XIII) .

Si quis videtur propheta esse, aut spiritalis, cognoscat quae scribo vobis, quia Domini sunt mandata. [Col. 0136B] Hoc dicens, tangit supra memoratos falsos apostolos a quibus fuerant depravati, qui pro desideriis hominum non divina, sed terrena docebant. Ideo nihil suum tradere se dicit, sed Domini, ut quibus suadet, Deo acquisiti, non hominibus videantur, qua fiducia et constanter praedicat, liberam habens conscientiam, quia non hominibus placere vult, sed Deo; unde peccatoribus non blanditur ut crescant, sed admonet ut desinant. Si quis autem ignorat, ignorabitur. Recte, quia qui nescit Domini esse, quae loquitur Apostolus, et ipse a Domino ignorabitur in die judicii, dicente Domino: Amen dico vobis, quod nescio vos (Matth. XXV) .

Itaque, fratres, aemulamini prophetare. Quamvis arguat hos, et in multis reprehendat, et corripiat, [Col. 0136C] eo quod recesserant a traditione ejus, tamen fratres hos vocat, quia dicit Isaias ad plebem Domini, Dicite his qui non recte ambulant in viis meis, fratres nostri estis vos. Ut ergo consolaretur istos post correctiones, fratres illos vocat, et ad aemulationem prophetiae hortatur, ut assidua disputatione et explanatione legis divinae fierent structiores, ut possent discere perversas esse pseudoapostolorum praedicationes. Et loqui linguis nolite prohibere. Et propter charitatem, ut qui possunt loqui linguis, et qui interpres fuerit praesens non vetentur ne fiat dissensio. Omnia autem honeste et secundum ordinem fiant. Hoc est secundum ordinem supra dictum, honeste autem illud fit, quod cum pace et disciplina fit.

[Col. 0136D] Mulieres in ecclesia taceant. Nunc tradit quod praetermiserat: superius enim velari mulieres in ecclesia praecepit, modo ut quietae sint et verecundae ostendit, ut operae pretium sit quia velantur. Si enim imago Dei vir est, non femina, et viro subjecta est lege naturae, quanto magis in Ecclesia debent esse subjectae propter reverentiam ejus, qui illius legatus est, qui etiam viri caput est! Non enim permittitur eis loqui, sed subditas esse sicut et lex dicit. Quid dicit lex? Ad virum tuum conversio tua, et ipse dominabitur tui. Lex haec specialis est. Hinc Sara Dominum vocabat Abraham virum suum (Gen. XVIII) , ac per hoc in silentio jubentur esse, ne supradictae legis sententia infirmetur, cujus memor [Col. 0137A] Sara viro suo erat subjecta, sicut dictum est, quamvis una caro sit: sed duabus ex causis jubetur esse subjecta, quia et ex viro est et per ipsam intravit peccatum. Si autem quid volunt discere domi, viros suos interrogent: turpe est enim mulieres loqui in Ecclesia. Turpe est, quia contra disciplinam est, ut in domo Dei, qui eas subjectas viris suis esse praecepit, de lege loqui praesumant, cum sciant, illic viros habere primatum, et sibi magis competere ut in domo Dei precibus vacent, linguam retinentes, aures aperiant, ut audiant quomodo misericordia Dei mortem vicit per Christum, quae per eas regnavit. Nam si audeant in Ecclesia loqui, dedecus est, quia idcirco velantur ut humiliatae appareant. Illae autem se inverecundas ostendunt, quod et viris opprobrium [Col. 0137B] est: in mulierum enim insolentia etiam mariti notantur.

Notum autem vobis facio, fratres, Evangelium quod praedicavi vobis, quod et accepistis, in quo et statis, per quod et salvamini: qua ratione praedicaverim vobis si tenetis, nisi frustra credidistis. (Ambr.) Ostendit illis, quia si in hac causa quae subjecta est, a traditione ejus seducti sunt, perdiderunt quod crediderunt. Omnis enim spes credentium in hoc sensu est, quia mortui resurgent. Quod autem dicit, «in quo et statis,» de his dicit, qui firmi erant in fide [Col. 0137C] traditionis hujus; promiscuis enim loquitur, ut et hi qui fixi in fide sunt gaudeant, et qui nutant corripi se doleant et corrigantur. Tradidi enim vobis imprimis, quod et accepi, quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas. Scripturas Testamenti Veteris memorat, quae futuram passionem Domini cecinerunt; dicit enim Isaias propheta (Isa. LIII) : Ut ovis ad immolandum ductus est, et inter caetera, Quoniam tolletur a terra vita ejus; ab iniquitatibus populi mei ductus est ad mortem. Haec in Christo reperta noscuntur: sed quia praeteriti temporis significatio videtur, non est adversum, quia apud Deum, qui omnium praescius est, nihil futurum est; ideo sic dicit, quod futurum est nobis, quasi factum sit. Nam in Apocalypsi Joannis apostoli [Col. 0137D] dicitur (Apoc. XVII) : Agnus, inquit, qui occisus est a constitutione mundi: quia enim aliter non fiet, quam scit Deus, factum dicitur: nobis enim fit non Deo, quia apud Deum nihil est, quod futurum dicatur. Et in psalmo ait: Dominus regnavit a ligno (Psal. XCV) ; et Moyses de cruce ejus ita significavit dicens: Tunc videbitis vitam vestram pendentem ante oculos vestros, et non credetis (Deut. XXVIII) . Idcirco ergo in eadem causa, et futuri temporis aliquando significantia ponitur ne a perversis non de Christo dictum defendatur, si totum quasi praeteritum significaret. Et quia sepultus est. Nulli dubium mortuum sepultum esse, sicut dicit Isaias propheta (Isa. LIII) : Et dabo malos pro sepultura ejus.

[Col. 0138A] Et quia resurrexit tertia die secundum Scripturae. Omnia in fide clausa sunt, ideo sub persona populi resurrectio Domini tertio die futura descripta est; dicit enim Osee propheta: Post biduum et in tertio die resurgemus, et vivemus in conspectu ejus (Ose. VI) . In Christo enim omnes resurrexisse, sicut in Adam mortuos esse, nemo fidelium denegat. Simili modo et in Psalmo sub persona hominis etiam de Christo significat dicens: Omnia subjecisti sub pedibus ejus, gloria et honore coronasti eum. (Psal. VIII) .

Et quia visus est Cephae, id est, Petro, hoc etiam Cleophas et Emaus testantur in Evangelio juxta Lucam, quod apparuit soli Petro. Et post haec undecim. Et hoc in Evangelio continetur. Deinde visus est plus quam quingentis fratribus simul. Hoc sua fide [Col. 0138B] loquitur. Ex quibus multi manent usque adhuc, quidam autem dormierunt. De his quibus post resurrectionem apparuit Dominus tunc multos dicit fuisse in corpore. Deinde visus est Jacobo. Singulariter Jacobo apparuit sicut et Petro, quod ideo puto factum, ut multifaria apparentia fidem resurrectionis firmaret. Deinde apostolis omnibus. Iterum omnibus apostolis visus est in monte, ubi constituerat illis Jesus, sicut refert Matthaeus Evangelista. Ante in Jerusalem post dies octo resurrectionis suae, id est, Dominica die, januis clausis, intravit ad discipulos ut Thomae animus firmaretur, sicut dicit Joannes apostolus: In monte enim intelligitur mandata illis dedisse. (Aug.) Non dixit primo apparuit Cephae, nam esset contrarium, quod primo mulieribus [Col. 0138C] apparuisse in Evangelio legitur. Postea, inquit, undecim quibuslibet, qua hora libet, ipso tamen resurrectionis die. Deinde apparuit plus quam quingentis fratribus simul, sive isti cum illis undecim erant congregati clausis ostiis propter metum Judaeorum, unde cum exisset Thomas, venit ad eos Jesus, sive post octo illos dies quando libet nihil habet adversi. Postea, inquit, apparuit Jacobo. Nam tunc primum accipere debemus visum esse Jacobo, sed aliqua propria manifestatione singulariter. Deinde apostolis omnibus, nec illis tunc primum, sed jam ut familiarius conversaretur cum eis usque ad diem ascensionis suae. Novissime autem omnium, tanquam abortivo visus est et mihi. (Ambr.) Apparuit illi primum in coelo, post oranti in templo. Abortivum se [Col. 0138D] dixit, quia extra tempus natus in Christo apostolatum accepit jam Christo in coelos recepto in carne. Ego enim sum minimus apostolorum. Humiliat se, et temporis causam sibi ascribit: tempore enim minor est, non dignitate. Sed quia et persecutor fuit, inclinat se dicens. Qui non sum dignus vocari apostolus, quoniam persecutus sum Ecclesiam Dei. (Greg.) Videamus Paulum quomodo apostolorum alis tactus, atque ad poenitentiam excitatus fuerat, qui mala praeteritae persecutionis suae, et apostolorum innocentem vitam considerans, dicebat. Ego enim sum minimus apostolorum, qui non sum dignus vocari apostolus, quia persecutus sum Ecclesiam Dei. Consideravit quippe apostolorum innocentiam, et propter praecedentem [Col. 0139A] malitiam vilis in ejus oculis facta est omnis quam exhibebat in Ecclesia sollicitudo sua, et quam multos ex accepto intellectu praecederet non attendit, quia illorum innocentiam pensans persecutorem aliquando se fuisse doluit. Sed videamus, si quis ex apostolis eum, qui Paulo datus est intellectum miratur. Ipse nobis apostolorum primus requirendus est, qui discipulos admonens ait: Sicut et charissimus frater noster Paulus secundum sibi datam sapientiam scripsit vobis: Sicut et in omnibus Epistolis loquens in eis, de his in quibus sunt, quaedam difficilia intellectu, quae indocti et instabiles depravant (II Petr. III) Miratur itaque in omnibus apostolis Paulus innocentiam; miratur apostolus primus in Paulo sapientiam. Alis ergo se tangunt, qui inde vicissim [Col. 0139B] se ad profectum excitant, unde volant. Hoc itaque omnipotens Deus agit in cordibus hominum, quod facit in regionibus terrarum. Poterat namque unicuilibet regioni fructus omnes tribuere. Sed si unaquaelibet regio alterius regionis fructibus non indigeret, communionem cum altera non habuisset. Unde fit ut huic vini, alii vero olei, abundantiam tribuat; hanc multitudine pecudum, illam ubertate abundare faciat frugum: ut cum illa defert quod ista non habet, et ista reddit quod illa non detulit, per communionem gratiae sibi simul etiam divisae terrae conjunctae sint. Sicut ergo regiones terrarum, ita sunt mentes sanctorum, quae dum vicissim sibi conferunt quod acceperunt, quasi fructus suos regiones regionibus impendunt, ut in una omnes charitate [Col. 0139C] jungantur. Sed inter haec sciendum est, quia sicut electi quique hoc semper in aliis attendunt quod a Deo melius acceperunt quam ipsi, ut eos sibi in cogitatione praeferant, seque illis in humilitate substernant; ita reproborum mens nunquam considerat, quid alter boni amplius, quam ipse, sed quid boni ipse amplius quam alter habeat; neque pensant, quae bona spiritus alter acceperit, et ipsis desint, sed quae bona ipsis et quae mala adsint alteris; et cum omnipotens Deus ad hoc singulis virtutes dividat, ut alterum alteri in cogitatione humiliet, ad hoc reprobi pertrahunt bonum quod acceperunt, ut ex eo in elatione perdantur, dum semper considerant bona quae ipsi habent et alii non habent, et nunquam perpendere student quanta [Col. 0139D] bona alii habent, et ipsi non habent. Quod ergo divina pietas in augmentum disponit humilitatis, hoc mentes reprobae in augmentum vertunt elationis, et ex diversitate munerum a bono deficiunt, unde crescere in humilitatis bono debuerunt. Propterea ergo necesse est, fratres charissimi, ut in vobis hoc semper debeatis aspicere quod minus habetis; in proximis vero quod vobis amplius acceperunt, quatenus dum super vosmetipsos eos pro bono quod ipsi habent et vos non habetis aspicitis, ad hoc quoque obtinendum etiam vos ex humilitate crescatis. Si enim et vos in illis accepta bona perpenditis, et illi in vobis considerant dona quae habetis, vicissim vos alis tangitis, ut excitatis semper ad coelestia [Col. 0140A] voletis: Gratia autem Dei sum id quod sum. (Ambr.) Deo dat gloriam, qui eum elegit, et dignitatem suam non sibi defendit, sed indignum se dicit; unde vere plus meretur, sciens dixisse Dominum: Qui se exaltat humiliabitur (Luc. XIV) .

Et gratia ejus in me vacua non fuit. Hoc dicit, quia non propter quod persecutus est, minorem gratiam in apostolatu accepit. Sed abundantius illis omnibus laboravi. Addit causam, quia non solum minoratus non est, sed et amplius propter constantiam, qua vigebat in Christo afflictus est, quod non aegre ferens dignior factus est. Non ego autem, sed gratia Dei mecum. Ne se extulisse jactanter putaretur, statim se humiliat, cum hoc ipsum non magis sibi, sed Dei gratiae ascribit, ut semper omnem gloriam [Col. 0140B] reportet ad Deum, unde jure exaltandus est. (Aug.) Non quia ipse nihil boni agebat, sed quia nihil ageret, si ille non adjuvaret. (Cass.) Nam cum dicit, laboravi, conatum proprii significat arbitrii; cum autem dicit, non ego, sed gratia Dei, virtutem divinae protectionis ostendit; cum dicit, mecum, non otioso neque securo, sed laboranti ac desudanti eam cooperatam fuisse declarat; quod etiam in Job probatissimo athleta suo, cum eum diabolus expetisset ad singulare certamen divinam legimus providisse justitiam. Si enim contra inimicum non sua virtute, sed Dei solius fuisset gratia protegente congressus, et absque ulla virtute patientiae suae, divina tantum opitulatione suffultus, multiplices illas ac tota inimici crudelitate quaesitas tentationum moles et exitia [Col. 0140C] pertulisset, quomodo non illam calumniosam diabolus quam prius emiserat vocem adversus eum justius iterasset: Nunquid gratis Job colit Deum, nonne tu vallasti eum, ac domum ejus, et universam substantiam ejus per circuitum, sed aufer manum tuam, id est, sine eum suis mecum viribus decertare, nisi in faciem tuam benedixerit tibi? (Job. I.) Sed cum nullam hujuscemodi querimoniam calumniosus hostis post conflictum audeat iterare, non Dei, sed illius se victum viribus confitetur. (Greg.) Superna ergo pietas prius agit in nobis aliquid sine nobis, ut subsequenter quoque nostro libero arbitrio bonum, quod jam appetimus, agat nobiscum, quod tamen per impensam gratiam in extremo judicio, ita remuneret in nobis, ac si solis processisset ex [Col. 0140D] nobis. Quia enim divina nos bonitas, ut innocentes faciat praevenit, Paulus ait: Gratia autem Dei sum id quod sum. Et quia eamdem gratiam nostrum liberum arbitrium sequitur, adjungit, et gratia ejus in me evacuata non fuit, sed abundantius illis omnibus laboravi. Qui dum se de se nihil esse conspiceret, ait: Non autem ego; et tamen quia se esse aliquid cum gratia invenit, adjunxit, sed gratia Dei mecum. Non enim diceret mecum, si cum praeveniente gratia subsequens liberum arbitrium non haberet. Ut ergo se sine gratia nihil esse ostenderet, ait, non ego, ut vero secum gratiam operatam esse per liberum arbitrium demonstraret, adjungit, sed gratia Dei mecum.

[Col. 0141A] Sive enim ego, sive illi sic praedicamus et sic credidistis. (Ambr.) Hoc est quod supra significavit, quia non inferiorem gratiam in praedicatione accepit, quam caeteri apostoli, sed unam atque eamdem: unde magis arguit perfidiam Corinthiorum, quia cum manifestata esset credulitas haec apud omnes Ecclesias, hi ab hac fide et spe desciverant, quam subjecit dicens: Si autem Christus praedicatur quod resurrexit a mortuis, quomodo dicunt quidam in vobis, quoniam resurrectio mortuorum non est? Si autem resurrectio mortuorum non est, neque Christus resurrexit: si autem Christus non resurrexit, inanis est fides vestra, inanis est et praedicatio nostra. Haec a falsis apostolis erant tradita, qui Christum neque natum, neque in carne passum, neque resurrexisse asserebant, quos et [Col. 0141B] Joannes apostolus denotat, quod Christum in carne venisse negabant; unde dicit: Qui negat Christum in carne venisse, hic est Antichristus; et qui negat Filium, nec Patrem habet (I Joan. II) . Isti ambulabant et quorumdam fidem ne imprudentes a mundi sapientibus judicarentur subvertebant, quia prudentes saeculi stultum judicant, cum audiunt resurrectionem mortuorum. Quod si, inquit, verum est, quia Christus non resurrexit, falsi sumus praedicatores, et fides vestra inanis erit. Hoc enim crediderunt Apostolo praedicante, quia mortui resurgent, et hac spe attracti sunt ad fidem. Quod utique ad detrimentum illorum proficere asserit, si crediderunt quod futurum non est; et pudoris est, ut aliquis profiteatur hoc se credidisse, quod falsum est. Et verecundiam [Col. 0141C] ergo illis incutit, et labores illorum dicit infructuosos, si quod a falsis apostolis audierunt, verum est, quia mortui non resurgent, quod nemo utique de se patitur audire, ut videntes hoc contra se esse reverterentur ad primam fidem. Invenimur autem et falsi testes Dei, quoniam testimonium diximus adversum Deum, quod suscitaverit Christum, quem non suscitavit. Qui asserit quod Christum Deus a mortuis suscitavit, falsus est testis, si non est factum; virtutem tamen Dei praedicat, non utique ut inimicus, qui tam admirabile factum virtuti ejus ascribit. Quod si verum est, quia excitavit Christum a mortuis, quid huic dicendum est, qui et testis contra Deum falsus est, et opus ejus stultitiam asserit? Nam si mortui non resurgunt, neque Christus resurrexit. [Col. 0141D] Quod si Christus non resurrexit, adhuc estis in peccatis vestris, ergo qui dormierunt in Christo, perierunt. Terret illos, ut, quia nemo sibi male vult, doleat illis, hoc coepisse credere, quod contra ipsos est: quis enim peccata sibi remissa nolit audire? Et qui dormierunt in Christo, perierunt. Addit ad terrorem, quia charorum suorum excessum nolunt aestimare perditionem: qui enim sub hac spe de saeculo exierunt, sive occidi non timuerunt, quia resurgere exemplo Christi crediderunt, et non est verum, perierunt. Hoc illis dicit, quod amore suorum defunctorum nolunt audire, ut illis amputet quod prius per errorem volebant audire. (Aug.) Sunt etiam verae connexiones ratiocinationis, falsas habentes sententias, [Col. 0142A] quae consequuntur errorem illius, cum quo agitur, quae tamen ad hoc inferuntur a bono et docto homine, ut in his erubescens ille, cujus errorem consequuntur, eumdem relinquat errorem, quia si in eodem manere voluerit, necesse est, ut etiam illa quae damnat tenere cogatur: non enim vera inferebat Apostolus cum diceret: Neque Christus resurrexit, et illa alia, inanis est praedicatio nostra, inanis et fides vestra, et deinceps alia, quae omnino falsa sunt, quia et Christus resurrexit, et non erat inanis praedicatio eorum, qui hoc annuntiabant, nec fides eorum, qui hoc crediderant, sed ista falsa verissime connectebantur illi sententiae qua dicebatur non esse resurrectionem mortuorum; ipsis autem falsis repudiatis, quoniam vera erant, consequens erit resurrectio [Col. 0142B] mortuorum. Cum ergo sint verae connexiones non solum verarum, sed etiam falsarum sententiarum, facile est veritatem connexionum etiam in scholis discere, quae praeter Ecclesiam sunt: sententiarum autem veritas in sanctis libris, et in Ecclesiasticis investiganda est; ipsa tamen veritas connexionum non instituta, sed animadversa est ab hominibus et notata, ut eam possint vel discere, vel docere, nam est in rerum ratione perpetua, et divinitus instituta. Sicut enim qui narrat ordinem temporum, non eum ipse componit: et locorum situs, aut naturas animalium vel serpentium, vel lapidum qui ostendit, non res ostendit ab hominibus institutas: et ille qui demonstrat sidera eorumque motus, non a se vel ab homine aliquo rem institutam demonstrat; [Col. 0142C] sic etiam qui dicit, Cum falsum est quod consequitur, necesse est, ut falsum sit quod praecedit, verissime dicit, neque ipse facit ut ita sit, sed tantum ita esse demonstrat. Ex hac regula illud est, quod de Apostolo commemoravimus, praecedit enim non esse resurrectionem mortuorum, quod dicebant illi, quorum errorem destruere volebat Apostolus. Porro illam sententiam praecedentem, qua dicebant non esse resurrectionem mortuorum necessario sequitur, neque Christus resurrexit, hoc autem quod sequitur, falsum est, Christus enim resurrexit; falsum est ergo, quod praecedit, praecedit autem, non esse resurrectionem mortuorum. Est igitur resurrectio mortuorum, quod totum breviter ita dicitur: Si non est resurrectio mortuorum, neque Christus resurrexit. Christus [Col. 0142D] autem resurrexit: est igitur resurrectio mortuorum. Hoc ergo quod consequenti ablato, auferatur etiam necessario quod praecedit, non instituerunt homines, sed ostenderunt, et haec regula pertinet ad veritatem connexionum, non ad veritatem sententiarum. Sed in hoc loco de resurrectione cum ageretur, et regula connexionis vera est, et ipsa in conclusione sententia.

Si in hac vita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus. (Ambr.) Manifestum est, quia in hac vita praesenti, et in futura speramus in Christo; nec enim hic deserit servos suos Christus, sed dat illis gratiam, et in futuro erunt in gloria aeterna: sin autem futurae vitae spes [Col. 0143A] non esset, omnibus hominibus, quod dixit miserabiliores essemus; ut quid enim jejunia, vigiliae, exitus, munda vita, justitia, misericordia, mors, si pro his nulla merces erit in futuro? Increduli autem vel hac vita fruuntur. (Cass.) Haec quaestio ipsorum solet animos permovere, qui parum fidei, vel scientiae possidentes, merita sanctorum vel praemia quae non in praesenti redduntur, sed reposita sunt in futurum, arbitrantur in hujus temporalis vitae brevitate restitui. Caeterum, nos, qui non sumus in hac vita tantum sperantes in Christo, ne secundum Apostolum miserabiliores simus omnibus hominibus, quia scilicet in hoc mundo nihil promissionum recipientes, etiam in futuro eas pro hac incredulitate perdamus, opinionibus eorum non debemus errare, ne ignorata verae [Col. 0143B] definitionis sententia, titubantes ac trepidi tentationibus moveamur, cum eisdem quoque nos traditos viderimus, vel inconstantiam scilicet, vel incuriam humanarum rerum Deo, quod dictu quoque nefas est, ascribentes: quia sanctos vivos recteque viventes in tentatione non protegat, nec bonis ea, quae bona sunt, nec malis mala retribuat in praesenti, et cum illis damnari mereamur, quos Sophonias propheta castigans: qui dicunt, inquit, in cordibus suis, Non faciet Dominus bene, sed neque faciet male (Soph. I) ; vel certe cum illis inveniamur, qui hujusmodi querimoniis Deum blasphemasse dicuntur, Omnis qui facit malum, bonus est in conspectu Domini, et tales ei placent; aut certe ubi est Deus justitiae? illam quoque blasphemiam quae in subsequentibus describitur, [Col. 0143C] similiter adjungentes: Vanus est qui servit Deo, aut quod emolumentum, quia custodivimus praecepta ejus? et quia ambulavimus tristes coram Domino? (Mal. III.) Ergo nunc beatos dicimus arrogantes, si quidem ditati sunt facientes impietatem, et tentaverunt ( sic ), et salvi facti sunt. Quamobrem, ut hanc ignorationem, quae pravissimi hujus erroris radix et causa est, possimus evadere, primum nosse debemus, quid vere sit bonum, quid malum, et ita demum super his non falsam vulgi, sed veram Scripturarum definitionem tenentes minime infidelium hominum decipiemur errore. Tria sunt omnia quae in hoc mundo sunt, id est, bonum, malum, medium. Debemus itaque nosse quid proprie bonum, quid malum, quidve sit medium, ut nostra fides, vera scientia communita, in cunctis [Col. 0143D] tentationibus inconcussa perduret. Nihil igitur in rebus duntaxat humanis principale bonum esse credendum est, nisi virtus animi solaque fides sincera nos ad divina perducens, illi immutabili bono facit jugiter inhaerere; et econtrario nihil malum esse dicendum est, nisi peccatum solum, quod a bono Deo nos separans malo diabolo facit copulari. Media sunt quae inter utramque partem pro affectu et arbitrio utentis depravari possunt, ut puta, divitiae, potestas, honor, robur corporis, sanitas, pulchritudo, vita ipsa, vel mors, paupertas, infirmitas carnis, injuriae, et caetera his similia, quae pro qualitate et affectu utentis. vel ad bonam possunt partem proficere, vel ad malam. Nam et divitiae proficiunt frequenter ad [Col. 0144A] bonum secundum Apostolum (I Tim. VI) , qui divitibus hujus mundi praecepit, ut facile tribuant, communicent indigentibus, thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum, ut per has apprehendant veram vitam: et secundum Evangelium (Luc. XVI) bonae sunt illis qui faciunt sibi amicos de iniquo mammona. Quae rursum retorquentur ad malum, cum ad recondendum tantummodo, vel ad luxuriam congeruntur, et non ad usus indigentium dispensantur. Potestas quoque et honor, corporisque robur ac sanitas, quam sint media et utrobique convenientia, etiam ex hoc facile comprobatur, quod multi sanctorum in Veteri Testamento positi, his omnibus et in summis divitiis et culmine dignitatum, et fortitudine corporis constituti, Deo quoque acceptissimi [Col. 0144B] fuisse noscuntur; e diverso qui his male abusi sunt, et ea ad ministerium suae nequitiae detorserunt, non immerito vel puniti sunt, vel exstincti, quod frequenter Regnorum liber indicat factum. De ipsa etiam morte ac vita, quia mediae sunt, vel sancti Joannis, vel Judae nativitas protestatur: unius namque in tantum sibimet vita profuit, ut aliis quoque gaudium ortus ejus contulisse dicatur, secundum illud: Et multi super nativitate ejus gaudebunt (Luc. I) . De alterius vero dicitur vita: Bonum erat ei, si natus non fuisset homo ille (Matth. XXVI; Marc. XIV) . De morte etiam Joannis, omniumque sanctorum dicitur: Pretiosa in conspectu Domini, mors sanctorum ejus (Psal. CXV) . De Judae autem ac similium, mors peccatorum pessima (Psal. XXXIII) . Infirmitas etiam carnis [Col. 0144C] interdum quam sit commoda, Lazari ipsius pauperis ulcerosi beatitudo demonstrat, cujus cum nulla alia virtutum merita Scriptura commemoret (Luc. X) , pro hoc solo quod egestatem et infirmitatem corporis patientissime toleravit, sinum Abrahae possidere beatissima sorte promeruit. Egestas quoque ac persecutiones et injuriae, quae mala esse totius vulgi opinione censentur, quam sint utiles ac necessariae etiam ex hoc liquido comprobatur, quod sancti viri non solum eas nunquam vitare voluerunt, verumetiam virtute summa vel appetentes, vel fortiter tolerantes amici Dei effecti, aeternae vitae stipendia sunt consecuti, beato Apostolo concinente: Propter quod placeo mihi in infirmitatibus (II Cor. XII) , in contumeliis, in necessitatibus, in persecutionibus, in angustiis pro [Col. 0144D] Christo Cum enim infirmor, tunc potens sum, quia virtus in infirmitate perficitur; et idcirco illi, qui summis saeculi hujus divitiis, et honoribus, ac potestatibus extolluntur, non ex his principale bonum obtinuisse credendi sunt, quod in solis esse virtutibus definitur, sed medium quiddam: quia sicut justis ac ad necessaria utentibus utilia haec esse reperiuntur, et commoda, occasionem namque operis boni fructusque in illius vitae parturiunt aeternitate, ita illis qui male opibus abutuntur inutiles sunt atque incommodae, et occasionem peccati mortisque concinnant. Nunc autem Christus resurrexit a mortuis primitiae dormientium, quoniam quidem per hominem mors, et ver hominem resurrectio mortuorum. (Ambr.) Hoc [Col. 0145A] dicens tangit pseudoprophetas, qui Christum natum negabant, ac per hoc non resurrexisse carnem, quia qui natus non est, nec moritur. Sic autem probat Christum resurrexisse a mortuis, quia homo fuit, ut dubium non sit hominem a Deo a mortuis excitatum, ut quia peccato hominis mors inventa est, Christi justitia resurrectionem meruerit mortuorum.

Sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur. Hoc dicit, quia sicut Adam peccans mortem inventus, et omnes ex ejus origine tenuit ut dissolvantur, ita et Christus non peccans et per hoc vincens mortem, quia qui non peccat, vincit mortem, quia mors ex peccato, omnibus qui sunt ex ejus corpore acquisivit vitam, id est resurrectionem. Quamvis ergo generalem tribuerit [Col. 0145B] resurrectionem, ut sicut in Adam omnes, sive justi sive injusti, moriuntur, ita et in Christo tam omnes credentes, quam diffidentes resurgant, licet ad poenam increduli; tamen vivificari videntur, quia corpora sua recipient, jam non morituri, sed passuri poenam in eis sine fine, quod credere noluerunt. (Aug.) Sicut in Adam, inquit, omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur. Quia sicut in regno mortis nemo sine Adam, ita in regno vitae nemo sine Christo; sicut per Adam homines, ita per Christum omnes justi homines; sicut per Adam omnes mortales in poena facti sunt filii saeculi, ita et per Christum omnes immortales fiunt in gratia Filii Dei. Unusquisque autem in suo ordine. (Ambr.) Nunc ordines resurrectionis vult exponere, ne ideo [Col. 0145C] putarent fabulosum esse, quia factum adhuc non est in caeteris, ordines illis exponit, et tempora, quando factum sit, et quando futurum est, ut resurgant mortui. Primitiae Christus. Sicut et in Actibus apostolorum testatur scriptum esse in Moyse Si passibilis Christus, si prior surgens ex mortuis, et caetera. Prior ergo resurrexit, ut forma fieret credentibus sibi. Deinde hi qui sunt Christi, qui in adventu ejus crediderunt. Hoc duplici modo intelligendum, quia et in adventu ejus secundo sancti resurgent juxta fidem Apocalypsis Joannis, sicut et in primo adventu cum surrexit, multa corpora sanctorum resurrexerunt ad protestationem evictae mortis ac spoliatae. Sub una ergo significatione duplicem adventum Domini comprehendit.

[Col. 0145D] Deinde finis, cum tradiderit regnum Deo et Patri, cum evacuaverit omnem principatum, et potestatem, et dominationem. (Cass.) Idcirco dici principatus, vel potestates, evidenti possumus ratione colligere, quod scilicet vel diversis gentibus dominentur, ac praesint, vel certe quod in inferiores spiritus, atque daemonia, de quibus etiam Evangelicae legiones esse propria ipsorum confessione testantur, suos exerceant principatus; non enim Dominationes dici possunt, nisi habeant, in quos ditionem suae dominationis exerceant; nec potestates ac Principatus vocari queunt, nisi fuerint super quos sibi vindicent principatus, quod etiam in Evangelio designari a blasphemantibus Pharisaeis manifestissime reperimus: In Beelzebub [Col. 0146A] principe daemoniorum hic ejecit daemones (Luc. XI) . Nam rectores tenebrarum legimus appellari, et alium mundi hujus principem nuncupari, quos tamen gradus beatus Apostolus in futurum cum omnia fuerint Christo subjecta asserit evacuandos: Cum tradiderit, inquiens, regnum Deo et Patri, cum evacuaverit omnem principatum, et potestatem et dominationem. Quod utique non aliter fit, nisi fuerint de ipsorum ditione sublati, supra quos in hoc saeculo potestates, seu dominationes, vel principatus administrare noscuntur.

Oportet autem illum regnare, donec ponat omnes inimicos sub pedibus ejus. Novissima autem inimica destruetur mors; omnia enim subjecit sub pedibus ejus. (Ambr.) Hoc dicit, quia tradito regno finis erit [Col. 0146B] mundi, impleta resurrectione, quod quidam territi asperitate sermonis, dum quasi pie volunt sentire, a proprietate sensus declinant; horrent enim sonum verbi audientes; «cum tradiderit regnum Deo et Patri,» putantes traditionem hanc regni, si juxta sonum verbi intelligatur, vacuam remanere, ut si tradit, jam ipse non habeat, quasi Pater tradens omnia Filio evacuaverit se. Nam ipse Dominus ait: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo (Luc. X) . Et post ea: Haec est autem, inquit, vita aeterna, ut cognoscant te solum et verum Deum, et quem misisti Jesum Christum (Joan. XVII) . Ecce regnante Filio regnat et Pater. Quomodo autem tradens regnum Filius evacuare se crederetur, cum dicat angelus ad Mariam: Et dabit illi Dominus Deus sedem David [Col. 0146C] patris sui, et regnabit in domo Jacob in aeternum, et regni ejus non erit finis (Luc. I) . Et Daniel de eodem regno dicit inter caetera: Deus coeli excitavit aliud regnum quod nunquam corrumpetur, et hoc regnum erit aeternum (Dan. II) . Nemo ergo dubitet Filium semper regnaturum cum Patre. Traditio autem haec est regni, ut cum omnia Filio fuerint subjecta et adoraverint illum ut Deum; destructa morte, tunc Filius ostendet illis non se esse ex quo sunt omnia, sed per quem sunt omnia, et hoc erit tradere regnum Deo et Patri, ostendere ipsum esse ex quo omnis Paternitas in coelis et in terra nominatur, et tunc erit finis. Destructio quidem mortis, est resurrectio mortuorum. (Aug.) Deinde finis cum tradiderit regnum Deo et Patri. [Col. 0146D] Tradet itaque regnum Deo et Patri Dominus noster Jesus Christus, non se inde separato, nec Patre, nec Spiritu sancto, quoniam perducet credentes ad contemplationem Dei, ubi est finis omnium bonarum actionum, et requies sempiterna et gaudium, quod non auferetur a nobis. Hoc enim significat Dominus in eo quod ait: Iterum videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. XVI) . Fideles quippe ejus quos redemit sanguine suo dicti sunt regnum ejus. Cum evacuaverit, inquit, omnem principatum, et omnem potestatem et virtutem. Id est, ut necessario non sit dispensatio similitudinum per angelicos principatus, et potestates, et virtutes, ex quarum persona non inconvenienter intelligitur [Col. 0147A] dici in Cantico canticorum ad sponsam: Similitudines auri faciemus tibi cum distinctionibus argenti, quoadusque rex in recubitu suo est (Cant. I) , id est, quoadusque Christus in secreto suo est, quia vita nostra est abscondita cum Christo in Deo. Cum Christus, inquit, apparuerit-vita vestra, tunc et vos apparebitis cum illo in gloria (Coloss. III) . Nec sic arbitremur Christum traditurum regnum Deo et Patri, ut adimat sibi; nam et hoc quidam vaniloqui crediderunt. Cum enim dicitur tradere regnum Deo et Patri, non separatur ipse, quia simul cum Patre unus Deus est. Sed divinarum Scripturarum incuriosos et contentionum studiosos fallit verbum, quod positum est, donec, ita namque sequitur, oportet enim illum regnare, donec ponat omnes inimicos sub pedibus ejus, [Col. 0147B] tanquam cum posuerit non sit regnaturus; nec intelligunt, ita dictum sicut est illud: Confirmatum est cor ejus, non commovebitur, donec videat super inimicos suos (Psal. CXI) ; non enim cum viderit jam commovebitur

Cum autem dicat: Omnia subjecta sunt ei, sine dubio praeter eum qui subjecit ei omnia: cum autem subjecta illi fuerint omnia, tunc ipse Filius subjectus erit illi, qui sibi subjecit omnia, ut sit Deus omnia in omnibus. (Ambr.) Idem sensus est, quem nunc aperit ut manifestet quid sit tradere filium regnum Deo et Patri, hoc tamen addit ad sensum, quia tradens Pater filio regnum non se subjecerit ei, sicut filius Patri se subjecit, incongruum est enim, ut Pater subjiciatur filio. Omnia ergo subjecit Pater [Col. 0147C] filio, ut similiter honorificetur filius, sicut honorificatur et Pater. Cum ergo omnia confessa fuerint Christum Deum, substrata pedibus ejus, tunc et ipse Christus Dominus subjicietur Deo Patri, ut sit Deus omnia in omnibus. Hoc dicit quia cum omnium Principum et Potestatum, et Dominationum fuerit pressa superbia, et adoraverint Christum quasi Deum, tunc et Christus propter unicam auctoritatem Patris Deum quidem se ostendet sed de Deo, ut unius principii sublimis et ineffabilis auctoritas maneat: hoc est, subjicere se Filium Patri. (Aug.) Cum autem dixerit, quia omnia subjecta sunt ei, manifestum est quod praeter eum, qui subjecit sibi omnia. Ita ergo quilibet existimet de Patre intelligendum quod subjecerit omnia filio, ut ipsum filium sibi omnia [Col. 0147D] subjecisse non putet: inseparabilis enim est operatio Patris et filii, alioquin nec ipse Pater subjecit sibi omnia, sed filius ei subjecit, qui ei regnum tradit, et evacuat omnem principatum, et omnem potestatem et virtutem. De filio quippe ista dicta sunt, cum tradiderit, inquit, regnum Deo et Patri, cum evacuaverit omnem principatum, et omnem potestatem et virtutem; ipse enim subjecit qui evacuat. Illud autem quod ait: Cum autem ei omnia subjecta fuerint, tunc et ipse subjectus erit ei qui illi subjecit omnia, ideo dictum est, ne quisquam putaret habitum Christi qui ex humana creatura susceptus est, conversum postea in ipsam divinitatem, velut certius expresserit deitatem quae non est creatura, sed est unitas [Col. 0148A] Trinitatis incorporea, et incommutabilis, et sibimet consubstantialis, et coaeterna natura. (Ambr.) Hoc est Deum esse omnia in omnibus, quia cum discit omnis creatura caput suum esse Christum, Christi autem caput Deum Patrem, omnia in omnibus est Deus Pater. Hoc est, ut creatura omnis unum sentiat, et una voce omnis lingua coelestium et terrestrium et infernorum confiteatur unum esse Deum, ex quo sunt omnia. Si autem dixisset, ut sit Deus in omnibus, intelligeretur quidem in omnibus esse, sed per affectum aut communem sensum, non tamen ea ipsa ex ipso esse. Sed cum dixit, omnia in omnibus, hoc significavit, quia et ex ipso sunt, et ipsis est: ex ipso, quia ab ipso creata sunt: in ipsis autem, quia in omnium confessione unus est Deus. Non [Col. 0148B] tamen sic subjicitur filius Patri sicut filio creatura. Ut sit Deus, inquit, omnia in omnibus. (Aug.) Quid est enim aliud quod per prophetam dixit: Ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi plebs? (Jer. XI.) nisi ego ero unde satientur, ego ero quaecunque ab hominibus honeste desiderantur, et vita, et salus, et victus, et copia, et gloria, et honor, et pax, et omnia bona; sic enim et illud recte intelligitur quod ait Apostolus, ut sit Deus omnia in omnibus. Ipse finis erit desideriorum nostrorum, qui sine fine videbitur, sine fastidio amabitur, sine fatigatione laudabitur. Hoc munus, hic affectus, hic actus profecto erit omnibus sicut ipsa vita omnis aeterna. Alioquin quid facient qui baptizantur pro mortuis, si omnino mortui non resurgent. (Ambr.) In tantum [Col. 0148C] ratam et stabilem vult ostendere resurrectionem mortuorum, ut exemplum det eorum qui tam securi erant de futura resurrectione, ut etiam pro mortuis baptizarentur, si quem forte mors praevenisset, timentes, ne aut male, aut non resurgeret, qui baptizatus non fuerat, vivus nomine mortui tingebatur; unde subjecit: Quid et baptizantur pro illis? Exemplo hoc non factum illorum probat, sed fixam fidem in resurrectione ostendit. Quid et nos periclitamur omni hora? quotidie morior pro gloria vestra, quam habeo in Domino. Dicendo quid et nos periclitamur? discrevit personas, ostendens non Catholicos esse, qui pro mortuis baptizabantur. Denique supra dixit: Quid et baptizantur pro illis? Nunquid et baptizamur pro illis? nam et Jephte, quamvis in re quae accepta [Col. 0148D] fieri non posset fidelis inventus est, offerens filiam suam, secundum votum suum quod stulte voverat (Judic. XI) . Non ergo factum probatur, sed perseverantia fidei in exemplum profertur. Praedicantium pericula et labores memorat dicens:

Quid et nos periclitamur? et subauditur, nisi quia speramus futuram resurrectionem, sicut supra memorat. Securi enim, quia post istam mortem vera vita sequetur, pericula non timent illata ab infidelibus propter zelum illorum, quos quia crediderunt perdidisse, dolent. Sollicitudinem ergo suam ostendit quam habebat erga salutem illorum, propter gloriam promissam a Domino, sicut et in lege dictum est: «Exalta sicut tuba vocem tuam, si te audierint lucraveris [Col. 0149A] animas illorum.» Ad hoc festinabat Apostolus semper sollicitus, ut gloria illi cresceret apud Deum acquisitae salutis multorum. (Aug.) Quotidie, inquit, morior per vestram gloriam, fratres. Hoc ne quis existimet ita dictum, tanquam si diceretur, vestra gloria me fecit quotidie mori, sicut dicitur, per illius magisterium doctus factus est, id est, illius magisterio factum est, ut [perfecte doceretur, Graeca exemplaria dijudicant, in quibus scriptum est, νὴ τὴν ὑμετέραν καύχησιν, quod non nisi a jurante dicitur. Ita ergo intelligitur praecepisse ne juretur, ne quisquam sicut bonum appetat jusjurandum, et assiduitate jurandi ad perjurium per consuetudinem dilabatur. Itaque Dominus docet nihil esse tam vile in creaturis Dei, ut per hoc quisque pejerandum arbitretur. [Col. 0149B] Quando a summis usque ad infima divina providentia creata regantur, incipiens a throno Dei usque ad capillum album et nigrum; et hinc etiam caetera intelliguntur, quae omnia utique dici non poterant, sicut illud, quod commemoravimus dictum ab Apostolo: Quotidie morior per vestram gloriam, quam jurationem, ut Domino se debere ostenderet addidit; quam habeo in Christo Jesu Domino nostro.

Si secundum hominem, ad bestias pugnavi Ephesi, quid mihi prodest si mortui non resurgent? (Ambr.) Hoc est, si secundum humanum sensum (qui videns hoc in rerum naturam non cadere, ut caro jam soluta reformetur ad vitam, minime credit futuram resurrectionem mortuorum), bestiis offerri non timui, [Col. 0149C] nihil profeci. Sed non hoc est, quia certus de promissa vita, non solum non timuit, sed et libenter bestiis offerri se passus est, sicut inter caetera ait in Actibus apostolorum: Ego enim non solum ligari, sed et mori paratus sum in Hierosolyma pro nomine Domini nostri Jesu Christi (Act. XXI) .

Manducemus et bibamus, cras enim moriemur. Hoc ab Isaia propheta dictum est (Isa. XXII) , propter hos qui quasi nihil futurum esset post mortem, ventri tantum studebant quomodo pecora, sicut et hi qui Corinthios depravabant. Nolite seduci, corrumpunt mores bonos colloquia mala. Significat confabulatione malorum hominum everti posse bonum propositum, assiduitas enim pravi colloquii vitiat mentem, ac per hoc ab ipsis cavendum. [Col. 0149D] Quicunque enim acceptam fidem custodire vult, maxime inter ipsa initia perstrepentes debet vitare, ut impleat quod utile judicavit. Sobrii estote, vigilate justi, et nolite peccare. Vigilandum monet ne circumventione pravi sensus capti, et a fide abducti depravarentur mortuorum resurrectionem non credendo. Justos esse praecepit, ut non solum terrenam justitiam excolant, sed et coelestem, quia terrena justitia meritum non facit, sicut et non facit reum. Quid enim magnum est aliena non tollere, quippe cum hoc timoris sit? magnum autem est de proprio non habenti largiri, haec est vera justitia. Et ut non peccent, subjecit, unde intelligi voluit non se justitiam temporalem servandam mandasse, sed [Col. 0150A] divinam, quia qui coelestem justitiam servat sine dubio in hac praesenti perfectus est. Ignorantiam enim Dei quidam habent: ad reverentiam vobis loquor. Propositum Dei ignorantes hi, qui inter eos convertebantur, mortuos resurrecturos stultum esse dicebant credere. Ideo pudorem illis incutit quasi imprudentibus, credebant enim eis, qui ignorantiam Dei habentes contra Dei statuta docebant. Sed dicit aliquis: Quomodo resurgunt mortui, quali autem corpore veniunt? Hos dixit ignorantiam Dei habere quorum depravatae sententiae verba protulit dicens: Quemadmodum resurgent mortui, quo autem corpore venient? cui congrue respondit, dicens: Insipiens, tu quod seminas non vivificatur nisi prius moriatur. Cum animali homine non utique legis auctoritate agit, ut [Col. 0150B] exemplis suadeat, quae si reciperet non erraret: sed physica ratione, de qua sibi blanditur, ut non credat resurgere resoluta et emortua corpora. Ostendit enim mortua rursum reparari ad vitam, et multiplicata, ut confundatur error humanus. Et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum, ut puta tritici aut alicujus caeterorum. Deus autem dat illis corpus prout vult, et unicuique seminum proprium corpus. (Greg.) Paulus apostolus dicens: Non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum, hoc insinuat quod videmus, quia granum cum culmo et foliis nascitur, quod sine culmo et foliis seminatur. Ille itaque in augmento gloriae resurrectionis, non dixit, grano seminis deesse quod erat, sed illi esse quod non erat. (Ambr.) Si ergo nudum [Col. 0150C] granum seminatur, et Dei nutu quodammodo elementorum ministerio vestitum resurgit, multa secum habens incrementa utilitatis humanae, cur ergo non credibile Dei virtute sit mortuum posse resurgere, meliorata tantum substantia, non numero multiplicatum? Quid ergo requiritur ab infideli quo corpore resurgant mortui, cum exempla praedicant ad fidem, hanc melioratae resurrectionis, non amissae substantiae, qua proprium corpus recipiet, in quo creatus Adam est? (Aug.) Secundum hoc ergo dixerat non corpus quod futurum est seminas, neque enim non triticum erit ex tritico, sed quia nemo seminat herbam, vel stipulam, et multiplicia in palea tegumenta granorum, cum quibus tamen semina exsurgunt, ideo ait, sed nudum granum, hinc volens ostendere: quia [Col. 0150D] si Deus potest addere quod non erat in nudo semine, multo magis potest reparare quod erat in hominis corpore. Jam vero quod adjungit ad differentiam pertinet resurgentium propter diversas glorias fidelium atque sanctorum.

Non omnis caro eadem caro. Alia quidem hominum, alia pecorum, alia volucrum, alia piscium, et corpora coelestia, et corpora terrestria. Sed alia quidem coelestium gloria, alia autem terrestrium. Alia claritas solis, alia claritas lunae, et alia claritas stellarum: stella enim a stella differt in claritate; sic et resurrectio mortuorum. In his omnibus iste sensus est, si genera carnis, cum sint cuncta mortalia, differunt tamen inter se pro diversitatibus animantium, et si [Col. 0151A] corpora cum sint omnia visibilia, differunt tamen inter se pro diversitatibus locorum, unde alia est coelestium gloria, alia terrestrium, et si in locis sublimibus cum sint cuncta coelestia, differunt etiam ipsa claritatibus luminum, non mirum est quod in resurrectione mortuorum, distabit gloria meritorum. (Ambr.) Cum ex eadem massa omnis caro sit: unde et quomodo in his tanta diversitas est, ut una impensa faceret genera diversa? Dicant nunc sophistae mundi et scrutatores siderum, si valent comprehendere, quae extra se sunt, cum quid intra se sit nesciant? Denique omnes mundani philosophi, qui mentem suam legi Dei humiliare, ut fidem ejus susciperent, noluerunt, diversa semper et contraria asserentes, inanissimis disputationibus invicem se [Col. 0151B] confoderunt, quia in nullo horum testificatae veritatis signum agnitum est, quod antepositum verbis commendaret doctrinam, sicut et Deus decrevit disciplinae nostrae, quae non verbis probatur, sed virtute, cui non possunt verba resistere. Quemadmodum ergo ex una impensa diversa animantium caro est, ita et unius carnis hominis diversae erunt dignitates in resurrectione, ut talis unusquisque appareat, qualis fuerit meriti, quippe cum etiam hic diversitatem corporum videamus. Et corpora, inquit, coelestia et terrestria. Sed alia quidem coelestium gloria, alia autem terrestrium. Coelestia corpora sunt resurgentium, terrestria autem antequam moriantur, aut surgant, ut quia Christus coelestis est, ex eo corpora coelestia dicantur; ex Adam vero, quia terrestris [Col. 0151C] est, terrestria corpora. Alia claritas solis, alia claritas lunae, alia claritas stellarum, stella enim a stella differt in claritate. Unius naturae comparatione utitur ad indiscretae substantiae reddendam rationem: quia sicut sol et luna et stellae cum sint unius quidem naturae, diversae tamen claritatis sunt; ita et homines cum sint unius generis, merito tamen dissimiles erunt in gloria, ut claritati solis illorum dignitas exaequetur, qui centesimum numerum habent, qui ut perfecti essent primi gradus aemuli fuerunt, de quibus dictum est: Tunc justi fulgebunt sicut sol in regno Patris sui (Matth. XIII) . Lunari autem claritati hi comparandi sunt, qui sexagesimum numerum bonis operibus mercati sunt, ut secundi gradus meritum haberent. Stellis autem clarioribus [Col. 0151D] eorum merita comparanda sunt, qui trigesimum numerum, tertii gradus dignitatem justis laboribus quaesierunt. Sequentibus vero stellis, quae inter claras et obscuriores mediae sunt, peccatores homines coaptandi sunt, qui de tribus nullius gradus honorem adipisci voluerunt. Tetricis autem stellis et omnium novissimis, perfidorum resurrectio similis est, quia errorem secuti, stellis in errorem ducentibus comparandi sunt; sicut dicit in Epistola sua Judas apostolus. Infidelitas enim non potest claram resurrectionem habere, quia sicut carbo cinere suo coopertus obcaecatur, ita et hi perfidia sua erroris tenebris circumdati luce carebunt. Ita erit et resurrectio mortuorum. Exempla dat, ut non sit dubium [Col. 0152A] resurrectionem futuram mortuorum, ut accepta ratione nemo ambigat.

Seminatur in corruptione, surgit in incorruptione. Seminare est sepelire, ut corrumpatur: resurgere autem in incorruptela jam exsuscitatum non posse corrumpi, sed habere claritatem immortalitatis. Seminatur in ignominia, resurgit in gloria. In ignominia seminatur, quia dum in tetrico punitur, fit fetidum, et scatet vermibus: surget autem in gloria quia exsuscitatum et lumen erit et nullam squaloris injuriam patietur. Seminatur in infirmitate, surgit in virtute. In infirmitate seminatur, quia immobile est et irregibile: surgit autem in virtute, quia jam totum vivum erit ac vegetum. Seminatur corpus animale, surgit corpus spiritale (Cass.) Licet [Col. 0152B] enim pronuntiemus nonnullas esse spiritales naturas, ut sunt Angeli, Archangeli, caeteraeque virtutes, ipsa quoque anima nostra, vel certe aer iste subtilis, tamen incorporeae nullatenus aestimandae sunt, habent enim secundum se corpus, quo subsistunt. Licet multo tenuius quam nostra sunt corpora secundum Apostoli sententiam ita dicentis, et corpora coelestia, et corpora terrestria; et iterum, seminatur corpus animale, surgit corpus spiritale; quibus manifeste colligitur nihil esse incorporeum, nisi Deum solum, et idcirco ipsi tantummodo posse penetrabiles omnes spiritalesque atque intellectuales esse substantias, eo quod solus, et totus, et ubique et in omnibus sit, ita ut et cogitationes hominum, et internos motus, adita mentis universa inspiciat, [Col. 0152C] atque perlustret. De ipso siquidem solo pronuntiavit beatus Apostolus, dicens (Hebr. IV) : Vivus enim est sermo Dei et efficax, et acutior super omnem gladium ancipitem, et pertingens usque ad divisionem animae et spiritus, compagum quoque et medullarum, et discretura cogitationum, et intentionum cordis, et non est creatura invisibilis in conspectu ejus, omnia autem nuda et aperta sunt oculis ejus; et beatus David (Psal. XXXII) : qui fingit, inquit, singillatim corda eorum; et iterum: Ipse enim novit occulta cordis (Psal. XLIII.) [Ambr.] Animale corpus est, dum cibis sustentatur, ut vivat: spiritale autem cum horum nihil indigebit conversum in vitam. Omnia supradicta hoc sensu clauduntur, non enim corpus animale semper hic habere potest Spiritum sanctum; tunc vero, id est [Col. 0152D] in resurrectione, semper manebit in sanctis: surget corpus spiritale quod possit ire obviam Christo. Sicut scriptum est: Factus est primus homo Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem. Notandum est, quod cum duos Adam dicit, ejusdem naturae utrosque demonstrat, quod contra Manichaeos, et Apollinaristas facit, qui negant Dei Verbo perfectum hominem esse susceptum.

Et non prius, quod spiritale est, sed quod animale est, deinde, quod spiritale, primus homo de terra terrenus, secundus homo de coelo coelestis, qualis terrenus tales terreni. Coelestis dicitur, quia non humanae fragilitatis ritu, sed divinae majestatis nutu, et conceptus [Col. 0153A] est, et enixus. Nam usque adeo naturam nostram habuit, ut secundus Adam dicatur, et homo.

Et qualis coelestis tales et coelestes. Si ideo, ut haeretici volunt, nostri generis assumptus homo non fuit, qui coelestis dicitur, ergo nec isti naturae nostrae sunt qui coelestes appellantur: si vero de his nemo dubitat, nec de illo est ambigendum. (Aug.) In his ergo verbis Apostoli quibus ait: Seminatur in corruptione, surgit in incorruptionem, et reliqua, nunquid fas est putare melius corpora nostra resurrectura, quam Christi, cum de illo sit propositum exemplum, quod fideliter intendere, et per ejus gratiam sperare debeamus, ac per hoc nullo modo potuit corpus Christi cum corruptione resurgere, si [Col. 0153B] nostrum in incorruptione resurrecturum promittitur. Constat itaque nec dubitandum est, corpus Christi, quod licet corruptionem putredinis in sepulcro non viderit, unde scriptum est, nec dabis sanctum tuum videre corruptionem, clavis tamen et lancea perrumpi potuit, nunc omnino in incorruptione consistere; et quod in contumelia passionis, mortisque seminatum est, nunc esse in gloria vitae aeternae; et quod infirmitate potuit crucifigi, nunc in virtute regnare: et quod erat corpus animale quoniam ex Adam sumptum est, nunc esse spiritale, quod spiritui jam inseparabiliter copulatum est. Cum enim vellet Apostolus de corpore animali adhibere testimonium Scripturarum, illud posuit, quod in Genesi legitur: Si est, inquit, corpus animale, [Col. 0153C] est et spiritale, sicut et scriptum est: Factus est primus Adam in animam viventem, ut in animam vivam, recoles certe, quemadmodum scriptum est: Et insufflavit Deus in faciem ejus flatum vitae, et factus est homo in animam viventem (Gen. II.) Dictum est autem de animalibus: Producat terra animam vivam (Gen. I.) Intelligitur ergo corpus animale dici simile caeteris animalibus, propter mortis dissolutionem et corruptionem, quae quotidie cibis reficitur, et postea superata animantis compago dissolvitur: spiritale autem corpus quod jam cum spiritu immortale est: quamvis nonnulli arbitrentur, tunc fieri corpus spiritale, cum jam et ipsum corpus mutatur in spiritum, et quod homo erat ex corpore et spiritu utrumque ac totum spiritui erit, quasi dixerit Apostolus, [Col. 0153D] seminatur corpus surget spiritus. Dixit Apostolus, seminatur corpus animale, surget corpus spiritale. Proinde sicut animale corpus non est anima, sed corpus: ita et spiritale corpus, non spiritum debemus putare, sed corpus. Quis porro audeat opinari vel Christi corpus non spiritale resurrexisse, vel si spiritale resurrexerit, non jam corpus fuisse, sed spiritum, cum jam opinionem discipulorum refellat? ubi eum videntes existimarent se spiritum videre, ait: Palpate et videte quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV) ; jam ergo illa caro spiritale erat corpus, nec tamen spiritus erat, sed corpus nulla alterius morte ab anima resolvendum atque separandum, sicut corpus [Col. 0154A] animale, quale animatum est Dei flatu, cum factus est homo in animam vivam, etiam ipsum ex animali spiritale sine mortis interventu futurum, nisi transgressio praecepti prius commisso peccato infligeret poenam, quam Deus servatae justitiae daret coronam. Unde Dominus Christus per nos ad nos venit, cum peccatores justus invenit, per statum quodammodo humilitatis nostrae. Nam per animale nobis, hoc est, per mortale corpus apparuit, qui utique, si voluisset, cum corpore immortali primitus advenisset: sed quia nos humilitate Filii Dei sanari oportebat, usque ad nostram infirmitatem descendit, et fidei nostrae meritum ac praemium virtute suae resurrectionis ostendit. Ideo sequitur, Apostolus dicit: Novissimus Adam in spiritum vivificantem: sive intelligatur primus [Col. 0154B] Adam, qui de pulvere ante formatus est, sive novissimus Adam, qui de virgine procreatus est; sive in unoquoque homine utrumque compleatur, ut primus Adam sit homo in corpore mortali, novissimus Adam idem ipse in corpore immortali: tamen inter animam viventem, et spiritum vivificantem hoc interesse voluit, ut illic sit corpus animale, hic spiritale. Anima quippe in corpore animali vivit quidem, sed non vivificat usque ad auferendam corruptionem; in corpore vero spiritali, quoniam perfecte adhaerens Domino unus spiritus est, sic vivificat, ut spiritale corpus efficiat, absumens omnem corruptionem, nullam metuens separationem; proinde sequitur: Sed non prius quod spiritale est, sed quod animale, postea spiritale. Primus homo de terra, terrenus, [Col. 0154C] secundus homo de coelo, coelestis: qualis terrenus, tales et terreni, et qualis coelestis, tales et coelestes. Sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem ejus qui de coelo est. Quid est qualis terrenus, tales et terreni? nisi mortales ex mortali; et quid est, qualis coelestis, tales et coelestes? nisi immortales per immortalitatem, illud per Adam, hoc per Christum. Dominus autem ad hoc terrenus factus est, cum esset coelestis, ut eos qui terreni erant faceret coelestes, hoc est, ideo ex immortali mortalis factus est, assumendo servi formam, non Domini mutando naturam, ut eos qui mortales erant, faceret immortales impertiendo dominicam gratiam, non servilem injuriam retinendo. Igitur sicut portavimus imaginem illius terreni, portemus et imaginem hujus coelestis [Col. 0154D] (Ambr.) . Peccator imaginem Adae portat, justus vero imaginem Christi. Ergo sicut portavimus veterem hominem ante baptismum, ita et post baptismum portemus novum.

Hoc autem dico, fratres, quoniam caro et sanguregnum Dei non possidebunt, neque corruptio incorruptelam possidebit. Frequenter Scriptura carnem pro operibus nominat carnis, ut ibi: Vos autem in carne non estis, sed in spiritu (Rom. VIII) . [GR.] Aliter caro, sicut est, regnum Dei non possidebit, nisi immortalitate vestita. In sacro eloquio, aliter caro dicitur juxta naturam, atque aliter juxta culpam, vel corruptionem. Caro quippe juxta naturam sicut scriptum est: Hoc nunc os ex ossibus meis, et [Col. 0155A] caro de carne mea (Gen. II) . Et: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) ; caro vero juxta culpam sicut scriptum est: Non permanebit in hominibus istis spiritus meus, eo quod sunt caro (Gen. VI) , et sicut Psalmista ait: Memoratus est, quia caro sunt, spiritus vadens et non rediens (Psal. CII) . Unde et discipulis Paulus dicebat: Vos autem in carne non estis, sed in spiritu. Neque in carne non erant, quibus Epistolas transmittebat, sed quia passiones carnalium desideriorum vicerant, jam liberi per virtutem spiritus in carne non erant. Quod ergo Paulus apostolus dicit: Quia caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt, carnem vult secundum culpam intelligi, non carnem secundum naturam. Unde et mox, quia carnem secundum culpam diceret, [Col. 0155B] ostendit subdens: Neque corruptio incorruptelam possidebit. In illa ergo coelestis Regni gloria, caro secundum naturam erit, sed secundum passionis desideria non erit, quia devicto mortis aculeo in aeterna incorruptione regnabit. (Aug.) Cum igitur de resurrectione corporis Apostolus disputans doceret, nostra corpora futura ex corruptibilibus incorruptibilia, ex contemptibilibus gloriosa, ex infirmis fortia, ex animalibus spiritalia, hoc est ex mortalibus immortalia, subjecit, atque ait: Hoc autem dico, fratres, quia caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt; et ne quisquam putaret secundum substantiam carnis hoc Apostolum definisse, aperuit quid diceret, subjungendo, neque corruptio incorruptionem possidebit; tanquam diceret, quod dixi, caro [Col. 0155C] et sanguis regnum Dei non possidebunt, ideo dixi, quia corruptio incorruptionem non possidebit. Hoc ergo loco nomine carnis et sanguinis, corruptionem mortalitatis intelligi voluit. Denique, tanquam ei diceretur, quomodo caro erit, et caro non erit? respondet, caro quippe erit, quoniam Dominus post resurrectionem ait: Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV) ; caro autem non erit, quoniam caro et sanguis regnum Dei non possidebunt, exponit quod dixerit adjiciens: Ecce mysterium dico vobis, omnes quidem resurgimus, sed non omnes immutabimur. Vel sicut Graeci codices habent: Omnes quidem dormiemus, non tamen omnes immutabimur. (Aug.) Hanc [Col. 0155D] immutationem utrum deterius, an in melius intelligi voluerit, inferiora demonstrant. Ecce mysterium dico, obscuritatem significat nominando mysterium. Omnes, inquit, resurgemus, non omnes immutabimur. (Ambr.) Omnes autem homines resurgent, sed soli qui regnaturi sunt in gloriam mutabuntur. Sive ita, omnes resurgimus, qui in adventu Christi mortui invenimur, non omnes immutabuntur, qui in corpore sunt reperti, quia sancti soli beatitudinis gloriam consequentur. In momento, in ictu oculi. Per ictum oculi, nimiam brevitatem vult significare momenti, ut quanta sit Dei potentia ex resurrectionis celeritate cognoscas. In novissima tuba, et mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur. Novissimus adventus intelligitur Christi, mortui autem vel peccatores [Col. 0156A] intelligendi sunt, qui etiam viventes mortui esse dicuntur ut ad poenam, aut immortales, ut absque aliqua membrorum diminutione resurgant; vel certe simpliciter omnes mortuos resurgere, dicit, et solos sanctos cum his, qui vivi justi inventi fuerint in gloriam immutari. (Aug.) In atomo, inquit, hoc est, in puncto temporis, quod dividi non potest; in ictu oculi, hoc est, in summa celeritate; in novissima tuba, hoc est, in novissimo signo, quod dabitur, ut ista compleantur. Quid sit atomus multi vestrum non norunt: atomus est τόμι sectio, atomus est, Graece, quod secari non potest; sed atomus in corpore corpusculum est breve, quod jam non habet ubi secetur; atomus in tempore momentum breve, quod jam non habet ubi dividatur, verbi gratia lapis [Col. 0156B] est, divide eum in partes et partes ipsas divide in lapillos, lapillos divide in grana arenae, grana arenae divide in minutissimum pulverem, perveni ad aliquam minutiam, quam jam secare non potes, hoc ergo in corpore quomodo sit atomus. In tempore vero, quemadmodum annus verbi gratia secatur in menses, menses dividuntur in dies, dies adhuc in horas dividi possunt, horae adhuc in partes momentorum quasdam productiores admittunt divisiones, usquequo venias ad tantum punctum temporis, et quamdam momenti stillam, ut produci non possit, cum nihil habeat medium, iste est atomus in tempore. Cum dixisset in atomo, subjecit, quantum potest fieri actionis et motus in isto atomo temporis: In ictu, inquit, oculi, quantus est ictus oculi, non quo palpebram [Col. 0156C] moventes claudimus oculum, vel aperimus, sed ictum dicit oculi emissionem radiorum ad aliquid videndum; mox ut enim aperueris oculum emittitur radius tuus, non dico ad parietem proximum, sed ad montem longe distantem; nec dico ad montem qui in terra ideo videtur quia proximus est, in sidera, in solem, in lunam, quae tam magno intervallo distant a terra, mox ut radium emiseris, ibi est, quia spatia quam cito transvolat in atomo, in ictu oculi, in novissima tuba; signo illo dato de coelo in die judicii. Canet enim tuba et mortui resurgent incorrupti, et nos commutabimur. Ergo istam commutationem in melius sine dubitatione oportet intelligi, quia omnes, et justi et injusti, resurrecturi sunt, sicut Dominus in Evangelio loquitur: Qui bene fecerunt, in resurrectionem [Col. 0156D] vitae; qui male egerunt, in resurrectionem judicii (Joan. V) , judicium appellans poenam sempiternam, sicut alio loco: Qui non credit, inquit, jam judicatus est (Joan. III) . Proinde illi, qui ad judicium resurrecturi sunt, non commutabuntur in illam incorruptelam quae nec doloris corruptionem pati potest, illa namque fidelium est atque sanctorum: isti vero perpetua corruptione cruciabuntur, quia ignis eorum non exstinguetur, et vermis eorum non morietur (Marc. IX) . Quid sibi ergo vult ista distinctio, et mortui resurgent incorrupti, et nos immutabimur, nisi quia omnes incorrupti resurgent, sed ex his justi etiam immutabuntur in illam incorruptelam, cui omnino nulla possit nocere corruptio, ac per hoc qui in eam [Col. 0157A] non commutabuntur, incorrupti quidem resurgent integritate membrorum, sed tamen corrumpendi dolore poenarum, cum audierint: Ite in ignem aeternum qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. XXV) , a quo auditu malo justus non timebit. De illa vero commutatione justorum cum dixisset nos commutabimur, tanquam quaereremus quomodo istud fiat, vel qualis illa commutatio futura sit, adjungit et dicit: Oportet enim corruptibile hoc induere incorruptelam, et mortale hoc induere immortalitatem. Non, ut opinor, dubitandum est secundum hoc dictum: Caro et sanguis regnum Dei non possidebunt, quia non ibi erit corruptio et mortalitas carnis et sanguinis: secundum has enim qualitates hoc loco carnem et sanguinem nuncupavit. (Ambr.) Est quod induit, et [Col. 0157B] est similiter indumentum. (Aug.) Cum ergo nec resurrectio fieri, nisi mors praecesserit, nec dormitionem possimus illo loco intelligere nisi mortem, quomodo omnes vel dormient vel resurgent, si tam multi quos in corpore inventurus est Christus, nec dormient, nec resurgent? Si ergo sanctos qui reperiuntur Christo veniente viventes, eique in obviam rapi, crediderimus in eodem raptu, de mortalibus corporibus exituros, et ad eadem mox immortalia redituros, nullas in verbis Apostoli patiemur angustias, sive ubi dicit: Tu quod seminas non vivificatur, nisi prius moriatur; sive ubi dicit: Omnes resurgemus, aut dormiemus omnes, quia nec illi per immortalitatem vivificabuntur, nisi quilibet paululum tamen ante moriantur, ac per hoc et a resurrectione non [Col. 0157C] erunt alieni, in qua dormitione praecedunt, quamvis brevissima non tamen nulla. Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem, tunc fiet sermo qui scriptus est: Absorpbta est mors in victoria. (Ambr.) Ut evacuatis causis mortis per divinam victoriam ac si absorpta mors pereat. Ubi est mors stimulus tuus, ubi est mors victoria tua? (Aug.) Propheta ex persona justorum loquitur insultantium morti. Tunc, inquit, fiet sermo, qui scriptus est: Absorpta est mors in victoria, ubi est mors contentio tua? ubi est mors aculeus tuus? aculeus autem mortis est peccatum. Mortem significari arbitror hoc loco carnalem consuetudinem, quae resistit bonae voluntati delectatione temporalium fruendorum: non enim diceretur, ubi est contentio tua, si non restitisset et repugnaret. Ipsius [Col. 0157D] contentio etiam illo loco describitur (Gal. V) : Caro concupiscit adversus spiritum, spiritus adversus carnem, ut non quae vultis faciatis. Fit ergo per sanctificationem perfectam, ut omnes carnales appetitus, spiritu nostro illuminato et vivificato, eidem bonae voluntatis subjiciantur. Hanc autem mortem peccato meruimus, quod peccatum erat omnimodo in libero arbitrio, cum in paradiso nullus dolor denegatae delectationis voluntati bonae hominis resistebat. Stimulus autem mortis est peccatum. (Ambr.) Sagitta mortis peccatum per quod animae jugulantur. Virtus vero peccati lex. Dum fortius et majus fit per scientiam peccatum, ergo aculeus mortis peccatum est, quia peccato facta est delectatio, quae jam posset [Col. 0158A] resistere voluntati, et cum dolore cohibere, quam delectationem, quia in defectu est animae deterioris effectae, jure mortem vocamus. Virtus autem peccati lex est, quia multo sceleratius et flagitiosius quae lex prohibet committuntur, quam si nulla lege prohiberentur. Tunc itaque absorpta erit mors in victoria, cum per sanctificationem in omni hominis parte perfecta delectatione spiritalium delectatio carnalis obruetur. Aculeus autem mortis peccatum est, cujus punctione facta est mors: peccatum quasi scorpius est, pupugit nos et mortui sumus. Sed quomodo est, ut dicatur, ubi est mors victoria tua? hoc enim nobis non in hac vita sed in resurrectione promittitur, tunc dabitur sanctis ut peccare nec velint omnino, nec possint. Deo autem gratias [Col. 0158B] qui dedit nobis victoriam per Dominum nostrum Jesum Christum. Victoriam illius peccati, in quo lex per carnalem nostram voluntatem fuerat infirmata, quam Christus cruce extemplo destruxit. Itaque, fratres mei dilecti, stabiles estote et immobiles, abundantes in opere Domini, semper scientes quod labor vester non est inanis in Domino. Reddita resurrectionis ratione, de qua haesitabant, hortatur eos in Dei opere permanere, jam certos de retributione futura.

Nam de collectis quae fiunt in sanctos, sicut ordinavi [Col. 0158C] Ecclesiis Galatiae, ita et vos facite. Per unam sabbati. (Ambr.) De sumptibus dicit qui per singulas Ecclesias collecti Jerosolymam sanctis pauperibus mittebantur. Una sabbati Dominica dies est, sicut in Evangelio dicitur Dominum una sabbati surrexisse. Unusquisque vestrum apud se recondens quod ei bene placuerit, ut non cum venero, tunc collectae fiant. Ut paulatim reservantes non una hora gravari se putent, ut hilares datores diligantur a Deo. Cum autem fuero praesens, quoscunque probaveritis per epistolam, hos mittam perferre gratiam vestram Jerusalem, quod si dignum fuerit, ut ego eam, mecum ibunt. Per se clarum est, quia utrumque eorum arbitrio derelinquit, ut et quod dederint portetur, et per quos direxerint, ipsi eant. Quod si dignum, inquit, fuerit ut et ego [Col. 0158D] eam, mecum ibunt. Id est, si talis fuerit oblatio vestra, quae mea quoque prosecutione debeat deferri. Veniam autem ad vos cum Macedoniam pertransiero, nam Macedoniam pertransibo, apud vos autem forsitan manebo, vel etiam hiemabo, ut vos me deducatis quocunque iero. Nolo enim vos nunc in transitu videre, spero enim me aliquantum temporis mansurum apud vos, si Dominus permiserit. Quia ita se agunt Macedones, ut non sit necesse mihi apud eos diutius remanere, apud vos necesse est, ut maneam, vel hiemem: multa enim sunt quae corrigantur a vobis, sicut medicus ibi moram habet, ubi plures aegrotant. Manebo autem Ephesi usque ad Pentecosten, ostium autem mihi apertum est magnum, et evidens, sed adversarii [Col. 0159A] multi. Ideo ibi permanebo, quia cum mihi evidens datus sit aditus praedicandi, sunt plurimi qui resistant. Si autem venerit Timotheus, videte ut sine timore sit apud vos, qui opus Domini operatur sicut et ego, ne quis illum spernat. Sine tribulationis formidine, vel etiam vestri contemptus. Deducite autem illum in pace, ut veniat ad me, exspecto enim illum cum fratribus. Nihil admittentes, quod ad animi ejus proficiat laesionem. De Apollo autem fratre notum vobis facio, quia multum illum rogavi venire ad vos cum fratribus, et utique non fuit voluntas ut nunc veniret, veniet autem cum opportunum fuerit. Vigilate, state in fide, viriliter agite, confortamini, omnia vestra cum charitate fiant. Vigilate enim mentis oculis, ad diaboli astutias praecavendas, State, quia stantibus [Col. 0159B] difficile somnus obrepit. Viriliter agite, mulieris enim omnis inconstantia et varietas judicatur. Confortamini, ut sit in vestra virtute profectus, omnia non inanis gloriae causa, sed charitatis gratia facere festinate.

Obsecro autem vos, fratres, nostis domum Stephanae, et Fortunati, et Achaici, quoniam sunt primitiae Achaiae, et in ministerium sanctorum se ordinaverunt, ut vos subjecti sitis talibus, et omni cooperanti et laboranti in vobis. Gaudeo autem in praesentia Stephanae, et Fortunati, et Achaici quoniam id quod vobis deerat ipsi adimpleverunt. Quia praesentes sunt apud vos, et illis magnum potestis habere profectum: sive quia mihi venerunt pro vobis ministrare officium charitatis. Refecerunt autem et meum spiritum et vestrum. [Col. 0160A] Charitate pro vobis, vestrum, pro mea laetitia, meum refecerunt. Cognoscite ergo hujusmodi. Unde alibi ait (Philip. III) : Cognoscite eos qui ita ambulant, ut habeatis formam nostram, hos cognoscite, honorate, cognoscentes eorum studium vel laborem.

Salutant vos Ecclesiae Asiae. Salutant vos in Domino multum Aquila et Priscilla, cum ea quae in domo eorum est Ecclesia, apud quos etiam hospitor. Domesticam congregationem fraternitatis Ecclesiam nominavit. Salutant vos fratres omnes. Salutate invicem in osculo sancto. Salutatio mea manu Pauli. Si quis non amat Dominum nostrum Jesum Christum, sit anathema maranatha. (Aug.) Simul et Graeco et Syro utitur verbo. Si quis, inquit, non amat Dominum sit anathema maranatha. Anathema Graeco sermone [Col. 0160B] dixit condemnatus, maranatha definivit donec Dominus redeat. (Ambr.) Sicut illis qui eum amant, redemptio venturus est Christus, ita illis, qui eum non amant, anathematizabit, id est, ut illos abominetur et perdat. Maranatha magis Syrum est quam Hebraeum, tametsi ex confinio utrarumque linguarum aliquid Hebraeum sonat, et interpretatur Dominus noster venit. Gratia Domini vobiscum. Propriae manus consueta subscriptio. Charitas mea cum omnibus vobis. Ut quomodo vos ego diligo, ita et in Christo invicem diligatis. In Christo Jesu. Non secundum saeculi charitatem. Amen. Confirmatio est benedictionis hic sermo, sicut superius ipse demonstrat, Quomodo, inquiens, dicet: Amen super tuam benedictionem?

Apostolus Paulus post actam a Corinthiis poenitentiam consolatoriam eis scribit Epistolam a Troade, et collaudans eos hortatur ad meliora, contristatos quidem, sed emendates ostendens. Hujus ergo Epistolae principalis est causa, quoniam in prima pro quorumdam peccatis doctores eorum praecipue corripuerat, et multum fuerant contristati: nunc eos consolatur, suum eis proponens exemplum, et docens non debere aegre ferre quod pro aliorum sunt salute correpti, cum ipse pro aliena salute periculis quotidie et morti subjaceat.

Paulus Apostolus Christi Jesu, per voluntatem Dei. (Aug.) Amat Paulus disci a nobis peccata sua ut glorificetur ille qui talem morbum sanavit, magnitudinem enim vulneris manus medici secuit, et sanavit. Vox illa de coelo prostravit persecutorem, et erexit praedicatorem, occidit Saulum et vivificavit Paulum, [Col. 0160C] Saul enim persecutor erat viri sancti, inde nomen habet iste quoniam persequebatur Christianos, postea de Saulo factus est Paulus. Quid est Paulus? modicus. Ergo quando Saulus, superbus, elatus; quando Paulus, numilis, modicus, ideo sic loquimur: paulo post videbo te, id est, post modicum. Audi quia modicus factus est, ego enim sum novissimus apostolorum (I Cor. XV) , et, mihi minimo sanctorum omnium, dicit alio loco (Ephes. III) . Sic erat in apostolis tanquam fimbria vestimenti, sed tetigit Ecclesia gentium tanquam fluxum patiens, et sanata est. (Ambr.) Quaeritur cur in omnibus epistolis contra usum epistolarum, primo suum nomen ponat, quam eorum ad quos litterae destinantur, sed hoc autoritatis est apostolici ordinis, qua minoribus scribit, sicut [Col. 0160D] etiam judices saeculi solent, ad eos quos regunt scripta dirigere. Per voluntatem Dei. Dei, non hominum voluntate, simul ut ostendat non sine Patris voluntate se missum a Christo. Et Timotheus frater, Ecclesiae Dei, quae est Corinthi. Non dixit Paulus et Timotheus, quia non ambo apostoli. Ad Philippenses vero, ubi non erat tanta auctoritas necessaria, [Col. 0161A] servi ambo ponuntur. Cum omnibus sanctis. Hic sancti possunt accipi sacerdotes, qui in prima ponuntur Dominum invocantes, et ad Philippenses cum Episcopis et Diaconibus, ideo autem postea nominantur, ne parum intelligentes eos praemissos esse putarent, cum jam sint in Ecclesia comprehensi. Qui sunt in universa Achaia. Cujus est metropolis Corinthus. Gratia vobis et pax a Deo. Gratias agunt Deo gaudentes se ideo consolari ut ipsi alios consolentur. Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, Pater misericordiarum. Quia ex ipso omnis misericordia. Et Deus totius consolationis. Id est, perfectae consolationis, quia non est minus in tribulatione solatium. Qui consolatur nos in pressura nostra. Non in aliquibus, sed in [Col. 0161B] omnibus. Ut possimus et ipsi consolari eos qui sunt in omni angustia, per exhortationem qua exhortamur et ipsi a Deo. Propterea liberamur, ut et nos alios consolari et de tristitia liberare possimus, aut ita formam nobis dat alios consolandi, et per exhortationem, qua ipsi a Deo consolamur, agnoscimus quod Deus timentium se neminem derelinquat, et multo magis in futuro remuneret, quos etiam in praesenti non deserit. Quoniam sicut abundant passiones Christi, ita et per Christum abundat etiam consolatio nostra, ut et Petrus est de carcere liberatus (Act. XII) ; et ipse Paulus visione Domini et voce confirmatus in templo (Act. XXII) . Sive autem angustiam patimur pro vestra exhortatione, et salute. Quia vos ad salutem hortamur, sive ut vobis exemplum [Col. 0161C] tolerantiae praebeamus: nam manifestum est, quia pro quo patimur, ipse nobis adest consolans nos, per liberationem eripiens nos de pressura interventu majestatis suae. Sive autem pressuram patimur, pro vestra exhortatione et salute: sive exhortationem consequimur, pro vestra exhortatione, quae operatur per patientiam earumdem passionum, quas et nos patimur, et spes nostra certa est pro vobis, quia scimus quod si socii estis passionum, sic et consolationis. Generaliter loquitur, ut quia credentium causa persecutiones patiebantur a perfidis subjecti injuriis et caedibus, sic iterum auxilio Dei liberarentur ad consolationem credentium ne scandalum passi a fide exciderent, quia injuriae apostolorum tentationes erant credentium, sicut scriptum [Col. 0161D] est in propheta Zacharia: Percutiam pastorem, et dispergentur oves gregis (Zach. XIII) . Quamvis futura credant fideles, tamen inter ipsa primordia pressurae novellis faciunt scandalum, putant enim inanem esse promissionem, si vi oppressum viderint praedicantem. Sed si jam firmus est credens, compatitur cum suo magistro, fidens de spe futura, ut simul consoletur, cum quo et patitur.

Non enim volumus ignorare vos, fratres, de pressura nostra, quae facta est in Asia, quia supra modum gravati sumus supra virtutem, ita ut taederet nos etiam vivere. Ideo passiones pressurarum indicat prope usque ad mortem allatas, ut ostendat quae mala salutis illorum causa patiebantur, ut non gravius [Col. 0162A] ferrent, si corriperentur errores illorum ab his, qui haec tam aspera tolerabant pro illis. Quis enim medicorum non arguat susceptum suum negligentius se tractantem, ne curae medicinae ejus sine effectu remaneat.

Sed ipsi in nobis responsum mortis habuimus, ut non simus fidentes in nobis, sed in Deo, qui suscitat mortuos. Tantam insolentiam iniquitatis significat insurrexisse contra fidei praedicatores, ut mortem ante oculos haberent, denique erepti de ipsa pressura resuscitatos se dicunt. Sic enim afflicti fuerant, ut desperarent de praesenti vita. Sed quia Deus praesidia sua non negat in necessitate positis, maxime suis, eripuit illos desperantes de semetipsis, fidentes autem de Deo; nimia enim [Col. 0162B] pressura deficere se profitebantur, nisi adesset Deus. Qui de tantis periculis eripuit nos et eruit: in quem speramus, quoniam et adhuc eripiet, adjuvantibus et vobis in oratione pro nobis ut ex multorum personis ejus quae in nobis est donationis per multos gratiae agantur pro nobis. Hoc dicit, quoniam gratia Dei multorum causa consolata est apostolos, id est, omnium credentium, quorum causa et pressurae eis ingerebantur. Ac per hoc quia omnium causa est, cuncti Deo gratias referant, cum cessat tentatio, aut oritur, simul obsecrentur. Gloria enim nostra haec est testimonium conscientiae nostrae. Hoc dicit, quia de sua conscientia praesumebant, quae pura erat ab omni simulatione, quamobrem de Dei auxiliis non diffidebant. (Greg.) Sancta Ecclesia in Evangelio (Matth. XXV) decem virginibus similis denuntiatur, in qua quia mali cum bonis et reprobi cum electis admixti sunt, recte similis virginibus prudentibus et fatuis esse perhibetur: sunt namque plerique continentes, qui ab exteriori se appetitu custodiunt, et spe ad interiora rapiuntur, carnem macerant, et toto desiderio ad supernam patriam anhelant, aeterna praemia expetunt, pro laboribus suis recipere laudes humanas nolunt, hi nimirum gloriam suam non in ore hominum ponunt, sed intra conscientiam contegunt; et sunt plerique qui corpus per abstinentiam affligunt, sed de ipsa sua abstinentia humanos favores expetunt, doctrinae inserviunt, indigentibus multa largiuntur, sed fatuae profecto sunt virgines, quia solam laudis transitoriae retributionem quaerunt, unde et [Col. 0162D] aperte subditur: Quinque fatuae non sumpserunt oleum secum, prudentes autem acceperunt oleum in vasis suis cum lampadibus, per oleum quippe nitor gloriae designatur, vascula autem nostra sunt corda, in quibus ferimus cuncta quae cogitamus. Prudentes vero oleum in vasis habent, quia nitorem gloriae intra conscientiam tenent, Paulo attestante qui ait: Gloria nostra haec est testimonium conscientiae nostrae: fatuae autem virgines oleum secum non sumunt, quia gloriam intra conscientiam non habent, dum hanc ab ore proximorum quaerunt. Quia in simplicitate et sinceritate, non in sapientia carnali, sed in gratia Dei conversati sumus in hoc mundo, abundantius autem ad vos. (Amb.) Haec est gloria conscientiae quam dixit [Col. 0163A] simplicitas et sinceritas, et quia haec de Dei doctrina sunt, adjecit, «non in sapientia carnali, sed in gratia Dei;» ut ostenderet non humanae sapientiae sed Evangelicae praedicationi liberam se conscientiam exhibuisse. Praeterita refricat, hoc enim significat, quod in prima epistola arguit fucatam praedicationem juxta humanum sensum aptatam, cujus praedicatores duplici genere in sapientia carnali accusat, quia et juxta mundi sensum praedicabant, ne facile offenderent homines et quaestus causa hoc agebant propriis lucris carnalibus studentes. Unde et Apostolus nunquam a Corinthiis sumptus voluit accipere, ne his occasionem daret, eo quod similis eis esset in hac re. Hinc est, quod dicit, «abundantius apud vos simpliciter sumus [Col. 0163B] conversati,» quia cum ab aliis acceperit, ab his noluit, ne arguendi eos auctoritatem amitteret. Non enim alia scripsimus vobis, quam quae legistis et cognoscitis. Ea se dicit scribere, quae non solum litteris cernerent, sed et operibus ejus manifesta haberent, ut probaret ea quae loquitur gestis se implere, quibus uniuscujusque mens et propositum discat. Spero autem quod usque in finem cognoscitis, sicut et cognovistis nos ex parte, quia gloria vestra sumus, sicut et vos nostra in die Domini Jesu Christi. Proficere illos sperat ex eo, quod jam coeperant meliores effici, cognito affectu circa se Apostoli, et gloriabantur in eo velut filii in patre charissimo, unde et Apostolus gloriam suam videri testatur in filios obedientes, et tunc debere videri quando [Col. 0163C] prodest, id est, in die judicii Dei. Hoc dicens, perseverandum monet.

Et hac fiducia volueram prius venire ad vos ut secundam gratiam haberetis, et per vos transirem in Macedoniam, et iterum a Macedonia venirem ad vos, et a vobis deduci in Judaeam. Haec fiducia ex emendata est vita illorum. Jam enim et desiderare se illos significat, quos ante indignum erat videre. Plenam ergo gratiam habuissent de adventu ejus, quia imago est epistola, praesentia autem veritas. Non est itaque otiosum, quia voluerit ire et non iit, intelligi enim vult esse aliquos inter eos, quorum causa voluntatem suam non implevit, ut adhibita opera purificarentur.

Hoc ergo cogitans, nunquid levitate usus sum, aut [Col. 0163D] quae cogito secundum carnem cogito, ut sit apud me, est, est, non, non. Quoniam dixit, volueram venire ad vos, et non iit, idcirco, nunquid levitate usus sum, inquit, aut quae cogito secundum carnem cogito ut sit apud me est et non. Ac si aperte dicat idcirco mutabilitatis aura non moveat, quia levitatis vitio non succumbo, quia videtur qui dicit aliquid, et non facit levitate uti. Ideo ne forte istud de Apostolo arbitrarentur, hoc purgat, quia non istud leviter, sed cum consilio fecit, ut non impleret quod disposuerat. Aut nunquid quae cogito, inquit, secundum carnem cogito? qui enim secundum carnem cogitat, tunc non implet quae disponit, quando aut personis amplioribus deferi, aut certe lucris, aut apparatibus vincitur, [Col. 0164A] quod Apostolus semper sprevit. Spiritale autem tunc dispositum non impletur, quando providentius aliquid pro salute animae meditatur, sicut et Apostolus ideo non implevit quod voluerat, ut per hoc ipsum meliores efficerentur, scientes ideo distulisse eum, quia quidam adhuc inter eos non se purificaverant a peccatis. Ut sit, inquit, apud me, est, est, non, non, hoc significat quia non aliud egit quam sit agendum, quia utilitas anteponenda est voluntati. Hic sensus spiritalis est: carnalis autem sensus sic mutatur, ut anteponat voluntatem utilitati. Fidelis autem Deus quia sermo noster qui fuit apud vos non est in illo, est et non. Sed est in illo, est. Hoc est quod dicit et ad Galatas: Si quae destruxi, haec eadem aedifico, praevaricatorem me constituo (Gal. II) . [Col. 0164B] Ideo ergo fidelem in se dicit Dei praedicationem, nam haec faciunt adulatores, frequentez enim ne homines offendant, quae vera sunt praetermittunt. Dei enim Filius Jesus Christus qui in vobis per nos praedicatus est, per me et Silvanum et Timotheum, non fuit in illo, est, et non: sed est, in illo fuit. (Amb.) Quantum ad idoneos praedicatores pertinet, hoc debet esse, ut sit apud eos, est, est, non, non, ut non aliud faciant, quam sciunt utile: quia enim frequenter aliud volumus, quam est utile, ne voluntas vincat utilitatem, ideo Apostolus voluntati suae utilitatem praeposuit, ne iret ad illos. In Christo enim Jesu non fuit est, et non, sed est in illo fuit, quia nunquam aliud voluit quam quod est utile, semper enim voluntas ejus cum utilitate est; nec est immutatus, [Col. 0164C] ut faceret invitus, sicut homo, quod est utile, aut ambigeret de aliquibus, aut mutaret voluntatem. Quotquot enim promissiones Dei sunt, in illo est. Ideo et per ipsum amen Deo ad gloriam nostram. Manifestum est quia semper in Deo veritas est, hoc est, amen, manifestata per Christum, post per apostolos praedicata ad gloriam Dei, signorum virtutibus testimonium perhibentibus vera esse, quae promisit Deus per Christum Dominum nostrum. Gloria enim Dei est, cum ab illo omnia, et per illum, et in illo esse dicuntur. Qui autem confirmat nos vobiscum in Christo, et qui unxit nos Deus, et qui signavit nos, et dedit pignus spiritus in cordibus nostris. Christum dicit confirmare gentes in fidem promissam Judaeis, quia [Col. 0164D] ipse est qui fecit utraque unum, id est, circumcisionem et praeputium, in uno novo homine faciens pacem. Dominus ergo confirmat et Deus, qui unxit nos, id est, qui dedit regiam honorificentiam, sicut dicit Petrus apostolus, quia sumus, inquit, genus regale (I Petr. II) , per unctionem spiritalem, cujus typus fuit in regibus Judaeorum. Qui et signavit nos, dando spiritum suum nobis pignus, ut non ambigamus de promissis ejus. Si enim adhuc mortalibus spiritum suum credidit, dubium non est, quin jam immortalibus addat ad gloriam. Unum tamen opus dicit Patris et Filii, quia et Christum dicit confirmare et Deum. Quem enim confirmat filius, confirmat et Pater, et cum dat Spiritum Pater, dat et Filius, quia [Col. 0165A] utriusque est Spiritus sanctus, sicut dicit ad Romanos: Si quis autem spiritum «Christi non habet, hic non est ejus (Rom. VIII) . Quoniam ergo de perfectione hominis locutus est, Trinitatis hoc loco fecit mentionem: omnis enim summa perfectionis in Trinitate consistit. Ego autem testem Deum invoco in animam meam, quod parcens vobis non veni ultra Corinthum. Nunc manifestat, qua causa cum voluisset ire ad illos, distulit, ut tunc iret, quando jam prope omnes emendatos inveniret. His enim nunc loquitur, qui videbantur velle se corrigere, sed operam non dabant ut hoc implerent: quia ergo corripere illos necesse erat, iter suum ad alios convertit, ne contristaret multos, et hoc fuit illis parcere. Quod ut mentibus eorum commendet, Deum testem dat, ne putarent [Col. 0165B] indignos se esse, et contemni ab illo, quo comperto ut praesentiam ejus mererentur, emendarent se. Non quia dominemur fidei vestrae, sed adjutores simus gaudii vestri, nam fide statis. Quoniam fides non necessitatis, sed voluntatis res est, ideo dicit, non quod dominemur fidei vestrae, dominatus enim necessitatis causa est. Adjutores enim, inquit, sumus gaudii vestri, hoc est, quia sicut in malo opere tristitia est, ita et in emendatione gaudium. Hujus gaudii adjutores sumus, inquit, quia volentibus eis emendare se offerunt occasiones ut quod velle coeperant possint implere. Non quia dominamur, inquit, fidei vestrae sed adjutores simus gaudii vestri, atque illico adjunxit, fide enim statis, ac si id quod protulerat aperiret dicens, ideo non dominamur fidei vestrae quia fide statis, [Col. 0165C] aequales enim vobis sumus in quo vos stare cognoscimus, quasi praelatum se fratribus esse nesciebat, cum diceret, facti sumus parvuli in medio vestrum (I Thes. II) ; et rursum: Nos autem servos vestros per Christum (II Cor. IV) .

Statui autem hoc ipse apud me, ne iterum in tristitia venirem ad vos. (Amb.) Apertum est, quia ideo noluit ire, ne forte corripiens paucos, multos contristaret, ipse etiam contristatus: compatiuntur enim omnia membra unius moerori. Si enim ego contristo vos, et quis est, qui me laetificet, nisi qui [Col. 0165D] contristatur ex me? Hoc dicit, quia non vult eos contristare, sed quia peccatis studuerant, necesse erat illos contristari invito Apostolo, ita tamen, ut de caetero obaudientes facti, laetificarent eos, qui contristabantur cum eis, ut qui corripiendo contristaverat eos, laetaretur ex his dum se corrigunt. Et hoc ipsum scripsi vobis, ut non cum venero tristitiam super tristitiam habeam, de quibus oportuerat me gaudere, confidens in omnibus vobis, quia gaudium meum omnium vestrum est. Idcirco dicit, hoc se scripsisse, ut postea veniens, non esset, unde contristaretur, sublatis vitiis, sed gauderet cum eis, quasi cum charissimis filiis, ut qui ab infidelibus tribulationibus afficiebatur, ab his utique [Col. 0166A] gauderet qui crediderant. Gaudium enim Apostoli, purificatio est populi. Ideo enim gaudet, quia vituperatio non est in eis, quos simul oportet gaudere.

Nam ex multa tribulatione et angustia cordis scripsi vobis per multas lacrymas, non ut contristemini, sed ut sciatis, quam charitatem habeam abundantius in vobis. Manifestum est, quia quando hoc affectu quis aliquem corripit, ut plus illo doleat peccatis ejus, non utique, ut illum contristet corripit, sed ut ostendat illi, quo amore diligat eum; qui enim non hoc affectu corripit fratrem, contristat: insultat enim, qui non condolet fratri. Si quis autem contristavit me, non me contristavit, sed ex parte, ut non onerem vos omnes. Omnes hos, [Col. 0166B] quos dicit ex parte sancti sunt, duae enim partes in populo sunt, sicut in prima epistola memoravi. Hi ergo ex parte sanctorum sunt, quos contristatos in errore fratris significat, sicut et semetipsum. Hoc dicens oneravit peccantem, vel eum qui peccaverat: plus enim fit reus, in cujus delicto multi tribulantur, ac per hoc: Sufficit illi qui ejusmodi est objurgatio haec, quae fit a pluribus. Magnum dolorem utique patitur, qui delictum suum pluribus videt displicere. Ita ut econtra magis donetis et consolemini, ne forte abundantiore tristitia absorbeatur, qui ejusmodi est. Afflicto homini peccati proprii causa subvenire praecepit, quia poenitentia, si de vero animo est, hoc est, si correptus statim in animo doleat, protinus habet fructum. Denique in Regnorum [Col. 0166C] habetur historia, quia Achab cum arguisset eum propheta, commotus animo statim meruit veniam (III Reg. XXI) ; et David in causa Uriae Hethaei correptus, quia cognovit peccasse se, delictum ejus deletum est (II Reg. XII) : ita et Apostolus illum, qui incestum commiserat, habens uxorem patris, objurgatum et abjectum dolentem revocari jubet, ne diu videns se contristatum sperni, desperans de se, daret animam ad mundum fruendum, quasi qui locum apud Deum jam non haberet. Hoc est, majore tristitia absorberi, desperantem de se converti ad admittenda peccata, quibus gravatus absorbeatur a secunda morte: haec enim vera poenitentia est, jam cessare a peccato; sic enim probat dolere se sibi, si de caetero desinat. Propter quod obsecro vos ut confirmetis in illum charitatem. [Col. 0166D] Ideo scripsi vobis, ut cognoscam experimentum vestrum, an in omnibus obedientes sitis. Quantum datur intelligi, obedientes hos factos in caeteris probat, emendaverant enim quae ad ordinem Ecclesiasticum pertinent: unde etiam in hoc vult illos esse obedientes, ut confirment fratrem in charitate, suscipientes eum in communionem. Cui autem aliquid donastis, et ego. Manifestum est quia, quod jubet fieri, ipse facit, nec potest hoc abnuere quod etiam obsecrans ut fiat, scribit, cum haberet potestatem jubendi. Sed in prima epistola grave ejus crimen detulit, ut horrerent illum omnes: nunc recipi illum vult, orat ne adhuc exulcerato animo adversum illum durum illis esset habere cum illo communionem [Col. 0167A] Ecclesiae. Neque enim tanta in eis erat, quanta in Apostolo providentia, ut statim intelligerent faciendum esse quod dicebat Apostolus in causa hujus duntaxat, ideo obsecrat ut dimittant illi, significans Deum illi ignovisse, quia nihil sine Dei spiritu agebat Apostolus. (Greg.) Bene autem in visione Ezechielis (Ezech. XL) cum mensarum labia metiuntur, et mensura palmi dicitur, additur unius, ut ex doctorum praedicatione sicut unitas tenetur in fide, ita quoque mentium unitas servetur in opere, ne per opus bonum quod alter agit, alter ad discordiae malum prorumpat. Ita enim bona facere opera debemus, ut per haec quoque cum his cum quibus vivimus unanimitatem, in quantum recte possumus, conservemus, id est, non deserendo bonum, quod agimus, [Col. 0167B] sed praeveniendo bonis persuasionibus malum discordiae quod timemus. Sic in suis operibus unitatem palmi custodiens Paulus discordiam generari prohibebat, cum quemdam jam lapsum atque ab Ecclesia abjectum, jam velle recipere Corinthios videret, dicens: Si cui aliquid donastis, et ego, nam et ego si quid donavi, propter vos in persona Christi, ut non circumveniamur a Satana. Qui videlicet solet de bonis mala generare, et hoc quod per charitatem agitur, ad discordiam contrahere. Unde et mox de ipso subjecit dicens: Non enim ignoramus cogitationes ejus. Doctor autem qui per bona quae praedicat in suis auditoribus rectam operationem format, si mentes operantium ad unanimitatem non ligat, in labiis palmum habet, sed eam quae dicta est, palmi unitatem [Col. 0167C] non habet. Nam et ego quod donavi, si quid donavi propter vos in persona Christi. (Amb.) Hoc dicto gravat illos, quia si [ Al. quasi] magister, petentibus discipulis donavit, cui voluerunt peccatum, quanto magis obaudire debent discipuli magistrum? et ut ratum ei, cui donavit ostenderet apud Deum, ait, in persona Christi se donasse quod donavit, hoc est accepto tulisse Christum, cujus legatione fungebatur, ut factum Apostoli, factum sit Christi, sicut dixit: quaecunque solveritis super terram, erunt soluta et in coelo (Matth. XVIII) . Si vero huic pro quo petiverunt per Apostolum Christus ignovit, quanto magis huic jam ignotum erat, cui ut donent etiam ipse hortatur? Ut non circumveniamur a Satana, non enim ignoramus cogitationes ejus. Hoc dicit quod supra memoravi, [Col. 0167D] quia consolatio debet subsequi fratrem delictum flentem, ne diu contristatus et contemptus a charitate Ecclesiae, incipiat desperare de se; et videns, qui semper in insidiis est subtilis diabolus, mentem ejus vilem effectam, accedat et suggerat ei, ut vel praesentibus fruatur, qui de spe futuri praemii dejectus est, et pereat frater possessus a diabolo, cui ad hoc poenitentia data erat, ut conversus reformaret se, sicut dicit Ezechiel propheta: Nolo mortem morientis, sed magis ut revertatur et vivat (Ezech. XVIII) ; et iterum: Convertantur, inquit, et replantabo eos (Ezech. XXXII) . [Greg.] Magna quippe arte magisterii ipsi est traditus coactus in poenam, cui sponte est substratus in culpa, ut qui auctor fuerat ad vitium nequitiae, [Col. 0168A] ipse flagellum fieret disciplinae. Qua tamen bene gesta poenitentia, dum cognovisset Corinthios super eum jam misericorditer motos, ait: Cui aliquid donastis, et ego. Nam et ego quod donavi, si quid donavi, propter vos in persona Christi. Communionis itaque gratiam cogitans ait, cui aliquid donastis et ego. Ac si diceret, A bono vestro non dissentio, meum sit quidquid ipsi fecistis, atque mox subdidit, et ego si quid donavi propter vos, ac si diceret, vestris actibus bonum addidi, quidquid propter vos misericorditer feci, vestra ergo est utilitas, bonitas mea: mea utilitas bonitas vestra. Qui ipsam mox compagem cordium, in qua sic tenetur, adjungens subdidit, in persona Christi: cui, velut si dicere praesumamus, Quare te ita caute discipulis copulas? quare te vel illorum, [Col. 0168B] vel illos tuis actibus tam sollicita mente conformas? illico subjunxit, ut non circumveniamur a Satana. Cujus Satanae [ Al., sagaces] insidias quam acuto sensu transfigat, insinuat subdens: Non enim ignoramus cogitationes ejus, ac si verbis aliis dicat: Acutae auctore Domino sudes sumus, et nares Behemoth istius subtiliter circumspiciendo penetramus, ne hoc quod bene mens inchoat ipse in malitiae finem convertat.

Cum venissem autem Troadem propter Evangelium Christi, et ostium mihi apertum esset in Domino, non habui requiem spiritui meo, eo quod non invenerim Titum fratrem meum; sed valefaciens eis profectus sum in Macedoniam. (Hier.) Narrat Corinthiis quae fecerit, quae passus sit, et quomodo in cunctis agat [Col. 0168C] gratias, ut sub exemplo sui, illos provocet ad certandum. Veni, inquit, Troadem, quae prius Troja appellabatur, ut Evangelium Christi in Asia praedicarem. Cumque ostium mihi apertum esset in Domino, id est plurimi credidissent, sive per signa atque virtutes, quae in me operabatur Deus, spes esset nascentis fidei, et in Domino succrescentis, non habui requiem spiritui meo, hoc est, speratam consolationem invenire non potui, eo quod Titum fratrem meum non invenerim, sive, quem ibi reperiendum putabam, sive quem ibi audieram degere, vel qui illuc venturum esse se dixerat. Quae autem fuit tanta consolatio, et quae requies spiritui in praesentia Titi, quem quia non invenit, valefaciens eis profectus est in Macedoniam? Aliquoties diximus apostolum Paulum [Col. 0168D] virum fuisse doctissimum et eruditum ad pedes Gamaliel, qui in apostolorum Actibus concionabatur, et dicit: Et nunc quid habetis cum hominibus istis? si enim a Deo est, stabit, si ex hominibus, destruetur (Act. V) . Cumque haberet sanctarum scientiam Scripturarum, et sermonis diversarumque linguarum gratiam possideret, unde ipse gloriatur in Domino et dicit: Gratias Deo ago quod Dominum vestrum magis linguis loquor (I Cor. XIV) , divinorum sensuum majestatem, digno non poterat Graeci eloquii explicare sermone. Habebat ergo Titum interpretem sicut et B. Petrus Marcum, cujus Evangelium Petro narrante et illo scribente compositum est. Denique et duae epistolae quae feruntur Petri, stylo inter se et [Col. 0169A] charitate discrepant, structuraque verborum, ex quo intelligimus pro necessitate rerum diversis cum usum interpretibus. Ergo et Paulus apostolus contristatur quia praedicationis suae impraesentiarum fistulam organumque per quod Christo caneret, non invenerat, perrexitque in Macedoniam. Apparuerat enim ei vir Macedo, dicens: Transiens adjuva nos (Act. XVI) , ut ibi inveniret Titum et visitaet fratres, vel persecutionibus probaretur. Potest et hoc aliter intelligi, ut (Amb.) Troadem perrexisset ad praedicandum Evangelium Christi, et cum coepisset praedicare, fuissentque qui caperent verbum fidei, sed quia solatium Titi defuit, intolerabilis erat labor perstrepentium causa. Quamvis enim quidum eorum aperuerant corda sua ad recipiendum sermonem Dei, [Col. 0169B] tamen impudentia infidelium non minima existebat, insurgens in Apostolum zelo credentium, et haec duo ab uno impleri non poterant, ut aut fideles instrueret, aut incredulis repugnaret: ideoque vale illis facto qui susceperant eum, profectus est in Macedoniam.

Deo autem gratias qui semper triumphat per nos in Christo Jesu. Pro eo, quod est, triumphat de nobis sive triumphum suum agit per nos, qui in alio loco dixerat: Spectaculum facti sumus mundo, et angelis, et hominibus. Nam cum venissem in Macedoniam, nullam requiem habuit caro nostra, sed omnem tribulationem passi foris pugnae, intus timores. Sed qui consolatur humiles consolatus est nos Deus in adventu Titi: non solum autem in adventu ejus, sed etiam in [Col. 0169C] solatio (I Cor. IV, II Cor. VII) . Ergo propterea vale faciens Trojanis, sive Troadensibus, profectus est in Macedoniam, ut inveniret ibi Titum et haberet interpretationis Evangeliique solatium, quem intelligimus non ibi repertum, sed per tribulationes et persecutiones Apostoli supervenisse. Prius ergo quam veniret Titus multa perpessus, agit gratias omnipotenti Deo, in Christo Jesu, quem gentibus praedicabat: quod dignum se elegerit, in quo egerit triumphum Filii sui. Triumphus Dei est passio martyrum, in Christi nomine cruoris effusio, et inter tormenta laetitia, cum enim quis viderit tanta perseverantia stare martyres, atque torqueri, et in suis cruciatibus gloriari, odor notitiae Dei disseminatur in gentes, et subit tacita cogitatio, quod nisi verum esset [Col. 0169D] Evangelium, nunquam sanguine defenderetur: neque enim delicata et divitiis studens ac secura confessio est, sed in carceribus, in plagis, in persecutionibus, in fame, et nuditate, et siti hic triumphus est apostolorumque victoria. Sed poterat audiens respondere, quomodo ergo non omnes crediderunt? priusquam ergo interroget solvit, et juxta morem suum quidquid alius objicere potest antequam objiciatur edisserit. Et odorem notitiae suae manifestat per nos in omni loco: Quia bonus Christi odor sumus Deo, in his qui salvi fiunt, et in his qui pereunt. Aliis quidem odor mortis in mortem, aliis autem odor vitae in vitam; (Hieron.) et est sensus, nominis Christi in omni loco, bonus odor sumus Deo, et praedicationis [Col. 0170A] nostrae longe lateque spirat fragrantia: sed quia homines suo arbitrio derelicti sunt, neque enim bonum necessitate faciunt, sed voluntate, ut credentes coronam accipiant, increduli supplicio mancipentur: ideo odor noster, qui per se bonus est, virtute eorum et vitio qui suscipiunt, sive non suscipiunt, in vitam transit, aut in mortem: ut qui crediderint salvi fiant, qui non crediderint pereant. (Amb.) Odor notitiae Dei in Christo et per Christum est. Odorem autem idcirco dixit, quia sicut quaedam res, quae cum non videantur, per odorem tamen cognoscuntur, et intelligis in loco aliquo esse, quod non vides; ita et Deus, quia invisibilis est, per Christum se voluit intelligi, ut praedicatio Christi, quae utique invisibiliter, sicut ad nares odor, ita ad aures pervenit, [Col. 0170B] Deum Patrem insinuaret creaturae, et Filium ejus unigenitum, cujus rei legatione fungentes apostoli, (sicut dicit Dominus ad Deum, Filius ad Patrem, sicut me misisti in hunc mundum, ita et eos mitto in hunc mundum) odorem notitiae Dei et Christi per signa et prodigia manifestarent. Vera esse de Deo et Christo praedicatio virtutis testimonio probatur, quae ideo in odore significata est, quia cum Deus non videatur, per hanc, quae invisibiliter operatur, in apostolis esse intelligitur ut veritas doctrinae manifestetur. Qui ergo recte asserit Christum, bonus odor est Deo, laude dignus in eo qui credit, nec vituperabilis in illo qui non credit; qui vero non recte asserit Christum, malus odor est Deo tam in his qui fidi sunt, quam in illis qui diffidunt; pro utrisque enim reus erit: qui [Col. 0170C] enim diffidit idcirco videtur non credere, quia perversum est quod audit, et qui credit, male credit. Apostolus ergo rationem legis locutus est, ut sicut in lege qui hostias bono voto offerebat, bonus odor erat Deo et acceptabilis, ita et nunc praedicationis vis doctrinae odorem praestat fragrantem Deo. Quam ob causam auxiliis suis totus praestabat Deus apostolis, ut verba cognitionis ejus infunderent patentibus auribus, sive Judaeis, sive gentibus, addito his sacramento nativitatis Domini Jesu secundum voluntatem Dei et patris ejus in unitate fidei salutaris ad salutem credentium, et perditionem diffidentium. Aliis, inquit, quidem odor mortis in mortem, hoc dicit, quia incredulis praedicatio crucis Christi odor mortis est; audientes enim verbum Dei sic accipiunt, quasi [Col. 0170D] pestem, ex qua oritur mors, et necesse est ut juxta fidem illorum fiat eis. Aliis autem odor vitae ad vitam, verum est quia fidei sermo auditus Dei nuntius est salutis aeternae, et secundum fidem eorum continget eis. Sive ergo in his qui pereunt, sive in his qui salvi fiunt, Christi bonus odor Deo erant apostoli, quia sinceriter praedicabant: qui enim non credebant, ipsi sibi laqueum circumdabant. His, sicut dicit Dominus ad Ezechiel prophetam: Tu praedica; si te audierint, lucraveris animas eorum; sin quominus, ipsi sibi viderint, tu tamen liber eris a perditione illorum. (Greg.) . Sicut bonus odor ex virtute est, Paulo attestante qui ait, odorem notitiae suae manifestat per nos in omni loco, qui Christi bonus [Col. 0171A] odor sumus Deo, ita e contrario fetor ex vitio. Radix enim omnium malorum est cupiditas, et quia quodlibet malum per avaritiam gignitur, dignum est, ut domus avaritiae in fetore construatur, felices qui bono odore vivunt, quid autem infelicius illis qui bono odore moriuntur? (Aug.) Et quis est, ait aliquis, quem bonus odor occidit? hoc est, quod ait Apostolus, et ad haec quis idoneus? Quomodo ea fecit Deus miris modis, ut bono odore et boni vivant et mali moriantur: Paulum apostolum bene agentem, bene viventem, justitiam verbo praedicantem, opere demonstrantem, doctorem mirabilem, fidelem dispensatorem fama usquequaque disseminabat, quidam diligebant, quidam invidebant. Amasti bene agentem, vixisti bono odore, invidisti bene agenti, mortuus es bono odore: ecce unde gratias agit miles acerrimus, [Col. 0171B] et defensor invictissimus gratiae. Ecce unde gratias agit, quia Christi bonus odor sunt apostoli Deo, et in his qui salvi fiunt gratia ejus, et in his qui pereunt judicio ejus. Sed ut minus succenseatur hoc parum intelligentibus, ipse admonet et dicit:

Et ad haec quis tam idoneus? non enim sumus sicut plurimi adulterantes verbum Dei, sed ex sinceritate sicut ex Deo, coram Deo, in Christo loquimur. (Amb.) Pseudoapostolos tangit hic versus qui corrupta doctrina verba Dei per malam interpretationem adulterabant, tollentes divinum sensum ponebant humanum; ex quibus quidam zelum habentes traditionis Judaicae, nec de Christo bene docebant, ideo minus idoneos hos dicit: apostolos autem sinceriter praedicasse, [Col. 0171C] sicut ex Deo datum est, ante Deum, id est, quomodo Deus dedit, ipso teste, in Christo loquebantur, non suam quaerentes gloriam, sed Dei. Hoc est in Christo loqui ejus honorem, et potentiam praedicare, (Hier.) quia difficile dignus praecovirtutum Christi inveniri potest, qui in annuntiandis illis non suam quaerat gloriam ⁜ a quem praedicat; in eo autem quod negat non se esse, sicut multos, qui venditant verbum Dei, ostendit esse quamplurimos qui quaestum putant esse pietatem, turpis lucri gratia omnia faciunt, qui devorant domus viduarum, se autem ex sinceritate quasi missum a Deo, et praesente eo qui se miserit omnia in Christo, et pro Christo loqui, ut causa praedicationis Dei triumphus Christi ejusque sit gloria. Et notandum quod mysterium Trinitatis [Col. 0171D] in hujus capituli fine monstretur. Ex Deo enim in Spiritu sancto, coram Deo Patre in Christo loquimur. (Greg.) Adulter quippe in carnali coitu, non prole, sed voluptate tenetur, et perversus quisque ac vanae gloriae serviens recte adulterari verbum Dei dicitur, quia per sacrum eloquium non Deo filios gignere, sed suam scientiam desiderat ostendere. Quem enim libido gloriae ad loquendum trahit, voluptati magis, quam generationi operam impendit. Adulterare namque est verbum Dei, aut aliter sentire de illo, quam est, aut ex eo non spiritales fructus, sed adulterinos fetus quaerere laudis humanae, ex sinceritate vero loqui est nihil in eloquio extra [Col. 0172A] quam oportet acquirere. Sicut ex Deo autem loquitur, qui scit non se a se habere, sed ex Deo accepisse, quod dicit: coram Deo vero loquitur qui in omni quod dicit, non humanos favores appetit, sed omnipotentis Dei praesentiae intendit, non suam, sed auctoris gloriam requirit. Qui autem scit quid est ex Deo se accepisse, quod et tamen dicendo propriam gloriam quaerit, sicut ex Deo loquitur, sed non coram Deo, quia eum quem cordi suo non proponit cum praedicat, quasi absentem putat. Sed sancti viri et ex Deo loquuntur et coram Deo, quia et ab eo se sciunt habere quod dicant et ipsum suis sermonibus adesse judicem, auditoremque considerant. Unde fit ut cum se a proximis despici agnoscunt, suaque dicta vitae audientium non prodesse, abscondunt [Col. 0172B] quantae virtutes sunt, ne si secretum cordis inutiliter sermo prolatus aperiat, ad inanem gloriam prorumpat.

Incipimus iterum nosmetipsos commendare. (Amb.) Quoniam pseudoapostolos notat, prava eorum commendata designans, se autem verum praedicatorem testatur, videtur iterum commendare se, sicut in prima Epistola, et ne hoc versutia aliqua terrestris lucri gratia facere videretur, adjecit: Nunquid egemus, sicut quidam, commendatitiis Epistolis ad vos, aut ex vobis. Haec dicens et suum sensum purgat, et [Col. 0172C] adhuc pseudoapostolos notat, quos proprii honoris et quaestus causa circuire ecclesias probat, ad auferendam, non ad tribuendam salutem. Ex his erant quibus dicit Dominus: Comeditis domus viduarum et pupillorum, oratione longa orantes, propterea accipietis majus judicium (Matth. XXIII) , hic enim et res eorum non tangebat, et veritate doctrinae animas eorum salvabat; non ergo scandaliter, sed spiritaliter se commendabat ad profectum salutis illorum, ut hoc de illo crederent, quod erat: quia qui de bono male sentit peccat, ac per hoc commendatio haec istis magis proficit. Epistola nostra vos estis, scripta in cordibus nostris. Epistola salutis indicium est, recte ergo ait quia salus Corinthiorum in corde erat apostoli et eorum qui cum illo erant; semper [Col. 0172D] enim de salute eorum cogitabat. Cum ergo in corde sunt apostoli et eorum qui cum ipso erant, Epistola sunt scripta in cordibus eorum, quia qui semper alicujus memor est, scriptus est in animo ejus. Quae scitur et legitur ab omnibus hominibus: manifestati quoniam Epistola estis Christi ministrata a nobis. Apertum est qui cum dicuntur Christiani, Epistola Christi sunt, indicantes salutem quam dedit Deus in Christo omnibus hominibus, scribentibus apostolis: dum enim docent, scribunt. Et scripta non atramento, sed spiritu Dei vivi. Quoniam quae promissa sunt aeterna sunt, idcirco Deo spiritu scripta dicuntur, qui semper est, temporalia autem atramento, quod obsolescit, [Col. 0173A] et perdit memoriam. Non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus. Nunc legem veterem pulsat, quae primum data in lapideis tabulis abolita est, fractis tabulis sub monte a Moyse: nova autem lex in animo scribitur, hoc est in corde, non per calamum, sed per Spiritum: quia fides aeterna res est, ab Spiritu scribitur ut maneat: vetera autem praecepta, deficiente mundo, cessabunt. Quomodo ergo differt lex a lege, ita differunt dispensatores illius legis a dispensatoribus legis fidei.

Fiduciam autem talem habemus per Christum ad Deum. Quanta dignitas sit in apostolis manifestat cum dicit: Fiduciam autem talem habemus per Christum ad Deum, ut ostendat veteres non hanc habuisse fiduciam ad Deum, quia minor fuit administratio. [Col. 0173B] Non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi a nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est, qui et idoneos nos fecit ministros Novi Testamenti, non littera sed spiritu: littera enim occidit, spiritus autem vivificat. Quamvis praeferat apostolicam dignitatem, in Dei tamen laudes prorumpit, non istud meritis humanis ascribens, sed ejus gratiae qui dignatus est pro vita humana salutarem praedicationem ordinare, quae, quos lex vetus reos tenebat, salvaret, data remissione peccatorum per Christum Dominum nostrum. Litterae enim ad hoc datae sunt Moysi, ut contemnentes legem occideret, secundum jus naturae; Spiritus autem, id est, lex fidei, quae non scribitur, sed animo continetur, vivificat reos mortis, convertentes tamen se, ut justificati de caetero non peccent. [Col. 0173C] Recte ergo data lex fuerat, ut timor esset peccandi, sed quia fragile est genus humanum, misericordia Dei data est in praedicatione apostolis, ut donatis peccatis evaderent mortem, credentes in Christo. Haec est praedicatio Novi Testamenti, quod promiserat Deus per prophetas. Doctor quoque gentium non ignorans idoneum se factum ministerio Novi Testamenti, non suo merito, nec sudore, sed Dei miseratione proclamat. (Cass.) Non quod simus, inquit, idonei cogitare aliquid ex nobis, quasi a nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est, quod minus Latine, sed expressius dici potest, idoneitas nostra ex Deo est. Denique sequitur: Qui et idoneos nos fecit ministros Novi Testamenti. In tantum autem universa quae ad salutem pertinent apostoli sibimet a Domino largita senserunt, ut ipsam [Col. 0173D] quoque fidem praestari sibi a Domino postularent dicentes: Adauge nobis fidem (Luc. XVII) , plenitudinem ejus, non libero arbitrio praesumentes, sed Dei sibi credentes munere conferendam. (Aug.) Lex enim tantummodo lecta, et non intellecta, vel non impleta, utique occidit, tunc enim appellatur littera; spiritus autem vivificat, quia plenitudo legis est charitas, quae diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis. Quod si ministratio mortis, litteris deformata in lapidibus, fuit in gloria, ita ut non possent intendere filii Israel in faciem Moysi, propter gloriam vultus ejus, quae evacuatur, quomodo non magis ministratio spiritus erit in gloria? Manifestum est majorem gratiam esse legis fidei, [Col. 0174A] quam legis Moysi: quamvis enim ad hoc data sit lex Moysi ut prodesset, contempta tamen, facta est lex mortis, ergo quia peccatoribus providere non potuit, lex fidei, quae hos salvaret non solum ignoscens, sed et justificans eos, data est. Multum ergo erat inter legem et legem: tunc enim maculati peccato vultum Moysi descendentis de monte cum lege accepta in tabulis intueri non poterant (Exod. XXXIV) , quia gloriosa facta erat facies ejus, ne a peccatoribus posset aspici, quia digni erant morte; quae nunc gloria evacuatur per legem Spiritus, cum accepta remissione peccatorum, facti justi, digni sunt aspicere et possunt gloriam Dei sicut viderunt in monte Petrus, et Joannes, et Jacob, gloriam Christi (Matth. XVII) . (Aug.) Cur ministratio mortis dicitur si bona est lex, quia [Col. 0174B] peccatum ut appareat peccatum per bonum mihi operatum est mortem (Rom. VII) , nec mireris, cum de ipsa praedicatione Evangelii dictum sit: Christi bonus odor sumus in his qui salvi fiunt et in his qui pereunt, aliis quidem odor vitae ad vitam, aliis autem odor mortis ad mortem. Ad Judaeos enim dicta est lex ministratio mortis, ad quos et in lapide scripta est, ad eorum duritiam figurandam, non ad eos qui legem per charitatem implent: plenitudo enim legis charitas; qui enim diligit alterum, legem implevit, nam non adulterabis, non homicidium facies, non furaberis, et si quod est aliud mandatum, in hoc sermone recapitulatur, diliges proximum tuum sicut teipsum (Rom. XIII) . Quia et hoc in eadem lege scriptum est, cavendum est ne figuratam locutionem ad litteram [Col. 0174C] accipias, et ad hoc enim pertinet quod ait Apostolus: Littera occidit, spiritus autem vivificat. Cum enim figurate dictum sit, accipiatur tanquam proprie dictum sit, carnaliter sapitur, neque ulla mors animae congruentius appellatur, quam cum id etiam quod in ea bestiis antecellit, carni subjicitur sequendo litteram, qui enim sequitur litteram, si sabbatum audierit, verbi gratia, non intelligit nisi unum diem de septem, qui continuo volumine repetuntur; et cum audierit sacrificium, non excedit cogitatione illud quod fieri de victimis pecorum terrenisque fructibus solet. Nam si ministratio damnationis gloria est, multo magis abundat ministerium justitiae in gloria. (Ambr.) Hoc dicit, quia amplius est donum justitiae Dei per fidem Christi, quam legis veteris: [Col. 0174D] quia magis gloria in salute est, quam in morte; quamvis juste damnet, tamen ad laudem proficit magis si indulgeat, ut possit reus corrigere se. (Aug.) Lex enim, quamvis justa, et sancta et bona, praevaricatoribus intulit mortem, quos Dei gratia non adjuvit ad justitiam legis implendam. Oportebat enim ut testamento vetere lex imponeretur superbis, et de suae voluntatis fidentibus virtute quae non daret justitiam, sed juberet, ac si morte praevaricationis impliciti ad gratiam confugerent, non jubentem tantummodo, sed juvantem, quae Novo Testamento est revelata; quid ergo mirum si illa dicta est ministratio mortis, ubi littera occidit, malum prohibendo quod fit, malum non imperando quod fit? Ista vero dicta [Col. 0175A] est ministratio Spiritus, utique vivificantis, ut a praevaricationis morte surgamus et justitiam non rei legamus in tabulis, sed liberi et in cordibus et in moribus habeamus, hoc est, Testamentum Novum distans a Vetere, quod ibi vetus homo formidinis coarctetur angustiis, hic novus homo spatiatur latitudine charitatis. Quod autem dictum est de ministro Veteris Testamenti Moyse, quod non poterant intendere filii Israel in faciem ejus, propter gloriam vultus ejus, signum erat, quod in lege Christum intellecturi non erant, et ideo velamen in faciem Moysi ad ipsos positum erat, ut non intenderent, sicut scriptum est, filii Israel usque in finem; finis autem legis quis est? ad hoc non ego, sed Apostolus ipse respondeat: Finis enim legis, inquit, Christus ad justitiam omni credenti [Col. 0175B] (Rom. X) ; finis perficiens non interficiens. Finis quippe dicitur propter quem fiunt omnia, quaecunque alio fiunt officio: nam inter officium et finem hoc distat, quod officium est in eis quae facere debemus, finis propter quem facimus, quod utique illa omnia propter Christum fiebant, quem filii Israel in eis quae fiebant, non intelligebant. Hoc significabat velamen quod eos utique usque in finem non sinebat intendere, id est, usque ad faciem Moysi, quae significabat Christum. Sed ideo dictum est quod evacuetur haec gloria, quod omnes umbrae significantes evacuantur cum res quae significatur advenerit. Quemadmodum enim scientia, quae nunc est evacuabitur, sicut idem dicit Apostolus, cum venerit illa, quam dicit, Facie ad faciem (I Cor. XIII) : sic et ista, quae in umbris [Col. 0175C] tradita erant Judaeis in Vetere Testamento, necesse fuit evacuari revelatione Testamenti Novi. Nec sane omnes in illo populo non intelligebant, Christum per illas umbras Testamenti Veteris figuratum, neque enim ipse Moyses et caeteri prophetae non intelligebant, qui eum caeteris praenuntiabant. Nam nec glorificatum est quod claruit in hac parte propter excellentem gloriam. (Ambr.) Manifestum est non esse factum gloriosum, quod visum est in vultu Moysi gloriosum: quando enim nulli profuit gloria vultus ejus, non habuit fructum gloriae, sed magis obfuit, licet non suo vitio, sed peccantium, tamen in hac parte gloria non est; illa est autem magis gloria quae abundat in gratia, ut purificati homines dono Dei abstersa caligine possint videre gloriam Christi. Si enim quod [Col. 0175D] evacuatur per gloriam est, multo magis quod manet in gloria est. Non negat gloriam fuisse in lege, vel in vultu Moysi, sed non permansit in Moyse quia figura erat quae apparuit; veritas manet semper, ut quantum interest inter imaginem et veritatem, tantum intersit inter gloriam vultus Moysi et gloriam Christi. Ideo supra dixit propter excellentem gloriam: illa enim tanta erat gloria, quanta debuit credi servo; haec vero tanta, quanta est genitoris ejus, quia Dominus Jesus in gloria est Dei Patris: sicut enim vespere stellae gloriosae sunt, oriente autem sole evacuatur earum claritas, ita et Moysi gloria evacuatur apparente gloria Christi. Habentes igitur talem spem, multa fiducia utimur. Spem habere nos dicit videndi gloriam, non talem [Col. 0176A] qualis fuit in vultu Moysi, sed eam quam viderunt tres apostoli in monte, revelante se Domino; hinc igitur conjicere debemus quantum nobis contulerit divina clementia, quantumque nos superioris gratiae dono ditare dignata est quam dederat Judaeis. Judaei ergo, cum minor esset gloria vultus Moysi, eam speculari non poterant; nos vero non Moysi gloriam quae inferior est, sed excellentem Salvatoris gloriam visuros nos credimus. Judaei ergo servi gloriam non meruerunt videre, nos autem Domini communis gloriam sumus visuri, ideoque et nos vicem reddere in quantum possumus, debemus benevolentiae Dei, ut propensiores simus in ejus amore, qui nobis fiduciam dedit, abluens nos a peccatis, videndi gloriam Dei. Nunc itaque opus est ut crescat in nobis fiducia [Col. 0176B] bonis actibus parata, tantum enim videbimus quantum credimus. Et non sicut Moyses ponebat velamen super faciem suam, ut non intenderent filii Israel in faciem ejus, quae evacuatur. Quoniam digni facti sumus per gratiam Dei videre gloriam Christi, idcirco et non sicut Moyses, ait, ponebat velamen super faciem suam, ne intuerentur filii Israel, ideo ponebat velamen, quoniam splendorem vultus ejus ferre non poterant causa peccati, quo sublato potestas datur videndi gloriam Dei usque ad finem ejus, quia tam diu non revelatur, donec relicta lege convertantur ad gratiam fidei, et sic evacuatur; accedente autem dignitate per fidem evacuatur indignitas. Sed obtusi sunt sensus eorum usque in hodiernum diem. Tandiu obtusos dicit, quandiu non credunt; quae [Col. 0176C] obtusio infidelitatis causa obvenit, ideo conversis ad fidem acuitur acies mentis ut videant divini luminis splendorem. Idipsum velamen in lectione Veteris Testamenti manet non revelatum, quoniam in Christo evacuatur. Obtusio, ait, haec in lectione Exodi manet, quandiu credunt, non enim revelatur nisi credant. In Christo enim evacuatur, hoc est, per fidem Christi auferetur velamen: amoto enim delicto incipient videre quod, obstante peccato, videre non poterant. Sed usque in hodiernum diem cum legitur Moyses velamen est positum super cor eorum. Manifestum est, quia cum legitur haec pars legis, sententia illorum recitatur qui sunt sub lege. (Greg.) Unde in Job scriptum est: Nudus egressus sum de utero matris meae, nudus revertar illuc (Job. I) . Redemptoris mater juxta [Col. 0176D] carnem Synagoga existit, ex qua ad nos per corpus visibilis processit: sed hunc intra se tegmine litterae adopertum tenuit, dum ad spiritalem ejus intelligentiam oculos aperire neglexit; hunc quia in carne humani corporis latentem videre Deum noluit, quasi in divinitate nudum conspicere contempsit. Sed nudus de utero matris exiit, quia a Synagogae carne prodiens conspicuus ad gentes venit. Quod bene Joseph relicto pallio fugiente signatum est: dum enim mulier adultera male illo uti voluisset, relicto pallio fugit foras, quia dum synagoga Dominum purum hominem credens quasi adulterino complexu constringere voluit, ipse tegmen litterae ejus oculis reliquit, et ad cognoscendam divinitatis suae potentiam conspicuum [Col. 0177A] se gentibus praebuit. Unde et Paulus dicit: Usque hodie dum legitur Moyses, velamen est super cor eorum, quia videlicet adultera mulier apud semetipsam pallium tenuit, et quem male tenebat, nudum amisit. Quia ergo a Synagoga veniens, fidei gentium conspicuus apparuit, ex utero matris nudus exiit.

Cum autem conversus fuerit ad Dominum, auferetur velamen. (Ambr.) Converti ad Dominum, hoc est, credere in Christum, ut agnoscens Dominum veniam mereatur accipere, hoc est, auferri velamen, sententiam evacuari, qua tenebatur reus sub lege.

Dominus autem Spiritus est: ubi autem Spiritus Domini ibi libertas. Quoniam Deus spiritus est, per Christum legem dedit spiritus, non litteris utique [Col. 0177B] scriptam, sed per fidem animis intimatam; non quae visibilia doceat, sed invisibilia credi suadeat, quae animus spiritaliter colligat, non quae oculus cernat: haec lex dat libertatem, solam fidem poscens, ut quia quae non videt credit, de conditione erui mereatur. Sed nulla est libertas in culpa quia scriptum est, ubi spiritus Domini ibi libertas. Nos vero omnes, revelata facie, gloriam Dei speculantes, in eamdem imaginem transformamur, a claritate in claritatem, tanquam a Domini spiritu. Nos dicit omnes, qui libertatem sumus consecuti dono gratiae Dei, gloriam Domini per fidem speculantes, ad eamdem imaginem transformari, quam speramus, id est, ut similes inveniamur transacta hac vita imagini gloriae Christi, sicut dicit Joannes apostolus: Scimus, inquit, quia cum apparuerit, [Col. 0177C] similes ei erimus (I Joan. III) . A gloria in gloriam, sicut a Domini spiritu, id est sublati beneficio Dei gloriae Moysi quam reatus causa cernere nequibamus, transformamur ad gloriam, quam credimus dari nobis a Domini Spiritu: tantum enim dabitur gloriae, quantum dignum est dare Deum per spiritum suum. Ideo enim dixit, sicut a Domini spiritu, ut ostenderet talem gloriam dari, quae sublimitati congruat dantis. Moysis enim gloria nec tanta fuit, nec perennis, pro modo enim legis et gloriam percepit; ita et pro modo legis fidei, in qua spiritus Dei est, dabitur gloria credentibus, tantum enim concessit Deus fidelibus, ut spiritum suum det eis, pignus illius gloriae quam promisit. (Aug.) Videmus nunc, inquit, per speculum in aenigmate, [Col. 0177D] tunc autem facie ad faciem (I Cor. XIII) . Quale sit hoc speculum, et quod sit si quaeramus, profecto illud occurrit, quod speculi nisi imago non cernitur, hoc ergo facere conati sumus, ut per hanc imaginem quod nos sumus videremus utcunque a quo facti sumus, tanquam per speculum. Hoc significat etiam illud quod ait idem apostolus: Nos autem revelata facie gloriam Domini speculantes in eamdem imaginem transformamur de gloria in gloriam, tanquam a Domini spiritu. Speculantes dixit, per speculum videntes, non de specula prospicientes, quod in Graeca lingua non est ambiguum, unde in Latinam linguam translatae apostolicae litterae; ibi quippe speculum ubi apparent imagines rerum, ab [Col. 0178A] specula de cujus altitudine longius aliquid intuemur, etiam sono verbi distat, ut omnino satisque appareat Apostolum ab speculo non ab specula dixisse, gloriam Domini speculantes. Quod vero ait, in eamdem imaginem transformamur, utique imaginem Dei vult intelligi, eamdem dicens, istam ipsam scilicet, id est, quam speculamur, quia eadem imago est et gloria Dei, sicut alibi dicit (I Cor. XI) : Vir quidem non debet velare caput cum sit imago et gloria Dei. Transformamur ergo dixit de forma in formam, mutamur atque transimus de forma obscura in formam lucidam, quia et ipsa obscura imago Dei est, et si imago, profecto etiam gloria in qua homines creati sumus praestantes caeteris animalibus. De ipsa quippe natura humana dictum est: Vir quidem non debet [Col. 0178B] velare caput, cum sit imago et gloria Dei, quae natura in rebus creatis excellentissima cum a suo Creatore ab impietate justificatur, a deformi forma formosam transformatur in formam, est quippe et in ipsa impietate quanto magis damnabile vitium, tanto certius natura laudabilis, et propter hoc addidit de gloria in gloriam, de gloria creationis in gloriam justificationis. Quamvis possit hoc et aliis modis intelligi, quod dictum est de gloria in gloriam; de gloria fidei in gloriam speciei, de gloria, qua filii Dei sumus, in gloriam qua similes ei erimus quoniam videbimus eum sicuti est. Quod vero adjunxit, tanquam a Domini spiritu, ostendit gratia Dei nobis conferri tam optabilis transformationis bonum. Verum haec hujus imaginis est quando quae futura perfectio [Col. 0178C] ad hanc consequendam nos erudit Magister bonus fide Christiana, pietatisque doctrina, ut revelata facie a legis velamine, quod est umbra futurorum gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformemur, de gloria in gloriam tanquam a Domini spiritu. In qua enim facie velamen habent Judaei, non transeundo ad Christum, quoniam cum transierit quisque ad Christum, auferetur velamen, ea nos facie revelata in eamdem imaginem transformamur. Apertissime autem dicit, velamen super cor eorum positum est. Ibi est igitur facies, qua revelata nunc in fide, quamvis per speculum et in aenigmate, contuemur, tunc autem facie ad faciem.

Ideo habentes hanc administrationem juxta quod misericordiam consecuti sumus, non deficimus. (Amb.) Tantam spem dicit administrationis hujus, ut non deficiat in pressuris confortatus, si de promissionum solatio, unde superius dicit, multa fiducia utatur: fidentes enim in his quae promissa sunt, quidquid adversum acciderit, tolerant, quod non humanis meritis deputat, sed misericordiae Dei, quae hominem primo abluit, deinde justificat, adoptans filium Deo, ut donet ei gloriam similem gloriae Filii proprii Dei. Sed renuntiamus occultis dedecoribus, ut illius gloria [Col. 0179A] dignus sit homo, omnia turpia et polluta quae fieri et cogitari possunt, amovenda docet, ut non solum de opere, sed et de cogitatione pellantur. Invitantis verba sunt, sub sua enim et suorum persona ad meliorem vitam hortatur propter supradicta vitia, quae in his saepe reprehendit; possunt et haec occulta dedecoris esse, quae pravo sensu ad praedicandum meditantur, ut fallant, unde subjecit: Non ambulantes in astutia, neque adulterantes verbum Dei. Ad dedecus enim et deformationem ejus proficit, qui subdola mente confringit doctrinam ad decipiendum corda simplicium: turpis enim invenietur in die judicii Dei; astutia enim malae mentis, ut id quod sibi libitum est expleat, verba Dei adulterat, ut sensum invertat. Adulterare est autem verum [Col. 0179B] sensum per falsum velle excludere. Sed in manifestatione veritatis, commendantes nosmetipsos ad omnem conscientiam hominum coram Deo. Hoc dicit quia in praedicatione evangelica nulli se fecit suspectum, addens amplius, cum dicit coram Deo, ut hoc ipsum non solum hominibus manifestum probet, sed etiam Deo, cui nihil occultum est; testimonium ergo Dei implorat, ut vel ipsi credatur quia ita praedicat sicut datum est ab auctore, et Deus hoc mundo testis est, dum dat signa et prodigia fieri per manus ejus. Quod si etiam opertum est Evangelium nostrum, in his qui pereunt. Verum est, quia increduli non vident perfidia obcaecantes splendorem virtutis Dei, velamen enim est super cor eorum, et obtusio infidelitatis, Judaeis maxime. In quibus Deus hujus [Col. 0179C] saeculi excaecavit mentes infidelium, ut non fulgeat illuminatio Evangelii, gloria Christi, qui est imago Dei. Deum dicit saecularium hominum, quia malevoli sunt erga fidem Christi, sensus obcaecare ut non videant veritatem Evangelii majestatis Christi, hoc ergo illis praestat quod volunt. Quia enim malevoli sunt homines, et non intelligentes, verum dicunt esse falsum, in eo ipso adjuvantur ne possint credere quod volunt, Christum autem, cum sit imago Dei, corporeum tantum asserunt, relinquentes gesta ejus, solius carnis faciunt mentionem; de quibus dixit Isaias: Obcaecavit oculos eorum ne videant et ne audiant auribus usque in hodiernum diem (Isa. VI) . [Aug.] Quam quidem sententiam plerique nostrum ita distinguunt, ut Deum verum dicant excaecasse infidelium [Col. 0179D] mentes; cum enim legerint in quibus Deus suspendunt pronuntiationem, ac tunc inferunt, saeculi hujus, excaecavit mentes infidelium, quia etsi ita non distinguas, sed exponendi gratia ita verborum ordinem mutes, in quibus Deus excaecavit mentes infidelium saeculi hujus. Item qui in illa distinctione sensus elucet; potest enim etiam talis operatio qua excaecantur mentes infidelium secundum quemdam modum pertinere ad verum Deum, quod non facit malitia, sed justitia, sicut idem Paulus alibi dicit (Rom. III) : Nunquid iniquus Deus, qui infert iram? praecedit enim aliquid occultum in occultis ubi Deus agit justissimum examen judicii sui, ut quorumdam mentes excaecentur, quorumdam illuminentur, cui verissime [Col. 0180A] dictum est: Judicia tua abyssus multa (Psal. XXXV) .

Non enim nosmetipsos praedicamus, sed Jesum Christum Dominum nostrum. (Ambr.) Hoc est, non nostram gloriam annuntiamus, ne quis nos dicat propter nos ipsos evangelizare, ut nobis proficiat forte ad tempus, sed Jesum Dominum nostrum annuntiamus, subjicientes nos virtuti majestatique ejus. Quando ergo nullum concutimus, nullum gravamus, et Christum Dominum nostrum fatemur, quid est ut elati judicemur, quasi pro nostra propria utilitate praedicare, ut gloriosi appareamus?

Nos autem servos vestros per Jesum. In tantum se servum Christi esse probat, ut jubente ipso, ministrum se horum in praedicatione testetur, ut pro [Col. 0180B] utilitate horum subjecti sint in ministerio Evangelii, servos ergo dicens ministros significat, sed ut humiliter loqueretur, sic dixit, ut vere ostenderet non ad suam gloriam praedicari a se Evangelium, sed ad claritatem Domini Christi, cui obedit, cui servit, sicut ipse Dominus ait (Luc. XXII) : Ego sum in medio vestrum non ut minister, sed ut ministrem, non merito horum quibus ministrat, sed propter imperium Domini. (Greg.) In sublimi quippe humiles ponuntur, quia cum se ex humilitate substernunt, alto mentis judicio cuncta temporalia mente transeunt; cumque indignos se in omnibus aestimant, rectae cogitationis examine hujus mundi gloriam transcendentes calcant. Videamus humilem Paulum, ecce discipulis dicit: Non enim nosmetipsos praedicamus, [Col. 0180C] sed Jesum Christum Dominum nostrum, nos autem servos vestros per Christum. Videamus hunc humilem positum in sublimi, nam ait: An nescitis quia angelos judicabimus? (I Cor. VI.) Et rursum: Conresuscitavit et consedere nos fecit in caelestibus (Ephes. II) . Fortasse hunc exterius tunc catena religabat, mente tamen positus in sublimibus fuerat, qui jam per spei suae certitudinem in coelestibus sedebat. Sancti itaque viri foris despecti sunt, et velut indigni omnia tolerant, sed dignos se supernis sedibus confitentes, aeternitatis gloriam cum certitudine exspectant, cumque laborant foris adversitate persecutionis, ad munitam recurrunt intrinsecus arcem mentis, et inde cuncta sub se respiciunt inter quae transire corporaliter etiam semetipsos [Col. 0180D] cernunt.

Quoniam Deus, qui dixit de tenebris lucem splendescere, illuxit in cordibus nostris ad illuminationem scientiae charitatis Dei in facie Christi Jesu. (Ambr.) Hoc dicit, quia misericordia Dei factum est, ut nos, inquit, qui fuimus incredibiles in ignorantia, hoc est in tenebris, per nos daret Deus lumen caeteris gentibus. Vide quantum se adhuc humiliat ut Dei solius et Christi gloriam praeferat: illuminantur enim ut cognitionem habeant gloriae Dei per Christum, ideo gloriae Dei ait cognitionem, id est, non Dei solius, sed et Christi qui est gloria ejus, ut significaret non Deum solum cognosci, sed et opera ejus, et misericordiam, et providentiam qua et condidit et salvavit [Col. 0181A] genus humanum, visus in Christo per gloriam virtutis suae. (Aug.) Quin etiam stultitiae scribentis assignat quod tenebras dixerit sine initio semper fuisse, lucem vero initium sumpsisse de tenebris, quasi legerit in eo libro cui calumniatur tenebras sempiternas, cum scriptum sit: In principio creavit Deus coelum et terram, terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum (Gen. I) , ex illo ergo tenebrae esse coeperunt, ex quo confusa moles coeli esse coepit ac terrae, antequam facta lux esset, qua illuminaretur quod sine luce fuerat tenebrosum. Quid autem inconveniens si mundanae materiae fuerant tenebrosa primordia ut accedente luce melius quod factum est redderetur, et tanquam proficientis hominis, quod postea futurum erat hoc [Col. 0181B] modo significaretur affectio. Porro si huic displicet lucem initium sumpsisse de tenebris, eidem Apostolus hoc dicat, qui scribens ad fideles ait: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V) . Quis enim hoc fecit, nisi ille qui, cum tenebrae essent super abyssum, dixit: Fiat lux, et facta est lux. Quod apertius alio loco idem apostolus Paulus expressit, dicens: Deus qui dixit de tenebris lucem clarescere, claruit in cordibus nostris.

Habemus autem thesaurum istum in vasis fictilibus, ut sublimitas sit virtus Dei et non ex nobis. (Ambr.) Thesaurum sacramentum significavit Dei in Christo, quod credentibus manifestatur, incredulis vero quodam velamine tectum est, quia sicut thesaurus in occulto ponitur, ita et sacramentum Dei intra hominem, [Col. 0181C] id est in corde humano absconditur. Hunc ergo thesaurum in animo et corpore dicit esse a Deo datum, ut eminentia virtutis ejus appareat per homines praedicatores duntaxat, ut reconcilietur omnis lingua Creatori suo, non ad honorificentiam hominum, sed Dei, qui se manifestat per homines. Qui cum humiles et imperiti essent, acceperunt potestatem a Deo, et loquendi magnalia et agendi. Fictilia ergo vasa dicens, infirmitatem naturae significat, quae nihil potest, nisi a Deo acceperit virtutem, ut ad laudem suam Deus per haec se praedicet, quae infirma sunt, ut gloria illi detur, non homini qui ex luto fictus est. (Greg.) Has in se Paulus scientiae divitias contemplatus, et contemplationem suam consideratione humanae fragilitatis humilians ait, habemus [Col. 0181D] thesaurum istum in vasis fictilibus. Multas itaque apud nos divitias reperimus, cum dona abundantis intelligentiae sacra eloquia investigando percepimus, atque in his plura, nec tamen sibimet diversa sentimus. Non est autem secura laetitia in divinis paginis, vel fortia, vel multa cognoscere, sed cognita custodire. Nam qui bene intelligit, quid intelligendo debeat agnoscit; quanto enim intellectu latius extenditur, tanto ad explenda opera enixius ligatur. Unde in Evangelio Veritas dicit: Cui multum datum est, multum quaeretur ab eo, et cui commendaverunt multum plus repetent ab eo (Luc. XII) . Deputemus igitur intelligentiam datam quasi pecuniam mutuam, quo plus nobis creditur ex benignitate, [Col. 0182A] eo debitores amplius tenemur in opere, et plerumque eadem intelligentiae accepta pecunia, cum ad usuras auditoribus datur, amittitur, nisi caute tribuatur.

In omnibus tribulationem patimur, sed non angustiamur. Nunc ostendit propter quod idonei erant praedicatores, quia semper illis in necessitate adfuit Deus, ideo pressuram, ait, passi, sed non coangustati, hoc est, non permisit Deus tantum nos opprimi, ut crederemus; inopiam passi, sed non destituti, id est, in inopia positis adfuit pastor Deus. Persecutionem patimur, sed non derelinquimur. Verum est quia consulebat eis Deus, ne satis sibi facerent de his inimici. Dejecti, sed non perimus. (Ambr.) Id est, verberibus prostrati, sed obstante Deo non mortificati: sive [Col. 0182B] enim clausi, sive vinculati, adjutorio Dei manus hostium evadebant. Denique Paulus et Silas cum essent clausi, jam caesi et pedes eorum essent in nervo conclusi, alacres hymnum canebant Deo (Act. XVI) , fortiores his facti qui non erant caesi. Semper mortificationem Jesu in corpore nostro circumferentes, ut et vita Jesu in corporibus nostris manifestetur. Dubium non est, quia in martyribus Christus occiditur, et in his qui pro fide patiuntur aut exitus, aut vincula, aut verbera Christi passiones sunt, ut et vita ejus in corpore eorum palam fiat: passiones enim sunt, quae ostendunt meritum ad futuram vitam, quam promisit Christus. Unde alio loco dicit (II Cor. XII) : Cum infirmor tunc potens sum; et iterum (Act. XIV) : Per tribulationes oportet nos intrare [Col. 0182C] in regnum Dei.

Semper enim nos, qui vivimus, in mortem tradimur propter Jesum, ut et vita Jesu manifestetur in carne nostra mortali. Apertum est quod dicit, quia ideo, inquit, in mortem tradi propter Jesum non recusamus, cum possimus vivere, ut vita qua resurrexit a mortuis Christus, huic mortali carni nostrae praestetur, hoc est, non timere mori propter resurrectionem promissam. Ergo mors in nobis operatur, vita autem in vobis. Hoc dicit, quia pro salute eorum morti subjiciebantur: gentibus autem praedicantes, inimicitias sibi excitabant tam a Judaeis quam a gentilibus usque ad mortem. Habentes autem eumdem spiritum fidei, hoc est, communem spiritum per quem firmatur fides, habemus vobiscum; ideo enim pro ipsis [Col. 0182D] tanta patiebantur mala, ut invicem copularentur in fide. Sicut scriptum est: Credidi propter quod locutus sum; et nos credimus propter quod et loquimur. Exemplum ideo dedit de psalmo CXV, ut ostenderet se ideo promptum esse ad omnia toleranda, quia credidit futuram resurrectionem. Securus ergo de futura vita, praesentis vitae non habet curam: quippe cum hoc credatur, ut tunc illa beata vita speretur, si haec comtemnatur. Securus ergo, quia quod credidit, verum est, audet hoc praedicare ut caeteros spei suae participes faciat. (Aug.) Non diceret eumdem spiritum fidei, nisi admonens etiam antiquos justos ipsum habuisse spiritum, hoc est, incarnationis Christi, sed quia illis futura praenuntiabatur, quae jam facta [Col. 0183A] nobis annuntiatur, et tempore Veteris Testamenti velabatur, quae tempore Novi Testamenti revelabitur, ideo ejus sacramenta variata sunt, ut alia essent in Veteri Testamento, alia in Novo, cum fides ipsa varia non sit. Beatus apostolus Paulus adhibuit testimonium de Scripturis, in quo nobis gloriam martyrum commendavit. Propter quod scriptum est, inquit, credidi propter quod locutus sum; et nos credimus propter quod et loquimur. Si enim tantummodo credidissent, et non loquerentur, non paterentur, credendo apprehenderunt et loquendo invenerunt mortem: sed mortem in qua corpus corruptibile seminaretur, et incorruptio meteretur, istum sensum, id est quod credimus, propter quod et loquimur, alio loco idem apostolus sic explicavit: Corde creditur [Col. 0183B] ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem (Rom. X) , eadem fides Mediatoris salvos faciebat antiquos, pusillos, cum magnis, non Vetus Testamentum, quod in servitutem generat. Scientes quoniam qui suscitavit Jesum, et nos cum Jesu suscitabit, et constituet vobiscum. (Amb.) Hac spe dicit laborari propter fidem, quia exemplum praecedit resurrectionis Domini Jesu, quid futuri erunt, qui credunt; quia sicut in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo omnes vivificabuntur. Adam enim forma mortis est, causa peccati, Christus vero forma vitae propter justitiam, quia peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (I Petr. II) , et quia participes hos communis fidei dixit, resuscitatos, inquit, constituet vobiscum, ut unius fidei, in una sint domo pacis; cum [Col. 0183C] enim intelligunt quia pro ipsis patiuntur exitia, et isti solliciti sunt de passionibus horum, velut compatientes simul et participes erunt in vita promissa, ut simul contristati, simul gaudeant: propter illos sic loquitur qui resurrectionem negabant, quos et in prima Epistola exprobrat. Omnia enim propter vos, ut gratia abundans per multos, gratiarum actione abundent in gloriam Dei. A munere suo Deus nullum voluit esse alienum, et quia non omnes capiunt verbum fidei, Apostolus Dei voluntatem sciens, persecutiones et pericula pati non timuit, dummodo omnibus fideliter praedicaret, ut plures possent credere, ut abundans donum Dei non per paucorum gratiarum actionem minueretur ad contumeliam Dei, sed multis proficiens affueret per multorum gratiarum actionem [Col. 0183D] ad gloriam Dei: quanto ergo hic dignus honore est, qui animam suam semper morti subjecit, ne donum Dei longe aliter proficeret, quam datum est! nunquid non magna contumelia ejus est, qui coenam faciens opulentam, ac multos invitans, paucos habet in summa?

Propter quod non deficimus. Manifestum est haec ad superiorem sensum pertinere; ut enim devotionem suam adhuc propensiorem in Dei rebus ostendat, haec subjicit, quibus nullo genere deficere se probat, quominus id quod Deo placitum est impleatur, securus tamen de resurrectione promissa.

Sed licet is qui foris est noster homo corrumpitur, tamen is qui intus est renovatur de die in diem. Pressuris, [Col. 0184A] plagis, fame, siti, frigore, nuditate caro corrumpitur, sed anima spe futuri praemii renovatur, quia assiduis tribulationibus purgatur, proficit enim in pressura, non interit, ita ut accedentibus tentationibus quotidie acquirat ad meritum, quia et corpori corruptio haec proficit ad immortalitatem merito animae. (Aug.) Sanc ista renovatio non momento uno fit ipsius conversionis, sicut momento uno fit illa in baptismo renovatio remissione omnium peccatorum, neque enim vel unum quantulumcunque remanet, quod non remittatur, sed quemadmodum aliud est carere febribus, aliud ab infirmitate, quae febribus facta est revalescere item aliud est infixum telum de corpore demere, aliud vulnus quod eo factum est secunda curatione sanare: ita prima curatio est, [Col. 0184B] causam removere languoris, quod per omnium fit indulgentiam peccatorum. Secunda ipsum sanare languiorem, quod fit paulatim proficiendo in renovatione hujus imaginis. Quae duo demonstrantur in psalmo, ubi legitur: Qui propitius fit omnibus iniquitatibus tuis (Psal. CII) , quod fit in baptismo; deinde sequitur, qui sanat omnes languores tuos (Ibid.) , quod fit quotidianis accessibus, cum haec imago renovatur. In agnitione igitur Dei justitiaque et sanctitate veritatis, qui de die in diem proficiendo renovatur, transfert amorem a temporalibus ad aeterna, a visibilibus ad intelligibilia, a carnalibus ad spiritalia, atque ab istis cupiditatem frenare atque minuere, illisque se charitate alligare diligenter insistit. Imago vero, quae renovatur spiritu mentis in agnitione [Col. 0184C] Dei, non exterius, sed interius de die in diem ipsa perficietur visione, quae tunc erit post judicium facie ad faciem: nunc autem proficit per speculum in aenigmate. (Greg.) Sciendum vero est quia aliquando nos adversarius, aliquando autem conteret Deus, ex contritione autem adversarii a virtute deficimus: per contritionem vero Domini fracti a vitiis in virtute roboramur, hanc contritionem propheta conspexerat, cum dicebat: Reges eos in virga ferrea, et tanquam vas figuli conteres eos (Psal. II) . In virga nos Dominus regit et conterit, quia dispensationis suae forti rectitudine, cum nos interius reficit, exterius affligit: nam quo virtutem carnis humiliat, intentionem spiritus exaltat, unde et haec eadem contritio figuli vasi cooperatur, sicut per Paulum dicitur: [Col. 0184D] Habemus thesaurum istum in vasis fictilibus, qui simul contritionem et regimen exprimens ait: licet is qui foris est noster homo corrumpitur, tamen is qui intus est renovatur de die in diem.

Id enim quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis. (Ambr.) Praesentis temporis tribulationes, quae causa fidei ingeruntur, momentaneas et leves dicit, quia sunt temporales, supra modum tamen in sublimitate aeternum pondus gloriae operari patientibus, parvis enim laboribus magna redditur merces, et pro levi tribulatione supra modum sublimitas gloriae pensabitur perpetuae.

[Col. 0185A] Non contemplantibus nobis quae videntur, sed quae non videntur. Quae enim videntur temporalia sunt, quae autem non videntur aeterna sunt. Desiderium coelestium et spiritalium habentes, haec praesentia et terrena spernere profitetur, qui ad comparationem spiritalium haec nulla sunt; sic enim sunt haec ad superna, quomodo figura ad veritatem: figura deperit, veritas manet, ac per hoc de saeculo isto exire non metuunt justi, sed gaudent.

Scimus enim quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, quia aedificationem ex [Col. 0185B] Deo habemus, domum non manufactam, aeternam in coelis. (Greg.) Sancti enim praedicatores Ecclesiae in praesentia spiritus gaudium futurum contemplantur, qui posteaquam de corporibus transeunt, non per morarum spatia, sicut antiqui patres a coelestis patriae perceptione differuntur, mox quippe ut a carnis colligatione exeunt, in coelesti sede requiescunt, Paulo attestante, qui ait: Scimus quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, quod aedificationem ex Deo habemus, domum non manufactam, aeternam in coelis. Prius enim quam Redemptor noster morte sua humani generis poenam solveret, eos etiam qui coelestis patriae vias secuti sunt, prius egressum carnis inferni claustra tenuerunt, non ut poena quasi peccator plecteretur, sed potius in locis [Col. 0185C] remotioribus quiescentes, quia necdum intercessio mediatoris advenerat, ab ingressu regni reatus primae culpae prohibuerat. Unde juxta idem Redemptoris testimonium, dives qui apud inferos torquetur, in sinu Abrahae requiescere Lazarum contemplatur (Luc. XVI) , qui profecto, si adhuc in imis non esset, hoc ille in tormentis positus non videret. Unde et idem Redemptor pro nostrae culpae debito occumbens inferna penetrat, ut suos, qui ei inhaeserunt, ad coelestia reducat: sed quo nunc homo redemptus ascendat, illuc profecto si peccare noluisset, etiam sine redemptione pertingeret. Sederet ergo vir sanctus quia si non peccasset illuc etiam non redemptus ascenderet, ad quod praedicatores sanctos post redemptionem necesse est cum magno labore pervenire. [Col. 0185D] (Ambr.) Hac fiducia dicit Apostolus non timendum dissolvi de corpore violentia infidelium, aut sorte vitae, quia praeparata est hujusmodi hominibus habitatio in coelis aeterna, ut de temporali et terrena expulsi, in perpetuam domum recipiantur. Unde hoc et optandum est, sed quia optandum non est, ne in tua gloria alius pereat, si tamen acciderit, libenter ferendum est. Terrestrem enim domum carnem hanc dicit, quia mortalis est, ut si de hac dissoluti fuerimus, aedificatam inveniemus in coelis domum aeternam: haec domus corpus immortale significat, in quo resurgentes semper erimus, cujus forma jam in coelis est in Domini corpore declarata. (Aug.) Quanquam Christo inhaerere cupiamus, mori tamen nolumus, [Col. 0186A] et ideo libenter vel potius patienter patimur pro Christo, quia alius transitus non datur, ut ei cohaereamus: nam si possemus aliter pervenire ad Christum, quis vellet mori? naturam quippe nostram, id est, consortium animae quoddam et corporis, et quamdam in his duobus familiaritatem congeminationis atque compaginis exponens Apostolus ait, habere nos domum non manufactam, aeternam in coelis, id est, immortalitatem praeparatam nobis, qua induendi sumus in fine, cum resurrexerimus a mortuis.

Nam et in hoc ingemiscimus, habitationem nostram quae de coelo est superindui cupientes: si tamen vestiti, et non nudi inveniamur. Nam et qui sumus in hoc habitaculo, ingemiscimus gravati, eo quod nolumus exspoliari, sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale [Col. 0186B] est a vita. Qui autem efficit nos in hoc ipsum Deus, qui dedit nobis pignus spiritus. (Ambr.) Propterea dicit in precibus ingemisci, ut gloria promissa de coelis possit resurgentes induere, hoc ergo desiderantes insistunt precibus ne surgentes; recepto utique corpore, nudi, id est, alieni a promissa gloria inveniantur; hoc enim opus est, ut induta anima corpore Dei judicio superinduatur gloria, quae est immutatio in claritatem: mors enim de terra est, resurrectio autem de coelis, si tamen immutemur in gloriam; aliqui codices sic habent, siquidem exspoliati, non nudi inveniamur, id est, si exeuntes de corpore Christum vestiti fuerimus: quia quicunque in Christo baptizatur, Christum induit. Si itaque in forma baptismi et traditione manserimus exspoliati corpore, [Col. 0186C] non nudi inveniemur: quia in interiore homine habitat Christus, quem cum induti, sive Spiritu sancto dato nobis, videbimur, erimus digni superindui promissa gloria, in illum enim decidit promissa claritas, quem viderit signum adoptionis habere. Nam cum sumus, inquit, in isto corpore, id est mortali, ingemiscimus gravati, eo quod nolumus exui, sed superindui, ut absorbeatur mortale hoc a vita. Idem sensus est. Ideo enim dicit gravatos nos passionibus corporis et ipsius mundi tempestatibus postulationes ad Deum dirigere, ne immutemur victi, et indigni efficiamur, sed et ut contigerit exitus, perseverantes in fide, induti inveniamur sancto Spiritu, qui in substantia Christus est: tunc enim superindui promissa gloria poterimus, si exuti corpore, non despoliati a sancto [Col. 0186D] Spiritu fuerimus: sic mortale absorbetur a vita, id est, ut resurgentes superinduamur immortalitate cum gloria, ne ultra mori possit, aut passionibus implicari, hoc est, absorberi a vita, quia ad hoc surgit ne poenis agatur. Qui autem perficit nos in hoc ipsum, Deus est qui dedit nobis pignus Spiritum. Hoc quod ingemiscentes poscimus, id est, non ut exui, sed ut superindui mereamur, juxta supradictum sensum in die judicii Deum perficere dicit, quia promisit et fidelis est, dans hujus rei implendae pignus Spiritum, ipse est enim signaculum adoptionis nostrae. (Aug.) Aggravamur ergo corruptibili corpore, et ipsius gravationis causam non naturam substantiamque corporis, sed ejus corruptionem scientes, nolumus corpore spoliari, [Col. 0187A] sed ejus immortalitate vestiri: tunc enim erit corpus, sed quia corruptibile non erit, non gravabit. Nam in psalmo scriptum est: Salvam fecisti de necessitatibus animam meam (Psal. XXX) . Quid jam dicam de necessitate ipsius mortalitatis? mori necesse est, et nemo vult quod necesse est, dura necessitas, nolle quod non potest vitari. Nam si sic fieri posset nollemus utique mori et effici quod angeli vellemus, sed commutatione quadam non morte sicut dicit Apostolus: etenim qui sumus in hac habitatione ingemiscimus gravati, eo quod nolumus spoliari, sed supervestiri, volumus pervenire ad regnum Dei, sed mortem nolumus, ingemiscimus gravati, secundum illud Scripturae alio loco: Corpus quod corrumpitur aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum [Col. 0187B] multa cogitantem (Sap. IX) . Ergo, ait, ingemiscimus gravati, sub sarcina scilicet corruptibilis carnis ingemiscimus gravati. Si ingemiscis, libenter pone sarcinam istam, certe ingemiscere se dixit sub hoc onere, gravari se dixit sub sarcina corruptibilis corporis, vide utrum velit hoc onere spoliari, sub quo gravatur, sub quo ingemiscit, non hoc sequitur, sed quod ait, in quo nolumus exspoliari. O vocem naturae, confessionem poenae, grave corpus est, onerosum corpus est, corruptibile corpus est, gemit sub illo, et non libenter deseritur; nolumus, inquit, sic remansurus es gemens? et si ingemiscis gravatus, quare spoliari non vis? non inquit, vide quod sequitur, nolumus spoliari, sed supervestiri, sub terrena tunica gemo, ad coelestem vestem festino; illam volo accipere, [Col. 0187C] istam nolo ponere, in qua nolumus spoliari, sed supervestiri. Ergo Paule intelligam te, quid dicis, fiet injuria tanta illi coelesti vestimento, ut veniat tibi super hos pannos mortalitatis et corruptionis, ut hoc sit inferius, illud superius, hoc interius, illud exterius. Absit, inquit, non sic dico, nolo spoliari, sed supervestiri, non tamen ut sub incorruptione lateat corruptio, sed ut absorbeatur mortale a vita, bene exclamasti qui Scripturas nosti, sed ne aliquis ignarus Scripturarum verba mea putet, subsecuta Pauli sunt verba, omnia ista apostolica verba sunt, ingemiscimus gravati, in quo nolumus spoliari, sed supervestiri, ut absorbeatur mortale a vita, bene tenes, quod alibi dicis de resurrectione corporis loquens: Oportet corruptibile hoc induere incorruptionem, et [Col. 0187D] mortale hoc induere immortalitatem. Cum autem corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitatem, tunc fiet sermo qui scriptus est: Absorpta est mors in victoria (I Cor. XV) . Quod illo loco ait, ut absorbeatur mortale a vita, hoc isto loco, absorpta est mors in victoria, nusquam mors non infra, non supra, non intra, non extra, absorpta est enim mors in victoria. Ubi est mors contentio tua? Qui autem, inquit, perficit nos in hoc ipsum Deus, qui dedit nobis pignus Spiritum. Jam responsum est, cum de distantia praesentis et futuri saeculi locuti sumus: hic enim accipimus per pignus Spiritum, et certandi et vincendi vires, ibi autem sine hoste ullo externo et interno, ineffabili ac sempiterna pace [Col. 0188A] perfruemur. (Greg.) Quisquis ergo omnia quae ibi habenda sunt, hic vult habere, fidem se indicat non habere, in Scriptura sacra appellatione pignoris aliquando dona Spiritus sancti, aliquando vero signatur confessio peccati. Pignus namque accipitur donum Spiritus sancti sicut per Paulum dicitur, qui dedit nobis pignus Spiritum, at hoc enim pignus accipimus, ut de promissione quae nobis fit, certitudinem teneamus. Donum ergo Spiritus sancti pignus dicitur, quia per hoc nostra anima ad interioris spei certitudinem roboratur. Rursus pignoris nomine peccati confessio solet intelligi, sicut in lege scriptum est: Cum debet tibi quippiam frater tuus, et abstuleris pignus ab eo, ante solis occasum pignus restitue (Exod. XXII) , qui enim peccatum quod commisit fatetur, et veniam [Col. 0188B] petit, jam quasi pro debito pignus dedit, quod nimirum pignus ante solis occasum reddere jubemur, quia priusquam in nobis per dolorem cordis sol justitiae occidat, debemus ei confessionem veniae reddere, a quo confessionem accepimus culpae.

Audentes igitur semper et scientes quoniam dum sumus in hoc corpore peregrinamur a Domino, per fidem enim ambulamus, et non per speciem. (Ambr.) Manifestum est, quia per fidem cum Domino sumus, non per praesentiam, ac per hoc peregrinamur non fide, sed specie. Et quare, cum idem dicat in Actis apostolorum: In ipso enim vivimus, et movemur, et sumus (Act. XVII) , hoc loco peregrinari nos a Domino dicat; si ubique est, quomodo hic positi peregrinamur a Domino? sine dubio ubique, imo omnia in Deo sunt, [Col. 0188C] sed quia sedes Dei in coelis est, et illic semper videtur, ideo hic positi, ubi non videtur, peregrinari ab eo dicimur. Quando enim non eum videmus, licet praesens sit, absentes ab eo sumus. Audemus autem et bonam voluntatem habemus magis peregrinari a corpore, et praesentes esse ad Dominum. Recte ait, audemus, habentes enim fiduciam promissionis Dei, et scientes multum expedire illic esse, quam in saeculo, consentiunt et optant excedere de corpore, ut requiescant usque ad diem resurrectionis sub altare Dei. Et ideo contendimus, sive absentes, sive praesentes placere illi. Id agendum dicit, et bonis operibus insistendum, ut sive in hac adhuc vita positi, sive ante tribunal Christi praesentes, placeamus ei. Unde si disciplina servetur, et hic et illic ei placebimus, quia qui [Col. 0188D] hic placet, illic non displicebit. Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis, prout gessit, sive bonum, sive malum. Igitur si judicante Christo, unusquisque nostrum facta corporis recipiet, non utique sine corpore adjudicabitur bono aut malo, et non dixit facta carnis, quia carnis vitia punienda semper sunt, sed facta corporis, quia aliquando spiritaliter, aliquando carnaliter operatur. (Aug.) Non igitur ista, quae pro defunctis commendandis frequenter Ecclesiae illi apostolicae sunt adversa sententiae, qua dictum est: Omnes enim stabimus ante tribunal Christi, ut ferat unusquisque secundum ea quae per corpus gessit, sive bonum, sive malum. Quia etiam hoc meritum sibi [Col. 0189A] quisque cum in corpore viveret comparavit, ut ei possent ista prodesse, non enim omnibus prosunt. Quare non omnibus prosunt? nisi propter differentiam vitae, quam quisque gessit in corpore; faciendum est judicium atque justitia, quod nobis prosit in posterum, quando recipit quisque secundum ea quae per corpus gessit, sive bonum, sive malum, per corpus quippe ibi dixit Apostolus, per tempus, quo vixit in corpore, neque enim si quis maligna mente atque impia cogitatione blasphemet, neque id ullis membris operetur, ideo non erit reus, quia id non motu corporis gessit, cum hoc per illud tempus gesserit, quo gessit et corpus. Intueri convenit Apostoli verba, quia non dixit referre oportere eum qui judicatur, prout gessit ante corpus; manifestum est, quia non ante [Col. 0189B] corpora animae exstiterunt: si enim ante exstitissent, diceret utique Apostolus, sicut per corpus, ita et ante corpus. Scientes ergo timorem Domini hominibus suademus, Deo autem manifesti sumus. (Ambr.) Quoniam ergo judicium Dei futurum est per Christum ad singulorum discriminanda opera, idcirco Apostolus suadere se dicit ad bonum sensum et vitam, ut auditores ejus securi sint de poena futura, et ipse glorietur in his habens fructum labiorum suorum, quia quorumdam praviloquio dies judicii Dei in dubium deducitur: Corrumpunt enim mores bonos colloquia mala (I Cor. XV) . Hominibus suademus, ait, ut credant et provideant ne incurrant et tunc poeniteant, quando poenitentia fructum non habet. Deo autem manifesti sumus. Hoc enim praedicabat quod Deus [Col. 0189C] jusserat, et hoc scire dicitur Deus quod bonum est. Denique male agentibus dicit, Nescio vos (Matth. XXV) .

Spero enim et in conscientiis vestris manifestos nos esse. Manifesta erat puritas eorum Corinthiis, quia neque aliquando in adulatione fuerant deprehensi, neque praedicatio illorum displicuerat sanctis, nec ab aliquo illorum quidquam, ut assolet, occulte elicere tentaverant, ut foris simplices apud turbas, intus vero impostores essent. Ideo conscientias illorum pulsat, ut ipsi sibimet testes essent de veritate illorum.

Non iterum nos commendamus vobis. Quoniam superius veram praedicationem suam obtestans, laudare se visus est, nunc eadem significat, non ad laudem [Col. 0189D] suam hoc dicere se, sed ad eorum gloriam, ut gaudeant integram se praedicationem addidicisse, his annuntiantibus. Sed occasionem damus vobis gloriandi de nobis, ut habeatis aliquid in eos qui in facie gloriantur, et non in corde. Hoc dicit, quoniam multi per elationem gloriabantur in se de apostolis, profitentes se ab his doctos, qui semper cum Domino fuerunt, ideoque et hic dicit dare se his rationem, per quam et ipsi gloriarentur adversus eos, quia apostolus erat, a quo isti didicerant. Unde in alio loco dicit (II Cor. XII) : Nihil minus feci ab his qui valde sunt apostoli, quod quidem coactus dicit, ne silentium ejus istis obesset. Qui enim in corde gloriatur, superbiam reprimit, sciens quia humilibus Deus dat gratiam, superbis [Col. 0190A] autem resistit (Jac. IV) ; superborum enim mens fructum non facit de Deo dignum.

Sive ergo mente excedimus, Deo: sive sobrii sumus, vobis. Hoc dicit, quia si elate vel superbe putatur locutus, quia laudare se visus est, verum dicens, Deo hoc remittendum; si autem non superbe intelligitur, sed ad gloriam audientium esse locutus, Corinthiis proficere dicit, ut tunc sanum sit dictum audientibus, si ita intelligatur ut dictum est; si autem jactanter putetur dictum, velut insanum a Deo dimittendum: omnis enim superbia velut insania habetur. Unde ipsa Veritas in Evangelio ait: Videbitis coelum apertum, et angelos ascendentes et descendentes supra Filium hominis (Joan. I) . Audi uno loco ipsum Apostolum ascendentem et descendentem in [Col. 0190B] una sententia: Sive enim, inquit, mente excessimus, Deo; sive temperantes sumus, vobis. Quid est mente excessimus? ut illa videamus quae non licet homini loqui. Quid est temperantes sumus vobis? Nunquid judicavi me scire aliquid inter vos nisi Jesum Christum et hunc crucifixum? (I Cor. II.) Si ipse Dominus ascendit et descendit, manifestum est quia et praedicatores ipsius ascendunt in illuminatione, descendunt praedicatione. Verbum extasis Graecum, Latine quantum datur intelligi, verbo uno exponi potest, si dicatur, excessus; in excessu vero mentis duo intelliguntur, aut pavor, aut intentio ad superna, ita ut quodammodo de memoria labantur inferna. In hac extasi fuerunt omnes sancti, quibus arcana Dei mundum istum excellentia revelata sunt. De hoc [Col. 0190C] mentis excessu, id est, extasi, Paulus cum loqueretur, se ipsum insinuans ait: Sive enim, inquit, mente excessimus, Deo, sive temperantes sumus, vobis, charitas enim Christi compellit nos: hoc est, si ea tantum agere velimus, et ea tantum contemplari quae mentis excessu intuemur, vobiscum non essem, sed essem in supernis, tanquam contemptis vobis; et quando nos ad illa superiora et interiora infirmi passu sequeremini, nisi rursus compellente nos charitate Christi, qui cum in forma Dei esset non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens (Phil. II) . Et nos consideremus nos esse servos, et non ingrati ei a quo accepimus altiora propter eos qui infirmi sunt, non contemneremus inferiora, et temperaremus [Col. 0190D] nos eis qui non possunt nobiscum videre sublimia. Hoc ergo ait, sive mente excessimus Deo, ille enim videt quod videmus in mentis excessu, ille solus revelat secreta sua, quippe ille hoc loquitur qui se dicit abreptum esse et ablatum usque ad tertium coelum, et audisse ineffabilia verba quae non licet homini loqui. Tantus autem fuit ille mentis excessus ut diceret sive in corpore, sive extra corpus, nescio, Deus scit (II Cor. XII) .

Charitas enim Christi urget nos, aestimantes hoc, quoniam si unus pro omnibus mortuus est. Quoniam Christus diligens genus humanum, ut eos redimeret, morti se dedit, ideo apostoli, ut vicem ei reddant, homines ex aliqua parte exhortantur ad ejus obsequium, [Col. 0191A] et ut eos attrahant necesse est ut verum se praedicare testentur, aliis prava docentibus, nec suum meritum taceant, ut malorum doctorum poenam designent. Non ergo elatione mentis haec agebant, sed ut donum Christi intelligeretur ab hominibus, et fideliter devoti ei gratiarum actiones referrent. Propter Christi ergo charitatem quae et quanta ejus dona circa diligentes eum sint non tacent, non jactantiae causa, sed ut invitent audientes ad ejus devotionem, ne mors Christi infructuosa videretur, non ut laus apostolorum nosceretur. Per meritum enim et gloriam apostolorum agnoscitur Christi gratia et beneficium Dei. Ergo omnes mortui sunt, et pro omnibus mortuus est Christus, ut et qui vivunt jam non sibi ipsi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit. Quia omnes necesse est mori causa Adae pro omnibus mortuus [Col. 0191B] est Christus, ut eos a secunda morte liberaret; ideoque qui vivunt in corpore, scientes Christum mortuum esse pro se, sint ei subditi profitentes hunc Dominum; quia enim prodest mors ejus, testimonium perhibet resurrectio ejus. Igitur hic sibi non vivit qui paratus est domini sui facere voluntatem. (Aug.) Omnibus bonum est audire vocem Filli Dei, et vivere ad vitam pietatis, ex impietatis morte transeundo, de qua morte ait apostolus Paulus: Ergo omnes mortui sunt et pro omnibus mortuus est, ut et qui vivunt jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit. Omnes itaque mortui sunt in peccatis, nemine prorsus excepto, sive originalibus, sive etiam voluntate additis, vel ignorando, vel sciendo, nec faciendo [Col. 0191C] quod justum est, et pro omnibus mortuis vivus mortuus est unus, id est, nullum omnino habens peccatum, ut qui remissione peccatorum vivunt, jam non sibi vivant, sed ei qui pro omnibus mortuus est propter peccata nostra, et resurrexit propter justificationem nostram (Rom. IV) .

Itaque nos ex hoc neminem novimus secundum carnem, et si cognovimus secundum carnem Christum, nunc jam non novimus. (Ambr.) Verum est quia, Christo resurgente a mortuis, jam cessat in eo carnalis nativitas, cessat infirmitas corporis, cessat passio mortis. Usque ad crucem enim suspicio fuit infirmitatis in Christo, post autem apparuit esse quod non credebatur, sicut et ipse ait: Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quoniam ego sum [Col. 0191D] (Joan. VIII) . Hoc ergo idcirco Apostolus memorat ut ostendat qua devotione obsequendum est Christo: pro salute enim hominum non solum hominem se nasci non dedignatus est, sed et injuriis agi et mori voluit; ut intelligentes quam pretiosa sit mors ejus, propensius illi serviant, non quasi homini vicem reddentes, sed Deo: quia unicuique pro persona ejus et meritis refundenda obsequia sunt. Si qua ergo in Christo nova creatura, vetera transierunt, ecce facta sunt nova. Manifestum est quia per Christum renovata sunt omnia, si animadvertant dignitatem ejus: novus enim fit his quibus prius homo tantum videbatur, cum intelligitur esse Deus, ut recedente infirmitate agnoscatur divinitas, et cessante errore vetere, qui [Col. 0192A] introducta multorum deorum opinione, ab unius Dei veri fide transduxerat genus humanum, revertantur omnia ad simplicitatis professionem, unum Deum adorantia in Trinitate. Nos, inquit, amodo neminem novimus secundum carnem, et si noveramus secundum carnem Christum, sed jam non novimus. (Aug.) Certe jam nunc cuivis apparet, propter resurrectionem Christi hoc dixisse Apostolum, quandoquidem ista verba illud praecessit, ut qui vivunt jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit. Quid est enim aliud non sibi, sed illi vivant, nisi non secundum carnem vivant in spe terrenorum et corruptibilium bonorum, sed secundum Spiritum in spe resurrectionis, quae jam ex ipsis in Christo facta est. Itaque eorum pro quibus Christus mortuus est et resurrexit, et qui jam non sibi, sed illi [Col. 0192B] vivebant, neminem secundum carnem Apostolus noverat, propter spem futurae immortalitatis, in cujus exspectatione vivebant, quae in Christo non spes, sed res erat: quem etsi noverat secundum carnem cum adhuc moriturus esset, jam tamen non noverat, quia eum resurrexisse noverat, et ultra ei mortem non dominaturam, et quia omnes in illo etsi nondum re, jam tamen spe, hoc sumus. Sequitur et dicit: Si qua igitur in Christo nova creatura, vetera transierunt, et ecce facta sunt nova. Omnia autem ex Deo qui reconciliavit nos sibi per Christum. Omnis ergo nova creatura, id est, populus innovatus per fidem, ut habeat interim in spe, quod in re postea perficiatur in Christo, habet jam quod in se [Col. 0192C] sperat. Itaque nunc vetera transierunt secundum spem, quia jam modo non est tempus Veteris Testamenti, quo temporale atque carnale regnum exspectetur a Deo, et facta sunt omnia nova secundum spem, ut regnum coelorum, ubi nulla erit mors atque corruptio, promissum teneamus. In resurrectione autem mortuorum non jam secundum spem, sed secundum rem, et vetera transibunt, cum inimica novissima destruetur mors (I Cor. XV) , et fient omnia nova, cum corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitatem (II Cor. IV) , quod jam factum est in Christo, quem secundum rem jam non noverat Paulus secundum carnem, eorum vero pro quibus mortuus est et resurrexit, non secundum rem, sed secundum spem [Col. 0192D] neminem noverat secundum carnem, quia illius gratia, sicut idem Ephesiis dicit, sumus salvi facti. Etsi noveramus, inquit, secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus, etiam ipsam quippe carnem Christi, non secundum carnem novit, qui Verbum carnem factum spiritaliter novit.

Omnia autem ex Deo. (Ambr.) Quamvis Christus nos redemerit, omnia tamen ex Deo, quia ab ipso est omnis paternitas, ideoque necesse est praeferri personam Patris. Qui reconciliavit nos sibi per Christum, et dedit nobis ministerium reconciliationis. Quoniam quidem Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi, non reputans illis delicta ipsorum. Et posuit in nobis verbum reconciliationis. Pro, Christo ergo legatione [Col. 0193A] fungimur tanquam Deo exhortante per nos. Obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo: eum qui non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit, ut nos efficeremur justitia Dei in ipso. Deus omnipotens genitor Christi, cum omnia quae per Christum fecerat, errore caduca fuissent effecta, Creatoris sui oblita, Christum Dominum nostrum de sacris sedibus ad terrena mittere dignatus est, factum carne in specie hominis, ut forma esset hominibus, quemadmodum sibi Deum creatorem suum pacificum facerent. Deus ergo erat in Christo, quomodo? quasi in vicario aut legato, sicut fuit in prophetis, aut aliter? non sicut fuit in prophetis, sic intelligi potest et fuisse in Filio? Filius enim naturaliter legatus est Patris Dei, unde dicit: Quia Pater in me est, et ego in [Col. 0193B] Patre (Joan. XIV) . Pater enim per id intelligitur esse in filio, quod una eorum sit substantia: ibi est enim unitas, ubi nulla est differentia, ac per hoc invicem sunt, quia et imago et similitudo eorum una est, ut videns Filium, vidisse dicatur Patrem: Qui me vidit, vidit et Patrem (Joan. XIV) . Recte ergo dicitur: Deus erat in Christo, hoc est, Pater in Filio, mundum reconcilians sibi, non reputans illis delicta eorum, quoniam creatura peccavit in Deum, nec poenituit ut reverteretur ad eum. Deus opus suum nolens perire, misit Filium suum, per quem, praedicata eis remissione peccatorum, reconciliaret eos sibi per ipsum, per quem nos creaverat. Sive ergo per Filium, sive per servos Deus exhortatur populum, quia ad ipsum omnis summa referenda est, cujus voluntate [Col. 0193C] et providentia Christus incarnatus est ad salutem hominum redimendam, qui cum reverti vellet ad Patrem, dispensationem acceptam a Patre dedit discipulis. Orantes pro Christo reconciliari Deo, hoc est quod dixi, quia pro Christo vicarios dedit apostolos, ut pro ipso praedicarent reconciliari Deo. (Aug.) Pro Christo, inquit, legatione fungimur, tanquam Deo exhortante per nos, obsecramus pro Christo, id est, tanquam Christus obsecret nos, reconciliari Deo. Si exhortatur et obsecrat Apostolus, ut reconciliemur Deo, inimici eramus Deo: nemo enim reconciliatur, nisi ex inimicitiis; inimicos autem nos non natura, sed peccata fecerunt. Quomodo autem reconciliamur nisi solvatur quod inter nos et ipsum separat, est enim medium separans, sed contra est [Col. 0193D] mediator reconcilians; medium separans est peccatum, mediator reconcilians est Dominus Christus: Unus enim Deus, et unus mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus (I Tim. II) . Ut ergo tollatur materia separans, quod est peccatum, venit ille mediator, et factus sacrificium sacerdos ipse, et quia sacrificium factus est pro peccato offerens seipsum in holocaustum in cruce passionis. Sequitur Apostolus et dicit, cum dixisset, obsecramus pro Christo reconciliari Deo, quasi diceremus, quomodo poterimus reconciliari, obsecramus, inquit, pro Christo reconciliamini Deo. (Greg.) Ecce inter nos et Deum discordiam peccando fecimus, et tamen ad nos Deus suos legatos prior misit, ut nos ipsi qui peccavimus, [Col. 0194A] ad pacem Dei rogati veniamus. Erubescat ergo humana superbia, confundatur quisque si non satisfaciat prior proximo, quando post culpam nostram, ut ei reconciliari debeamus, et ipse qui offensus est legatis intervenientibus obsecrat Deus. Eum qui non noverat peccatum pro nobis peccatum fecit. (Ambr.) Deum dicit Patrem peccatum fecisse Filium suum Christum, cum utique qui peccatum nesciebat, id est, qui non peccaverat, quia factus caro non immutatus, sed incarnatus factus est peccatum. Sicut qui fit praefectus non amittit quod erat, sed assumit utique quod non erat. Homo ergo factus est Christus causa peccati, quem non tangebat sors, neque dignitas nasci hominem: propter quod enim omnis caro sub peccato est, ideo factus caro, factus est peccatum, [Col. 0194B] et quoniam oblatus est pro peccatis, non immerito peccatum factus dicitur, quia hostia in lege, quae pro peccatis offerebatur, peccatum nuncupabatur, ut nos essemus justitia Dei in ipso qui peccatum nesciebat, dicente Isaia: Qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (Isa. LIII; I Petr. II) , quasi peccator occisus est, ut peccatores justificarentur apud Deum in Christo. Zelum enim passus est Satanas adversus Salvatorem, videns eum docere homines quomodo sibi propitium facerent Deum, abrenuntiantes diabolo, et propter hoc occidit eum nesciens futurum adversus se. Christus enim post crucem descendens ad inferos, devicta morte, quia qui peccatum nesciebat, teneri a morte non poterat, quia mors per peccatum exinanivit infernum, ut mors justi [Col. 0194C] peccatoribus proficeret, ut de caetero mors eos qui signum crucis habent, tenere non possit. (Aug.) In Vetere quippe Testamento peccata vocabantur sacrificia pro peccatis, quod vere iste factus est, cujus umbrae erant illa: hinc Apostolus cum dixisset, obsecramus pro Christo reconciliari Deo, continuo subjunxit atque ait, eum qui non noverat peccatum, peccatum pro nobis fecit, ut nos simus justitia Dei in ipso. Non ait, ut in quibusdam mendosis codicibus legitur, is qui non noverat peccatum, peccatum pro nobis fecit, tanquam pro nobis Christus ipse peccaverit; sed ait, eum qui non noverat peccatum, id est Christum, pro nobis peccatum fecit Deus, cui reconciliandi sumus, hoc est sacrificium pro peccatis, per quod reconciliari valeremus: ipse ergo peccatum, ut nos [Col. 0194D] justitia: nec nostra, sed Dei; nec in nobis, sed in ipso: sicut ipse peccatum non suum, sed nostrum: nec in se, sed in nobis, constitutum similitudine carnis peccati in qua crucifixus est demonstravit, ut quoniam peccatum ei non inerat, ita quodammodo peccato moreretur dum moritur carni, in qua erat similitudo peccati.

Adjuvantes autem exhortamur, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis. (Ambr.) Duplici genere Apostolus humanae salutis curam subjicere contendit, ut et [Col. 0195A] Dei providentiae devotus existeret, et hominibus charitatis officium exhiberet. Ait enim: Tempore accepto exaudivi te, et in die salutis adjuvi te. Hoc scriptum est in Isaia propheta, praedestinatam docet gratiam Dei in tempore Christi: sic enim discrevit Deus affluere misericordiam suam, ut in nomine Christi poscentibus auxilium largiretur. Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis, nemini dantes ullam offensionem, ut non vituperetur ministerium nostrum. Tempus adesse dicit, quo possint ad indulgentiam proficere peccatores: tempus adesse dicit, quo morbis mortalibus medicina possit infundi, et ideo se sollicitum esse circa aegrorum salutem, ne forte negligentia aliqua medicinae gratia effectu careret bonae voluntatis suae. Fide ergo et vigilantia sua omnem [Col. 0195B] offensionem negligentibus amputat, ne horum forte segnitia occasionem offensionis pareret discipulis, ac per hoc liberos se significant, quia quod salutare est simpliciter omni instantia praedicant: unde subjecit, ne vituperetur ministerium nostrum: vituperaretur enim ministerium ipsorum si ea quae verbis docebant, operibus suis ut fierent, exempla non darent. Sed in omnibus exhibeamus nosmetipsos sicut Dei ministros. Dei ministri sine adulatione docent, ut ei cujus ministri sunt, placeant: non sicut pseudoapostoli scientes non se a Deo missos, praesenti utilitati studebant. In multa patientia. Patientia est, quae salvat homines, nisi enim patientia abusus esset, quomodo salvasset Corinthios, quos post praedicationem suam tantis vitiis morum et erroribus diversarum [Col. 0195C] sectarum invenerat involutos, quos patientia sua paulatim ad veram doctrinam revocat? In tribulationibus. Pressuras pertulit, sciens quid a Deo pro his sit promissum. In necessitatibus. Necessitas erat etiam in pressura positum docere, quia a Domino erat missus. In angustiis. Spe futuri angustiatus perfidorum oppositionibus non cessit. In plagis. A Judaeis et gentilibus caesus frequenter, non tacuit gratiam Christi. In carceribus. Saepe in carcerem missus contempta salute sua, etiam illic donum Dei praedicavit. In seditionibus. In tantum Deo devotus erat, ut nec perturbatio fiduciam quam in Deo habebat, minueret. In laboribus. Laborare non destitit manibus suis, ne cui gravis esset, certus, hoc sibi proficere apud Deum. In vigiliis. Tam sollicitus [Col. 0195D] erat circa officium delegatum sibi, ut nec nocte cessaret. In jejuniis. Aliquando voluntaria, aliquando necessitatis jejunia pertulit causa penuriae, et Deo gratias egit spiritaliter se pascenti, quia ideo contentus erat, ne ventris causa inclinaretur. In castitate. Castitatem sive corporis, sive Evangelii vindicans, non paucos fecit inimicos. In scientia. Legis et Evangelii scientiam, non in sapientia humana neque in simulatione asserens, Deo se fidelem dispensatorem Christi exhibuit. In longanimitate. Grandis animi erat in bajulandis infirmitatibus fratrum, et in contemptu mundi hujus, unde alio loco dicit (Gal. VI) : Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. In benignitate, benignus erat, quia sicut arguebat, ita et blandiebatur, [Col. 0196A] ut post correptionem leni exhortatione consolaretur. In Spiritu sancto. Spiritus sanctus effugit fictum: quoniam ergo sinceriter docebat, in Spiritu sancto Dei donum tradebat. In charitate non ficta. Simulata charitas in his est qui in necessitate deserunt fratres; unde hic semper necessitates fratrum suas faciens, simplex erat in charitate; compatiebatur enim omnibus, sicut alio loco dicit (II Cor. XI) : Quis scandalizatur, et ego non uror? Haec enim vera charitas est, si sua utilitate contempta ejus curam habet, quem diligere se profitetur, quod semper fecit Apostolus. In verbo veritatis. Verbum veritatis erat in ejus doctrina, quia non aliud tradebat quam a Domino acceperat. In virtute Dei. Virtus in eo Dei erat, quae per signa atque prodigia Dei hunc [Col. 0196B] idoneum ministrum probabat. Per arma justitiae a dextris et sinistris. (Cass.) Per arma justitiae quae a dextris sunt et a sinistris recto moderamine transeundum est, et ita inter utrasque nimietates discretione moderante gradiendum, ut nec a tradito continentiae tramite nos acquiescamus abduci, nec rursum remissione noxia in gulae ventrisque desiderium concidamus. Libram se significat fuisse et fidelibus, et infidelibus, et incredulis, arma justitiae enim perimunt iniquitatem. (Greg.) Non hunc adversa frangebant, non prospera in mentis timore sublevabant: hinc et inde ergo gestabat palmam, quia et in adversitate fortis, et in prosperitate humilis permanebat. Quisquis enim de prosperis extollitur habere in parte dextra palmam nescit: quisquis in adversitatibus [Col. 0196C] frangitur, portare palmam a sinistro latere ignorat. Ut ergo hinc et inde palma gestetur, in fronte adesse semper nostris mentibus debet, et in adversis fiducia, et in prosperis timor, ne aut adversa in desperationem pertrahant, aut prospera animum in sui fiducia extollant. Item, cum ad sola quae interiora sunt nititur, in nullo dilectionis infimae latere flectatur, ne hunc prospera elevent, non adversa perturbent, non blanda usque ad voluntatem demulceant, non aspera ad desperationem premant, ut dum nullis passionibus intentionem mentis humiliat, quanta in utroque humero superhumeralis pulchritudine tegatur ostendat, quod recte etiam superhumeralis ex auro hyacintho, purpura distincto cocco et torta fieri bisso praecipitur, ut quanta sacerdos [Col. 0196D] clarescere virtutum diversitate debeat, demonstretur. Saepe enim laus bene agentis auribus insolenter admota dum foras sermonibus perstrepit, intus quamdam menti pertacitam elationis tempestatem gignit; fitque ut hoc, quo animus de humanis favoribus gaudet, non facile exterius ostendat, sed tamen corruptionis, vim non tenuiter interius sentiat. (Cass.) Itaque via regia volentem incedere per arma justitiae, quae a dextris sunt et a sinistris oportet apostolica disciplina transire per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam, et tanta cautione, ne intumentes tentationum fluctus, gubernante discretione, et flante nobis Spiritu Domini iter dirigere virtutis, ut dextra laevaque si paululum deflectamus, [Col. 0197A] sciamus nos perniciosis morum cantibus illidendos. Itaque per sapientissimum Salomonem monemur: Ne diverteris ad dexteram, neque ad sinistram (Prov. III) , id est, nec tibi virtutibus blandiaris, et dextris successibus ac spiritalibus extollaris, nec deflectens ad sinistram tramitem vitiorum secundum Apostolum, gloriam tibi ex eis in tua confusione conquiras. Per gloriam, et ignobilitatem. (Amb.) His qui Evangelium Dei gloriam aestimabant, manifeste integrum et fidelem se praedicatorem dicit; simili modo et eis, qui verba divinae doctrinae ignobilitatem et deformationem putabant, fidelem se Dei ministrum exhibuit, dum non terretur neque pudorem patitur ea illis loqui quae horrerent audire. Per infamiam et bonam famam. Etiam his integrum [Col. 0197B] se Dei dispensatorem praebuit, qui fidei bonam opinionem faciebant, et qui malam, dum non metuit hanc invidiam, sed constans est. (Cass.) Omnia igitur quae prosperare putantur, et dextrae dicuntur partes, quae sanctus Apostolus gloriae et bonae famae vocabulo designavit. Illa etiam quae existimantur adversa, quae per ignobilitatem et infamiam evidenter expressit, quaeque a sinistris esse describit, efficiuntur viro perfecto arma justitiae, si in lato sibi magnanimiter sustentaverit, quod videlicet per haec dimicans, et istis ipsis quibus impugnari putatur, adversis tanquam armis utendo eisque velut arcu et gladio scutoque validissimo contra illos qui haec ingerunt, communitus, profectum sibi patienti aeac virtutis acquirat, gloriosissimum constantiae triumphum [Col. 0197C] ex ipsis quae lethaliter inferuntur, capiens hostium telis, nec prosperis duntaxat elatus, nec dejectus adversis, sed itinere plano et via regia semper incedens, ab illo tranquillitatis statu nequaquam laetitia superveniente quasi in dextera motus, nec ingruentibus adversis tristitiaque dominante velut ad laevam rursus impulsus. Pax enim multa diligentibus nomen tuum, et non illis scandalum (Psal. CXVIII) .

Ut seductores et veraces. (Ambr.) Increduli seductores eos vocabant, fideles contra veraces eos et simplices pronuntiabant, nec hoc odio cedit ut superducat fucum veritati. Sicut qui ignoti, et cogniti. Malis ignoti erant, bonis noti, agnoscebant enim in his veritatem. Quasi morientes, et ecce vivimus. Odio [Col. 0197D] illos habentes quotidie putabant non evadere minas iniquitatis. Isti autem qui a Deo propitio docebant auxilio Christi tuti praestolabantur a morte praesenti et futura. Ut castigati, et non mortificati. Tentati videbantur, quando sic tractabantur ut credere putarentur, et quia non vincebantur, morti non addicebantur: hic enim addicitur morti, qui in fide non permanet, sed morti non huic, sed futurae. Potest et de praesenti morte intelligi: tentari enim eos patiebatur Deus, ut pressuris crescerent merito, non tamen permittebat eos occidi. Quasi tristes, semper autem gaudentes. Verum est, quia tristitia haec gaudium operatur, et qui eos injuriis contristabant gaudium eorum exaggerabant. Sicut egentes, multos autem [Col. 0198A] locupletantes. Quantum ad praesentem vitam pertinet, pauperes videbantur, sed spiritales divitias credentibus largiebantur, egeni in terris, in coelis divites. Tanquam nihil habentes, et omnia possidentes. Hoc fuit in apostolis gloriosum, ut sine sollicitudine et nomine possidendi, non solum ea quae in possessionibus erant, sed et ipsos eorum dominos possiderent. Omnia enim necesse erat ante pedes eorum poni causa virtutum, sicut legimus in Actis apostolorum (Act. IV) . [Greg.] Libet inter haec oculos mentis attollere ad electos Dei exterius oppressos, quantae intrinsecus arci praesideant videre, cuncta quippe quae foris eminent, occultis eorum obtutibus per despectum jacent. Nam super se interius rapti, in alto animum figunt, et quaeque in hac vita patiuntur, [Col. 0198B] quasi longe infra labentia atque a se aliena conspiciunt, utque ita dixerim, dum mente extra carnem fieri decertant, pene ipsa quae tolerant, ignorant. In horum profecto oculis, quidquid temporaliter eminet altum non est, nam vel ut in magni vertice montis siti praesentis vitae plana despiciunt, seque ipsos per spiritalem celsitudinem transcendentes subjecta sibimet intus vident, quaeque per carnalem gloriam foris tument. Unde et nullis contra veritatem potestatibus parcunt, sed quos attolli per elationem conspiciunt, per Spiritus auctoritatem premunt. Os nostrum patet ad vos, o Corinthii. (Ambr.) Hoc libertatis causa loquitur, et purae conscientiae, male enim sibi conscia mens loqui trepidat, sensum perdit, in verbis errat. Cor nostrum dilatatum [Col. 0198C] est, eorum cor dilatatur qui fiducia bonae conversationis gaudent in sese, aut certe spe futuri praemii in tribulationem non angustantur, quia sicut in hac vita nisi praecesserit labor, redditus non sequetur, ita et in rebus divinis, si non exitia anteierint, praemium non consequetur.

Non angustiamini in nobis, angustiamini autem in visceribus vestris, eamdem mercedis habentes retributionem. Hoc dicit quia non oberat magistris, si discipuli male verterentur, contemnentes vigorem doctrinae, quia unusquisque pro operibus suis mercedem accipiet, quia quod ad magistros pertinet non tacuerunt dicente Domino ad Ezechiel prophetam: Exalta vocem tuam et loquere ad plebem, et si te audierint, lucraberis eos (Ezech. III) . [Greg.] Si quominus [Col. 0198D] tu animam tuam salvabis. Cum ab infirmis auditoribus se intelligi non posse conspiciunt, solent plerumque etiam justi laudati bona quae dicunt, non quod ipsi suis inhiant, sed quo auditores suos ad audiendi sollicitudinem accendant, ut dum eorum voce proferuntur ab illorum cordibus arcanis, et multa dixisset, adjunxit, os nostrum patet ad vos, o Corinthii, cor nostrum dilatatum est, sed arrogantes dum cor bonorum nesciunt, et solas aliquando voces imitantur, efferunt laudando quae dicunt, non quod eis torpor audientium displicet, sed quod sibi inhiant placent; justorum voces imitantes simulant, sed vim vocis ignorant, vident quod justi proferunt, sed nesciunt quod requirunt.

[Col. 0199A] Tanquam filiis dico: Dilatamini et vos, et nolite jugum ducere cum infidelibus. (Amb.) Ad bonam conversationem et spem eos hortatur, ut fidentes et purgantes conscientias suas, possint in semetipsis gaudere, habentes fiduciam purae mentis, sicut et eorum magistri, separantes se ab infidelium societate in operibus malis; et bene ergo agendo et futura sperando dilatari vult illos animo, qui enim laborat et futura non credit, sicut infidelis angustiatur desperatione futuri. (Aug.) Latitudo mandati charitas est, quia ubi charitas, non sunt angustiae. In ipsa latitudine erat Apostolus, cum diceret: Os nostrum patet ad vos, o Corinthii, cor nostrum dilatatum est, non angustiamini in vobis, ideo ergo latum mandatum tuum valde. Quod est latum mandatum? [Col. 0199B] Mandatum novum do vobis, ut vos invicem diligatis; charitas ergo non angustatur. Vis non angustari in terra? in lato habita: quidquid enim tibi fecerit homo, non te angustat, quia illud diligis Dei quod non nocet, homo Deum diligis, fraternitatem diligis, legem Dei diligis, Ecclesiam Dei diligis; sempiterna erit, laboras in terra, sed pervenies ad fructum promissum, quis tibi tollit quod diligis?

Quae enim participatio justitiae cum iniquitate? aut quae societas luci cum tenebris? quae autem conventio Christi cum Belial? aut quae pars fideli cum infidele? qui autem consensus templo Dei cum idolis. (Amb.) Manifestum est haec quae enumerat esse contraria, ac per hoc fugiendum ab his docet quia dicit Dominus, Nemo potest duobus Dominis servire, lex etenim [Col. 0199C] justitiam praedicat, ut fugiatur iniquitas. Lumen ostendit, quod est veritas, ut ab ignorantia, quae tenebrae sunt, recedatur. Christum in Dei mysterio annuntiat, ut a diabolo, qui se Deum mentiri vult, abscedatur; credentibus vitam pollicetur aeternam, ut perfidia exuti, ab omni infidelium errore sint alieni. Idola prohibuit coli, quia templo Dei sunt inimica. (Cass.) Habet unumquodque vitium in corde nostro propriam stationem, quam sibi vendicans in animae nostrae recessu exterminat Israelem, id est, contemplationem rerum summarum atque sanctarum, eisque semper adversari non desinet: non enim possunt virtutes cum vitiis pariter morari. Quae enim participatio justitiae cum iniquitate, aut quae societas luci cum tenebris? sed cum ab Israelis [Col. 0199D] populo, id est, a virtutibus contra se dimicantibus fuerint vitia superata, locum quem sibi in corde nostro concupiscentiae vel fornicationis Spiritus retinebat, deinceps castitas continebit, quem furor ceperat, patientia vendicabit, quem tristitia mortem operans occupaverat, salutaris et plena gaudio, tristitia possidebit, quem acedia vastabat, incipiet colere fortitudo, quem superbia conculcabat, humilitas honestabit, et ita singulis vitiis expulsis eorum loca, id est, effectus virtutes contrariae possidebunt, quae filii Israel, id est, animae videntes Deum, non immerito nuncupantur, qui cum universas cordis expulerint passiones, non tam alienas possessiones pervasisse, quam proprias recuperasse credendi [Col. 0200A] sunt. Vos enim estis templum Dei vivi. (Ambr.) Nihil tam inimicum homini, quam idola, quia ab unius Dei fide cogunt recedere.

Sicut dicit Deus: Quoniam inhabitabo in illis, et inambulabo inter eos, et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus. Propter quod exite de medio eorum, et separamini, dicit Dominus, et immundum ne tetigeritis, et ego recipiam vos, et ero vobis in patrem, et vos eritis mihi in filios et filias, dicit Dominus omnipotens. Interim primae causae sensum explicemus, ut cujus personae verba sint declaremus dicentes: Quoniam inhabitabo in illis et inter eos ambulabo, et ero illorum Deus et ipsi erunt mihi populus. Haec verba Christi sunt, hoc est enim quod et inter caetera Jeremias testatus est, dicens: Post haec in [Col. 0200B] terris visus est, et inter homines conversatus est (Baruch III) . Hic enim habitavit in nobis, dicente apostolo Joanne: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) . Et quia Deus noster est, dicit iterum Jeremias: Hic est Deus noster, et quia populus ejus sumus, dubium non est, Ecclesia enim Christi est; ideoque separari nos vult ab omni contaminatione, ut suscipiat nos in filios, sicut dicit: Filioli, adhuc modicum tempus vobiscum sum (Joan. XIII) , et quia omnipotens est, puto ambigi non debere; si enim sicut ipse dicit: Quaecunque facit Pater, eadem et Filius facit similiter (Joan. V) , hoc est Filium omnia posse quae potest et Pater. Si quid non potest Pater, non potest et Filius, sed idoneus est Filius qui dicit de Patre: Apud Deum autem [Col. 0200C] omnia possibilia sunt (Matth. XIX) ; hoc testimonio et nos ad puram vitam exhortatus est, et Dominum nostrum Jesum, jam olim Deum nostrum et suscepturum nos in affectu charitatis suae praedestinatum ostendit.

Has igitur habentes promissiones, charissimi, mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei. (Ambr.) Manifesta sunt quae dicit: inquinamentum tamen carnis multifarie intelligendum est. Ideo etenim non dixit, ab inquinamento carnis, sed ab omni inquinamento, ut tota vitia carnalia fugiamus. Omne enim [Col. 0200D] quod lex prohibet carnale est, ut perficiamus sanctitatem Spiritus in timore Dei. Sanctitatem sic perficimus Spiritus, si in timore Dei recta sequamur, ut sub nomine Christi a peccatis nos abstinentes sancti simus; qui enim sine promissione Christi a vitiis se cohibere videntur, sanctificati sunt juxta mundum, non secundum Dei Spiritum, quia secundum Deum hi mundi sunt, qui fideles sunt, caeteri vero qualesvis sint, immundi sunt: quidquid enim sine Christo est, immundum est, sicut dicit ad Titum: quia infidelibus nihil mundum est, inquinata est enim eorum mens et conscientia (Tit. I) .

Capite nos. Neminem laesimus, neminem corrupimus, neminem circumvenimus. Considerare vult illos [Col. 0201A] quae dicit, ut receptis his in animum, conferant secum vera esse quae loquitur, et spernentes hos quos tangit, omnem animum transferant ad eos quos vident vero affectu se diligere. Pseudoapostoli enim erant, qui et nocebant illis corrumpentes sensum illorum, et gravabant sacculos eorum circumventione serpentinae astutiae. Non ad condemnationem dico. Hoc est, non vos abjicio, sed ut corrigatis moneo; qui enim aliquem contemnet, non illi dimittit. Praediximus enim quod in cordibus nostris estis ad commoriendum, et ad convivendum. Ex praedictis vult illos cognoscere, quo animo loquatur ad eos: quos enim participes vult habere, et ad praesentes passiones pro Christo, et ad futuram vitam non utique illos abjicit, sed ut participatione dignos se faciant, [Col. 0201B] exhortatur. Multa mihi fiducia est apud vos, multa mihi gloriatio pro vobis, repletus sum consolatione, superabundo gaudio in omni tribulatione nostra. Fiducia haec de primae Epistolae correptione est, quam quia non aspere susceperunt fiduciam dederunt admonendi se. Visi sunt enim velle corrigere se, unde gloriatur: pro his animum etiam suum consolatum ex hac parte pronuntiat, in tantum, ut in omni pressura superabundare se gaudio protestetur. Videns enim esse spem in his pro quibus angustias patitur gaudet, cum contribulatur, certus mercedem se a Deo accepturum acquisitae salutis eorum. Etenim cum venissemus Macedoniam, nullam requiem habuit caro nostra. Pressuras et caedes memorat quas patiebantur causa credentium, ut magis provocet eos [Col. 0201C] ad charitatem. Nullam, inquit, requiem habuit caro nostra. Ut compaterentur eis, certi, quia pro salute fidelium animas suas traderent usque ad mortem. Antequam enim digereretur tribulatio et corporalis injuria, altera veniebat, ut requies patienti non esset. Nam et quoniam sensu bruta est omnis caro, nullam requiem hanc habuisse vel habere in passione significat: animam autem, quanquam ipsa patiebatur in corpore, ex hac tamen parte requiem habere, qua sperat pro tribulationibus his, quae pro fide irrogantur a perfidis, daturum Deum mercedem: denique in ipsa pressura Deo hymnos canebant. Sed omnem tribulationem passi. Juxta historiam Domino vocante intraverunt Macedoniam, et cum non pauci credidissent invenissentque solatium [Col. 0201D] Lydiae mulieris, quae cum omnibus suis credidit, tunc factum est, ut Spiritum pythonem, id est, divinum, fugaret de ancilla quorumdam, qui videntes perdidisse se, non minimum quaestum, quem puella referebat divinando, concitaverunt seditionem Paulo et Silae, et traxerunt eos ad forum ad magistratus, qui multas eis plagas imponentes miserunt eos in imum carceris, ita ut et pedes eorum in nervo concluderent. Haec est pressura quam passi sunt in Macedonia, et hinc est unde dicit: Nullam requiem habuit caro nostra. Foris pugnae, intus timores. Pugnae erant corpori dum caedebatur, animo timores: illic enim timor est ubi et intellectus est; sed timor hic propter eos erat, qui crediderant, ne passione ejus scandalizarentur; nam [Col. 0202A] sibi quid jam timeret, qui patiebatur, praeterea, cum dicat in Actis apostolorum (Act. XXI) non solum ligari sed et mori paratum se pro nomine Domini Jesu Christi? Videtur ergo totum hominem afflictum in carne significasse, ut ex parte Spiritus qui homini datur, ut maneat, quia est impassibilis, affligi potuisse minime intelligatur, sed ut homo totus ex parte corporis et animae afflictus in carne dicatur: ex parte vero Spiritus impassibilis. Potest et sic intelligi, ut foris pugnae, id est, in publico a perfidis fierent contra fidos, dum furore pleni resistebant veritati, cujus rei nuntius intus timores generabat, ubi erat Apostolus. (Greg.) Quis enim homo non timeat angustias, sed quia in Dei rebus propensior erat, timorem hunc spe superabat. Sancti viri tribulationum [Col. 0202B] bello deprehensi, cum uno eodemque tempore alios ferientes, atque alios suadentes feriunt, illis opponunt scutum patientiae, istis jacula intorquent doctrinae, atque ad utrumque pugnandi mira virtutis arte se erigunt, quatenus et perversa intus sapienter doceant, et foras fortiter adversa contemnant: hos docentes corrigant, illos tolerantes premant. Insurgentes namque hostes patiendo despiciunt; infirmantes vero cives compatiendo ad salutem reducunt, illis resistunt, ne et alios subtrahant, istis metuunt ne vitam rectitudinis funditus perdant. Videamus castrorum militem Dei, contra utraque praeliantem? Ait enim foris pugnae, intus timores, innumera bella quae extrinsecus tolerat dicens: Periculis fluminum, periculis latronum, periculis ex genere, periculis ex [Col. 0202C] gentibus, periculis in civitate, periculis in solitudine, periculis in mari, periculis in falsis fratribus (II Cor. XI) . Pensemus ergo, cujus laboris sit uno eodemque tempore foris adversa tolerare, intus infirma protegere: foris pugnas patitur, quia verberibus scinditur, catenis ligatur; intus metum tolerat, quia passionem suam non sibi, sed discipulis obesse formidat. Unde et eisdem scripsit dicens (I Thess. III) : Nemo moveatur in tribulationibus istis, ipsi enim scitis quod in hoc positi sumus; aliorum quippe casus in propria passione metuebat, ne dum ipsum discipuli afflictum pro fide verberibus agnoscerent, fideles se profiteri recusarent. O immensa charitatis viscera? despicit quod ipse patitur, et curat ne quid pravae persuasionis discipuli in corde patiantur; in se contemnit [Col. 0202D] vulnera corporis et in aliis vulnera medetur cordis. Habent quippe hoc justi proprium, ut in dolore positi tribulationis suae, curam non deserant utilitatis alienae, et cum de se adversa patientes dolent, aliis necessaria docentes praevident, et quasi percussi quidam magni medici aegrotant, ipsi tolerant scissuras vulneris, et aliis proferunt medicamenta sanitatis.

Sed qui consolatur humiles, consolatus est et nos Deus in adventu Titi. (Ambr.) Quoniam Deus suorum non est immemor, semper dat eis in tribulatione solatium, acceleravit adventum Titi, ut refrigerio esset positis in fervore: magna enim consolatio est patientis, si secum habeat consolantem. Non solum autem in adventu [Col. 0203A] ejus, sed etiam in consolatione, qua consolatus est in vobis. Plus addit ad consolationem, quia audisse se a Tito significat conversionis eorum promptam voluntatem, in tantum, ut Titus, qui dolorem habebat inobauditionis illorum, consolationem acciperet de poenitentia eorum. Quantum affectum se circa eos habere ostendit Apostolus, ut nec imum carceris, nec plagarum dolorem computaret scissi corporis, neque nervum quo pedes ejus conclusi erant, sed audita correctione eorum laetaretur, et immemor factus passionum, Deo gratias ageret pro horum salute, sic hoc aestimans, quasi remunerationem tribulationum. Referens nobis vestrum desiderium, vestrum fletum. Nuntiavit Titus desiderium habere illos emendandi se: addiscentes enim quae [Col. 0203B] promissa sint bene viventibus incitati sunt ad desiderium horum. Vestrum inquit fletum, correpti flebant dolentes, quia peccaverant, nec excusare nisi sunt, unde gloriatur in his. Vestram aemulationem pro me. Addiscentes enim charitatem Apostoli erga se, coeperunt illum defendere contra adversarios. Ita ut magis gauderem. Quoniam etsi contristavi vos in Epistola, non me poenitet. Manifestum est non debere poeniteri ex hac re, quam secutus talis effectus est, quoniam severius in prima Epistola corripuit errores eorum. Non, inquit, me poenitet asperius scripsisse, quia hoc causa poposcit. Et si poeniteret videns, quod Epistola illa etsi ad horam vos contristavit, nunc gaudeo. Hoc dicit, quia si me poeniteret, inquit, propter charitatem, quia vos contristavi, consolatio succederet gaudii, [Col. 0203C] quia profuit quod vos contristavi. Non quia contristati estis, sed quia contristati estis ad poenitentiam: contristati enim estis secundum Deum. Idcirco gavisum se dicit, quia cum pudore contristati sunt, non cum ira: qui enim reprehensus pudorem patitur, corrigere se promittit; qui autem irascitur, pejorem se futurum ostendit. Ut in nullo detrimentum patiamini ex nobis. Ut omnia, inquit, nostra effectum habeant in vobis, etiam quod contristavimus vos, pro vobis est.

Quae enim secundum Deum tristitia est, poenitentiam in salutem stabilem operatur. Manifestum est, quod qui tristis est, quia peccavit, secundum Deum tristis est: dolet enim quia fecit quod odit Deus, hoc ad stabilitatem salutis pertinet. (Cass.) Unde illa tristitia [Col. 0203D] qua poenitentiam ad salutem stabilem operatur obediens est, affabilis, humilis, mansueta, suavis, ac patiens, ut puta ex Dei charitate descendens, et ad omnem dolorem corporis ac Spiritus contritionem infatigabiliter semetipsam desiderio perfectionis extendens, et quodammodo laeta, ac spe profectus sui vegeta, cunctam affabilitatis et longanimitatis retinet suavitatem, habens in semetipsa omnes fructus Spiritus sancti, quos enumeravit idem Apostolus: Charitas, gaudium, pax, patientia, longanimitas, bonitas, fides, mansuetudo, benignitas, continentia (Gal. V) : haec vero asperrima, impatiens, infructuosa, plena rancore et moerore, dura, ac desperatione poenali eum quem complexa fuerit ab industria ac salutari [Col. 0204A] dolore frangens et revocans, ut puta irrationabilis et intercipiens non solum orationum efficaciam, verumetiam universos quos praediximus fructus spiritales evacuans, quos novit illa conferre: quapropter absque illa, quae vel pro salutari poenitentia, vel pro studio perfectionis seu pro desiderio suscipietur futurorum, omnis tristitia, tanquam saeculi et quae mortem inferat, aequaliter repellenda est, ac sicut fornicationis, seu Spiritus philargyriae vel irae, de nostris cordibus penitus extrudenda. Hanc ergo perniciosissimam passionem ita de nobis expellere possumus, ut mentem nostram spiritali meditatione jugiter occupatam futura spe et contemplatione repromissae beatitudinis erigamus: hoc enim modo universa tristitiarum genera, sive quae ex praecedente [Col. 0204B] ira descendunt, quae amissione lucri vel detrimenti illati nobis adveniunt, seu de irrogata generantur injuria, sive quae in rationabili mentis confusione procedunt, seu quae nobis lethalem desperationem indicunt, valebimus superare, cum aeternarum rerum ac futurarum intuitu semper laeti atque immobiles perdurantes, nec casibus dejecti praesentibus, nec prosperis fuerimus elati, utraque velut caduca et mox transeuntia contemplantes. Saeculi autem tristitia mortem operatur. Hoc dicit, quia secundum Deum tristitia vitam operatur, poenitet enim, et sperat Dei misericordiam: ita secundum mundum tristitia mortem operatur, detectus enim peccator tristis est, quasi puniendus non habens a quo speret misericordiam, et si forte ad praesens [Col. 0204C] qui vindicet defuerit, Dei tamen judicium evadere non poterit.

Ecce enim hoc ipsum secundum Deum contristari vos quantam in vobis operatur sollicitudinem. Verum est, quia qui poenitet sollicitus est ne denuo peccet. Sed defensionem. Recte, quia poenitentia non habet excusationem, sed confusionem. Sed timorem. Ostendit timorem in peccatore, qui delicti sui causa veniam postulat. Sed desiderium. Desiderat reformari se, qui se scit factum per peccatum deformem. Sed aemulationem. Zelum incipit pati bonorum operum perficiendorum, qui intelligit pro se esse, quod corripitur. Sed vindictam. Necesse est, ut quis vindicet eum, cujus erga se sentit affectum, et in seipsum vindicat qui se causa delicti affligit. In omnibus exhibuistis [Col. 0204D] vos incontaminatos esse negotio. Quando omnia quae ad profectum melioris spei pertinent, meditari videntur, zelum habentes Apostoli, et praeceptoris sui in omnibus officiis humanae conversationis duce fide probos se videri contendunt. Igitur etsi scripsi vobis, non propter eum qui fecit injuriam. Inique versatum et injuriosum dicit illum, qui incestum admiserat, necnon etiam hos tangit, quos injurias et fraudes fratribus in prima Epistola fecisse significat. Nec propter eum, qui passus est. Hi inique tractati sunt, quia fratribus contraria passi sunt; hic sensus est, quem in capite Epistolae memorat, ubi dicit si cui aliquid donatis, et ego. Ostendit enim non magis horum causa qui peccaverunt scripsisse [Col. 0205A] se remitti illis debere, sed magis propter Ecclesiam; quia in uno male agente multi sunt qui confundantur, et in uno contumeliam aut fraudem patiente, multi sunt qui indignentur: quia si patitur aliquid unum membrum compatiuntur omnia membra. Sed ad manifestandum sollicitudinem nostram, quam pro vobis habemus ad vos coram Deo. Emendando injustos et pollutos sanctificando et Ecclesiae reconciliando totius populi sollicitudinem se habere demonstrat, secundum quae supra memoravi. Ideo et consolationem accepimus. Accepisse se, ac per hoc dare dicit consolationem; accepit autem cum didicit corrigere velle, quos arguebat, ut per patientiam se reformarent; dat autem dum eos revocat ad Ecclesiam, ne diu contristati desperarent de se, et ad [Col. 0205B] publicam et funestam vitam declinarent. In consolatione autem nostra abundantius magis gavisi sumus super gaudio Titi, quia refectus est Spiritus ejus ab omnibus vobis. Correptos per primam Epistolam audiens se velle corrigere, consolationem accepit; a Tito autem addiscens, quia dolorem paterentur erroris sui, auctus est in consolatione, gaudio repletus, quia voluntas eorum in opere coeperat probari, Tito hoc idoneo teste cum laetitia animi referente. Et si quid apud illum de vobis gloriatus sum, non sum confusus. Antequam pergeret Titus ad Corinthios audivit ab eis, id est, ab Apostolo et qui erant cum eo, bonam voluntatem esse Corinthiorum [Col. 0206A] in emendandis vitiis, ac per hoc regresso et eadem referente non utique confusus est Apostolus, sed laetior factus est, quia non aliter invenerat Titus quam audierat ab eis. Sed sicut omnia vobis in veritate locuti sumus: ita et gloriatio nostra, quae fuit ad Titum, veritas facta est. Exsultans in Spiritu haec scribit Apostolus, sic gaudens in his, ut efficaciam eorum tam veram probet, quam est et praedicatio ejus ad eos in correptione duntaxat; veritas enim arguentis in eo ipso tunc videtur esse manifesta, si hi qui arguuntur incipiant emendare se. Dum enim correpti immutantur, testimonium perhibent arguenti. Et viscera ejus abundantius in vobis sunt. Animum et affectum Titi dicit esse in eis, quia vidit profectum illorum. Sancti enim animus in omni bono est. Reminiscentes [Col. 0206B] omnium vestrum obedientiam, quomodo cum timore et tremore excepistis illum. Scientes Corinthii ab Apostolo missum esse Titum ad se, qui in tantis vitiis ab Apostolo fuerant correpti, territi sunt in adventu ejus, et quia vitam suam coeperant emendare, solliciti erant obedire praeceptis ejus, ut regressus animum Apostoli mitigaret eis; quamobrem Titum laudasse significat: in Tito enim apostolum reveriti sunt. Gaudeo quod in omnibus confido in vobis. Non solum in bona voluntate eorum laetatus est, sed in operibus bonis quibus quae peccaverant emendabant; ideo in omnibus, inquit, confido in vobis.

Notam autem facimus vobis, fratres, gratiam Dei, quae data est in Ecclesiis Macedoniae, quod in multo experimento tribulationis abundantia gaudii ipsorum fuit. (Amb.) Quoniam Macedones devoto animo perceperunt verbum fidei, idcirco gratiam eis datam dicit a Deo, ut in tribulatione Pauli et Silae quam supra memoravi, scandalum non paterentur: sed in exsultatione mentis acciperent, confidentes de spe promissa, ut probatos se horum passionibus demonstrarent. Et altissima paupertas eorum abundavit in divitias simplicitatis eorum. Votum eorum praedicat, quia cum tenui [Col. 0205D] essent substantia facultatum, animus ipsorum dives inventus est in ministerio sanctorum. Pura enim conscientia operati sunt, non ut hominibus, sed ut Deo placerent. Quia secundum virtutem testimonium illis reddo: et supra virtutem voluntarii fuerunt. Quantum dignum fuit et Deo placitum qui vires illorum scit, in facultatibus dederant ad ministerium, et quia ex toto corde Deo se dederant, amplius volebat offerre, quam eorum vires admittebant. Cum multa exhortatione obsecrantes nos gratiam et communicationem ministerii, quod fit in sanctos. Tam [Col. 0206C] simpliciter et devoto animo obtulisse illos ministerium, quod ultra vires eorum erat, praedicat, ut cum lacrymis deprecantes offerrent, ut vel sic cogerent accipi a se, quod accipiendum non videbatur, quia plus erat quam poterat eorum substantia, ne forte eis postea egestas boni operis poenitentiam suaderet. Sed quia tales ostenderunt ut puro animo jam praesentia postponentes, futuris se promissionibus confidentia fidei confirmarent, accipi ab eis visum est, ne boni cordis gratia fructum amitteret. Et non sicut speravimus, sed semetipsos dederunt primum Domino, deinde nobis per voluntatem Dei. Idcirco, inquit, ab his accipi debuit, quia prius emendantes errores pristinos et vitae vitia, ac morum, ultra quam sperabatur, Deo se voverunt: visum est enim simpliciter [Col. 0206D] illos hoc agere, ut nec timeret, cui offerebatur accipere, quia non utique hoc animo offerebant, ut redimentes praepositos suos vitia eorum paterentur, nec arguerent: quia munera excaecant oculos, et vim auctoritatis inclinant. Dantes ergo se Deo, dum emendant vitia, deinde fratribus dum offerunt sumptus, contristari non debuerunt, qui ante prope, quam inciperent, perfecti esse voluerunt. Horum igitur exemplo invitat Corinthios, ut ea quae coeperant hac exhortatione aucti, mente sedula consummarent. Ita ut rogaremus Titum, ut quemadmodum [Col. 0207A] coepit, ita et perficiat in vobis etiam gratiam istam. Quoniam Titi affectum sincerum sciebat circa istos, nec non hos obedientes ei, idcirco per ipsum etiam ad hoc opus exhortari illos facilius posse significat, ut quomodo in caeteris rebus exhortationis suae habuit fructum in eis, haberet etiam in hac gratia ut ad ministerium sanctorum promptos eos faceret, ut quia jam vitia emendabant, hujus largitatis fructum haberent. Qui enim ad hoc dant, ne arguantur, nullum fructum hujus rei habebunt. Sed sicut in omnibus abundatis fide et sermone, et scientia, et omni sollicitudine, et charitate vestra in nos: ut in hac gratia abundetis. Exhortatur illos, ut glorietur de his apud caeteras ecclesias. Haec est enim probatio emendationis eorum, si prompti sint ad ministerium [Col. 0207B] sanctorum. Non quasi imperans dico, sed per aliorum sollicitudinem, etiam vestrae charitatis ingenium bonum comprobans. Manifestum est, quia non imperat sed exhortatur ut penuriae patientibus mittant sumptus, et relevent sollicitudinem illorum. Bonum animum suum Deo et hominibus ostendentes pro qua re sine dubio mercedem accipient. Scitis enim gratiam Domini nostri Jesu Christi quoniam propter nos egenus factus est, cum esset dives, ut illius inopia vos divites essetis. Pauperem Christum dicit factum, quia Deus nasci dignatus est homo, virtutem potestatis suae humilians, ut hominibus divinitatis divitias acquireret, ut sicut dicit Petrus apostolus divinae essent consortes naturae. Homo ergo factus est, ut hominem in Deum assumeret, sicut scriptum est: Ego dixi: [Col. 0207C] Dii estis (Psal. LXXXI) . Hoc modo exhortatur ut largiendo quasi pauperes fiant, ut prosit paupertas eorum, sicut Christi paupertas profuit nobis: et Christus quidem nostri non sui causa pauper factus est, nos autem ut nobis proficiat.

Et consilium in hoc do, hoc vobis enim utile est, qui non solum facere sed et velle coepistis ab anno priore. Nunc vero et facto perficite. Ut quemadmodum promptus est animus voluntatis, ita sit et perficiendi ex eo quod habetis. Hoc dicit, ut voluntas illorum in opere appareat, si vera est, secundum vires, ut tantum det, quantum potest et vult animus, ut munda fiat conscientia, non in simulatione ut hominibus placeat, et mercedem apud Dominum non habeat. Si enim voluntas prompta est, secundum id quod [Col. 0207D] habet accepta est, non secundum quod non habet. Quoniam Corinthii ad hoc opus ministerii provocantur hoc eis indicitur, ut non plus tribuant quam possint, ne plus forte offerentes coacti, non voluntarii, gravati viderentur sine mercede futuri, quia qui coactus aliquid fecit mercedem non habet. Ecclesiae enim Macedoniae ultro obtulerunt cum precibus. Ut probarent tota se voluntate hoc facere, ut plus offerrent quam poterant, ideoque acceptabile fuit. Quanto enim amplius obtulerunt, tanto plus accepturi sunt: nam si tantum quis det quantum vult, aut potest, acceptum est: judicio enim videtur hoc facere, ac per hoc tantum det, quantum potest et vult animus, ut rei hujus possit habere mercedem. Non enim [Col. 0208A] ut aliis sit remissio, nobis tribulatio. Verum est, quia sic dandum est, ut non egestatem praestet dantibus. Sed ex aequalitate in hoc tempore praesenti. Hoc dicit ut quantum habet ad tempus dividat sanctis, non enim plus exigitur, quam sibi debet retinere. (Greg.) Quia diliges, inquit, proximum tuum sicut teipsum (Matth. XIX) . Unde Zachaeus: Ecce dimidium, inquit, bonorum meorum do pauperibus (Luc. XIX) ; ut videlicet sollicite perpendamus, quia et eos, quos nunc inopes cernimus, abundantes quandoque videbimus, et qui abundantes aspicimur, si largiri negligimus, quandoque inopes erimus. Qui itaque nunc temporale subsidium pauperi tribuit, ab eo postmodum perpetua recepturus, ut ita dicam, quasi ad frugem terram excolit, quae quod acceperit, uberius [Col. 0208B] reddit. Restat ergo, ut nunquam elatio surgat ex munere, quando videlicet dives ex eo quod pauperi tribuit, agit, ut in perpetuum pauper non sit. Vestra abundantia illorum inopiam suppleat, ut et illorum abundantia vestrae inopiae sit supplementum. (Ambr.) Hoc est, quod dicit, ut quia juxta tempus sancti inopiam patiuntur, deserentes omnia mundi, et se in divinis solis operibus constituentes, ut doctrinae atque orationi insisterent, ad profectum multorum hi qui credunt, quique artibus aut negotiis insistunt, aut certe facultates paternas habent, ministrent sanctorum inopiis: ut iterum sancti illis ubi divites sunt, et isti inopes communicent eis, quasi vice rependentes ministerio illorum, sicut dicit Dominus: Quandiu fecistis uni ex minimis istis, mihi fecistis (Matth. XXV) .

[Col. 0208C] Ut fiat aequalitas sicut scriptum est. Haec est aequalitas, ut quia isti in hoc tempore ministrant sanctis, reddantur illis vices in futuro: debitores enim sibi faciunt sanctos. Qui multum habet, non abundabit: et qui modicum, non minorabit (Exod. XVI) . Hoc in Exodo legitur, plus enim habent sancti in spe futuri saeculi, et magis quam hi qui in hoc tempore videntur divites, et tamen aequabuntur illic utrique, ut sicut beneficio horum sanctorum inopia sustentatur, ita et beneficio sanctorum divites fiant hi in futuro saeculo in quo videntur pauperes: non enim totos se dederunt Deo, ut hic pauperes, illic essent divites, sed ex hac parte quia hic divites sunt, illic pauperes, sanctorum suffragio, qui hic positi jam illic mente sunt, ditabuntur: non enim qualecunque meritum [Col. 0208D] est de justis laboribus ministrare sanctis. Qui multum, inquit, habuit, non abundabit, quia quod plus habebat dedit indigenti. Et qui modicum, non minorabit ille qui accepit ab illo qui abundavit, ut fiat, inquit, aequalitas. (Greg.) Multum vero ad edomandam dantis superbiam valet, si cum terrena tribuit, verba sollicite magistri coelestis penset, qui ait: Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula (Luc. XVI) . Si enim eorum amicitiis aeterna tabernacula acquirimus, dantes procul dubio pensare debemus, quia patronis potius munera offerimus, quam egenis dona largimur. Huic per Paulum dicitur: Vestra abundantia illorum inopiam suppleat, ut et illorum [Col. 0209A] abundantia vestrae inopiae sit supplementum, ut videlicet, sicut superius dictum est, sollicite perpendamus quia et eos, quos nunc inopes cernimus, abundantes quandoque videbimus, et qui abundantes aspicimur, largiri negligimus, quandoque inopes erimus. Beatus igitur Job, ut diligenter ostenderet, humilitas atque misericordia, quanta in eum fuerint consideratione sociata, ait: Si despexi praetereuntem, eo quod non habuerit indumentum, et absque operimento pauperem, si non benedixerunt mihi latera ejus, et de velleribus ovium mearum calefactus est (Job. XXXI) ; ac si diceret: In amore proximi uno eodemque ordine et superbiae vitium et impietatis premens praetereuntem quempiam et humiliter aspiciens non despexi, et misericorditer calefeci. Quisquis enim, super eum [Col. 0209B] cui aliquid tribuit, fastu se elevationis extollit, majorem culpam intrinsecus superbiendo peragit, quam extrinsecus largiendo mercedem, fitque ipse bonis interioribus nudus, cum nudum despicit vestiens, eoque agit ut seipso deterior fiat, quo se indigenti proximo meliorem putat, minus quippe inops est, qui vestem non habet, quam qui humilitatem. Unde necesse est, ut cum naturae nostrae consortes exteriora non habere conspicimus, quam multa nobis desint bona interiora pensemus, quatenus sese super inopes cogitatio nostra non elevet, cum solerter videt quia nos tanto verius quanto et interius indigentes sumus. (Hieron.) O quanta beatitudo pro parvis magna recipere, aeterna pro brevibus, pro morituris semper viventia, et habere Dominum debitorem. Si [Col. 0209C] qua autem vidua habet liberos, et maxime si nobis familia est, egentes filios non dimittat: sed ex aequalitate, ut meminerit primum animae suae, et ipsam putet esse de filiis, et partiatur potius cum liberis, quam omnia filiis derelinquat; imo Christum laborum suorum faciat cohaeredem. Respondebis, difficile est, durum est, contra naturam, sed Dominum tibi audies respondentem (Matth. XIX) : Qui potest capere capiat; et: Si vis esse perfectus, non tibi jugum necessitatis imponit, sed potestati tuae liberum concedit arbitrium. Vis esse perfectus, et in primo stare fastigio dignitatis, fac quod fecerunt apostoli, vende omnia quae habes, et da pauperibus, et sequere Salvatorem, et nudam solamque virtutem nuda sequaris et sola: non vis esse perfecta, sed secundum gradum [Col. 0209D] tenere virtutis, dimitte omnia tua quae habes, et da filiis, da propinquis, nemo te reprehendit, si inferiora secteris, dummodo scias tibi illam jure praelatam, quae elegerit prima. Dicis hoc apostolorum est et virorum, mulierem autem nobilem non posse omnia vendere, quae multis adjumentis vitae hujus indiguit. Audi Apostolum commonentem: Non ut aliis refrigerium, vobis autem tribulatio, sed ex aequalitate vestra abundantia illorum sustentet inopiam, et illorum abundantia vestrae inopiae sit supplementum. Unde et Dominus: Qui habet, inquit, duas tunicas, det alterum non habenti (Luc. III) . Quid si Scythiae frigora sint, et Alpinae nives? non duabus aut tribus tunicis, sed vix pecudum pellibus repelluntur. [Col. 0210A] Quidquid ergo corpora nostra defendere potest, et humanae succurrere imbecillitati, quos nudos natura profudit, hoc una appellanda est tunica; et quidquid in praesentibus alimentis necessarium est, hoc unius diei victus appellatur. Unde praeceptum est: Ne cogitetis de crastino (Matth. V) , hoc est de futuro tempore, et Apostolus: Habentes, inquit, victum et vestitum, contenti sumus (I Tim. VI) , si plus habes, quam tibi ad victum et vestitum necessarium est, illud eroga, in illo debitorem esse te noveris. Ananias et Saphira apostoli meruere sententiam, quia sua timide servaverunt (Act. V) . Ergone, inquies, puniendus est, qui sua non dederit? minime: puniti sunt quia mentiri voluerunt Spiritui sancto, et reservantes necessaria victui suo, quasi perfecte [Col. 0210B] saeculo renuntiantes, vanam gloriam sectabantur; alioquin licet libere vel dare, vel non dare: quanquam et cui cupiat esse perfectus, praesens paupertas futuris divitiis compensada sit. Quomodo autem vidua vivere debeat, brevi sermone Apostolus comprehendit, dicens: Quae in deliciis est vivens, mortua est (I Tim. V) .

Gratias autem Deo qui dedit eamdem sollicitudinem pro vobis in corde Titi, quoniam exhortationem quidem suscepit. (Ambr.) Deus qui justus est sciens Corinthios velle proficere, Titi affectum incendit circa eos, ut adimpleret exhortatione sua voluntatem illorum in opere bono, qui videns profectum illorum consolatus est, laetatusque in eis. Sed cum sollicitior esset, sua voluntate profectus est ad vos. Hoc est, videns [Col. 0210C] proficere illos circa actus bonos, sollicitior factus est circa affectum illorum, ita ut voluntarius proficisceretur ad eos, qui prius etiam rogatus excusarat ab eis propter vitia illorum. Misimus etiam cum illo fratrem nostrum, cujus laus in Evangelio per omnes Ecclesias: non solum autem, sed et ordinatus ab Ecclesiis comes peregrinationis nostrae, in hac gratia quae ministratur a nobis ad Domini gloriam et destinatam voluntatem nostram. Istum commendant quia ignorabatur ab his, ut scirent in quanta jam essent boni opinione, ad quos tales viri mittebantur, ut congauderent cum eis, augentes eos in fide operationis Dei, ad cujus gloriam sollicite hoc agebant vicarii Christi, ut conditor Deus coeli et terrae agnosceretur in his. Devitantes hoc, ne quis [Col. 0210D] nos vituperet in hac plenitudine, quae ministratur a nobis in gloriam Dei. Quoniam de ministerio agebatur, ideo hoc subjicit, ne negligens circa curam pauperum vel sanctorum judicaretur, si hoc segnius ageret: de hac enim re constituerant inter se apostoli, ut memores essent pauperum, quod ad Galatas significat. Cum ergo invituperabilis esset in omnibus apostolus, ne in hac causa indiligens judicaretur, idcirco hoc se praemonere significat, ut hoc opere impleto in omnibus sollicitudo ejus et providentia appareret. Providemus enim bona non solum coram Deo, sed etiam coram hominibus. Providet bona coram Deo, dum quod jubet Deus circa ministerium sanctorum, vel pauperum fieri docet; coram [Col. 0211A] hominibus vero sic providet bona, quia tales mittit ad hoc opus exhortandum, qui probitate sua non faciant eis scandalum, sed provocent eos, ne bona doctrina apostoli per improvidos ministros ejus in vituperationem caderet. Misimus autem cum illis, et fratrem nostrum quem probavimus in multis saepe sollicitum esse: nunc autem multo sollicitiorem, confidentia multa in vos, sive pro Tito qui est socius meus, et in vobis adjutor, sive fratres nostri apostoli ecclesiarum, gloria Christi. Titum ideo socium suum vocat, quia et ipse episcopus erat, cui ministerium dedit notum in omnibus ecclesiis ipsius provinciae, quibus addit et tertium fratrem probatum in multis operibus bonis atque sollicitum: per Titi autem relationem referentes bonam voluntatem Corinthiorum [Col. 0211B] et caeterorum missorum quos apostolos ecclesiarum gloriae Christi appellat. Sollicitiorem se factum esse ostendit videndi illos et exhortandi ad ministerium sanctorum: fiduciam enim accepit audiens meliores esse factos Corinthios. Unde satagebat venire ad eos, certus, quod obaudirent sibi ut bona opera facerent. Ostensionem ergo quae est charitatis vestrae et gloriae nostrae pro vobis in illos ostendite in facie ecclesiarum. Commonet eos ut in his quos mittit dilectionem suam ostendant, ut bona quae de ipsis audierant vera probarent. Sic enim ostendebant profecisse se monitis Apostoli, si missos ab eo cum honore exceperint, ut caeterae ecclesiae agnoscerent vera esse bona, quae de eis dici coeperant. Provocat ergo animos eorum, quia de quo bene sentitur, solet [Col. 0211C] se meliorem praebere.

Nam de ministerio quod fit in sanctos, ex abundantia est mihi scribere vobis: scio enim promptum animum vestrum, pro quo de vobis glorior apud Macedones. (Ambr.) Et haec oblectantis verba sunt: superfluum enim esse dicit scribere de ministerio, quod fit in sanctos, ut de his bene sentire videatur. Superfluum est enim si commoneas eum, quem scias facturum, sed ut diligentiam suam ostendat, necessarium est ut scribat, et ut hos promptiores faciat, et quid de his caeteris praedicet, manifestet: quia superflua solent majorem parere sollicitudinem. [Col. 0211D] Nam et Dominus non dubitans de amore erga se Petri apostoli, tertio dicit ei: Simon Joannis, amas me? (Joan. ult.) Quae trina repetitio quasi superflua videtur, sed prodest ad perfectionem monitionis, ut sciat se cum magna diligentia debere curare, quod frequenter mandat. Quoniam Achaia parata est ab anno praeterito. (Greg.) In quibus enim non tam opera, quam pia vota requirebat, in eis procul dubio plus laudat pia vota, quam opera. Notandum tamen est, quia habet improperium haec ipsa consolatio cum dicitur, ab anno priore; bonum quidem, sed tarde fecerat, atque ideo hoc magister non sine reprehensione laudabat: medicus quippe est, medicamentum vulneri apponit, quod et ea quae purgata [Col. 0212A] sunt, refovet, et ea quae putrida inveniuntur, mordet. (Ambr.) Post Macedones Achaia, id est, ecclesiae provinciae Achaiae, non tamen omnes quia et Corinthii Achaici sunt, praeparaverant se aemulatione ducti Macedonum, ut ministrarent sanctis, quo dicto plus exhortatur Corinthios cum dicit illos paratos ab anno priore, sed exspectare jam hoc, ut divideretur ministerium illorum, pro uniuscujusque necessitate. Et vestra aemulatio provocavit plurimos. Post Macedones Achaiam paratam dicit. Deinde ut et Corinthii fiant parati secundum promissum suum. Caeterae vero ecclesiae aemulatione Corinthiorum, dum audiunt illos prius multis erroribus fuisse implicatos, post autem corrigentes se bonae voluntatis effectos, incitati sunt ad bonum opus; quia si hi qui post acceptam [Col. 0212B] fidem male versati sunt hanc coeperant habere voluntatem, quanto magis isti, in quibus haec vitia non sunt reperta! Misimus autem fratres, ut ne quod gloriamur de vobis, evacuetur in hac parte, ut quemadmodum dixi parati sitis. Hos fratres memorat, quos supra, id est, Titum et quos ei adjunxit adjutores, qui impensius exhortarentur eos ad promissionem implendam in ministerio sanctorum, ut non solum litteris, sed et facie ad faciem oblectarent eos crebris admonitionibus, ne exsultatio Apostoli, qua in splendore animi eorum gloriabatur, evacuaretur. Saepius ergo hoc memorans, sollicitudinem suam circa eos ostendit, nolens illos confundi. Ne cum venerint mecum Macedones et invenerint vos imparatos erubescamus nos, ut non dicamus vos, in hac substantia. [Col. 0212C] Manifestum est, quia si non hoc inventum fuerit quod testificatus est de his, et ipse erubescat in ipsis, et ipsi amplius confundantur, qui nec propter quod testis eis exstitit Apostolus, id agere nisi sunt, quod verum illud facerent, vel propter tanti viri personam. Necessarium ergo existimavi rogare fratres, ut praeveniant ad vos, ut praeparent repromissam benedictionem hanc paratam esse, sic quasi benedictionem, non quasi avaritiam. Ut sollicitudinem suam adhuc manifestet, rogasse se dixit fratres, per quos admoniti id implerent quod promiserant, et non implebant. Cum supra Titum voluntarium dicat profectum, hoc est, non illi fuisse extortum, sed mox ut audivit libenter amplexus est, ut videatur voluntarius ad illos profectus propter spem illorum. [Col. 0212D] nunc non ideo se rogasse hos significat, quasi nolentes ire, sed suum affectum probat circa illos, quando volentes ire insuper rogat, ut sine aliqua mora fiat, quod et illi volunt, et hic precatur. Hoc ergo agit cum his, ut in promissione sua fideles sint, et se ideo commonere propter existimationem illorum, non circumvenire, sed ut tantum offerant, quantum non poeniteat. Hoc autem dico quia qui parce seminat, parce et metet. Parcum avarum significat, cui extorquetur, ut inferat, poenitet enim, quia promisit; hoc et de tarditate eorum colligit, qui olim promiserant, et diu deliberabant. Huic parco perparva messis est, quia cum dubitatione seminat, nescit enim prodesse quod facit. Et qui seminat in benedictionibus, [Col. 0213A] de benedictionibus et metet. (Greg.) Hic in benedictione seminat, qui bona voluntate, sub spe futurae retributionis hoc agit. Unde et praedicator egregius, ut ad largitatis gratiam viscera nostrae compassionis accenderet, dixit: Propter nos egenus factus est cum dives esset, qui si etiam dicit, non ut aliis sit remissio, nobis autem tribulatio, haec procul dubio condescendendo infirmis intulit, quoniam quibusdam inopiam ferre non valentibus tolerabilius est minus tribuere, quam post largitatem suam ex inopiae angustia murmurare. Nam ut ad magna largiendi studia audientium mentes accenderet, paulo post intulit dicens: Hoc autem dico, qui parce seminat, parce et metet: plus autem nonnunquam esse dicimus, compati ex corde, quam dare; quia quisquis [Col. 0213B] perfecte indigenti compatitur, minus aestimat omne quod dat, nisi enim dantis manum bona voluntas vinceret, idem praedicator egregius discipulis non dixisset, qui non solum facere, sed et velle coepistis ab anno priore. Facile quippe est in bono opere obedire etiam nolentem, sed haec magna in discipulis virtus exstiterat, eos bonum, quod illis praeceptum est, et ante voluisse. Unusquisque prout destinavit corde suo, non ex tristitia, aut-ex necessitate: hilarem enim datorem diligit Deus. (Ambr.) Docet illos tunc prodesse hoc in futurum, si laeto animo fiat: ex his enim qui inferunt, hunc elegit Deus cui retribuat, qui devoto corde operatur, quasi thesaurizans sibi apud Deum: quia qui invitus facit, propter praesentem pudorem ne aliis inferentibus turpis inveniatur, mercedem [Col. 0213C] non habet. Potens est autem Deus omnem gratiam abundare facere in vobis. Dei potentiam ad esse illis exoptat, ut sicut in emendandis vitiis, et doctrinae veritate compungit corda illorum, ita et in hoc faveat coeptis illorum, ut abundent in omni bono per gratiam Dei. Ut in omnibus semper omnem sufficientiam habentes abundetis in omne opus bonum. (Ambr.) Hoc dicit et optat, ut in omni semper sufficientes sibi sint Dei nutu, nec indigeant his quae ad salutem necessaria sunt. Si ergo sufficientiam sibi solam eligant, poterunt in Dei opere abundare: illud enim sibi retinendo quod sufficit, caetera in usus sanctorum, vel pauperum impendant necesse est, et hoc erit abundare in omni opere bono; licet enim exigui hominis sit parvum quod tribuit, abundat tamen quia [Col. 0213D] recto judicio fit, et non solum quaeritur quantum, sed et de quanto, et quo animo detur. Denique illa vidua in Evangelio de parvo laudata est, et qui multa mittebant laudati non sunt, illius enim parvum multum est, quia plus misit quam poterat: divites autem minus miserunt, cum plus possent, ac per hoc modicum illius, quia ultra vires suas misit, plus inventum est quam divitum multum, quia de eo quod abundabat eis miserunt, qui ergo tantum dat, quantum potest, recte facit, viduam tamen illam ante se habet, quia haec omne quod habuit misit (Luc. XXI) . Sicut scriptum est: Dispersit, dedit pauperibus: justitia ejus manet in saeculum saeculi. Hoc in Psalmo scriptum est CXI: per exemplum addit ad curam pauperum, [Col. 0214A] ut in omni opere bono abundent. Si enim hujus qui pauperibus largitur justitia manet in aeternum, quanto magis ejus qui ministrat sanctis? pauperes enim possunt dici, qui publice egeni sunt; sancti enim discernuntur ab his, quia hi servi Dei sunt, insistentes orationibus et jejuniis, puram vitam agentes. Sicut et Anna prophetissa quae non discedebat de templo, jejuniis et orationibus serviens die ac nocte (Luc. II) , omnem mundi curam postponens. Misericordia ergo haec appellata est justitia, quia sciens qui largitur omnia Deum communiter omnibus dare, quia sol ejus omnibus oritur, et pluit omnibus, et terram omnibus dedit, idcirco dividit cum his, qui copiam terrae non habent, ne beneficiis Dei privati videantur. Justus ergo est, qui sibi soli non detinet, [Col. 0214B] quod scit omnibus datum, et justus non solum nunc, sed et in aeternum, quia in futuro saeculo hanc habebit secum in perpetuum.

Qui autem administrat semen seminanti, et panem ad manducandum praestabit, et multiplicabit semen vestrum, et augebit incrementa frugum justitiae vestrae, ut in omnibus locupletati abundetis in omnem simplicitatem. Omnia Dei sunt, et semina, et nascentia Dei nutu crescunt, et multiplicantur ad usus hominum. Deus ergo qui haec dat, ipse et jubet de his communicari eis qui indigent, ac per hoc non poterit qui tri buit juxta Dei voluntatem, Dei nutu non augeri incrementis hujusmodi ad amplificandum fructum justitiae, danti enim addit, ut eo amplius habeat, unde largiretur. Haec est justitia, ut quia Deus dat, retribuat [Col. 0214C] ex eo et homo ei, cui deest; hos enim vult ministros esse eorum, qui potiora eligentes copias praesentis temporis spernunt, totos se Dei rebus obligantes. Unicuique enim secundum bonam voluntatem Deus praestat auxilium. Sancti enim qui nihil volunt hic possidere, nisi victum habere et vestitum, hos qui haec habere volunt tutores illorum Deus esse disposuit, ut qui bene et simpliciter eis ministraverit, amplificetur Dei nutu, ut habeat unde semper largiatur, et ad praesens locupletatus, et in futurum. Semel enim seminans bis metet, ita ut si futuris spebus consulit, nolit eos subjectos habere, sed magis se eis inclinet, quia a Deo hujus rei accipiet mercedem. Si enim ad praesens humiliari eos sibi voluerit, spem futuri amittit. Hic enim accepit mercedem operis sui, non simpliciter [Col. 0214D] hoc agens, sicut dicit Dominus: Amen dico vobis, perceperunt mercedem suam (Matth. VI) .

Quae operatur per nos gratiarum actionem Deo, quoniam ministerium hujus officii, non solum supplet ea quae desunt sanctis, sed etiam abundat per multas gratiarum actiones in Domino, per probationem ministerii hujus, glorificantes Deum in obedientiam confessionis vestrae, in Evangelium Christi, et simplicitate communicationis in illos, et in omnes, et in ipsorum obsecratione pro vobis, desiderantium vos propter eminentem gratiam Dei in vobis. Gratias Deo super inenarrabili dono ejus. Hoc dicit quia quicunque operatur per dispensatores doni Dei hoc opus unde gratiae agantur Deo, ab his qui necessarios sumptus [Col. 0215A] accipiunt sub nomine Christi, non mendicitati subjecti, sed Deo, de cujus bonis ali se norunt, non tantum ab eis gratiae illis referuntur, sed a reliquis fratribus, qui pro his gratias agent Deo, commendantes factum ipsorum Domino, ut paucis tribuentes a multorum obsecrationibus commendentur Deo: probantes enim mentem eorum in hoc opere, magnificant in eis Dominum, cujus spe firmati, obediunt Evangelio Christi in subjectione mentis, ne velint eos sibi humiliari, ut praebeant quae necessaria sunt sanctis; et hoc erit in simplicitate agere gratias communicationis illorum, commendantes se orationibus ipsorum et desideriis eorum. Quis enim non cupiat oculis videre necessitatibus suis propter Dei nomen subjectos? Denique Dei dona vocantur: Deo enim dat, qui his [Col. 0215B] ministrat, quia qui jubet fieri, ipsi imputatur, quod datur. Gratias autem Deo in his agentes, et super ineffabili dono ejus; donum enim Dei est quod incitat bonum opus homines, spes enim promissa lacessit ad ministerium supradictum.

Ipse autem ego Paulus, obsecro vos per mansuetudinem et modestiam Christi, qui in facie quidem humilis inter vos, absens autem confido in vobis. (Ambr.) Hoc est quod dicit nunc, quia talis est absens, qualis et praesens, nec enim humilis erat ad faciem adulatione, aut subjectione alicujus rei, qui constantiam suam sic zelabatur, ut aliquando etiam a licitis [Col. 0215C] temperaret ne inclinaretur; unde dicit in alia Epistola (I Cor. VI) : Omnia mihi licent, sed ego sub nullius redigar potestate: esca ventri et venter escis, et hunc et hanc Deus destruet. Ideo ergo absens obsecratur, et modestiam Christi interponit, ne praesens durior inveniatur, causa vitiorum eorum, quam est in Epistola, ut componentes se qui adhuc non emendaverant, mollirent sibi rigorem Apostoli, ut moderatos eos inveniens pressa severitate laetaretur in eis. Confidentiam itaque fiduciam severitatis significavit, quam forte in Epistola tantum habere putabatur, non tamen praesens facie, quia in prima Epistola severus, et nimis rigidus videtur, et ideo commonet ne eadem severitate praesens utatur, sicut non sperabant. Rogo autem ne praesens audeam per eam confidentiam, [Col. 0215D] qua existimor audere in quosdam, qui arbitrantur nos, tanquam secundum carnem ambulemus. Idem sensus est, quem ut delucidet, repetit: orat enim ut tales illos inveniat, ne cogatur irasci, sed ut requiescat cum eis. Hic ergo aperuit quod supra significavit, et adhuc in subjectis plenius manifestat, hanc esse confidentiam, quam hic fiduciam dixit, datae sibi potestatis a Christo, cujus vicarius est, ut vindicet in eos qui sub nomine Christi agentes non obaudiunt ut corrigant, in quibus reprehenduntur. Hos dicit, qui non recipiendo spiritalia quae ab Apostolo dicebantur, sic eum existimabant, quasi carnalia loqueretur, quae recipienda non essent. Ideo dicit: Qui nos arbitrantur secundum carnem ambulare, quia [Col. 0216A] qui spernit spiritalia, putat illa carnalia. In carne enim ambulantes, non secundum carnem militamus. Hoc est, in corpore positi, spiritaliter vivimus: spiritaliter enim vivit, qui facit quod placet Deo, hic ergo secundum carnem militat, qui desideriis obtemperat. Omnis enim error caro dicitur: Christo autem ipse militat, qui obaudit eum in fide et disciplina. Nam arma militiae nostrae non carnalia, sed potentia Deo. Ideo fortia quia incorrupta, omnia enim carnalia corrupta sunt, arma ergo ideo, quia repugnant vitiis, signum habentia imperatoris sui Christi, qui hostis est vitiorum. Sicut enim imperator per milites vindicat suum regnum, ita et Salvator per nos servos suos defendit unius Dei professionem et disciplinam. Ad destructionem munitionum consilia destruentes, et omnem altitudinem [Col. 0216B] extollentem se adversus scientiam Dei. Arma spiritalia fides est incorruptae praedicationis, per haec Deus vincit principes et potestates, quos constat ut sibi usurpent imperium extolli contra fidem Christi, cogitationibus se hominum inserentes, ut avocent eos a Dei dominio, quas cogitationes destruit veritas fidei. Munitiones ergo principes dicit, et potestates, et spiritalia nequitiae, qui se extollunt, et armant infidelium animos ad contradicendum Christo, contra quos pugnat Dei lex, dissipans consilia eorum. Et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi. Captivat intellectum, dum contradicentem rationem vincit, et ad fidem Christi, cui prius repugnaverat, numilem et mansuetum inducit, et parat. Et in promptu habentes ulcisci [Col. 0216C] omnem inobedientiam, cum impleta fuerit vestra obedientia. Manifestum est, quia vindicat inobedientiam, cum illam condemnat per obedientiam, tunc illam destruens, quando eos qui resistunt perducit ad fidem, ut perfidia ab his, quibus defendebatur, damnetur. Quae secundum faciem sunt, videte. Nunc vult eos quae palam sunt considerare, id est, ea quae edicturus est, quia sunt aperta dijudicare. Dicit ergo: Si quis confidit sibi Christi se esse, hoc cogitet iterum apud se, quia sicut ipse Christi est, ita et nos. His loquitur quorum tangit superbiam, qui de se praesumentes inflatione animi, minus quam dignum erat de Apostolo sentiebant, quasi non egerent praeceptis ejus; quos commonet, ut si de se confiderent, quia erant servi Christi, non utique deberent de Apostolo [Col. 0216D] dubitare: sed et de eo quamvis impar sit, vel similiter sentire, cum utique magis praeferre sibi deberent magistrum gentium; sed hic humilitatem illos in se docet aequans se illis, cum esset vas electionis, et magister gentium in fide et veritate. Hoc ergo vult illos considerare, quod utique clara luce videtur, quia de Apostolo nemo credentium non plus aestimet, quam de se, quanto magis nemo minus, quam de se debeat aestimare? hos ergo contestatur ac docet ne elatione mentis, bonae vitae meritum perderent, qui enim scit se aliquid esse, humiliat se ut amplior fiat. Nam et si amplius aliquid gloriatus fuero de potestate nostra, quam dedit Dominus, in aedificationem, et non in destructionem vestram, non erubescam. [Col. 0217A] Nunc significat quia superius se humiliavit, ipsis se comparando, cum si se erigat, non erubescat quia a Domino accepit potestatem praedicandi, ut salvet, non ut perdat obaudientes. Si ergo hic, qui a Domino missus est, inclinat se et comparat se inferioribus, quanto magis hi qui nullius erant testimonii, comparare se non deberent, non dicam praeferre majoribus? Ut autem non existimer tanquam terrere vos per epistolas. Ille potest videri terrere per epistolas, qui neque auctoritatis alicujus est, neque praesens fiduciam habet arguendi, absens autem ideo audet, quia praesens timet. Epistolae, inquiunt, graves sunt et fortes, praesentia autem corporis infirma et sermo contemptibilis, hoc cogitet qui ejusmodi est, quia quales sumus verbo per epistolas absentes, tales [Col. 0217B] et praesentes in facto. Ideo non se alium esse absentem, quam praesens est, probat, quia non erat praesumptor, a Domino enim acceperat potestatem: cui enim non est data potestas absens potest audere, praesens autem pudorem patitur. Ideo Apostolus non erubescit dum corripit, quia fiducia potestatis hoc agit. Haec propter hos loquitur qui non missi praedicabant adulantes quia seipsos commendare volebant. (Greg.) Sed plerumque praedicatores sancti ostendere semetipsos, ut prosint, cupiunt, nec tamen possunt, plerumque ut quieti sint appetunt, nec tamen permittuntur. Nemo igitur scit quando lucem nubium pluviae ostendant, quia nemo comprehendet quando Deus virtutem praedicationis dat, ut praedicantium gloria clarescat. Unde Dominus ad Job ait: Nunquid [Col. 0217C] scis quando praeceperit Deus pluviis, ut ostenderent lucem nubium ejus? (Job. XXXVII.) Ac si aperte dicat, nunquid si venturos in mundo praedicatores jam conspicis, quando eos ad praedicandum Dominus repletione spiritus impellat, quibusve modis eorum vitae claritatem modo innotescat, apprehendis? unde adhuc apte subjungitur: Nunquid nosti semitas nubium magnas, et perfectas scientias? (Ibid.) Habent istae nubes semitas subtilissimas, scilicet sanctae praedicationis vias, angusta quippe porta est quae ducit ad vitam. Eos ergo per semitas astringunt, qui ab intentionis eorum tramite per lata mundi desideria evagando non exeunt: arcta enim bene vivendi censura non est ampla via, sed semita, in qua praedicator quisque studiose constringitur, qui se sub praeceptorum [Col. 0217D] custodia sollicite coangustatur.

Non enim audemus inserere, aut comparare nos quibusdam, qui seipsos commendant. (Amb.) Hi sunt qui semetipsos commendant, qui non accepta potestate dominari volunt, nomini suo vindicantes auctoritatem; qui e im mittitur non sibi, sed ei a quo mittitur vindicat potestatem, per quod etiam ostendit se a Domino dispensatorem electum. Sic ergo non se conjungit, aut comparat his qui non missi praedicant, dum nihil ultra concessum praesumit. Sed ipsi in nobis nosmetipsos metientes, et comparantes nosmetipsos nobis. Nos autem in immensum gloriabimur, sed secundum mensuram regulae, quam mensus est nobis Deus, mensuram vertingendi usque ad vos. Tanta se uti [Col. 0218A] dicit potestate, quanta concessa est ab auctore, nec mensuram egredi vult; idcirco non superba, inquit, erit gloria nostra, quando non egreditur terminum datae potestatis. Gloriam pro auctoritate posuit, qua utebatur in correptionibus peccatorum, ut salvos eos faceret, nec tamen se gloriari dicit in extollentia potestatis, sed ad aedificationem illorum: ostendit enim potestatem, de qua si gloriari vellet, non illum puderet, quia data est illi a Domino. Sed hic sic illa utitur, ut non glorietur nisi in profectu credentium, corripiens constanter vitiosos, ut glorietur in salute illorum, ut potestas data saluti proficiat, non elationi. Duplici igitur genere non se in immensum gloriari testatur, et quia secundum datam potestatem, sicut dixit, et quia non ultra quam praedicatio [Col. 0218B] ejus personabat, vindicabat sibi auctoritatem. De his enim confidebat quos ipse fundaverat in fide Christi; partitum enim dicit unicuique ad quos in praedicatione dirigeretur, ut singuli aliquas civitates proprias haberent, de quorum fide gloriarentur. Dei enim nutu Macedonibus praedicare advocatus est hic Apostolus, et ut Corinthiis evangelizaret a Domino monitus est. His ergo audenter loquitur, quos ipse fundavit, et ad quos Dei nutu pervenit: caeteris non tali fiducia, quia in aliena regula erant, hoc est in parte alterius evangelistae. Non enim quasi non pertingentes ad vos superextendimus nos. Hoc est, non quasi non missi pervenimus ad vos in praedicatione, sed destinati Deo mittente nos ad vos. Superextendi autem est ultra extendi, quam conceditur, sed non ultra, [Col. 0218C] quia mensuram dedit Deus, quam servarent evangelistae ejus, quam hic se custodisse testatur. Ideo enim hoc ostendit, ut sciant quoniam a Deo ad hos directus est, ac per hoc obaudire illos debere monita ejus, ne contemnentes Deo a quo missus est resistere viderentur. Usque ad vos enim pervenimus in Evangelio Christi, non in immensum gloriantes in alienis laboribus. Hic manifestius apparet quod dicit, quia ipse illos fundaverat, ideo tanta fiducia ad hos loquitur: nec enim labore alterius acquisiti fuerant ad fidem, sicut in alia Epistola ait (I Cor. IV) : In Christo enim per Evangelium ego vos genui. Non ergo extra mensuram gloriatur, qui in labore suo gloriatur. Spem autem habentes crescentis fidei vestrae in vobis magnificari. Quia fructum laboris sperat quaesitae [Col. 0218D] fidei eorum, idcirco non negligenter hoc agere se profitetur ne taediis et molestiis cederet, quia magnificari se credit apud Deum, si augeantur in fide auditores ejus, sicut dicit Dominus: Pater, sicut misisti me in hunc mundum, et ego misi eos in hunc mundum, et pro eis sanctifico meipsum (Joan. XVII) : hoc dicit, quia testimonium magistri est in discipulis obaudientibus. Unde ait. In vobis magnificari, secundum regulam nostram in abundantiam, etiam in illa quae ultra vos sunt evangelizare. Laetior de fide eorum, ultra eos praedicaturum se necessario profitetur, ad augendam gloriam praedicationis, ubi non adhuc fuerat praedicatum. Non in aliena regula in his, quae praeparata sunt gloriari. Manifestum est quia vir prudens, [Col. 0219A] non in his confidit, neque gloriam sperat, quae in aliorum laboribus constant. Ideo et Apostolus non audet in hos qui aliis praedicantibus crediderunt, ne in alienis laboribus gloriari videretur: sed hoc nititur, ut eis praedicet quibus non erat annuntiatum, ut gloriam labore suo quaerat. Qui autem gloriatur in Domino glorietur. Hoc dicto significavit ipsam confidentiam, et gloriam Domino dandam, cujus gratia est, ut qui in potestate evangelica confidit, Deo auctore confidat, ut quaestus omnis negotii divini Domino in lucrum veniat. Sed qui non accepit potestatem a Deo non potest in Domino gloriari, quia suam gloriam quaerit. Non enim qui seipsum commendat, ille probatus est, sed quem Deus commendat. Verum est, quia illum Dominus commendat, [Col. 0219B] et ille probatus est, quem dignum habet, ac mittit ut praedicet donum ejus. Quem autem non mittit, non illum commendat: ipse autem se commendat qui non missus praedicat, ac per hoc idoneus non est, sed praesumptor et reprobus.

Utinam sustineretis modicum quid insipientiae meae, sed et supportate me. (Ambr.) Incipiens vera de semetipso narrare, insipientem se dicit, quia ad laudem ejus videtur pertinere. Propter quod dictum est, «non te laudent labia tua, sed proximi tui:» sed [Col. 0219C] hic dolore compellitur propter hos, qui cum de eo prae caeteris bene sentire deberent, indigne sentiebant. Aemulor enim vos Dei aemulatione: despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo. Quae locuturus est amore eorum dicturum se ostendit, ut non magis ad laudem ejus proficiat, sed ad horum profectum, ut discant, quemadmodum parenti suo in Evangelio faveant: quia vituperatio patris, detractio filiorum est, et laus filiorum gloria patris est. Virgines ergo eos esse in fide, unde et corruptores fidei zelatur ab his, ut in die judicii incontaminatos eos assignet judici Christo. Hinc est unde et in Apocalypsi Joannis legitur: Hi sunt, inquit, qui cum mulieribus se non coinquinaverunt, virgines [Col. 0219D] enim permanserunt: hi sequuntur Agnum quocunque vadit (Apoc. XIV) . In mulieribus errorem significavit, quia error per mulierem coepit, sicut et Jezabel mulierem dicit propter uxorem Achab, quae zelo Baal Dei prophetas occidit (III Reg. XVIII) , cum intelligatur idololatria, qua corrumpuntur mores, et fidei veritas. Nam si mulieres intelligas, ut ideo putes virgines dictas, quia corpora sua incontaminata servaverunt, excludis ab hac gloria sanctos, quia omnes apostoli exceptis Joanne et Paulo uxores habuerunt, et vide an conveniat accusare apostolum Petrum, qui primus inter apostolos est, quanto magis inter caeteros! (Aug) Quod vero in evangelica parabola (Matth. XXV) sponso dixit obviam venire virgines, sic intelligendum puto, [Col. 0220A] ut ex ipsis virginibus constet ea, quae dicitur sponsa, tanquam si omnibus Christianis in Ecclesiam concurrentibus, filii ad matrem concurrere dicantur, cum ex ipsis filiis constet ea, quae dicitur mater; nunc enim desponsata est Ecclesia et virgo est ad nuptias perducenda, id est, cum se continet a corruptione saeculari; illo autem tempore nubet, quo universa mortalitate praetereunte immortali conceptione fetatur: Desponsavi, inquit, vos uni viro virginem castam exhibere Christo. Vos, inquit, virginem a plurali ad singularem concludens: ideo et virgines dici possunt, et virgo. Timeo autem ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri, et excidant a simplicitate, quae est in Christo. (Ambr.) Ostendit qua causa cogitur vera [Col. 0220B] de se protestari, ad hoc enim gloriam sibi datam profitetur, non ut se laudet, sed ut illos deformet qui sub nomine Christi contra Christum praedicabant, a quibus Corinthii seducebantur, et veritas haec his magis quam ei proficeret. Hoc enim agit, ne audiantur seductores, quos diabolo comparavit propter astutiam malitiae eorum, quia corrumpere fidelium corda a veritate Christi conantur. Hoc ergo timens semper sollicitus de eis est ne violentur. (Aug.) Virginitatem corporis paucae feminae habent in Ecclesia, sed virginitatem cordis omnes fideles habent in ipsa fide. Virginitatem cordis timebat Apostolus corrumpi a diabolo, quam qui perdiderint, sine causa sunt virgines corpore. Mulier catholica praecedit virginem haereticam; illa enim non [Col. 0220C] est virgo in corpore, illa mulier facta est in corde, et mulier, non a marito, sed a serpente. Quid autem Ecclesia? Super aspidem, inquit, et basiliscum ambulabis (rex est serpentium basiliscus, sic diabolus rex est daemoniorum), et conculcabis leonem et draconem (Psal. XC) .

Nam si is qui venit, alium Christum praedicat quem non praedicavimus, aut alium spiritum accipitis, quem non accepistis, aut aliud Evangelium, quod non recepistis, recte pateremini. (Ambr.) Quare ait: Recte paleremini, si alius vobis Christus praedicatus fuisset, aut si alius spiritus, vel aliud Evangelium traditum vobis fuisset, cum dicat Galatis: Si quis vobis annuntiaverit praeterquam [Col. 0220D] quod accepistis, anathema sit? (Gal. I.) Si Galatis perversum erat aliud accipere, quam ab apostolis fuerat traditum, quomodo Corinthiis rectum erat, si alius Christus praedicatus illis fuisset? Sed sciens Apostolus nunquam alium Christum, quam hunc qui crucifixus est praedicari, idcirco ait, Recte pateremini, si vobis alius potior Christus ab his qui veniunt praedicatus fuisset; Galatis autem anathema dixit, si aliud audirent quod non utique majus esset, sed contrarium. Porro autem, inquit, ipse Christus praedicatur ab his, qui a nobis annuntiatur, et hoc Evangelium, quid causae est, ut nos inferiores habeamur, cum nihil amplius ab illis addiscatur? Superius de pseudoapostolis loquitur, fidei corruptoribus, hoc loco autem de veris praedicatoribus, quia [Col. 0221A] plebs Corinthiorum variis erroribus fluctuabat, ut adiqui faverent pseudoapostolis, quidam eis a quibus compositis verbis eadem audiebant quae ab Apostolo audierant, alii autem apostolis favebant, quia cum Domino fuerant, apostolum suum Paulum deformantes, quia in carne non viderit Dominum.

Existimo enim me nihil minus fecisse a magnis apostolis. Non vult gratiam Dei inferiorem in se videri, quia similiter docuit et eadem fecit, quae faciebant apostoli qui propensiores videbantur, quia priores coeperant docere et fuerant cum Domino. Unde majoris auctoritatis esse putabantur, cum hujus Apostoli electio cum testimonio sit, et amplius caeteris laboraverit, et Dominum in templo orans [Col. 0221B] viderit, et locutus sit ei. Et si imperitus sermone, sed non scientia. Hoc non ad apostolos pertinet, quia non erant eloquentes, ut puta sine litteris, pleni tamen sancto Spiritu, sed hos tangit, quos praeferebant Corinthii causa accurati sermonis, cum in religione vis sermonis necessaria sit, non sonus dulcis. Quomodo tamen se humiliat ut imperitum se esse dicat in sermone, et ubi est illud, quod Festus ait: Paule, inquit, Paule, multae litterae te faciunt extorrem [ excordem ]? (Act. XXVI.) . Hoc ergo dicens non se loqui nescire voluit intelligi; sed propter eos qui non per fidem, sed per eloquentiam commendari volebant, et in eo tamen dixit se imperitum, quod non habet crimen. In eo autem quod non caret crimine, et acquirit salutem, non se imperitum [Col. 0221C] pronuntiavit, quia qui imperitus est in sermone, reus non est apud Deum, qui autem scientiam Dei non habet, reus est ignorantiae, quia non licet ignorare, maxime quod pertinet ad salutem. Quamobrem Apostolus, spreta eloquentia, id agebat, ut fides teste virtute acceptabilis esset, ut non fidem eloquentia commendaret, sed virtus, cui cedit eloquentia. In omnibus autem manifestus sum vobis. Manifestum se dicit esse Corinthiis in omnibus, quia non ignorabant etiam loquendi habere illam peritiam, et hoc scientes alii favebant in eo, quo istum inferiorem nesciebant, ideoque commotus loquitur, quia hoc pejus erat, ut cum scirent illum in nullo deesse, humiliarent illum caeteris, cum vidissent per eum non solum impleri praedicationem, [Col. 0221D] sed signa ac prodigia fieri apostolica. Aut nunquid peccatum feci meipsum humilians, ut vos exaltemini. Quoniam gratis Evangelium Dei evangelizavi vobis? Quoniam inflati erant eo quod sumptus ab eis accipere noluit, et propter hoc alios ei praeponebant, idcirco, nunquid peccavi, ait, quia me humiliavi, ut me indignum ad accipiendum judicarem? quia inde mihi irascimini, cum hoc non peccati sit, sed gloriae. Itaque sic se humiliavit, cum id quod sibi debebatur, non exegit: debitum enim erat, ut sumptus ab his acciperet, quibus praedicabat Evangelium Dei, sicut Dominus constituit dicens: Dignus est operarius mercede sua (Luc. X) ; sed ut ad utilitatem eorum proficeret, refutavit: duabus enim ex [Col. 0222A] causis oblatos sumptus refutavit, ne et pseudoapostolis similis inveniretur, qui non ad gloriam Dei, sed ad suam utilitatem praedicabant, ut non occasionem acciperent depraedandi; alio enim non accipiente, non potest alter multum expetere, et ne vigor evangelicae potestatis torpesceret; qui enim a peccantibus accipit, arguendi auctoritatem amittit. Sic ergo exaltantur, cum ideo ab eis non accipitur, ut correpti emendentur, a morte elevati ad vitam. Alias ecclesias exspoliavi accipiens stipendia ad ministerium vestrum, et cum essem apud vos et egerem, nulli onerosus fui. Ostendit enim non solum noluisse se ab eis accipere, sed et ab aliis accepisse, et eis ministrasse, et ut multum hoc ostendat fuisse, non parum, ait: Alias exspoliavi ecclesias ad ministerium [Col. 0222B] vestrum. Non parva ergo significat se in eos impendisse: cum enim dicit, exspoliavi, multa accepta et data significat, non extorta; unde subjicit, accepto stipendio, stipendium enim est quod militans accipit ad sumptus vice mercedis. Ruborem ergo incussit eis, quia non utique dolo refutavit, quando ipse eis ministravit, et ut per hoc ministerium, quod promiserant facilius implerent, scientes se esse debitores, ut non valde jam gloriosum sit ministerium eorum, sed debitum, ne vel inde se jactarent. Et cum essem, inquit, apud vos, et cum egerem nulli onerosus fui, in tantum eis proficere voluit, ut egestatem suam consolaretur propter eorum salutem: passus enim egestatem contentus fuit, ne illi aliquod scandalum paterentur; qui enim dat putat [Col. 0222C] se exaltari, et jam non se patitur argui. Nam quod mihi deerat suppleverunt fratres, qui venerunt a Macedonia. A Macedonibus semper accepit, quia prius vitia sua correxerunt; et sicut a Corinthiis accipiendum non erat, ne illis in scandalum proficeret: sic iterum a Macedonibus accipiendum erat, ne bene seminantes fructum amitterent. Et in omnibus sine onere me vobis servavi et servabo. In eo se permansurum dicit, ut si se corrigant, propter pseudoapostolos, qui occasionem quaerebant depraedandi eos. (Greg.) . Pensemus ergo si possumus, Paulus apostolus, qui tantum patiens inter persecutores, quantum mansuetus inter discipulos fuerit, certe Corinthum veniens ab idolorum servitio Corinthios retraxit, quis esset verus Deus innotuit, aeternae eis vitae [Col. 0222D] gaudia praedicavit, et cum magnam multitudinem populi in fide collegisset, tantam illic inopiam pertulit, ut victus sui gravi necessitate laboraret, et panem terrae a discipulis non accepit, quibus panem coeli praedicavit, instabat verbo pro vita audientium, instabat labori manuum pro vita corporis sui, de terris quoque aliis ei stipendia a discipulis mittebantur, ut Corinthiis praedicare sufficeret; ipse quippe ad eosdem Corinthios post per Epistolam loquitur, dicens: Cum essem apud vos et eguerim, nulli onerosus fui: nam quod mihi deerat suppleverunt fratres qui venerunt a Macedonia, quibus ad magnum quoque improperium praemisit, dicens: Alias Ecclesias exspoliavi. accipiens stipendium ad [Col. 0223A] ministerium vestrum. Pensemus ergo si possimus, cujus hoc mansuetudinis fuerit, panem spiritus praedicare, et panem carnis non accipere, corda audientium de divitiis aeternis instruere, et inter cosdem discipulos fideles et abundantes fame laborare; inter satiatos pati inopiam, nec tamen quod patiebatur dicere; quae patiebatur non dicere, nec tamen dolere; videre dura erga se corda auditorum tenacium, nec a praedicatione desistere. Nam sicut apostolorum Acta testantur, anno et sex mensibus continue in eadem civitate praedicavit (Act. XVIII) ; cumque ab eisdem Corinthiis recessisset, ad eos postmodum scribit, quod apud eos positus pertulit: quare autem hoc eis cum inter eos viveret nunquam dixit? ne quod erga eum factum ex bona voluntate [Col. 0223B] non fuerat, fieret ex jussione, et cum innotesceret eorum misericordia, remaneret voluntas ignota. Quare autem hoc postmodum longe positus scribit? ne omnimodo discipuli incorrecti remanerent, et quales magistro in tenacia fuerant, aliis quoque fratribus tales essent. Vere et in hoc Paulus, vere magister gentium sua negligens, aliena curans, implevit quod praedicaverat, Nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius, et non quae sua sunt singuli cogitantes, sed ea quae aliorum. Quanta itaque ista mansuetudinis virtus est, quanta tranquillitas spiritus? quis autem nostrum, si unum hujus mundi vitae ad omnipotentis Dei servitium convertisset, seque egere conspiceret, et illum sibi vitae suae subsidia non praebere, non protinus de ejus [Col. 0223C] vita desperasset? quis non incassum laborasse se diceret? quis non ab ejus exhortatione obmutesceret quem in semetipso primum ferre fructum boni operis non videret. Sed Paulus per mansuetudinem in virtutum vertice solidatus perstitit, praedicavit, dilexit, et bonum quod coeperat explevit, atque portando et persistendo discipulorum corda ad misericordiam perduxit. Nam eorum profectum postmodum scire se indicans in eadem Epistola scribit (Supra cap. IX) : De ministerio quod fit in sanctis ex abundanti est mihi scribere vobis: scio enim promptum animum vestrum, pro quo de vobis glorior apud Macedones, quomodo Achaia parata est ab anno priore, et vestra aemulatio provocavit plurimos.—Est veritas Christi in me, quoniam haec gloria non infringetur [Col. 0223D] in me in regionibus Achaiae. (Ambr.) Hortatur omnem Achaiam ut ministrent sanctis, sibi autem non permittere, ne coeptam gloriam non impleret: gloria est enim a licitis abstinere, maxime ad aliorum salutem. In Achaiae ergo regionibus noluit uti, in caeteris usus est, et amplius promittit sub testimonio Christi, dicens, in eo mansurum, ne aliquando ab Achaiae regionibus acciperet: Quare? quia non diligo vos? Deus scit. Reddita ratione etiam Dei scientiam testem dat dilectionis suae, quam habebat erga eos, quia non ideo nolebat accipere, quia non illos diligebat, sed ideo magis, quia amabat eos, ut hoc ipsum prodesset illis, sicut dixi. Quod autem facio, et faciam, ut amputem occasionem eorum, qui [Col. 0224A] volunt occasionem, ut in quo gloriantur, inveniantur sicut et nos. Gloria pseudoapostolorum in pecuniis erat accipiendis, ideo Apostolus hoc refutavit, ne illis similis videretur, quia nisi hoc ab Apostolo vitatum fuisset, major occasio illis data fuisset accipiendi, aut magis extorquendi, quando in hac re formam ab Apostolo datam ostenderent.

Nam ejusmodi pseudoapostoli operarii subdoli sunt, transfigurantes in apostolos Christi. Subdoli sunt quia in avaritia, et non religiosa mente, neque missi praedicant Christum, nomen sibi apostolicum usurpantes. Et non mirum; ipse enim Satanas transfigurat se in angelum lucis. Manifestum est, quia frequenter multos fallit Satanas, ostendens se illis, quasi angelum Dei, ut decipiat eos; unde Jesus Nave sollicitus [Col. 0224B] quaesivit, quis esset qui ei apparuit (Jos. V) ; et apostoli in nave perterriti, putabant phantasma esse, unde Petrus apostolus dicenti Domino: Nolite timere, ego sum, facile credens, ait: Si tu es, jube me venire ad te super aquam (Matth. XIV) , ut si firmiter posuisset pedem super aquas, sciret verum esse; quia non erat phantasma quod apparebat. Non est ergo magnum si ministri ejus transfigurentur, velut ministri justitiae. Ministri justitiae apostoli sunt, quorum se hi socios mentiebantur, ut deciperent audientes. Quorum finis erit secundum opera ipsorum. Sine dubio, quia judicabuntur hujusmodi, secundum animi sui nequitiam, quia non propter Deum, sed propter suum ventrem simulant se ministros Dei, finem tamen illorum secundum opera illorum [Col. 0224C] dixit, ut sicut opera et cura ventris interit, ita et hi interire intelligantur. (Greg.) Antiquus hostis ille aliter religiosas hominum mentes, aliter vero huic mundo deditas tentat. Nam pravis mala, quae desiderant aperte objicit, bonis autem latenter insidians sub specie sanctitatis illudit. Illis velut familiaribus suis, iniquum se manifestus insinuat; istis vero velut extraneis cujusdam quasi honestatis praetextu se palliat, ut mala quae eis publice non valet, tecta bonae actionis velamine subintromittat. Unde et membra ejus saepe cum aperta nequitia nocere non possunt, bonae actionis habitum sumunt, et prava quidem se opere exhibent, sed sancta specie mentiuntur. Iniqui enim si aperte mali essent a bonis recipi omnino non possent, sed sumunt aliquid [Col. 0224D] de visione bonorum, ut dum boni viri in eis recipiunt speciem quam amant, permistum sumant etiam virus, quod vitant. Unde quosdam Paulus apostolus intuens sub praedicationis velamine ventris studio servientes ait: Ipse enim Satanas transfigurat se in angelum lucis (II Cor. XI) . Quid ergo mirum, si ministri ejus transfigurentur velut ministri justitiae? Iterum dico, ne quis me putet insipientem, alioquin velut insipientem accipite me, ut et ego modicum quid glorier. (Ambr.) Supra jam dixit, «utinam sustineretis pusillum imprudentiam meam,» hoc nunc repetit, semper enim proponit quod postea multis interpositis prosequatur. Quod ergo supra posuit, modo incipit enarrare, nam vera dicturus, velut [Col. 0225A] insipientem se dicit, quia videntur ad laudem ejus pertinere, ut et ego, inquit, modicum glorier, modicum hoc dicit, quia in verbis, non in sensu est. Non ergo vere ad gloriam suam haec loquitur, sed vult illis ostendere, quia quos putant gloriosos, nihil plus ab hoc habent, ac per hoc si putantur hi gloriosi, et ego inquit, ideo insipientis hoc esse dicit, ut ad laudem suam aliquid prosequatur, se autem coactum haec loqui, dolet enim ei, ut illos putarent sublimes, hoc contempto, qui nihil plus ab eo haberent. Quod loquor, non loquor secundum Deum. Secundum Deum non loquitur, quia ad carnis tumorem haec pertinent, nec de inflatione apud Deum surgit gloria, quia apud Deum humilitas gloriosa est. Sed quasi in insipientia in hac substantia gloriae. [Col. 0225B] Non plenam dixit insipientiam, sed ex parte, veritas enim est, sed quia elatio vitiosa res est, ideo quamvis verum sit quod dicitur, quasi in insipientia tamen est unumquemque laudare se, plena autem insipientia est, si se falsis quis laudet, ille enim superbus de vero est, hic stultus de falso: substantia tamen gloriationis in hac causa carnalitas est, quia sicut flos feni, ita decidit gloria ista. Quia multi gloriantur secundum carnem, et ego gloriabor. Hoc dicit, quia jam aliqui ex Judaeis credentes praesumebant sibi, quod essent filii Abrahae, hoc est, secundum carnem gloriari, nobilitatem sibi carnis vindicare; inde enim sibi defendunt generis praerogativam, quia filii ejus dicuntur, qui Deo credidit, cum anima quae peccaverit, ipsa [Col. 0225C] morietur. Si ergo haec gloria est, inquit, et ego gloriabor, quia et ego filius sum Abrahae, sed nihil prodest apud Deum filium esse Abrahae, quia fides est, quae salvat, non propago generis Abrahae, ideoque gloria haec carnis est, gloria, ut puta, si dicatur nobilis hominis filius. Libenter enim suffertis insipientes, cum sitis ipsi sapientes. Insipientes appellat, qui de carnis circumcisione gloriantur, et quia a Corinthiis portabantur ut gloriosi viderentur, ideo Apostolus etiam sustineri se ab his vult, ut et ipse hoc se esse ostenderet, quod erant hi, et non tamen gloriari ex hac parte secundum Deum. Unde gloriam hanc insipientiam vocat: gloriari enim se dicit secundum carnem, sed hoc stultum esse profitetur, ut et gloriam hanc inaniret, et se coactum [Col. 0225D] in laudem carnis erupisse doceret. Igitur ironia est haec, nam quomodo prudentes sunt, qui saepe reprehenduntur? nonne plus sapit insipientia Apostoli, quam horum prudentia? hic enim sapiens sustinet imprudentes, qui patientia sua suffert eos, ut possint proficere, ne provocans, aut abjiciens eos, pejores illos faciat, aut certe si in illis proficere non potuerit, suam modestiam custodit, horum in Corinthiis nihil est. Quomodo ergo libenter sufferunt imprudentes, cum ipsi sint sapientes, nisi quia non sic vult intelligi, sicut sonant verba? hoc in sensu, et in pronuntiatione est, quia eadem quidem verba non eumdem habent sensum, aliter pronuntiat, aliter sentit, nam aliquando confirmat, aliquando [Col. 0226A] negat quod dicit; hi enim ut imprudentes insipientes sufferebant falsos apostolos. Sustinetis enim, si quis vos in servitutem redigit. Hoc verum est, quia redigebantur in servitutem, non per prudentiam, sed per stultitiam ut famularentur pseudoapostolis. Si quis devorat. Nec hoc falsum est quia contenti erant devorari res suas a falsis doctoribus. Si quis accipit. Accipere est aliquem dolo capere ideoque significat hos capi a dolosis magistris, et ferre quod non expedit. Si quis extoditur. Extollentia superbia est, hos ergo tangit, qui superbi erant, male taxantes Apostolum, et his non displicebant. Si quis in faciem vos caedit. In faciem caeditur, in cujus os injuria irrogatur, nunc hos significat, qui eo quod essent ex genere Abrahae obtrectabant [Col. 0226B] eis, quod essent incircumcisi, se praeferentes, hos humiliantes. (Aug.) Facies autem est qua quisque cognoscitur, et legimus apud Apostolum: Toleratis enim, si quis vos in servitutem redigit, si quis devorat, si quis accipit, si quis extollitur, si quis in faciem vos caedit. Deinde continuo subjecit, secundum ignobilitatem dico, ut ostendat, quid sit in faciem caedi, hoc est contemni ac despici, quod quidem non ideo dicit Apostolus, ut illos non sustinerent, sed ut se magis, qui eos sic diligeret, ut se ipsum pro eis vellet impendi. Secundum ignobilitatem dico. Ignobilitatem dicit, hoc quod supra ait, et ego gloriabor secundum carnem. non enim dicit ad laudem perti nere, quia infirmus non erat, in quo se jactabant, quos occulte tangit. Unde adjecit: Quasi nos infirmi [Col. 0226C] fuerimus in hac parte. (Ambr.) Manifestum est, quia non erat in hac gloria infirmus, in qua se praeferebant credentes judaei, quos hi patiebantur, quasi Apostolus eorum in hac re esset dissimilis, quia et ipse erat ex semine Abrahae, ac per hoc infirmi non erant in hac gloria carnis. Infirmi autem hi judicabantur qui applicati fuerant generi Abrahae. Isti enim quasi firmi in eo quod illi se praeferebant, eo quod essent Israelitae, in hoc ipso volunt se sufferri, ut ostenderent in hac gloria carnis non se esse dissimiles et infirmos, cum de sua causa loquitur subinducit, et Barnabae personam socii sui, unde et in prima dicit Epistola (I Cor. IX) : Aut ego solus et Barnabas non habemus potestatem hoc operandi: non ergo minores erant in hac gloria, in [Col. 0226D] qua se Judaei jactabant, sed non inde plaudebant; denique dicit: In quo quis audet in insipientia dico, audeo et ego. Hoc est, non fuisse infirmum in gloria, qua se jactabant Israelitae, nec quidem ex hac re prudentem judicari, praeferre enim se nolunt prudentes. In insipientia ergo dicit audere in eo, quod audent hi, qui se jactant, eo quod sint filii Abrahae, ut gloriam illorum inaniat, imprudentem se pronuntiat, ne illi prudentes viderentur, in hac parte aut nobiles, Hebraei sunt et ego, Israelitae sunt et ego, semen Abrahae sunt et ego. In his parem se eorum, de quibus supra significavit, ostendit, ut detractationes eorum, quibus indignus ab his judicabatur, falsas ostenderet. Ministri Christi sunt et ego: ut minus [Col. 0227A] sapiens dico, plus ego. Vera de se dicens insipientem se pronuntiat, ut intelligatur coactus in laudem suam prorupisse. Nam qui sponte ea refert, quae ad laudem ejus proficiant, imprudentem se non dicit. Ostendit ergo quae sint, quae faciant illum ministrum Christi magis esse, quam sunt reliqui praedicatores: occasione enim inventa omnium tangit, personas etiam apostolorum, dolens quia Dei gratia minor in hoc judicabatur, cum eadem operaretur, quae caeteri apostoli, et fidei causa majora exitia toleraret. Unde et in alia Epistoladicit (I Cor. XV) : Plus illis omnibus laboravi. (Greg.) Hinc est ergo, quod praedicatores boni, et honorem propter elationem fugiunt, et honorari tamen propter imitationem volunt. Sic nimirum Paulus apostolus [Col. 0227B] discipulis loquens honorem fugit, et tamen quantum esset honorandus, ostendit. Nam cum Thessalonicensibus diceret: Neque enim aliquando fuimus in sermone adulationis sicut scitis, neque in occasione avaritiae, Deus testis est, secutus adjunxit: Nec quaerentes ab hominibus gloriam neque a vobis neque ab aliis, cum possimus oneri esse, ut Christi apostoli, sed facti sumus parvuli in medio vestrum (I Thess. II) . Rursus Corinthiis fugiens honorem dicit: Non enim nosmetipsos praedicamus, sed Jesum Christum, Dominum nostrum: nos autem servos vestros per Jesum Christum (II Cor. IV) . Quos tamen videns falsorum apostolorum persuasionibus a verae fidei tramite deviare, eis se summopere, quantum esset honorandus, ostendit dicens: In quo quis audet, in [Col. 0227C] insipientia dico, audeo et ego, Hebraei sunt et ego, Israelitae sunt et ego, ministri Christi sunt et ego, ut minus sapiens dico, plus ego, quibus etiam subjungit, quod ei quoque tertii coeli secreta patuerint, quod raptus etiam paradisi arcana penetravit, ecce honorem fugiens servum se discipulorum praedicat, ecce honorem pro utilitate audientium quaerens falsis apostolis vitae suae merita superponit: egit quippe doctor egregius, ut dum ipse qualis ésset agnoscitur, et vita et lingua male praedicantium ejus comparatione vilesceret. Illos videlicet commendaret, si se absconderet, cumque se non ostenderet errori locum dedisset; miro igitur modo et humilitatis exhibet gratiam et utilitatis quaerit incrementa, ut et servum se discipulorum praedicet, et [Col. 0227D] adversariis potiorem demonstret, ostendit discipulis, quid humilitatis acceperit, ostendit adversariis quid sublimitatis. Innotescit contra adversarios quid haberet ex munere: innotescit discipulis qualis apud se maneat in cogitatione. Innotescit adversariis qualis foris appareat in operatione. Sancti enim viri dum coguntur bona narrare quae faciunt, non elationi serviunt sed utilitati. In laboribus plurimis. (Amb.) Ideo in pluribus ait laboribus quia, et illi laboraverunt, sed non tantum: hic enim a mane usque ad quintam horam victum manibus quaeritabat, et exinde usque ad decimam horam disputabat publice tanto labore, ut contradicentibus suaderet. In carceribus abundantius. Apertum est frequentius [Col. 0228A] istum missum fuisse in carcerem quam illos. In plagis supra modum. Ideo supra modum, quia ultra quam oportuit: nam et illi caesi sunt, sed non tantum. In mortibus frequenter. Verum est, quia frequentius hic pericula sustinuit, quam caeteri. A Judaeis quinquies quadragenas, una minus, accepi. Hoc dicit, quia quinquies flagellatus est a Judaeis secundum legem Moysi accipiens plagas triginta novem, sicut scriptum est in Deuteronomio (Deut. XXV) quod per quinque ergo vices factum est, hic summatim refert. Ter virgis caesus sum. Hoc a gentibus passus est. Semel lapidatus sum. A Judaeis lapidatus est in civitate Lycaonia (Act. XIV) . Ter naufragium feci. Qui omni tempore legitur navigasse adversis procellis, facile fuit ter naufragium facere. Nocte et [Col. 0228B] die in profundo maris fui. Hoc factum est quando missus est Romam, cum appellasset Caesarem. Tunc desperationem vitae in alto, hoc est profundum maris fuit, mortem ante oculos habens, sic enim scriptum est ipso loco: Ita ut desperaremus nos etiam vivere (II Cor. I) .

In itineribus saepe. Nunc alia memorat pericula ut terra marique pro Christo vexatum se secundum carnem ostendat. Periculis fluminum. Si itinerum pericula recitat, quid est, ut dicat, periculis fluminum? sed hieme iter faciens, quia utique imbres assidui sunt, egredientibus fluminibus incurrebat periculum. Periculis latronum. Cum in civitate diabolus eum occidere posset, latrones illi excitabat in via, cum nihil ferret quae latrones cuperent. Periculis [Col. 0228C] ex genere. Judaeorum dicit persecutiones, qui fratres ejus erant secundum carnem: dolebant enim quia deserta lege ad Evangelium Christi se converterat. Periculis ex gentibus. Agentibus persecutiones passus est propter mysterium incarnationis Domini Jesu Christi et unius Dei praedicationem. Periculis in civitate. Usque adeo in periculo fuit in civitate ut per fenestram effugeret manus insidiantes sibi. Periculis in solitudine. Periculum hoc a Judaeis fuerat procuratum, quando eum factis insidiis in via volebant occidere. Periculis in mari. Jam superius dixerat, «ter naufragium feci nocte et die in profundo maris fui,» quod aliud fuit periculum in mari? sed hoc est periculum quando in mari, hoc est, in navi milites cogitaverant omnes custodias occidere, ne [Col. 0228D] quis enatans effugeret, quod periculum centurio prohibuit inferri, ne Paulus occideretur, ut vivum eum Romam perduceret (Act. XXVII) . Periculis in falsis fratribus. (Aug.) Falsi fratres hi sunt de quibus dicit ad Galatas: Propter subintroductos autem falsos fratres qui subintraverunt explorare libertatem nostram quam habemus in Christo Jesu (Gal. II) . Hi enim partim Christiani erant, partim Judaei, in neutro perfecti, qui zelo legis Apostolo invidiam excitabant, eo quod praedicato Christo legem jam cessare dicebat. Denique his perurgentibus Timotheum compulsus est circumcidere. Fictus ergo Christianus est, qui aemulatione legis persequitur Christianum, hic est falsus frater: si enim tantum [Col. 0229A] Judaei erant hi, et propter Judaismum fratres eos falsos appellat, quid opus erat iterare? jam enim superius dixit. Periculis ex genere, sed secundum carnem non sunt falsi fratres, in Christo autem falsi sunt, quia non tota mente Christiani sunt, fuerunt, et alii falsi fratres sicut Demas et Hermogenes. (Greg.) Undique enim sanctus vir persecutionibus et flagellis circumdatus erat, sicut per beatum Job dicitur: Saltem nunc intelligite quia Deus non aequo judicio afflixerit me, et flagellis suis me cinxerit (Job. XIX) . Aliud quippe est flagellis percuti, aliud cingi, flagellis namque percutimur, cum consolationem et in doloribus ex rebus aliis habemus, nam cum tanta nos afflictio deprimit, ut ex nullius rei consolatione respirare animus possit, non jam flagellis [Col. 0229B] solummodo ferimur, sed etiam cingimur, quia tribulationum verbere ex omni parte circumdamur. Cinctus enim flagellis Paulus fuerat, cum dicebat: Foris pugnae, intus timores (II Cor. VII) ; cinctus flagellis fuerat cum dicebat: Periculis ex genere, periculis ex gentibus, periculis in civitate, periculis in solitudine, etc. Quae ita enumerat ut nunquam se habuisse requiem ostendat. Sancta vero Ecclesia cum tribulationum suarum flagellis cingitur, in ea infirmi quique in pusillanimitatis casum rediguntur: ita ut se eo jam desperatos existiment, quo se exaudiri tardius vident. In labore et aerumna. (Ambr.) Verum est, quia potest esse labor sine molestia, sed hic ideo addit, et in molestia, ut laborem ipsum exitiosum ostenderet. In vigiliis multis. Multae fuerunt ejus vigiliae, [Col. 0229C] sed aliae voluntariae, alterae ex necessitate. In pressura enim positus, necesse erat, ut vigilaret, Dei quaerens auxilium, et non solum diebus, sed et noctibus docebat, sicut dicit in Actibus apostolorum. In fame et siti: fugatus frequenter Judaeis persequentibus, necesse erat ut famem pateretur, et sitim per inopiam. In jejuniis multis. Saepius jejunavit, ut Dei adminiculo protegi mereretur: jejunat enim, qui non habet quod edat et abstinet. in frigor et nuditate. In frigore fuit et nuditate, quando naufragium passus est, denique ignem fecerunt, ait, et refecerunt nos propter pluviam imminentem et frigus barbari in insula Mitylena (Act. XXVIII) . Praeter illa quae intrinsecus sunt instantia mea quotidiana, sollicitudo omnium ecclesiarum. Sollicitudo haec quam [Col. 0229D] dicit quotidianam de traditionis usu descendit, ut omnibus diebus commissum sibi populum instruat: illa autem, quae supra memorat, superinducta sunt necessitate cogente: dies enim ad opera datus est, Nox ad requiem. Sed quia instabat necessitas, ut omnibus occurreret, etiam nocte docebat, se enim affligere non dubitabat, ne Dei gratia esset in otio. Quis infirmatur, et ego non infirmor? Compati se dicit omnibus et condolere eo affectu, quo provideat vulneri medicinam, hoc autem ideo prosequitur, ut ostendat qua cura commissam sibi Ecclesiam tueatur, et regat, ac per hoc in nullo se minorem debere judicari caeteris apostolis: quippe qui secundum quod claruit plus illis omnibus laboraverit: majore [Col. 0230A] enim invidia laborabat apud Judaeos prae caeteris apostolis. Quia cum persequeretur Ecclesiam, subi to immutatus factus est defensor ejusdem, testificans atque affirmans quod Christum, quem prius ut hominem mortuum aestimabat, de coelo secum locutum audierit, cujus testimonium necessario multi sequerentur, scientes eum de persecutore, non utique sine ratione, factum defensorem, hac causa excruciabantur Judaei, et quaerebant eum semper interficere. Quis scandalizatur, et ego non uror? Scandalizari est, carnis pati desiderium, quantum ad locum hunc pertinet, et quia etiam inviti solent scandalizari, illecti forma aut pulchritudine corporis, aut propriae carnis calore, Apostolus autem necessitatem humanae naturae considerans, uri se dicit, ut [Col. 0230B] consulat talibus compatiens infirmitati eorum. Nec hos condemnans sed commonens in humilitate sermonis, ut spe promissi praemii repugnent stimulis carnis, ne quis eorum qui eum audiunt desideriis carnis victi, desperantes de se, putantes jam non accepto ferre Deum si corrigant et in eisdem manentes depereant. (Greg.) Per viscera charitatis, quidquid in damno parvulorum sustinet se perpeti animus perfectorum dolet. Infirmorum enim damna ad corda fortium per compassionem transeunt, unde per Paulum dicitur: Quis infirmatur et ego non infirmor? Quis scandalizatur et ego non uror? Tanto enim quisque perfectus est, quanto perfecte sentit dolores alienos. Unde sancta Ecclesia infirmis tunc cadentibus angustata, cum horum reminiscitur temporum [Col. 0230C] jure dictura est. Si gloriari oportet quae infirmitatis meae sunt gloriabor. Hoc dicit, quia si gloriandum est Christiano, in humilitate gloriandum est, de qua crescitur apud Deum, unde alio loco dicit (II Cor. XII) : Cim infirmor tunc potens sum, hoc est, cum humilior pro salute fratris, tunc exaltor. Hinc gloriandum est, non de carnis progenie, quia est quis ex semine Abrahae. (Ambr.) Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi scit, qui est benedictus in saecula, scit quod non mentior. Deum testem dat, ut quae dicit facile cre dantur, propter hos duntaxat, qui eum non ut verum apostolum honorificabant. Damasci praepositus gentis Aratae regis custodiebat civitatem Damascenorum, ut me comprehenderet. Et per fenestram in sporta dimissus sum per murum, et sic effugi manus ejus.

[Col. 0230D] Si gloriari oportet ( non expedit quidem ). Princeps Damasci, videns Judaeos insidias tendentes Apostolo, implere voluit per potentiam malam cogitationem illorum, ut ipse eum si posset comprehenderet, et ut Judaeis placeret, et ut diligens in officio sibi credito videretur, si eum quem publice perturbatorem audiret, causa quietis interficeret, hoc inter ipsa primordia, tunc quando apparuit illi in via Dominus eunti Damascum, incensi sunt Judaei, videntes cum, qui vinctos credentes in Christum venerat perducere in Jerusalem, praedicare sectam, quam venerat condemnare. Sic factum est ut a discipulis per fenestram, per murum, in sporta demissus, effugeret. Quod quidam indigne factum dicunt, quia non Dei [Col. 0231A] auxilio liberatus est, sed quod ab hominibus fieri potuit, quid opus erat, ut Dei suffragio liberaretur, cum Dei suffragium tunc sit necessarium, si humanum auxilium deficiat? Quo pacto non sibi dicit expedire gloriari, quia praesentis vitae gaudium fragile est: si enim non evasisset, martyrium fecerat, sed quia fugiendum in persecutione mandatum est, data opera effugit, nec enim debet aliquis exspectare, ut in semetipsum peccetur. Ergo gloriandum dicit, quia evasit, sed non expedit, inquit, propter superbiam, quia de humilitate crescitur, et auxilium Dei mitibus proficit non elatis. Praeterea, quia qui gloriabatur mortem se evasisse, quae pro fide infertur, inane videri significat pati pro Christo, ideo non expedit gloriari. (Aug.) Recolimus verba Domini dicentis: [Col. 0231B] Cum autem persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam (Matth. XX) . Quis autem credat ita hoc Deum fieri voluisse, ut necessario ministerio sine quo vivere nequeunt, desererentur greges, quos suo sanguine comparavit? Nunquid hoc fecit ipse, quando portantibus parentibus in Aegyptum parvulus fugit, qui necdum ecclesias congregaverat, quas ab eo desertas fuisse dicamus? Nunquid quando apostolus Paulus, ne illum comprehenderet inimicus, per fenestram in sporta submissus est, et effugit manus ejus, deserta est, quae ibi erat ecclesia, necessario ministerio, et non ab aliis fratribus ibidem constitutis, quod oportebat completum est? Eis quippe volentibus hoc Apostolus fecerat, ut seipsum servaret ecclesiae, quem proprie persecutor ille quaerebat. Faciant [Col. 0231C] ergo servi Christi, ministri verbi et sacramenti ejus, quod praecepit, sive permisit: fugiant omnino de civitate in civitatem, quando eorum quisquam specialiter a persecutoribus quaeritur, ut ab aliis qui non ita requiruntur, non deseratur Ecclesia, sed praebeant cibaria conservis suis, quos aliter vivere non posse noverunt. Cum autem omnium, id est, episcoporum et clericorum, et laicorum est commune periculum, hi qui aliis indigent non deserantur ab his quibus indigent. Aut igitur ad loca munita omnes transeant, aut qui habent necessitatem remanendi, non relinquantur ab eis per quos illorum est ecclesiastica supplenda necessitas: ut aut pariter vivant, aut pariter sufferant, quod eos Paterfamilias volet perpeti.

Veniam autem ad visiones et revelationes Domini. (Amb.) Nunc ostensurus est quo sublatus est, ut perinde quanta et qualia sint, quae illi ostensa et dicta sunt, possint intelligi, ne, sicut quibusdam videbatur, minor caeteris apostolis crederetur. Scio, inquit, hominem in Christo ante annos quatuordecim sive in corpore, nescio, sive extra corpus, nescio, Deus scit, raptum hujusmodi usque ad tertium coelum. Utrumque confirmavit, quia utrumque posse fieri non negavit, ut et sine corpore rapi potuisset, et in corpore. Et forte quibusdam videatur non magnum [Col. 0232A] esse si homo Christi raptus est usque ad tertium coelum, cum in tertio circulo dicatur luna esse, sed non ita est, quia ultra omnia mundi sidera raptus intelligitur, et ideo magnificum et mirabile est, quod narrat: significat enim supra firmamentum in tertio numero coelum de spiritalibus coelis raptum semetipsum. Et scio hujusmodi hominem, sive in corpore sive extra corpus nescio, Deus scit. Quoniam raptus est in paradisum et audivit arcana verba quae non licet homini loqui, pro ejusmodi gloriabor. Bis se raptum dicit, id est, hinc usque ad tertium coelum, deinde in paradisum coelestem, in quo latroni dixit Dominus quod futurus esset cum eo. In paradiso inquit Patris, illic ubi et civitas dicitur esse Hierusalem mater nostra. Quid ergo mirum, si post resurrectionem corpus [Col. 0232B] jam expiatum atque tenuatum factum immortale futurum credatur in coelis, quando non dubitat Apostolus adhuc mortale corpus potuisse levari ad coelos, et tolli in paradisum Dei Patris coelestem? pro hujusmodi homine, id est, qui tam dignus est Deo, ut hoc experiretur, gloriari se dicit, et non vult aperte dicere quia de se loquitur, ne laudare se videatur. Et Joannes apostolus cum de se sciatur loqui: Hic est, ait, discipulus quem diligebat Jesus, qui et recubuit in coena supra pectus ejus (Joan. ult.) , ne de se gloriose effari videretur. (Greg.) Quia nonnunquam in virtutibus proficere conamur, et quaedam dona percepimus, a quibusdam vero repulsi in imis jacemus: nemo enim est qui tantum virtutis apprehendat, quantum desiderat, quia omnipotens Deus [Col. 0232C] interiora discernens ipsis spiritalibus profectibus modum ponit, ut ex hoc homo, quod apprehendere conatur et non valet, in illis se non elevet, quae valet. Unde ille quoque egregius praedicator qui raptus ad tertium coelum fuerat, paradisi arcana penetraverat, esse post revelationem tranquillus, atque intentatus nolebat. Sed quia omnipotens Deus terminos constituit homini, qui praeteriri non poterunt, et elevavit hunc ad cognoscenda sublimia, et reduxit iterum ad infirma toleranda, ut modi sui mensuras aspiciens, dum securitatem comprehendere conaretur, et non posset, ne per elevationem extra se iret, per humilitatem cogeretur intra suos semper terminos redire. Sic rector singulis compassione proximus prae cunctis contemplatione suspensus, ut et [Col. 0232D] per pietatis viscera in se infirmitatem caeterorum transferat, et per speculationis altitudinem, semetipsum quoque invisibilia appetendo transcendat, ne aut alta petens proximorum infirma despiciat, aut infirmis proximorum congruens appetere, alta derelinquat, hinc est namque quod Paulus in paradisum ducitur, coelique tertii secreta rimatur, et tamen illam invisibilium contemplatione suspensam, ad cubile carnalium mentis aciem revocat, atque in occultis suis qualiter debeant conversari dispensat, dicens: Propter fornicationem autem unusquisque suam uxorem habeat, et unaquaeque suum virum habeat, uxori vir debitum reddat, similiter autem et uxor viro (I Cor. VII) ; et paulo post: Nolite fraudare invicem, [Col. 0233A] nisi forte ad tempus, ut vacetis orationi, et iterum, Revertimini in idipsum (I Cor. VII) . Ecce jam coelestibus secretis inseritur, et tamen per condescensionis viscera carnalium cubile perscrutatur, et quem sublevatus ad invisibilia erigit, hunc miseratus ad secreta infirmantium oculum cordis flectit. Coelum contemplatione transcendit, nec tamen stratum carnalium sollicitudine deseruit, quia compage charitatis summis simul et infimis junctus, et in semetipso virtute Spiritus ad alta valenter rapitur, et pietate in aliis aequanimiter infirmatur. Hinc etenim dicit: Quis infirmatur et ego non infirmor? Quis scandalizatur et ego non uror (I Cor. IX) ; hinc enim rursus ait: Factus sum Judaeis tanquam Judaeus (Ibid.) , quod videlicet exhibeat non amittendo fidem, sed ostendendo [Col. 0233B] pietatem: ut in se personam infidelium transfigurans, ex semetipso disceret qualiter aliis misereri debuisset: quatenus hoc illis impenderet, quod sibi ipsi, si ita esset, impendi recte voluisset. Hinc iterum dicit: Sive mente excidimus, Deo: sive sobrii sumus, vobis (II Cor. V) , quia et semetipsum noverat contemplando transcendere, et eumdem se auditoribus condescendendo temperare.

Pro me autem nihil gloriabor nisi in infirmitatibus meis. Sic de se non gloriatur, dum non aperte de se profitetur. In infirmitatibus sane, inquit, meis gloriabor; exponere enim pressuras passionum et infirmitates angustiarum non videtur gloriosum, sed flebile. Idcirco se in his gloriari dicit: sciens tamen quia ad profectum perducunt remunerationum coelestium. [Col. 0233C] Quid enim tam gloriosum in futurum Christiano, quam exitia pro Christo illata sibi narrare. Nam et si voluero gloriari, non ero insipiens, veritatem enim dicam. Hoc dicit, quia si meritum suum profiteatur quod habet apud Deum, non erit imprudens, vera enim loquitur. Ergo si quis pro meritis suis, quae sibi ostensa sunt, loquitur, non est utique stultus: si autem taceat, est etiam prudens. Sed qua causa hic nunc palam gloriatur, nunc subjecit dicens: Parco autem, ne quis me existimet supra id quod videt me, aut audit ex me. Ostendit igitur qua causa non aperte gloriatur, ne quis me existimet, inquit, ultra gloriam meam tendere, quam limes meritorum admittit. Hos significat, quos obtrectatores habebat causa legis, sicut supra memoravi: nam [Col. 0233D] utique meritorum gloriam bonum est non tacere ut invitentur credentes. (Greg.) Habebat ergo adhuc de se dicendum aliquid, quae parcit dicere; sed agit utrumque doctor egregius, ut et loquendo quae egerat discipulos instrueret, et tacendo se intra humilitatis limitem custodiret. Nimis namque esset ingratus, si de se tota vel discipulis taceret, et fortasse nimis incautus, si de se tota vel discipulis proderet. Sed mirabiliter, ut dictum est, egit utrumque, ut loquendo erudiret vitam audientium, tacendo custodiret suam. Sciendum vero est quod sancti viri, quoties de se aliquid sequentibus innotescunt, morem sui Creatoris imitantur. Nam Deus, qui nos prohibet ne proprio ore laudemur, per Scripturam sacram laudes suas loquitur, [Col. 0234A] non quia ipse eis indiget, qui proficere laudibus nescit, sed dum suam nobis magnitudinem narrat, nostram ad se imperitiam sublevat; et bona sua loquendo nos edocet, quem omnino homo non cognosceret, si de se tacere voluisset. Idcirco laudes suas indicat, ut valeamus eum audientes cognoscere, cognoscentes amare, amantes sequi, sequentes adipisci, adipiscentes vera ejus visione perfrui. Unde Psalmista ait: Virtutem operum suorum annuntiavit populo suo, ut det illis haereditatem gentium (Psal. CX) : ac si aperte dicat: Idcirco fortitudinis suae operationes insinuat, ut eum qui audierit donis ditescat. Morem ergo sui creatoris imitantes sancti viri nonnunquam quaedam de se, ut audientes instruant, non ut ipsi proficiant, manifestant: et tamen in his alta [Col. 0234B] se consideratione custodiunt, ne dum alios a terrena intentione erigunt, ipsi in terrenae laudis appetitione mergantur. Quorum plerumque dicta imitantur hypocritae, sed dictorum sensum penitus ignorant, quia quod justi agunt ad utilitatem proximi, hoc ipsi faciunt ad extensionem nominis sui. Sanctus autem Job hypocritas intuens, nequaquam gloriam futuram appetere, sed cupere praesentem tenere ait: Quae enim spes est hypocritae (Job. XXVII) ? quia dum praesentia diligit, futura minime sperat. Scriptum namque est: Quod enim videt quis, quid sperat (Rom. VIII) ? Idcirco ergo ab hypocrita ad aeterna praemia per spem minime tenditur, quia quod alio quaerendum fuerat, hic se tenere gloriatur. Cujus quia culpa prolata est, etiam poena subjungitur, cum protinus [Col. 0234C] subinfertur: Non liberet Deus animam ejus, et reliqua.

Et ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis meae angelus Satanae, ut me colaphizet. (Ambr.) Deum bonis meritis providere testatur, dum permittit tentationibus bonos deprimi, non solum ne laborum suorum fructibus abdicentur, verum etiam ut augeantur his ad cumulum possessionis aeternae. Hoc ergo remedium datum est Apostolo, ut injuriis pressus, animo non possit extolli pro magnitudine revelationum, quia otiosum pectus necesse habebat in his quae viderat extolli. (Aug.) Nempe hic agnoscis Apostolum habentem magnitudinem revelationum, et timentem elationis praecipitium. Ut ergo noveris, quia et ipse Apostolus, qui volebat [Col. 0234D] alios salvos facere, adhuc curabatur, si magni pendis ipsius honorem, audi quid ei medicus apposuerit ad tumorem: Et ne magnitudine, inquit, revelationum extollar. Ecce, jam possum dicere Paulo apostolo: Ne extollaris, sancte Apostole? Tu ne extollaris adhuc cavendum est? tu ne extollaris adhuc timendum est? Quid mihi, inquit, dicis? Tu audi quid sim, et noli altum sapere, sed time. Audi quomodo brevis agnus ingrediatur, ubi acies sic periclitatur. In magnitudine, inquit, revelationum mearum ne extollar; datus est mihi stimulus carnis meae angelus Satanae, qui me colaphizet. Qualem tumorem timuit, qui mordacissimum epithema accepit? Jam ergo modo dic quia tanta erat in isto justitia, quanta est in angelis sanctis. [Col. 0235A] An forte et angelus in coelo sanctus, ne extollatur, accipit stimulum angelum Satanae, a quo colaphizetur? Absit hoc de sanctis angelis suspicari. Homines sumus, apostolos sanctos homines agnoscamus; vasa electa, sed adhuc fragilia; adhuc in hac carne peregrinantes, nondum in coelesti patria triumphantes. (Greg.) Percussio alia est qua peccator percutitur, ut sine retractatione puniatur. Alia, qua peccator percutitur, ut corrigatur. Alia, qua nonnunquam quisque percutitur, non ut praeterita corrigat, sed ne ventura committat. Alia per quam nec praeterita culpa corrigitur, nec futura prohibetur: sed ut, dum inopinata salus percussionem sequitur, salvantis virtus cognita ardentius ametur; cumque innoxius flagello atteritur, et per patientiam summa [Col. 0235B] cumuletur. Aliquando peccator percutitur ut absque retractatione puniatur, sicut periturae Judaeae dicitur: Plaga inimici percussi te, castigatione crudeli (Jer. XXX) ; et rursum: Quid clamas ad me super contritione tua? Insanabilis est dolor tuus (Ibid.) . Ut corrigatur autem aliquando peccator percutitur, ut ait in Evangelio: Ecce sanus factus es, jam noli peccare (Joan. V) . Verba enim salvantis indicant, quia peccata praecedentia habiti vim doloris exigebant. Aliquando quisque non pro praeterita culpa diluenda, sed pro futura vitanda percutitur; quod aperte Paulus de semetipso dicit: Ne magnitudo revelationum extollat me. Non ait extollit, sed ne extollat; apte indicat quod percussione illa, ne eveniat, compescitur, non quae evenit culpa purgatur. Nonnunquam vero [Col. 0235C] quisque nec pro praeterita, neque pro futura iniquitate percutitur, sed ut sola divinae virtutis potentia ex amputata percussione monstretur. Unde cum Domino in Evangelio de caeco nato dicitur: Hic peccavit, aut parentes ejus, ut caecus nasceretur? respondit Dominus dicens: Neque hic peccavit, neque parentes ejus, sed ut manifestentur opera Dei in illo (Joan. IX) . In qua manifestatione quid agitur, nisi ut ex flagello meritorum virtus augeatur; et cum nulla praeterita iniquitas tergitur, magna de patientia fortitudo generetur? Propter quod ter Dominum rogavi ut discederet ame, et dixit mihi: Sufficit tibi gratia mea, nam virtus in infirmitate perficitur. (Amb.) Stimulus diaboli, quem perfide mentibus inserit ad nocendum Dei servis, instigans ut cessarent ab eo, ter Dominum deprecatum se [Col. 0235D] fuisse, et non impetrasse testatur: non quia despectum se dicit, sed quia inscius contra se petebat, ut cessarent ab eo tentationes, per quas perfectior se fiebat. Ideo ad Romanos dicit: Nam quid oremus sicut oportet nescimus (Rom. VIII) . Unde hoc dicit sibi responsum, ut sufficeret sibi gratia Dei, qua aut vires tolerandi addebantur, aut tempus pressurae abbreviabatur, ut devotio, dum infirmitate pressurae accidentis non frangitur, probata videatur. (Aug.) Invenimus malos petisse et accepisse, et bonos petisse et non accepisse. Quid enim pejus daemonibus? et tamen poreos petierunt et acceperunt, et invenitur Deus non fecisse desiderium daemoniorum (Marc V) . Quid ergo dicimus, nisi quia novit Dominus qui sunt [Col. 0236A] ejus (II Tim. II) , et eorum qui petit accipit. Sed adhuc de Apostolo scrupulus restat. Numquid ipse non erat inter eos qui sunt ejus, qui hanc sententiam dixit: Novit Dominus qui sunt ejus? Ergo omnes qui sunt ejus petunt et accipiunt. Sed quaerimus, quid ea quippe quae propter istam vitam temporalem petuntur, aliquando prosunt, aliquando obsunt, et quando ea scit Deus obesse, non ea dat desiderantibus et petentibus suis, quomodo nec medicus dat quidquid aeger petierit, et amando negat, quod non amando concederet. Exaudit ergo omnes suos ad aeternam salutem: non omnes exaudit ad temporalem cupiditatem: et ideo non exaudit ad hoc, ut exaudiat ad illud. Denique etiam ipsa verba considera, quando non accepit, propter quod Dominum rogavit, ait illi: [Col. 0236B] Sufficit tibi gratia mea, nam virtus in infirmitate perficitur. Quid a me desideras ut auferatur a te stimulus carnis, quem accepisti, ne in tuis revelationibus extollaris? Utique propterea hoc poscis, quia tibi prodesse nescis; crede medico: quod imposuit acre est, sed utile: facit dolorem, sed parturit sanitatem. Virtus in infirmitate perficitur. Tolera enim infirmitatem, si desideras sanitatem; tolera infirmitatem, si desideras perfectionem: quia virtus in infirmitate perficitur. (Greg.) Ecce dum passione aliqua vel molestia carnis afficimur, scire fortasse occultas causas ejusdem passionis vel molestiae optamus, quatenus in eo quod patimur, ex ipsa rerum scientia consolemur. Sed quia de specialibus tentationibus nostris nequaquam nobis singulis specialiter respondetur, ad [Col. 0236C] Scripturam sacram recurrimus, ibi videlicet invenimus quod Paulus carnis infirmitate tentatus audivit: Sufficit tibi gratia mea, nam virtus in infirmitate perficitur; quod idcirco illi in infirmitate proprie dictum est, ne sigillatim nobis omnibus diceretur. In Scriptura igitur sacra vocem Dei afflicto Paulo audivimus, ne cum fortasse affligimur, singuli audire eam privata consolatione quaereremus. Non ergo Dominus ad omnia nobis verba respondit, quia semel loquitur, et secundo idipsum non repetit, id est, in his quae per Scripturam sacram ad patres nostros protulit, nos erudire curavit. Libenter igitur gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi. (Ambr.) Apertum est quia tunc gloriandum docet, quando injuriis humiliatur. A Christo [Col. 0236D] autem virtus tolerandi praebetur, ut quia prius asperae ac per hoc fastidiendae injuriae videbantur, postea libenter suscipiendae, ut Christi auxilio lenirentur. Libenter ergo caedi se dicit, dummodo a Christo curetur, sciendo plus addere medicinam Christi ad salutem quam infirmitas detrahit sanitati. Propter quod placeo mihi in infirmitatibus, in contumeliis, in necessitatibus, in persecutionibus, in angustiis, pro Christo. Cum enim infirmor, tunc potens sum. Verum est quia tunc vincit Christianus, cum perdere putatur: et perdit tunc perfidia, cum se vicisse gratulatur. Plaudit ergo cum illi insultatur, et surgit cum premitur. (Cass.) Egestas quoque ac persecutiones et injuriae, quae malae esse totius vulgi [Col. 0237A] opinione censentur, quam sint utiles ac necessariae, etiam ex hoc liquido comprobatur, quod sancti viri non solum eas nunquam vitare voluerunt, verum etiam virtute summa vel appetentes, vel fortiter tolerantes, amici Dei effecti aeternae vitae stipendia sunt consecuti, beato Apostolo concinente: Propter quod placeo mihi in infirmitatibus, in contumeliis, in necessitalibus, in persecutionibus, in angustiis pro Christo. Cum enim infirmor, tunc potens sum: quia virtus in infirmitate perficitur. Et idcirco illi qui summis saeculi hujus divitiis, et honoribus ac potestatibus extolluntur, non ex his principale bonum obtinuisse credendi sunt, quod in solis esse virtutibus definitur, sed medium quiddam; quia sicut justis ac necessaria utentibus utilia haec esse reperiuntur et commoda: [Col. 0237B] occasionem namque operis boni fructusque in illius vitae aeternitate parturiunt: ita illis qui male opibus abutuntur, inutiles sunt, atque incommodae et occasionem peccati mortisque concinnant. Quid enim grave poterit esse, quid durum ei qui jugum Christi tota mente susceperit? qui vera humilitate fundatus, semperque ad Domini respiciens passiones, in omnibus quae sibi fuerint irrogatae laetatur injuriis, dicens: Propter quod complaceo mihi in infirmitatibus, in persecutionibus, in angustiis pro Christo; cum enim infirmor tunc potens sum. Quo, inquam, familiaris rei cruciabitur damno, qui perfecta nuditate gloriosus, voluntarie pro Christo offerens, universas hujus mundi respuit facultates, omnesque ejus concupiscentias generaliter arbitratur ut stercora, [Col. 0237C] ut Christum lucrifaciat? Evangelici illius praecepti meditatione continua cunctorum dispendiorum aestus despiciens, et excludens: Quid enim prodest homini si mundum universum lucretur, animae vero suae detrimentum patiatur? aut quam dabit homo commutationem pro anima sua? (Matth. XVI.) Super cujus rei privatione tristabitur qui omnia quae ab aliis auferri possunt, sua non esse cognoscit, illud invicta virtute proclamans: Nihil intulimus in hunc mundum, nec dubium quia nec auferre quid possimus (I Tim. VI) . Cujus aut inopiae necessitate ejus superabitur fortitudo, qui peram in via, aes in zona, vestem intemporalem habere non novit, sed cum Apostolo gloriatur in jejuniis multis, et fame, et siti, in frigore, et nuditate.

[Col. 0237D] Factus sum insipiens, vos me coegistis. (Ambr.) Compulsum se dicit ut quid esset ostenderet. Et non utique stultus est qui de se vera locutus est: sed inclinat se ut manifestat quia non voluntate merita sua ostendit. Ego enim debui a vobis commendari. Manifestum est quia hi debuerant testimonium ei perhibere adversus obtrectatores ejus, apud quos Ecclesiam constituit, et signorum prodigia apostolatus ostendit, ut hoc tacente, illi eum defenderent, quem Patrem habebant in Evangelio Christi. Nihil enim minus fui ab his, qui sunt valde apostoli. Valde hoc est nimis, sicut quibusdam videtur. Nam hoc erant, quod et apostolus Paulus. Hoc ergo dicit quia minor non est, neque in praedicatione, neque [Col. 0238A] in signis faciendis, apostolis praecessoribus suis, non in dignitate, sed tempore. Nam si de tempore praescribendum putatur, ante coepit Joannes praedicare quam Christus, et non Christus Joannem, sed Joannes Christum baptizavit. Num ergo sic judicat Deus? Denique prior secutus est Andreas Salvatorem quam Petrus, et non tamen primatum accepit Andreas, sed Petrus. Quare ergo apostolus quibusdam non videbatur, cum eadem posset per Dei gratiam, quae et apostoli? Ideo dolet, et compulsus ostendit, quid a dignatione Domini mereatur. Hinc est unde non solum minorem se non esse coactus est profiteri, sed et plus omnibus laborasse. His ergo displicebat, et non videbatur esse apostolus, qui aemulatione paternae legis praedicationem ejus respuebant, quasi [Col. 0238B] inimici traditionis Moysi; quia eam jam cessare dicebat, apostolis magis faventes, et istum his humiliantes, quia illi non tam constanter contra legem aliquid asserebant. Et si nihil sum, signa tamen apostoli facta sunt per vos in omni patientia, signis, et prodigiis, et virtutibus. Sic se humiliat ut erigat; patientiam tamen primum memorat, quia diu illos portabat quasi impatientes aegros, ut adhibita medicina signorum atque virtutum, curaret vulnera erroris illorum. Quid est enim quod minus habuistis prae caeteris Ecclesiis, nisi quod ego ipse non gravavi vos? Donate mihi hanc injuriam. Adhuc per humilitatem se commendat; ostendit enim non minus illos aliquid habuisse prae caeteris Ecclesiis, sed et amplius: Evangelium enim Dei gratis his praedicavit, quod nullis [Col. 0238C] concessum est Ecclesiis, dicente Domino: Dignus est enim operarius mercede sua (Luc. X) . Si ergo pro bono opere injuria, inquit, dignus sum, ignoscite mihi. Omnis enim stultus boni accusator est. Ut hos ergo imperitos ostendat, veniam ab his postulat ejus facti, de quo laude dignus est. Ecce tertio hoc paratus sum venire ad vos, et non ero gravis vobis. Ne forte hoc inter initia fecisse putaretur ad commendationem suam, post autem mercedem evangelicae praedicationis velle accipere, ostendit in ea se voluntate durare, ne factum suum post emendare videretur, et esset quod ab obtrectatoribus reprehenderetur. Non enim quaero quae vestra sunt, sed vos. Ostendit ideo se nolle accipere ab eis, ut illos ipsos lucraretur, ut intelligentes quia pecuniae praeponeret eos, tandem cognoscerent [Col. 0238D] affectum illius erga se. Nec enim debent filii parentibus thesaurizare, sed parentes filiis. Patrem se eorum spiritualem, sicut in prima Epistola dicit: Per Evangelium ego vos genui (I Cor. IV) , carnales tamen parentes sunt qui filiis thesaurizant: nam spiritales a filiis dignum est ut accipiant sumptus ad sustentandam vitam praesentem. Non enim magnum est ut spiritalia tradentes, consequantur carnalia. Hic enim in tantum probat se nolle accipere, ut transferat causam carnalis patris ad spiritalem, ut non solum non ab eis accipiat, sed et si potest fieri, ipse illis tribuat, sicut supra jam dixit: Alias ecclesias exspoliavi, accepto stipendio ad ministerium vestrum. Hoc dicto tangit eos, ut intelligant quantus sit, et [Col. 0239A] quid hi mereantur, qui tanti apostoli providentiam neglexerunt. Ego autem libentissime impendam, et super impendar pro animabus vestris. Nunc aperte affectum et charitatem, quam circa eos habebat ostendit, quando non solum sua pro eis impendere paratum se dicit, et propensius impendere, sed et seipsum pro salute animarum eorum etiam mori, sicut et apostolus Joannes dicit: Quia exemplo Salvatoris pro fratribus, inquit, etiam animas nostras debemus ponere. Licet plus vos diligens, minus diligar. Provocat eos ad amorem, quia ipsi plus illum deberent diligere, maxime per quem didicerunt viam salutis, per quem acquisiti sunt Deo, ex infidis facti fideles, et ex contaminatis purificati. Sed esto, ego vos non gravavi; sed cum essem astutus, dolo vos cepi. [Col. 0239B] Omnia quae possent ex adverso proponi non tacet, ut se purget per omnia; quia nihil per circumventionem egit apud eos, sed in simplicitate, semel sibi prospiciens, his duplici genere; ut et apud Deum providerit eis, et hic censum illorum non quaereret: sibi autem hoc sufficere quod a Deo promissum est in futurum. Forte enim suspicarentur ideo illum contempsisse, quia parva erant quae offerebantur, ut majora consequerentur; ut circumspiciens merita sua, non pecuniam refutaret, sed numerum indignum sibi aestimans contemneret. Nunquid per aliquem illorum, quos misi ad vos, circumveni vos? Hoc est, quod dicit, quia quos misit, non illis hoc intimarunt, ut si vellent, pacatum habere Apostolum, dignam quantitatem personae illius offerrent, quia [Col. 0239C] ideo noluisset accipere, quia minus quam dignum erat offerebatur: quod compositum Apostoli astutia intelligerent, ut quod egit, non per contemptum, sed per avaritiam egisse probaretur. Rogavi Titum et misi cum illo fratrem; nunquid Titus vos circumvenit? nonne eodem spiritu ambulavimus? nonne iisdem vestigiis? Apertum est quia quando ab his quos misit nihil tale dictum, aut factum est, una eorum sententia probatur in bono, exclusa suspicione avaritiae. Iterum putatis quod excusemus nos apud vos? Hoc est, quod dicit: Olim de nobis dubitatis, arbitrantes quia non simpliciter agamus vobiscum: a pseudoapostolis enim exagitabantur; quia volentes depraedari eos, tergiversatione hoc agere Apostolum asserebant. Coram Deo in Christo loquimur. Omnia [Col. 0239D] autem, charissimi, propter aedificationem. (Greg.) Ex Deo enim coram Deo loquitur, qui praedicationis verbum, et quod accipit intelligit, et placere per illud Deo, non hominibus quaerit, audiant quod scriptum est: Abominatio Domini est omnis arrogans (Prov. XVI) , quia videlicet dum in verbo Dei gloriam propriam quaerit jus dantis invadit, eumque laudi suae postponere nequaquam metuit, a quo hoc ipsum quod laudat accipit. (Ambr.) Sic illos cupit verum et bene de se sentire, ut et ratione et testificatione satis illis faciat, quia non ut sibi prosit talem se praebet, sed ut aedificationem eorum perficiat; ut vel sic amorem illorum circa se provocet, dum non gravat censum illorum, et auctoritatem potestatis in arguendis [Col. 0240A] vitiis non inclinat: sine dubio enim prodest ei qui corripitur ut emendetur, si praepositus ideo oblata refutet, ut libere arguat. Timeo enim ne forte cum venero, non quales volo inveniam vos. Quoniam non omnes adhuc quos in prima Epistola corripit emendaverant se, in quibus fuerant vitiis reprehensi, ideo cum auctoritate vult videri iturus ad illos, ut territi corrigantur, ut tales illos inveniat, quales vult. Et ego inveniar a vobis, qualem non vultis. Hoc dicit, ut tales se praebeant, ut conveniat eis cum Apostolo, ut invicem congaudeant sibi: ille enim invenit aliquem qualem non vult, qui se talem facit ut discordet ab illo. Ne forte sint inter vos contentiones, aemulasiones, animositates, dissensiones, detractiones, susurrationes, inflationes, seditiones. Nunc [Col. 0240B] errores memorat, quos in superiore Epistola reprehendit, quando personis deferentes et alterum alteri praeponentes dissidebant ab invicem. Ne iterum, cum venero, humiliet me Deus apud vos, et lugeam multos ex his qui ante peccaverunt, et non egerunt poenitentiam super immunditia et fornicatione, et impudicitia, quam gesserunt. Hoc praemonet ut non illos tales inveniat, quales dudum invenerat, cum vitiis diversis operum immundorum, vel magis nominum, quia omne opus sine crimine est, sed inordinationis nomen facit crimen: tunc enim est illicitum, cum aliter fit quam concessum est. Illis ergo peccantibus, se humiliari dicit, quia incipit, ut pius pater, peccata filiorum deflere. Quis enim pater non gaudeat bene agentibus filiis? sicut iterum necesse est lugeat, si prave versentur. [Col. 0240C] Ideo admonet, ut si qui praeteritarum fornicationum, aut alterius immunditiae, vel impudicitiae non egerunt poenitentiam, sicut quidam quos significat non egisse, nunc agerent, ut veniens sine tristitia esset cum eis. Cum enim dicit, Et lugeam multos ex his qui ante peccaverunt, et non egerunt poenitentiam, probat quosdam ex his egisse poenitentiam, quosdam non egisse: quod Novatiano adversum est, qui dicit fornicatores non posse peragere poenitentiam, et recipi in communionem. Hic probat peregisse, ac per hoc receptos esse in pace Ecclesiae. Tres ergo formas peccatorum probat, cum fornicationem et impudicitiam, et immunditiam nominat.

Ecce tertio hoc venio ad vos. (Ambr.) Superius praeparatum se dixit, nunc jam venturum. In ore duorum vel trium testium stabit omne verbum. Hoc secundum legem dixit, ut aliquis duobus, aut tribus testibus, aut purgetur, aut condemnetur, ita et hi tertio adventu Apostoli ut purgati inveniantur commonet. Praedixi enim et praedico, ut praesens vobis et nunc absens scribo his qui ante peccaverunt, et caeteris omnibus. Quoniam si venero iterum, non parcam. Pridem sae significat dixisse praesentem, ut corrigerent se, ne cum pudore corriperentur; et nunc iterum [Col. 0241A] absentem se eadem dicere contestatur, ut post secundam correptionem si se non emendaverint, parci illis non debeat. An experimentum quaeritis ejus, qui in me loquitur Christus? Probationem quaerunt Christi loquentis in Apostolo, dum praeceptis non obediunt, volentes probare, si audet vindicare, ut per id intelligatur esse fidae auctoritatis, ut de caetero timeatur. Qui enim magistrum contemnit, emendari se quaerit. (Cass.) Illud sane prae omnibus nosse debemus, tria cogitationum nostrarum esse principia, id est, ex Deo, et diabolo, et ex nobis. Et ex Deo quidem sunt, cum Spiritus sancti illustratione nos visitare dignatur, erigens nos ad sublimiorem profectum, et in quibus vel minus acquisivimus, vel desidiose agentes superati sumus, saluberrima compunctione [Col. 0241B] castigat, vel cum reserat nobis coelestia sacramenta et propositum nostrum ad meliores actus, voluntatemque convertit, ut ibi, cum rex Assuerus castigatus. a Domino libros annuales instigatur inquirere, quibus (Esther. VI) Mardochaei beneficia recordatus, summo eum gradu honoris exaltat, ac protinus crudelissimam supernae gentis Judaeae sententiam revocat (Esther. VI) , vel cum Propheta commemorat: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus (Psal. LXXXIV) . Alias quippe dixit: Angelus qui loquebatur in me (Joan. XIV) , vel cum Dei Filius venturum se una cum fratre, et mansionem apud nos facturum esse promittit. Et non estis vos, qui loquimini, sed Spiritus patris vestri qui loquitur in vobis (Matth. X) . Et vas electionis: Experimentum quaeritis ejus qui in [Col. 0241C] me loquitur Christus? Ex diabolo vero cogitationum nascetur series, cum subvertere nos tam vitiorum oblectatione, quam etiam occultis conatur insidiis, subtilissima calliditate mala pro bonis fraudulenter ostentans, et transfigurans se nobis in angelum lucis, vel cum Evangelista refert: Et coena facta cum diabolus jam immisisset in corde Simonis Judae Iscarioth ut traderet Dominum; et iterum: Post buccellam, inquit, introivit in illum Satanas (Joan. XIII) . Petrus quoque ad Ananiam: Quare, ait, tentavit Satanas cor tuum, mentiri te Spiritui sancto (Act. V) ? Et illud quod in Evangelio multo ante per Ecclesiasten praedictum legimus: Si Spiritus potestatem habentis ascenderit super te, locum tuum ne dimittas (Eccle. X) . Illud quippe quod dicitur ad Deum contra [Col. 0241D] Achab in tertio Regnorum libro ex persona spiritus immundi: Egrediar, et ero spiritus mendax, in ore omnium prophetarum ejus (III Reg. XXII) . Ex nobis autem oriuntur, cum eorum quae gerimus vel gessimus, vel audivimus naturaliter recordamur: de quibus beatus David: Cogitavi, inquit, dies antiquos, et annos aeternos in mente habui, et meditatus sum nocte cum corde meo exercitabar et scopebam spiritum meum (Psal. LXXVI) ; et iterum: Dominus scit cogitationes hominum quoniam vanae sunt (Psal. XCIII) . In Evangelio quoque Dominus ad Pharisaeos: Quid cogitatis mala in cordibus vestris (Matth. IX) ? Hanc igitur tripartitam rationem oportet nos jugiter observare, et universas cogitationes, quae emergunt in carne [Col. 0242A] nostra, sagaci discretione discutere, origines earum et causae auctores primitus indagantes, ut quales nos eis praebere debeamus, ex illorum merito qui eas suggerunt considerare possimus. Qui in vobis non infirmatur, sed potens est in vobis. (Amb.) Potens est in his Christus, quia viderunt in nomine ejus mortuos excitatos, daemones fugatos, paralyticos convaluisse, surdos audisse, mutis redditum affatum, claudos cucurrisse, caecos vidisse. Haec omnia virtutis sunt, non infirmitatis; denique hac causa attracti ad fidem sunt. Nam etsi crucifixus est ex infirmitate, sed vivit ex virtute Dei. Verum est, quia propter peccata nostra crucifixus est Christus, ut mortem destruens, credentes sibi liberaret ab ea. Infirmari ergo passus est propter nos, ut mortem vinceret [Col. 0242B] nobis. Descendens enim ad inferos, qui omnino peccatum nesciebat, et quasi peccator occisus est, chyrographum Adae delevit, ut de caetero defuncti sub ejus nomine a morte non tenerentur, sed haberent fiduciam eundi ad coelos. Propter infirmitatem ergo nostram occisus revixit virtute Patris, ut discipulis probaret quae docuerat esse vera, exemplo in se ostenso. (Greg.) Inde per beatum Job dicitur: Scio enim quod Redemptor meus vivat (Job. XIX) ; ac si apertis vocibus dicat, infidelis quisque illum flagellatum, derisum, palmis caesum, corona spinea coronatum, sputis illitum, crucifixum, mortuum, noverit, illum post mortem vivere: certa fide credo, libera voce profiteor, quia Redemptor meus vivit, qui inter impiorum manus occubuit. Nam et nos infirmi sumus [Col. 0242C] in illo. (Amb.) Hoc ad apostolorum personam pertinet, qui eum, id est, Christum praedicantes infirmabantur; dum injuriis agebantur, claudebantur, caedebantur. Sed vivimus cum eo ex virtute Dei in nobis. Manifestum est quia si a perfidis infirmabantur apud credentes, non erat infirmitas, sed profectus, quia hinc potentiores fiunt fideles, dum infirmantur. Illata ergo mors a perfidis, vita est erga credentes: virtute enim Dei resurgent, ut vivant cum Christo. Vosmetipsos tentate, si estis in fide: ipsi vos probate. Invicem ut se fratres discutiant, praecipit: sollicitiores enim fiunt, si secum invicem conferant. Tentationem ergo hanc probationem voluit intelligi, quia omnis probatio tentatio est, non tamen omnis tentatio, probatio. Si enim Deus tentare [Col. 0242D] dicitur, probatio est; si autem diabolus tentare dicatur, tentatio est: quia evertere nititur. Et homo aliquando tentat, ut probet, aliquando ut capiat. (Greg.) Malum namque quod consilio praevenitur, decertanti contra se animo ex ratione subjicitur, quia tanto quisque minus adversitate vincitur, quanto contra illam praesciendo paratior invenitur. Saepe enim grave timoris pondus usu laevigatur; saepe mors ipsa sicut inopinata perturbat, ita deliberatione praeventa laetificat. Unde apud Job recte de hoc equo dicitur: Fervens et fremens sorbet terram, nec reputat tubae sonare clangorem: ubi audierit buccinam, dicit: Vah; nam subjungitur: procul odoratur bellum; ac si apertius dicatur. Idcirco quodlibet certamen [Col. 0243A] exsuperat, quia mentem certamini ante certamen parat. Bellum quippe procul odorari, est adversa quaeque adhuc longe posita cogitando praenoscere, ne fortasse valeant improvisa superare. Hoc bellum procul odorari discipulos Paulus admonebat, cum diceret: Vosmetipsos tentate si estis in fide, ipsi vos probate. Ac si aperte praeciperet dicens: Persecutionum certamina ad mentem reducite, et cordis vestri intima atque occulta pensantes, quales inter supplicia existere valeatis, invenite. Hoc bellum sancti viri procul odorantur, quando et in pace universalis Ecclesiae positi, vel haereticorum bella, vel imminentia ab infidelibus persecutionum tormenta conspiciunt. Qui dum recte vivunt, saepe pro bonis mala recipiunt, detractionum contumelias aequanimiter ferunt: [Col. 0243B] ut si persecutionis occasio suppetat, tanto illos fortiores aperti hostes inveniant, quanto eos et intra Ecclesiam falsorum fratrum jacula non expugnant. Nam qui ab statu patientiae ante linguarum vulnera corruit, ipse sibi testis est quia contra manifestae persecutionis gladium non subsistit. An non cognoscitis vosmetipsos, quia Christus Jesus in vobis est, nisi forte reprobi estis? (Ambr.) Hoc dicit, quia si probare vos invicem nescitis, non cognoscitis quia Jesus Christus est in vobis, et hoc est reprobum esse, nescire religionis et professionis suae fidem: qui enim fidei suae sensum in corde habet, hic scit Christum Jesum in se esse. Spero autem quod cognoscetis quod nos non sumus reprobi. Provocat eos ad scientiam fidei et rectae vitae: cum enim coeperint scire apostoli sui [Col. 0243C] certam auctoritatem et meritum apud Deum, poterunt et circa se esse solliciti. Oramus autem Deum ut nihil mali faciatis, non ut nos probati appareamus, sed ut vos quod bonum est faciatis, nos autem ut quasi reprobi simus. Eo affectu quo semper orat pro eis ut a malis temperent. Non ut nos, inquit, probati appareamus, id est, non ut in auctoritate videamur, vobis peccantibus. Sed ut vos quod bonum est faciatis: nos vero ut quasi reprobi sumus. Quid est hoc? Orat Apostolus, ut reprobus sit? Non sane; sed hoc orat, ut his bene agentibus, dum non auderent corripere, quasi humilientur, ut humiliati vel reprobi appareant. Probati enim a Deo videntur, dum judicant peccatores, auctoritate concessa. Si ergo quos judicent, non sint, cessante in his auctoritate, quasi reprobi [Col. 0243D] videntur. Non enim possumus aliquid adversus veritatem, sed pro veritate. Hoc dicit quia potestas non est data contra veritatem, ut arguant bene viventem, sed pro veritate, ut vindicent in eum qui inimicus legis est; ideoque cessabit potestas, si quod bonum est fecerint. Unde ad Romanos ait: Vis non timere potestatem? Bonum fac, et habebis laudem ex illa (Rom. XIII) . Cum ergo non timet bonum operando, evacuata est apud eum potestas; hoc est, quasi reprobum esse, quia hoc in eo cessat unde probatur potestas. Gaudemus autem quando nos infirmi sumus, vos autem potentes estis. Hoc est infirmari, non exercere potestatem; hos autem optat fortes esse, ut bene agentes vitia vincant, et prohibeant a se [Col. 0244A] vindictam aut correptionem. Et quid mirum, si vas electionis pro Christi gloria, et fratrum suorum conversione, gentisque privilegio anathema fieri optet a Christo, cum Michaeas quoque propheta vellet se mendacem fieri, et ab inspiratione sancti Spiritus alienum, dummodo plagas illas et captivitatis exitia, quae sua vaticinatione praedixerat, plebs Judaicae nationis evadat? Utinam, inquiens, non essem vir habens Spiritum, et mendacium potius loquerer! (III Reg. XXII.)

Hoc et oramus vestram consummationem. Petit orans, ut in eo perficiantur, ne peccent consummati in virtute bonae vitae et incorrupta fide. Ideo haec absens scribo, ut non praesens durius agam. Apertum est quia ideo absens commonet ut correctiores [Col. 0244B] illos inveniat, et non illic positus increpet cum pudore, ut erubescat qui peccat in coetu fraterno. Secundum potestatem quam Dominus dedit mihi in aedificationem et non in destructionem. Haec potestas est, quam superius optat esse otiosam, his agentibus bene: si quo minus exercere se in hac ut aedificentur correpti, non mortificati peccatores; non enim destruuntur, qui arguuntur ut corrigantur, sed aedificantur ad vitam.

De caetero, fratres, gaudete, perfecti estote, exhortamini, idem sapite, pacem habete, et Deus dilectionis et pacis erit vobiscum. Gaudium hoc de emendatione erit, unde et poterit provenire perfectio; sed ante erit consolatio, ut spe futurorum deserant praesentem [Col. 0244C] oblectationem. Idem, ait, sapite: hoc ait propter veterem discordiam, ut jam unum sentiant. In pace agite. Cum concordes fuerint, habebunt pacem. Et Deus pacis et dilectionis erit, inquit, vobiscum. Deus pacis Christus est, qui dixit: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV) ; ipse est et Deus dilectionis, qui iterum ait: Novum mandatum do vobis, ut diligatis invicem. Et in hoc, inquit, cognoscent omnes quia discipuli mei estis, si dilectionem, qua dilexi vos, habueritis ad invicem. Alia tamen pax Dei, alia mundi est, quia et maligni et spurici habent pacem, sed ad damnationem: Christi enim pax libera est a peccatis; perfidiam enim fugit, dolum spernit, factis malis repugnat. Haec Deo placita est et amica, diabolo autem inimica; hanc qui habuerit, [Col. 0244D] habebit et dilectionem simul et Deum eorum ad tuitionem perpetuam. Salutate invicem in osculo sancto. Haec salutatio ecclesiastica est, quia oscula haec non carnalia, sed spiritalia sunt, quae complexu corporum animos copulant, non desiderio carnis, sed spiritus. Salutant vos sancti omnes. Provocat eos ad sanctitatem, ut et ipsi audeant reddere vicem sanctis in salutatione; ideo enim a sanctis salutantur, ut illos imitentur. Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei et communicatio sancti Spiritus sit cum omnibus vobis. Amen. Trinitatis hic complexio est, et unitas potestatis, quae totius salutis perfectio est. Dilectio enim Dei misit nobis salvatorem Jesum cujus gratia salvati sumus. Ut possideamus hanc [Col. 0245A] gratiam salutis, communicatio facit sancti Spiritus: hic enim dilectos a Deo et salvatos gratia Christi [Col. 0246A] tuetur, ut trium perfectio, consummatio sit hominis in salutem.

(Ambr.) Omnis credens in Christum et observans legem factorum, male intelligit Christum: sicut et Symmachiani, qui ex Pharisaeis originem trahunt, qui servata omni lege Christianos se dicunt, more Photini [Col. 0245B] Christum non Deum et hominem, sed hominem tantummodo definientes. Si enim Deum intelligerent Christum, nihil de lege factorum sperarent, id est, de neomeniis, sabbato, circumcisione et discretione escarum; quia qui Deum et Dominum legis colit, supra legem est: nec potest judicari a lege, qui cum legislatore concordat. Denique non illorum causa lex data est, qui Deum colebant, sed eorum qui male et credebant et agebant ad contemptum Creatoris. Unde dicit ad Timotheum: Nec enim justo lex posita est, sed injustis et male versantibus (I Tim. I) . Et Moyses sic inquit: Timentes facietis filios Israel. Inde et Galatae vel qui eos subvertebant, adhuc erroris nebula contectum cor habentes, non cernunt sensum Isaiae prophetae inter caetera dicentis: Verbum [Col. 0245C] enim consummans et brevians in aequitate, quia verbum breviatum faciet Dominus super terram (Isa. X) . Si ergo haec dicta intelligerent, a lege recederent, scientes a praedicatione Joannis Baptistae legem jam cessare, ut sola fides sufficiat ad salutem abbreviata ex lege. In lege enim et de Deo Patre, et Christo Filio ejus, et de Spiritu sancto continetur. (Aug.) Causa propter quam scripsit Apostolus ad Galatas haec est, ut intelligant gratiam Dei id secum agere, ut sub lege jam non sint. Cum enim praedicata eis esset Evangelii gratia, non defuerunt quidam ex circumcisione, quamvis Christiani nomine, nondum tamen tenentes ipsum gratiae beneficium, et adhuc volentes esse sub oneribus legis, quae Dominus Deus [Col. 0245D] imposuerat, non justitiae servientibus, sed peccato: justam scilicet legem injustis hominibus dando ad demonstranda peccata eorum, non auferenda. Non enim auferet peccata nisi gratia fidei quae per dilectionem operatur. Sub hac ergo gratia jam Galatas constitutos illi volebant constituere sub oneribus legis, asseverantes nihil eis prodesse Evangelium nisi circumciderentur, et caeteras carnales Judaici ritus observationes subirent; et ideo Paulum apostolum suspectum habere coeperant a quo illis Evangelium praedicatum erat, tanquam non tenentem disciplinam caeterorum apostolorum, qui gentes cogebant judaizare. Cesserat enim talium hominum scandalis apostolus Petrus, et in simulationem ductus erat, tanquam et ipse hoc sentiret nihil prodesse gentibus Evangelium nisi onera legis implerent. A qua simulatione idem apostolus Paulus eum revocat, sicut in hac ipsa Epistola docet. Talis quidem quaestio est in Epistola ad Romanos, verumtamen videtur aliquid interesse, quod ibi contentionem ipsam dirimit, litemque componit, quae inter eos qui ex [Col. 0246B] Judaeis, et eos qui ex gentibus crediderant orta erat, cum illi tanquam ex meritis operum legis sibi redditum Evangelii praemium arbitrarentur, quod praemium incircumcisis tanquam immeritis nolebant dari: illi contra Judaeis se praeferre gestirent, tanquam interfectoribus Domini. In hac vero Epistola ad eos scribit qui jam commoti erant auctoritate illorum qui ex Judaeis erant, et ad observationes legis cogebant: coeperant enim eis credere, tanquam Paulus apostolus non vera praedicasset, quod eos circumcidi noluisset. (Hier.) Ad Galatas hoc proprium habet, quod non scribit ad eos qui ex Judaeis in Christum crediderant, et paternas putabant caeremonias observandas, sed ad eos qui ex gentibus fidem Evangelii receperant, et rursum retro lapsi, [Col. 0246C] quorumdam fuerant auctoritate deterriti, asserentium Petrum quoque et Jacobum, et totas Judaeae Ecclesias Evangelium Christi cum lege veteri miscuisse: ipsum etiam Paulum aliud in Judaea facere, aliud nationibus praedicare: et frustra eos in Crucifixum credere, si id negligendum putarent quod apostolorum princeps observaret. Quamobrem ita caute inter utrumque et medius incedit, ut nec Evangelii prodat gratiam, pressus pondere et auctoritate majorum, nec praecessoribus faciat injuriam, dum assertor est gratiae; oblique vero et quasi per cuniculos latenter incedens, ut Petrum doceat pro commissa sibi circumcisionis plebe facere, ne ab antiquo repente vivendi more desciscens, in crucem [Col. 0246D] scandalizata non crederet, et sibi praedicatione gentium credita, aequum esse id pro veritate defendere, quod alius pro dispensatione simularet; et ideo sic coepit: Miror quod sic tam cito transferimini ab eo qui vos vocavit in gloriam Christi, in aliud Evangelium. (Aug.) Hoc ergo exordio causae quaestionem breviter insinuavit, quanquam et ipsa salutatione, cum dicit se apostolum «non ab hominibus neque per hominem,» quod in nulla alia Epistola dixisse invenitur, satis ostendit, et illos qui talia persuadebant, non esse a Deo, sed ab hominibus, et caeteris apostolis, quantum ad auctoritatem testimonii Evangelici pertinet, imparem se haberi non oportere, quandoquidem non ab hominibus neque per hominem, sed per Jesum Christum et Deum Patrem se apostolum noverit. Singula igitur ab ipso Epistolae vestibulo, [Col. 0247A] permittente Domino et adjuvante studium nostrum, sic consideranda et tractanda suscepimus.

Paulus apostolus non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum et Deum Patrem qui suscitavit eum a mortuis. (Ambr.) Apostolum se non ab hominibus electum, et missum ad praedicandum testatur: sicut erant quidam qui electi ab apostolis mittebantur ad Ecclesias roborandas; neque sicut alii qui a Judaeis mittebantur ad disturbandas Ecclesias, quos pseudoapostolos vocat, sed a Filio Dei missum se, quem in hac causa idcirco [Col. 0247B] hominem negare videtur: quia praecepta quasi Deus dedit, non quasi homo, et quem elegit, divino judicio elegit. Per quod idoneum et firmum se praedicatorem significat: quia multo utique melior est quem Deus, quam quem homo eligit. Neque, inquit, per hominem, sicut arbitrabantur de Christo qui hos cogebant circumcidi, sed per Jesum Christum, id est, per eum qui Deus et homo est. Quod statim aperit cum dicit: Et Deum Patrem qui suscitavit eum a mortuis. Hoc dicto duas haereses damnavit, et Manichaei et Photini; quia Manichaeus Christum hominem negat, et non negat crucifixum: et Photinus Christum Deum esse non concedit, et tamen ipsum se, hoc est, corpus suum excitasse a mortuis negare non audet; ut Manichaeus cum crucifixum non [Col. 0247C] negat, stulte eum hominem non fateri videatur; et Photinus impietate quadam Deum negare, quem seipsum a mortuis excitasse fatetur. Legit enim dixisse Dominum: Solvite templum hoc, et ego tribus diebus excitabo illud: hoc autem dicebat de templo corporis sui (Joan. II) . Igitur ipse excitans se a mortuis, corpus suum significat a mortuis se excitasse, et nihilominus tamen a Patre suo dicitur excitatus, propterea quod omnis virtus Filii de Patre est, ut gesta Filii facta sint Patris, ex quo sunt omnia. (Hier.) Nec praetermittendum quod Hebraei aiunt inter ipsos quoque prophetas et sanctos viros esse quosdam qui et prophetae et apostoli sint, alios vero qui tantum prophetae. Denique Moysen, cui dicitur: Ecce ego mittam te ad Pharaonem (Exod. III) ; et ipse respondeat: Provide [Col. 0247D] alium quem mittas (Ibid.) ; et Isaiam cui loquitur Deus: Quem mittam, et quis ibit ad populum istum? (Isa. VI.) esse et apostolos et prophetas. Unde et nos possumus intelligere Joannem quoque Baptistam et prophetam et apostolum appellandum, siquidem, ait Scriptura: Fuit homo missus a Deo cui nomen erat Joannes (Joan. I) . Et in Epistola ad Hebraeos propterea Paulum solita consuetudine, nec nomen suum, nec apostoli vocabulum praeposuisse, quia de Christo erat dicturus: Habentes ergo principem sacerdotum et apostolum confessionis nostrae Jesum (Hebr. II) , nec fuisse congruum ut ubi Christus apostolus dicendus erat, ibi etiam Paulus apostolus poneretur. Quatuor autem genera apostolorum sunt: unum [Col. 0248A] quod neque ab hominibus est, neque per hominem, sed per Jesum Christum et Deum Patrem: aliud, quod a Deo quidem est, sed per hominem: tertium, quod ab homine et non a Deo: quartum, quod neque a Deo, neque per hominem, neque ab homine, sed a semetipso. De primo genere potest esse Isaias, et caeteri prophetae, et ipse apostolus Paulus, qui neque ab hominibus neque per hominem, sed a Deo Patre et Christo missus est. De secundo, Jesus filius Nave, qui a Deo quidem est apostolus constitutus, sed per hominem, Moysen. Tertium genus est, cum hominum favore et studio aliquis ordinatur, ut nunc videmus plurimos non Dei judicio, sed redempto favore vulgi in sacerdotium subrogari. Quartum est pseudoprophetarum et pseudoapostolorum, [Col. 0248B] de quibus Apostolus: Istiusmodi, inquit pseudoapostoli, operarii iniquitatis, transfigurantes se in apostolos Christi qui dicunt: Haec dicit Dominus: et Dominus non misit eos (II Cor. XI) . Verum non talis Apostolus Paulus, qui neque ab hominibus neque per hominem, sed a Deo Patre per Jesum Christum missus est. Ex quo approbatur Ebionis et Photini etiam hinc haeresis retundenda, quod Dominus noster Jesus Christus Deus sit, dum Apostolus qui a Christo ad praedicationem Evangelii missus est, negat se missum esse ab homine. Subrepunt hoc loco caeterae haereses, quae putativam Christi carnem vindicantes, Deum aiunt Christum esse, non hominem. Nec non et nova haeresis, quae dimidiatam Christi asserit dispensationem. Atque ita Ecclesiae fides inter tanta [Col. 0248C] falsorum dogmatum naufragia constituta, si Christum fateatur hominem, Ebion Photinusque subrepunt: si Deum esse contenderit, Manichaeus et Marcion, et novelli dogmatis auctores ebulliunt. In commune itaque audiant Christum et Deum esse et hominem: non quod alius Deus sit et alius homo: sed quod qui Deus semper erat, homo ob nostram salutem esse dignatus est. (Aug.) Qui ab hominibus mittitur, mendax est; qui per hominem mittitur, potest esse verax: quia et Deus verax potest per hominem mittere. Qui ergo neque ab hominibus, neque per hominem, sed per Deum mittitur, ab illo verax est: qui etiam per hominem missos veraces facit. Priores ergo apostoli veraces, qui non ab hominibus sed a Deo per hominem missi sunt, et per [Col. 0248D] Jesum Christum scilicet adhuc mortalem. Verax etiam novissimus apostolus, qui per Jesum Christum totum jam Deum post resurrectionem ejus missus est. Priores sunt caeteri apostoli per Christum adhuc ex parte hominem, id est mortalem: novissimus est Paulus apostolus per Christum jam totum Deum, id est, omni ex parte immortalem. Sit ergo testimonii ejus aequalis auctoritas, in cujus honore implet clarificatio Domini, si quid habet ordo temporis minus. Ideo enim cum dixisset, et Deum Patrem, addidit, qui suscitavit illum a mortuis, ut etiam ex hoc modo jam a clarificato missum se esse breviter commemoraret. Et qui mecum sunt fratres Ecclesiae Galatiae (Ambr.) Postquam auctoritatem suam commendavit, [Col. 0249A] adhuc auget ad causam, ut caeteros qui secum erant, omnes commotos adversus eos ostenderet. Quamvis sufficeret auctoritas ejus, nec posset refutari, tamen ut gravet factum illorum, quo a prima fide destiterant, multos secum accensos ad errorem illorum arguendum designat: facile enim poterit quis intelligere errare se, si a multis se videat reprehendi. (Hier.) In aliis Epistolis Sosthenes et Silvanus, interdum et Timotheus in exordio praeponuntur: in hac tantum, quia necessaria erat auctoritas plurimorum, omnium fratrum nomen assumitur: qui et ipsi forsitan ex circumcisione erant, et a Galatis non contemptui ducebantur. Plurimum quippe facit ad populum corrigendum, multorum in una re sententia atque consensus. Quod autem ait, [Col. 0249B] Ecclesiis Galatiae, et hoc notandum, quia hic tantum generaliter non ad unam Ecclesiam unius urbis, sed ad totius provinciae scribat Ecclesias [Epistolas], et Ecclesias vocet, quas postea errore arguat depravatas. Ex quo noscendum dupliciter Ecclesiam posse dici, et eam quae non habeat maculam, aut rugam, et vere corpus Christi sit, et eam quae in Christi nomine absque plenis perfectisque virtutibus congregetur. Quomodo sapientes bifariam nuncupantur, tam hi qui sunt plenae perfectaeque virtutis, quam illi qui incipiunt et in profecta positi sunt. De perfectis dicitur: Mittam in vos sapientes (Matth. XXIII) . De insipientibus: Argue sapientem, et diliget te (Prov. IX) . Qui enim plenae consummataeque virtutis est, correptione non indiget. Juxta hunc sensum de [Col. 0249C] caeteris quoque virtutibus intelligendum, quod scilicet fortis et prudens, pius, castus, justus et temperans, interdum plene, interdum abusive accipiantur. Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro et Domino Jesu Christo. (Aug.) Gratia Dei est qua nobis donantur peccata: ut reconciliemur Deo: pax autem qua reconciliamur Deo. (Ambr.) Utriusque beneficio tam Patris quam Filii genus hominum sublevatum ostendit. Nec minorem Filium significat, cum eum Dominum nostrum vocat: neque Patrem majorem, quia eum Deum nostrum appellat; quia non erit verus Deus Pater, nisi et Dominus sit; neque, verus Dominus Filius, nisi et Deus sit. Si ergo una gratia Patris et Filii erga nos est, quid est, inquit, ut de Filio minus sentientes, legem illi aequetis, ut partim [Col. 0249D] Christo, partim legi serviatis, cum legeritis Dominum dicentem: Quia Dominus est filius hominis etiam sabbati? (Luc. VI.) ut per hoc videant quanta contumelia ab eis Domino irrogetur, cum comparant Dominum famulae. Qui dedit semetipsum pro peccatis nostris, ut eriperet nos de praesenti saeculo maligno. (Aug.) Saeculum praesens malignum, propter malignos homines; qui in illo sunt, intelligendum est, sicut dicimus et malignam domum, propter malignos inhabitantes in ea. (Ambr.) Aperte ostendit nihil prodesse legem, quando Christum dicit obtulisse se, ut pro nobis pateretur, ut nos justificaret, quos lex reos tenebat; ut eruti a lege per fidem Christi, jam non peccatores essemus, sed justificati [Col. 0250A] secunda nativitate, filii Dei appellati. Cum enim in conditione diaboli genus hominum teneretur, Salvator obtulit se volenti diabolo, ut illudens eum potestate virtutis suae, cum accipere eum voluit, quem detinere non potuit, auferret ei, quae malo jure tenebat obnoxia. Exspoliatis itaque inferis, trophaeum animarum pertulit ad Patrem, ex quo sunt omnia; quod lex utique facere non potuit. Quanquam profutura data sit, nobis tamen peccantibus conversa est ut fieret inimica, et coepit occidere, non vivificare: Christus autem donans delicta, non solum vivificavit nos, sed et sibi sociavit, ut filii Dei vocemur facti per fidem. Quantus ergo error est post gratiam reverti sub legem, hoc est post acceptam libertatem velle servire, ut ereptus gladio, immemor [Col. 0250B] beneficii, denuo se vendat lanistae? Accusator est enim emptoris, qui relicto eo, rursus ad priorem dominum redit. Ut liberaret, inquit, nos, de praesenti saeculo maligno. Hoc dicit, quia ideo morti se concessit Dominus, ut nos ab errore saeculi liberaret, id est ut ab intelligentia hujus saeculi, quod curriculis senescente aetate devergit in finem, alieni facti, futuri saeculi quod occasum nescit, participes simus in sensu unius Dei. Praesentis enim saeculi haec est malignitas, quia non reddit congruam reverentiam creatori Dei et restauratori Christo, dum multos sibi confingit deos error humanus, aut dum Christo a credentibus debita honorificentia non reservatur. Secundum voluntatem Dei Patris, cui gloria in saecula saeculorum, Amen. (Aug.) Quanto igitur magis [Col. 0250C] homines non debent arroganter ad seipsos referre, si quid operantur boni, quando et ipse Dei Filius in Evangelio, non gloriam suam se quaerere dixit, neque voluntatem suam venisse facere, sed voluntatem ejus qui eum misit. Quam voluntatem, gloriamque Patris nunc commemoravit Apostolus, ut ipse quoque Domini exemplo a quo missus est, et non se quaerere gloriam suam significaret, nec facere voluntatem suam in praedicatione Evangelii, sicut paulo post dicit: Si hominibus placerem, Christi servus non essem. (Ambr.) Ut firmum sit plenumque auctoritate quod dicit, quia Christus nos liberavit, addit, quia istud Patris fecit cum voluntate. (Hier.) Nec Filius se dedit pro peccatis nostris absque voluntate Patris, neque Pater tradidit Filium sine Filii voluntate. [Col. 0250D] Sed haec est voluntas filii voluntatem Patris implere, ut ipse loquitur in psalmo: Ut facerem voluntatem tuam, Deus meus, volui (Psal. XXXIX) . Dedit se autem Filius, ut injustitiam quae erat in nobis, justitia ipse subverteret; tradidit se Sapientia ut insipientiam expugnaret; sanctitas et fortitudo se obtulit, ut spurcitiam infirmitatemque deleret. Atque ita non solum in futuro saeculo juxta promissas spes quas credimus, sed etiam hic de praesenti nos saeculo liberavit: dum commortui Christo transfiguramur in novitatem sensus, et non sumus de hoc mundo, a quo merito nec amamur. Quaeritur quomodo praesens saeculum malum dictum sit. Solent quippe haeretici hinc capere occasiones, ut alium [Col. 0251A] lucis et futuri saeculi, alium tenebrarum et praesentis asserant conditorem. Nos autem dicimus non jam saeculum ipsum quod die et nocte, annis currit et mensibus, appellari malum, quam ὁμωνύμως, ea quae in saeculo fiant: quomodo sufficere dicitur diei malitia sua. Et dies Jacob modici esse scribuntur et pessimi (Gen. XLVII) : non quo spatium temporis in quo vixit Jacob, malum fuerit, sed quo ea quae sustinuit per varia eum exercuerint tentamenta. Denique eo tempore quo ille pro conjugibus serviebat (Gen. XXIX) , et multis conflictabatur angustiis, Esau in requie erat, atque ita idem temporis spatium, alii bonum, alii malum fuit. Nec scriptum esset in Ecclesiaste (Eccle. VII) : Ne dixeris quia dies mei pejores erant boni super istos, nisi ad distinctionem malorum. [Col. 0251B] Unde Joannes ait: Mundus omnis in maligno positus est (I Joan. V) , non quod mundus ipse sit malus, sed quod mala in mundo fiant ab hominibus, manducemus et bibamus, dicentibus, cras enim moriemur (Isa. XXII) ; et ipse Apostolus: Redimentes, inquit, tempus, quia dies mali sunt. Infamantur et saltus, cum latrociniis pleni sunt, non quod terra peccet et silvae, sed quod infamiam homicidii loca quoque traxerint. Detestamur et gladium quo humanus effusus est cruor: et calicem in quo venenum temperatum est, non gladii calicisque peccato; sed quod odium mereantur illi qui his male usi sunt. Ita et saeculum quod est spatium temporum, non per semetipsum aut bonum aut malum est, sed per eos qui in illo sunt, aut bonum appellatur, aut malum. [Col. 0251C] Quapropter Valentini deliramenta et fabulae contemnendae sunt, qui triginta αἶώνας suos, ex eo quod in Scripturis saecula legantur affinxit, dicens eos esse animalia, et per quadrigas [quadradas] et ogdoadas; decadas quoque et duodecadas, tot edidisse numeros saeculorum quot Aeneia fetus scropha generavit. Quaerendum quoque quid sit inter saeculum et saeculum saeculi, sive saecula saeculorum, et ubi pro brevi temporis spatio, ubi pro aeternitate ponatur, quia in Hebraeo saeculum, id est, olam, ubi vav litteram positam habuerit, aeternitatem significat, ubi vero sine vav scribitur, annum quinquagesimum, quem illi jubilaeum vocant. Ob hanc causam et ille Hebraeus qui propter uxorem et liberos amans dominum suum aure pertusa servitio subjugatur, [Col. 0251D] servire jubetur in saeculum, hoc est, usque ad annum quinquagesimum: et Moabitae et Ammonitae non ingrediuntur Ecclesiam Domini usque ad quintam decimam generationem et usque in saeculum, quia omnis dura conditio jubilaei solvebatur adventu. Quidam dicunt eumdem esse sensum in saeculis saeculorum, quem in sanctis sanctorum, in operibus operum, in Canticis canticorum: et quam habent differentiam coeli ad eos quorum coeli sunt, et sancta quae sanctorum comparatione sunt sanctiora, et opera quae operum praelatione meliora sunt, et Cantica quae inter cantica universa praecellunt: eamdem habere et saecula, quae saeculorum collatione sunt saecula. Praesens itaque saeculum ita edisserunt, [Col. 0252A] ut dicant ex eo tempore illud esse numerandum, ex quo coelum et terra sunt condita, et currere usque ad consummationem mundi, quo Christus judicaturus est omnia. Revocant quoque ultra et in priora promovent gradum, de praeteritis et futuris saeculis disputantes, bona an mala fuerint, seu futura sint, et in tam profundas incidunt quaestiones, ut libros quoque et infinita volumina super hac dissertatione condiderint. Quod autem prologus Pauli Amen, Hebraeo sermone concludatur, Amen, Septuaginta transtulerunt γένοιτο id est fiat: Aquila, πεπιστωμένω ς, vere sive fideliter: quod etiam in Evangelio a Salvatore semper assumitur, sua per Amen verba firmante.

Miror quod sic tam cito transferimini ab eo qui vos vocavit in gratiam Christi Jesu, in aliud Evangelium [Col. 0252B] quod non est aliud. (Aug.) Evangelium enim si aliud est praeter id quod, sive per se, sive per aliquem Dominus dedit, jam nec Evangelium recte dici potest. Vigilanter autem cum dixisset, transferimini ab eo qui vos vocavit in gloriam Christi: quam volebant illi evacuare, quasi frustra venerit Christus, si jam circumcisio carnis atque hujusmodi opera legis tantum valebant, ut per illa homines salvi fierent. Nisi sunt aliqui, qui vos conturbant, et volunt convertere Evangelium Christi. Non quemadmodum istos conturbant, ita etiam convertunt Evangelium Christi, quia manet firmissimum: sed tamen convertere volunt, qui ab spiritalibus ad carnalia revocant intentionem credentium. Illis enim ad ista conversis, manet Evangelium non conversum, et ideo cum [Col. 0252C] dixisset conturbantes vos, non dixit et convertentes, sed volentes, inquit, convertere Evangelium Christi. (Hier.) Miratur itaque Paulus primum, quod translati sint ab Evangelii libertate, in legalium operum servitutem: deinde quod tam cito translati, quia non ejusdem reatus est transferri ab aliquo, et difficultate transferri: ut in martyrio non eadem poena plectitur, qui absque colluctatione et tormentis statim prosilivit ad negandum et ille, qui inter equuleos, fidiculas, ignesque distortus, compulsus est quod credebat, negare. Recens adhuc erat Evangelii praedicatio, non grande tempus in medio, quo Galatas Apostolus ab idolis ad Christum transduxerat; miratur itaque quomodo tam cito recesserint ab eo, ad cujus nomen dudum facti fuerant Christiani. Habet [Col. 0252D] autem et locus ipse hyperbaton, quod ita suo ordine legi potest. Miror quod sic tam cito transferimini a Christo Jesu, qui vos vocavit in gratiam dicens: Non veni vocare justos, sed peccatores ad poenitentiam (Luc. XIX) ; gratia quippe salvi facti sumus, et non per legem. Translati autem, inquit, estis in aliud Evangelium quod non est aliud: quia omne quod falsum est, non subsistit, et quod veritati contrarium est, non est: uti illud: Ne tradas, Domine, sceptrum tuum his qui non sunt (Esther. XIV) : et ea quae non erant vocavit Deus, ut faceret esse quod non erat. Si autem hoc de his qui eumdem Deum et easdem Scripturas habebant, dicitur, quod translati sint in aliud Evangelium, quod [Col. 0253A] non est Evangelium, quid de Marcione et caeteris haereticis, qui conditorem respuunt et alterius Dei Christum simulant, aestimare debemus? Qui non interpretatione legis et litterae, vel pugna carnis et spiritus labuntur et corruunt, sed de toto Ecclesiae jure discordant. Pulchre autem ait: Nisi sunt aliqui qui vos conturbent, volunt convertere Evangelium Christi. Volunt, inquit, Evangelium Christi mutare, convertere, turbare, sed non valent, quia hujus naturae est, ut non possit aliud esse quam quod verum est: Omnis qui Evangelium alio interpretatur spiritu et mente quam scriptum est, credentes turbat et convertit Evangelium Christi, ut id quod in facie est, post tergum faciat, et ea quae post tergum sunt vertat in faciem. Si quis tantum litteram sequitur, [Col. 0253B] posteriora ponit in faciem. Si quis Judaeorum interpretationibus acquiescit, post tergum mittit ea, quae ex natura sua in faciem constituta sunt. Nec non et illud congrue quod translationis verbum Galatis coaptatum est: Galatia enim translationem nostra in lingua sonat.

Sed licet nos aut angelus de coelo evangelizet vobis praeterquam quod evangelizamus vobis, anathema sit; sicut praediximus et nunc iterum dico: Si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathemata sit. (Aug.) Veritas propter se ipsam diligenda est, non propter hominem, aut propter angelum, per quem annuntiatur: qui enim propter annuntiatores diligit eam, potest et mendacia diligere, si qua forte ipsi sua protulerint. Sicut praediximus, inquit, et [Col. 0253C] nunc iterum dico: si quis vobis evangelizaverit praeterquam quod accepistis, anathema sit. Aut praesens hoc praedixerat, aut quia iteravit quod dixit, propterea voluit dicere, sicut praediximus: tamen ipsa iteratio saluberrime intentionem movet ad firmitatem retinendi eam quae sic commendatur fidem. (Hier.) Potest et hyperbolice dictum accipi, non quod aut Apostolus, aut angelus potuerint aliter praedicare, quam semel dixerant: sed etiamsi hoc posset fieri ut et apostoli et angeli mutarentur: tamen non esse ab eo, quod semel acceptum fuerat, recedendum: maxime cum ipse Apostolus in alio loco firmitatem fidei suae ostendat dicens (Rom. VIII) : Scio quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque praesentia, neque futura, neque fortitudo, [Col. 0253D] neque altitudo, neque profundum, neque alia creatura, poterit nos separare a dilectione Dei, quae est in Christo Jesu Domino nostro. Veritatem dico in Christo, non mentior, testimonium mihi perhibente conscientia mea. Haec quippe dicta non sunt ejus qui possit a Christi fide et dilectione aliquando discedere (Ambr.) In aliud ergo Evangelium vocati fuerant, quam quod hi praedicabant, qui eos subverterant, non tamen aliud ab eo quod apostoli annuntiabant, quod pseudoapostoli aliud esse asserebant, ad invidiam apostoli qui eos instruxerat: et ut Galatas per hanc fallaciam circumvenirent, necesse erat ut Evangelium Apostoli aliud esse dicerent, quam quod ratio Salvatoris docebat: hoc autem esse [Col. 0254A] verum quod ab eis cum legis veteris concordia praedicabatur. Hi sunt qui quaestiones fecerunt Paulo et Barnabae de hac re, sicut continetur in Actibus apostolorum. Isti enim docebant ex gentibus credentes quia nisi circumciderentur more Moysi et judaizarent, salvi esse non possent. Nisi, inquit, aliqui sint qui conturbant vos, et volunt convertere Evangelium Christi. Apertum est quia hoc aiebant, ut converterent Evangelium Christi, immutantes traditiones, ut sub nomine Christi essent Judaei; id est, convertere Evangelium Christi in legem. Nemo miretur Apostolum, qui feritatem morum mansuetabat, sic esse commotum. Pro Galatarum enim salute indignatur adversus inimicos disciplinae Christianae: indignatio enim haec ostendit non leve peccatum esse post acceptam [Col. 0254B] fidem converti ad legem; nam tam firmum et verum Evangelium, quod eis praedicaverat, asserit, ut etiam seipsos, id est apostolos, si immutati forte aliter praedicarent, non audiri diceret; quorum utique fama quod essent apostoli Christi peragraverat omnem locum. Aut si forte diabolus angelum Dei se fingens ut facile possit audiri, de coelis appareret, contra haec praedicans, sciretur esse contrarium et abominatio haberetur. (Hier.) Porro anathema verbum proprie Judaeorum est, et positum tam in Jesu Nave quam in Numeris, quando omnia quae erant in Jericho, et Madianitarum detestationi et anathemati habenda Dominus imperavit (Num. XXI, Jos. VI) . Interrogemus eos qui Christum et apostolum Paulum, boni Dei et usque ad illud tempus ignorati, vel filium asserunt [Col. 0254C] esse vel servum, qui maledicere nesciat, nec noverit aliquem condemnare: quomodo nunc Apostolus ejus verbo Judaeorum, id est, Creatoris utatur, et perire vel angelum vel apostolum velit, cum ipse non soleat ulcisci? Quod autem addidit: Sicut praediximus, et nunc iterum dico: ostendit se et in principio hoc ipsum caventem, denuntiasse anathema eis qui aliter praedicaturi erant, et nunc postquam praedicatum est, id anathema decernere, quod ante praedixerat. Propterea autem et sibi quem aliud in Judaea facere, aliud docere in gentibus criminabantur, et angelo, quem majorem etiam praecessoribus suis apostolis esse constabat, anathema nuntiavit; ut non magna Petri et Joannis putaretur auctoritas, cum nec sibi liceret qui eos ante docuerat, [Col. 0254D] nec angelo aliter praedicare, quam semel didicerant. Se itaque et angelum nominatim posuit, alios vero absque nomine: Si quis, inquit, vobis evangelizaverit ut in generali vocabulo nec praecessoribus faceret injuriam, et tamen nomina eorum latenter ostenderet. Modo enim hominibus suadeo an Deo? aut quaero hominibus placere? Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem. (Ambr.) Significat igitur hos a quibus fuerant eversi, non Deo, sed hominibus placere in Galatarum subversione. Ut enim laudari a Judaeis possent, secundum voluntatem illorum, legem servandam dicebant, ne si verum Evangelium Christi praedicarent, inimicos eos facerent. Hic autem apostolus Paulus, qui omni devotione [Col. 0255A] Deo placere docebat, non timebat homines offendere, dummodo Dei gloriam commendaret: omnia enim praesentia postponens, futuris, se commendabat spebus, ut Christi idoneus servus: idonei autem servi esse non possunt, qui sub nomine Domini propriis lucris student. (Hier.) Non putemus ab Apostolo nos doceri, ut exemplo suo hominum judicia contemnamus, qui in alio loco dixerit (II Cor. V) : Scientes ergo timorem Dei, hominibus suademus, Deo autem manifesti sumus; et illud (I Cor. X) : Sine offensione estote Judaeis et gentibus, et Ecclesiae Dei, sicut et ego omnibus per omnia placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salventur. Sed si fieri potest, ut pariter et Deo et hominibus placeamus, placendum est et hominibus. Sin autem aliter non [Col. 0255B] placemus hominibus, nisi Deo displiceamus: Deo magis quam hominibus placere debemus: alioquin et ipse infert, cur omnibus per omnia placeat, non quaerens, inquiens, quod mihi utile est, sed quod multis ut salventur. Qui autem ex charitate, quae non quaerit quae sua sunt, sed quae aliena, placet omnibus, ut salventur; utique Deo primum placet, cui salus hominum curae est. Habet autem et verbum quod hic specialiter additum est, modo, vel placendum esse pro tempore hominibus vel displicendum, ut quo modo non placet propter Evangelii veritatem, placuerit quondam ob salutem plurimorum. Placuerat Paulus aliquando Judaeis, cum aemulator existens paternarum traditionum (Gal. I) , sine querela ante in lege versatus est: et tantum habuit in majorum caeremoniis [Col. 0255C] ardoris et fidei, ut in Stephani nece particeps fieret, et Damascum perrexerit ad eos qui a lege desciverant, vinciendos (Act. IX) . Sed postquam in vas electionis de persecutore translatus est, et coepit praedicare fidem, quam quondam expugnaverat, coepit pariter displicere Judaeis, quibus ante placuerat. Hoc est ergo quod ait: Nunquid quaero Judaeis placere, quibus displicendo, Deo placui? Si enim illis placerem, adhuc Christi servus non essem: assererem quippe legem, et Evangelii gratiam destruerem. Nunc autem propterea nec in simulationem quidem observandae legis adducor: quia non quaero et Deo placere pariter et Judaeis, quibus quicunque placet, Deo displicet. Et ipsum quoque verbum suadere, de humano usu sumptum est, cum quis id quod ipse habet [Col. 0255D] et semel imbibit, etiam caeteris conatur inserere: et in plurimis Scripturarum locis legitur, ex quibus illud est: Suasio haec non est ex eo qui vocavit vos (Gal. V) ; nec non et in Actibus apostolorum: Venerunt ergo ad eum Judaei in hospitium multi, quibus exponebat, contestans eos de regno Dei, suadensque eis de Jesu, ex lege Moysi et prophetis, usque ad vesperum (Act. XXVIII) . Hoc autem totum ideo quia diffamatum de eo fuerat, occulte illum custodire legem et Hierosolymis cum his qui judaizabant consortium miscuisse. (Aug.) Nemo Deo suadet, quia manifesta sunt illi omnia; sed hominibus ille bene suadet, qui non se illis placere vult, sed ipsam quam suadet veritatem. Qui enim placet hominibus, non ab ipsis [Col. 0256A] suam gloriam quaerens, sed Dei ut salvi fiant, non jam hominibus, sed Deo placet; aut certe jam cum et Deo placet, simul et hominibus, non utique hominibus placet; aliud est enim placere hominibus, aliud et Deo et hominibus. Item, qui hominibus propter veritatem placet, non enim ipse illis, sed veritas placet; placere autem dixit, quantum in seipso est, quantum ad ejus voluntatem attinet, ac si diceret, placere vellem: non enim si hoc eo non agente placeat alicui, quasi propter seipsum, et non propter Deum atque Evangelium, quod annuntiat, superbiae ipsius potius quam errori ejus, cui perverse placet, tribuendum est. Iste itaque sensus est: Modo ergo hominibus suadeo an Deo, aut quia hominibus suadeo, quaero hominibus placere? Si adhuc hominibus [Col. 0256B] quaererem placere, Christi servus non essem. Jubet enim ille servis suis, ut discant ab ipso mites esse et humiles corde (Matth. XI) : quod nullo modo potest, qui propter se ipsum, id est, propter suam quasi privatam et propriam gloriam placere hominibus quaerit, dicit autem et alibi: Hominibus suademus, Deo autem manifestati sumus (II Cor. V) ; ut intelligas quod hic ait, hominibus suadeo, an Deo; non utique Deo, sed hominibus suadendum. Non ergo moveat quod alibi dixit: Sicut et ego omnibus per omnia placeo (I Cor. X) ; addidit enim, non quaerens quod mihi prodest, sed quod multis, ut salvi fiant. Nulli autem prodest ut salvus fiat, si homo ei propter seipsum placeat, qui non placet utiliter, nisi cum propter Deum placet, id est, ut Deus placeat et glorificetur [Col. 0256C] per eum, cum dona ejus attenduntur in homine, aut per ministerium hominis accipiuntur. Cum autem sic homo placet, jam non homo, sed Deus placet; utrumque ergo recte dici potest, et, Ego placeo, et non ego placeo; si enim adsit bonus intellector, piusque pulsator, patebit utrumque, et nulla inter se repugnantia repellet intrantem.

Notum enim vobis facio, fratres, Evangelium quod evangelizatum est a me, quia non est secundum hominem: neque enim ego ab homine accepi illud, neque didici, sed per revelationem Jesu Christi. (Ambr.) Nunc principia Epistolae aperit; ipsum enim sensum vult manifestari, quia non ea quae docebat ab homine didicerat, ne forte dubitaretur de his quae docebat: neque secundum humanum judicium aptata [Col. 0256D] erat praedicatio, ut indigna divina auctoritate videretur; sed a Dei Filio dicit se didicisse per revelationem, cum jam post resurrectionem esset in coelis. (Aug.) Evangelium quod secundum hominem est, mendacium est, omnis enim homo mendax (Psal. CXV) : quia quidquid veritatis invenitur in homine, non est ab homine, sed a Deo per hominem. Ideo jam quod secundum hominem est, nec Evangelium dicendum est, quale illi afferebant, qui in servitutem ex libertate attrahebant eos, quos Deus ex servitute in libertatem vocabat. (Hier.) Et ex hoc loco Ebionis et Photini dogma conteritur, quod Deus sit Christus, et non tantum homo. Si enim Evangelium Pauli non est secundum hominem, neque ab homine accepit [Col. 0257A] illud, aut didicit, sed per revelationem Jesu Christi, non est utique homo Jesus Christus qui Paulo Evangelium revelavit. Quod si non est homo, consequenter Deus est; non quod hominem negemus assumptum: sed quod tantum hominem renuamus. Nec putemus in verbis Scripturarum esse Evangelium, sed in sensu: non in superficie, sed in medulla: non in sermonum foliis, sed in radice rationis. Dicitur in propheta de Deo: Sermones ejus boni sunt cum eo. Tunc Scriptura utilis est audientibus, cum absque Christo non dicitur, cum absque Patre non profertur, cum sine Spiritu non eam insinuat ille qui praedicat: alioquin et diabolus qui loquitur de Scripturis, et omnes haereses secundum Ezechiel (Ezech. XIII) , inde sibi consuunt cervicalia, quae ponant sub cubito [Col. 0257B] universae aetatis. Grande periculum est in Ecclesia loqui, ne forte interpretatione perversa, de Evangelio Christi, hominis fiat Evangelium, aut, quod pejus est, diaboli. Inter accipere autem et discere, hoc interest, quod ille accipit Evangelium cui primum insinuatur, et ad fidem ejus adducitur, ut credat vera esse quae scripta sunt; discit autem is, qui ea, quae in illo per aenigmata et parabolas figurata sunt, explanata et disserta cognoscit, et cognoscit non homine revelante, sed Christo, qui revelavit Paulo, aut per Paulum in quo loquitur Christus. Verbum quoque ipsum ἀποκαλύψεω ;ς, id est, revelationis, proprie Scripturarum est, et a nullo sapientium saeculi apud Graecos usurpatum. Unde mihi videntur quemadmodum in aliis verbis quae de Hebraeo in Graecum Septuaginta [Col. 0257C] interpretes transtulerunt, ita et in hoc magnopere esse conatos, ut proprietatem peregrini sermonis exprimerent, nova novis rebus verba fingentes: et sonare, cum quid tectum et velatum, ablato desuper operimento, ostenditur et profertur in lucem. Hoc ut manifestius fiat, accipite exemplum: Moyses cum Deo revelata et aperta facie loquebatur, id est, absque velamine: ad populum autem loquens, quia vultum ejus attendere non valebant, velamen ponebat in facie. Ante arcam quoque testamenti velum oppansum erat: quod cum fuisset reductum, ea quae ante abscondita fuerant, prodebantur, et ut ipso verbo utar, revelabantur. Paulus apostolus non ab hominibus neque per hominem, ita et in praesenti loco oblique in Petrum accipi, et in caeteros praecessores [Col. 0257D] ejus, quod nullius pro lege et auctoritate moveatur, qui Christum solum Evangelii habeat praeceptorem. Porro revelationem illam significat, cum Damascum vadens in itinere Christi vocem meruit audire, et caecatis oculis, verum lumen mundi intuitus est (Act. IX) .

Audistis enim conversationem meam aliquando in Judaismo. quoniam supra modum persequebar Ecclesiam Dei, et expugnabam illam, et proficiebam in Judaismo supra multos coaetaneos in genere meo, abundantius aemulator existens paternarum mearum traditionum. (Ambr.) Propositum suum quod prius juxta carnem vigebat, repugnans Ecclesiae, breviter memorat. (Hier.) Sed plurimum prodest Galatis ista narratio, [Col. 0258A] quomodo Paulus, vastator quondam Ecclesiae, et Judaismi acerrimus defensator, ad Christi fidem repente conversus sit, et hoc eo tempore, quo crucifixus primum annuntiabatur in mundo, quo novum dogma et a gentibus et a Judaeis totius orbis finibus pellebatur. Dicere enim poterant: Si ille qui a parva aetate Pharisaeorum institutus est disciplinis, qui omnes coaetaneos suos in Judaica traditione superabat, nunc defendit Ecclesiam, quam quondam validissime persequebatur; et magis Christi gratiam et novitatem vult habere cum invidia omnium, quam vetustatem legis cum laude multorum; quid nos facere oportet, qui ex gentilitate coepimus esse Christiani? Pulchre vero adjunxit, supra modum persequebar Ecclesiam Dei, ut hinc quoque admiratio nasceretur, [Col. 0258B] quod non unusquisque de his qui leviter persequebantur Ecclesiam, sed ille qui caeteros in persecutione vincebat, conversus ad fidem sit. Et prudenter dum aliud narrat, interserit non tam Dei se servisse legi quam paternis, id est, Pharisaeorum traditionibus, qui docent doctrinas et mandata hominum, et rejiciunt legem Dei ut statuant traditiones suas. Quam elegans autem observatio, pondusque verborum est: Audistis enim, inquit, conversationem meam aliquando in Judaismo? (Aug.) Si persequendo et vastando Ecclesiam Dei, proficiebat in Judaismo, apparet contrarium esse Ecclesiae Dei, non per illam spiritalem legem, quam acceperunt Judaei: sed per carnalem conversationem servitutis ipsorum Et si aemulator, id est, imitator paternarum suarum traditionum [Col. 0258C] persequebatur Paulus Ecclesiam Dei; paternae ipsius traditiones contrariae sunt Ecclesiae Dei. Non autem legis illius culpa est: lex enim spiritalis est, nec carnaliter se cogit intelligi; sed illorum vitium est, qui et illa quae acceperunt, carnaliter sentiunt, et multa etiam sua tradiderunt, dissolventes, sicut Dominus dicit, mandatum Dei propter traditiones suas. (Hier.) Conversationem, non gratiam; aliquando, non modo; in Judaismo, non in lege Dei. Quomodo supra modum persequebar Ecclesiam Dei, et devastabam illam. Non persequebatur ut caeteri, sed supra modum: nec sufficiebat quamvis vehemens persecutio, sed quasi quidam grassator Ecclesiam et praedo vastabat. Nec ait, Ecclesiam Christi, ut tunc putabat, quem ducebat contemptui, quem persequebatur: [Col. 0258D] sed ut nunc credit, Ecclesiam Dei, vel ipsum Christum Deum esse significans; vel ejusdem Dei esse Ecclesiam, qui quondam legis dator fuit. Et proficiebam, inquit, in Judaismo supra multos coaetaneos in genere meo, abundantius aemulator existens paternarum mearum traditionum. Rursum profectum non legis Dei, sed Judaismi vocat; nec super omnes, sed super plurimos; nec super senes, sed super coaetaneos, ut et studium suum referret in lege, et jactantiam declinaret: paternas autem traditiones, non Domini mandata commemorans, et se Pharisaeum, ex Pharisaeis indicavit, et habuisse quidem zelum Dei, sed non secundum scientiam. Usque hodie autem qui Judaico sensu Scripturas intelligunt, persequuntur [Col. 0259A] Ecclesiam Christi, et populantur illam, non studio legis Dei, sed traditionibus hominum depravati. Cum autem placuit ei, qui me segregavit de utero matris meae, et vocavit per gratiam suam, ut revelaret Filium suum in me, ut evangelizem illum in gentibus. Non solum in hoc loco, sed et ad Romanos Paulus segregatum in Evangelium Dei esse se scribit. Et Jeremias, antequam formaretur in utero et conciperetur in vulva matris suae, notus Deo (Jer. I) , sanctificatusque perhibetur. Et ex justi, sive ut quidam putant, ex Salvatoris persona dicitur: In te projectus sum ex vulva, ex utero matris meae Deus meus es tu (Psal. XXI) . Contra de peccatoribus David canit: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in delictis concepit me mater mea (Psal. L) ; et in alio loco: [Col. 0259B] Abalienati sunt peccatores a vulva (Psal. LVII) . Et in utramque partem, antequam parvuli nascerentur, Deus Jacob dilexit, Esau antem odio habuit (Malac. I; Rom. IX) . Inveniunt locum haeretici, qui diversas naturas esse praetendunt, spiritalem videlicet et animalem, et choicam [ χοίκην ], et aliam salvari, aliam perire, aliam in utramque consistere, quod nunquam aut justus eligeretur antequam aliquid boni faceret, aut peccator odiretur ante delictum, nisi esset pereuntium et salvandorum natura diversa. Ad quod potest simpliciter responderi, hoc ex Dei praescientia evenire, ut quem scit justum futurum, prius diligat quam oriatur ex utero: et quem peccatorem, oderit antequam peccet: non quod et in amore aut in odio iniquitas Dei sit, sed quod non aliter eos habere debeat, [Col. 0259C] quos scit vel peccatores futuros esse, vel justos: nos ut homines tantum de praesentibus judicare, illum cui futura jam facta sunt de fine rerum, non de exordiis ferre sententiam. Non est autem ipsum, quod dicit, ut revelaret Filium suum in me, quasi diceret, ut revelaret Filium suum mihi: cui enim quid revelatur, huic illud potest revelari, quod ante in eo non erat. In quo vero revelatur, illud revelatur quod prius fuit in eo, et postea revelatum est. Simile est illud in Evangelio: Medius in vobis stat, quem vos nescitis (Joan. I) ; et alibi: Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in mundum. Ex quo perspicuum fit, natura omnibus Dei inesse notitiam, nec quemquam sine Christo nasci, et non habere semina in se sapientiae et justitiae reliquarumque [Col. 0259D] virtutum. Potest et aliter accipi, in Paulo Dei Filius revelatus, quod praedicante illo agnitus sit gentibus quem ante nesciebant. Continuo non acquievi carni et sanguini (sive ut in Graeco melius habet), Non contuli cum carne et sanguine. (Ambr.) Praescientia ergo Dei segregatus est de utero matris suae, id est, antequam nasceretur, vel statim natum scit Deus futurum bonum, sicut dicit ad Jeremiam prophetam: Priusquam te formarem in utero, novi te, et caetera (Jer. I) ; ita et apostolum Paulum, sciens quis esset futurus, praevenit eum, ut antequam converteretur, vocaret eum, quia erat necessarius. Denique statim suscepit dispensationem doni Dei, omni postposita cura carnali: nec enim consilium cujusquam petiit, aut ad [Col. 0260A] aliquem retulit quid esset acturus: sed protinus praedicavit Christum, quia hic est Filius Dei: nam sicut futuri mali frequenter ante sunt boni, ita et solent futuri boni prius esse mali. (Hier.) Scio plerosque de apostolis hoc dictum arbitrari: nam et Porphyrius objicit, quod post revelationem Christi, non fuerit dignatus ire ad homines, et cum eis conferre sermonem, ne post doctrinam videlicet Dei, a carne et sanguine instrueretur. Sed absit ut ego Petrum, Joannem et Jacobum, carnem et sanguinem putem, quae regnum Dei possidere non possunt. Non contulit Paulus post revelationem Christi cum carne et sanguine, quia noluit margaritas projicere ante porcos, nec dare sanctum canibus. Dicat quispiam. Si statim non contulit cum carne et sanguine Evangelium, [Col. 0260B] tamen subintelligitur, quod postmodum cum sanguine et carne contulerit: et sensus hic, quo apostoli excusantur, ne caro et sanguis sint, stare non poterit: dum nihilominus qui in principio cum carne et sanguine non contulit, postmodum, ut dixi, cum sanguine et carne contulerit. Quae praepositio nos coarctat, ut sic distinguamus, ne statim sive continuo cum carne jungamus et sanguine, sed cum superioribus haerere faciamus, et legatur: Cum autem placuit ei qui me segregavit de utero matris meae, ac deinde, ut revelaret Filium suum in me: et ad extremum, ut evangelizarem illum in gentibus continuo, ut a proprio incipiat exordio, Non contuli cum carne et sanguine. (Aug.) Segregatur quodammodo de ventre matris, quisquis a carnalium parentum consuetudine [Col. 0260C] caeca separatur. Acquiescit autem carni et sanguini, quisquis carnalibus propinquis et consanguineis suis carnaliter suadentibus assentitur. Neque veni Hierosolymam ad praecessores meos apostolos, sed abii in Arabiam, et iterum reversus sum in Damascum. (Amb.) Non fuisse dicit necessitate electum se a Deo pergendi ad praecessores suos apostolos, ut aliquid forte disceret ab eis, quia Deus ei revelavit per Filium suum quomodo doceret. Hoc ideo loquitur ut ostendat non aliud tenendum esse quam quod docet, nec hominibus credi, sed Deo, a quo se didicisse testatur; ac per hoc eos qui illos in legem induxerant, esse falsos doctores, quia non a Deo traditum erat quod docebant. A Damasco ergo in Arabiam profectus est ad praedicandum, ubi nullus erat apostolorum, [Col. 0260D] ut ipse illic fundaret Ecclesias, ne subrepentibus pseudoapostolis, Judaismus seminaretur. Et inde iterum regressus est Damascum, ut visitaret quibus rudis praedicaverat Evangelium gratiae Dei. Deinde post annos tres ascendi Hierosolymam videre Petrum, et remansi apud illum diebus quindecim. Dignum fuit ut cuperet videre Petrum, quia primus erat inter apostolos, cui delegaverat Salvator curam Ecclesiarum: non utique ut aliquid ab eo disceret, qui jam ab auctore didicerat, a quo et ipse Petrus fuerat instructus, sed propter affectum apostolatus, et ut sciret Petrus hanc illi datam licentiam, quam et ipse acceperat. Veniens ergo ad eum hospitio receptus est et apud eum mansit diebus quindecim, [Col. 0261A] quasi unanimis coapostolus. Haec ideo manifestat, ut ostendat concordiam se cum apostolis habuisse, nec in aliquo dissensisse, sicut susurrabant de eo pseudoapostoli: ut eum apud Ecclesias gentium deformarent, et sua mala simplicioribus insererent, dicentes ea convenire cum doctrina apostolorum majorum. (Hier.) Non sibi videtur historiae ordo concinere, referente Luca in Actibus apostolorum, quod cum Paulus post fidem Christi per dies multos Evangelium Damasci loqueretur audenter, factae fuerint ei insidiae, et in sporta per murum nocte dimissus sit, et venerit Hierosolymam tentans se jungere discipulis. A quibus cum vitaretur et timerent ad eum accedere, a Barnaba ad apostolos illum esse perductum, et ibi narrasse quomodo Dominum viderit in [Col. 0261B] itinere, et Damasci fiducialiter egerit in nomine Jesu: Erat, inquit, cum illis intrans et exiens in Hierusalem, et fiducialiter agens in nomine Domini. Loquebatur quoque et disputabat cum Graecis; illi autem quaerebant occidere eum. Quod cognovissent fratres, deduxerunt eum Caesaream et dimiserunt Tharsum (Act. IX) . Hic autem dicit se primum isse in Arabiam, et iterum reversum Damascum: post triennium venisse Hierosolymam, vidisse Petrum, et cum eo mansisse diebus quindecim, nec praeter Jacobum fratrem Domini, alterum convenisse. Quae ut vera credantur (dubia quippe videri absentibus poterant,) sub testatione confirmat dicens: Quae autem dico vobis, ecce coram Deo quia non mentior. Possumus igitur aestimare, isse quidem Paulum, secundum Lucae historiam, [Col. 0261C] Hierosolymam, non quasi ad antecessores apostolos, ut aliquid ab illis disceret, sed ut persecutionis impetum declinaret, qui sibi Damasci propter Evangelium Christi fuerat concitatus: et sic venisse Hierosolymam quasi ad quamcunque aliam civitatem: inde eum statim propter insidias recessisse, et venisse Arabiam sive Damascum, atque inde post triennium ad videndum Petrum Hierosolymam revertisse. Vel certe ita: Statim ut baptizatus sit, et accepto cibo confortatus, fuisse eum cum discipulis qui erant Damasci per dies aliquot, et stupentibus cunctis in synagogis Judaeorum praedicasse continuo quod Jesus esset Filius Dei, et tunc isse in Arabiam, et de Arabia Damascum revertisse, et ibi fecisse triennium: quos dies multos Scriptura testatur dicens: [Col. 0261D] Cum implerentur autem dies multi, consilium fecerunt Judaei, ut eum interficerent: notae autem factae sunt Saulo insidiae eorum, et custodiebant portas die ac nocte, ut eum interficerent. Accipientes ergo discipuli ejus nocte per murum dimiserunt eum submittentes in sporta. Cum autem venisset Jerusalem, tentabat jungere se discipulis. Lucam vero idcirco de Arabia praeterisse, quia forsitan nihil dignum apostolatu in Arabia perpetrabat, et ea potius compendiosa narratione dixisse, quae digna Christi Evangelio videbantur. Nec hoc segnitiae Apostoli deputandum, si frustra in Arabia moratus sit, sed quod aliqua dispensatio et Dei praeceptum fuerit ut taceret. Nam et postea legimus Paulum cum Sila egressum prohibitum [Col. 0262A] esse a Spiritu sancto verbum in Asia loqui. Aliter: Sed abii in Arabiam et iterum reversus sum Damascum. Quid mihi prodest ista relatio, si legam quod Paulus post revelationem Christi statim ierit in Arabiam, et de Arabia statim Damascum fuerit reversus, nec sciam quid ibi gesserit, quidve utilitatis habuerit itus ac reditus? Dat mihi occasionem altioris intelligentiae in hac eadem Epistola ipse Apostolus, cum de Abraham, Agar et Sara disputans, quae quidem sunt, inquit, per allegoriam dicta: haec enim sunt duo testamenta: unum quidem a monte Sina in servitutem generans, quae est Agar: Sina enim mons est in Arabia, qui junctus est ei quae nunc est Jerusalem (Gal. IV) ; et docet Vetus Testamentum, hoc est, ancillae filium in Arabia, quae interpretatur [Col. 0262B] humilis et occidua, constitutum. Statim itaque ut credidit Paulus ad legem, ad prophetas, ad Veteris Testamenti jam in occiduo positi sacramenta conversus, quaesivit in eis Christum, quem jussus fuerat in gentibus praedicare: et reperto illo non est ibi diutius commoratus. sed reversus est Damascum, hoc est ad sanguinem et passionem Christi, et inde prophetica lectione firmatus pergit Hierosolymam, locum visionis et pacis: non tam disciturus aliquid ab Apostolis, quam cum eis Evangelium quod docuerat collaturus. Deinde post annos tres veni Hierosolymam videre Petrum. Non ut oculos, genas, vultumque ejus aspiceret, utrum macilentus, an pinguis, adunco naso esset, an recto; et utrum frontem vestiret coma, an, ut Clemens in Periodis ejus refert, ut [Col. 0262C] calvitium haberet in capite. Nec puto apostolicae fuisse gravitatis, ut post tantam triennii praeparationem aliquid humanum in Petro voluerit aspicere: sed his oculis aspexit eum, quibus et modo in Epistolis suis videtur. His oculis Paulus vidit Cepham, quibus nunc a prudentibus quibusque Paulus ipse conspicitur. Quod si cui non videtur, cum superiori sensu jungat haec omnia, quod nihil sibi apostoli contulerint. Nam et quod visus sit ire Hierosolymam, ad hoc isse, ut videret Apostolum, non discendi studio, quia et ipse eumdem praedicationis haberet auctorem: sed honoris priori Apostolo deferendi. Et mansi apud eum diebus quindecim: Non grandi indiguit magisterio, qui tanto se ads videndum Petrum tempore praeparavit. Et licet quibusdam superfluum [Col. 0262D] videatur numeros quoque qui in Scripturis sunt observare, tamen non abs re arbitror quindecim dies quibus apud Petrum Paulus habitavit, plenam significare scientiam, consummatamque doctrinam: siquidem quindecim sunt carmina in Psalterio, et quindecim gradus per quos ad canendum Deo et in atriis ejus consistendum justus ascendit. Ezechias quoque quindecim annorum spatio sibi ad vitam dato, signum accipere meretur in gradibus; et solemnitates Dei a quinto decimo die incipiunt. Necnon quia duplicem intelligentiam sequimur, propterea quindecim ponit dies, ut ostendat non fuisse grande tempus quo potuerit aliquid a Petro discere, ut ad illum sensum a quo coepit, cuncta [Col. 0263A] referantur, se non ab homine doctum esse, sed a Deo. Alium autem apostolorum vidi neminem nisi Jacobum fratrem Domini. (Ambr.) Jacobum vidit Hierosolymis, quia illic erat constitutus ab apostolis episcopus, qui et ipse prius fuerat incredulus, sicut dicit evangelista (Joan. VII) , quia nec fratres ejus, inquit, adhuc credebant in eum. (Hier.) Potest et hoc aliter intelligi, quod propter egregios mores et incomparabilem fidem, sapientiamque non mediam, frater dictus sit Domini, et quod primus ei Ecclesiae praefuerit, quae prima in Christum credens, ex Judaeis fuerat congregata. Dicuntur quidem et caeteri Apostoli fratres Domini, sicut in Evangelio: Vade, dic fratribus meis: Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum (Matth. XVIII, Joan. XX) . Et in psalmo: Narrabo nomen tuum fratribus meis, in media Ecclesia cantabo [laudabo] te (Psal. XXI) . Sed praecipue hic frater dicitur, cui filios matris suae ad Patrem Dominus vadens commendaverat. Et quomodo Job et caeteri patriarchae dicti sunt quidem famuli Dei, sed quasi egregium quiddam Moyses habuit (Hebr. III) , ut scribitur de eo: Sed non sicut Moyses famulus meus; sic et beatus Jacobus specialiter frater Domini, ut ante diximus, appellatus est. Quae autem scribo vobis, ecce coram Deo quia non mentior. (Hier.) Sive simpliciter accipiendum, ut sit: Quae scribo vobis vera sunt, et Deo teste confirmo, quia nulla arte verborum, nullo sunt fucata mendacio. Sive altius, ut legatur: Quae scribo vobis coram Deo sunt, id est, Dei digna conspectu. [Col. 0263C] Quare autem Dei digna conspectu? Quia scilicet non mentior. Et quomodo, Oculi Domini super justos (Psal. XXXIII) , avertit autem faciem suam a conspectu impiorum: Ita nunc ea quae scribuntur coram Domino sunt, me non mentiente qui scribo; quae non essent coram Domino si mentirer. Hoc aut non solum de his quae nunc scribit ad Galatas potest accipi; sed et generaliter de omnibus Epistolis, quia non sunt falsa quae scribat, et cor ejus verbaque non discrepent. (Aug.) Qui dicit: Ecce coram Deo non mentior: jurat utique. Et quid sanctus hac juratione? Sed non est contra praeceptum juratio quae a malo est, non jurantis, sed incredulitatis ejus cui jurare cogitur; nam hinc intelligitur ita Dominum prohibuisse a jurando, ut quantum in [Col. 0263D] ipso est quisque non juret. Quod multi faciunt, in ore habentes jurationem tanquam magnum aut suave aliquid. Nam utique noverat Apostolus praeceptum Domini, et juravit tamen. Non enim audiendi sunt qui has jurationes esse no putant: qui enim facient de illa: Quotidie morior per vestram gloriam, fratres, quam habeo in Christo Jesu Domino nostro (I Cor. XV) , quam Graeca exemplaria manifestissimam jurationem esse convincunt? Quantum ergo in ipso est, non jurat Apostolus, non enim appetit jurationem cupiditate aut dilectione jurandi, amplius est enim, quam, Est est: Non, non, et ideo a malo est; sed infirmitatis aut incredulitatis eorum qui non aliter moventur ad fidem. Deinde veni in partes Syriae et Ciliciae. [Col. 0264A] (Hier.) Post Hierosolymae visionem venit ad Syriam, quae nobiscum dicitur excelsa atque sublimis. Deinde transiit ad Ciliciam, quam in fide Christi cupiebat assumere, evangelizans ei vocationem poenitentiae; Cilicia quippe interpretatur assumptio, sive vocatio lamentabilis. Eram autem ignotus facie Ecclesiis Judaeae, quae erant in Christo Jesu. (Aug.) Animadvertendum non in sola Hierosolyma Judaeos in Christo credidisse; nec tam paucos fuisse, ut Ecclesiis gentium miscerentur, sed tam multos ut ex illis Ecclesiae fierent. Tantum auditum habebant, quoniam qui persequebatur nos aliquando, nunc evangelizat fidem, quam quondam expugnabat, et in me glorificabant Deum. (Aug.) Hoc est quod etiam Dominus dicit (Matth. V) : Luceat lux vestra coram hominibus, ut [Col. 0264B] videant bona facta vestra, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est. (Hier.) Ecclesiae, quae erant in Judaea, Paulum tantum rumore cognoverant, ex quibus pleraeque eum magis persecutorem quam Apostolum viderant: Syria vero et partes Ciliciae, Arabia et Damascus, ex vultu quoque eum forsitan noverant, quia doctor gentium Evangelium Christi non Judaeis, sed gentibus praedicabat. Totum autem quod agit, illud est, ut doceat se nunquam de persecutore apud eos ipsos quos prius persecutus fuerat, potuisse existere gloriosum, nisi praedicatio ejus eorum quoque, qui ante eum male noverant, esset judicio comprobata. Et ad propositum occulte rediit, tam breve tempus se in Judaea fecisse confirmans, ut etiam vultu credentibus esset ignotus. Ex quo ostendit [Col. 0264C] non Petrum, non Jacobum, non Joannem se habuisse doctores, sed Christum, qui sibi Evangelium revelasset. Simul autem notandum quod supra dicatur Ecclesiam expugnasse, hic fidem. ibi homines, hic rem; ut nunc opportunius inferretur: Evangelizat fidem quam aliquando expugnabat. De Ecclesia enim similiter sonare non poterant. (Amb.) Cum Christi lex aliud impenderet quam Judaismus; illic enim circumcisio carnis est, hic cordis: illic sub elementis servitur neomeniis et sabbato, hic soli Deo in Spiritu, quia corde creditur; illic conditio est causa peccati, hic libertas ex remissione peccatorum. Multa itaque distantia est.

Dehinc post annos quatuordecim rursum ascendi Hierosolymam cum Barnaba, assumpto et Tito. Ascendi autem secundum revelationem, et contuli cum eis Evangelium, quod praedico in gentibus. (Cass.) Quis ergo tam praesumptor et caecus sit, qui se audeat suo judicio discretionique committere, cum vas electionis indiguisse se coapostolorum suorum collatione testatur? Unde manifestissime comprobatur, nulli a Domino viam perfectionis ostendi, qui habens unde valeat erudiri, doctrinam seniorum, [Col. 0265A] vel instituta contempserit, parvipendens illud eloquium, quod oportet diligentissime custodiri: Interroga patrem tuum, et annuntiabit tibi: seniores tuos, et dicent tibi (Deut. XXXII) .

Seorsum autem his qui videbantur aliquid esse, ne forte in vacuum currerem, aut cucurrissem. (Hier.) Ascendit igitur post quatuordecim annos Hierosolymam, et qui prius ad videndum tantum perrexerat Petrum, et diebus quindecim manserat apud eum, nunc se dicit ideo perrexisse, ut conferret cum Apostolis Evangelium, assumpto Barnaba circumciso, et Tito ex gentibus habente praeputium, ut sub ore duorum et trium testium staret omne verbum. Aliud est autem conferre, aliud discere. Inter conferentes aequalitas est, inter docentem et discentem, minor est ille qui [Col. 0265B] discit. In principio fidei, in transitu Apostolos videt: post annos, ut ipse ait, decem et septem plene cum eis loquitur; et se humiliat, et ne forte in vacuum aut curreret aut cucurrisset, inquirit; duplicem ob causam, quo et humilitas ostenderetur Pauli, qui doctor in toto orbe jam Gentium ad praecessores apostolos cucurrisset, et Galatae discerent, non reprobasse Evangelium ejus, eos quoque qui in Judaea Ecclesiis praesidebant. Simul autem et illud docet, quod pro Christi fide et Evangelii libertate, ad eos ipsos qui de eo plura cognoverant, quod legem infringeret, Moysen destrueret, circumcisionem penitus auferret, ausus sit ducere Titum hominem incircumcisum, et inter tantam Judaeorum multitudinem et inimicos suos, qui quasi ob zelum legis sanguinem [Col. 0265C] ejus haurire cupiebant; nec ipse nec Titus aliquo sint terrore superati necessitati cedere, quae potuit habere veniam, vel pro loco, vel pro auctoritate majorum, vel pro numero Ecclesiarum, quae ex Judaeis in Christo credebant, vel pro tempore, ne tantam simul invidiam sustinerent. Quidam post quatuordecim annos eum Hierosolymam ascendisse tunc dicunt, quando in Actibus apostolorum de quaestionibus observandae vel praetermittendae legis, inter credentes Antiochiae orta dissensio est, et placuit iri Hierosolymam et sententiam majorum praestolari: quando ipse quoque Paulus et Barnabas missi sunt. Et hoc esse quod in codicibus latinis legatur: Quibus ad horam cessimus subjectioni, ut veritas Evangelii perseveraret apud vos. Quod scilicet Paulus et Barnabas [Col. 0265D] de re manifesta quasi dubia se mitti passi sint Hierosolymam, ut majorum quoque judicio Evangelii gratia confirmata credentibus probaretur, et nulli resideret ultra dubitatio circumcisionis omissae, cum apostolorum esset litteris imperatum, jugum legis ab his qui in Christum ex gentibus crediderant auferendum. (Aug.) Quod seorsum exposuit Evangelium eis qui eminebant in Ecclesia, cum jam illud exposuisset coram omnibus, non ideo factum est, quod aliqua falsa dixerat, ut seorsum paucioribus vera diceret: sed aliqua tacuerat, quae adhuc parvuli portare non poterant, qualibus se ad Corinthios lac dicit dedisse non escam (I Cor. III) ; falsum enim dicere nihil licet, aliquando autem aliquid [Col. 0266A] veri tacere, utile est. Perfectionem ipsius opus erat ut scirent caeteri apostoli. Non enim sequebatur ut si fidelis esset, veramque et rectam teneret fidem, jam etiam apostolus esse deberet. Illud autem quod subjungit, Ne forte in vacuum currerem, aut cucurissem, non ad illos cum quibus seorsum contulit Evangelium, sed ad istos, quibus scribit, quasi per interrogationem dictum intelligendum est, ut ex eo appareret non eum in vacuum currere, aut cucurrisse: quia jam etiam attestatione caeterorum, nihil ab Evangelii veritate dissentire approbatur. (Ambr.) Nam quoniam multo tempore fama ejus crebrescebat apud omnes Judaeos, facie autem non videbatur; perambulabat enim fundare et roborare ecclesias solita constantia inter gentes, a Judaeis [Col. 0266B] autem causa legis, mala illi fiebat opinio, quasi discordaret a praedicatione caeterorum apostolorum, et hinc fiebat multis scrupulus, ita ut gentes possent perturbari, ne in aliud inducerentur ab eo, quam tradebant apostoli, qui cum Domino fuerant. Nam hac ipsa occasione subversi sunt Galatae a Judaeis dicentibus, quia aliud tradebat Paulus quam Petrus. Hinc factum est, ut admonitus revelatione Domini, ascenderet Hierosolymam cum testibus praedicationis suae, id est, Barnaba et Tito, uno ex Judaeo, et altero ex gentili, ut si qui de eo haberent scandalum, horum testimonio tolleretur, adaperiens illis sensum praedicationis suae; cum apostolis vero secreto contulit, ut scirent non illum discordare a regula evangelica: hoc est ne putarent illum in vacuum [Col. 0266C] currere aut cucurrisse, sicut aestimabant aliqui ex Judaeis credentibus. Nec enim aliquid ab eis discere poterat, quia a Deo fuerat instructus. Sed propter concordiam et pacem, Dei nutu factum est ut tolleretur scrupulus aut suspicio fratribus aut coapostolis ejus, et ut gentibus proficeret cognoscentibus quia concordabat Evangelium ejus cum apostolis. Praeterea cum legem dedissent non molestari eos qui ex gentibus credebant: sed ut ab his tantum observarent, id est, a sanguine et fornicatione et idololatria. Nunc dicant sophistae Graecorum qui sibi peritiam vendicant, naturaliter subtilitate ingenii se vigere, quae tradita sunt gentibus observanda? quae ignorabant, an quae sciebant? Sed quomodo fieri potest, ut aliquis ea discat quae novit? Ergo haec illicita [Col. 0266D] esse, ostensa sunt gentibus quae putabant licere, ac per hoc non utique ab homicidio prohibiti sunt, cum jubentur a sanguine observare; sed hoc acceperunt quod Noe a Deo didicerat, ut observarent se a sanguine edendo cum carne. Nam quomodo fieri poterat, ut Romanis legibus imbuti, quorum tanta auctoritas in servandis mandatis est, nescirent homicidium non esse faciendum; quippe cum adulteros et homicidas et falsos testes et fures et maleficos et caeterorum malorum admissores puniant leges Romanae? Denique tria haec mandata ab apostolis et senioribus data reperiuntur quae ignorant leges Romanae, id est, ut abstineant se ab idololatria, a sanguine, sicut Noe, et a fornicatione: quae sophistae Graecorum non intelligentes, [Col. 0267A] scientes tamen a sanguine abstinendum, adulterarunt Scripturam, quartum mandatum addentes et a suffocato observandum, quod, puto, nunc Dei nutu intellecturi sunt, quia jam supradictum erat quod addiderunt. Sed neque Titus qui mecum erat, cum esset ex gentibus, compulsus non est circumcidi. Hoc est, illo tempore ipso quo fui, inquit, Hierosolymis, Titus qui mecum erat compulsus non est circumcidi, cum utique inter apostolos et eos qui ex Judaeis crediderant essemus, nemo illum, id est, Titum compulit circumcidi. Et subintelligitur, quid est ut vos circumcidamini, cum Titus ab apostolis, qui videbantur aliquid esse, non est compulsus circumcidi, sed susceptus est incircumcisus? Propter subintroductos autem falsos fratres, qui subintraverunt explorare libertatem [Col. 0267B] nostram quam habemus in Christo Jesu. Ut nos in servitutem subjicerent, ad horam cessimus subjectioni, ut veritas Evangelii permaneat apud vos. Titum, quia Graecus erat sicut Galatae, negat circumcisum: quo dicto hos arguit, qui paterentur se circumcidi cum essent Graeci. Sed ne forte opponeretur ei, quia ipse circumciderat Timotheum, nunc causas exponit cur fecerit, quod faciendum negabat, dicens: Propter subintroductos autem falsos fratres, qui subintraverunt explorare libertatem nostram, quam habemus in Christo Jesu, ut nos in servitutem subjicerent, ad horam cessimus subjectioni, ut veritas Evangelii permaneat apud vos. Graeci e contra dicunt, nec ad horam cessimus. Et hoc aiunt convenire causae, quia qui fieri prohibebat, non oportebat, inquiunt, dicere [Col. 0267C] se fecisse, ne probaret esse faciendum. Sed Apostolus vir divinus, sciens posse hoc opponi, ipse illud proponit, ut praeveniat calumniosos, et reddit causas quibus compulsus est facere quod nolebat. Propter subintroductos autem, inquit, falsos fratres. Subintroductos dicit, quia cum dolo intraverunt, ostendentes se fratres, cum essent inimici. Qui subintraverunt, hoc est, cum humilitate intraverunt fingentes amicitiam, explorare libertatem nostram quam habemus in Christo Jesu, ut nos in servitutem subjicerent. Explorare est sic intrare, ut aliud fingat et aliud quaerat quo possit accusare libertatem nostram quam habemus in Christo Jesu. Libertas in Christo Jesu, haec est, non subjici legi. Ut nos in servitutem subjicerent, hoc est, ad hoc intraverunt cum dolo [Col. 0267D] et fallacia, ut nostram libertatem in servitutem subjicerent, cogentes nos subjici legi circumcisionis. Ad horam cessimus subjectioni, hoc est, ad horam nos subjecimus servituti, humiliantes nos legi, ut circumciso Timotheo cessaret dolus et scandalum Judaeorum. Parati enim erant, sicut datur intelligi, commovere illi tumultum et seditionem. Fuit enim causa quomodo haberent aditum calumniae faciendae, quia Timotheus erat matre quidem Judaea, patre autem Graeco. Unde factum est ut secundum legem circumcisus infans non esset. Volens autem Apostolus cum assumere ut ordinaret illum episcopum sicut fecit, quia testimonium ei, inquit, bonum perhibebant omnes loci illius, insidias passus est Judaeorum. Explorabant [Col. 0268A] enim, si filium Judaeae incircumcisum susciperet, parantes seditionem, quia si de Graecis contradicebat non esse circumcidendos, sicut et Epistola ab apostolis de hac re fuerat data, vel filios Israel circumcidi non vetaret, quia nihil de his in Epistola eadem significaverant apostoli, ex cujus auctoritate plus insaeviebant credentes Judaei, quia non prohibebat Judaeos filios suos circumcidere ipsa Epistola, Tunc, inquit, accipiens circumcidit eum propter Judaeos qui erant in locis illis: de gentilibus autem scandalum non habebant, unde Titus non est compulsus circumcidi. Ad horam ergo cessit, ut veritas Evangelii permaneat apud gentes, cum se non subjiciunt circumcisioni. Apud Judaeos autem non erat veritas Evangelii, quia credentes circumcidebant filios [Col. 0268B] suos: In Christo enim Jesu neque praeputium neque circumcisio valet aliquid, sed fides per dilectionem operans (Gal. VI) . [Aug.] Potest et ita legi secundum id quod habent Graeci codices, hoc est, Quibus neque ad horam cessimus subjectioni, quia Timotheum propterea circumcidit ne Judaeis et maxime cognationi ejus maternae sic viderentur qui ex gentibus crediderunt in Christum detestari circumcisionem, sicut idololatria detestanda est, cum illam Dominus fieri praeceperit, hanc Satanas persuaserit; et Titum propterea non circumcidit, ne occasionem daret eis qui sine illa circumcisione dicebant gentes salvas esse non posse, et ad deceptionem gentium hoc Paulum sentire jactarent. Quod ipse satis significat ubi ait: Sed neque Titus, qui mecum erat, cum esset Graecus, [Col. 0268C] compulsus est circumcidi, propter subintroductos falsos fratres qui subintroierunt explorare libertatem nostram ut nos in servitutem redigerent, quibus neque ad horam cessimus subjectioni, ut veritas Evangelii permaneat apud vos. Hinc apparet quid eos captare intellexerit, ut non faceret quod in Timotheo fecerat, et quod ea libertate facere poterat, quam ostenderet, illa sacramenta, nec tanquam necessaria debere appeti, nec tanquam sacrilega debere damnari. Ab his autem qui videbantur aliquid esse, quales aliquando fuerunt, nihil mea interest. Deus personam hominis non accipit. (Amb.) Hoc significat quia apostoli prius simplices homines erant, et imperiti, nullius dignitatis in lege, sed hoc non obesse; quis enim accuset eum quem Deus excusat? Quia non quaeritur, quis quid fuerit, [Col. 0268D] sed quid sit. Praeterita enim nec condemnant nec vindicant: sed tamen vult intelligi, quia et peritus erat in lege, et clarus vita, ac per hoc, et dispensatione Evangelii praecipuus minister. Mihi enim qui existimantur aliquid esse nihil contulerunt. Nihil se dicit ab apostolis consecutum, sed a Deo; quia qui imperitis tribuit sensum disciplinae Christianae, ipse et mihi, inquit, cum essem legis peritus, dignatus est impertire sensum rationis hujusmodi. Quomodo ergo fieri poterat ut hic ab his disceret, quem peritum inveniens, peritiorem fecit gratia Christi? Sed e contra cum vidissent quod creditum est mihi Evangelium praeputii, sicut Petro circumcisionis; qui enim operatus est Petro in apostolatum circumcisionis, [Col. 0269A] operatus est et mihi inter gentes; et cum cognovissent gratiam Dei, quae data est mihi, Petrus et Jacobus, et Joannes qui videbantur columnae esse, dextras dederunt mihi et Barnabae societatis, ut nos in gentes, ipsi autem in circumcisionem. (Aug.) Quia et qui videntur esse aliquid, carnalibus hominibus videntur esse aliquid; nam non sunt ipsi aliquid, et si enim boni ministri Dei sunt, Christus in illis est aliquid, non ipsi per se. Nam si ipsi per se essent aliquid, semper fuissent aliquid, quales aliquando fuerint, id est, quia et ipsi peccatores fuerunt. Nihil sua dicit interesse, quia Deus hominis personam non accipit, id est, sine personarum acceptione omnes ad salutem vocavit, non reputans illis delicta eorum. Et ideo absentibus illis qui priores facti sunt apostoli, Paulus [Col. 0269B] a Domino perfectus est, ut quando cum eis contulit, nihil esset quod perfectioni ejus adderent, sed potius viderent eumdem Dominum Jesum Christum, qui sine personarum acceptione salvos facit, hoc dedisse Paulo, ut ministraret gentibus, quod etiam Petro dederat, ut ministraret Judaeis. Non ergo inventi sunt in aliquo dissentire ab illo, ut cum ille se perfectum Evangelium accepisse diceret, illi negarent et aliquid vellent tanquam imperfecto addere; sed e contrario pro reprehensoribus imperfectionis, approbatores perfectionis fuerunt, et dederunt dextras societatis, id est, consenserunt in societatem, et paruerunt voluntati Domini, consentientes ut Paulus et Barnabas irent ad gentes: ipsi autem in circumcisionem, quae praeputio, id est, gentibus contraria videtur. [Col. 0269C] Nam etiam sic potest intelligi quod ait, econtrario, ut ordo iste sit: Mihi enim qui videntur aliquid esse nihil apposuerunt, sed e contrario, ut nos quidem in gentes iremus, quae sunt contrariae circumcisioni, ipsi autem in circumcisionem, consenserunt mihi et Barnabae, hoc est dexteras societatis nobis dederunt. Neque in contumeliam praecessorum ejus putet quis ab eo dictum, qui videntur aliquid esse, quales aliquando fuerint nihil mea interest; et illi eum tanquam spiritales viri, volebant resisti carnalibus, qui putabant aliquid ipsos esse, et non potius Christum in eis: multumque gaudebant cum persuaderetur hominibus et seipsos praecessores Pauli, sicut eumdem Paulum, ex peccatoribus justificatos esse a Domino, qui personam hominis non accipit, quia Dei gloriam [Col. 0269D] quaerebant, non suam. Sed quia carnales et superbi homines, si quid de vita ipsorum praeterita dicitur, irascuntur, et in contumeliam accipiunt, ex animo suo conjiciunt apostolos: Petrus autem et Jacobus, et Joannes honoratiores in apostolis erant, quia ipsis tribus se in monte Dominus ostendit in significatione regni sui, cum ante sex dies dixisset: Sunt hic quidam de circumstantibus, qui non gustabunt mortem donec videant filium hominis in regno Patris sui (Matth. XVI, Marc. IX) ; nec ipsi erant columnae, sed videbantur: noverat enim Paulus sapientiam aedificasse sibi domum, et non tres columnas constituisse, sed septem: qui numerus vel ad unitatem Ecclesiarum refertur. Solet enim pro universo poni, sicut in [Col. 0270A] Evangelio dictum est: Accipiet in hoc saeculo septies tantum; ac si diceret: Quasi nihil habentes, sed omnia possidentes (II Cor. VI) . Unde etiam Joannes ad septem scribit Ecclesias (Apoc. I) , quae utique universitatis Ecclesiae personam gerunt; vel certe ad septenariam operationem Spiritus sancti, magis refertur septenarius numerus columnarum: sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae et pietatis, et timoris Dei (Isa. XI) , quibus operationibus domus Filii Dei, hoc est Ecclesia continetur. Quod autem ait: Tantum ut pauperum memores essemus, quod et studui hoc ipsum facere. Communis cura erat omnibus apostolis de pauperibus sanctorum, qui erant in Judaea: qui rerum suarum venditarum pretia ad pedes apostolorum posuerant. Sic ergo ad gentes [Col. 0270B] missi sunt Paulus et Barnabas, ut Ecclesiae gentium quae hoc non fecerant, ministrarent oratione ipsorum eis qui hoc fecerant, sicut ad Romanos dicit (Rom. XV) : Nunc autem pergam Hierusalem ministrare sanctis: placuit enim Macedoniae et Achaiae communionem aliquam facere in pauperes sanctorum, qui sunt in Hierusalem; placuit enim illis, et debitores eorum sunt. Si enim spiritalibus eorum communicaverunt gentes, debent et in carnalibus ministrare eis. In nulla ergo simulatione Paulus lapsus erat, quia servabatur ubique quod congregare videbat, sive Ecclesiis gentium, sive Judaeorum, ut nunquam auferret consuetudine regnum Dei: tantum admonens, ne quis in superfluis poneret spem salutis, etiam si consuetudinem in eis propter offensionem [Col. 0270C] infirmorum custodire vellet: sicut ad Corinthios dicit (I Cor. VII) : Circumcisus quis vocatus est, non adducat praeputium, in praeputio quis vocatus est, non circumcidetur? Circumcisio nihil est, et praeputium nihil est, sed observatio mandatorum Dei, unusquisque in qua vocatione vocatus est, in ea permaneat. Hoc enim ad eas consuetudines vel conditiones vitae retulit quae nihil obsunt fidei, bonisque moribus. (Hier.) Non enim si latro erat quisque cum vocatus est, debet in latrocinio permanere. Hyperbaton est, et multis quae in medio sunt interjecta sublatis, sic breviter legi potest: Mihi enim qui videbantur aliquid esse nihil contulerunt: sed econtra dextras dederunt et Barnabae societatis. (Aug.) Dicit venisse se Hierosolymam, et Evangelium cum apostolis contulisse, [Col. 0270D] dextras sibi datas fuisse, id est, signum concordiae, signum consonantiae, quod ab eis quae ipsi didicerant, in nihilo discrepabat. (Hieron.) Aut certe ille absque jactatione sui occultus est sensus, mihi qui videbantur aliquid esse nihil contulerunt: sed econtra a me eis collatum est, dum fiunt in Evangelii gratia firmiores. Totum autem quod dicit, hoc est, unus atque idem mihi Evangelium praeputii, et Petro circumcisionis credidit; me misit ad gentes, illum posuit in Judaea: nec gentes poterant adulta jam aetate non profuturo circumcisionis dolore cruciari, et abstinere se ab escis quibus semper adsueverant, et quas Deus creaverat ad utendum; nec hi, qui ex Judaeis crediderant et circumcisi erant, et ex consuetudine [Col. 0271A] quasi secunda natura putabant se a caeteris gentibus plus habere, facile contemnere poterant ea in quibus gloriabantur. Providentia itaque Dei alius apostolus circumcisis datus est, qui legis umbris videretur acquiescere; alius in praeputio constitutis, qui Evangelii gratiam non putaret esse servitium, sed liberam fidem, ne sub aliqua occasione impedimentum fidei nasceretur, et propter circumcisionem sive praeputium, non crederetur in Christum. Nec hoc dicimus, quod Petrus qui et ipse in Actibus apostolorum (Act. X) , nullum hominem communem esse testatus est, et in illo vase quod quatuor angulis de coelo dimissum viderat edocetur nihil interesse Judaeus sit aliquis an gentilis, quasi oblitus priorum, super Evangelii gratiam legem [Col. 0271B] putaverit observandam; sed ut ipse quoque legem custodire se simulans, paulatim Judaeos ab antiquo vivendi more deduceret. Non enim poterant tantum observationis laborem, et veteris vitae cautissimam conversationem quasi purgamenta subito et damna contemnere. Ex quo perspicimus, propterea dextras datas Paulo et Barnabae societatis a Petro et Jacobo, et Joanne, ne in observatione varia diversum Christi Evangelium putaretur, sed et circumcisorum et habentium praeputium esset una communio. Pulchre autem praestruxit dicens: Qui enim operatus est Petro in apostolatum circumcisionis, ne quis eum putaret detrahere Petro, sed ut laudibus ejus ante praemissis intelligeretur Petrus ideo circumcisionem aliqua ex parte suscipere, [Col. 0271C] ut eos qui sibi ex Judaeis crediti fuerant lucrifaceret, et in Christi fide et Evangelio custodiret. Subintelligit etiam quod si ille absque culpa faceret et ad tempus observando quod non licet, ne sibi creditos perderet, se magis pro Evangelii veritate facere debere, quod sibi creditum est in praeputio, ne gentes legis onere et difficultate deterritae a Christi fide et credulitate discederent. (Ambr.) Petrum solum nominat et sibi comparat, quia primatum ipse accepit ad fundandam Ecclesiam; se quoque pari modo electum ut primatum habeat in fundandis gentium Ecclesiis; ita tamen ut et Petrus praedicaret gentibus si causa fecisset, et Paulus Judaeis, nam uterque invenitur utrumque fecisse: sed tamen plena auctoritas Petri in Judaismi praedicatione data dignoscitur, et Pauli [Col. 0271D] perfecta auctoritas in praedicatione gentium invenitur; unde et magistrum se vocat gentium in fide et veritate, unusquisque enim pro viribus suis et dispensatione sortitus est: difficilius enim fuit eos qui longe erant a Deo ad fidem suam attrahere quam proximos. (Hieron.) Petrus, inquit, et Joannes, et Jacobus qui videbantur columnae esse. Ter supra dictum de apostolis legimus, Seorsum autem his qui videbantur: Et, Ab his qui videbantur esse aliquid: Et, Mihi enim qui videbantur esse aliquid nihil contulerunt, sollicitus itaque requirebam quidnam esset quod diceret, qui videbantur. Sed nunc me omni scrupulo liberavit, adjiciens, qui videbantur columnae esse. Columnae igitur sunt Ecclesiae apostoli, [Col. 0272A] et maxime Petrus, Jacobus et Joannes, e quibus duo cum Domino ascendere merentur in montem, quorum unus in Apocalypsi Salvatorem introducit loquentem: Qui vicerit, faciam eum columnam in templo Dei mei (Apoc. III) , docens omnes credentes qui adversarium vicerint posse columnas Ecclesiae fieri. Ad Timotheum vero Paulus scribens ait: Ut sciat quomodo oporteat te in domo Dei conversari, quae est Ecclesia Dei vivi, columna autem et firmamentum veritatis (I Tim. III) . His et caeteris instruimur tam apostolos, omnesque credentes, quam ipsam quoque Ecclesiam columnam in Scripturis appellari, et nihil interesse de corpore quid dicatur, an membris, cum et corpus dividatur in membra, et membra sint corporis. Dederunt itaque Petrus et Jacobus, [Col. 0272B] et Joannes qui videbantur columnae, dextras Paulo et Barnabae societatis, sed Tito qui cum eis erat, dextras non dederunt: necdum quippe ad eam mensuram pervenerat, ut Christi possint ei mercimonia ex aequo cum majoribus credi, et eumdem tenere negotiationis locum, quem Barnabas tenebat et Paulus. Ut nos, inquit, in gentibus, ipsi autem in circumcisione, tantum ut pauperum memores essemus. Quod etiam sollicitus fui hoc ipsum facere. (Hieron.) Sancti pauperes quorum praecipue ab apostolis Paulo et Barnabae cura mandatur hi sunt, qui ex Judaeis credentes, pretia possessionum suarum ad pedes apostolorum deferebant, egentibus largienda: vel quia contribulibus, cognatis et parentibus suis, quasi desertores legis, et in crucifixum hominem credentes, [Col. 0272C] detestationi et piaculo ducebantur. In horum ministerio sanctus apostolus Paulus quanto labore sudaverit, epistolae ejus testes sunt ad Corinthios, ad Thessalonicenses, ad omnes gentium Ecclesias, ut praeparent munus hoc per se, vel per alios, qui eis placuissent Hierosolymam deferendum. Unde nunc confidenter dicit, quod etiam sollicitus fui facere hoc ipsum. Possunt autem et alio genere pauperes accipi, de quibus in Evangelio dicitur: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V) ; merentur quippe tales in memoria esse apostolorum. Necnon et illi pauperes de quibus in Salomone scribitur: Redemptio viri animae propriae divitiae, pauper vero non sustinet comminationem (Prov. XIII) : non enim potest futurum poenarum audire terrorem, [Col. 0272D] pauper in fide, pauper in gratia, non habens divitias spiritales, nec scientiam Scripturarum, quae auro et argento, et pretioso lapide comparatur. Quoniam igitur non egent sani medico, sed hi qui male habent (Luc. V) , propterea et apostolis in dexterarum communicatione convenit: ne spernerent pauperes, nec despicerent peccatores, sed semper meminissent eorum, sicut Paulus Corinthii illius meminit, quem cum in priori epistola contristasset ad tempus, ut corpore per poenitentiam laborante, spiritus salvus fieret, in secunda, ne in majori tristitia absorberetur, revocat ad Ecclesiam, petitque cunctos ut confirment in eum charitatem, et donent fratri, sicut ipse unicuique eorum in facie Christi donaverat, implens [Col. 0273A] pactum quod Hierosolymis fecerat, ut semper pauperum recordaretur.

Cum autem venisset Petrus Antiochiam, in faciem ei restiti, quia reprehensibilis erat (Ambr.) Post concordiam societatis et honorificentiam primatus quam sibi invicem per Dei gratiam detulerunt, nunc interveniente causa negligentiae, vel erroris, dissidere inter se videntur Apostoli, non in propria causa, sed in sollicitudine Ecclesiae. In faciem illi, inquit, restiti: Quid est hoc? nisi in praesentia ei contradixi? Et qua causa subjunxit, dicens: Quia reprehensibilis erat. Reprehensibilis utique ab evangelica veritate, cui hoc factum adversabatur. Nam quis eorum auderet Petro primo apostolo, cui claves regni coelorum Dominus dedit, resistere, nisi alius [Col. 0273B] talis, qui fiducia electionis suae, sciens se non imparem, constanter improbaret, quod ille sine consilio fecerat. (Greg.) Sunt vero nonnulli, qui non Petrum apostolorum principem, sed esse quemdam alium eo nomine, qui a Paulo est reprehensus, accipiunt: qui si Pauli apostoli studiosius verba legissent, ista non dicerent. Dicturus etenim Paulus, Cum venisset Petrus Antiochiam, in faciem ei restiti, ut de quo Petro loqueretur ostenderet, in ipso suae narrationis initio praemisit dicens: Creditum est mihi Evangelium praeputii, sicut Petro circumcisionis; qui enim operatus est Petro in apostolatum circumcisionis, operatus est et mihi inter gentes. Patet ergo de quo Petro Paulus loquitur, quem et apostolum nominat, et praefuisse Evangelio circumcisionis narrat. Et fuerunt [Col. 0273C] quidam qui secundam Petri epistolam, in qua epistolae Pauli laudatae sunt, ejus dicerent non fuisse, sed si ejusdem epistolae verba pensare voluissent, longe aliter sentire poterant: in ea quippe scriptum est, «voce delapsa ad eum hujuscemodi a magnifica gloria: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. XVIII) ;» atque subjungitur: Et hanc vocem nos audivimus, cum essemus cum ipso in monte sancto. Legant itaque Evangelium et protinus agnoscent quia cum vox ista de coelo venit, Petrus apostolus in monte cum Domino stetit. Ipse ergo hanc epistolam scripsit, qui hanc vocem in monte de Domino audivit. Prius enim quam venirent quidam a Jacobo, cum gentibus edebat: cum autem venissent, subtrahebat se, timens eos qui ex circumcisione erant, [Col. 0273D] et simulationi ejus consenserunt et caeteri Judaei, ita ut et Barnabas duceretur ab his in illa simulatione. (Ambr.) Hi omnes Judaei qui consenserunt simulationi Petri et Barnabae, bonae fidei fuerunt; sed propter scandalum illorum qui veniebant a Jacobo (erant enim aemulatores legis, qui et legem et Christum aequo jure venerarentur, quod contra fidei disciplinam est), praesentibus eis non commiscebantur gentibus. Timebant enim impetum audaciae eorum qui aemulabantur legem. Quod si solum fuisset, non erat reprehensibile, sed in quo erratum est in subjectis ostendit: nam et ipse utique cessit animositati et audaciae Judaeorum, timens ne per hoc quod facile est subreperet scandalum, quod difficile sedaretur, [Col. 0274A] quia et secundum legem purificavit se coactus, et Timotheum circumcidit invitus. Sed cum vidissem auia non recta via incedebant ad veritatem Evangelii, dixi Petro coram omnibus. Ideo in solum Petrum invehitur, ut in eo qui primus est discerent caeteri. Si tu cum Judaeus sis, gentiliter et non judaice vivis, quomodo gentes cogis judaizare? Nunc aperuit causam reprehensionis: non enim aliquid fuisset erroris, si praesentibus Judaeis dissimulasset a gentilibus, timens scandalum: sed hic tota causa reprehensionis est, quia advenientibus Judaeis a Jacobo, non solum segregabat se ab eis, cum quibus gentiliter vixerat, sed et compellebat eos judaizare, causa timoris illorum, ut quid horum verum esset, ignorarent gentiles; sciebant enim ipsum secum [Col. 0274B] non quasi Judaeum vixisse: post autem audientes ab eo quia Judaeorum instar sequendum erat, haesitabant utique quid esset verum. Si hoc verum erat ut judaizarent, ipsum praevaricatorem tenebant, quia gentiliter vixerat: si autem illud melius erat, et verum, ut simpliciter viverent, eversio erat gentilium per ejus ignaviam, quibus adempto bono, res laboriosa et inefficax tradebatur. Apostolus autem Paulus quando ad horam cessit, non hoc et suasit, sed rem se superfluam et inanem facere clamitavit, propter furorem Judaeorum. Cui quidem rei non succubuisset, nisi causa interfuisset, qua audacia Judaeorum plurimorum se jactaret. Erat autem Timotheus filius mulieris Judaeae, patre autem Graeco; unde factum est, ut infans secundum legem minime [Col. 0274C] circumcideretur. Insidiabantur ergo explorantes si eum qui Judaeus natus erat, incircumcisum assumeret, quod illicitum putabant Judaeorum generi: occasionem quaerentes, qua eum eversorem tenerent legis: hac causa ad horam cessit furori eorum. (Hieron.) Utilem vero simulationem et assumendam in tempore, Jehu regis Israel nos doceat exemplum, qui non potuisset interficere sacerdotes Baal, nisi se finxisset velle idolum colere, dicens: Congrega mihi omnes sacerdotes Baal: Si enim Achab servivit Baal in paucis, ego serviam in multis (IV Reg. X) ; et David quando mutavit faciem suam coram Abimelech, et dimisit eum et abiit. Nec mirum, quamvis justos homines, tamen aliqua simulare pro tempore, ob suam et aliorum salutem, cum [Col. 0274D] et ipse Dominus non habens peccatum nec carnem peccati: simulationem peccatricis carnis assumpserit, ut condemnans in carne peccatum, nos in sefaceret justitiam Dei. Legerat utique Paulus in Evangelio Dominum praecipientem: Si autem peccaverit in te frater tuus, vade et corrige eum inter te et ipsum solum. Si te audierit, lucrifeceris fratrem tuum (Matth. XVIII, Luc. XVII) . Et quomodo cum etiam de minimis fratribus hoc faciendum jusserit, ausus est apostolorum maximum in publicam faciem tam procaciter, tam constanter arguere, nisi et Petro sic placuisset argui, et Paulus non ei faceret injuriam, de quo ante dixerat: Veni Hierosolymam videre Petrum, et mansi apud eum diebus quindecim: [Col. 0275A] alium autem apostolorum vidi neminem (Galat. I) . Si tu, inquit, cum Judaeus sis, gentiliter et non judaice vivis, quomodo gentes cogis judaizare? Indissolubili argumento constringit Petrum, imo per Petrum eos qui pugnantia illum inter se facere cogebant: Si, inquit, Petre, tu natura Judaeus, circumcisus a parva aetate, et universa legis praecepta custodiens, nunc ob gratiam Christi, scis ea nihil per se habere utilitatis, sed exemplaria esse et imagines futurorum, et cum his qui ex gentibus sunt cibum capis, nequaquam ut ante superstitiose, sed libere et indifferenter victitans, quomodo eos, qui ex gentibus crediderunt nunc recedens ab eis, et quasi a contaminatis te separans et secernis, en compellis judaizare? Si enim immundi sunt a quibus [Col. 0275B] recedis, idcirco autem recedis quia non habent circumcisionem, compellis eos circumcidi et Judaeos fieri, cum tu ipse natus Judaeus gentiliter vixeris. Et latenter ostendit causam quare adversus eum disputavit, quia scilicet gentes simulatione sua judaizare compelleret, dum eum cupiunt aemulari. (Aug.) Petrus autem cum venisset Antiochiam, objurgatus est a Paulo, non quia servabat consuetudinem Judaeorum, in qua natus atque educatus erat, quamquam apud gentes eam non servaret, sed objurgatus est quia gentibus eam volebat imponere, cum vidisset quosdam venisse a Jacobo, id est, a Judaea, nam Ecclesiae Hierosolymitanae Jacobus praefuit. Timens ergo eos qui adhuc putabant in illis observationibus salutem constitutam, segregabat se [Col. 0275C] a gentibus, et simulate illis consentiebat ad imponenda gentibus illa onera servitutis, quod in ipsius objurgatione verbis satis apparet, non enim ait, Si tu, cum Judaeus sis, gentiliter et non judaice vivis, quomodo rursus ad consuetudinem Judaeorum reverteris? Sed quomodo, inquit, gentes cogis judaizare? Quod autem hoc ei coram omnibus dixit, necessitas coegit, ut omnes illius objurgatione sanarentur. Non enim utile erat errorem qui palam noceret, in secreto emendare. Huc accedit quod infirmitas et charitas Petri, cui ter a Domino dictum est, Petre, amas me? pasce oves meas, objurgationem talem posterioris pastoris pro salute gregis libentissime sustinebat. Nam erat objurgatore suo ipse qui objurgabatur mirabilior, et ad imitandum difficilior; [Col. 0275D] facilius est enim videre quid in alio corrigas atque id vituperando vel objurgando corrigere, quam videre quid in te corrigendum sit, libenterque corrigi vel, per te ipsum, nedum per alium; adde posteriorem, adde coram omnibus. Valet autem hoc ad magnum humilitatis exemplum, quae maxima est disciplina Christiana, humilitate enim conservatur charitas, nam nihil eam citius violat quam superbia. Et ideo Dominus non ait: Tollite jugum meum et discite a me, quoniam quatriduana de sepulcris cadavera exsuscito, atque omnia daemonia de corporibus hominum, morbosque depello, et caetera hujusmodi, sed, Tollite, inquit, jugum meum, et discite a me quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) : illa [Col. 0276A] enim signa sunt rerum spiritalium. Mitem autem esse et humilem charitatis conservatorem, res ipsae spiritales sunt, ad quas per illa ducuntur, qui, oculis corporis dediti, fidem invisibilium, quia jam de notis usitatisque non possunt, de novis et repentinis visibilibus quaerunt. Si ergo et illi qui cogebant gentes judaizare, didicissent mites esse et humiles corde, quod a Domino Petrus didicerat, saltem correcto tanto viro ad imitandum invitarentur, ne putarent Evangelium Christi justitiae suae tanquam debitum redditum: sed scientes quoniam non justificatur homo ex operibus legis, nisi per fidem Christi Jesu, ut impleat opera legis, adjuvante infirmitatem suam, non merito suo, sed gratia Dei, non exigerent de gentibus carnales legis observationes, sed [Col. 0276B] per ipsam gratiam fidei, spiritalia opera legis eos implere posse cognoscerent; quia ex operibus legis cum suis viribus ea quisque tribuit, non gratiae miserantis Dei, non justificabitur omnis caro (Rom. III) , id est, omnis homo, sive omnes carnaliter sentientes: et ideo illi, qui cum jam essent sub lege, Christo crediderunt, non quia justi erant, sed ut justificarentur, venerunt ad gratiam fidei. Peccatorum autem nomen gentibus imposuerant Judaei, jam vetusta quadam superbia, tanquam ipsi justi essent, videndo stipulam in oculo alieno, et non trabem in suo. Secundum eorum morem locutus Apostolus ait: Nos natura Judaei et non ex gentibus peccatores. (Aug.) Id est, quos appellant peccatores, cum sint et ipsi peccatores. Nos ergo, inquit, natura Judaei, [Col. 0276C] cum gentiles, non essemus, quos ipsi peccatores appellant, tamen et nos peccatores in Christo Jesu credidimus ut justificemur per fidem Christi, non autem quaererent justificari, nisi essent peccatores. An forte quia in Christo voluerunt justificari peccaverunt? quia, si jam justi erant, aliud quaerendo utique peccaverunt. Scientes autem quod non justifice tur homo ex operibus legis nisi per fidem Jesu Christi, et nos in Christo Jesu credimus, ut justificemur in fide Christi, et non ex operibus legis. (Hieron.) Natura Judaeus est, qui de genere est Abraham: et a parentibus die octava circumcisus est; non natura Judaeus, qui postea est factus ex gentibus. (Ambr.) Manifesta ratione circumventos eos ostendit ut servarent legem, in qua nemo justificatur apud Deum, [Col. 0276D] quippe cum hi ipsi qui natura Judaei sunt, volentes justificari, relicta lege, confugiant ad fidem Christi, quoniam ex operibus legis non justificabitur omnis caro. Nullum hominum justificatum dicit ex operibus legis; quicumque enim justi sunt, ex fide justificati sunt, sicut Abraham, Isaac, et Jacob, et caeteri sancti. (Hieron.) Ut autem totum argumentum brevi sermone comprehendam, sensus est iste qui texitur: nos, id est, ego et tu, Petre (miscuit enim personam suam, ne illi facere videretur injuriam), cum essemus, inquit, natura Judaei, ea facientes quae lege praecepta sunt, et non ex gentibus peccatores, qui vel generaliter quia idolis serviunt peccatores sunt, vel quos nunc putamus immundos; scientes quod [Col. 0277A] non possemus ex legis opere, sed Christi fide salvari, credidimus in Christum, ut quod lex nobis non dederat, fides tribueret, quam habebamus in Christo. Quod si recedentes a lege in qua salvari non potuimus, transcendimus ad fidem, in qua non carnis quaeritur circumcisio; sed cordis pura devotio; et nunc a gentibus recedendo hoc agimus, ut quicumque non est circumcisus, immundus sit: ergo fides in Christum in qua nos putabamus ante salvari, magis peccati est ministra, quam justitiae, quae aufert circumcisionem: quam qui non habuerit immundus est. Sed absit, ut quod semel destruxi et scivi mihi non profuisse, rursum vindicem. Semel a lege discedens legi sum mortuus, ut in Christo viverem, crucique ejus adfixus, et in novum renatus hominem, [Col. 0277B] fide magis quam carne subsisterem, et cum Christo egrederer e mundo; quod semel adorsus sum teneo; non mihi gratis Christus est mortuus, in quo frustra credidi, si potui absque fide ejus in veteri lege salvari. Scientes autem, inquit, quod non justificatur homo ex operibus legis, nisi per fidem Jesu Christi. Et nos in Christo Jesu credidimus, ut justificemur in fide Christi, et non ex operibus legis. Aiunt quidam, si verum sit hoc quod Paulus affirmat: ex operibus legis neminem justificari: sed ex fide Jesu Christi, patriarchas et prophetas et sanctos qui ante Christi adventum fuerunt imperfectos fuisse. Quos admonere debemus, eos hic dici justitiam non consecutos, qui tantum ex operibus justificari posse se credunt: sanctos autem qui antiquitus fuerunt, ex fide justificatos Christi, siquidem Abraham vidit diem [Col. 0277C] Christi et laetatus est (Joan. VIII) ; et Moyses majores divitias existimavit thesauro Aegyptiorum improperium Christi (Hebr. XI) , aspiciebat enim in remunerationem: et Isaias vidit gloriam Christi, ut Joannes evangelista commemorat (Joan. XII) ; et Judas de omnibus generaliter: Commonere, inquit, vos volo, scientes semel omnia, quoniam Jesus populum de terra Aegypti salvans, secundos eos qui non crediderunt perdidit (Jud. 5) . Unde non tam legis opera damnantur, quam hi qui tantum ex operibus justificari se posse confidunt. Salvatore quoque ad discipulos loquente: Nisi superabundaverit justitia vestra plusquam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. V) . Considerandum in hoc loco quanta in lege praecepta [Col. 0277D] sint, quae explere nullus queat; et e contrario dicendum, quaedam legis etiam ab his fieri, qui ignorent eam, sed ideo non justificari operatores ejus, quia absque fide Christi fiant: verbi gratia, non dormire cum viro dormitione mulieris, non adulterare, non rapere, sed magis honorare patrem et matrem et caetera, quae imperata sunt, facere. Quod si de sanctis viris nobis exempla protulerint, quod in lege versati, ea quae legis fuerant perpetrarint, dicimus quia justo lex non est posita, sed iniquis, et non subditis, impiis et peccatoribus, contaminatis et immundis (I Tim. I) ; qui autem a Deo doctus sit, non habere eum necesse ut saltem de charitate doceatur, Paulo dicente: De charitate autem non necesse habeo [Col. 0278A] scribere vobis: ipsi enim ros a Deo docti estis ut diligatis invicem (I Thess. IV) .

Propter quod ex operibus legis non justificabitur omnis caro. (Hieron.) Non justificabitur ex operibus legis caro illa, de qua scribitur: Omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos feni (Isa. XL) . Justificatur autem per fidem Jesu Christi caro illa, de qua in resurrectionis dicitur sacramento: Omnis caro videbit salutare Dei (Luc. III) ; sed et juxta humiliorem intellectum, justificabitur quondam ex lege non omnis caro, sed tantum hi homines qui in Palaestina erant: nunc autem ex fide Christi justificatur omnis caro: dum Ecclesia ejus in toto orbe fundatur.

Quod si quaerentes justificari in Christo, inventi sumus et ipsi peccatores: nunquid Christus peccati [Col. 0278B] minister est? Absit. (Amb.) Quomodo Christus potest peccati minister esse, qui donat peccata? Ideo absit, inquit, sed si justificari volentes per fidem Christi, legi servimus, sub peccato nos esse profitemur, quia fides extrahit hominem a lege ut justus sit. Ergo si damus nos legi, peccatores invenimur, quia qui sub lege sunt, sub maledicto sunt, sed si ita est inquit, ergo Christus peccati minister est? (Aug.) Quod utique non possunt dicere, quia et ipsi qui nolebant nisi circumcisis gentibus tradi Evangelium in Christo crediderant: et ideo quod dicit Absit, non solus, sed cum ipsis dicit: Destruxit autem superbiam gloriantem de operibus legis, quae destrui et deberet et posset, ne gratia fidei videretur non necessaria, si opera legis etiam sine illa justificari crederentur. [Col. 0278C] Et ideo praevaricator est, si rursus illa aedificat, dicens, quod opera legis etiam sine gratia justificant, ut Christus peccati minister inveniatur. Si enim quae destruxi haec iterum aedifico, praevaricatorem me constituo (Amb.) Absolutum est, quia accedens ad Christum relinquit legem, de servo enim fit liber: quod si iterum redeat ad legem, ipse sui accusator existit, quia factum suum condemnat (Aug.) Quid ergo, quia fidem Christi oppugnabas, o Paule, antea, quam nunc aedificas, praevaricatorem te constituis? Sed illam non destruxit, quia destrui non potest, hanc autem superbiam vere destruxerat, constanterque destruebat, quia destrui poterat. Et ideo non ille praevaricator est qui rem veram cum conaretur destruere, et postea veram esse [Col. 0278D] ac destrui non posse cognosceret, tenuit eam ut in ea aedificaretur: sed ille praevaricator est, qui cum destruxerit rem falsam, quia destrui potest, eam rursus aedificat.

Ego enim per legem legi mortuus sum, ut Deo vivam. (Amb.) Hoc dicit, quia per legem fidei mortuus est legi Moysis: moritur enim legi, qui liberatur ab ea, et vivit Deo, cujus fit servus emptus a Christo. (Aug.) Mortuum autem se legi dicit, ut jam sub lege non esset, sed tamen per legem, sive quia Judaeus erat, et tanquam paedagogum legem acceperat, sicut postea manifestat: hoc autem agitur per paedagogum, ut non sit necessarius paedagogus, sicut per ubera nutritur infans, ut jam uberibus non [Col. 0279A] indigeat, et per navem pervenitur ad patriam, ut jam navi opus non sit. Sive per legem spiritaliter intellectam, legi mortuus est, ne sub ea carnaliter viveret. Nam hoc modo per legem legi ut morerentur volebat, cum eis paulo post ait: Dicite mihi sub lege volentes esse, legem non legistis? Scriptum est enim quod Abraham duos filios habuit, etc. (Gal. IV, Gen. XXI) , ut per eamdem legem spiritaliter intellectam morerentur carnalibus observationibus legis. Quod autem adjungit, ut Deo vivam, Deo vivit, qui sub Deo est, legi autem qui sub lege est, sub lege autem vivit, in quantum quisque peccator est, id est, in quantum a vetere homine non est mutatus: sua enim vita vivit, et ideo lex supra illum est, quia qui eam non implet, infra illam est. [Col. 0279B] Nam justo lex posita non est, id est, imposita ut supra illum sit: in illa est enim potius quam sub illa, quia non sua vita vivit, cui coercenda lex imponitur, ut enim sic dicam, ipsa quodammodo lege vivit, qui cum dilectione justitiae juste vivit, non proprio ac transitorio, sed communi ac stabili gaudens bono. Et ideo Paulo non erat lex imponenda, qui dicit: Vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus. Quis ergo audeat Christo legem imponere, qui vivit in Paulo? Non enim audet quis dicere, Christum non recte vivere, ut ei coercendo lex imponenda sit. (Hieron.) Aliud est per legem mori, et aliud legi mori: qui legi moritur, vivebat ei antequam moreretur, observans sabbata, neomenias, et dies festos, et victimarum typicam curiositatem, et fabulas Judaicas, et [Col. 0279C] genealogias; postquam autem venit Christus, et lex de qua scriptum est: Scimus autem quia lex spiritalis est (Rom. VII) , per Evangelicam legem, legi pristinae mortuus est, et anima quae secundum id quod scribitur ad Romanos: Viro vivente si nupsisset, adultera vocabatur (Ibid.) , mortuo viro suo, id est, lege veteri, nupsit legi spiritali, ut fructificaret Deo, unde in Osee ad eam dicitur: Ex me fructus tuus inventus est (Ose. XIV) . Cui pulchre mysticum illud infertur, quis sapiens et intelliget ista? Aut intelligens et cognoscet ea? Qui per legem igitur spiritalem legi litterae moritur, Deo vivit, cum non sit sine lege Dei, sed in lege sit Christi: qui vero legi moritur, ob peccata, mortuus quidem est, sed non potest de eo dici, quod sequitur, ut «vivat Deo.» [Col. 0279D] Esse autem legem aliam spiritalem extra legem litterae, et alibi Apostolus docet dicens (Rom. VII) : Itaque lex quidem sancta et mandatum sanctum et justum et bonum. Et Ezechiel ex persona Dei: Et eduxi, inquit, eos, id est populum Judaeorum, de terra Aegypti, et adduxi eos in desertum, et dedi eis praecepta mea, et justificationes meas ostendi eis, quas faciet homo, et vivet in eis (Ezech. XX) . De ea vero lege quae iram operatur, cui et Apostolus mortuus est, postea infert: Et ego dedi eis praecepta non bona, et justificationes, in quibus non vivent in eis. Idipsum significatur et in Psalterio, quoniam non cognovi litteraturam, introibo in fortitudinem Domini.

Christo confixus sum cruci. Quia dixerat per legem [Col. 0280A] legi se mortuum, quomodo mortuus fuerat ostendit, Christo confixus sum cruci: tollens crucem suam, et Christum sequens, et in ipsa obsecrans passione: Memento mei cum veneris in regnum tuum: statimque audiens: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII) . Si quis mortificatis membris super terram, et mundo mortuus configuratus fuerit morti Jesu Christi, crucifigitur cum Jesu, et tropaeum mortificationis suae in ligno Dominicae passionis affigit. (Amb.) Qui enim non agit quae mundi sunt, vel erroris, mortuus mundo est.

Vivo autem jam non ego: vivit vero in me Christus: non est ambiguum in eo qui per fidem liberatur a morte Christum vivere: morte enim digno dum donat peccata, ipse vivit in illo, ejus enim praesidio [Col. 0280B] ereptus morti (Hieron.) Non vivit ille qui quondam vivebat in lege, quippe qui persequebatur Ecclesiam, vivit autem in eo Christus, sapientia, fortitudo, sermo, pax, gaudium, caeteraeque virtutes; quas qui non habet, non potest dicere: Vivit autem in me Christus. Hoc autem totum sub sua persona adversus Petrum de Petro disputat. (Aug.) Audi apostolum Paulum negantem se, Mihi, inquit, mundus crucifixus est, et ego mundo. Audi adhuc negantem se, Vivo, inquit, non ego: vivo non ego, aperta sui negatio. Sed jam sequitur gloriosa Christi confessio, vivit vero in me Christus. Quid est ergo nega te? noli tu ipse vivere in te. Quid est, noli tu ipse vivere in te? noli facere voluntatem tuam, sed illius qui habitat in te.

Quod autem nunc vivo in carne, in fide vivo Filii [Col. 0280C] Dei, qui dilexit me, et tradidit semetipsum pro me. (Amb.) Quoniam futura vita promissa est Christianis, ideo qui nunc in hac vita auxiliis Dei munitus vivit, in fide vitae promissae vivit: hic enim imaginem illius contemplatur, quasi pignus habens vitae futurae, quae per Dei nutum Christi amore nobis quaesita est. (Hieron.) Aliud est in carne esse, et aliud in carne vivere. Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt, unde ad bene viventes dicitur: Vos autem non estis in carne (Rom. VIII) . «In fide, inquit, vivo Filii Dei et Christi, qui dilexit me, et tradidit seipsum pro me.» Ad Romanos de Deo loquitur, quod Filio suo non pepercerit, sed pro nobis tradiderit eum: nunc vero de Christo, quod seipsum tradiderit, [Col. 0280D] qui dilexit me, inquit, et tradidit seipsum pro me. In Evangelio vero, ubi apostoli enumerantur, infertur, et Judas Iscariotes qui tradidit eum; et rursum in eodem: Ecce appropinquavit qui me tradet (Marc. X, Matth. XXVI) : de principibus vero sacerdotum et senioribus populi Scriptura commemorat, quod condemnaverint Jesum morti, et ligantes eum duxerint et tradiderint Pilato praesidi: et deinceps de Pilato: Dimisit eis Barrabam, Jesum autem flagellatum tradidit eis ut crucifigerent eum (Matth. XXVII) . Igitur et Pater tradidit Filium, et Filius ipse se tradidit, et Judas, et sacerdotes eum principibus tradiderunt, et ad extremum traditum sibi, tradidit ipse Pilatus: sed Pater tradidit ut salvaret perditum [Col. 0281A] mundum, Jesus ipse se tradidit, ut Patris suamque faceret voluntatem, Judas autem, et sacerdotes, et seniores populi, et Pilatus, vitam morti nescii tradiderunt. (Aug.) Quae cum ipsa quoque se pro nostra salute tradiderit, videtis quia non quid faciat homo considerandum est, sed quo animo et voluntate faciat. In eodem facto invenimus Deum Patrem, in quo invenimus Judam: Patrem benedicimus, Judam detestamur, benedicimus charitatem, detestamur iniquitatem. Quantum enim praestitum est generi humano tradito Christo, nunquid hoc cogitavit Judas ut traderet? Deus cogitavit salutem nostram, quia redempti sumus: Judas cogitavit pretium quo vendidit Dominum: Filius ipse pretium quod dedit pro nobis, Judas cogitavit pretium quod [Col. 0281B] accepit, ut venderet. Diversa ergo intentio diversa facta facit, cum sit una res ex diversis intentionibus, eam si metiamur, unum amandum, alterum damnandum, unum glorificandum, alterum detestandum invenimus. «Quod autem nunc vivo, inquit, in carne,» quia non posset dicere Christum adhuc mortaliter vivere, vita autem in carne mortalis est, in fide, inquit, vivo Filii Dei, ut etiam sic Christus vivat in credente, habitando in interiore homine per fidem, ut postea per speciem impleat eum, cum absorptum fuerit mortale a vita. Ut autem ostenderet quod vivit in illo Christus et quod in carne vivens in fide vivit Filii Dei, non meriti sui esse, sed gratiae ipsius, qui me, inquit, dilexit et tradidit seipsum pro me, pro quo utique, [Col. 0281C] nisi pro peccatore, ut eum justificaret? Et dicit hoc, qui Judaeus natus et educatus erat, et abundantius aemulator exstiterat paternarum suarum traditionum. Ergo et si pro talibus se tradidit Christus, etiam ipsi peccatores erant. Non ergo meritis justitiae suae datum dicant, quod non opus erat justis dari. Non enim veni vocare justos, ait Dominus, sed peccatores, ad hoc utique ne sint peccatores. (Hier.) Beatus multumque felix qui vivente in se Christo, per singulas cogitationes et opera, potest dicere: In fide vivo Filii Dei qui dilexit me et tradidit seipsum pro me.—Non abjicio gratiam Dei. Si enim per legem justitia, ergo Christus gratis mortuus est. (Amb.) Hic ergo non est ingratus Christo, qui in fide ejus perdurat, sciens nullius se habere beneficium nisi [Col. 0281D] hujus, et ad contumeliam ejus proficere, si alterum ei comparet, cujus auxilium habere non potuit. Si enim, inquit, per legem justitia, ergo Christus gratis mortuus est. Nihil tam apertum, quia si per legem potuisset homo justificari, Christum non oportuerat mori. Sed quia lex dare remissionem peccatorum non poterat, neque secundam mortem triumphans exspoliare captivos quos tenebat causa peccati, idcirco Christus mortuus est ut ea praestaret, quae lex non poterat, ac per hoc non gratis mortuus est, mors enim ejus justificatio peccatorum est. (Hieron.) Abjicit gratiam Dei, tam ille qui post Evangelium vivit in lege, quam is qui peccatis post baptismum sordidatur: qui autem [Col. 0282A] potest cum Apostolo dicere: Gratia ejus in me non fuit vacua (I Cor. XV) , iste et hoc loquitur confidenter: Non abjiciam gratiam Dei. Quod autem sequitur, valde necessarium est adversum eos qui post fidem Christi, putant legis praecepta servanda. Dicendum quippe eis, si per legem justitia est, quod Christus gratis mortuus sit, aut certe doceant quomodo non Christus gratis mortuus sit, si opera justificent. Sed quamvis sint hebetes, dicere non audebunt Christum sine causa mortuum. Ad particulam itaque syllogismi, quae hic proponitur, id est, si enim per legem justitia, ergo Christus gratis mortuus est, debemus illud assumere quod consequenter infertur, et negari non potest: Christus autem non est gratis mortuus, et concludere: non igitur per legem [Col. 0282B] justitia. Hucusque contra Petrum, nunc ad Galatas revertitur.

O insensati Galatae, quis vos fascinavit? (Amb.) Irascentis cum miraculo verba sunt, quia sic fuerant depravati, ut nec se agnoscerent circumventos. Prooemio usus est, omnis enim qui fascinatur, de bono transit ad malum, sicut et hi de libertate et securitate ad servitium et sollicitudinem transierunt. (Hieron.) Dupliciter hic locus intelligi potest; vel ideo insensatos Galatas appellatos, a majoribus ad minora venientes, quia coeperint spiritu, et carne [Col. 0282C] consummentur: vel ob id quod unaquaeque provincia suas habeat proprietates. Cretenses semper mendaces: malas bestias, ventres pigros, vere ab Epimenide poeta dictos, Apostolus comprobat: vanos Mauros, et feroces Dalmatas Latinus pulsat historicus, timidos Phrygas omnes poetae lacerant. Athenis expeditiora nasci ingenia philosophi gloriantur; Graecos leves apud Caium Caesarem suggillat Tullius dicens, «aut levium Graecorum aut immanium barbarorum.» Et pro Flacco, Ingenita, inquit, levitas et erudita vanitas, ipsum Israel gravi corde et dura cervice omnes Scripturae arguunt. In hunc ergo modum arbitror et Apostolum Galatas regionis suae proprietate pulsasse: licet quidam profundis se quaestionibus inserentes, quasi sub obtentu vitandae haereseos [Col. 0282D] quae diversas naturas infert dicant Tyrios quoque, Sidonios, Moabitas et Ammonitas et Idumaeos, Babylonios et Aegyptios, omnesque gentes quae in Scripturis nominantur, habere quaedam idiomata ex causis praecedentibus et merito operum pristinorum, ne justitia Dei veniat in dubium, cum unaquaeque gens vel bonum vel malum habere asseratur, quod alia non habeat. Nos istas altitudines declinantes, superiora sectabimur, aut stultitiae eos argui, dicentes, per quam spiritum legis et litteram dijudicare non possint, aut vitio gentis corripi, quod indociles sint et vecordes, et ad sapientiam tardiores. Quod autem sequitur: Quis vos fascinavit? digne Paulo, qui, etsi imperitus est sermone, non tamen [Col. 0283A] scientia, debemus exponere: non quod scierit esse fascinum, qui vulgo putatur nocere: sed usus sermone sit trito, et ut in caeteris, ita in hoc quoque loco, verbum quotidianae sermocinationis assumpserit. Legimus in Sapientia: Donum invidi cruciat oculos (Eccli. XX) ; qui apud nos invidus, in Graeco, significantius, ponitur fascinator. Et in Sapientia quae Salomonis scribitur: Fascinatio malignitatis obscurat bona (Sap. IV) . Quibus docemur exemplis, quod vel invidus aliena felicitate crucietur, vel is in quo bona sint aliqua, alio fascinante, id est, invidente noceatur. Dicitur fascinus proprie infantibus nocere et aetati parvulae, et his qui necdum firmo vestigio figant gradum. Unde et quidam e gentilibus:

Sic stulti estis, inquit, ut cum Spiritu coeperitis, nunc carne consummemini? Si sanctum Spiritum acceperant Galatae, quomodo stulti erant? verum statim solvitur, coepisse quidem eos Spiritu, sed cum carne consummarentur, Spiritum ab eis fuisse sublatum. Unde sine causa passi sunt tanta quae passi [Col. 0287D] sunt. Quod ne sibi post peccatum eveniret, David precatur dicens: Spiritum sanctum tuum ne auferas a me (Psal. L) . Diligenter attendite, quod qui scripturas juxta litteram sequitur, consummari carne dicatur, quamobrem illud quod ad Corinthios scriptum est: In carne viventes, non juxta carnem militamus (II Cor. X) , melius sic intelligi potest, ut hi militare in carne dicantur, qui Vetus Testamentum humiliter edisserunt, qui vero sequuntur intelligentiam spiritalem, sunt quidem in carne, quia eamdem habent litteram, quam Judaei: sed non juxta carnem militant, a carne ad spiritum transcendentes.

Tanta passi estis sine causa, si tamen sine causa. (Amb.) Multa eos passos pro fide significat ab infidelibus. Tunc enim qui credebant caeteris opprobrio [Col. 0287C] erant, sive domesticis sive extraneis, nam digito signabantur quasi rei majestatis. Unde similiter Galatae multa passi sunt, insaniores experti: cujus rei meritum perdiderant, sub legem mittentes se. (Aug.) Multa jam pro fide toleraverant non timore tanquam sub lege positi: sed magis in ipsis passionibus charitate timorem vicerant, quia charitas Dei diffusa est in cordibus eorum, per Spiritum sanctum quem acceperant. Sine causa ergo, inquit, tanta passi estis, qui ex charitate quae in vobis tanta sustinuit, ad timorem relabi vultis? Sed quia addidit, si tamen sine causa, ostendit sperare se posse illos reformari. (Hieron.) Consideremus infelices Judaeos quanta superstitione et observationis labore vivant, inter caeteras nationes, dicentes, ne tetigeris, ne gustaveris, neque attrectaveris, [Col. 0287D] et probabimus verum esse quod dicit, tanta passi estis sine causa: sed non statim ad eos sententia temperatur et dubia fit, si tamen sine causa: quia de his dicitur qui possunt post legem ad Evangelium reverti. Melius autem sic intelligi potest, quod primum credentes Galatae in Crucifixum, a Judaeis et gentibus opprobria multa perpessi sint, et persecutiones non minimas sustinuerint; quas frustra arguuntur fuisse perpessi, si a gratia Christi recedant, propter quam tanta passi sunt: simul et illa spes, quod quicunque ob Christi fidem laboraverit, et postea lapsus fuerit in peccatum, sicut priora sine causa dicitur passus fuisse dum peccat, sic rursum non perdat ea, si ad pristinam fidem et [Col. 0288A] ad antiquum studium revertatur. Qui ergo tribuit vobis spiritum et operatur virtutes in vobis, ex operibus legis, an ex auditu fidei? Tribuit, hoc est, administrat, praesentis temporis est legendum, ut ostendatur per singulas horas atque momenta, semper dignis Spiritum sanctum ministrari. Et quanto quis in Dei opere et amore profecerit, tanto magis sancti Spiritus in se habere virtutes, quas auditus fidei et non legis opera consummant, non quod legis opera contemnenda sint, et absque eis simplex fides appetenda: sed quod ipsa opera fide Christi adornentur. Scita est enim sapientis viri illa sententia, non fidelem vivere ex justitia, sed justum ex fide. Simul ostenditur Galatas, accepto post fidem sancto Spiritu, dona habuisse virtutum, id est, prophetiam, genera [Col. 0288D] linguarum, morborum curationes, et caetera, quae ad Corinthios in donis spiritalibus enumerantur. Et tamen post tanta, quia forsitan gratiam discernendorum spirituum non habebant, a falsis doctoribus irretiti sunt. (Amb.) Adduntur virtutis insignia quae testimonium perhibent fidei, quod sit spes fida et rationabilis. Legem autem nulla virtus comitatur, quae attrahat ad ejus spem: quia quae videntur non sperantur, sed sunt temporalia, sicut lex factorum, quam supra ostendimus.

Sicut scriptum est: Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam. (Amb.) Ostendit exemplo Abrahae, qui pater fidei est, justitiam non ex operibus legis imputari, sed per fidem, credens enim justificatus est, ac per hoc stulte et improvide legi eos [Col. 0288C] se subjecisse, quae non ad justificationem data est, de quo in Epistola ad Romanos uberius apertiusque dissertum est. (Aug.) Hoc enim maxime in eo victoriosum est, quod antequam circumcideretur, deputata est fides ejus ad justitiam, et ad hoc rectissime refertur quod ei dictum est, quia benedicentur in te omnes gentes: imitatione utique fidei ejus, quia justificatus est etiam ante sacramentum circumcisionis, quod ad fidei signaculum accepit, et ante omnem servitutem legis, quae multo post data est. (Hieron.) Credidit autem Abraham Deo, exiens de patria sua in terram quam nesciebat, Saram nonagenariam et sterilem confidens esse parituram; et audita repromissione Dei quod in Isaac vocaretur semen ejus, ipsum Isaac offerens victimam, et tamen de Domini repromissione [Col. 0288D] non dubitans: recte tali reputatur fides ad justitiam, qui legis opera supergressus, Deum, non metu, sed dilectione promeruit. Cognoscite ergo quia qui ex fide sunt, hi sunt filii Abrahae. (Amb.) Verum est, quia credentes filii sunt Abrahae, quia si Abraham ex fide justificatus est primus, quotquot post hunc credunt, filii ejus sunt, sive ex judaeis, sive ex gentibus. (Hieron.) Plenius de hoc in epistola ad Romanos disputat, quod fides Abrahae reputata est ad justitiam, non in circumcisione, sed in praeputio; et diligenter observans, docet eos filios esse Abrahae, quicunque hac mente crediderunt, qua incircumcisus credidit Abraham, qui exsultavit ut videret diem Domini, et vidit, et laetatus est unde; et ad infideles [Col. 0289A] Judaeos dicitur: Si filii estis [ essetis ] Abraham, opera Abrahae facite [ faceretis ] (Joan. VIII) . Quae autem alia illo in tempore cum haec dicebantur ab eis Dominus opera exspectabat, nisi credulitatem in Filium Dei, quem Pater miserat, loquentem? Qui credit in me, non credit in me, sed in eum qui me misit (Joan. XII) . Unde et in alio loco de generis sibi antiquitate, et nobilitate plaudentibus, respondetur: Ne dixeritis, quia patrem habemus Abraham: potens est enim Deus de lapidibus istis suscitare filios Abraham (Matth. III) ; lapides ibi nemo ambigit dura significari corda gentilium, quae mollita sunt postea, et fidei recepere signaculum.

Providens autem Scriptura quia ex fide justificat gentes Deus, praenuntiavit, Abrahae. Quia benedicentur in te omnes gentes. Igitur qui ex fide sunt benedicentur [Col. 0289B] cum fideli Abraham. (Amb.) Hoc dicit, quia forma est Abraham omnium credentium, ut hi benedicti in eo sint, qui credunt. Sequentes enim fidem ejus, participes fiunt et benedictionis ejusdem. Manifestum est, quia fideles cum fideli benedicentur: quomodo infideles cum infidelibus puniuntur. Providens autem, inquit, Scriptura, quia ex fide justificat gentes Deus, etc. (Hieron.) Non quod ipsa Scriptura, atramentum videlicet et membranae quae insensibiles sunt, possint futura praenoscere, sed quod Spiritus sanctus et sensus qui in litteris latet, multis post saeculis ventura praedixerint. Porro exemplum quod de Genesi sumptum est, ita in proprio volumine continetur. Et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae (Gen. XXVII) . Quod Apostolus super Christum interpretans [Col. 0289C] ait: Non est scriptum, Ex seminibus, quasi in multis: sed quasi in uno: et semine tuo, qui est Christus. Hoc autem in omnibus pene testimoniis, quae de veteribus libris in Novo assumpta sunt Testamento, observare debemus, quod memoriae crediderint evangelistae vel apostoli, et tantum sensu explicato, saepe ordinem commutaverint, nonnunquam vel detraxerint verba vel addiderint. Nulli vero dubium, quod in Isaac, et Jacob, sive in duodecim Patriarchis et caeteris, qui de Abraham stirpe descendunt, non fuerint benedictae universae nationes, sed in Christo Jesu, per quem omnes gentes laudant Deum, et benedicitur novum nomen super terram. Potest autem Apostolus et de alio Geneseos loco exemplum seminis usurpasse, ubi scribitur: Eduxit autem [Col. 0289D] foras, haud dubium quin Abraham, Deus, et dixit ei, Aspice in coelum, et numera stellas, si poteris dinumerare eas; et ait illi: Sic erit semen tuum (Gen. XV) . Et credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam. Quicunque ergo credunt benedicentur cum fideli Abraham, qui ob egregiam in Deum fidem, primus in eum credidisse narratur. Sicut et Enos ob principalem in Deum spem, et inter caeteros eminentem, sperasse scribitur (Gen. IV) invocare Dominum Deum. Non quod et Abel, de quo Dominus ait, Vox sanguinis fratris tui clamat ad me (Gen. IV) , et caeteri deinceps Deum non speraverint invocare: sed quod ex ea parte, unusquisque appelletur, quam vel maxime habet.

[Col. 0290A] Quicunque enim ex operibus legis sunt, sub maledicto sunt legis. Quicunque enim ex operibus legis sunt, sub maledicto sunt legis, (Aug.) sub timore vult intelligi, non libertate, ut scilicet corporali, praesentique vindicta vindicaretur in eos qui permanerent in omnibus quae scripta sunt in libro legis ut facerent ea, huc quoque accederet, ut in ipsa corporum poena, etiam maledicti ignominiam formidarent. Ille autem justificatur apud Deum, qui eum gratis colit; non scilicet cupiditate appetendi aliquid ab ipso, praeter ipsum, aut timore amittendi. In ipso enim solo vera nostra beatitudo atque perfecta est, et qui invisibilis est oculis carneis, fide colitur quandiu in hac carne vivimus, sicut supra dixit: Quod autem nunc vivo in carne, in fide vivo Filii Dei; et ipsa est justitia, [Col. 0290B] quo pertinet quod dictum est: Quia justus ex fide vivit.

Scriptum est enim: Maledictus omnis qui non permanserit in omnibus quae scripta sunt, in libro legis ut faciat ea. (Hieron.) Hunc morem habeo, ut quotiescunque ab apostolis de Veteri Instrumento aliquid sumitur, recurram ad originales libros, et diligenter inspiciam quomodo in suis locis scripta sint: inveni itaque in Deuteronomio (Deut. XXVII) hoc ipsum apud Septuaginta interpretes ita positum: Maledictus omnis homo qui non permanserit in omnibus sermonibus legis hujus, ut faciat illos, et dicet omnis populus, Fiat, fiat. Apud Aquilam vero sic: Maledictus qui non statuerit verba legis hujus, ut faciat ea. [Col. 0290C] Et dicet omnis populus: Vere. Symmachus: Maledictus qui non firmaverit sermones istos ut faciat eos. Et dicet omnis populus: Amen. Porro Theodotio sic transtulit: Maledictus qui non suscitaverit sermones legis hujus facere eos. Et dicet omnis populus: Amen. Ex quo intelligimus Apostolum, ut in caeteris, sensum magis testimonii posuisse quam verba: et incertum habemus utrum Septuaginta interpretes addiderint: Omnis homo, et in omnibus, an in veteri Hebraico ita fuerit, et postea a Judaeis deletum sit: In hanc me autem suspicionem illa res stimulat, quod verbum, Omnis, et in omnibus, quasi sensui suo necessarium, ad probandum illud, quod quicunque ex operibus legis sunt, sub maledicto sint, Apostolus vir Hebraeae peritiae et in lege doctissimus, nunquam protulisset [Col. 0290D] nisi in Hebraeis voluminibus haberetur. Quam ob causam Samaritanorum hebraea volumina relegens inveni Chol: quod interpretatur omnis, sive omnibus, scriptum esse, et cum Septuaginta interpretibus concordare. Frustra igitur illud tulerunt Judaei, ne viderentur esse sub maledicto, si non possent omnia complere quae scripta sunt: cum antiquiores alterius quoque gentis litterae, id positum fuisse testantur. Quoniam autem nemo possit explere legem et cuncta facere quae jussa sunt, et alibi testatur Apostolus dicens (Rom. VIII) : Quod enim erat impossibile legi, in quo infirmabatur per carnem, Deus Filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, de peccato condemnavit peccatum in carne. Quod [Col. 0291A] si verum est, potest nobis objici: Ergo et Moyses et Isaias et caeteri prophetae qui sub operibus legis fuerunt, sub maledicto sunt: quod non timebit annuere qui dicentem Apostolum legerit: Quia Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum; et respondere, unumquemque sanctorum suo tempore maledictionem factum esse pro populo, nec statim hoc tribuens et justis viris videbitur detrahere Salvatori, quasi nihil praecipuum et excellens habuerit, factus pro nobis maledictum, cum et caeteri pro aliis maledictum facti sint. Nemo enim illorum quamvis factus fuerit ipse maledictio, de maledicto quempiam liberavit, absque solo Domino Jesu Christo, qui pretioso sanguine suo, et nos omnes et ipsos, Moysen dico et Aaron, prophetasque cunctos [Col. 0291B] et patriarchas, de maledicto legis redemit, nec hoc ex meo sensu dictum putetis. Scriptura testis est: Quia Christus gratia Dei (II Cor. V) , sive ut in quibusdam exemplaribus legitur, absque Deo pro omnibus mortuus est: si autem pro omnibus, et pro Moyse, et pro universis prophetis, e quibus nullus potuit delere chirographum vetus quod adversum nos scriptum erat, et affigere illud cruci (Coloss. II) : Omnes peccaverunt et indigent gloria Dei (Rom. III) ; Ecclesiaste quoque hanc firmante sententiam: Homo non est justus in terra, qui faciat bonum et non peccet (Eccle. VII) . Denique et inferius Apostoli dictum manifeste docet nec Moysen, nec illustrem aliquem de antiquis virum apud Deum justificari potuisse per legem, sequitur enim: Quia autem in lege nemo [Col. 0291C] justificabitur apud Deum, manifestum est, quia justus ex fide vivit. (Ambr.) Ac per hoc recedendum a lege docet: ne justitia per fidem quaesita pereat.

Lex autem non est ex fide, sed qui fecerit ea, vivet in eis. Non est ex fide lex, quia nihil mandat credendum: Omnia enim ejus manifesta sunt, ut servans legem vivat, si quominus, necesse est plectatur, quia, quod scivit vitandum, admisit. Potest opponi e diverso et dici. Si in lege nemo justificatur, quid est ut maledicatur, qui aliquid praeterit legis? verum est quia nemo per legem justificatur apud Deum: justificatur autem apud mundum, ut securus sit in vita praesenti. Si autem apud Deum justificari vult ut illi ad meritum proficiat in die judicii Dei, sequatur fidem, [Col. 0291D] alioquin hic securus, reus erit in futurum. Prodest ergo lex, sed quae in tabulis scripta est, nam caetera, sicut dixit, ut oneri essent data sunt. (Hier.) Exemplum quo probatur justum ex fide vivere, et non ex operibus, de Abacuc propheta tulit (Habac. II) , quod ita Septuaginta interpretes ediderunt: Justus autem ex mea fide vivit. Aquila et Theodotio: Justus autem ex ejus fide vivit, id est, Dei. Considerandum utique quia non dixerit, homo aut vir, ex fide vivit, ne occasionem tribueret ad virtutum opera contemnenda, sed, justus ex fide vivit, ut quicunque fidelis esset et per fidem victurus, non aliter posset ad fidem venire, vel in ea vivere, nisi prius justus fuisset, et puritate vitae quasi quibusdam ad fidem [Col. 0292A] gradibus ascendisset. Potest ergo fieri ut sit aliquis justus, et tamen non vivat absque fide Christi. Si legenti scrupulus commovetur, Pauli verba suscipiat, in quibus ipse de se ait: Secundum justitiam quae in lege est sine reprehensione (Philip. III) . Erat igitur Paulus tunc justus in lege, sed necdum vivere poterat: quia non habebat in se Christum loquentem: Ego sum vita (Joan. XI) . In quem credens postea coepit vivere. Faciamus et nos aliquid simile huic quod dicitur, Justus ex fide vivit, et dicamus: Castus ex fide vivit, sapiens ex fide vivit, fortis ex fide vivit, et a caeteris virtutum partibus, vicinam sententiam proferamus adversum eos qui in Christum non credentes, fortes et sapientes, temperantes se putant esse vel justos, ut sciant nullum absque [Col. 0292B] Christo vivere, sine quo omnis virtus in vitio est. Potest praesens testimonium et sic legi, «quia justus ex fide,» ut deinceps inferat, «vivit.» Quod autem inquit: Lex non est ex fide, sed qui fecerit ea, vivet in illis, manifestissime demonstratur, non simplicem dici vitam, sed eam quae referatur ad aliquid, justus quippe ex fide vivit: et non additur, in his, sive in illis. Vivens autem in lege, qui fecerit ea, vivet in illis: hoc est in his quae fecit, quae putavit bona: mercedem laboris sui habens ea tantum opera, quae fecit, sive longitudinem vitae, ut Judaei putant, sive declinationem poenae, per quam transgressor legis occiditur: «vivere autem in illis» non putemus Apostoli verba esse, sed Ezechielis prophetae, qui ait: Et eduxi eos in desertum, et dedi eis praecepta mea [Col. 0292C] et justificationes meas demonstravi eis quas faciet homo, et vivet in eis (Ezech. XX) . [Aug.] Itaque intellige legem in hoc loco pro ipsis operibus positam. Qui autem vivebant in his operibus, timebant utique ne, si non ea fecissent, lapidationem vel crucem vel aliquid hujusmodi, paterentur. Ergo qui fecerit ea, inquit, vivet in illis, id est, habebit praemium, ne in ista morte puniatur. Non ergo apud Deum, cujus ex fide si quis in hac vita vixerit, cum hinc excesserit, tunc enim magis habebit praesentissimum praemium. Non itaque ex fide vivit quisquis praesentia quae videntur, vel cupit, vel timet, quia fides Dei ad invisibilia pertinet, quae post dabuntur. Nam est ista quaedam in operibus legis justitia, quando sine suo praemio relicta non est, ut qui fecerit ea, vivet in eis. [Col. 0292D] Unde et ad Romanos dicit: Si enim Abraham ex operibus justificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum (Rom. IV) . Aliud est ergo non justificari, aliud non justificari apud Deum: qui omnino non justificatur nec illa servat quae temporale habent praemium, nec illa quae aeternum: qui autem in operibus legis justificatur, non apud Deum justificatur, quia temporalem inde exspectat visibilemque mercedem, sed tamen est etiam ista ut dixi quaedam ut sic dicam terrena carnalisque justitia: nam et ipse Apostolus eam justitiam vocat, cum alibi dicit, «justitiam quae in lege est, conversatus qui fuerim sine querela.» Propterea Dominus Jesus jam libertatem daturus credentibus quaedam earum observationum non servavit [Col. 0293A] ad litteram, unde etiam cum sabbato esurientes discipuli spicas evulsissent, respondit indignantibus, Dominum esse filium hominis etiam sabbati (Luc. VI) . Itaque illa carnaliter non observando, carnalium conflagravit invidiam, et suscepit quidem poenam propositam illis qui eam non observassent: sed ut credentes in se talis poenae timore liberaret, quo pertinet quod adjungit: Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum, quia scriptum est: Maledictus omnis qui pendet in ligno, ut in gentibus benedictio Abrahae fieret in Christo Jesu, ut repromissionem spiritus accipiamus per fidem. (Amb.) Cum nemo poterat implere legem, rei erant omnes maledicto legis, ut vindicaret in eos, Christus autem homo natus, oblatus a patre pro nobis, redemit nos [Col. 0293B] a diabolo. Morti enim volentem offerens illum pro his qui maledicto legis erant obnoxii, maledictum illum fecit hoc modo, sicut in lege hostia pro peccatis oblata peccatum nuncupabatur, propterea pro maledictis oblatus, factus est maledictum, dum quasi peccator occiditur. Ideo non dixit, factus pro nobis maledictus, sed maledictum. Is enim qui propter peccatum proprium morti offerebatur, maledictus fiebat, in sua enim causa moriebatur. Et si propius aspicias, videbis Christum, maledictum eorum factum a quibus occisus est: crux enim Salvatoris peccatum et maledictum est Judaeorum, quia scriptum est: Maledictus omnis qui pendet in ligno (Deut. XXI) . Hoc Moyses dixit in Deuteronomio de reis mortis; ut sufficeret suspensis in ligno illic esse [Col. 0293C] usque ad vesperam et deponi ad sepulturam, quia «maledictus omnis, inquit, qui pendet in ligno,» ut reo mortis sufficeret hoc, quia suspensus moriebatur in ligno, ne diutius, si esset suspensus, majus haberet opprobrium mors ejus quam deberet, et fieret macula generi ejus, si amplius mors ejus publicaretur. Ac per hoc Salvator innocens suspensus in ligno, non est maledictus, sed maledictum illorum a quibus suspensus est. Quantum tamen ad Judaeos pertinet, quasi peccatorem illum occidendum Pilato offerentes, maledictum illum fecerunt, ut quasi reus occideretur cum esset innocens, quia dignus morte maledictus est juxta legem. Videntes enim multos aggregari doctrinae ejus, zelati sunt dicentes: Ecce totus mundus abiit post illum (Joan. XII) , ac per [Col. 0293D] hoc, pro nobis occisus dicitur, et duplici genere pro nobis. Cum autem putant illum occidi debere ne doceret, nihil profecerunt, quia et doctrina ejus crevit, et mortem evacuavit in passione sua. Descendens enim ad inferos genus hominum liberavit, qua causa et occidi se permisit, sciens pro nobis esse et contra diabolum. (Aug.) Ille neget Christum maledictum, qui negat et mortuum, qui autem confitetur mortuum, negare non potest mortem de peccato esse, et ob hoc etiam ipsum peccatum vocari, audiat ipsum Apostolum dicentem, quia vetus homo noster simul cum illo crucifixus est (Rom. VI) , et intelligat quem maledictum Moyses dixerit. Ideoque secutus Apostolus ait de Christo, factus pro nobis maledictum: sicut non [Col. 0294A] timuit dicere, pro nobis omnibus mortuus est. Hoc est enim, mortuus est, quod maledictum, quia mors ipsa ex maledicto est. Et maledictum est omne peccatum, sive ipsum quod fit ut sequatur supplicium, sive ipsum supplicium, quod alio modo vocatur peccatum, quia fit ex peccato. Suscepit autem Christus sine reatu supplicium nostrum, ut inde solveret reatum nostrum, et finiret etiam supplicium nostrum. Misit Deus, inquit, Filium suum in similitudine carnis peccati (Rom. VIII) , eo ipso quo mortalis erat, similitudinem habebat carnis peccati, hoc appellat etiam peccatum consequenter dicens, Ut de peccato damnaret peccatum in carne (Ibid.) . Cur ergo timeret Moyses dicere, maledictum quod Paulus non timuit dicere peccatum. Quod autem additum est, omnis [Col. 0294B] qui in ligno pependit, non sane Moyses minus praevidit etiam justos in cruce futuros, sed bene praevidit haereticos, veram mortem Domini negaturos, et ideo volentes ab hoc maledicto Christum sejungere, ut a mortis etiam veritate sejungerent. Si enim vera illa mors non erat, nullum maledictum Christo crucifixo pependit in ligno, quia nec vere crucifixus est: ac per hoc additum est, omnis, ne Christus ad veram mortem non pertinere diceretur, si a maledicto quod morti conjunctum est, insipienti honorificentia separaretur. Nam quod quidam nostri minus in Scripturis eruditi, sententiam istam nimis timentes, et Scripturas veteres debita pietate approbantes, non putant hoc de Deo dictum esse, sed de Juda traditore ejus, aiunt enim propterea non esse dictum, Maledictus omnis [Col. 0294C] qui figitur in ligno, sed qui pendet in ligno, quia non hic Dominus significatus est, sed ille qui se laqueo suspendit, nimis errant nec attendunt se contra Apostolum disputare, qui ait: Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum: quia scriptum est, Maledictus omnis qui pendet in ligno. Qui ergo pro nobis factus est maledictum, ipse utique pependit in ligno, id est Christus, qui nos liberavit a maledicto legis, ut non jam timore justificaremur in operibus legis: sed fide apud Deum, quae non per timorem, sed per dilectionem operatur. Spiritus enim sanctus qui hoc per Moysen dixit, utrumque providit, ut et timore visibilis poenae custodirentur qui nondum poterant ex invisibilium fide vivere: et ipse timorem istum solveret suscipiendo [Col. 0294D] quod timebatur, qui timore sublato, donum dare poterat charitatis. Nec in hoc quod maledictus est appellatus, qui pendet in ligno, contumelia in Deum putanda est; ex parte quippe mortali pependit in ligno: mortalitas autem unde sit, notum est credentibus, ex poena quippe est, et maledictione peccati primi hominis: quam Dominus suscepit, et peccata nostra pertulit in corpore suo super lignum. Si ergo diceretur, mors maledicta est, nemo exhorresceret, quid autem nisi mors Domini pependit in ligno, ut mortem moriendo superaret? Eadem igitur maledicta quae victa est. Item, si diceretur, peccatum maledictum est, non miraretur; quid autem pependit in ligno, nisi peccatum veteris hominis, quod Dominus [Col. 0295A] pro nobis in ipsa carnis mortalitate suscepit? unde nec erubuit nec timuit Apostolus dicere peccatum eum fecisse pro nobis addens, ut de peccato condemnaret peccatum: non enim et vetus homo noster simul crucifigeretur sicut idem Apostolus alibi dicit (Rom. VI) , nisi in illa morte Domini peccati nostri figura penderet, ut evacuetur corpus peccati, ut ultra non serviamus peccato. In ejus peccati et mortis figura etiam Moyses in eremo super lignum exaltavit serpentem (Num. XXI) ; persuasione quippe serpentis homo in damnationem mortis cecidit. Itaque serpens ad significationem ipsius mortis convenienter in ligno exaltatus est, in illa enim figura, mors Domini pendebat in ligno. (Hieron.) Subrepit et in hoc loco Marcion, de potestate [Col. 0295B] Creatoris, quem sanguinarium, crudelem infamat, et vindicem, asserens nos redemptos esse per Christum, qui alterius boni Dei Filius sit; qui si intelligeret, quo differunt emere et redimere (quia qui emit, alienum emit, qui autem redimit, id emit proprie quod suum fuit, et suum esse desivit), nunquam Scripturarum verba simplicia in calumniam sui dogmatis detorqueret. Redemit ergo nos Christus de maledicto legis quod peccantibus constitutum est, quos ipse increpat per prophetam dicens: Ecce peccatis vestris venditi estis, et in iniquitatibus vestris dimisi matrem vestram (Isa. L) ; et Apostolus hoc ipsum replicat dicens: Ego autem carnalis sum, venditus sub peccato (Rom. VII) . Maledicta quoque legis, quae in Levitico, et in Deuteronomio scripta [Col. 0295C] sunt, non Deo auctore complentur, sed prophetico spiritu his qui peccaturi erant, ea quae eventura sunt eis nuntiantur. Quod si Apostoli voluerit nos testimonio coarctare dicentis: Quicunque ex operibus legis sunt, sub maledicto sunt. Scriptum est enim: Maledictus omnis qui non permanserit in omnibus quae scripta sunt in libro legis, ut faciat ea; et asserere omnes qui sub lege fuerint, fuisse maledictos, interrogemus eum, utrum hi qui sub Evangelio Christi sunt, et ejus praecepta non faciunt, maledicti sint, an non? Si maledictos dixerit, id habebit in Evangelio, quod nos habemus in lege: Si maledictos negaverit, frustra ergo Evangelii praecepta sunt posita, et absque mercede erunt hi, qui illa compleverint. Solvitur itaque utrumque hoc [Col. 0295D] modo, quomodo Christus Jesus ex maledicto nos legis liberavit, factus pro nobis maledictum; ita de maledicto quoque Evangelii quod statutum est super eos qui ejus praecepta non fecerint, eruit nos, factus pro nobis ipse maledictum: sciens talenti quoque minimam non dimittere portionem, et novissimum exigere quadrantem. (Ambr.) Hoc dicit, quia exprobratis et maledictis Judaeis, cum sibi de justitia legis blandirentur occiso Salvatore, quasi sabbati violati reo, benedictio promissionis Abrahae transitum fecit ad gentes per fidem Christi Jesu. Unde dicit Dominus Judaeis: Tolletur a vobis regnum, et dabitur genti facienti fructum ejus. (Hieron.) Haec famosissima quaestio est, et nobis solet a Judaeis [Col. 0296A] pro infamia objici, quod Salvator noster et Dominus sub Dei fuerit maledicto. Primum igitur intuendum est, quod non quicunque in ligno pependerit, maledictus sit apud Dominum, sed qui peccaverit, et propter scelus morti fuerit adjudicatus, sublatusque in crucem; non ideo maledictus quia crucifixus est, sed quia in talem inciderit reatum, ut meruerit crucifigi. Deinde illud opponendum quod inferius causa patibuli plenius exponatur, Scriptura referente, ob maledictum et blasphemiam Dei eum esse crucifixum. Quod apertius Symmachus transtulit dicens: Quia propter blasphemiam Dei suspensus est. Ad extremum interrogemus eos, si Ananias, Azarias et Misael, nolentes adorare idolum Nabuchodonosor (Dan. III) , fuissent in ligno suspensi; [Col. 0296B] Eleazarus quoque nonagenarius sub Antiocho rege Syriae (II Mac. VI) , et cum septem filiis gloriosa mater (II Mac. I) , utrum maledictos eos aestimaturi fuerint, an omni benedictione dignissimos; certe si crucem quam Aman paraverat Mardochaeo (Esther VII) , non ipse suo merito conscendisset, puto Mardochaeus in eam non ut maledictus, sed ut sanctus ascenderet. His et caeteris similibus comprobatur, illum esse maledictum qui dignum facinus patibulo perpetravit: non eum qui iniquitate judicum et inimicorum potentia vel clamore vulgi, aut virtutum invidia, aut regis ira fuerit crucifixus. Haec adversum Judaeos. Caeterum ut ad nos redeat disputatio, scire non possumus quare Apostolus in eo quod scriptum est: Maledictus a Deo omnis qui [Col. 0296C] pendet in ligno, vel subtraxerit aliquid, vel addiderit. Si enim semel auctoritatem Septuaginta interpretum sequebatur, debuit sicut ab illis editum est, et Dei nomen adjungere. Si vero ut Hebraeus ex Hebraeis id quod in sua lingua legerat, putabat esse verissimum, nec omnis nec in ligno, quae in Hebraeo non habentur, assumere. Ex quo mihi videtur aut veteres Hebraeorum libros aliter habuisse quam nunc habent: aut Apostolum, ut ante jam dixi, sensum Scripturarum posuisse, non verba; aut quod magis est aestimandum, post passionem Christi et in Hebraeis, et in nostris codicibus ab aliquo Dei nomen appositum, ut infamiam nobis inureret, qui in Christum maledictum a Deo credimus. Audaci itaque pede in hoc procedo certamine, [Col. 0296D] ut ad libros provocem, nullo loco scriptum a Deo quempiam esse maledictum, et ubicunque maledictio ponitur, nunquam Dei nomen adjunctum. Maledictus tu ab omnibus bestiis, dicitur ad serpentem; et ad Adam: Maledicta terra in operibus tuis; et ad Cain: Maledictus tu super terram; et alibi: Maledictus Chanaan puer, famulus erit fratribus suis, nec non in alio loco: Maledictus furor eorum, quia audax, et ira eorum quia dura. Nullum autem debet movere, quod Christus pro nobis maledictum factus sit, quia et Deus qui eum dicitur fecisse maledictum, ipse, cum non sciret Christus peccatum, pro nobis eum peccatum fecit; et Salvator de plenitudine Patris exinanivit se, formam servi accipiens (Phil. II) , vita [Col. 0297A] mortuus est, et sapientia Dei, fatuitas appellata, ut quod stultum erat Dei sapientius fieret hominibus. Et in LXVIII psalmo de se loquitur: Deus, tu scis insipientiam meam; et delicta mea a te non sunt abscondita. Injuria itaque Domini, nostra gloria est: ille mortuus est ut nos viveremus: ille descendit ad inferos, ut nos ascenderemus in coelum: ille factus est stultitia, ut nos sapientia fieremus: ille se de plenitudine et de forma Dei evacuavit, formam servi accipiens, ut in nobis habitaret plenitudo divinitatis, et Domini fieremus nos servi; ille pependit in [Col. 0298A] ligno, ut peccatum quod commiseramus in ligno scientiae boni ac mali, ligno deleret appensus. Crux ejus amaras aquas vertit in dulcem saporem (Exod. XV) ; et securim perditam in profundumque demersam, missa in fluente Jordanis levavit (IV Reg. VI) . Ad postremum, factus est ille maledictio, factus, inquam, non natus, ut benedictiones quae promissae fuerant Abrahae, ipso auctore et praevio transferrentur ad gentes, et spiritus repromissio per fidem illius compleretur in nobis.

Fratres, secundum hominem dico. (Ambr.) Hoc dicit, quia exemplo humanae causae commendare vult rationem divinae promissionis. Unde etiam testamenti humani mentionem facit, quod utique multo est infirmius quam divinum. Tamen hominis confirmatum testamentum nemo spernit aut superordinat. Verum est quia testamentum defuncti jure factum non potest scindi. (Aug.) «Tamen hominis testamentum confirmatum, inquit, nemo irritum facit aut superordinat,» quia cum testator mutat testamentum, non confirmatum mutat: testatoris enim morte confirmatur. Quod autem mors testatoris valet ad confirmandum testamentum ejus, quia consilium mutare jam non potest, hoc incommutabilitas promissionis [Col. 0297C] Dei valet ad confirmandam haereditatem Abrahae, cujus fides deputata est ad justitiam. Abrahae dictae sunt promissiones et semini ejus, non dicit, et seminibus quasi in multis, sed quasi in uno, et semini tuo, qui est Christus. (Ambr.) Hoc est quod scriptum est in Genesi ad Abraham: Et in semine tuo benedicentur omnes gentes (Gen. XXII) . Quod utique in Christo impletum est; in cujus nomine omnes gentes benedicentur per fidem. Ideo non in multis, sed in uno firmata est promissio, qui est Christus. Hac disputatione sua Apostolus quasi reos falsati testamenti designat, qui credentes in Christum, etiam de lege aliquid sperant, ut non solum salus promissa in Christo, sed et in lege sit, ideo probat promissionem benedictionis in solo Christo factam. (Aug.) [Col. 0297D] Unus est Christus caput et corpus, docente Apostolo atque dicente de semine Abrahae: Si autem vos Christi, ergo Abrahae semen estis, cum dixisset superius: Non dicit et seminibus, tanquam in multis, sed tanquam in uno, et semini tuo, quod est Christus. Si ergo semen Abrahae, hoc est Christus, quid aliud dictum est quibus dictum est, ergo Abrahae semen estis, nisi, Ergo Christus estis? Et ideo semen Abraham cui dictae sunt promissiones, Christum dicit Apostolus, hoc est omnes Christianos fide imitantes Abraham. Quod ad singularitatem redigit commendando, quod non dictum est, et seminibus, sed semini tuo: quia et una est fides: et non possunt [Col. 0298B] similiter justificari qui vivunt ex operibus carnaliter, cum his qui vivunt ex fide spiritaliter. Hoc autem dico testamentum confirmatum a Deo, quae post quadringentos et triginta annos facta est lex, non irritum facit, ad evacuandam promissionem. (Ambr.) In solo Christo firmatam benedictionis promissionem docet, ut legem post CCCC et XXX annos datam ostendat. Constituta enim promissione, postea data lex est, quae non utique infirmaret promissionem, sed quod futura et quando ventura esset significaret. (Hieron.) Apostolus qui omnibus omnia factus est, ut omnes lucrifaceret, debitor Graecis ac Barbaris, sapientibus, Galatis quoque quos paulo ante stultos dixerat, factus est stultus, non enim ad eos his usus est argumentis quibus ad Romanos, sed simplicioribus, [Col. 0298C] et quae stulti possent intelligere, et pene de trivio. Quod ne videretur imperitia et non arte fecisse, prudentem placat ante lectorem, et quae dicturus est, temperat praefatione praemissa: Fratres, secundum hominem dico, quod enim dicturus sum, non dico secundum Deum, non dico secundum reconditam sapientiam, et eos qui solido possunt vesci cibo; sed secundum eos qui ob teneritudinem stomachi lacteo rore pascuntur, et nequaquam valent audire quae grandia sunt. Unde et ad Corinthios, in quibus audiebatur fornicatio, et talis fornicatio quae nec inter gentes quidem, ait: Ego dico, non Dominus (I Cor. VII) . Et ad eosdem in secunda: Quod loquor, non secundum Deum loquor, sed quasi in insipientia (II Cor. XI) . Putant aliqui quod de testamento [Col. 0298D] hominis, et de testatoris morte, et caeteris humanae similitudinis disputaturus exemplis dixerit: Fratres, secundum hominem dico; mihi autem videtur, et propter hoc quidem quod illi arbitrantur, sed maxime propter illud quod sequitur esse praemissum, id est, non dicit et seminibus quasi in multis, sed quasi in uno, et semini tuo qui est Christus. Omnes scripturas sensu ac memoria peragrans, nunquam plurali numero semina scripta reperi, sed sive in bonam, sive in malam partem, semper singulari. Necnon et illud quod infert, Hoc autem dico testamentum confirmatum a Deo, si quis diligenter Hebraea volumina et caeteras editiones cum LXX interpretum translatione [Col. 0299A] contulerit, inveniet ubi testamentum scriptum est, non testamentum sonare, sed pactum, quod in Hebraeo sermone dicitur Berith. Unde manifestum est id fecisse Apostolum quod promisit, nec reconditis ad Galatas usum esse sensibus, sed quotidianis et vilibus, et quae possent, nisi praemisisset secundum hominem dico, prudentibus displicere. Supputandi in hoc loco anni ab eo tempore quo Dominus ad Abraham locutus est dicens: Et in semine tuo benedicentur omnes gentes, usque ad legislatorem Moysen, utrum quadringenti triginta sint, vel quomodo in Genesi ipsi Abrahae Dominus polliceatur. Quod post quadringentos annos de terra servitutis filii ejus exituri sint. Non enim parva res est, et a multis quaesita, nescio an ab aliquo sit inventa. [Col. 0299B] Vincibiliter autem quod lex infert nondum data erat, nec posset post tot annos ita dari, ut antiquas Abrahae promissiones irritas faceret. Si enim lex justificat, non est justificatus Abraham, qui multum ante legem fuit: quod quia dicere non possunt, coguntur fateri, legis operibus non justificari hominem, sed fide. Simul etiam nos cogit intelligere, omnes antiquos qui justificati sunt, ex ipsa fide justificatos: quod enim nos ex parte praeteritum, id est primum adventum Domini, ex parte futurum, id est, secundum adventum Domini credendo, salvi efficiemur, hoc totum illi, id est, utrumque adventum futurum credebant, revelante sibi Spiritu sancto, ut salvi fierent. Unde est etiam illud: Abraham concupivit diem meum videre, et vidit et gavisus est (Joan. VIII) .

[Col. 0299C] Si enim ex lege haereditas, jam non ex promissione, Abrahae autem per repromissionem donavit Deus. (Ambr.) Duas causas sibi contrarias defendunt Judaei, nullo enim pacto, nulla ratione suaderi potest Judaeis Abrahae promissionem evacuatam per legem, et recte: sed aliud adversum improvida praesumptione defendunt, putantes justificationem sine opere legis provenire non posse; cum sciant Abraham, qui forma ejus rei est, sine operibus legis per solam fidem justificatum. Sed aemulatione quadam caecati non intelligunt, neque considerant, quia si per legem justificatio, excluditur promissio. Et si exclusa fuerit promissio, sine dubio frustrabitur fides Abrahae. Quod ne audire quidem se patiuntur Judaei, scientes quia promissio ex fide est Abrahae, quae promissio per fidem justificat, non per [Col. 0299D] legem, sicut et Abraham justificatus ex fide est. Hi ergo haeredes sunt promissionis Abrahae qui illi succedunt, suscipientes fidem, in qua benedictus et justificatus est Abraham. Testimonium ergo promissionis Abrahae, testamentum appellatur, ut post mortem ejus haeredes essent in promissione, filii ejus facti per fidem. Quae causa cucurrit usque ad Christum Abrahae repromissum, ut post mortem Christi credentes, haeredes essent fidei Abrahae per testamentum sanguinis Christi. Donum ergo quod promissum est Abrahae, filiis ejus in Chris t o solutum est; quamvis et ipse Abraham consecutus sit donum hoc illic ubi inventus est. (Hieron.) Simplex autem sensus qui in hoc loco texitur, hanc vim habet, ut [Col. 0300A] doceat Apostolus non posse per legem, quae postea data est, repromissiones quae ante factae sunt ad Abraham destrui, et posteriora prioribus praejudicare, cum repromissiones ad Abraham ante quadringentos triginta annos datae sint, quod benedicerentur in illo universae nationes. Legis autem observatio, quod qui fecisset eam, viveret in ea, post quadringentos triginta annos Moysi data sit in monte Sina. E contrario hic dici poterat: Quid ergo necesse fuit legem post tantum tempus repromissionis dari, cum et data lege, suspicio destructae sponsionis putaverit oboriri, et manente repromissione, non profutura lex data sit? Quam praevidens Apostolus quaestionem, in sequentibus ipse sibi proponit, et explicat dicens:

Quid igitur lex? Propter transgressiones posita est, [Col. 0300B] donec veniret semen cui promiserat, ordinata per angelos in manu mediatoris. Mediator autem unius non est, Deus autem unus est. Quia manente repromissione quae facta fuerat ad Abraham, lex postea data per Moysen frustra videbatur illata, cur data sit explicat: propter transgressiones posita est, inquit: post offensam enim in eremo populi, post adoratum vitulum, et murmur in Dominum, lex transgressiones prohibitura successit: Justo quippe lex non est posita, iniquis autem et non subditis, impiis et peccatoribus (I Tim. I) . Et ut altius repetam post idololatriam, cui in Aegypto fuerant mancipati, ita ut Deum patrum suorum obliviscerentur et dicerent: Isti sunt dii tui, Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti (Exod. XXXII) ; ritus colendi Deum, et delinquentium [Col. 0300C] poena sancita est, in manu mediatoris Christi Jesu, quia omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil (Joan. I) , non solum coelum, terra, mare, et universa quae cernimus, sed etiam illa quae per Moysen duro populo quasi jugum legis imposita sunt. (Ambr.) Lex factorum, id est, Moysi, posita est in medio inter coeptam promissionem et semen, cui facta promissio est, hoc est inter Abraham et salvatorem. Ideo longe data post factam promissionem, ut ipsa distinctione aliud lex, et aliud promissio videretur: ut populum Dei a gentibus segregatum erudiret sub Dei timore, ut dignus fieret ad excipiendam promissionem, quae est Christus. Lex tamen factorum ideo dicitur, quia docet quae, Deo jubente, corporaliter fiant, de sacrificiis, de primogenitis, [Col. 0300D] de decimis, et de caeteris talibus. Disposita per angelos in manu mediatoris. Angelos dicit Dei nuntios, id est Moysen, et filium Nave, et caeteros prophetas usque ad Joannem Baptistam, de quo dicit Deus: Ecce mitto angelum meum ante faciem tuam (Malach. III) . Per hos ergo, lex ordinata, disposita est a Deo in manu, id est, potestate Salvatoris: ipse est mediator vel reconciliator Dei et hominum, ut salvet quos vult ex his qui legem per supra memoratos angelos acceperunt; ipse enim ait: Sicut enim Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat (Joan. V) .

Mediator autem unius non est. Sine dubio mediator, hoc est, arbiter, non est unius, sed duorum; [Col. 0301A] cum enim duo populi invicem adversus se dimicarent semper dissidentes, et inimici diversitate doctrinae, Salvator horum arbiter venit, amputans utrisque populis per quod discordabant, ut possent esse pacifici. Abstulit ergo gentilibus numerum Deorum, et famulatum elementorum, quod scandalum erat Hebraeis; abstulit et Judaeis opera legis, id est, neomenias, circumcisionem, et curam sabbati, et discretiones escarum et caetera quae abominabantur gentiles; et sic facti sunt pacifici, qui prius fuerant inimici. Si ergo haec ita se habent, quid est ut Galatae hebetudine mentis arbitrium istud corrumpant, conversi ad Judaismum? Judicium enim Salvatoris in irritum ducunt, quando post factam pacem, quasi poenitentes de ea, subjiciunt se illis, [Col. 0301B] quae prius paci fuerant inimica. Juxta sensum ergo Galatarum, Christus arbiter non est, quia inducti in lege de duobus populis unum fecerunt, et unius utique populi arbiter nemo est. Hunc eumdem sensum ad Ephesios prosequitur dicens: Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriae solvens, inimicitias in carne sua; legem mandatorum decretis evacuans, ut duos condat in semetipso in unum novum hominem, faciens pacem (Ephes. II) . Si in uno novo homine fecit pacem, ambobus utique abstulit, per quod dissidebant, et hoc eis statuit data sua lege, per quod essent pacifici; hoc Galatae irruperunt, conversi ad Judaismum. Deus autem unus est. Hoc dicit, ne Christum praedicando Deum, quem arbitrum dicit uni [Col. 0301C] Deo, praedicasse putaretur contra legem et prophetas. Arbitrum ergo hunc per assumptionem carnis intelligi docet, sicut dicit ad Timotheum: Arbiter Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. II) . Juxta autem quod Deus est, a Patre hunc non separari, sed unum esse cum Patre: sive enim Pater, sive Filius Deus unus est. Deus enim naturae nomen est et potestatis, quam in Patre et Filio individuam manere ipsa nominum ratio docet. (Hieron.) Postquam ob nostram salutem de virginis utero dignatus est nasci mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, sequester est dictus: antequam vero humanum corpus assumeret, et esset apud Patrem in principio Deus verbum, ad omnes sanctos ad quos factus est sermo Dei, Enoch videlicet, Noe, Abraham, Isaac et Jacob, et [Col. 0301D] postea Moysen et cunctos prophetas, quos Scriptura commemorat, sine additamento hominis, quem necdum assumpserat, mediator tantummodo nuncupatur. Quod autem ait: Lex ordinata per angelos: hoc vult intelligi, quod in omni Veteri Testamento, ubi angelus primum visus refertur, et postea quasi Deus loquens inducitur, angelus quidem vere ex ministris pluribus, quicunque sit visus, sed in illo mediator loquatur qui dicat: Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob (Exod. III) . Nec mirum si Deus loquatur in angelis, cum etiam per angelos qui in hominibus sunt loquatur Deus in prophetis, dicente Zacharia: Et ait angelus qui loquebatur in me (Zach. II, IV, V) ; ac deinceps inferente: [Col. 0302A] Haec dicit Dominus omnipotens. Neque enim angelus qui esse dictus fuerat in propheta, ex sua persona audebat loqui: Haec dicit Dominus omnipotens. Manum mediatoris, potentiam et virtutem ejus debemus accipere: qui cum secundum Deum, unum sit ipse cum Patre, secundum mediatoris officium alius ab eo intelligitur. Quia vero lectionis ordo confusus est, et hyperbato perturbatur, sic nobis reddendus videtur: lex posita est per angelos in manu mediatoris, propter transgressiones ordinata per angelos, donec veniret semen cui repromissum erat. Semen autem haud dubium quin Christum significet, qui ex Matthaei quoque principio comprobatur esse filius Abraham, Scriptura referente: Liber generationis Jesu Christi filii David, filii Abraham. (Aug.) Invenimus [Col. 0302B] inter quid et quid sit mediator, ipso Apostolo dicente: Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Jesus. Si non jaceres, mediatorem necessarium non haberes; quia vero jaces et surgere non potes, mematorem quodammodo Deus tibi porrexit brachium suum: Et brachium Domini, cui revelatum est? (Isai. LIII.) Oritur quaestio satis necessaria. Si enim fides justificat, et priores sancti qui apud Deum justificati sunt, per ipsam justificati sunt, quid opus erat legem dari. Quam quaestionem tractandam sic intulit interrogans et dicens: Quid ergo? Hucusque enim interrogatio, est: deinde infertur responsio, lex transgressionis gratia proposita est, donec veniret, inquit, semen cui promissum est, dispositum per angelos in [Col. 0302C] manu mediatoris. Mediator autem unius non est, Deus vero unus est. Mediatorem Jesum Christum secundum hominem dici ex illa ejusdem Apostoli sententia fit planius cum ait: Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Jesus. (I Tim. II.) Mediator ergo inter Deum et Deum esse non posset, quia unus est Deus. Mediator autem unius non est, quia inter aliquos medius est. Angeli porro qui non lapsi sunt a conspectu Dei, mediatore non opus habent, per quem reconcilientur. Item angeli qui, nullo suadente, spontanea praevaricatione sic lapsi sunt, per mediatorem non reconciliantur. Restat ergo, ut qui mediatore superbo diabolo superbiam persuadente dejectus est, mediatore humili Christo, humilitatem persuadente, erigatur. Nam si Filius Dei in [Col. 0302D] naturali aequalitate Patris manere vellet, nec se exinaniret, formam servi accipiens, non esset mediator Dei et hominum, quia ipsa Trinitas unus Deus est, eadem in tribus, Patre et Filio, et Spiritu sancto, deitatis aeternitate et aequalitate constante; sic itaque unicus Filius Dei mediator Dei et hominum factus est, cum verbum Dei, Deus apud Deum, et majestatem suam usque ad humana deposuit, et humilitatem humanam usque ad divina subvexit, ut mediator esset inter Deum et homines, homo per Deum ultra homines. Ipse est enim speciosus forma prae filiis hominum, ut unctus oleo exsultationis prae participibus suis (Psal. XLIV) . Sanati sunt ergo ab impietate superbiae ut reconciliarentur Deo quicunque homines [Col. 0303A] humilitatem Christi et per revelationem antequam fieret, et per Evangelium posteaquam facta est, credendo dilexerunt, diligendo imitati sunt. Sed haec justitia fidei, quia non pro merito data est hominibus, sed pro misericordia et gratia Dei, non erat popularis antequam Deus homo inter homines nasceretur. Semen autem cui promissum est, populum significat, non illos paucissimos, qui revelationibus eam futuram cernentes, quamvis per eamdem fidem salvi fierent, populum tamen salvum facere non poterant. Qui populus sane si per totum orbem consideretur (nam de toto orbe Ecclesiam Hierusalem coelestem congregat), pauci sunt, quia via angusta paucorum est, in unum tamen congregati quotquot existere potuerunt ex quo Evangelium praedicatur, [Col. 0303B] et quotquot poterunt usque in finem saeculi per omnes gentes, adjunctis sibi etiam illis quamvis paucissimis, qui ex fide Domini per prophetiam ante ambos adventus ejus salutem gratiae perceperunt, implent sanctorum beatissimum civitatis sempiternae statum. Superbienti ergo populo lex posita est, ut quoniam gratiam charitatis, nisi humiliatus, accipere non posset, et sine hac gratia nullo modo praecepta legis impleret, transgressione humiliaretur, ut quaereret gratiam: nec se suis meritis salvum fieri, quod superbum est, opinaretur, ut esset non in sua potestate et viribus justus, sed in manu mediatoris justificantis impium. Per angelos autem ministrata est omnis dispensatio Veteris Testamenti agente in eis Spiritu sancto, et ipso verbo [Col. 0303C] veritatis nondum incarnato, sed nunquam ab aliqua veridica administratione recedente: quia per angelos disposita est illa dispensatio legis, cum aliquando suam, aliquando Dei personam, sicut prophetarum etiam mos est, agerent, perque illam legem morbos ostendentem, non auferentem, etiam praevaricationis crimine contrita est superbia; dispositum est per angelos, sed in manu mediatoris, ut ipse liberaret a peccatis, jam per transgressionem legis coactos confiteri, opus sibi esse gratiam et misericordiam Domini, ut sibi peccata dimitterentur, et in nova vita per eum qui pro se sanguinem fudisset, reconciliareuntur Deo. In istis enim erat per transgressionem legis confringenda superbia, qui gloriantes de patre Abraham, quasi naturalem se jactabant habere justitiam, et merita [Col. 0303D] sua in circumcisione caeteris gentibus tanto perniciosius quanto arrogantius praeferebant; gentes autem facillime etiam sine hujusmodi legis transgressione humiliarentur: homines enim nullam ex parentibus originem justitiae se trahere praevidentes simulacrorum etiam servos invenit Evangelica gratia. Non enim sicut istis dici poterat, non fuisse illam justitiam parentum eorum in colendis idolis, quam esse arbitrabantur: ita etiam Judaeis dici poterat falsam fuisse justitiam patris Abraham: itaque illis dicitur: Facite ergo fructum dignum poenitentiae, et ne dixeritis vobis, Patrem habemus Abraham: potens est enim Deus de lapidibus istis suscitare filios Abraham (Matth. III) . Istis autem dicitur: «Propter quod [Col. 0304A] memores estis, quia vos aliquando gentes in carne, qui dicimini praeputium, ab ea quae dicitur circumcisio in carne manufacta, quia eratis illo tempore sine Christo, alienati a societate Israel, et peregrini testamentorum, promissionis spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo.» Denique illic infideles de oliva sua fracti, hic autem fideles de oleastro in olivam illorum inserti esse monstrantur. Illorum ergo erat de legis transgressione atterenda superbia, sicut ad Romanos cum Scripturarum verbis peccata eorum exaggerasset: Scitis autem, inquit, quoniam quaecunque lex dicit, his qui in lege sunt loquitur, ut omne os obstruatur, et reus fiat omnis mundus Deo (Rom. III) ; Judaei scilicet de transgressione legis et gentes de impietate sine lege: Unde et iterum ait: Conclusit [Col. 0304B] enim Deus omnia in incredulitatem, ut omnibus misereatur: hoc et nunc dicit, refricans ipsam quaestionem. Lex ergo adversus promissa Dei? Absit. (Ambr.) Absit utique quia non est lex inimica promissionis, quippe cum confirmet eam; nam primus Moyses dixit: Prophetam suscitabit vobis Deus de fratribus vestris (Deut. XVIII) . Hoc de Christo dictum Petrus apostolus probat in Actis apostolorum (Act. III) : Si enim data esset lex quae posset vivificare, vere ex lege esset justitia. Justitiam hanc dicit, quae apud Deum imputatur justitia, id est fidei, quia et lex habuit justitiam, sed ad praesens, non quae justificaret apud Deum: remittere enim peccata non potuit, ut de peccatoribus faceret justos: sed ad hoc data est, ut terrori esset, provocans homines ad bonam vitam, [Col. 0304C] irreverentes puniens, ideoque non est data lex, quae posset vivificare, sed condemnare.

Sed conclusit Scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus. Hunc sensum et ad Romanos posuit dicens: Conclusit Deus omnia sub peccato, ut omnium misereatur (Rom. XI) . Hoc dixit quod supra memoravi, quia lex ad hoc data est, ut peccatores reos se scirent apud Deum. Manifestatis enim peccatis suis conclusi sunt, ut se excusare non possent, sed quaererent misericordiam, ut veniens qui promissus fuerat Abrahae, fidem solam ab eis posceret, quam habuit Abraham, ut malorum suorum veniam et justificationem mererentur. Hoc enim manifestaverat Deus per Isaiam prophetam dicens: Veniet ex Sion qui [Col. 0304D] eripiat et avertat impietatem a Jacob, et hoc erit illis a me testamentum, cum abstulero peccata eorum (Isa. LIX) . [Aug.] Quando audis promissionem, exspecta factorem. Idonea fuit humana natura per liberum arbitrium vulnerare se, sed jam vulnerata et sauciata, non est idonea per liberum arbitrium sanare se. Bona est lex si quis ea legitime utatur. Quid est ergo legitime uti lege? Per legem agnoscere morbum suum, et quaerere ad sanitatem divinum adjutorium: quia sicut dixi: Si data esset lex, quae posset vivificare, omnino ex lege esset justitia, nec quaereretur Salvator, nec veniret Christus, nec sanguine suo ovem perditam quaereret. Sic dicit alio loco idem Apostolus: Nam si per legem [Col. 0305A] justitia, ergo Christus gratis mortuus est (Gal. II) . Non ergo lex data est, ut peccatum auferret, sed ut sub peccato omnia concluderet: lex enim ostendebat esse peccatum, quod illi per consuetudinem caecati, possent putare justitiam, ut hoc modo humiliati cognoscerent, non in sua manu esse salutem suam, sed in manu mediatoris; maxime quippe humilitas revocat, unde nos dejecit superbia: et ipsa humilitas est accommodata percipiendae gratiae Christi, qui singulare humilitatis exemplum est. Nec quisquam hic tam imperite dixerit, Cur ergo non profuit Judaeis quod per angelos legem ministrantes in manu mediatoris dispositi sunt? Profuit enim quantum dici non potest: quae enim gentium Ecclesiae venditarum rerum suarum pretia ad pedes [Col. 0305B] apostolorum posuerunt? quod tot millia hominum tam repente fecerunt, nec turbae infidelium considerandae sunt, omnis enim area multis partibus ampliorem habet palearum partem, quam frumenti. Unde etiam autem illa ejusdem Apostoli verba ad Romanos, nisi de sanctificatione Judaeorum: Quid ergo? Nunquid repulit Deus plebem suam? Absit. Nam ego Israelita sum ex semine Abraham, de tribu Benjamin. Non repulit Deus plebem suam quam praescivit (Rom. XI) . Cum autem laudaret prae caeteris Ecclesiis gentium Ecclesiam Thessalonicensium, similes eos factos dicit Ecclesiis Judaeae, quia multa a contribulibus suis pro fide passi erant, quomodo et illi a Judaeis. Hinc est et illud quod paulo ante commemoravi, quod ait ad Romanos: Si enim spiritalibus [Col. 0305C] eorum communicaverunt gentes, debent et in carnalibus ministrare eis (Rom. XV) .

Prius enim quam veniret fides, sub lege custodiebantur, conclusi in eam fidem quae revelanda erat. Hoc est quod dicit, quia antequam veniret Salvator, sub legis custodia agebamus ne peccaremus, ut venienti promissione digni essemus. Hac enim spe lex tutos praestabat nos, ut venienti Christo offerret nos, id est Judaeos. (Hieron.) Sicut mediator Dei et hominum, inter dantem et accipientem legem, medius fuit; sic lex ipsa quae post repromissionem data est, inter repromissionem et completionem ejus media subrepsit, quae non idcirco arbitranda est promissionem excludere, quia postea subsecuta eam, quae prius fuit, videtur abolere; sed [Col. 0305D] ex eo quod non potuit vivificare, nec id tribuere quod repromissio prima pollicita est, manifestum est in custodiam eam repromissionis, non in subversionem datam. Si enim data lex esset quae posset praestare vitam, et id quod repromissio spoponderat exhibere, vere promissio per legem putaretur exclusa. Nunc autem propter transgressiones, ut supra diximus, posita, magis eos arguit peccatores, quibus post repromissionem in custodiam, et, ut ita dicam, in carcerem data est, ut quia per arbitrii libertatem, noluerant innocentes exspectare promissum, legalibus vinculis praepediti, et in servitutem mandatorum redacti, custodirentur in adventum futurae in Christo fidei, quae finem repromissionis [Col. 0306A] adferret. Nec vero aestimandum Scripturam, auctorem esse peccati, quia omnia sub peccato conclusisse dicatur, cum mandatum quod ex jure praecipitur, ostendat potius arguatque peccatum, quam sit causa peccati; quomodo et Judex non est auctor sceleris nequam homines vinciendo: sed concludit eos, et nocentes sententiae suae auctoritate pronuntiat, ut debitos poenae indulgentia postea si voluerit principalis absolvat. (Aug.) Ut enim tam prope invenirentur, et tam de proximo ad Deum, venditis suis rebus accederent, quod Dominus eis praecepit qui vellent esse perfecti, lege ipsa factum est, sub qua custodiebantur conclusi in eam fidem, id est, in adventum ejus fidei, quae postea revelata est. Conclusio enim erat tum timor unius Dei, et [Col. 0306B] quod praevaricatores ipsius legis inventi sunt, non ad perniciem, sed ad utilitatem valuit eis qui crediderunt. Cognitio enim majoris aegritudinis, et desiderari medicum vehementius fecit, et diligi ardentius: Cui enim plus dimittitur, plus diligit (Luc. VII) .

Itaque lex paedagogus noster erat in Christo Jesu, ut ex fide justificemur. (Ambr.) Idem sensus est, quia sub cura legis eramus, donec veniret Christus, qui nos credentes justificaret. At ubi venit fides, jam non sumus sub paedagogo. Omnes enim filii Dei estis per fidem in Christo Jesu. Sub paedagogo qui agit, potestatis suae non est. Parvulus enim et lubricus ad peccandum, sub paedagogi cura habetur. Veniente autem Christo, qui quasi de minoribus facit majores, [Col. 0306C] liberati de potestate paedagogi, per ablutionem peccatorum facti sumus filii Dei, cum essemus servi peccati. (Hieron.) Paedagogus parvulis assignatur, ut lasciviens refrenetur aetas, et prona in vitia corda teneantur, dum tenera studiis eruditur infantia: et ad majores philosophiae ac regendae reipublicae disciplinas metu poenae coercita praeparetur. Non tamen paedagogus, magister et pater est, nec haereditatem et scientiam paedagogi, is qui eruditur, exspectat: sed alienum custodit filium paedagogus, ab eo, postquam ille ad legitimum capiendae haereditatis tempus advenerit recessurus. Denique et nomen paedagogi hoc ipsum sonat, et est compositum a παῖς et ἄγω, quod pueros agat, id est, ducat; itaque et Moysi lex, populo lascivienti ad instar paedagogi severioris [Col. 0306D] apposita est, ut custodiret eos, et futurae fidei praepararet; quae postquam venit et credidimus in Christum, jam non sumus sub paedagogo, tutor a nobis, curatorque discedunt, et legitimum aetatis tempus ineuntes, vere Dei Filii nominamur, cui nos generat non lex abolita, sed mater fides, quae est in Christo Jesu. (Aug.) Qui sequitur litteram translata verba sicut propria tenet, neque illud quod proprio verbo significatur refert ad aliam significationem: sed si sabbatum audierit, verbi gratia, non intelligit nisi unum diem de septem, qui continuo volumine repetuntur, et cum audierit sacrificium, non excedit cogitatione illud, quod fieri de victimis pecorum terrenisque fructibus solet: quae tamen servitus in [Col. 0307A] Judaeo populo longe a caeterarum gentium more distabat, quandoquidem rebus temporalibus ita subjugati erant, ut unus in eis omnibus commendaretur Deus. Et quanquam signa rerum spiritalium pro ipsis rebus observarent, nescientes quo referrentur, id tamen insitum habebant, quod servitute tali, uni omnino quem non videbant, placerent Deo, quam custodiam tanquam sub paedagogo parvulorum fuisse scribit Apostolus, et ideo qui talibus signis pertinaciter inhaeserunt, contemnentem ista Dominum, cum jam tempus revelationis eorum venisset, ferre non potuerunt, atque inde calumnias quod sabbato curaret moliti sunt. Quicunque enim baptizati estis, Christum induistis. (Ambr.) Hoc dicit, quia credentes, dum immutantur, Christum induunt, [Col. 0307B] quando hoc appellantur quod credunt. Non est Judaeus, neque Graecus: non est servus, neque liber: non est masculus, neque femina: omnes enim vos unum estis in Christo Jesu. Nullam distantiam dicit credentium, ut nulli praejudicetur quid fuerit antequam crederet, omnibus enim his unum decretum est donum: apud Deum enim nulla discretio est personarum, nisi morum et vitae: ut homines unius fidei meritis distinguantur, non personis. (Hieron.) Quod autem Christus sit indumentum, non solum de praesenti loco, verum etiam de alio comprobatur, Paulo eodem cohortante: Induite vos Dominum Jesum Christum (Rom. XIII) . Si igitur qui in Christo baptizati sunt, Christum induerunt, manifestum est eos qui non sunt induti Christum, non fuisse baptizatos in [Col. 0307C] Christo; ad eos enim qui fideles, et baptisma Christi consecuti putabantur, dictum est, Induite vos Dominum Jesum Christum. Si quis hoc corporeum, et quod oculis carnis aspicitur, aquae tantum accipit lavacrum, non est indutus Dominum Jesum Christum. Nam et Simon ille de Actibus apostolorum, acceperat lavacrum aquae, verum quia Spiritum sanctum non habebat, indutus non erat Christum: et haeretici vel hypocritae, et hi qui sordide victitant, videntur quidem accipere baptismum, sed nescio an Christi habeant indumentum. Itaque consideremus, ne forte et in nobis aliquis deprehendatur, qui ex eo quod Christi non habet indumentum, arguatur non baptizatus in Christo. Cum autem quis semel Christum [Col. 0307D] fuerit indutus, et missus in flammam Spiritus sancti ardore canduerit, non intelligitur aurum sit, an argentum; quandiu calor massam possidet, unus igneus color est, et omnis diversitas generis, conditionis et corporum aufertur istiusmodi vestimento: Non est enim Judaeus, neque Graecus. Pro Graeco, gentilem accipere debemus: quia ἕλλην et Graecum et ethnicum utrumque significat. Nec Judaeus idcirco melior est, quia circumcisus est, nec gentilis ideo deterior, quia praeputium habet; sed pro qualitate fidei, vel Judaeus, vel Graecus, melior sive deterior est. Servus quoque et liber non conditione separantur sed fide, quia potest servus libero esse melior, et liber servum in fidei qualitate praevertere. Masculus similiter et femina, fortitudine et imbecillitate [Col. 0308A] corporum separantur: caeterum fides pro mentis devotione censetur, et saepe evenit, ut et mulier viro salutis causa fiat, et mulierem vir in religione praecedat. Cum autem res ita se habeat, et tota diversitas generis, conditionis et corporum, Christi baptismate et indumento illius auferatur, omnes unum sumus in Christo Jesu, ut quomodo Pater et Filius in se unum sunt, ita et nos in ipsis unum simus. (Aug.) Nunquidnam igitur fideles feminae sexum corporis amiserunt? sed quia ibi renovantur ad imaginem Dei, ubi sexus nullus est, ibi factus est homo ad imaginem Dei, ubi sexus nullus est, hoc est, in spiritu mentis suae, omnes apud eam vestiti sunt. Nunquid de nuditate servorum suorum sollicitus erit vir ejus cum alicubi demoratur, habens conjugem [Col. 0308B] talem? Quis est iste vir, nisi Christus? Aut conjux, nisi Ecclesia? Vestiti sunt et optime, quam optime, vultis nosse? Quotquot in Christo baptizati estis, vestiti estis, Christum induistis. Omnes omnino apud eam vestiti sunt qui Christum induerunt. Non tantum ad formam sacramenti, sed etiam in opere exempli, sequentes vestigia Domini sui. Induunt autem homines Christum, aliquando usque ad sacramenti perceptionem: aliquando et usque ad vitae sanctificationem. Atque illud primum et bonis ac malis potest esse commune: hoc autem alterum proprium est bonorum ac piorum. Itaque lex, inquit, paedagogus fuit noster in Christo. Hoc est quod ait Sub lege custodiebamur, conclusi in ea: posteaquam venit fides, jam non sumus sub paedagogo. Eos ergo [Col. 0308C] non reprehendit qui faciunt irritam gratiam Christi, quasi enim nondum venerit qui vocaret in libertatem, sic adhuc volunt esse sub paedagogo. Quod autem, filios Dei dicit esse omnes per fidem, quia induerunt Christum, quicunque in Christo baptizati sunt, ad hoc valet ne gentes de se desperarent, quia non custodiebantur sub paedagogo: et ideo se filios non putarent, sed per fidem induendo Christum omnes fiunt filii: non natura sicut unicus filius, qui etiam sapientia Dei est, neque potentia et singularitate susceptionis ad habendam naturaliter et agendam personam sapientiae, sicut ipse mediator, unum cum ipsa suscipiente sapientia sine interpositione alicujus mediatoris effectus; sed filii fiunt participatione sapientiae, [Col. 0308D] id praeparante atque praestante mediatoris fide, quam fidei gratiam nunc indumentum vocat. Ut Christum induti sunt qui in eum crediderunt, et ideo filii Dei, fratresque ejusdem mediatoris effecti sunt, in qua fide non est distantia, Judaei neque Graeci, non servi neque liberi, non masculi et feminae. In quantum enim omnes fideles sunt, omnes unum sunt in Christo Jesu. Et si hoc facit fides, per quam in hac vita juste ambulatur, quanto perfectius atque cumulatius id species ipsa factura est, cum videbimus facie ad faciem: nam nunc quamvis primitias habentes spiritus, qui vita est propter justitiam fidei, tamen quia adhuc mortuum est corpus propter peccatum, differentia ista vel gentium, vel conditionis vel sexus jam quidem ablata est ab unitate [Col. 0309A] fidei, sed manet in conversatione mortali: ejusque ordinem in hujus vitae itinere servandum esse, et apostoli praecipiunt, qui etiam regulas saluberrimas tradunt, quemadmodum secum vivant pro differentia gentis, Judaei et Graeci, et pro differentia conditionis, domini et servi, et differentia sexus, viri et uxoris: vel si qua talia caetera occurrunt; et ipse prior Dominus, qui ait: Reddite Caesari quae Caesaris sunt, et Deo quae Dei sunt (Matth. XII; Luc. XX) . Alia sunt enim quae servamus in unitatem fidei sine ulla distantia, et alia in ordine vitae hujus tanquam in via, ne nomen Domini et doctrina blasphemetur. Et hoc non solum propter iram, ut effugiamus offensionem hominum, sed etiam propter conscientiam, ut non simulate quasi ad oculos hominum ita [Col. 0309B] faciamus: sed pura dilectionis conscientia, propter Deum, qui omnes homines vult salvos fieri, et in agnitionem veritatis venire (I Tim. II) .

Si autem vos unum estis in Christo Jesu, ergo Abrahae semen estis, secundum promissionem haeredes. (Ambr.) Semen Abrahae sunt omnes credentes, quia Abraham pater est omnium credentium. Et si filii sunt, necessario promissionis ejus haeredes, ut consequantur per fidem, quod promissum est Abrahae, ut participes simus justificationis ejus in regno coelorum. (Hieron.) Quia repromissiones ad Abraham et ad semen ejus factae sunt, quod est Christus Jesus, consequenter hi qui Christi filii, id est, semen ejus sunt, semen quoque dicuntur Abraham, cujus sunt semen ex semine: verum quotiescunque Dominus [Col. 0309C] noster Jesus Christus semen Abrahae nominatur, corporaliter sentiendum est, quod ex ejus stirpe generetur; quoties autem nos, qui Salvatoris sermone suscepto credidimus in eum, et nobilitatem generis Abrahae ad quem promissio est facta suscepimus, spiritaliter semen fidei et praedicationis accipere debemus. Deinde etiam hoc considerandum, quod quando de Domino loquitur, Abrahae dictae sunt promissiones et semini ejus, hoc est, Christo Jesu, repromissiones pluraliter ponat: quando vero de his qui per Christum semen sunt Abrahae, singulariter repromissio nuncupetur, ut in praesenti loco: Ergo Abrahae semen estis, secundum promissionem haeredes. Decens quippe erat, ut quod in Christo uno pluraliter dicebatur, id in multis hominibus singulariter poneretur. (Aug.) [Col. 0309D] Superius enim dixerat: Non dicit et seminibus tanquam in multis, sed tanquam in uno, et semini tuo, quod est Christus, hic ergo ostendit unum semen Christum, non tantum ipsum mediatorem intelligendum esse: verum etiam Ecclesiam, cujus ille corporis caput est, ut omnes in Christo unum sint et capiant secundum promissionem haereditatem per fidem, in quam conclusus erat, id est, in cujus adventum tanquam sub paedagogo custodiebatur populus, usque ad aetatis opportunitatem: quia in libertatem vocandi erant qui in eodem populo secundum propositum vocati sunt, id est, qui in illa area framentum inventi sunt.

Dico autem, quanto tempore haeres parvulus est, nihil differt a servo, cum sit Dominus omnium; sed sub tutoribus et actoribus est, usque ad praefinitum tempus a patre. (Ambr.) Verum est quia jus patris ordinaverunt et usque ad quam aetatem subjectus debeat esse adultus statuerunt, ita ut quandiu parvulus est, libertate sua uti non possit, neque dominari, quasi haeres: sed similis prope servis in conditione est curatorum vel actorum. Hoc exemplo probat eos qui sub lege fuerunt, parvulos fuisse circa meritum, nec libertatem habuisse, quia in conditione legis erant subjecti causa peccati. Ita et [Col. 0310B] nos cum essemus parvuli, sub elementis hujus mundi eramus servientes. In elementis, Neomenias significat et sabbatum: Neomeniae enim, dies sunt lunares, quos observant Judaei, Sabbatum vero dies requietionis. Antequam veniret ergo promissio, id est, donum gratiae Dei purificans justificaret credentes, quasi imperfecti et parvuli per legem Dei subjecti eramus conservis, quasi paedagogis: libertas enim nostra obnoxia erat causa peccati. Nihil tamen de elementis sperabant Judaei sicut et pagani, sed creatorem Deum venerabantur in creatura. (Hieron.) Haeres iste parvulus qui nihil differt a servo, cum sit dominus omnium, sed sub tutoribus et actoribus est, usque ad praefinitum tempus a patre, totum humanum genus usque ad adventum Christi, [Col. 0310C] et, ut amplius dicam, usque ad mundi consummationem significat. Quomodo enim omnes in protoplasto Adam necdum nati moriuntur: ita etiam omnes hi qui ante adventum Christi nati sunt, in secundo Adam vivificantur. Atque ita fiet, ut et nos legi servierimus in patribus, et illi gratia salventur in filiis. Iste intellectus Ecclesiae Catholicae convenit, quae Veteris et Novi Testamenti unam asserit providentiam, nec distinguit in tempore, quos conditione sociavit. Omnes aedificati sumus super fundamentum apostolorum et prophetarum, continente nos angulari lapide Jesu Christo Domino nostro, qui fecit utraque unum, et medium parietem dissipans, inimicitiam utriusque populi in sua carne destruxit, et antiquae legis difficultatem Evangelicorum [Col. 0310D] dogmatum integritate mutavit. Tutores autem et actores possunt et prophetae accipi, quorum verbis quotidie in adventu Salvatoris erudiebamur, sicut paedagoga Moysi lex supra edisserta est. Et angeli parvulorum qui quotidie vident faciem Patris, et interpellant pro eis, de quibus dictum est: Immittet angelum Domini in circuitu timentium eum, et eripiet eos (Psal. XXXIII) . Possunt intelligi et sacerdotes et principes, qui tum populo dominati, nunc formam praebere censentur. Recte hi sub tutoribus esse dicuntur, qui habentes spiritum timoris, necdum meruerunt spiritum libertatis et adoptionis accipere: Aetas enim infantiae ad peccata formidat, paedagogum metuit, non confidit esse se liberam, licet per naturam [Col. 0311A] comina sit. Et secundum utramque intelligentiam, qua tutores et actores, vel prophetas, vel angelos diximus, parvulus iste tandiu sub actoribus est atque tutoribus, donec legitimum perfecti viri tempus impleverit. Legitimum autem tempus, sicut Romanis legibus viginti quinque annorum spatio terminatur, ita ad humani generis perfectionem, Christi reputatur adventus, statim ut ille venerit, et omnes in virum perfectum creverimus, paedagogus a nobis tutorque discedunt. Tunc auctoritate Domini et haereditatis possessione perfruemur, in qua prius nati, quodammodo putabamur alieni. Ita et nos, inquit, cum essemus parvuli, sub elementis mundi eramus servientes. Elementa mundi, eosdem quos supra tutores et actores dixerat, appellavit: quod sub ipsis [Col. 0311B] primum praesidibus constituti, quia necdum Dei Filii capere ad nos poteramus adventum, erudiebamur in medio. Nonnulli eos esse angelos arbitrantur, qui quatuor mundi elementis praesideant, terrae videlicet, aquae, igni et aeri, et necesse esse, ut priusquam quis credat in Christo, illis arbitris gubernetur. Elementa mundi, coelum et terram, et ea quae intra haec sunt, plerique appellata putant, quod videlicet solem, lunam, maria, silvarum et montium deos et sapientes Graeciae, et barbarae nationes, Romanique, omnium superstitionum sentina, venerentur, a quibus cum Christus venerit liberamur: intelligentes ea creaturas esse, non numina. Alii elementa mundi, legem interpretantur Moysi, et eloquia Prophetarum, quod per haec quasi initia, [Col. 0311C] et exordia litterarum, Dei timorem, qui sapientiae principium est, suscipiamus. Denique ad eos, qui jam deberent esse perfecti, et veritate neglecta adhuc disciplinarum principiis inhaerebant, scribit in Epistola ad Hebraeos Apostolus: Etenim cum deberetis esse magistri propter tempus, rursum necesse habetis ut doceamini quae sint elementa principii sermonum Dei (Hebr. V) . [Aug.] Quaeri autem potest quomodo secundum hanc similitudinem, sub elementis hujus mundi fuerunt Judaei, cum illis per legem quam acceperunt, unus Deus qui fecit coelum et terram colendus commendaretur: sed potest esse alius exitus capituli hujus, ut cum superius legem paedagogum fecerit, sub quo erat ille populus Judaeorum, nunc procuratores et actores dicat elementa [Col. 0311D] mundi, sub quibus serviebant gentes, ut filius ille parvulus, id est, populus, propter unam fidem ad unum semen Abrahae pertinens, quia et de Judaeis et de gentibus congregatus est, partim fuerit sub paedagogo legis tempore pueritiae suae, id est, ex ea parte qua de Judaeis congregatus est: partim sub elementis hujus mundi, quibus tanquam procuratoribus et actoribus serviebat, ex ea parte qua de gentibus congregatus est, ut quod miscet Apostolus personam suam, non dicens: Cum essetis parvuli sub elementis hujus mundi eratis, sed dicens: Cum essemus parvuli, sub elementis mundi eramus servientes, non pertineat ad significationem Judaeorum, ex quibus Paulus originem ducit, sed magis ad [Col. 0312A] gentium, hoc duntaxat loco, qui et eorum personae decenter se potest annectere, quibus ad evangelizandum missus est. Deinde jam dicit, veniente plenitudine temporis, Deum misisse Filium suum ad liberandum parvulum haeredem servientem ex parte legi tanquam paedagogo, ex parte elementis hujus mundi, tanquam procuratoribus et actoribus.

At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus. (Ambr.) Plenitudo temporis est completum tempus quod praefinitum fuerat a Deo Patre, quando mitteret Filium suum, ut ex virgine factus quasi homo nasceretur, subjiciens se legi usque ad tempus baptismi, ut formam daret quomodo peccatores [Col. 0312B] abluti, et a jugo legis erepti, dignatione Dei, filii ejus adoptarentur, sicut promiserat, redempti sanguine Filii ejus. Salvatorem autem necesse erat fieri sub lege, quasi filium Abrahae juxta carnem, ut circumcisus appareret is esse, qui promissus Abrahae, venerat gentes justificare, per fidem, signum habens ejus cui promissus fuerat: ideo ultra neminem oportuit circumcidi, quia tandiu cucurrit signum, quoadusque veniret qui promissus fuerat restaurare fidem, in qua justificatus est Abraham in praeputio, ut credentibus non opus sit circumcisio; Abraham autem ideo circumcisus est, quia filium se credidit habiturum, in quo omnes gentes benedicerentur. (Hieron.) Diligenter attendite, quod non dixerit, factum per mulierem, quod Marcion et caeterae haereses [Col. 0312C] volunt, quae putativam Christi carnem simulant; sed ex muliere, ut non per illam, sed ex illa natus esse credatur. Quod autem sanctam et beatam matrem Domini, mulierem, non virginem nominavit, hoc idem et in Evangelio κατὰ Matthaeum scriptum est, quando uxor appellatur Joseph, et ab ipso Domino quasi mulier increpatur: non enim necesse erat semper quasi caute et timide virginem dicere, cum mulier sexum magis significet, quam copulam viri. Quomodo sub lege factus est, ut eos qui sub lege erant redimeret: sic propter illos qui nati fuerant ex muliere, ex muliere nasci voluit. Nam et baptismum in Jordanis fluento idcirco quasi poenitens, cum esset a peccatis liber, accepit, ut caeteros edoceret mundandos esse per baptismum, et in filios [Col. 0312D] nova spiritus adoptione generari. Quod nequaquam intelligens Joannes Baptista, eum ad lavacrum prohibebat accedere, dicens: Ego a te debeo baptizari (Matth. III) , et statim sacramentum docetur: Sine modo, sic enim nos decet adimplere omnem justitiam (Marc. I; Joan. I) , ne qui ob hominum salutem venerat, aliquid de conversatione hominum praeteriret (Aug.) Sed offendit, factum ex muliere, quia natum confitemur ex virgine, factum non confitemur nisi hominem: Deus autem semper faciens est, fieri nescit ut sit, fieri nescit Deus, sed fit ut aliquid alicui sit, quomodo dicitur: Domine, refugium factus est nobis (Psal. LXXXIX) ; Et: Dominus factus est auxiliator meus (Psal. XXIX) . Quando [Col. 0313A] factus qui nunquam est factus? Dominus autem Christus homo factus est, ut esset, ut qui creator semper erat, creatura esset. Manens enim Deus, factus est homo, ut fieret quod non erat, non ut periret quod erat. Hoc ergo de virgine quod factum est, quare ex muliere? Quod apud Hebraeos, ubi est prima lingua Scripturae, mulier nomen est significandi sexus, non amissae integritatis. Lege quando mulier formata est. Extraxit, inquit Deus, unam e costis ejus, id est, viri, et aedificavit eam in mulierem. Sic mulier Maria, sic ei dictum est antequam pareret, antequam conciperet: Beata tu inter mulieres (Luc. I) . Cum itaque ait: Misit Deus Filium suum factum ex muliere, satis ostendit eo ipso missum Filium quo factus est ex muliere. Quod ergo de [Col. 0313B] Deo natus est, in hoc mundo erat: quod autem de Maria, natus est in hunc mundum, missus advenit. Itaque cum sine ullo initio temporis, in principio esset verbum, et verbum esset apud Deum, et Deus esset verbum, sine ullo tempore in verbo ipso erat, quo tempore verbum caro fieret et habitaret in nobis. Quae plenitudo temporis cum venisset, misit Deus Filium suum factum ex muliere, id est factum in tempore, ut incarnatum verbum hominibus appareret. (Hieron.) Alius vero ipsum verbum, redimeret, acutius intuebitur, et dicet, eos significari redemptos, qui primum de Dei parte fuerint, et postea esse cessaverint: illos vero qui sub lege non fuerint, non tam redimi quam emi, unde et ad Corinthios, in quibus audiebatur fornicatio et talis fornicatio [Col. 0313C] quae neque inter gentes quidem, scribitur: Pretio empti estis (I Cor. VII) , non redempti, sub lege quippe non fuerant. (Aug.) Ecce ad hoc venit Christus ut eos qui sub lege erant redimeret, ut jam non simus sub lege, sed sub gratia. Quis ergo dedit legem? ille dedit legem, qui dedit et gratiam: sed legem per servum misit, cum gratia ipse descendit. Et unde facti erant homines sub lege? non implendo legem. Qui ergo legem implet, non est sub lege, sed cum lege: qui autem sub lege est, non sublevatur, sed premitur lege. Omnes itaque homines sub lege constitutos, reos facit lex, et ad hoc illis super caput est, ut ostendat peccata, non tollat. Et quoniam suis viribus implere non poterant legem, facti rei sub lege imploraverunt liberatoris [Col. 0313D] auxilium, et reatus legis fecit aegritudinem superbis, aegritudo superborum facta est confessio humilium. Jam confitentur aegroti quia aegrotant, ut veniat medicus et sanet aegrotos. Medicus quis? Dominus noster Jesus Christus. Adoptionem propterea dicit, ut distincte intelligamus unicum Dei filium; nos enim beneficio et dignatione misericordiae ejus, filii Dei sumus. Ille natura est filius, qui hoc est, quod Pater. Nec dixit accipiamus, sed recipiamus, ut significaret hoc nos amisisse in Adam, ex quo mortales sumus. Hoc ergo quod ait: ut eos qui sub lege erant redimeret, et ad liberandum eum populum pertinet, qui parvulus sub paedagogo serviebat, et refertur ad id quod dixit, factum sub lege. Illud autem [Col. 0314A] quod ait, ut adoptionem filiorum recipiamus, refertur ad id quod dixit, factum ex muliere. Hinc enim adoptionem recipimus quod ille unicus non dedignatus est participationem naturae nostrae, factus ex muliere ut non solum unigenitus esset, ubi fratres non habet, sed etiam primogenitus in multis fratribus fieret. Duo enim proposuit, factum ex muliere, et, factum sub lege, sed mutato ordine, respondit, jam illum populum adjungens, qui parvulus sub procuratoribus et actoribus serviebat, id est, elementis hujus mundi, ne putarent se non esse filios, quia non erant sub paedagogo.

Quoniam autem estis filii Dei, misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra clamantem: Abba, Pater. (Ambr.) Ab his coepit quibus et scribit dicens: [Col. 0314B] Quoniam autem estis filii Dei, et subjungit Judaeos, dum ait: Misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra. Quando autem gentes dixit filios Dei credentes in Christum, quae prius fuerant inimicae, dubium non erat Judaeos credentes dici filios Dei, quos constat jam pridem hoc nomine nuncupatos: nomen enim olim acceperunt, velut in imagine, ut postea confirmaretur per Christum, quia sine spiritu non erat plenum. Hoc est quod dicit et ad Romanos: Ipse Spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii Dei (Rom. VIII) ; ut enim probaremur adoptati esse a Deo in filios, spiritum suum dedit nobis, qui signum patris ostendat in filios, ut quia hoc non auderemus dicere in infirmitate et indignitate nostra, suggerat, ut audeamus dicere, Abba, [Col. 0314C] quod est Pater, denique Judaeis hoc jam dudum non est concessum dicere. (Hieron.) Manifeste apostolus Paulus tres spiritus nominat: Spiritum Filii Dei ut in praesenti loco, misit Spiritum Filii sui in corda nostra; et Spiritum Dei, ut in illo: Quotquot Spiritu Dei aguntur, hi filii Dei sunt (Rom. VIII) ; et Spiritum sanctum, ut ibi: Corpora vestra templum sancti Spiritus sunt, qui est in vobis (I Cor. VI) . Alium autem Spiritum sanctum esse quam Filium Dei, manifestissime in Evangelio comprobatur: Qui dixerit verbum contra Filium hominis, dimittetur ei: quicunque autem dixerit contra Spiritum sanctum, nec hic nec in futuro dimittetur ei (Luc. XII) . De quinquagesimo psalmo tres spiritus nominatos breviter ostendam, Propheta dicente: Cor mundum [Col. 0314D] crea in me, Deus, et Spiritum rectum innova in visceribus meis. Ne projicias me a facie tua, et Spiritum sanctum tuum ne auferas a me. Redde mihi laetitiam salutaris tui, et spiritu principali confirma me. Principalem Spiritum, Patrem appellat, quia Filius ex Patre, et non Pater ex Filio; Spiritum autem rectum, veritatis atque justitiae, Christum Dominum significat; quia Pater omne judicium dedit Filio (Joan. V) . Et est in Psalmis: Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis (Psal. LXXI) . Porro Spiritum sanctum aperto nomine vocat: quae quidem cum vocabulis personisque dissentiant, substantia naturaque sociata sunt, et indifferenter idem Spiritus ob naturae societatem, nunc Patris dicitur [Col. 0315A] esse, nunc Filii. Argumentum autem quo adserere conatur, nos jam non esse sub lege, sed sub gratia Domini Jesu, tali fine concludit. Superius dixerat, ut adoptionem filiorum reciperemus: nunc Dei esse nos filios, ex spiritu probat quem habemus in nobis. Nunquam enim, inquit, auderemus dicere: Pater noster, qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum, nisi de conscientia Spiritus habitantis in nobis, et magna sensuum et dogmatum voce clamante: Abba Pater. Abba, Hebraicum est, idipsum significans quod Pater, et hanc consuetudinem in pluribus locis Scriptura conservat, ut Hebraicum verbum cum interpretatione sua ponat. Notandum etiam quia clamor in Scripturis non magnae vocis emissio, sed scientiae intelligatur, et dogmatum magnitudo: nam [Col. 0315B] et in Exodo respondit Dominus ad Moysen: Quid clamas ad me? (Exod. XIV) cum penitus Moysi vox nulla praecesserit; verum compunctum cor, et pro populo lacrymabiliter ingemiscens, Scriptura clamorem vocavit. Quomodo igitur qui Spiritum Filii Dei habet, Filius Dei est; sic in reciprocum, qui Spiritum Filii Dei non habet, Dei Filius non potest appellari. Accepistis spiritum adoptionis filiorum Dei, in quo clamamus: Abba, Pater (Rom. VIII) . [Aug.] Ecce hic non dixit quod ipse Spiritus clamet orando, sed, in quo clamamus, Abba, Pater. Alio tamen loco ait: (Gal. IV) Quoniam filii estis, misit Deus Spiritum Filii sui in corda nostra, clamantem Abba Pater, non hic ait, in quo clamamus, sed ipsum Spiritum clamantem dicere maluit, quo efficitur ut clamemus. Sicut sunt [Col. 0315C] illa: Ipse Spiritus interpellat gemitibus inenarrabilibus; et: Spiritus Patris vestri est qui loquitur in vobis.

Itaque jam non est servus, sed filius. (Ambr.) Non est servus, quia sublatus de potestate legis, socius factus est benedictionis proprii filii Dei. Quod si filius, et haeres per Deum. Dubium non est, quia ideo quis adoptat sibi filium, ut haeredem illum relinquat: sed haereditas ex morte alicujus provenit: quid est ergo ut mortales ejus haeredes dicantur, qui semper vivit? Sed Scriptura more nostro loquitur, ut intelligere possimus; ut enim ostendat daturum patrem filiis de bonis suis, haec quae daturus est haereditatem appellat. (Hieron.) Quod autem in hoc loco dicimus, in caeteris quoque observare debemus, de toto genere hominum singulari numero [Col. 0315D] disputari. Omnes enim credentes unum sumus in Christo Jesu, et membra corporis ejus: et in perrectum virum redacti, illum habemus caput, quia caput viri Christus est.

Sed tunc quidem ignorantes Deum, his qui natura non sunt Dii, serviebatis. (Ambr.) Quoniam prius per ignorantiam peccabant, idolis serviente, facile illis ignotum significat, sicut dicit in Genesi Abimelech ad Deum: Domine, inquit, nunquid gentem ignorantem perdes? (Aug.) Satis probabile est etiam superius de gentibus dictum, quod sub elementis hujus mundi erant servientes, tanquam sub procuratoribus et actoribus. Nam ipsa elementa utique non sunt naturaliter dii sive in coelo sive in terra; [Col. 0316A] quemadmodum multi dii et domini multi, sed nobis unus Deus Pater, per quem omnia et nos in ipso, et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum (I Cor. VIII) . Cum autem dicit, his qui naturaliter non sunt dii servistis, satis demonstrat unum verum Deum natura esse Deum, quo nomine, Trinitas fidelissimo et catholico gremio cordis accipitur. Eos autem qui natura non sunt dii, prepterea superius procuratores actoresque appellat, quia nulla creatura est, sive quae in veritate manet, dans gloriam Deo: sive quae in veritate non stetit, quaerens gloriam suam. Nulla ergo creatura est quae, velit nolit, non divinae providentiae serviat, sed volens facit cum ea quod bonum est, de illa vero quae hoc non vult, fit quod justum est. Nam si etiam ipsi [Col. 0316B] praevaricatores angeli cum principe suo Diabolo non recte dicerentur procuratores vel actores divinae providentiae, non Dominus magistratum hujus mundi Diabolum diceret, nec uteretur illo ad correptionem hominum ipsa potestas apostolica, eodem Paulo alibi dicente (I Tim. I) ; quos tradidi Satanae, ut discant non blasphemare; et alio loco (I Cor. V) , ad salutem, ait enim: Ego quidem sicut absens corpore, praesens autem spiritu, jam judicavi quasi praesens eum qui sic operatus est in nomine Domini nostri Jesu Christi, congregatis vobis et meo spiritu, cum potentia Domini nostri Jesu Christi, tradere ejusmodi Satanae in interitum carnis ut spiritus salvus sit in die Domini Jesu. Sed magistratus sub tanto imperatore non facit, nisi quantum illi permittitur, [Col. 0316C] et procuratores actoresque hujus mundi nihil faciunt, nisi quantum Dominus sinit. Non enim latet eum aliquid sicut hominem, aut in aliquo est minus potens, ut procuratores atque actores qui sunt in ejus potestate aliquid, ipso sive non permittente, sive nesciente, in subjectis sibi pro suo gradu rebus efficiant. Non eis tamen rependitur quod de ipsis juste fit, sed quo animo ipsi faciunt: quia neque liberam voluntatem rationali creaturae suae Deus negavit, et tamen potestatem quae etiam injustos juste ordinat, sibi retinuit. Quem locum latius et uberius in aliis libris tractavimus. Sive ergo solem et lunam, et sidera, et coelum, et terram caeteraque hujusmodi, gentes colebant, sive daemonia, recte sub procuratoribus et actoribus fuisse intelliguntur. Verumtamen [Col. 0316D] ea quae sequuntur, jam quasi explicatam quaestionem rursus implicant. Cum enim per totam Epistolam non ab aliis ostendat sollicitatam fuisse Galatarum fidem, nisi ab eis qui ex circumcisione erant, et ad carnales observationes legis, tanquam in eis salus esset, adducere cupiebant; hoc tantum loco ad eos loqui videtur qui ad gentilium superstitiones redire tentarent.

Nunc autem cum cognoveritis Deum, imo cogniti sitis a Deo, quomodo convertimini iterum ad infirma et egena elementa, quibus denuo servire vultis? (Ambr.) Grave illorum admissum adnotat, quia post cognitionem Dei, ea quae paganorum sunt sequi coeperant, et plus addidit. «Quia non isti cognoverunt Deum, sed magis cogniti a Deo sunt.» Cum [Col. 0317A] enim hi non quaererent Deum, advocavit eos ad suam gratiam, et hi ingrati ad ea converti coeperant, quae tunc colebant quando ignorabant Deum, ut venerarentur infirma et egena elementa, et non tota mente Christum in quo omnis inhabitat divinitas. Infirma et egena dicit elementa, quia imperfecta sunt; ad regendum enim mundum invicem egent sui: in Christo enim perfecta salus est. (Hieron.) Puto itaque quandiu quis parvulus est, nec statutum tempus a patre implevit, ut filius et haeres appellari queat, sub elementis eum mundi, lege videlicet esse Moysi. Cum autem post libertatem, adoptionem et haereditatem filio debitam rursum reversus fuerit ad legem, circumcidi volens et totam Judaicae superstitionis litteram [Col. 0317B] sequi; tunc, quae prius ei mundi tantum fuerant elementa, infirma quoque et egena dicuntur exordia. In tantum enim nihil prosunt cultoribus suis, ut ne hoc quidem eis exhibere valeant, quod ante praestiterant, Hierosolyma, templo, altarique destructis. Respondeat aliquis et dicat: Si lex et praecepta quae in lege conscripta sunt, infirma et egena elementa sunt, et hi qui cognoverunt Deum, magis autem cogniti sunt ab eo, legem observare non debent, ne incipiant non tam Deum colere, a quo cogniti sunt, quam ad eos reverti qui natura non sunt dii; aut legem observaverunt Moyses et prophetae, et non cognoverunt Deum, nec, cogniti sunt ab eo: aut si cognoverunt Deum, mandata legis minime compleverunt; quod utrumque periculosum est dicere: aut [Col. 0317C] illos non fecisse quae legis sunt, et sic cognovisse Deum: aut non cognovisse Deum, dum infirma, et egena legis elementa custodiunt. Quod quidem sic solvi potest, ut dicamus illos quomodo Paulus factus est Judaeis Judaeus, ut Judaeos lucrifaceret; et in Cenchris ex voto comam totondit, et nudipedalia atque calvitium Hierosolymis in templo exercuit (Act. X) , ut eorum sedaret invidiam qui cathechizati de eo fuerant, quod contra legem Moysi et Deum faceret prophetarum: ita et sanctos viros fecisse quidem ea quae legis erant, sed sensum magis legis secutos esse, quam litteram, qui non minus quam Abraham, sublato de facie velamento, cupierunt videre diem Christi, et viderunt et laetati sunt (Joan. VIII) , facti infirmo populo infirmi, ut infirmos lucrifacerent: et [Col. 0317D] his qui sub lege erant, quasi essent ipsi sub lege, ut eos ab idolis quibus in Aegypto assueverant, separarent. Lex Moysi quae ante Evangelium dives et opulenta et clara fuit, post adventum Christi, ad comparationem ejus quasi infirma et egena, imminuta atque destructa est ab eo qui major fuit Salomone, et templo, et Jona (Matth. XII) . Alias autem, infirma et egena elementa Judaeorum traditiones, et secundum litteram vilem intelligentiam confirmabimus, quae sunt justificationes non bonae, et praecepta non bona; robusta quippe et dives est legis intelligentia spiritalis, ita ut aut penitus elementum non debet appellari; aut elementum quidem sit comparatione futuri saeculi et vitae in Christo Jesu, qua [Col. 0318A] nunc vivunt angeli, supernae que virtutes; sensui vero Judaico comparata, non tam elementum, hoc est, initium, quam perfectio nuncupatur. Quod autem ait: «Nunc vero cognoscentes Deum, magis autem cogniti ab eo;» illud ostendit, quod post idolorum cultum, Deum intellexerint Galatae, vel potius ipsi cognitione ejus digni sint judicati; non quod Deus creator omnium aliquid ignoret, sed quod eos tantum scire dicatur, qui errorem pietate mutaverint: Cognoscit enim Dominus qui sunt ejus (II Tim. II) . Et Salvator in Evangelio: Ego sum, ait, Pastor bonus, et cognosco meas et cognoscunt me meae (Joan. X) ; contra ad impios: Nescio vos, recedite a me, operarii iniquitatis (Luc. XIII) ; et ad stultas virgines: Nescio vos, quae sitis (Matth. XXV) .

[Col. 0318B] Dies observatis et menses et tempora et annos. (Ambr.) Quae elementa dixerit nunc declaravit; diem sol facit, menses cursus lunae; tempora vero sunt ver, aestas, autumnus, hiems, quatuor haec, completo numero proprio faciunt annum. Dies ergo observant qui dicunt, ut puta: Crastino proficiscendum non est, post crastinum enim non debet aliquid inchoari, et sic solent magis decipi. Hi autem colunt menses, qui cursus lunae perscrutantur dicentes, ut puta, Septima luna instrumenta confici non debent. Nona iterum luna ut puta, emptum servum domum duci non oportet. Et per haec facilius solent adversa provenire. Tempora vero sic observant cum dicunt: Hodie veris initium est, festivitas est, post cras Vulcanalia sunt; et talia iterum aiunt: Posterum [Col. 0318C] est, domum egredi non licet. Annos sic colunt cum dicunt: Kalendis Januariis novus est annus: quasi non quotidie anni impleantur, sed ut illius memoriam recolant Jani bifrontis, hac superstitione utuntur, quae longe debet esse a servis Dei. Si enim Deus ex toto corde diligatur, ipso propitio nulla debet esse formido, neque suspicio harum rerum. Aliter: (Hieron.) Qui non adorat Patrem in spiritu et veritate, nescit sabbatismum sanctis repositum, de quo loquitur Deus: Si introierit in requiem meam (Psal. XCIV) ; et non de illis temporibus recordatur de quibus scriptum est: Recordamini dierum saeculi (Isa. XLVI) ; et alibi: Memoratus sum dies antiquos, et annos aeternos in mente habui (Psal. LXXVI) . Dies Judaicos observat, et menses, et tempora, [Col. 0318D] et annos: dies, ut sabbati, neomeniae, et a decima mensis primi usque ad quartam decimam, que agnus corporeus victimae reservatur: et a quarta decima usque ad vicesimam primam ejusdem mensis, quando azyma comeduntur, non sinceritatis et veritatis (I Cor. V) , sed in fermento veteri malitiae et nequitiae Pharisaeorum. Septem quoque septimanas, qui ritu Judaico post azyma computat, dies Israeliticae Pentecostes colit. Nec non clangorem tubarum mense septimo, prima mensis. Decima quoque ejusdem mensis expiationem et jejunium, et scenopegias ex more figentes, Judaicos observant dies. Menses autem custodiunt, qui primum et septimum mensem, non intelligentes mysterium veritatis, observant. [Col. 0319A] Tempora quoque colunt, qui ter per annos singulos Hierosolymam venientes, putant se Domini implere praeceptum dicentis: Tribus temporibus anni diem festum agetis mihi, solemnitatem azymorum, et solemnitatem messis primitivorum, et solemnitatem consummationis in exitu anni (Exod. XXIII) . Et alibi: Tribus temporibus anni apparebit omne masculinum tuum in conspectu Domini Dei tui (Exod. XXXIV) . Quod autem ait, et annos, puto de septimo reurissionis anno dici, et de quinquagesimo, quem illi jubilaeum vocant. Dicat aliquis: Si dies observare non licet, et menses, et tempora, et annos, nos quoque simile crimen incurrimus, quartam Sabbati observantes, et parasceven, et diem Dominicam, et jejunium quadragesimae, et Paschae festivitatem, et [Col. 0319B] Pentecostes laetitiam, et pro varietate regionum, diversa in honore martyrum tempora constituta. Ad quod qui simpliciter respondebit, dicet, non eosdem Judaicae observationis dies esse, quos nostros. Nos enim non azymorum pascha celebramus, sed resurrectionis et crucis. Nec septem juxta morem Israel numeramus hebdomadas in Pentecoste, sed Spiritus sancti veneramur adventum. Et ne mordinata congregatio populi, fidem minueret in Christo, propterea dies aliqui constituti sunt, ut in unum omnes pariter veniremus; non quod celebrior sit dies illa qua convenimus; sed quod quacunque die conveniendum sit, et aspectu mutuo laetitia major oriatur. Qui vero oppositae quaestioni acutius respondere conatur, illud affirmat: Omnes dies aequales [Col. 0319C] esse, nec per parasceven tantum Christum crucifigi, et die Dominica resurgere, sed semper sanctae resurrectionis esse diem, et semper eum carne vesci Dominica: jejunia autem et congregationes inter dies, propter eos, a viris credentibus constituta, qui magis saeculo vacant, quam Deo, nec possunt, imo nolunt toto in Ecclesiam vitae suae tempore congregari: et ante humanos actus Deo orationum suarum offerre sacrificium. Quotus enim quisque est, qui saltem haec pauca, quae statuta sunt, vel orandi tempora vel jejunandi semper exerceat? Itaque sicut nobis licet vel jejunare semper vel semper orare, et diem Dominicam accepto Domini corpore indesinenter celebrare gaudentibus; non ita et Judaeis fas est omni tempore immolare agnum, Pentecostem agere, tabernacula [Col. 0319D] figere, jejunare quotidie. (Aug.) Sunt quaedam quae levissima putarentur, nisi in Scripturis demonstrarentur opinione graviora. Quis enim aestimaretur, quam magnum peccatum sit dies observare et menses et annos et tempora, sicut observant, qui certis diebus, sive mensibus, sive annis, volunt vel nolunt aliquid inchoare, eo quod secundum vanas doctrinas hominum fausta vel infausta existiment tempora? nisi hujus mali magnitudinem ex timore Apostoli pensaremus, qui talibus ait:

Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vobis. (Ambr.) Duplici genere subversi fuerant Galatae, ut post Dei gratiam, non solum ad legem converterentur, sed ad errores pristinos. Inducti enim vel eversi, [Col. 0320A] in legem facile declinarant ad observantiam dierum et mensium, sabbati enim observantia et neomeniarum attraxerunt illos ad haec: ideoque, «timeo, inquit, vos ne sine causa laboraverim in vobis;» sic enim videbat eos in pejus proficere, ut possent etiam a Christo penitus recedere. (Hier.) Satis vero caute inter auctoritatem Apostoli et sancti hominis lenitatem, verba moderatus est, inferens: Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vobis; si enim abrupte condemnare voluisset, dixisset utique: Timeo vos, sine causa enim laboravi in vobis. Nunc autem videns eos zelum Dei habere, sed non secundum scientiam (Rom. X) , nec penitus eorum desperavit salutem, qui pio fuerant errore decepti: nec rursum irreprehensos reliquit, ne et ipsis perseverandi in errore, [Col. 0320B] et caeteris occasionem similiter tribueret errandi. Timeo autem vos, posuit pro eo quod est, timeo de vobis. Sine causa laborat magister, cum ipse provocat ad majora discipulos, et illi retrolapsi, ad minora et humilia revolvuntur. (Aug.) Plena sunt conventicula nostra hominibus, qui tempora rerum agendarum a mathematicis accipiunt. Jam vero ne aliquid inchoetur, aut aedificiorum aut hujusmodi quorumlibet operum, diebus, quos Aegyptiacos vocant, saepe etiam nos monere non dubitant, nescientes, ut dicitur, ubi ambulant. Quod si locus iste de Judaeorum superstitiosa observatione intelligendus est, quam spem habent cum Christianos se dici velint, ex ephemeridis vitam naufragam gubernantes, quando de divinis Libris quos Deus adhuc carnali populo [Col. 0320C] dedit, si more Judaeorum tempora observarent, diceret eis Apostolus: Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vobis; et tamen si deprehendatur quisquam vel catechumenus Judaico ritu Sabbatum observans, tumultuatur Ecclesia. Nunc autem innumerabiles de numero fidelium cum magna confidentia in faciem nobis dicunt: Die post Kalendas non proficiscor; et vix lente ista prohibemus, arridentes, ne irascantur, et timentes ne quasi novum aliquid mirentur. Vae peccatis hominum quae sola inusitata exhorrescimus usitata vero pro quibus abluendis Filii Dei sanguis effusus est, quamlibet magna sint, et omnino claudi contra se faciant regnum Dei, saepe videndo omnia tolerare, saepe tolerando, nonnulla etiam facere cogimur; atque utinam, [Col. 0320D] o Domine, non omnia quod non potuerimus prohibere, faciamus! Sed jam videamus quae sequuntur, sane praeterieramus quod dictum est: Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo. Videtur enim certe hoc loco etiam Apostolica locutio congruere velle infirmitati hominum; neque tantummodo in Veteris Testamenti libris, usque ad terrenas hominum cogitationes, modus divini eloquii descendisse videatur. Nam quoniam correxit quod dixerat, Cognoscentes Deum, nihil nos movere debet: manifestum est enim quandiu per fidem ambulamus, non per speciem, nondum nos cognovisse Deum, sed ea fide purgari, ut opportuno tempore cognoscere valeamus. Sed quod in ipsa correctione [Col. 0321A] ait; imo cogniti a Deo, si proprie accipitur, putabitur Deus quasi ex tempore aliquid cognoscere, quod ante non noverat. Translate ergo dictum est, ut oculos Dei accipiamus ipsam dilectionem ejus, quam commendavit mittendo pro impiis occidendum unicum Filium. Sic enim de his qui diliguntur dicere solemus, quod ante oculos habeantur. Hoc est ergo cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo, quod et Joannes dixit: Non quod nos dilexerimus Deum, sed quia ipse dilexit nos (I Joan. IV) .

Estote sicut et ego, quia et ego sicut vos. (Ambr.) Hoc dicit ut dent operam corrigendi ea, quia non est impossibile ut sint sicut ipse, quia et ipse erat hoc, id est, homo, quod et illi; et cum fuisset in errore persequens Ecclesiam, correptus convertit se. (Hier.) [Col. 0321B] Quod dicit tale est: quomodo ego vobis infirmis sum factus infirmus, et non potui loqui ut spiritalibus, sed quasi carnalibus et parvulis in Christo, et quia necdum poteratis solido cibo vesci, Evangelico tantum lacte potavi, nolens in aetate vos semper infantiae permanere, sed paulatim ad adolescentiam, et juventutem usque perducere, ut solidum cibum possetis accipere: ita et vos debetis esse sicut ego sum: perfectiora videlicet sapere, dimisso lacte, ad fortiores cibos et ad pabula transire majora. Hoc autem loquitur quasi Salvatoris imitator, qui non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed seipsum exinanivit formam servi accipiens, et habitu inventus ut homo (Phil. II) , ut nos dii fieremus ex hominibus, et non ultra moreremur; sed conresurgentes Christo, [Col. 0321C] amici ejus diceremur, et fratres, ut esset discipulus sicut magister, et servus sicut dominus. Potest autem et ita intelligi: obsecro vos, inquit, fratres, ut Judaica observatione contempta, dierum, mensium, temporum atque annorum, quae sunt umbrae futurorum, me imitemini, qui sine querela in lege versatus, omnia arbitratus sum quasi purgamenta atque quisquilias, ut Christum lucrifacerem (Philip. III) . Fui quippe et ego sicut vos nunc estis, cum eisdem observationibus strictus tenebar, et Ecclesiam Christi, quia ista non faceret, persequens, devastabam.

Fratres, obsecro vos, nihil me laesistis. (Aug.) Tanquam si diceret: Ne ergo putetis quod ego laedere vos cupiam. (A b r.) Nunc mitius agit cum eis, et bona eorum incipit memorare, ut post magnas [Col. 0321D] correptiones, bona opera sua audientes, recrearentur, et data opera reformarent se, ne objurgationibus diutius pressi asperioribus fierent exacerbati. Nihil tamen sibi nocuisse illos dicit, ipsis enim oberat delictum illorum: Apostolus enim impleverat officium dispensationis sibi creditae, ut omni cum diligentia praedicaret eis, sicut dicit Dominus ad prophetam Ezechiel: Tu, inquit, praedica, si te audierint, lucraveris eos: si quo minus, tu salvabis animam tuam (Ezech. III) .

Scitis autem quia per infirmitatem carnis evangelizavi vobis jampridem, et tentationem vestram quae erat in carne mea non sprevistis, neque respuistis, sed sicut angelum Dei excepistis me, sicut Christum [Col. 0322A] Jesum. In memoriam revocat illis tempus quando primum praedicavit illis Evangelium Dei. Ipso enim tempore injuriis agebatur Apostolus et caedibus infirmabatur: infirmus enim videtur, quia humiliatur, et non resistit propter Evangelium Dei. Et in hoc laudat constantiam eorum, quia non sunt abstracti a fide; injuriae enim Apostoli tentatio erat Galatarum, in qua firmi inventi sunt non dubitantes fide. Possent enim scandalum passi, dicere: Quae est virtus aut spes in hac fide, quando minister ejus sic humiliatur? Sed quia jam animum futuris spebus infecerant: praesentes exitus pro Christi nomine non pertimescebant, certi fidem nostram non in terris, sed in coelis habere dignitatem, et pro his tribulationibus magna rependi praemia. (Hier.) Haec quidem et [Col. 0322B] nos ad humilitatem provocant, et supercilium decutiunt episcoporum, qui velut in aliqua sublimi specula constituti, vix dignantur videre mortales, et alloqui conservos suos. Discant ab Apostolo errantes et insipientes Galatas, fratres vocari; discant post increpationem blanda verba dicentis, Obsecro vos. Quod autem obsecrat illud est, ut imitatores ejus sint sicut ipse Christi. Imo ut praesentem locum sequar, nihil est grande quod postulat, ut quomodo ipse propter illos de majori factus est minor: sic illi a minoribus ad majora conscendant. Nihil me, inquit, laesistis. Laedit discipulus magistrum, si per negligentiam suam praecepta ejus laboremque disperdat. Non laeserant Galatae Apostolum, usque in praesens tempus Evangelium ejus ac mandata servantes. Aut certe ita: [Col. 0322C] quando vobis primum Evangelium annuntiavi, et propter infirmitatem carnis vestrae, quia non poteratis sacramenta suscipere majora, praedicavi vobis quasi parvulis, et me ipsum infirmum esse simulavi, ut vos infirmos lucrifacerem, nonne quasi angelum suscepistis me, quasi Christum Jesum? Cum igitur in nullo me tempore laeseritis, et me vestri causa humilem atque dejectum similem Dei Filio putaveritis, quomodo ad majora vos provocans laedor a vobis, perdendo laborem meum, et dispensationem illam qua me parvulum esse simulaveram irrito opere nunc lugetis? Per infirmitatem autem carnis non suae, sed audientium, Galatis Paulus annuntiat, qui non poterant carnem subjicere verbo Dei: sed quasi carnei nequaquam recipiebant intelligentiam spiritalem. Quod ut evidentius fiat, [Col. 0322D] aliquod ponamus exemplum: per infirmitatem carnis docet qui dicit: Si se non continent, nubant (I Cor. VII) ; et: Mulier, si mortuus fuerit vir ejus, libera est; cui vult nubat, tantum in Domino (Ibid.) ; nequaquam vero per infirmitatem carnis docet, ista commemorans: Solutus es ab uxore, noli quaerere uxorem; et: Tempus est ut et qui habent uxores, sic sint quasi non habentes. Alia quippe praecepta ad spiritales, alia dantur ad carnales. Et aliud est quod juxta imperium, aliud quod juxta indulgentiam praecipitur. Et tentationem, inquit, vestram in carne mea non sprevistis. Obscurus locus est, acrius attendendus: ego quidem, ait, quasi parvulis vobis atque lactentibus per infirmitatem carnis vestrae jam pridem [Col. 0323A] evangelizavi, a minoribus incipiens, et, ut ita dicam, apud vos pene balbutiens; quae dispensatio et praedicationis infirmae simulatio, mea quidem gubernatio erat, sed vestra tentatio, an vobis placerent, et magna viderentur ea quae pro conditione sui minora erant, et a me quasi humilia promebantur: quae quidem vos non ut parva sed ut magna capientes, in tantum admirati estis, ut me qui ea loquebar quasi angelum, et, ut plus dicam, quasi Dei Filium susciperetis. Haec ergo vestra tentatio qua ego vos in carnali mei sermonis annuntiatione tentabam, non fuit contempta nec vilis, sed plus quam aestimabam, habuit dignitatis. Potest locus iste et ita disseri: Quando veni ad vos, non veni in sermone sapientiae, sed homo humilis atque contemptus, nihil magnum deferens, [Col. 0323B] crucifixum. Cum igitur me videritis in corpore infirmitatibus obnoxio constitutum, regna coelestia pollicentem, non irrisistis, nec aestimastis dignum esse contemptu: intelligebatis quippe humilitatem carnis meae, et ipsius habitus vilitatem ad vestram tentationem fieri; an videlicet contemneretis eum qui ab incredulis miserabilis putabatur; sed econtra illum humilem, vilem atque contemptum, ita ut angelum et plusquam angelum suscepistis. Aut certe suspicari possumus Apostolum, eo tempore quo primum venit ad Galatas, aegrotasse, et aliqua corpusculi infirmitate detentum; non cessasse tamen, nec vocem silentio repressisse, quo minus coeptum Evangelium praedicaret. Nam tradunt eum gravissimum capitis dolorem saepe perpessum; et hunc esse [Col. 0323C] angelum Satanae, qui appositus ei sit, ut eum colaphizaret in carne ne extolleretur (II Cor. XII) . Haec infirmitas, et languor hic corporis, apud eos quibus annuntiabatur Evangelium tentatio fuit, an contemnerent eum sublimia promittentem, quem languoribus corporis subjectum videbant: nec non et illud dici potest, quod in principio adventus sui ad Galatas, contumelias et persecutiones et plagas corporis ab his qui contraibant Evangelio sustinuerit. Et hanc fuisse tentationem vel maximam Galatis, Apostolum Christi cernentibus verberari. Quod autem ait: Sicut angelum, sicut Christum Jesum suscepistis me, et angelo Christum ostendit esse majorem, quem secundum dispensationem corporis minorem Psalmista cantaverat dicens: Minorasti eum paulo minus ab angelis [Col. 0323D] (Psal. VIII) . Et tantum sua verba in principio valuisse demonstrat, ut angeli putarentur et Christi. Ubi est ergo beatitudo vestra? (Ambr.) Beatos hos fuisse dicit, apud caeteras Ecclesias per id, quod Apostoli injuriis non frangebantur, sed crescebant in fide. Testimonium enim perhibeo vobis: quia, si fieri posset, oculos vestros eruissetis et dedissetis mihi. (Aug.) Cur enim hoc fieri non posset, nisi quia juste fieri nullomodo posset? Sic et Job ait: Utinam possim me occidere! (Job. X) sic et Dominus ad Loth: Non potero, inquit, facere rem donec tu illuc introeas (Gen. XVIII) . Non posse dixit se, quod sine dubio poterat per potentiam, sed non poterat per justitiam. (Ambr.) Votum eorum circa religionem tam plenum [Col. 0324A] ostendit fuisse, ut non solum bene ab eis susceptus sit, sed et fortes in fide inventi sunt, et quod ad laudem magis proficit, omnia pene sua illi obtulerint profliganda. Hinc plus dolet, quia tanta charitas subversa fuerat prava doctrina.

Ergo inimicus vobis factus sum verum dicens vobis? Hoc dicit, quia non potest fieri, ut inimicus, inquit, vobis sim, quorum tanta sensi obsequia. Sed quia nemo se argui vult errantem, idcirco vobis inimicus videor juste vos reprehendens. (Hieron.) Beatus est qui ambulat in virtutum via, sed si ad virtutes usque pervenerit, nec prodest a vitiis recessisse, nisi optima comprehendas; quia non tam initia sunt in bonis studiis laudanda, quam finis. Sicut enim in vinea multi usque ad prelum uvae gradus sunt, et primum necesse [Col. 0324B] est ut vitis germinet in pampinis, spem promittat in floribus; dehinc ut flore decusso futuri botri species deformetur, paulatimque turgescens uva parturiat, ut pressa torcularibus dulcia musta desudet: ita et in doctrina singuli beatitudinum sunt profectus, ut audiat quis verbum Dei, ut concipiat, ut in utero animae ejus adolescat, et ad partum usque perveniat; et cum pepererit, lactet, enutriat, et per infantiam, pueritiam, adolescentiam, juventutem, ad perfectum virum usque perducat. Cum ergo singuli, ut diximus, gradus juxta profectus suos habeant beatitudinem, si finis, et, ut ita loquar, extrema manus operi defuerit, totus labor irritus fiet, et dicetur, Ubi est ergo beatitudo vestra? Quamvis, inquit, vos eo tempore quo Evangelium juxta carnem susceperatis, [Col. 0324C] beatos dicerem, quod in initiis fervebatis: tamen nunc, quia non video aedificio culmen impositum, et pene nequidquam jacta fundamina, cogor dicere, Ubi est ergo beatitudo vestra, qua vos beatos arbitrans ante laudabam? Vere enim et ipse fateor, quia sic me vobis humilia praedicantem, vel persecutionibus conflictatum, in principio dilexistis, ut si fieri posset (hyperbolice autem sunt accipienda quae loquitur), eruissetis vobis oculos, et mihi ut omnium vestrum luminibus plus cernerem, dedissetis. Optabatis quippe vos caecos esse per ineffabilem in me charitatem, ut plus in meo corde Evangelii lumen oriretur. Emolumentum meum vestris damnis crescere volebatis, et hoc illo tempore, quo vobis quasi parvulis atque lactentibus, sive propter infirmitatem carnis vestrae, [Col. 0324D] parva et humilia annuntiabam, sive propter meae carnis injurias non dignus videbar fide: nunc vero quia ab elementis et syllabis et lectione puerili, coepi vos ad majora studia provocare, ut libros teneatis in manibus, ut plena eruditionis et sensuum verba discatis, recalcitratis, irascimini, gravis vobis videtur esse perfectio doctrinarum, et in tantum mutati estis in alios affectus, ut me, quem quasi angelum et Christum susceperatis, cui volebatis oculos vestros tradere, nunc habeatis inimicum, quia vobis plenam annuntio veritatem. Eleganter enim sententiam terminavit, dicens: Ergo inimicus vobis factus sum, veritatem dicens vobis? ut ostenderet initia praedicationis non tam veritatem fuisse, quam umbras et imaginem [Col. 0325A] veritatis. Similis est huic, illa sententia nobilis apud Romanos poetae,

Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis. (Ambr.) Primum per fidem illos genuerat, in baptismo, sed quia velut per abortum nati, deformati et infirmi inventi sunt, nunc cum dolore consilii reformat eos in Christum. Concipientes enim fidem et sensum fidei minime advertentes, formatum Christum in animis suis negantur habere. Si enim intellexissent gratiam Dei in Christo, post fidem in Judaismum transducti non essent. (Aug.) Magis hoc ex persona matris Ecclesiae locutus est; nam et alibi dicit (I Thes. II) : Factus sum parvulus [Col. 0326D] in medio vestrum, tanquam si nutrix foveat filios suos. Formatur autem Christus in credente per fidem in interiore homine vocato in libertatem gratiae, miti et humili corde, non se jactante de operibus et meritis, quae nihil et nulla sunt, sed ab ipsa gratia aliquod meritum inchoante. Potest movere quod dictum est: Quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis, nisi parturitionem hanc pro curarum angoribus positam intelligamus, quibus eos parturivit ut nascerentur in Christo: et iterum parturit, propter pericula seductionis, quibus eos conturbari videt. Sollicitudo autem talium de illis curarum quae se quodammodo parturire dicit, tandiu esse poterit donec perveniant in mensuram aetatis plenitudinis [Col. 0327A] Christi, ut jam non moveantur omni vento doctrinae. Non ergo propter initium fidei, quo nati erant, sed propter robur et perfectionem dictum est, quos iterum parturio, donec Christus formetur in vobis. Hanc parturitionem aliis verbis etiam alibi commendat ubi dicit (II Cor. XI) : Incursus in me quotidianus, sollicitudo omnium Ecclesiarum. (Hier.) Quantis difficultatibus et dolore fetus promantur ex utero, maledictio prima declarat dicens: In tristitia paries filios (Gen. III) ; volens igitur Paulus ostendere magistrorum pro discipulis sollicitudinem, quos patiantur affectus ne sectatores sui excidant a salute, ait, Filioli mei, quos iterum parturio. Qui enim in alio loco quasi Pater dixerat (I Cor. IV) : Si decem millia paedagogorum habeatis in Christo, sed non multos patres; [Col. 0327B] jam, non quasi pater, sed ut mater, loquitur in Christo, ut utriusque anxietatem et pietatem in se parentis agnoscant. Tale quid et Moyses de populo loquebatur: Nunquid ego in utero accepi [concepi] omnem populum istum? (Num. XI.) Quis, putas, nostrum ita de discipulorum anxius est salute, ut non paucis horis aut ut multum biduo triduove, sed toto vitae suae tempore torqueatur donec Christus formetur in eis? Formatur quoque Christus in corde credentium, cum omnia illis sacramenta panduntur, et ea quae obscura videbantur perspicua fiunt. Sed et illud est intuendum, quod qui per peccatum quodammodo homo esse desierat, per poenitentiam concipitur a magistro, et rursum in eo Christi formatio repromittitur. Hoc adversum Novatianos est qui nolunt reformari [Col. 0327C] eos, quos semel peccata contriverint.

Vellem autem esse apud vos modo, et mutare vocem meam, quia confundor in vobis. (Hier.) Scriptura divina aedificat et lecta, sed multo plus prodest si de litteris vertatur in vocem, ut qui per Epistolam docuerat, praesens instruat audientes. Magnam siquidem vim habet vox viva, vox de auctoris sui ore resonans, quae illa pronuntiatione profertur atque distinguitur, qua in hominis sui corde generata est. Sciens itaque Apostolus majorem vim habere sermonem qui ad praesens fiat, cupit vocem Apostolicam, vocem litteris comprehensam in praesentiam commutare, et quia hoc magis expediebat his qui in errorem fuerant depravati, vivo eos ad veritatem retrahere sermone, hoc autem ideo, quia confundatur [Col. 0327D] in illis; quod quidem Graece magis proprie dicitur; ἀποροῦμαι enim non tam confusionem quae apud illos αἶσχύνη sive σύγχυσις appellatur, quam indigentiam et inopiam sonat. Sensus itaque iste est, Vellem apud vos nunc adesse, et litterarum vocem praesens ipse proferre, quia indigeo in vobis. Non quippe habeo fructus quos solent de discipulis habere doctores, et sine causa semen jactum est doctrinarum, cum penitus in vobis patiar egestatem: ita ut in Jeremiae possim vocem prorumpere: Non profui, neque profuit mihi quisquam (Jer. VII) . Potest autem et simplicius intelligi: Blandis apud vos modo verbis usus sum dicens: Fratres, obsecro vos; et: Filioli mei quos iterum parturio, donec Christus formetur in [Col. 0328A] vobis. Sed ego blandus et lenis qui ad vos quasi pater locutus sum pro ea charitate qua filios meos perire non patior, et errare perpetuo, vellem nunc praesens esse, si confessionis me vincula non arctarent, et blandam vocem in objurgantis verba mutare. Nec levitatis est si nunc blandiar, nunc irascar: impellit me charitas, impellit me dolor diversis affectibus loqui: nescio enim in quae primum verba prorumpam, et quo vos debeam sanare medicamine, quia confundor in vobis.

Dicite mihi, qui sub lege vultis esse, legem non audistis? (Hier.) Notandum legem hic dictam esse Genescos historiam, non ut vulgo aestimant quae facienda sint, quaeve vitanda, sed totum quod de Abraham et ejus uxoribus, liberisque contexitur legem [Col. 0328B] appellatam. Legimus et in alio loco, prophetas quoque legem vocari. Audit ergo legem, qui juxta Paulum non superficiem sed medullam ejus introspicit: non audit legem, qui similis Galatis exteriorem tantum corticem sequitur. (Ambr.) Hoc in Genesi habetur, quia cum Sara generare non posset (erat enim sterilis), Agar ancillam suam obtulit viro suo Abrahae in concubinam, ut quod generasset, adoptaret sibi (Gen. XXI) . Sic factum est, ut de Agar nasceretur Ismael. Post autem nutu Dei promissus est Abrabae filius de Sara uxore ejus quae erat sterilis, haec peperit Abrahae Isaac, tunc coepit duos Abrabam habere filios, unum de ancilla et unum de libera; Sed quidem, qui de ancilla secundum carnem natus est, qui autem ex libera per repromissionem: [Col. 0328C] quae sunt per allegoriam dicta. Ismael qui ex ancilla Agar natus est, secundum carnem natus est; Isaac vero non secundum consuetudinem, sed secundum providentiam, Dei virtute natus est, quippe cum Sara et anus esset et sterilis. In typum enim Christi natus est Isaac, ideo haec per allegoriam asserit dicta, ut aliud ex alio significent personae Ismael et Isaac: Ismael enim Judaeorum significat nativitatem, vel eorum qui servi peccati sunt: Isaac vero Christianorum, quia in libertate nascuntur. Liber enim fit, qui accipit remissionem peccatorum. Scriptum est enim, quia Abraham duos filios habuit, unum de ancilla et unum de libera. Sed qui de ancilla, secundum carnem natus est; qui autem de libera, per repromissionem. Haec enim sunt duo testamenta, quae [Col. 0328D] sunt per allegoriam dicta. Moyses accipiens sanguinem vituli in cratera, aspersit populum dicens: Hic est sanguis testamenti quod disposuit Deus ad vos (Exod. XXIV) . Hoc est quod dixit: Unum quidem a monte Sina in servitutem generans quae est Agar. Lex enim in monte Sina data est, quam Moyses recitans populo librum hunc Testamenti appellavit, et tunc aspersit populum sanguine, sicut dixi. Haec lex reos tenuit peccatores, et coeperunt esse servi peccati facti filii Agar, quasi ancillae. Sina autem mons est in Arabia quae conjungitur huic quae nunc est Hierusalem, serviens cum filiis suis. Causam Agar significare dicit Hierusalem terrenam, id est, synagogam quae in servitutem generat, quos enim generat sub peccato [Col. 0329A] sunt. Illa autem quae sursum est Hierusalem libera est, quae est mater nostra. Haec quam matrem nostram dicit, regula est Dominici mysterii per quam renascimur in libertatem, sicut et ipsa libera est, et ideo coelestis dicitur, quia coelum sedes ejus est, et quos generat, ibi erunt cum ea, sicut dicit Dominus: Pater, quos dedisti mihi volo ut ubi ego fuero [sum], et hi sint mecum (Joan. XVII) . Haec est et vita, quia immortalitate donantur, qui credentes renascuntur per eam: sic enim de Domino dictum est (Joan. I, V) : Quia quod factum est in illo, vita est: sicut enim Pater habet vitam, ita dedit et Filio vitam. Et vita erat lux hominum. Haec vita et lux, mater est fidelium. Sicut scriptum est. In Isaia enim hoc habetur quod subjectum est: Laetare, sterilis quae non paris, erumpe [Col. 0329B] et exclama, quae non parturis: quia multi filii desertae magis quam ejus quae habet virum (Isa. LIV) . Hanc terrenam Hierusalem virum habere dicit, quia secundum carnem generat: illam autem coelestem Hierusalem quam dicit matrem nostram, sterilem appellat: quia non parit secundum carnem, nec dolores patitur, hoc est non parturit, generat autem sine passione, spiritaliter, exclamans in laetitiam, quia deserta aliquando (a quo, nisi ab Adam? quia deserta vita, secutus est mortem), nunc plures filios habet quam haec quae habet virum, id est, quae carnaliter generat: multo enim plures sunt Christiani Judaeis, sicut dicit in Apocalypsi (Apoc. VII) : Et vidi turbam magnam quam numerare nemo poterat ex omni tribu et gente (Hier.) Nimiae difficultatis est demonstrare, [Col. 0329C] Isaac tantum qui de Sara natus est, fuisse de repromissione generatum, et non etiam Ismael, qui de Agar ancilla est ortus Aegyptia. Scriptura quippe refert quod cum persequente Sara, Agar feta fugisset, et venisset ad eam angelus in deserto, moneretque ut subjiceretur dominae potestati, idem ipse angelus etiam haec locutus sit: Multiplicans multiplicabo semen tuum, et non numerabitur prae multitudine (Gen. XVI) ; et postea de Ismael, quae utique repromissionis verba nemo dubitarit: Iste erit rusticanus [ferus] homo, manus ejus super omnes, et manus omnium super eum, et contra faciem omnium fratrum suorum habitabit. Sed responderi potest minoris auctoritatis esse repromissionem angeli, quam ipsius Dei: sicut enim stella, orto sole [Col. 0329D] non rutilat, ita et angeli verba ad comparationem repromissionis Dei obscurari et evanescere et pro nihilo computari. Videtur quidem haec responsio aliquid habere momenti, sed statim sequentis Scripturae auctoritate conteritur. Scriptum est enim (Gen. XVII) : Abraham autem dixit ad Deum: Ismael utinam vivat in conspectu tuo; et Deus respondit ad eum: Ecce Sara uxor tua pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Isaac: et statuam testamentum meum ad eum in testamentum aeternum, et semini ejus post eum. De Ismael autem: Ecce exaudivi te, et ecce benedixi eum, et augebo eum, et multiplicabo illum vehementer: duodecim gentes generabit, et dabo eum in gentem magnam. Testamentum autem meum statuam [Col. 0330A] ad Isaac quem generabit tibi Sara in tempore isto anno venturo. Ex quibus evidens est, ipsius quoque sermonibus Dei, Ismael secundum repromissionem esse generatum. Sed et hoc ita solvitur, repromissionem proprie in testamenti datione compleri, et aliud esse benedicere, augere, multiplicare vehementer, quod in Ismael scriptum est: aliud haeredem facere per testamentum, quod de Isaac dicitur: Statuam testamentum meum ad eum in testamentum aeternum, et semini ejus post eum; et in sequentibus: Testamentum autem meum statuam ad Isaac, quem pariet tibi Sara. Et quomodo aliud sunt dona, aliud substantia, aliud legata, aliud haereditas (legimus enim (Gen. XXV) filiis concubinarum Abrahae dona tradita, filio autem Sarae totius substantiae haereditatem [Col. 0330B] relictam): ita aliud esse, ut diximus, benedictionem atque legata, aliud testamentum. Sed et hoc dici potest de Ismaele, post conceptum ejus vel angelum, vel Deum locutum, de Isaac vero antequam in Sarae utero conciperetur Deum fuisse pollicitum. Nunc breviter ad altiora tendendum est, ut dicamus unumquemque nostrum primum non juxta repromissionem nasci, quandiu Scripturarum verbis simplicibus instruitur, et judaicis adhuc expositionibus delectatur: quando vero ad sublimiora transcenderit et legem intellexerit spiritalem, tunc eum de repromissione generari: et ut apertius loquar, quotidie eos qui faciunt opera Abrahae, de Abraham nasci: verum illos qui habent Spiritum servitutis iterum in timore, ex ancilla generari Aegyptia, eos autem [Col. 0330C] qui Spiritum adoptionis acceperint, ex Sara libera, qua libertate a Christo donati sumus. Quae quidem, inquit, sunt per allegoriam dicta. Allegoria proprie de arte grammatica est, et quod a metaphora, vel caeteris tropis differat, in scholis parvuli discimus. Aliud praetendit in verbis, aliud significat in sensu. Pleni sunt oratorum allegoriis et poetarum libri. Scriptura quoque divina per hanc non modica ex parte contexta est. Quod intelligens Paulus apostolus, quippe qui et saeculares litteras aliqua ex parte contigerat, ipso verbo figurae usus est, ut allegoriam sicut apud suos dicitur appellaret, quo scilicet sensu magis loci hujus Graeci sermonis abusionem monstraret. Scisse autem Paulum, licet non ad perfectum, litteras saeculares, ipsius verba testantur: Dixit [Col. 0330D] quidam ex eis proprius eorum propheta: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri (Tit. I) . Hic versus heroicus Epimenidis poetae est, cujus et Plato, et caeteri scriptores veteres recordantur. Apud Athenienses quoque cum Areopago verba faceret, haec addidit: Sicut et quidam de vobis poetae dixerunt: Ipsius enim et genus sumus (Act. XVII) . Hoc hemistichium fertur in Arato, qui de coelo stellisque conscripsit. Nec non et illud: Corrumpunt mores bonos confabulationes pessimae (I Cor. XV) . Trimeteriambicus de comoedia sumptus est Menandri. Ex quibus et aliis evidens est Paulum non ignorasse litteras saeculares, et quam hic allegoriam dixit, alibi vocasse intelligentiam spiritalem. (Cass.) Sciendum [Col. 0331A] vero est quod practica erga multas professiones ac studia derivatur, theoretica in duas dividitur partes, id est, in historicam interpretationem et intelligentiam spiritalem. Unde etiam Salomon cum Ecclesiae multiformem gratiam enumerasset, adjecit: Omnes enim, qui apud eam sunt, vestiti sunt dupliciter (Prov. XXXI) . Spiritalis autem scientiae genera, sunt tria, tropologia, allegoria, anagoge. De quibus in Proverbiis ita dicitur: Tu autem describe ea tibi tripliciter, super latitudinem cordis tui (Prov. III, et XXII) . Itaque historia praeteritarum ac visibilium agnitionem complectitur rerum, quae ita ab Apostolo replicatur: Scriptum est enim, quia Abraham duos filios habuit, unum de ancilla, et alium de libera. Sed qui de ancilla, secundum carnem natus est; qui autem [Col. 0331B] de libera, per repromissionem. Ad allegoriam autem pertinent quae sequuntur, quia ea quae in veritate gesta sunt, alterius sacramenti formam praefigurasse dicuntur, haec enim, inquit, sunt duo Testamenta: unum quidem a monte Sina in servitutem generans, quod est Agar: Sina enim mons est in Arabia, qui comparatur huic quae nunc est Hierusalem, et servit cum filiis suis. Anagoge vero de spiritalibus mysteriis ad sublimiora quaedam et sacratiora coelorum secreta conscendens ab Apostolo ita subjicitur: Quae enim sursum est Hierusalem libera est, quae est mater omnium nostrorum. Scriptum est enim: Laetare sterilis quae non parturis: quia multi filii desertae magis quam ejus quae habet virum. Tropologia est moralis explanatio ad emendationem vitae et institutionem [Col. 0331C] pertinens actualem, velut si haec eadem duo testamenta intelligamus practice et theoreticam disciplinam hominis velimus accipere: vel certe si Hierusalem aut Sion animam hominis velimus accipere: secundum illud: Lauda, Hierusalem, Dominum: lauda Deum tuum, Sion (Psal. CXLVII) . Igitur praedictae quatuor figurae in unum ita si volumus confluunt, ut una eademque Hierusalem quadrifariam possit intelligi, secundum historiam civitas Judaeorum: secundum allegoriam Ecclesia Christi: secundum anagogen civitas Dei, illa coelestis, quae est mater omnium nostrum; secundum tropologiam anima hominis, quae frequenter hoc nomine aut increpatur aut laudatur a Domino (Hier.) Notandum quoque est, quod pere cunctorum super hoc loco [Col. 0331D] ista est explanatio; ut Agar ancillam interpretentur in lege et in populo Judaeorum: Saram autem liberam in Ecclesia quae de gentibus congregata est, quae mater sanctorum sit, Paulo dicente, quae est mater omnium nostrum. Haec diu non peperit, antequam Christus de virgine nasceretur, et sterilis fuit, necdum risu mundi Isaac de electo patre cum voce sublimium dogmatum resonante, siquidem Abraham in nostra lingua, pater electus cum sonitu refertur: Agar autem quae interpretatur paroecia, id est, incolatus sive peregrinatio, sive mora, generat Ismaelem, qui tantum audiat Dei praecepta, nec faciat hominem rusticum, sanguinarium, deserta sectantem: qui universis fratribus suis de libera procreatis [Col. 0332A] inimicus sit, et adversa fronte resistat. Nec mirum Vetus Testamentum quod in monte Sinai, qui est in Arabia et confinis est ei quae nunc est Jerusalem, constitutum est atque conscriptum, non esse perpetuum, cum et incolatus a perpetua possessione diversus sit, et Sinai montis nomen tentationem sonet, et Arabia significet occasum. Et e contrario, quae sursum est Hierusalem quae est libera, materque sanctorum, demonstret hanc Hierusalem quae in praesentiarum est deorsum esse, et in humili infimoque demersam. Sunt qui duo testamenta et aliter intelligant, ut Scripturam divinam tam veterem quam novam juxta diversitatem sensus eorumque sententiam qui legunt, aut ancillam interpretentur, aut liberam, et eos qui adhuc litterae [Col. 0332B] serviant et spiritum timoris habeant in servitutem, de Agar Aegyptia velint esse generatos: eos autem qui ad superiora conscendant, et allegorice velint sentire quae scripta sunt, filios esse Sarae, quae in lingua nostra ἄρχουσα, id est princeps, interpretatur, genere feminino. Et hoc ob illam necessitatem se asserunt usurpare, quia iniquum sit Moysen et cunctos prophetas de ancilla, quoslibet vero Gentilium de libera, intelligere procreatos. Unde melius esse, ut non solum de his qui in Ecclesia sunt, pro diversitate, ut supra diximus, intellectuum, alios servos, alios liberos arbitremur; sed etiam de uno eodemque homine quandiu sequitur historiam, ancillae eum esse filium: cum autem aperiente Jesu Scripturas, incensum fuerit cor ejus, et in fractione [Col. 0332C] panis inspexerit eum quem antea non videbat, tunc et ipsum Sarae filium nominari. Laetare, inquit, sterilis quae non paris, erumpe et clama, quae non parturis: quia multi filii desertae magis quam ejus quae habet virum. Virum habuit Synagoga legem, et juxta Annae quoque prophetiam (I Reg. II) , fetosa quondam in liberis fuit, sterilis vero Ecclesia sine viro Christo, sine ullo sponsi sermonis alloquio, quia diu jacuit in deserto: sed postquam accepit illa librum repudii in manus suas, et omnia ornamenta viri in idoli vertit ornatum, tunc maritus priori cingulo putrescente (Jer. XIII) , alium lumbis suis balteum, aliud de gentibus lumbare contexuit, quae statim ut est viro juncta, concepit et peperit. Et in Isaac exclamat Dominus per prophetam: Si est [Col. 0332D] gens nata simul (Isa. LXVI) . Quando una die in Actibus apostolorum tria millia et quinque millia hominum crediderunt (Act. II et IV) . Nec puto necesse esse, ut de multitudine Christiana et Judaeorum paucitate dicamus: cum in toto mundo crucis vexilla resplendeant, et vix rarus atque notabilis in urbibus Judaeus appareat.

Nos autem, fratres, secundum Isaac promissionis filii sumus. (Ambr.) Hoc est non carnis filios esse, sed Dei, quia Isaac in typum natus est Filii Dei, et vult eos subintelligere, quia facti filii Dei, conversi sunt, ut essent filii carnis: si vero resipiscant, sunt filii Dei. Sed quomodo tunc qui secundum carnem natus fuerat, persequebatur eum qui secundum spiritum, [Col. 0333A] ita et nunc. Non solum Ismael secundum carnem natus est, sed et Esau, quia et ipse in populi Judaici typum natus est. De quo in Malachia propheta scriptum est: Jacob dilexi, Esau vero odivi (Malach. I) ; hic persequebatur Jacob, qui in populi Christiani figura natus, vocatus est Israel, hoc est homo videns Deum. Similiter et Judaeos per invidiam persequi significavit Christianos. Unde data opera Galatas everterant carnali astutia. Sed quid dicit Scriptura? Ejice ancillam et filium ejus. Non enim haeres erit filius ancillae cum filio liberae. Haec verba Sarae sunt, quae typum habet Hierusalem coelestis, de promissione generans Isaac: ut ejecto filio ancillae, id est Judaeo populo, incredulitatis causa abjecto, (servi enim peccati sunt, quibus data remissio non [Col. 0333B] est), haeres sit filius liberae illius Hierusalem supernae, qui est populus novus regni coelorum. Itaque, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae, qua libertate Christus nos liberavit. Fuimus igitur ancillae filii dum peccatis eramus obnoxii: sed accepta remissione peccatorum a Christo, liberati sumus. (Hier.) Non puto invenire nos posse ubi Ismael persecutus fuerit Isaac: sed tantum illud, quod cum filius Aegyptiae qui major natu erat luderet cum Isaac, indignata sit Sara, et dixerit ad Abraham: Ejice ancillam et filium ejus: non enim haereditabit filius ancillae cum filio meo Isaac (Gen. XXI) . Et utique simplex lusus inter infantes, expulsione et abdicatione indignus est. Verum Apostolus quasi Hebraeus ex Hebraeis, et ad pedes magistri Gamalielis edoctus, [Col. 0333C] qui quondam furentes adversus Dominum Pharisaeos consilio refrenarat, ex verbis Sarae dicentis, Non enim haereditabit filius ancillae cum filio meo Isaac, intellexit lusum illum simplicem non fuisse: sed quia forsitan Ismael quasi major natu et eo tempore circumcisus quo jam poterat intelligere et sentire quod passus est, sibi primogenita vindicabat, Scriptura jurgium parvulorum lusum vocavit. Unde et Sara haec verba non sustinens, et consuetudinem sibi primogenita vindicantis ancillae filii a parva aetate non patiens, erupit in vocem: Ejice ancillam cum filio suo: non enim haereditabit filius ancillae cum filio meo Isaac. Quod cum durum visum fuisset Abrahae (semper enim primogenitis majora debentur), non solum Ismaelem priorem [Col. 0333D] esse desinere, sed ne aequalem quidem cum minore fratre accipere portionem, Deus qui liberam intus esse, et foras expelli volebat ancillam, Sarae verba confirmat, et loquitur ad Abraham: Non durum sit coram te de puero et ancilla. Omnia quae dixerit tibi Sara audi vocem ejus, quia in Isaac vocabitur tibi semen. Sicut ergo tunc major frater Ismael lactantem adhuc et parvulum persequebatur Isaac, circumcisionis sibi praerogativam, sibi primogenita vindicans: ita et nunc secundum carnem Israel, adversum minorem fratrem, de Gentibus populum Christianum sustollitur, inflatur, erigitur. Consideremus insaniam Judaeorum qui et Dominum interfecerunt, et prophetas et apostolos [Col. 0334A] persecuti sunt, et adversantur voluntati Dei, et videbimus multo majores persecutiones quas nos etiam historiae docent, a Judaeis in Christianos, quam a Gentibus concitatas (Aug.) . Quaeramus quid ait in Genesi: Et factum est cum luderent Ismael et Isaac, vidit eos ludentes. Quis persecutus est? quem persecutus est? Ludentes eos vidit Sara, et ait: Ejice ancillam et filium ejus. Quare? Quia vidit eos ludentes. Sed lusum illum Paulus persecutionem vocat; quia lusio illa, illusio erat: si illusio, seductio et deceptio est: omnis lusus puerorum, simulacrum est negotii majoris; et quando major ludit cum minore, quasi ut seducatur, sciens se habere negotia alia quae intendit, et simulat, quaedam puero, id est infirmo, ludens cum illo. Major erat Ismael et roboratus [Col. 0334B] in malitia; sed ludens cum puero Isaac, seducebat Isaac, et quasdam fraudes ludendi cum infirmo faciebat; animadvertit mater lusum illum, intelligit Ecclesia lusum illum. Sara dixit: Ejice ancillam et filium ejus, non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo Isaac. Ecclesia dicit: Ejice haereses et filios earum: non enim haeredes erunt haeretici cum catholicis. Sed quare non erunt haeredes? nonne de semine Abrahae nati? Et quomodo baptismum Ecclesiae habent? Baptismum habent, haeredem faceret semen Abrahae, nisi ab haereditate superbia excluderet. Eodem verbo nasceris, eodem sacramento, sed ad eamdem haereditatem vitae aeternae non pervenis, nisi ad Ecclesiam catholicam reversus fueris. Ex semine Abrahae nasceris: sed filius ancillae foris [Col. 0334C] propter superbiam.

State ergo, et nolite iterum servitutis jugo cohiberi. (Amb.,) Standum monet in accepta gratia, ne redeuntes ad vetera, amittant donum libertatis quod fuerant consecuti. (Hier.) Quod autem ait, state, firmam et stabilem in Christo hortatur fidem, ut Ecclesiae Galatiae fixo in Salvatore permaneant pede. De quo et in alio loco justus loquitur: Statuit super petram pedes meos (Psal. XXXIX) ; pro eo quod est super Christum, ne scilicet circumferantur omni vento doctrinae, et in diversa rapiantur. Jugum autem [Col. 0334D] servitutis, legem vocat duram, difficilem, laboriosam, quae die ac nocte cultores suos gravi opere consumit; sicut et Petrus in Actibus apostolorum: Quid tentatis, inquit, imponere jugum grave super collum fratrum, quod neque nos, neque patres nostri portare potuerunt? (Act. XV.) Quod autem apposuit, nolite iterum, non quo prius legem Galatae custodierint, sed quo et idololatriae jugum grave sit, quo Aegyptiorum populus oppressus, ad instar plumbi in Rubrum mare mersus est: juxta quem sensum et supra dixerat: Quomodo convertimini iterum ad infirma et egena elementa, quibus rursum servire vultis, dies observantes, et menses, et tempora, et annos?

[Col. 0335A] Ecce ego Paulus dico vobis, quia si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit. (Amb.) Nunc apertae veritatis et auctoritatis suae vim non tacet, dicens: Ecce ego Paulus dico vobis: id est, ego magister Gentium, cujus opus estis in Christo, palam vobis dico: quia nihil vobis proderit Christus, si circumcidamini, ipse enim Dominus ait: Lex et prophetae usque ad Joannem, ex quo regnum coelorum praedicatur (Luc. XVI) . Antequam ergo nova inciperet praedicatio, oportuit circumcidi: nunc autem lege fidei succedente, ea sequenda sunt quae rudis veritas jubet: quia vetus et novum admisceri non debent, auctoritate Domini praedicantis, ait enim: Nemo additamentum panni rudis assuit vestimento veteri; tollit enim fortitudinem ejus a vestimento, et [Col. 0335B] major fit scissura (Matth. IX) . Ac per hoc non solum nihil proderit fideli addita circumcisio, sed et oberit: majus enim malum est ex libero servum fieri, quam nasci. (Hier.) Nam cum et in prima ad Corinthios praemisisset: His autem qui nupti sunt denuntio, non ego, sed Dominus (I Cor. VII) , et statim intulisset: Caeteris autem ego praecipio, ne vilis sua putaretur auctoritas: Puto, inquit, quod et ego Spiritum Dei habeo; ut Spiritu et Christo in se loquente, non contemptui duceretur, qui prophetas imitans diceret: Haec dicit Dominus omnipotens. Majus autem fiet id quod dictum est: Ecce ego Paulus dico vobis, quia si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest, si cum principio copuletur, in quo ait: Paulus apostolus non ab hominibus neque per hominem, sed per Jesum Christum, et [Col. 0335C] reliqua, ut audientes, non tam missi, quam mittentis auctoritate moveantur. Potest aliquis dicere: Contrarium est huic loco illud quod ad Romanos scribitur (Rom. III) : Circumcisio quidem prodest, si legem custodias; et infra: Quid ergo amplius est Judaeo, aut quae utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum: primum quidem quia credita sunt illis eloquia Dei. Si enim his qui circumcisi fuerint Christus nihil prodest, quomodo legem custodientibus prodest circumcisio? Quod quidem hac responsione solvetur, ut dicamus Epistolam, quae ad Romanos scripta est, ad eos esse dictatam, qui ex Judaeis gentilibusque crediderant; et hoc egisse Paulum, ut neuter populus offenderetur, quo scilicet suum utraque plebs privilegium possideret, ut nec Gentiles circumciderentur, [Col. 0335D] nec circumcisi adducerent praeputium. Ad Galatas autem scribens, alio usus sit argumento: non enim erant ex circumcisione, sed ex Gentibus qui crediderant, nec poterat eis prodesse circumcisio, qui post Evangelii gratiam iterum ad legalia reverterentur elementa. Subtilius intelligenda sententia, Si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest: quod non solum in eo si circumcidantur non eis prosit ipsa circumcisio; sed etiamsi caeteras videantur extra circumcisionem in Christo habere virtutes, universae pereant, cum post fidem Christi fuerint circumcisi. Quid igitur? nihil profuit Timotheo circumcisio? Multum per omnem modum. Non enim tam ideo circumcisus est, ut ex ipsa circumcisione aliquid emolumenti [Col. 0336A] aestimaret posse se consequi, quam ut caeteros lucrifaceret, factus Judaeis Judaeus, ut Judaeos ad fidem Christi sua circumcisione transduceret. Tunc siquidem non prodest circumcisio, cum aliquid per semetipsam putatur utilitatis afferre. (Aug.) Dico ergo circumcisionem praeputii, et caetera hujusmodi priori populo per testamentum quod vetus dicitur divinitus data ad significationem futurorum quae per Christum oportebant impleri: quibus advenientibus remansisse illa Christianis legenda tantum ad intelligentiam promissae prophetiae, non autem necessario facienda, quasi adhuc exspectandum esset ut veniret fidei revelatio, quae hic significabatur esse ventura; sed quamvis Gentibus imponenda non essent, non tamen sic debuisse auferri a consuetudine Judaeorum tamquam [Col. 0336B] detestata, atque damnata, sensim proinde atque paulatim fervente sane praedicatione gratiae Christi, qua sola nossent credentes se justificari salvosque fieri, non illis umbris rerum antea futurarum, tunc jam venientium atque praesentium, ut in illa Judaeorum vocatione quos praesentia carnalis Domini et apostolica tempora sic invenerant, omnis illa actio consumeretur umbrarum: hoc ei suffecisse ad commendationem ut non tanquam detestanda et similis idololatriae vitaretur: ultra vero non haberet progressum, ne putaretur necessaria, tamquam vel ab illa salus esset, vel sine illa esse non posset: quod putaverunt haeretici, qui dum volunt esse Judaei et Christiani, nec Judaei, nec Christiani esse potuerunt. Christum autem nihil eis profuturum esse dicit si [Col. 0336C] circumcidantur, sed illo modo quo eos isti volebant circumcidi: id est, ut in carnis circumcisione ponerent spem salutis. Non enim Timotheo non profuit Christus, quia Paulus ipse illum jam Christianum juvenem circumcidit: fecit autem propter scandalum suorum, nihil simulans omnino, sed ex illa indifferentia qua dicit, Circumcisio nihil est, praeputium nihil est: nihil enim obest ista circumcisio ei, qui salutem in illa esse non credit.

Testificor autem omni homini circumcidenti se, quia debitor est universae legis faciendae. (Amb.) Possunt aliqui legem aliquatenus servare, et non circumcidi: nam multi Romanorum in Judaea servabant legem incircumcisi. Unde dicit Paulus apostolus ad Agrippam regem Judaeae: Credis, rex Agrippa, prophetis? [Col. 0336D] Scio quia credis (Act. XXVI) . Et centurio cujus servus erat moriturus, qui mittens ad Jesum rogabat ut veniret et sanaret servum ejus, cui testimonium perhibentes Judaei dicebant ad Jesum: Dignus est ut hoc praestes ei: diligit enim gentem nostram, et synagogam ipse aedificavit nobis (Luc. VII) . Nemo tamen circumcisus non totam legem servat: debitor est enim, quia lex circumcisis data est. Hoc ideo dixit, quia tam hebetes se ostendebant, ut digni essent omnia onera legis portare. (Hier.) Deus qui circumcisionem primo ad Abraham, deinde per Moysen in lege praecepit, non solum circumcisionem, sed et alia multa observanda constituit: dies festos Hierosolymis frequentandos, hostiarum holocausta mane [Col. 0337A] semper et vespere, immolationem in uno tantum loco agni, terrae septima aetate ferias, quinquagesimum remissionis annum, et caetera quae facile est de Scripturis excerpere sibi unumquemque lectorem. Coarctabimus itaque Ebionem et sectatores ejus, qui post Evangelium credentes in Christo, circumcidendos putant, aut ut circumcisionem faciant, et caetera quae praecipiuntur in lege; aut si impossibile est cuncta fieri, cesset et circumcisio, quae cum caeteris quasi inutilis praetermissa est. Quod si responderint possibilia tantum debere se facere (non enim Deum ea a nobis exigere quae non possimus, sed quae possimus implere); dicemus eis, non ejusdem esse Dei custodire velle legem, et eos, qui legem custodiant, derelinquere. Aut quomodo propter intermissam legem [Col. 0337B] reos eos faciet, qui etiamsi velint, universa complere non possint? Nos vero legem sequi spiritalem, quae dicat: Non infrenabis os bovi trituranti (Deut. XXV) ; et cum Apostolo intelligere: Nunquid de bobus cura est Deo? (I Cor. IX.) Sed propter nos utique dicit, et observare sabbata delicata, non ut bos et asinus noster et vilia pecora laetentur in sabbato, sed illi homines et pecora, de quibus scriptum est: Homines et jumenta salvos facies, Domine (Psal. XXXV) , homines rationabiles quosque et spiritales viros; animalia vero eos qui tardioris ingenii sunt, et spiritalibus ad agenda Domini sabbata erudiuntur. Nec contrarium esse id quod supra dictum est: Si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit. Et quod sequitur: Testificor omnem hominem circumcidentem [Col. 0337C] se, quoniam debitor est universae legis faciendae, Huic, quod infertur a nobis. Neque enim auditores legis justi sunt apud Deum; sed factores legis justificabuntur (Rom. II) , quia factor ille sit legis, qui potest dicere: Nos sumus circumcisio; et In occulto Judaeus; et Scimus quia lex spiritalis est. Qui autem concisionem et interfectricem sequatur litteram, eum non legis esse factorem, sed verae legis inimicum, maxime post Salvatoris adventum, qui ad se convertentibus tollat de corde velamen, ut omnes revelata facie gloriam Domini contemplantes transfiguremur de vetustate litterae in novitatem spiritus (II Cor. III) . Evacuati estis a Christo, qui in lege justificamini, a gratia excidistis. (Amb.) Quibus nihil prodest Christus, evacuati sunt a Christo, [Col. 0337D] erant enim gratia ejus pleni, qua recedente, evacuati sunt. His enim loquitur, qui post acceptum donum gratiae Dei circumcidi se maluerunt. «Qui in lege gloriamini, a gratia excidistis.» Justitia legis est, si serventur, quae data sunt: ideoque qui in his justificari se vult post fidem, amittit gratiam: quia ad hoc venit donum Dei, ut cessantibus oneribus legis, justificaret credentes apud Deum. (Hier.) . Quomodo nemo potest duobus dominis servire, sic umbram pariter et veritatem legis implere difficile est. Umbra in lege veteri est, donec aspiret dies, et amoveantur umbrae. Veritas in Evangelio Christi: Gratia enim et veritas per Jesum Christum factae sunt. Perdit ego gratiam Christi, et Evangelium, [Col. 0338A] quod tenuerat, amittit, qui in aliqua observatione legis se justificari putat; et cum gratiam amiserit, a Christi fide destituitur, et in ejus opere conquiescit: κατηργήθητε enim ἀπὸ τοῦ Χριστοῦ, non ut in Latino male interpretatum est, evacuati estis a Christo, sed in Christi opere cessastis. Magis intelligitur, ut id quod supra spiritaliter de circumcisione praeceperat, dicens, Si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest, nunc de tota lege generaliter comprehendat, nihil eos in Christi opere proficere, qui in quacunque observatione legis se crediderint justificandos.

Nos enim spiritu ex fide, spem justitiae exspectamus, nam in Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed fides, quae per charitatem operatur. (Amb.) Apertum est, quod dicit; quia spes [Col. 0338B] justificationis in fide est per Spiritum, non per opera legis, in fide enim spiritaliter Deo servitur devotione mentis et puritate cordis. Unde dicit Dominus ad Samaritanam: Deus Spiritus est, et adorantes eum, in Spiritu et veritate adorare oportet (Joan. IV) , ac per hoc neque praeputium valet quidquam, neque circumcisio, sed sola fide opus est in charitate ad justificationem. Fides enim charitate fraterna debet muniri, ut perfectio sit credentis. Denique salvator, quod primum mandatum esset, interroganti scribae respondit, dicens: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et proximum tuum tanquam teipsum. In his, inquit, duobus mandatis tota lex pendet et prophetae (Luc. X) . Imperfecta sunt itaque caetera, quando in his duobus [Col. 0338C] mandatis perfectio continetur. (Hier.) His qui in Christo Jesu volunt vivere, virtutes appetendae sunt, vitia fugienda; media vero, quae inter virtutes et vitia sunt, nec fugienda sunt, nec appetenda, ut circumcisio et praeputium, et caetera his similia. Igitur in Christo Jesu nec circumcisio valet, nec praeputium corporale; quia in medio, id est, inter vitia virtutesque sunt posita; sed fides, quae per charitatem operatur, ut et fides quae reputata est Abrahae in justitiam, comprobetur, et omne opus fidei in charitate ponatur, tota lege et prophetis ex charitate pendentibus. In his siquidem duobus praeceptis: Diliges Dominum Deum tuum, et diliges proximum, Salvator asseruit legem prophetasque consistere. Et Paulus in alio loco: Etenim non adulterabis, non [Col. 0338D] furaberis, non concupisces, et si quod est aliud mandatum in hoc sermone recapitulatur: Diliges proximum tuum sicut te (Rom. XIII) . Si ergo omne mandatum recapitulatur in eo quod dictum est: Diliges proximum tuum tanquam te, fides autem per charitatem operata valet plurimum, manifestum est operationem fidei per charitatem, plenitudinem mandatorum omnium continere. Quomodo autem juxta apostolum Jacobum: Fides absque operibus mortua est (Jac. II) ; sic absque fide, quamvis bona opera sint, mortua computantur. Qui igitur in Christo non credunt, et sunt probis moribus, aliud quid magis habent quam opera virtutum? Exemplum fidei, quae per charitatem operatur, de Evangelio illa meretrix [Col. 0339A] tribuat, quae cum in domo Pharisaei accumbenti Domino pedes lavisset lacrymis, tersisset crinibus, linisset unguento, et Pharisaeo murmuranti Dominus parabolam quinquaginta et quingentos denarios debitoris proposuisset (Luc. VII) adjecit: Propter quod dico tibi, dimittuntur ei peccata multa, quia dilexit multum, et ad ipsam mulierem conversus ait: Fides tua te salvam fecit, vade in pace.

Currebatis bene, quis vos impedivit veritati non obedire? (Amb.) Exercitium illorum in opere fidei bonum fuisse testatur, sed nequitia malorum hominum detentos, ne cursum suum efficacia perseverante consummarent. Unde ut resipiscant hortatur, de caetero nulli eorum credentes, qui ut opera legis servanda suaderent, Evangelicae veritati non eos [Col. 0339B] obedire sinebant. Nemini consenseritis, persuasio haec non est ex eo qui vocat vos. Verum est, quia humano consilio hoc agebant Judaei, ut mitterent eos sub jugum legis, non Dei judicio, qui vocabat eos per Apostolum suum ad gratiam. Modicum fermentum totam massam corrumpit. Hoc dicit, quia licet quippiam legis admiscentes fidei, violant fidem, ne habeat fructum, aut sit acceptabilis. Hoc ideo adjecit, ne forte incolumem se reputarent habere gratiam fidei, si pauca legis servarent. (Hier.) Aliud quippe Dei opus est, aliud hominum. Dei opus est vocare: hominum vel credere, vel non credere. Et sic ubi alibi de Scripturis liberum hominis affirmatur arbitrium, ut ibi: Si volueritis et audieritis me, et iterum: Et nunc, Israel, quid petit ate Dominus Deus tuus? (Deut. X) , et ex hoc loco vel [Col. 0339C] maxime comprobatur. Verum simpliciores quique putantes se deferre Deo, ut persuasio quoque nostra in ejus sit potestate, abstulerunt partem orationis non, et sensum contrarium Apostolo reddiderunt. Sive ergo in bonam, sive in malam partem, nec Deus, nec diabolus in causa est: quia persuasio nostra non est ex eo qui vocavit nos, sed ex nobis, qui vel consentimus, vel non consentimus vocanti. Aliter: Persuasio haec quam nunc sequimini, non est ex Deo, qui in principio vos vocavit, sed ex his qui vos postea turbaverunt. Modicum fermentum totam conspersionem fermentat. (Hier.) Porro quae est ista Pharisaeorum alia doctrina, nisi legis secundum carnem observatio? Sensus itaque iste est: Nolite putare paucorum hominum, qui de Judaea venientes aliud [Col. 0339D] docent, insidias contemnendas. Scintilla res parva est, et pene dum cernitur, non videtur; sed si fomitem comprehenderit; et nutrimenta sui, quamvis parvus ignis, invenerit, moenia, urbes, saltus, regionesque consumet. Ego confido de vobis in Domino, quod nihil aliud sapietis. (Amb.) Hac spe se dicit fidere de his, quia non sponte, sed circumventi erroris viam intraverant: inde ostenso vero itinere, facile eos posse reverti confidit. (Hieron.) Non per conjecturam, ut quidam volunt, sed prophetico spiritu Paulus pronuntiat Galatas ad veritatis viam, quam amiserant, regressuros. Etenim qui alios hortabatur, ut aemularentur charismata, magis autem ut prophetarent, ipse quoque [Col. 0340A] eadem plenus gratia loquebatur: Ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus (I Cor. XIII) . Praevidens igitur spiritu, quia nihil aliud essent credituri, nisi quod per Epistolam docebantur, ait: Ego confido de vobis in Domino, quod nihil aliud sapietis. Nam et additio Dominici nominis idipsum significat: si enim per conjecturam hoc aestimabat, potuerat dicere: Ego confido de vobis: nunc autem apponens in Domino, divino quodam confidens spiritu, quod futurum cognoverat prophetavit. Qui autem conturbat vos, portabit judicium, quicunque est ille. (Amb.) Quomodo qui errantem converti facit, remunerandus est, dicente Jacobo apostolo in Epistola sua: Qui converti fecerit peccatorem, salvabit animam ejus, et operiet multitudinem [Col. 0340B] peccatorum (Jac. V) ; ita et qui recta incedentem via iter in devium cogit flectere, damnationem consequitur, quicunque fuerit. Hoc propter hos subjicit, ne qui sibi meritum defenderent, eo quod filii essent Abrahae secundum carnem; denique exaltantes se dicunt ad Jesum, Nos filii Abrahae sumus (Joan. VIII) . [Hieron.] Portare autem judicium, id est, quod aliis verbis in sequentibus dixit, Unusquisque proprium onus portabit. Et puto in Scripturis onus et in bonam et in malam partem posse accipi, hoc est, et in his qui peccatis gravibus opprimuntur, et in illis qui virtutum levia onera sustentant. De peccatis in psalmo poenitens loquitur: Iniquitates meae elevatae sunt super caput meum, quasi onus grave gravatae sunt super me [Col. 0340C] (Psal. XXXVII) . De virtutibus doctrinaque virtutum Salvator ait: Jugum enim meum suave est, et onus meum leve (Matth. XI) . Quod autem et doctrina pro onere accipiatur, perspicuum fit in Evangelio: Alligant quippe Pharisaei onera gravia et quae portari non possunt, et superponunt ea super humeros hominum, ipsi autem uno ea digito nolunt contingere (Matth. XXIII) . Quam grave sit aliquem de tranquillitate turbare et serena corda hominum quibusdam quasi fluctibus concitare, Salvatoris ad apostolos verba testantur dicentis: Ne conturbetur, cor vestrum, neque timeatis (Joan. XIV) ; expedit quippe ei qui conturbat et scandalizat quempiam in Ecclesia, ut lapis molaris circumdetur collo ejus et mittatur cum eo in mare, quam ut scandalizet [Col. 0340D] unum de his minimis qui a Salvatore monstrantur (Matth. XVIII) . Turbati ergo fuerant Galatae inter spiritum et litteram, circumcisionem et concisionem, Judaismum occultum et manifestum, quid agerent ignorantes. Brevius autem et sic accipi potest: Quicunque est ille, qui vos ad Pharisaeorum doctrinam retrahit, et in carne desiderat circumcidi, quamvis sit eloquens, et in legis eruditione se jactet, nihil amplius dico, nisi hoc, quod etiam vos abnuere non potestis, quod portabit pro hoc opere judicium et consequetur pro suo labore mercedem. (Aug.) Haec est illa conturbatio contraria ordini, ut de spiritalibus carnales fiant, et quoniam intelligendum est, fuisse quosdam, qui cum vellent eis [Col. 0341A] istam servitutem persuadere, et viderent eos Pauli apostoli auctoritate revocari, dicerent etiam ipsum Paulum id sentire, sed non eis facile aperire voluisse, sententiam suam opportunissime subjecit: Ego autem, fratres, si circumcisionem praedico, quid adhuc persecutionem patior? (Amb.) Apertum est quod dicit; ideo enim quasi inimicus a Judaeis audiebatur et non desinebant a persecutione ejus: quia circumcisionem jam cessare docebat. Denique Judaeis compellentibus et saepenumero falsas accusationes contra eum deferentibus obliquum judicem videns coactus appellavit Caesarem. Ergo evacuatum est scandalum crucis. Scandalum erat Judaeis praedicatio crucis, quia sabbatum et circumcisionem evacuabat; si autem admitteret circumcisionem, [Col. 0341B] non esset scandalum, et pacifici nobis essent Judaei. Nam dicebant de Salvatore: Non est hic homo a Deo, qui sabbatum non custodit (Joan. IX) . [Hieron.] Legimus in Actibus apostolorum, et ipse quoque apostolus Paulus in Epistolis suis saepe commemorat, se a Judaeis persecutiones creberrimas sustinuisse, propterea quod doceret eos qui ex Gentibus crediderant in Christo, non debere circumcidi. Hi itaque, de quibus supra ait: Qui autem conturbat vos, portabit judicium, quicunque est ille, ut deciperent Galatas, etiam hoc addebant: Non solum Petrus et Jacobus et Joannes et caeteri in Judaea apostoli circumcisionem et alia praecepta legis observant, sed ipse quoque Paulus, qui vos aliter docuit quam se rei veritas habet, Timotheum [Col. 0341C] circumcidit, Judaeis frequenter Judaeus factus est, veritate cogente. Quam opinionem de Galatarum mentibus Paulus nunc volens tollere, ait: Ego autem, fratres, si circumcisionem praedico, quid adhuc persecutionem patior? Omne, inquit, in me odium Judaeorum, et qua adversus me furiunt insania, ob nihil aliud est, nisi quod doceo Gentes non debere circumcidi et legis onera superflua et jam abolita custodire. Cum autem persecutionem patiar, manifestum est me circumcisionem non praedicare, quam destruo. Non enim tam persecutionem patior a Judaeis, quia praedico crucifixum, et Jesum esse dico Christum, quem lex et prophetae praenuntiaverunt, quam quia doceo legem esse completam. Quod autem crux Judaeis scandalum sit, [Col. 0341D] Gentibus stultitia, ipse Dominus noster ostendit, qui lapis dicitur offensionis et petra scandali: propter nihil aliud puto, nisi quia praedicatio cum plenis velis apud audientes processerit, statim ut ad crucem venerit, impingit; et nequaquam libero cursu potest ultra procedere. Sed haec crux, quae apud Judaeos scandalum est et apud Gentes stultitia, nobis qui credimus virtus est et sapientia «Christus enim Dei virtus est et Dei sapientia» (I Cor. I) , ut propter id quod stultitia dicebatur, fatuum Dei sapientius fieret hominibus, et propter id quod infirmitas et scandalum, infirmum Dei fortius fieret hominibus. Ergo evacuatum est scandalum crucis: utinam et abscindantur, qui vos conturbant! (Amb.) [Col. 0342A] Utinam abscindantur hi qui vos subvertunt! Tale est hoc, quale et illud ad Corinthios in prima: Qui non, inquit, amat Dominum Jesum, anathema sit (I Cor. XVI) . Ex ipso grege morbido sunt et hi quos sociat sententiae eorum, ut abscindantur a misericordia Dei, qui Galatas Dei gratia exuerunt; et non solum spiritaliter, sed et carnaliter hos maledicit, ut quia circumcidi Galatas cogebant, ipsi abscinderentur, ut multiplicaretur his dolor corporis. (Aug.) Utinam, inquit, abscindantur qui vos conturbant! non tantum, inquit, circumcidantur, sed abscindantur: sic enim fient spadones propter regnum coelorum, et carnalia seminare cessabunt. (Hieron.) Quaeritur, quomodo Paulus, discipulus ejus qui ait: Benedicite maledicentibus vobis (Luc. XVI) ; et ipse loquens: Benedicite [Col. 0342B] et nolite maledicere (Rom. XII) ; et in alio loco. Neque maledici regnum Dei possidebunt (I Cor. VI) , nunc et maledixerit eis qui Ecclesias Galatiae conturbabant, et cum optantis voto maledixerit, Utinam et abscindantur qui vos conturbant! Tam enim detestanda abscisionis est passio, ut et qui invitis eam intulerit, legibus publicis puniatur, et qui seipsum castraverit, infamis habeatur. Ut enim illud, aiunt, verum sit, vivit in me Christus (Gal. II) ; et hoc: An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus? (II Cor. XI) certe maledictionis vox non potest ejus intelligi, qui dicit: Discite a me quia humilis sum, et mitis, et mansuetus corde (Matth. XI) . Et magis putatur Judaico furore et quadam effrenata insania se non potuisse cohibere, quam imitatus [Col. 0342C] esse eum qui tanquam agnus coram tondente se non aperuit os suum, et maledicentibus non remaledixit: tradidit se morti condemnatus. Ad quod qui pro Paulo respondebit, haec dicet: non tam furoris in adversarios, quam dilectionis in Ecclesias Dei verba esse quae locutus sit. Videbat quippe totam provinciam, quam ipse suo sanguine et periculis ab idololatria ad Christi transduxerat fidem, subita persuasione turbatam, et dolore apostolico, dolore patris, se tenere non poterat: mutabat vocem, et quibus blanditus fuerat, irascebatur, ut quos nequiverat lenitate, saltem objurgatione retineret. Nec mirum esse si Apostolus, ut homo et adhuc vasculo clausus infirmo, vidensque aliam legem in corpore suo capti vantem se et ducentem in lege peccati, semel fuerit [Col. 0342D] hoc locutus, in quod frequenter sanctos viros cadere perspicimus. Sed et illud dici potest, licet superfluum quibusdam esse videatur, quod Paulus non tam maledixerit eis, quam oraverit pro illis, ut eas partes corporis perderent, per quas delinquere cogebantur; et quomodo in Evangelio dictum est (Matth. XVIII) , melius esse aliquem sine oculo et sine manu, et sine pede, et qualibet alia parte membrorum intrare in regnum coelorum, quam totum ire in gehennam: ita et nunc optare eis magis unam partem corporis perdere, quam per occasionem integri corporis perpetuo igne damnari. Hic locus, quando ab ethnicis reprehenditur, quomodo eis responderi possit, ostendimus. Nunc a nobis contra [Col. 0343A] haereticos proteratur, Marcionem videlicet et Valentinum et omnes, qui contra vetus latrant Testamentum, qua ratione illi qui creatorem sanguinarium, severum bellatorem, et tantum judicem criminantur, hoc in apostolo Dei boni valeant excusare. Et certe nullam puto in veteri lege tam trucem, tam cruentam in aliquos esse sententiam, quam utinam abscindantur, qui vos conturbant! Nec possunt dicere orasse Apostolum pro inimicis Christi, qui ejus Ecclesias conturbabant; nec ex dilectione prolatum quod tumore et indignatione plenum ipso verborum [Col. 0344A] pondere demonstratur. Quidquid ergo illi pro Apostolo excusationis attulerint, hoc non pro lege veteri defendemus. (Aug.) Maledicta enim et prophetica dicuntur, non sunt de malo voto imprecantis, sed de praescio Spiritu denuntiantis; nam illud tanquam stomachatus et indignatus etiam male optasse videtur Apostolus, Utinam et abscindantur qui vos conturbant! Quod utique, si consideres personam scribentis, magis eum elegantissimo ambiguo bene optasse intelliges: sunt spadones, qui seipsos absciderunt propter regnum coelorum.

Vos enim in libertatem vocati estis, fratres; tantum, ne libertatem in occasionem detis carnis, sed per charitatem servite invicem. (Amb.) In libertatem vocati sunt, quia, cum peccatis essent obnoxii, Dei gratiam accipientes remissam delictorum liberati sunt. Tantum ne libertatem in occasionem carnis detis. Hoc dicit, ne acceptam libertatem occasio carnis adimat: ad hoc enim circumcidi eos volebant, ut in conditionem legis intrarent. Ideo monet, ne sit occasio consentiendo eis. «Sed per dilectionem Spiritus servite vobis invicem,» non per affectum carnis charitatem habendam, sed per Spiritum exhortatur, ut invicem sibi subjecti sint. «Universa enim lex in vobis uno verbo impletur, diliges proximum tuum, sicut teipsum. » Hoc [Col. 0343C] scriptum est in Levitico, quod supra dictum est, quia perfectio salutis per dilectionem operatur, quia qui non diligit fratrem, non diligit Deum, dicit Joannes apostolus (I Joan. IV) . Quod si mordetis invicem et criminatis, videte ne ab invicem consumamini; manifestum est, quia dissensio fratrum inimica est dilectionis, ideo monet ut pacifici sint proficientes in bono. Contentiones enim generant jurgium, cujus fructus est vitae consumptio. (Theod.) Quisquis ergo perfectionem evangelicae studuerit tenere doctrinae, hic sub gratia constitutus, peccati dominatione non premitur: hoc est enim esse sub gratia, quae a gratia mandantur implere; quicunque vero perfectionis Evangelicae plenitudini subjectus esse noluerit, non ignoret se, quamvis baptizatus sibi [Col. 0343D] videatur ac monachus, non esse sub gratia, sed sub legis adhuc vinculis praepeditum peccati pondere pergravari. Propositum namque est ejus, qui omnes, a quibus receptus fuerit, gratia adoptionis assumit, non destruere, sed superaedificare, nec evacuare, sed adimplere Mosaicas sanctiones; quod nonnulli penitus ignorantes et consiliorum atque exhortationum Christi magnificentiam negligentes, ita praesumptivae libertatis securitate solvuntur, ut non solum Christi praecepta tanquam ardua non attingant, verum etiam ipsa illa, quae illis insipientibus parvulisque Mosaica lege mandata sunt velut antiquata [Col. 0344B] contemnant, illud quod Apostolus exsecratur, noxia libertate dicentes: Peccavimus, quia non sumus sub lege, sed sub gratia (Rom. VI) . Qui ergo nec sub gratia est, quia nequaquam ad Dominicae doctrinae culmen ascendit, nec sub lege, quia etiam ipsa illa parvula legis mandata non suscipit, hic duplici peccatorum oppressus imperio ob solam gratiam Christi percepisse se credit, ut per noxiam libertatem ab eo fieret alienus, in illud incidens, quod apostolus Petrus, ne incurramus enuntiat: Quasi liberi, inquit, agite, et non quasi velamen habentes malitiae libertatem (I Petr. II) . Beatus quoque apostolus Paulus: Vos enim, inquit, in libertate vocati estis, fratres, id est, ut absoluti sitis a dominatione peccati, tantum, ne libertatem in occasione carnis detis, [Col. 0344C] id est, frustrationem legalium praeceptorum credatis esse licentiam vitiorum. Haec vero libertas, quia nusquam, nisi ibi sit tantum, ubi Dominus commoratur, Paulus apostolus docet: Dominus, inquiens, spiritus est: ubi autem spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III) . Quapropter ignoro utrum hunc beati apostoli sensum, sicut hi qui experti sunt sapiunt, exprimere atque elucidare potuerim; unum scio, apertissime illum etiam sine expositione cujusquam omnibus servari, qui practicem, id est, actualem perfecte tenuerint disciplinam. Non enim laborabunt, ut quod jam operando didicerunt intelligant disputando. Sed per charitatem, inquit, servite invicem. (Aug.) Qui enim per charitatem servit liber, et servit, et sine miseria obtemperat Deo cum [Col. 0344D] amore faciendo quod docetur, non cum timore quod cogitur. Tunc enim nos charitas a jugo culpae liberos reddit, cum vicissim nos nostrum per amorem servitio subjicit, et cum aliena nostra bona credimus, et nostra aliis quasi sua offerentes exhibemus. (Hieron.) Hunc locum quo dicit: Vos enim in libertatem vocati estis, fratres, etc., quia valde obscurus est, de decimo Stromatum libro transferri placuit ad verbum: non quod singula non possint suis locis et sensibus explanari: sed quod a superiori negotio separata, unum difficile corpus efficiant: et si sic intelligantur ut resonant, inconsequenter et abrupte [Col. 0345A] repugnare inter se, et scatere videantur. (Orig.) Origenis itaque haec verba sunt: Difficilis locus est, et ita nobis disserendus videtur. Qui liber est, et altiori sensu spiritum et veritatem sequitur, praecedentes et typos contemnit et litteram; non idcirco debet minores despicere, et occasionem dare his, qui non possunt sentire sublimius, de se penitus desperandi; licet enim infirmi sint et caro comparatione spiritus appellentur, caro tamen Christi sunt. Si enim intelligit mysterium charitatis infirmioribus servientis, faciat aliquid propter infirmos, ne in scientia sua frater pereat, pro quo Christus est mortuus. Diligenter itaque attende, an ex consequentibus sensus iste texatur. Vos, inquit, fratres, in libertatem vocati estis. Forsitan ideo, quia non [Col. 0345B] omnes vocationem poterant capere libertatis; propter quod nunc auditis, tantum ne libertatem in occasionem detis carnis. Per dilectionem enim oportet minoribus servire majores, quia qui vult esse major, erit omnium servus. Neque ergo spiritalis laceret Christi carnes, neque occasionem illis tribuat, ut se remordeant provocantem, ne ab invicem consumantur. (Aug.) Haec est spes nostra, ut a libero liberemur, et liberando servos nos fecit: servi enim eramus cupiditatis, liberati efficimur servi charitatis. Hoc et Apostolus dicit: Vos, fratres, in libertatem vocati estis, tantum ne libertatem in occasionem detis carnis, sed per charitatem servite invicem. Non ergo dicat Christianus: Liber sum, in libertatem vocatus sum; servus eram, sed redemptus sum, et ipsa [Col. 0345C] redemptione liber effectus sum; faciam quod volo, nemo me prohibeat a voluntate mea si liber sum. Sed si ista voluntate peccatum facis, servus es peccati. Noli ergo libertate abuti ad libere peccandum, sed utere ad non peccandum: erit enim voluntas tua libera, si fuerit pia; eris liber, si fueris servus: liber peccati, servus justitiae. Sed per charitatem, inquit, servite invicem: quod fieri non potest, nisi alterius infirmitatem quisque habeat, quasi suam, ut eam aequanimiter ferat, donec ab ea liberetur ille cujus curat salutem. Omnis enim lex in uno sermone impletur: Diliges proximum tuum tanquam teipsum. Quaeri autem potest, cur Apostolus et hic solam commemoravit proximi dilectionem, qua legem dixit impleri, et ad Romanos, cum in eadem quaestione [Col. 0345D] versaretur: Qui enim diligit alterum, inquit, legem implebit: nam non adulterabis, non homicidium facies, non furaberis, non concupisces, et si quod est aliud mandatum in hoc sermone recapitulatur: Diliges proximum tuum tanquam teipsum. Dilectio proximi malum non operatur: plenitudo autem legis charitas (Rom. XIII) . Cum ergo nisi in duobus praeceptis dilectionis Dei et proximi, perfecta sit charitas, cur Apostolus, et in hac, et in illa epistola solam proximi dilectionem commemorat? nisi quia de dilectione Dei possunt mentiri homines, quia rariores tentationes eam probant. In dilectione autem proximi facilius convincuntur eam non habere, cum inique cum hominibus agunt. Consequens est autem, ut qui ex [Col. 0346A] toto corde, ex tota anima, ex tota mente Deum diligit, diligat et proximum tanquam seipsum: quia hoc jubet ille quem ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente diligit. Item, diligere proximum, id est, omnem hominem tanquam se ipsum, quis potest, nisi Deum diligat, cujus praecepto et dono dilectionem proximi possit implere? Cum ergo utrumque praeceptum ita sit, ut ne unum sine altero possit teneri, etiam unum horum commemorare plerumque sufficit, cum agitur de operibus justitiae: sed oportunius illud, de quo quisque facilius convincitur. Unde Joannes dicit: Qui enim non diligit fratrem quem videt, Deum, quem non videt, quomodo potest diligere? (I Joan. IV.) Mentiebantur quidam dilectionem se Dei habere, et de odio fraterno eam non habere [Col. 0346B] convincebantur, de quo judicare in quotidiana vita et moribus facile est. (Hieron.) Apostolus ergo, cum esset liber ex omnibus, omnium se propter charitatem servum fecit, ut plures lucrifaceret. Unde recte hortatur et caeteros, ut per charitatem sibi serviant, quae non quaerit quod suum est, sed quod proximi. Qui enim vult fieri primus, erit omnium servus, ut quomodo Salvator in forma Dei constitutus, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed seipsum exinanivit formam servi accipiens, et habitu inventus ut homo, humiliavit se, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Phil. II) ; ita et nos quaecunque ante sub lege necessitate facere videbamur, nunc sciamus nobis liberis magis per charitatem esse facienda. Tantum autem bonum est [Col. 0346C] charitas, ut omnis lex in illa recapituletur. Enumerat et in alio loco Apostolus charitatis bona dicens: Non zelatur, non agit perperam (I Cor. XIII) ; multisque in medio replicatis, in fine concludit: Omnia sperat, omnia sustinet; charitas nunquam excidit; et Salvator in Evangelio hoc signum sui ait esse discipuli, si diligat proximum: quod quidem puto non solum hominibus, sed etiam angelis convenire. Aliis verbis id ipsum dicitur: Quod vobis fieri non vultis, alteri ne feceritis: et quae vultis, ut faciant vobis homines, haec eadem et vos eis facite similiter (Matth. VII) . Nolo adulterari uxorem meam, nolo substantiam diripi, nolo me falso opprimi testimonio, et ut cuncta brevi sermone comprehendam, indigne fero aliquid mihi fieri quod injustum est. [Col. 0346D] Haec eadem si per charitatem in me operantem, vel fecero alteri, vel voluero, lex omnis impleta est. Nec difficile est docere quomodo universa praecepta, non occides, non adulterabis, non furaberis, non falsum testimonium dices, et caetera his similia, una charitatis observatione teneantur. Hoc ostendere arduum est, quomodo hostiae quoque, quae in Levitico sunt praeceptae, et ciborum vel abstinentia, vel permissio cum alia munda, alia dicantur immunda, solemnitatem quoque jugis per annos recursus, in uno charitatis praecepto recapitulentur: nisi forte quis illo se transferat, ut affirmet legem spiritalem esse, et imaginibus et exemplaribus nos coelestium deservisse, antequam verus pontifex adveniret: qui postquam [Col. 0347A] semel seipsum offerens victimam, suo sanguine nos redemit, omnis illa priscae legis varietas et difficultas in ipsius super homines dilectione completa est. In tantum quippe Pater amavit mundum, ut Filium suum charissimum et unigenitum daret pro nobis (Joan. III) . Ei autem qui semel spiritu vivens opera carnis mortificavit, et a Salvatore dilectus, nequaquam servus, sed amicus vocatur (Joan. XV) , non est ultra lex posita, quae impiis et peccatoribus, et non solum subjectis et nefariis constituta est. At nunc, cum omnia quae difficiliora sunt, vel modica ex parte faciamus, hoc solum non facimus, quod et facto facilius est, et absque quo cassa sunt universa quae facimus. Jejunii corpus sentit injuriam, vigiliae carnem macerant, eleemosynae labore quaeruntur, [Col. 0347B] sanguis in martyrio, quamvis ardeat fides, tamen sine timore et dolore non funditur. Haec omnia sunt qui faciant: sola charitas sine labore est. Et quia sola cor mundum efficit a diabolo expugnatur in nobis, ne Deum pura mente videamus. Quando enim sedens loquor contra fratrem meum et contra filium matris meae pono scandalum, quando aliena torqueor felicitate, et alterius bonum meum malum facio, nonne hoc, quod sequitur, in me expletur? Quod si invicem mordetis, et comeditis, videte ne ab invicem consumamini. Charitatis rara possessio est. Quis vult ipse anathema esse a Christo pro fratribus suis Apostolum sequens? quis cum lugentibus lugens, cum gaudentibus gaudens, alieno vulnere vulneratur? quis fratris morte percutitur? Omnes [Col. 0347C] magis amatores nostri, quam amatores Dei sumus. Vide quantum bonum sit charitatis. Si ita martyrium fecerimus, ut nostras velimus ab hominibus reliquias honorari, si opinionem vulgi sectantes intrepidi sanguinem fuderimus, et substantiam nostram usque ad mendicitatem propriam dederimus, huic operi non tam praemium quam poena debetur, et perfidiae magis tormenta sunt quam corona victoriae. Quod si invicem mordetis et comeditis, videte ne ab invicem consumamini. Potest hoc simpliciter accipi, ne detrahamus invicem, ne maledicto nos putemus ulcisci, ne contristati contristare cupiamus, et similes bestiarum, mordere pariter et remorderi, ut post morsus sequatur interitus atque consumptio.

[Col. 0347D] Dico autem: Spiritu ambulate, et concupiscentiam carnis non perficietis. (Ambr.) Postquam a lege factorum eos prohibuit, in qua sunt praecepta carnalia, nunc ut a vitiis carnis se contineant praecipit: hic enim spiritu ambulat, qui fugit peccata. Nam caro concupiscit adversus spiritum, spiritus vero adversus carnem. Haec enim sibi invicem adversantur, ut non ea quae vultis faciatis. Duas leges proponit, sicut facit et in Epistola ad Romanos, quae invicem adversantur, unam Dei, alteram peccati: quae ideo in carne significatur, quia visibilibus oblectatur, cupida peccatorum, ut his sibi adversantibus medius homo non ea, quae vult, agat. Divina enim lex premit et fugat legem peccati consulens homini, ut vigorem [Col. 0348A] naturae suae custodiat, ne capiatur illecebris: illa e contra in insidiis agens, lacessit hominem blanditiis, ut spernat praeceptum legis divinae. Cum ergo consenserit homo legi Dei, contradicit lex peccati suadens homini, ne faciat quod imperat lex divina. E diverso autem lex Dei revocat hominem, ne faciat quod suggerit lex peccati. Quod quidem homo non videt esse absurdum: scit enim naturae suae congruere, si faciat quod imperat lex Dei, denique gaudet quando haec agit. Cum autem ea operatur quae suggerit lex peccati, videt se turpem et horret post factum. Ideoque legis spiritus praecepta servanda sunt et carnalia fugienda. Ipsa enim conscientia accusat, si ei consentiat, sciens horrori esse quae suggerit lex peccati. (Hieron.) Dico, inquit, Spiritu [Col. 0348B] ambulate et desideria carnis non perficietis. Et hoc secundum superiora dupliciter accipiendum, ut dicamus eos, qui spiritu opera carnis mortificaverint et seminaverint in spiritu, ut de spiritu metant vitam aeternam. Quotiescunque voluptatem carnis senserint titillare, non perficere desiderium ejus, quod quidem si expletum fuerit blandiri videtur ad tempus; sed spiritu refrenare, et secundum sententiam historici, animi imperio, corporis servitio, magis vivere; nec non et illud, quia lex spiritalis est, et non qui in manifesto Judaeus, sed qui in occulto et circumcisio cordis in spiritu, non littera, eos ambulare spiritu et carnis desiderium non perficere dicimus, qui spiritaliter egrediuntur Aegyptum, et spiritalem escam potumque de spiritali hauriunt petra, qui non [Col. 0348C] judicantur in cibo aut in potu, aut in parte diei festi, aut neomeniae et sabbati; sed ambulant in omnibus spiritaliter, non perficientes carneae legis litteraeve desiderium, sed fructus metentes intelligentiae spiritalis. Tertia quoque interpretatio a quibusdam in hoc loco dicta est, sed quae non multum discrepat a secunda, ut desiderium carnis in his asserant esse, qui parvuli in Christo sunt: iter autem spiritus in perfectis viris, et esse sensum: In gravitate spiritus, id est, in itinere viri ambulate perfecti, et non facietis desideria parvulorum. Caro enim concupiscit adversus spiritum, spiritus adversus carnem. Haec enim invicem adversantur, ut non, quaecunque vultis, illa faciatis. Caro praesentibus delectatur et brevibus: spiritus perpetuis et futuris. Inter hoc [Col. 0348D] jurgium media anima consistit, habens quidem in sua potestate bonum et malum, velle vel nolle, sed non habens hoc ipsum velle ac nolle perpetuum, quia fieri potest, ut cum carni consenserit et opera ejus fecerit, rursum per poenitentiam se remordens spiritui copuletur et opera ejus efficiat. Hoc est ergo quod ait: Haec enim invicem adversantur, id est, caro et spiritus, ut non quaecunque vultis, illa faciatis: non quod proprium nobis tulerit arbitrium, quo vel carni, vel spiritui assentiamus, sed quia quod facimus non est nostrum proprie, sed opus ipsum vel carni, vel spiritui deputatur. Grandis laboris et disputationis est nimiae, ostensis carnis operibus et spiritus, media aliqua reperire, quae nec ad [Col. 0349A] carnem videantur pertinere, nec ad spiritum. Carnales dicimur, quando totos nos voluptatibus damus: spiritales quando sanctum Spiritum praevium sequimur, id est, cum ipso sapimus instruente, ipso docemur auctore. Animales reor esse philosophos, qui proprios cogitatus putant esse sapientiam, de quibus recte dicitur: Animalis autem homo non percipit ea quae sunt spiritus: stultitia quippe ei est (I Cor. II) . Quod, ut manifestius fiat, aliquod sumamus exemplum: Caro, terra, anima, aurum, spiritus, ignis vocentur. Quam diuaurum fuerit in terra, perdit vocabulum suum, et a terra, cui commistum est, appellatur: cum vero separatum ab humo, auri et speciem et nomen acceperit, aurum quidem dicitur, sed necdum probatum. Si autem per ignem excoctum fuerit [Col. 0349B] et purgatum, tunc auri splendorem et ornatus sui accipit dignitatem. Ita et anima inter humum et ignem, hoc est inter carnem spiritumque consistens, quando sese tradiderit carni, caro dicitur, quando spiritui, spiritus appellatur. Quod si proprio crediderit cogitatui, et absque gratia Spiritus sancti invenire se aestimaverit veritatem, quasi aurum sordidum, animalis hominis appellatione signabitur. (Cass.) Caro luxuriis ac libidine delectatur, spiritus ne ipsis quidem naturalibus desideriis acquiescit. Illa cupit satiari somno, repleri cibo: hic ita vigiliis et jejuniis saginatur, ut ne ad ipsum quidem necessarium vitae usum somnum cibumque vellet admittere; illa universis exuberare copiis concupiscit: hic ne ipsius quidem exigui panis quotidianam substantiam [Col. 0349C] habere contendit. Lavacris illa nitescere et quotidianis adulantium cuneis appetit constipari; hic squalore sordium et inaccessibilis eremi vastitate congaudet; honoribus illa et laudibus hominum confovetur: hic irrogatis sibi injuriis ac persecutionibus gloriatur. Inter has igitur utrasque concupiscentias, animae voluntas in meditullio quodam vituperabiliore consistens, nec vitiorum flagitiis oblectatur, nec virtutum doloribus acquiescit: sic quaerens a passionibus temperare carnalibus, ut nequaquam vellet dolores necessarios sustinere, sine quibus desideria spiritus nequeunt possideri; absque castigatione carnis castimoniam corporis desiderans obtinere; sine vigiliarum labore cordis acquirere puritatem; cum requie carnis spiritalibus exuberare virtutibus; absque [Col. 0349D] ullius exasperatione convitii patientiae gratiam possidere; humilitatem Christi sine honoris mundani exercere jactura; religionis simplicitatem cum saeculari ambitione sectari; Christo cum hominum laude ac pavore servire; districtionem veritatis sine cujuspiam vel tenui offensione proferre. Postremo sic mavult futura consequi bona, ut praesentia non amittat: quae voluntas nunquam nos ad perfectionem veram faceret pervenire, sed in tempore quodam teterrimo collocaret, talesque faceret, quales illi sunt, qui in Apocalypsi increpatione Domini castigantur: Scio opera tua, quia neque frigidus es, neque calidus; utinam frigidus esses, aut calidus! nunc autem tepidus es, et incipiam te evomere ex ore [Col. 0350A] meo (Apoc. III) , nisi hunc tepidissimum statim altrinsecus haec insurgentia bella disrumperent. Nam cum famulantes huic voluntati nostrae ad hanc voluerimus nosmetipsos paululum relaxare, confestim aculei carnis insurgunt, suisque nos vitiis et passionibus sauciantes, nequaquam in illa qua delectamur puritatis qualitate stare permittent, atque ad illam quam horremus frigidam voluntatum plenamque sentibus pertrahunt viam. Rursum spiritus fervore succensi opera carnis volentes extinguere, sine ullo respectu fragilitatis humanae totos nosmetipsos tentaverimus ad immoderata virtutum studia cordis elatione conferre, nisi interpellans caro ab illa reprehensibili nimietate spiritus revocat, ac retardat, et ita fit ut utraque concupiscentia tali colluctatione [Col. 0350B] alterna sibimet repugnante, animae voluntas, quae nec totam se carnalibus desideriis debere, nec virtutum vult laboribus desudare, quodammodo justo moderamine temperetur, dum haec inter utraque contentio illam pernitiosiorem excludens animae voluntatem, quamdam aequalitatis libram in stateram nostri corporis collocat, quae spiritus carnisque confinia justo discernit examine, nec a dextris mentem spiritus ardore succensam, nec a laeva carnem vitiorum aculeis praeponderare permittens. Haec pugna quotidianis diebus utiliter exagitatur in nobis, ad illud statum, quod nolumus, salubriter venire compellimur, ut puritatem cordis non otio, nec securitate, sed jugi sudore et contritione spiritus acquiramus, castitatemque carnis districtis jejuniis, [Col. 0350C] fame, siti, ac vigilantia retineamus: directionem etiam cordis lectione, vigiliis, oratione continua et solitudinis squalore capiamus, patientiam tribulationum exercitiis retentemus, cum blasphemiis et opprobriorum saturitate nostro serviamus auctori; veritatem cum invidia mundi hujus et inimicitiis, si necesse fuerit, exsequamur, et tali colluctatione in nostro corpore militante, protractis nobis ab hac ignavia et securitate, atque ad istum quem nolumus laborem ac virtutum studia provocatis, aequitas optime media retentetur, et tepidum nostrae voluntatis arbitrium, hinc spiritus fervor, hinc carnis gelidissimus rigor moderatissimo calore contemperent; ac neque ad effrenata vitia mentem pertrahi concupiscentia spiritus sinat; nec rursum ad virtutum irrationabiles [Col. 0350D] appetitus fragilitas carnis spiritum patiatur extolli; ne vel illius omnigenum pullulent fomites vitiorum: vel hinc elatio morbi principalis emergens, telo nos superbiae graviore confodiat; sed horum pugna aequilibratione justa succedens, sanam et moderatam inter utraque virtutum reseret viam, itinere regio docens militem Christi semper incedere.

Quod si spiritu ducimini, non estis suo lege. (Ambr.) Non est obscurum, quia qui ducem habet sanctum Spiritum, non errat. Lex enim errantibus dominatur, sicut alio loco dicit (I Tim. I) : Justo lex non est posita. (Hieron.) Notandum ergo, quod hic spiritus non cum articulo et cum additamento aliquo, sicut in [Col. 0351A] caeteris legimus, spiritum mansuetudinis et spiritum fidei, sed simpliciter spiritus appellatur: quae quidem minutiae magis in Graeco quam in nostra lingua observatae, qui ἄρθρα penitus non habemus, videntur aliquid habere momenti. Quaeritur in hoc loco, si quicunque spiritu ducitur, non est sub lege, utrum Moyses et prophetae vel spiritu acti sint, et sub lege vixerint, quod Apostolus negat, aut habentes spiritum sub lege non fuerint, quod Apostolus hic affirmat: aut quod est tertium, sub lege viventes spiritum non habuerint, quod de tantis viris nefas est credere. Ad quod nos breviter respondebimus, non idem esse sub lege esse, et esse quasi sub lege, quomodo non idipsum est in similitudine carnis peccati et in carne esse peccati. Nec idem sonat verus serpens, et [Col. 0351B] aerei similitudo serpentis, quem Moyses in eremo suspendit. Sic igitur et sanctos prophetas, et Moysen ambulantes spiritu, et spiritu viventes, non sub lege, sed quasi sub lege vixisse, ut ipsi viderentur quidem esse sub lege; sed eos, qui sub lege erant, lucrifacerent, et ab humilitate litterae ad altitudinem spiritus provocarent. Nam et Paulus, qui Judaeis Judaeus factus est, et omnibus omnia, ut omnes lucrifaceret (I Cor. IX) , non dixit factus sub lege, sed, factus quasi sub lege, ut ostenderet se non veritatem legis, sed similitudinem custodisse. Videmur nobis solvisse propositam quaestionem. Sed quid faciemus de illo Pauli capitulo dicentis: Cum autem venerit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret? Si enim [Col. 0351C] Christus sub lege fuit, et non quasi sub lege, tota illa superior disputatio vacua fiet. Verum et haec oppositio de suo solvetur loco. Qui enim propterea factus sub lege est, ut eos, qui erant sub lege, redimeret, utique cum esset liber a lege, legi se subdidit voluntate, et multo erat Paulo liberior, qui non sub lege, sed quasi sub lege se fuisse testatus est. Et quomodo in coenum et barathrum mortis propter nos descendit, qui orabamus dicentes: Quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII) ita et ex muliere nasci voluit, et esse sub lege, et eos, qui erant nati de muliere et vivebant sub lege, salvaret. (Aug.) Spiritu, inquit, ambulate et concupiscentias carnis ne perfeceritis. Non ait, Ne feceritis, quia eas non habere non poterant; sed, ne perfeceritis, id est ne opera eorum [Col. 0351D] consensu voluntatis impleatis. Quod ergo est ad Galatas: Concupiscentias carnis ne perfeceritis, hoc contrario est ad Romanos: Perficere autem bonum non invenio; quia nec illae perficiuntur in malo, quoniam eis non accedit nostrae voluntatis assensus, nec nostra voluntas perficitur in bono, quamdiu illarum, cui non consentimus, permanet motus. Caro enim concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem. Haec enim invicem adversantur sibi, ut non quaecunque vultis, illa faciatis. Cum caro concupiscit adversus spiritum et spiritus adversus carnem, ut non ea, quae volumus, faciamus, nec carnis perficiuntur concupiscentiae, quamvis fiant, nec nostra perficiuntur bona opera, quamvis fiant. Sicut enim [Col. 0352A] tunc perficitur carnis concupiscentia, cum consentit et spiritus ad opera mala, ut non concupiscat adversus illam, sed cum illa: sic et bona opera. Nam tunc perficientur, quando ita spiritui caro consenserit, ut adversus eum etiam ipsa non concupiscat. Hoc enim volumus, cum perfectionem justitiae concupiscimus. Verissime quippe ac veracissime scriptum est, caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem; sed tantum carnem sine anima concupiscere nihil posse puto, quod omnis doctus indoctusque non dubitet; ac per hoc ipsius concupiscentiae carnalis causa non est in anima sola, sed multo minus est in carne sola: ex utroque enim fit, scilicet ex anima, quod sine illa delectatio nulla sentitur: ex carne autem, quod sine illa carnalis delectatio non sentitur. [Col. 0352B] Carnem itaque concupiscentem adversus spiritum dicit Apostolus, carnalem procul dubio delectationem, quam de carne et cum carne spiritus habet, delectationem quam solus habet: solus quippe habet, nisi fallor, desiderium, non cum carnis voluptate, vel carnalium rerum cupiditate commistum, quo desiderat et deficit anima in atria Domini (Psal. LXXXIII) . Solus habet etiam illud, de quo ei dicitur, Concupisti sapientiam, serva mandatum, et Dominus praebet eam tibi. Nam cum spiritus imperat membris corporis, ut huic desiderio serviant, quo solus accenditur, velut cum assumitur codex, cum aliquid scribitur, legitur, disputatur, auditur, cum denique panis frangitur esurienti et caetera humanitatis ac misericordiae praestantur officia, obedientiam caro [Col. 0352C] exhibet, non concupiscentiam movet. His itaque hujusmodi desideriis, quibus sola anima concupiscit, cum adversatur aliquid, quod eamdem animam secundum carnem delectat, tunc dicitur caro concupiscere adversus spiritum et spiritus adversus carnem. Quod si spiritu, inquit, ducimini, non estis sub lege. Magna mihi videtur quaestio, quid sit esse sub lege, sic quemadmodum Apostolus culpat; neque enim hoc eum propter circumcisionem, aut illa sacrificia, quae tunc facta a patribus, nunc a Christianis non fiunt, et caetera hujusmodi: sed hoc ipsum etiam, quod lex dixit, Non concupisces: quod fatemur certe Christianos observare, atque evangelica maxime illustratione praedicare, legem dicit esse [Col. 0352D] sanctam, et mandatum sanctum et justum et bonum. Deinde subjungit: Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Absit, sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat supra modum peccator, aut peccatum per mandatum (Rom. VII) . Quod autem hic dicit peccatum per mandatum fieri supra modum, hoc alibi: Lex subintravit, ut abundaret delictum. Ubi autem delictum abundavit, superabundavit gratia (Rom. V) . Et alibi, cum superius de dispensatione gratiae loqueretur, quod ipsa justificet, velut interrogans ait: Quid ergo lex? atque huic interrogationi continuo respondit: Praevaricationis gratia posita est, donec veniret semen, cui repromissum est. Hos damnabiliter dicit esse sub lege, quos reos facit lex, non implentes legem, dum non [Col. 0353A] intelligendo gratiae beneficium ad facienda Dei praecepta, quasi de suis viribus superba elatione praesumunt: Plenitudo enim legis charitas (Rom. XII) : charitas vero Dei diffussa est in cordibus nostris, non per nosipsos, sed per Spiritum sanctum, qui datus est nobis (Rom. V) . Sic ergo illud quod lex ait: Non concupisces, si humana fragilitas gratia Dei adjuta non fuerit, sub se reum tenet, et praevaricatorem potius damnat, quam liberat peccatorem, quando illa, quae significationis causa praecepta sunt circumcisio, et caetera quae gratiae revelatione latius innotescente necesse fuerat aboleri, justificare neminem poterant, non tamen ideo fuerant tanquam diabolica gentium sacrilegia fugienda, etiam cum ipsa gratia inciperet revelari, quae umbris talibus fuerat praenuntiata, sed [Col. 0353B] permittenda paulum eis, maxime ex illo populo cui venerant, postea vero tanquam cum honore sepulta sint Christianis omnibus irreprehensibiliter deserenda.

Manifesta autem sunt opera carnis, quae sunt fornicatio, immunditia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones, sectae, invidiae, homicidia, ebrietates, comessationes, et his similia, quae praedico vobis sicut praedixi, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non consequentur. (Ambr.) Haec omnia et his similia legis peccati membra sunt, quae Apostolus opera carnis appellat, quia errores isti ex mundo sunt, ex quo et caro; omnia namque peccata de foris oriuntur, ex parte carnis, non ex parte spiritus, ideo non absurde opera carnis dicuntur. (Aug.) Totus iste epistolae locus [Col. 0353C] consideratus poterit hanc dissolvere quaestionem, quid sit secundum carnem vivere. In operibus carnis namque, quae manifesta esse diximus eaque commemorata damnavit, non illa tantum invenimus quae ad voluptatem pertinent carnis, sicuti est, fornicatio, immunditia, luxuria, ebrietates, comessationes: verum etiam illa quibus animi vitia demonstrantur, a voluptate carnis aliena. Quis enim servitutem, quae idolis exhibetur, veneficia, inimicitias, contentiones, animositates, dissensiones, haereses, invidias, non potius intelligat animi vitia esse quam carnis? quandoquidem fieri potest, ut propter idololatriam, vel haeresis alicujus errorem, a voluptatibus corporis temperetur, et tamen etiam tunc homo, quamvis carnis libidines continere atque cohibere videatur, [Col. 0353D] secundum carnem vivere hac apostolica auctoritate convincitur, ut in eo quod abstinet a voluptatibus carnis, damnabilia opera carnis agere demonstretur. Quis inimicitias non in animo habeat, aut quis ita loquatur, ut inimico suo, vel quem putat inimicum, dicat, Malam carnem, ac non potius malum animum, habes adversus me? Cur ergo haec omnia et his similia doctor gentium in fide et veritate opera carnis appellat, nisi quod eo locutionis modo, quo totum significatur a parte, ipsum hominem vult nomine carnis intelligi. Quod si quis quidem dicit carnem causam esse malis moribus quorumcunque vitiorum, eo quod anima carne affecta sic vivit, profecto universam hominis naturam diligenter advertit. Nam [Col. 0354A] corruptio corporis, quae aggravat animam, non peccati primi est causa, sed poena; nec caro corruptibilis peccatricem animam, sed anima peccatrix fecit esse corruptibilem carnem; ex qua corruptione carnis licet existant quaedam incitamenta vitiorum et ipsa desideria vitiosa, non tamen omnia vitae iniquae vitia tribuenda sunt carni, ne ab his omnibus purgemus diabolum, qui non habet carnem. Quis autem illo est inimicior? scis; quis adversus nos contentiosior, animosior, et magis aemulus atque invidus invenitur? et haec omnia, cum habeat sine carne, quomodo sunt ista opera carnis, nisi quia opera sunt hominis, quem, sicut dixi, nomine carnis appellat? Non enim habendo carnem, quam non habet diabolus; sed vivendo secundum seipsum, hoc est [Col. 0354B] secundum hominem factus est similis diabolo. (Hieron.) Sed et illud eleganter, quod in carne opera posuit, fructus in spiritu: quia vitia in semetipsa finiuntur et pereunt; virtutes frugibus pullulant et redundant. Ne putemus animae nullum esse opus, si vitia carni, virtutes spiritui deputentur; quia anima, ut supra diximus, in quodam meditullio posita vel carni jungitur et dicitur de ea: Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quia caro sunt (Gen. VI) ; vel spiritui copulatur, et in spiritus vocabulum transit; qui enim adhaeret Domino unus spiritus est (I Cor. VI) . Primum itaque carnis opus est, fornicatio. Manifesta in exordio posuit, ne de mediis ambigamus. Omne enim quodcunque fecerit homo, extra corpus est: qui autem fornicatur, in carne sua peccat [Col. 0354C] (Ibid.) . Et non sumus nostri, empti enim sumus pretio, glorificemus et portemus Deum in corpore nostro. In eo fornicator majoris est criminis, quia tollit membra Christi, et facit ea membra meretricis: erunt quippe duo in carne una. Qui non est fidelis, nec credit in Christo, sua membra facit membra meretricis: qui credit et fornicatur, Christi membra facit membra meretricis. E contrario infidelis in fornicatione sua utrum violet an aedificet templum idolo, nescio; per vitia quippe vel maxime daemones coluntur. Hoc unum scio, quod qui post fidem Christi fornicatur, violat templum Dei. Secundum opus carnis immunditia nuncupatur, et eam comes luxuria sequitur. Quomodo enim in veteri lege de nefandi, criminibus, quae in occulto fiunt, et ea nominare [Col. 0354D] turpissimum est, ne et dicentis os et aures audientium polluerentur, generaliter Scriptura complexa est dicens: Verecundos (vel reverentes ) facite filios Israel ab omni immunditia (Lev. XV) : sic in hoc loco caeteras extraordinarias voluptates, ipsarum quoque opera nuptiarum, si non verecunde et cum honestate, quasi sub oculis Dei fiant, ut tantum liberis serviatur, immunditiam et luxuriam nominavit. Quartum in catalogo operum carnis, idololatria locum tenet. Qui enim se semel luxuriae voluptatique permiserit, non respicit creatorem. Alias autem omnis idololatria, festivitate, gula, ventre, et his quae infra ventrem sunt, delectatur. Et ne forsitan veneficia et maleficae artes non viderentur in Novo prohibita Testamento, [Col. 0355A] ipsae quoque inter carnis opera nominantur, quia saepe magicis artibus et amare miseris evenit et amari. Inimicitia quoque, quae post veneficia ponitur, quem habeat reatum manifesto crimini subjecta declarat: quantum enim in nobis est, nullius esse debemus inimici, et cum omnibus habere pacem. Quod si loquentes veritatem aliquos meremur inimicos, non tam nos inimici eorum sumus, quam illi inimici sunt veritatis. Nam quod in Genesi dicitur ad Abraham: Inimicus ero inimicis tuis, et adversabor adversantibus tibi (Gen. XII) , sicut supra intelligendum est, non tam Abraham illis inimicum fuisse, quam illos virtutibus Abrahae et religioni, per quam, calcatis idolis, cognitum venerabatur Deum. Illud quoque, quod populo praecipitur Israel (Num. XXV) , [Col. 0355B] ut odio sempiterno, et in posteros transmissa discordia, inimici sint Madianaeis, quasi his dicitur, qui sub paedagogo erant, et in alio loco merebantur audire: Odio habe inimicum tuum (Lev. XIX) . Aut certe non tam personarum, quam morum est facta dissensio, ut quomodo Deus utiliter inter serpentem et mulierem inimicitias posuit, ne amicitiae eorum inutiles essent homini, per quas projectus est de paradiso: ita et in Israelitis et Madianaeis vita magis dissimilis, quam gens una damnata est. Septimum locum inter carnis opera contentio possidet, quodam quasi sacrato et eminenti inter vitia numero collocata. Servum autem Domini non oportet rixari, sed esse mansuetum ad omnes, doctorem, longanimem, cum mansuetudine erudientem, etiam eos qui e contrario disputant (II Tim. II) . Post contentionem octava succedit aemulatio, quae Graeco sermone ζῆλος significantius et notius appellatur. Quo quidem malo, nescio quis nostrum careat. Zelati sunt enim et patriarchae Joseph fratrem suum (Gen. XXXVII) ; et Maria et Aaron prophetes Dei et sacerdos contra Moysen tali passione decepti sunt: in tantum ut illa de qua Scriptura narraverat dicens: Tollens autem Maria prophetes tympanum, et caetera, postea extra castra projecta, leprae vitio sordidata sit, et poenitentiam longiorem septem dierum separatione signaverit (Num. XII) . Ira deinde succedit, quae justitiam Dei non operatur (Jac. I) , et species est furoris. Inter iracundiam autem et iram hoc interest, quod iracundus semper irascitur, iratus pro tempore concitatur. Et nescio quis possit regnum [Col. 0355D] Dei possidere, cum is qui irascitur, separetur a regno. Rixae quoque, quas aliud Graeci significanter ἐριθείας vocant, siquidem rixa μάχη dicitur, a regno Dei prohibent. Est autem ἐριθεία, cum quis semper ad contradicendum paratus, stomacho delectatur alieno, et muliebri jurgio contendit, et provocat contendentem. Haec alio nomine apud Graecos φιλονεικία appellatur. Nec non et dissensiones opera carnis sunt; cum quis nequaquam perfectus eodem sensu et eadem sententia dicat: Ego sum Pauli, et ego Apollo, et ego Cephae, et ego Christi. Sed et domorum inter se haec eadem dissensio reperitur, mariti videlicet ad uxorem, patris ad filium, fratris ad fratrem, conservi ad conservum, militis ad contubernalem, [Col. 0356A] artificis ad ejusdem operis artificem. Nonnun quam evenit, ut in expositionisbus Scripturarum oriatur dissensio: e quibus haereses quoque, quae nunc in carnis opere ponuntur, ebulliunt. Si enim sapientia carnis inimica est Deo (Rom. VIII) , inimica autem sunt omnia dogmata falsitatis Deo repugnantia), consequenter et haereses inimicae Deo ad carnis opera referuntur. Haeresis autem Graece ab electione dicitur, quod scilicet eam sibi unusquisque eligat disciplinam, quam putat esse meliorem. Quicunque igitur aliter Scripturam intelligit quam sensus sancti Spiritus flagitat, quo conscripta est, licet de Ecclesia non recesserit, tamen haereticus appellari potest, et de carnis operibus est, eligens quae pejora sunt. Haereses sequitur invidia, quam non putemus idem esse [Col. 0356B] quod zelum: quia zelus et in bonam partem accipi potest, cum quis nititur ea, quae meliora sunt, aemulari. Invidia vero aliena felicitate torquetur, et in duplicem scinditur passionem, cum aut ipse est aliquis in eo, in quo alium esse non vult, aut alium videns esse meliorem, dolet se ei non esse consimilem. Pulchre quidam de neotericis Graecum versum transferens elegiaco metro de invidia lusit dicens:

Fructus autem spiritus est charitas, gaudium, pax, longanimitas, bonitas, benignitas, fides, modestia, patientia, continentia: adversus hujusmodi non est lex. Qui autem sunt Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis (Ambr.) . Non dixit opera spiritus charitas est, sed fructus spiritus. Lex [Col. 0358B] enim spiritus, haec, quae supra memoravit, fructificat, ut ex his haereditas regni coelorum quaeratur. Qui enim Christo devoti sunt, hos dicit Christos, id est, unctos. Hi carnem, id est, mundum crucifigunt, quando haec, ex quibus errores oriuntur, condemnant, hunc sensum et Joannes apostolus secutus ait: Nolite diligere hunc mundum, neque ea quae in hoc mundo sunt. Si quis diligit mundum, non est charitas Patris in illo, quia omne quod in hoc mundo est, concupiscentia carnis est et concupiscentia oculorum (I Joan. II) . Qui ergo mundum, et quod in mundo est, non concupiscit, hic carnem crucifigit. Neque enim corpori humano haec vitia ascribenda sunt, id est, idololatria, veneficia, haereses, invidiae, inimicitiae, irae, rixae et talia; sed ideo carnalia dicuntur, quia [Col. 0358C] ex parte mundi sunt, sicut supra memoravi. Interea non amplius quam decem res posuit, quas fructus spiritus significat, ut in his omnia complexus videatur secundum tabulas testamenti Dei, in quibus non amplius quam decem verba mandatorum tradita sunt. (Hieron.) Et quae alia inter fructus spiritus debuit tenere primatum, nisi charitas, sine qua virtutes caeterae non reputantur esse virtutes, et ex qua nascuntur universa quae bona sunt, siquidem et in lege et in Evangelio ipsa obtinet principatum: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota virtute tua, et diliges proximum tuum tanquam teipsum. Quantis bonis referta sit charitas, et supra breviter perstrinximus, et nunc vel parum dixisse sufficiat, quod dilectio non quaerit [Col. 0358D] quae sua sunt, sed quae aliena. Et quamvis suo quis vitio inimicus sit diligenti, et tranquillitatem ejus ad odiorum fluctus concitare nitatur; tamen ille nunquam turbatur, nunquam creaturam Dei odio dignam aestimat: charitas enim operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV) . Illud quoque quod a Salvatore dicitur: Non potest arbor bona fructus afferre malos, neque arbor mala fructus afferre bonos (Matth. VII) , non tam de hominibus, quam de fructu carnis et spiritus arbitror pronuntiatum, quia nec spiritus unquam potest ea vitia, quae in carnis operibus numerata sunt, facere: nec caro his fructibus, qui oriuntur spiritu redundare. Potest autem fieri, per negligentiam possidentis, ut spiritus qui versatur [Col. 0359A] in homine fructus non habeat suos: et e contrario caro operibus suis mortificatis peccare desistat; non tamen illo usque procedunt, ut et neglecta arbor spiritus, opera carnis afferat, et arbor carnis exculta, fructus germinet spiritales. In secundo spiritalium fructuum loco gaudium positum est, quod Stoici quoque, qui distinguunt inter verba subtilius, aliud quid esse aestimant quam laetitiam. Gaudium quippe esse aiunt elationem animi super his quae digna sunt exsultantis: laetitiam vero effrenatam animi elationem, quae modum nesciat, et in his quoque quae vitio sint mista, laetetur. Alii e regione gaudii voluptatem ponunt: non hanc quae corpus ad libidinem concitat, titillat sensus, dulci blanditur affectu; sed aliam huic ὁμωνύμον, quae sine moderatione et [Col. 0359B] ullo decore laetitiae in risu exaltat vocem suam. Quod si verum est, et eorum inter verba distinctio non fallit et fallitur, consideremus ne forsitan idcirco dictum sit: Non est gaudere impiis, dicit Dominus (Isa. XLVIII) . Simul autem et illud notandum, quod post dilectionem gaudium sequitur. Qui enim diligit quempiam, semper in ejus felicitate laetatur; et si eum viderit aliquo errore deceptum et peccatorum lubrico concidisse, dolebit quidem et eruere festinabit; sed non poterit gaudium mutare tristitia, sciens nullam rationabilium creaturarum apud Deum perire perpetuo. Tertius fructus spiritus, est pax, a qua Salomon quoque, qui in typo Christi praecessit, nomen accepit; et de Ecclesia Psalmista canit: Factus est in pace locus ejus (Psal. LXXV) ; et inter octo Evangelii [Col. 0359C] benedictiones scribitur: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) . In primo etiam Graduum psalmo cantatur: Cum his qui oderant pacem eram pacificus (Psal. CXIX) . Nec putemus pacem tantum in eo esse quaerendam, si cum alio non jurgemur: sed tunc pax Christi, hoc est, haereditas nostra nobiscum est, si tranquilla mens nullis passionibus perturbetur. Post pacem sequitur longanimitas sive patientia, quia utroque modo μακροθυμίαν possumus interpretari. Huic contraria est pusillanimitas, de qua scribitur: Pusillanimus vehementer insipiens. Qui vero patiens est, et universa sustentat, vir sapiens. Et cum ἐπιτάσει multum sapiens appellatur. Ut in Proverbiis quoque scriptum est: Longanimus vir multus in prudentia. Benignitas etiam sive suavitas, [Col. 0359D] quia apud Graecos χρηστότης utrumque sonat, virtus est lenis, blanda, tranquilla, et omnium bonorum apta consortio, invitans ad familiaritatem sui, dulcis alloquio, moribus temperata. Denique et hanc Stoici ita definiunt: Benignitas est virtus sponte ad benefaciendum exposita. Non multum bonitas a benignitate diversa est, quia et ipsa ad benefaciendum videtur exposita. Sed in eo differt, quia potest bonitas esse tristior, et fronte severis moribus irrugata, bene quidem facere et praestare quod poscitur, non tamen suavis esse consortio, et sua cunctos invitare dulcedine. Hanc quoque sectatores Zenonis ita definiunt: Bonitas est virtus quae prosit: ex qua oriatur utilitas; aut virtus propter semetipsam; vel [Col. 0360A] affectus, qui fons sit utilitatum. Inter fructus spiritus septimum et sacratiorem locum fides possidet, quae etiam alibi inter tres ponitur, spes, fides, charitas. Nec mirum si spes in hoc catalogo non referatur, cum in fide sit quod speratur, et ita eam Apostolus ad Hebraeos scribens definiat: Est autem fides sperandarum substantia rerum, argumentum necdum apparentium. Siquidem id quod speramus esse venturum, et necdum est in praesenti, fide possidemus, sperantes nos tenere quod credimus. Quaeritur quoque, quomodo fides in charitate sit posita. Qui diligit, nunquam se laedi aestimat, nunquam aliud, nisi quod diligit et diligitur, suspicatur; cum autem dilectio procul abfuerit, et fides pariter abscedit. Post fidem mansuetudo numeratur, quae adversa [Col. 0360B] est irae, rixis, dissensionibus, et nunquam ad sui contraria provocatur, vere de bona spiritus arbore, bonos fructus et germinans. Per hanc famulus Dei Moyses testimonium Scripturae meruit accipere, dicentis: Moyses mansuetus erat plus quam omnes homines super terram (Num. XII) . Super terram, inquit; super eos enim, qui facie ad faciem Deum videbant, esse non poterat; quia multa saepe compellimur per carnis facere infirmitatem. De David quoque, licet multi de Domino nostro aestiment prophetatum, quod nos etiam non negamus, Spiritus sanctus in typo venturi canit: Memento, Domine, David, et omnis mansuetudinis ejus (Psal. CXXXI) . Cujus mansuetudo adversus Saul, Absalon et Semei, vel maxime claruit, cum alius eum vellet occidere; alius [Col. 0360C] res novas molitus fraudare imperio niteretur; alius lapides in eum jaciens, et pulverem ventilans clamaret et diceret: Egredere, egredere, vir inique (I Reg. XIX et seq.; II Reg. XV, XVI) . Extrema continentia in fructibus spiritus collocatur: quam non solum in castitate debemus accipere, sed etiam in cibo et potu, in ira quoque et vexatione mentis et detrahendi libidine. Inter modestiam autem et continentiam hoc interest, quod modestia in viris perfectis est, consummataeque virtutis, de quibus Salvator ait: Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram (Matth. V) . Et de se ipso: Discite a me quoniam mitis sum et humilis corde (Matth. XI) . Continentia vero in via quidem virtutis est, sed necdum pervenit ad calcem: quia cupiditates adhuc in ejus, qui [Col. 0360D] se continet, cogitatione nascuntur, et mentis polluunt principale, licet non superent, nec ad opus pertrahant cogitantem. Non solum autem in desideriis, et cupiditate continentia necessaria est; sed etiam in tribus reliquis perturbationibus, dolore scilicet, laetitia et timore. Adversus hujusmodi fructus spiritus non est lex. Justo quippe lex non est posita, iniquis autem et non subjectis, impiis et peccatoribus (I Tim. I) . Lex mihi dicit: «Non adulterabis, non occides, non falsum testimonium dices, non fraudabis, non desiderabis aliena, non pejerabis, non furaberis.» Si haec omnia fructu in me spiritus charitate regnante non facio, superflua mihi sunt praecepta legis. Denique et sapientes mundi de philosophia, sic [Col. 0361A] opinati sunt, ut quod leges publice facere homines necessitate compellunt, hoc illa persuadeat fieri voluntate. (Aug.) Regnant ergo spiritales isti fructus in homine, in quo peccata non regnant: regnant autem ista bona, si tantum delectant ut ipsa teneant animum in tentationibus, ne in peccati consensionem ruat. Quod enim amplius nos delectat, secundum id operemur necesse est, ut, verbi gratia, occurrit forma speciosae feminae, et movet ad delectationem fornicationis: sed si plus delectat pulchritudo illa intima et sincera species castitatis per gratiam quae est in fide Christi, secundum hanc vivimus, et secundum hanc operamur; ut, non regnante in nobis peccato ad obediendum desideriis ejus, sed regnante justitia per charitatem cum magna delectatione [Col. 0361B] faciamus quidquid in ea Deo placere cognoscimus. Quod autem de castitate et de fornicatione dixi, hoc de caeteris intelligi volui. Recte igitur fornicationi opponitur charitas, in qua sola est custodia castitatis. Immunditiae autem sunt omnes perturbationes, de illa fornicatione conceptae, quibus gaudium tranquillitatis opponitur. Idolorum autem servitus, ultima fornicatio est animae, propter quam etiam bellum adversus Evangelium cum reconciliatis Dei furiosissimum gestum est, cujus reliquiae, quamvis contritae sint diu, adhuc tamen recalent. Huic itaque pax contraria est, qua reconciliamur Deo, eademque pace etiam cum hominibus custodita, veneficiorum, inimicitiarum, contentionum, aemulationum, animositatum dissensionumque [Col. 0361C] vitia sanantur in nobis: ut autem in aliis, inter quos vivimus, justa moderatione tractentur, et ad sustinendum longanimitas, et ad curandum benignitas, et ad ignoscendum bonitas militat. Jam vero haeresibus fides, invidiae mansuetudo, ebrietatibus et comessationibus continentia reluctatur. Ne quis sane arbitretur hoc esse invidiam, quod est aemulatio; vicina enim sunt, et propter ipsam vicinitatem plerumque utrumlibet horum pro altero, vel aemulatio pro invidia, vel invidia pro aemulatione ponitur. Sed quia utrumque hic locis suis dictum est, utique distinctionem de nobis flagitant. Nam aemulatio est dolor animi, cum alius pervenit ad rem quam duo, pluresve appetebant, et nisi ab uno haberi [Col. 0361D] non potest: istam sanat pax, qua id appetimus quod omnes qui appetunt, si assequantur, unum in eo fiunt. Invidia vero dolor animi est, cum indignus videtur aliquid assequi, etiam quod tu non appetebas: hanc sanat mansuetudo, cum quisque adjudicium Dei se revocans, non resistit voluntati ejus et magis ei credit recte factum esse, quam sibi, quod putabat indignum. Crucifixerunt autem carnem suam cum passionibus et concupiscentiis, sicut in consequentibus dicit, qui sunt in Christo Jesu. Unde autem crucifixerunt, nisi timore illo casto permanente in saeculum saeculi, quo cavemus offendere illum, quem toto corde, tota anima, tota mente diligimus? Non enim hoc [Col. 0362A] timore timet adultera, ne custodiatur a viro, quo timet casta ne deseratur: illi tristis est praesentia viri, huic absentia. Et ideo timor ille corruptus est, et transire non vult hoc saeculum: iste autem castus permanet in saeculum saeculi. De quo timore crucifigi optat propheta cum dicit: Confige clavis a timore tuo carnes meas (Psal. CXVIII) . Ista crux est, de qua Dominus dicit: Tolle crucem tuam et sequere me (Marc. VIII) . [Hieron.] Igitur si corpora nostra membra Christi sunt, consequenter et caro nostra caro Christi est, quam crucifigimus, mortificantes per eam super terram fornicationem, immunditiam, passionem, desiderium malum, et avaritiam: et de nobis in laude nunc ponitur, qui Christi Jesu carnem crucifixerunt [Col. 0362B] cum vitiis et concupiscentiis, et semper mortificationem Jesu circumferimus in corpore nostro, ut et vita ejus manifestetur in carne nostra. Non modici autem laboris est, sic in praesenti saeculo vivere, ut jam nunc vita Jesu manifestetur in carne nostra. Ita enim vivificabuntur et mortalia corpora nostra per inhabitantem in nobis spiritum. Pene oblitus sum interpretationis secundae. Praedixeram enim omnia, quae sequuntur, ad legem et ad circumcisionem esse referenda. Sensus itaque iste est: In quibus est fructus spiritus, charitas, gaudium et reliqua, hi corpoream Scripturae intelligentiam, quae nunc caro Christi appellatur, crucifixerunt cum passionibus ejus et desideriis, quae generant parvulis atque lactantibus [Col. 0362C] fomenta vitiorum. Crucifixit talem Christi carnem, qui non juxta carnem historiae militat, sed spiritum allegoriae sequitur praeviantem. (Aug.) Congruit nostrae devotioni, ut qui Domini crucifixi passionem jam propinquantem celebraturi sumus, reprimendarum carnalium voluptatum crucem nobis ipsi faciamus, sicut dicit Apostolus: Qui autem Christi sunt, carnem crucifixerunt cum passionibus et concupiscentiis. In hac quidem cruce per totam istam vitam, quae in mediis tentationibus ducitur, perpetuo debet pendere Christianus. Non enim est in hac terra tempus evellendi clavos, de quibus in psalmo dicitur: Confige clavis a timore tuo carnes meas (Psal. CXVIII) : carnes sunt carnales concupiscentiae, clavi sunt praecepta justitiae; his illas [Col. 0362D] timor Dei configit, qui nos illi acceptabilem hostiam crucifigit. Unde item dicit Apostolus: Obsecro itaque vos per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo placentem (Rom. XII) .— [Greg.] Qui autem sunt, inquit, Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis. Cum vitiis quippe et concupiscentiis carnem crucifigimus, si sic gulam restringimus, ut jam de mundi gloria nihil quaeramus. Nam qui corpus macerat, sed honoribus anhelat, crucem carni intulit, sed mundo per concupiscentiam pejus vivit, quia saepe per sanctitatis imaginem locum regiminis indignus assequitur, quem nisi aliquid in se virtutis ostenderit, nullo percipere [Col. 0363A] labore mereretur, sed transit, quod delectabiliter obtinet, et poenaliter, quod sequitur, manet.

Si spiritu vivimus, spiritu et ambulemus. Non efficiamur inanis gloriae cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes. (Amb.) Hoc dicit, quia si bene et honeste vivimus, bonos debemus habere et mores; hoc est enim spiritu vivere, incontaminatam vitam habere; et sic spiritu ambulamus, si paci studeamus; haec enim parit charitatem. Inanis autem gloria est velle vincere, ubi praemium [Col. 0363B] non est; ut quis studium non habeat contentionis, sciens quia haec generant discordias et lites: Servum autem, inquit, Domini non oportet litigare (II Tim. II) . Bonae enim vitae fructus aridos facit, perdens spem promissam castae conversationis: bona enim et casta vita moribus ornanda est, et benevolentia locupletanda. (Hieron.) «Si vivimus spiritu, spiritui obtemperemus.» Utamur hoc testimonio adversus eos qui nolunt Scripturas spiritaliter intelligere. Quis est autem qui vivit spiritu, nisi absconditus homo noster, qui et juxta carnem interdum solet vivere? Sed cum spiritu vixerit, spiritu ambulat: cum in carne voluerit ambulare, vivens mortuus est. Vir perfectus in Christo, semper vivit in spiritu: spiritui [Col. 0363C] obedit, nunquam vivit in carne. Contra, qui se totum carni dederit, et passionibus deputarit, nunquam vivit in spiritu. Inter hos medii sunt, quos nec spiritales possumus appellare, nec carnales; sed qui, inter virtutes et vitia fluctuantes, nunc ad meliora retrahuntur et spiritus sunt; nunc carnis lubrico supplantantur, et caro sunt. Non efficiamur inanis gloriae cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes. Unum verbum apud Graecos κενόδοξοι, trium verborum circuitu Latinus interpres expressit. Quantas autem habeat definitiones et significantias gloria, et philosophorum innumerabiles libri, et Ciceronis duo volumina, quae de gloria scripsit, indicio sunt. Verum nos, quia non verborum etymologias, sed Scripturae sensum [Col. 0363D] disserere conamur, ita hunc locum cum superioribus copulabimus: Si spiritu vivimus, spiritui obtemperemus, nequaquam per legem, sed per charitatem nobis invicem servientes: non debemus de Scripturarum interpretatione contendere, et dicere: Circumcisio melior est. Non, sed praeputium. Contemnenda historia, et allegoria sequenda, imo allegoria vana est, et umbratica, et nullis veritatis fulta radicibus. Unde evenit ut invicem nascantur invidiae. «Excludere enim, ait, vos volunt, ut illos aemulemini,» non tam veritatem legis volentes docere, quam vincere. Ne autem penitus verbum gloriae praetermittamus intactum, suas philosophis ineptias relinquentes, de Scripturis [Col. 0364A] aliqua retractemus. Opinionem vulgi, et laudem hominum favore quaesitam, gloriae nomen sonat, ubi dicitur: Omnia autem faciunt, ut ab hominibus glorificentur (Matth. XXIII) ; et alibi: Quomodo potestis credere, gloriam ab invicem quaerentes? (Joan. V.) Porro in bonam partem in eodem loco, et gloriam ab eo, qui solus est, non quaerentes, ex quo intelligimus idem verbum nunc virtutem significare, nunc vitium. Si ab hominibus quaero gloriam, vitium est: si a Deo, virtus est, qui et ad veram nos gloriam cohortatur dicens: Eos autem qui me glorificant, glorificabo (I Reg. II) .— (Aug.) Non efficiamur, inquit, inanis gloriae cupidi, invicem invidentes, et invicem provocantes. Prorsus magnifice et omnino divino ordine, posteaquam [Col. 0364B] eos instruxit adversus illos, a quibus in servitutem legis seducebantur, hoc in eis cavet, ne instructiores facti et volentes jam calumniis carnalium respondere, contentionibus studeant, et appetitu inanis gloriae, legis oneribus non servientes, vanis cupiditatibus serviant. Nihil autem sic probat spiritalem virum, quam peccati alieni tractatio, cum liberationem ejus potius quam insultationem, potiusque auxilia quam convicia meditatur, et quantum facultas tribuitur suscipit; et ideo dicit: Fratres, etsi praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos, qui spiritales estis, instruite hujusmodi in spiritu lenitatis, considerans te ipsum, ne et tu tenteris: alter alterius onera portate. Nihil enim ad misericordiam sic inclinat, quam proprii periculi cogitatio: [Col. 0364C] ita eos nec deesse voluit fratrum correptioni, nec studere certamini. Multi enim homines cum a somno excitantur, litigare volunt; aut rursus dormire, cum litigare prohibentur. Pax igitur et dilectio et communis periculi cogitatio in corde reservetur. Modus autem sermonis, sive acrius sive blandius proferatur, sicut salus ejus, quem corrigis, videtur postulare, moderandus est. Nam et alio loco dicit (II Tim. II) : Servum autem Christi litigare non oportet, sed mitem esse ad omnes, docibilem, patientem. Et ne quisquam ex eo putet cessandum sibi esse a correptione erroris alterius, inde adjungitur: In modestia corripientem diversa sentientes. Quomodo in modestia? quomodo corripientem? nisi cum lenitatem corde retinemus et [Col. 0364D] aliquam medicamenti acrimoniam verbo correptionis aspergimus. Nec aliter accipiendum video, quod in Epistola positum est: Praedica verbum, insta opportune, importune, argue, hortare, increpa in omni longanimitate et doctrina (II Tim. IV) . Importunitas enim opportunitati utique contraria est, neque omnino ullum medicamentum sanat, nisi quod opportune adhibueris. Quanquam et sic possit distingui, insta opportune, ut alius sensus sit: importune argue, deinde caetera contexantur: hortare, increpa cum omni longanimitate et doctrina, ut tunc opportunus sentiaris, cum instas aedificando, cum autem destruis, arguendo, non cures etiamsi importunus videaris, si hoc est talibus importunum: [Col. 0365A] ita duo quae sequuntur, ad duo superiora possunt singillatim referri: hortare, cum importune instas: increpa, cum importune arguis; deinde caetera duo similiter, sed converso ordine referuntur, cum omni longanimitate ad sustinendas indignationes eorum, quos destruis, et doctrina ad instruenda eorum studia, quos aedificas: tamen etiamsi illo usitatiore modo distinguatur, insta opportune, quod si hoc modo non proficis, importune, ita intelligendum est, ut tu opportunitatem omnino non deseras, et sic accipias, quod dictum est, importune, ut illi videaris importunus, qui non libenter audit quae dicuntur in eum. Tu tamen scias hoc illi esse opportunum, et dilectionem curamque sanitatis ejus animo teneas mansueto et [Col. 0365B] modesto et fraterno. Multi enim postea cogitantes, quae audierint, et quam justa audierint, ipsi se gravius et severius arguerunt. Et quamvis perturbatiores a medico viderentur abscedere, paulatim verbi vigore in medullas penetrante, sanati sunt: quod non fieret, si semper exspectaremus periclitantem putrescentibus membris, quando eum liberet aut uri aut secari; quod nec ipsi corporis medici attendunt, qui terrenae mercedis intuitu curant. Quotus enim quisque reperitur, qui ferrum eorum aut ignem non ligatus expertus sit? cum et illi rariores sint, qui volentes ligari fuerint. Plures enim resistentes, et mori se malle clamantes, quam illo curari modo, vix lingua ipsa eorum relicta libera omnibus membris construxerunt [constrinxerunt]; [Col. 0365C] neque ad suum, neque ad reluctantis, sed ad ipsius artis arbitrium: quorum tamen vocibus conviciisque dolentium nec commovetur curantis animus, nec quiescit manus. Medicinae autem coelestis ministri, aut per odiorum trabem cernere stipulam in oculo fratris volunt, aut tolerabilius mortem videre peccantis, quam verbum indignantis audire: quod non ita accidisset, si tam sanum animum curando alterius animo adhiberemus, quam sanis manibus illi medici aliena membra pertractant. Nunquam itaque alieni peccati objurgandi suscipiendum est negotium, nisi cum internis interrogationibus examinantes nostram conscientiam, liquido nobis coram Deo responderimus, dilectione nos facere. Quod si convicium vel minae, vel etiam [Col. 0365D] persecutiones ejus, quem argueris, laceraverunt animum, si adhuc ille per te sanari posse videbitur, nihil respondeas donec saneris prior, ne forte carnalibus motibus tuis ad nocendum consentias, et exhibeas linguam tuam arma iniquitatis peccato, ad reddendum malum pro malo, aut maledictum pro maledicto. Quidquid enim lacerato animo dixeris, punientis est impetus, non charitas corrigentis. Dilige et dic quod voles: nullo modo maledictum erit quod specie maledicti sonuerit, si memineris senserisque te in gladio verbi Dei liberatorem hominis esse velle ab obsidione vitiorum. Quod si forte, ut plerumque accidit, dilectione quidem talem suscipis actionem et ad eam [Col. 0366A] cordis dilectione accedis, sed inter agendum subrepserit aliquid, dum tibi resistitur, quod te auferat ab hominis vitio persequendo et ipsi homini faciat infestum, postea te lacrymis lavantem hujusmodi pulverem, multo salubrius meminisse oportebit, quia non debeamus super aliorum superbire peccata, quando in ipsa eorum objurgatione peccamus, cum facilius nos ira peccantis iratos, quam miseria misericordes facit. (Greg.) Alter, inquit, alterius onera portate. Quia Veteris Testamenti custodia timorem habeat, non potuit apertius significari Novi Testamenti donum esse charitatem, quam hoc loco, ubi Apostolus dicit: Invicem onera vestra portate, et sic adimplebitis legem Christi. Hanc enim legem Christi dicere intelligitur, qua ipse Dominus [Col. 0366B] praecepit, ut invicem diligamus; tantum in ea sententia praecepti pondus constituens, ut diceret: In hoc cognoscitur, quoniam discipuli mei estis, si vos diligatis (Joan. XIII) . Hujus autem dilectionis officium est, invicem onera vestra portate. Sed hoc officium non est sempiternum: perducet sane ad beatitudinem sempiternam, in qua nulla erunt onera nostra, quae invicem portare jubemur. Lex etenim Christi, quid congruentius intelligi quam charitas potest, quam tunc vere perficimus, cum fraterna onera ex amore toleramus? Sed haec eadem lex multiplex dicitur, quia studiosa sollicitudine charitas ad cuncta virtutum facta dilatatur: quae a duobus quidem praeceptis incipit, sed sese ad innumera extendit. Hujus namque legis initium dilectio Dei est ac [Col. 0366C] dilectio proximi. Sed Dei dilectio per tria distinguitur: qua ex toto corde et ex tota anima, et ex tota fortitudine diligi conditor jubetur. Qua in re notandum est, quod divinus sermo, cum Deum diligi praecipit, non solum narrat ex quo, sed etiam informat ex quanto, subjungit ex toto, ut videlicet qui perfecte Deo placere desiderat, sibimet de se nihil relinquat. Proximi autem dilectio ad duo praecepta derivatur, cum et per quemdam justum dicitur: Quod ab alio tibi odis fieri, vide ne tu alteri facias (Tob. IV) , et per semetipsam Veritas dicit: Quae vultis ut faciant vobis homines, et vos facite illis (Luc. VI) . Quibus duobus scilicet utriusque Testamenti mandatis per unum malitia compescitur, per aliud benignitas praerogatur, ut malum, quod pati non vult quisque non faciens, [Col. 0366D] cesset a nocendi opere; et rursum bonum, quod sibi fieri appetit impendens, erga utilitatem se proximi exerceat ex benignitate. Sed haec nimirum duo, dum sollicita intentione cogitantur, cor ad innumera virtutum ministeria tenditur, ne vel ad inferenda quae non debet desideriis inquieta mens inferveat, vel erga exhibenda quae debet otio resoluta torpescat. Nam cum cavet alteri facere quod nequaquam vult ab altero ipsa tolerare, sollicita se intentione circumspicit, ne superbia elevet usque ad despectum proximi et animum dejiciens exaltet: ne ambitio cogitationem laniet, cumque hanc ad appetenda aliena dilatat, angustet: ne cor luxuria polluat, et subjectum [Col. 0367A] desideriis per illicita corrumpat: ne ira exasperet, et usque ad proferendam contumeliam inflammet: ne invidia mordeat, et alienis felicitatibus aemula, sua se face consumat: ne immoderate linguam loquacitas protrahat, eamque usque ad lasciviam obtrectationis extendat: ne odium malitia excitet, et os usque ad jaculum maledictionis irritet. Rursum cum cogitat, ut ea alteri faciat, quae ipse sibi fieri ab altero exspectat, pensat nimirum, ut malis bona, et bonis meliora respondeat, ut erga procaces mansuetudinem longanimitatis exhibeat: ut malitiae peste languentibus gratiam benignitatis impendat, ut discordes pace uniat, ut concordes ad concupiscentiam verae pacis accingat, ut indigentibus necessaria tribuat, ut errantibus viam rectitudinis ostendat, ut [Col. 0367B] afflictos verbo et compassione mulceat, ut accensos in hujus mundi desideriis increpatione restringat, ut minas potentium ratiocinatione mitiget, ut oppressorum angustias, quantum praevalet, sublevet: ut foris resistentibus opponat patientiam; ut intus superbientibus exhibeat cum patientia disciplinam; ut erga errata subditorum sic mansuetudo zelum temperet, quatenus a justitiae studio non enervet: sic ad ultionem zelus ferveat, ne tamen pietatis limitem fervendo transcendat; ut ingratos beneficiis ad amorem provocet, ut gratos quosque ministeriis in amore servet, ut proximorum mala, cum corrigere non valet, taceat, utque cum corrigi loquendo possunt, silentium consensum esse pertimescat; ut sic ea, quae tacet, toleret, ne tamen in animo [Col. 0367C] virus doloris occultet; ut sic malevolis munus benignitatis exhibeat, ne tamen per gratiam a jure rectitudinis excedat, ut cuncta proximis, quae praevalet, impendat, sed haec impendendo non tumeat, ut sic in bonis, quae exhibet, tumoris praecipitium paveat, ne tamen a boni exercitio torpescat; ut sic, quae possidet, tribuat, quatenus quanta sit largitas remunerantis attendat: ne cum terrena largitur, suam plus quam necesse est inopiam cogitet, et in oblatione muneris hilaritatis lumen tristitia obscuret. Bene ergo lex Dei multiplex dicitur, quia nimirum cum una eademque sit charitas, si mentem plene ceperit, hanc ad innumera opera multiformiter accendit. Cujus diversitatem breviter exprimimus, si in electis singulis bona illius perstringendo numeremus. [Col. 0367D] Haec namque per Abel et electa Deo munera obtulit, et fratris odia non reluctando toleravit (Gen. IV) . Haec Enoch et inter homines vivere spiritaliter docuit, et ad sublimem vitam ab hominibus etiam corporaliter abstraxit (Gen. V) . Haec Noe, despectis omnibus, solum Deo placabilem ostendit, atque in arcae fabricam studio longi laboris exercuit, et mundo superstitem pio opere exercendo servavit (Gen. VI) . Haec per Sem et Japheth humiliter verecunda patris erubuit, et superjecto dorsis pallio, ea, quae non videbat, abscondit (Gen. IX) . Haec Abrahae dexteram, quia ad mortem filii obediendo extulit, hunc prolis innumerae, gentium patrem fecit (Gen. XXII) . Haec Isaac mentem, quia semper ad munditiam tenuit, [Col. 0368A] caligantibus aetate oculis, ad videnda longe post ventura dilatavit (Gen. XXVII) . Haec Jacob compulit et amissum bonum filium medullitus gemere, et pravorum filiorum praesentiam subjecta humilitate tolerare (Gen. XXXVII) . Haec Joseph docuit a fratribus venundatum, et libertate animi infracta servitium perpeti, et eisdem post fratribus mente non elata principari (Gen. XLII et seqq.) . Haec Moysen, delinquente populo, et usque ad petitionem suae mortis in precibus prostravit (In Exod.) : sic quoque ad interfectionem populi per zeli studium erexit, ut et pro pereunte plebe sese morti objiceret, et contra peccantem protinus vice Dei irascentis saeviret. Haec Phinees brachium in ultionem peccantium erexit, ut arrepto gladio coeuntes transfigeret, et iram [Col. 0368B] Domini iratus placaret (Num. XXV) . Haec Josue exploratorem docuit, ut et prius contra falsiloquos cives veritatem verbo defenderet, et hanc postmodum gladio contra hostes allegaret (Josue II et seqq.) . Haec Samuel et in principatu humilem praebuit, et integrum in dejectione servavit, qui cum persequentem se plebem diligeret, ipse sibi testimonium exstitit, quia culmen, ex quo dejectus est, non amavit (I Reg. III) . Haec David ante iniquum regem et humilitate commovit ad fugam, et pietate replevit ad veniam, qui persecutorem suum et timendo fugit ut dominum, et tamen cum potestatem feriendi reperit, non agnovit inimicum (I Reg. XXIV et alibi) . Haec Nathan et contra peccantem regem in auctoritatem liberae increpationis sustulit, et cum regis culpa deesset, in [Col. 0368C] petitione humiliter stravit (II Reg. XII seq.) . Haec per Isaiam nuditatem carnis in praedicatione non erubuit (Isa. XX) , et subducto carnali velamine ad mysteria superna penetravit. Haec Eliam, quia fervoris zelo vivere spiritaliter docuit, ad vitam quoque et corporaliter abstraxit (IV Reg. II) . Haec Elisaeum, quia magistrum diligere simpliciter instituit, magistri spiritu dupliciter implevit (Ibid.) . Per hanc Jeremias, ne in Aegyptum populus descenderet, restitit; sed tamen et inobedientes diligens, quo descendere prohibuit et ipse descendit (Jer. XLII) . Haec Ezechielem, quia prius a terrenis desideriis sustulit, post per cincinnum capitis in aere libravit (Ezech. VIII) . Haec in Daniele, quia a regiis dapibus gulam compescuit, ei et esurientium ora leonum [Col. 0368D] clausit (Dan. XIV) . Haec tribus pueris, quia in tranquillitate positis incendia vitiorum subdidit, tribulationis tempore et flammas in fornace temperavit (Dan. III) . Haec in Petro et minis terrentium principum fortiter restitit, et in circumcisione submovenda minorum verba humiliter audivit (Act. V) . Haec in Paulo et manus persequentium humiliter pertulit, et tamen in circumcisionis negotio longe se imparis prioris sensum audenter increpavit (Act. XV) . Multiplex ergo ista lex Dei est, quae singulis rerum articulis non permutata congruit, et causis se variantibus non variata conjungit. (Hier.) Sciens Paulus ejus Dei esse se cultorem, qui nollet mortem peccatoris, sed poenitentiam, et excepta Trinitate, omnem creaturam, [Col. 0369A] licet non peccet, tamen posse peccare, eum quoque, qui spiritalis est, cohortatur sui timore, ne peccet, manum porrigere corruenti. Et pulchre praeoccupatum in delicto hominem vocat, qui mori possit, ex ipso nomine fragilitatem conditionis ostendens, ut dignus sit venia, qui, velut homo errore deceptus et mersus in voraginem, seipsum sine auxilio et adjutore erigere non possit. Spiritali autem non additur homo: sed quasi Deo praecipitur, ut hominem praeoccupatum in delicto instruat, sive, ut melius habetur in Graeco, perficiat in spiritu lenitatis. Qui autem perficitur non ei desunt universa, sed aliqua. Denique si non peccatis pluribus, sed vitio aliquo praeoccupatus erravit, lenitatis spiritum et mansuetudinis in correctione peccantis spiritalis adhibeat, ne rigidus, [Col. 0369B] ne iratus et tristis corrigere cupiat errantem, sed provocet eum spondens salutem, veniam repromittens: Christi testimonium proferat, quod gravi legis et peccatorum onere depressos, ad jugum suum suave, et leve invitet onus: ut discant, quia humilis sit et mitis, et mansuetus corde et inveniant requiem animabus suis (Matth. XI) . Utamur hoc testimonio adversum haereticos, qui, diversarum fingentes fabulas naturarum, aiunt spiritalem bonam esse arborem, et non malos afferre fructus. Ecce Apostolus, cujus et ipsi auctoritatem sequuntur, dicit eos qui spiritales sunt posse peccare, si per altitudinem cordis sui inflentur et corruant: quod et nos quoque fatemur, et χοϊκοὺς spiritales fieri, si ad meliora vertantur. Opponi nobis potest illud, quod ad Corinthios scribitur: [Col. 0369C] Quid vultis? In virga veniam ad vos, an in charitate et spiritu mansuetudinis? (I Cor. IV.) Si enim ibi ad pecatores non in spiritu mansuetudinis, sed in virga venire se dicit, quomodo nunc illis qui in aliquo peccato praeventi fuerint, non virgam adhibet, sed spiritum mansuetudinis? Verum ibi ad eos dicitur, qui post peccatum non sentientes errorem suum, nolebant majoribus subdi, et poenitentia corrigi. Ubi vero peccator intelligens vulnus suum, tradit medico se curandum, ibi non est virga necessaria, sed spiritus lenitatis. Sed et illud forte quaeratur, quod si propterea instruere quis debeat peccatorem in spiritu lenitatis, quia consideret se, ne et ipse tentetur; ergo justus, qui de sua certus est mente, qui scit non posse se labi, non instruere debet peccatorem in spiritu lenitatis? [Col. 0369D] Ad quod dicimus: Et si vicerit justus, sciens quanto labore superaverit, magis peccanti veniam largietur. Nam et Salvator propterea tentatus est, juxta omnia nobis similis absque peccato (Hebr. IV) , ut possit compati et condolere infirmitatibus nostris, suo doctus exemplo, quam difficilis sit in carne victoria. Si quis virgo ad senectam usque permanserit, ignoscat ei, qui adolescentiae quondam calore deceptus est, sciens quantis difficultatibus illam transierit aetatem. Si quis pro nominis confessione cruciatus, alium in tormentis viderit fidem denegare, compatiatur vulneribus negatoris, et non tam illum victum quam se vicisse miretur. Cautelam quoque scribentis attendite, quia non dixerit: Considerans te, ne [Col. 0370A] et tu cadas; sed, ne et tu tenteris. Vinci quippe vel vincere, nonnunquam in nostra est potestate: caeterum tentari, in potestate tentantis est: si enim Salvator tentatus est, quis potest esse securus intentatum se vitae hujus maria transire? Qui putant Paulum juxta humilitatem et non vere dixisse: Etsi imperitus sermone, non tamen scientia (II Cor. XI) , defendant hujus loci consequentiam. Debuit quippe secundum ordinem dicere: Vos, qui spiritales estis, instruite hujusmodi in spiritu lenitatis, considerantes vosmetipsos, ne et vos tentemini, et non plurali inferre numerum singularem. Hebraeus igitur ex Hebraeis et qui esset in vernaculo sermone doctissimus, profundos sensus aliena lingua exprimere non valebat, nec curabat magnopere de verbis, cum sensum [Col. 0370B] haberet in tuto.

Nam si quis existimat se aliquid esse, cum nihil sit, ipse se seducit. Opus autem suum probet unusquisque, et sic in semetipso tantum gloriam habebit, et non in altero. (Amb.) Verum est, nec latet quemquam, quia si actus nostros et mentem consideremus, nullis nos anteponimus, et nec facile quemquam judicamus: qui autem extollitur, quasi aliquid sit, errat: nescit enim quia de humilitate crescitur. Verba enim et gesta Salvatoris ante oculos non habet, qui cum sit omnium Dominus, humiliavit se, ut nobis formam daret, quid sequi deberemus, si crescere velimus, et si nos erigeremus, inclinaremur, quod facit imperitia cordis inflati, ut apud homines commendatior videatur. Spernens enim et despiciens peccatores, [Col. 0370C] justum se videri contendit, sicut et Pharisaeus ille quem Dominus denotat (Luc. XVIII) . Nunquid non vere hic imperitus est, qui praesentis gloriae cupidus est? Nunquid non vere de futuris desperat, qui mercedem justitiae in praesenti vult consequi? Quare? Quia non est justus in opere, sed per fallaciam fingit justitiam. Qui enim vult justus esse, alterum sibi praeponit, ut vere justus sit. Unusquisque enim plus mala sua scit, quam alterius. «Unusquisque suam sarcinam portabit.» Ad postremum hoc voluit innotescere superbis, quia non coinquinatur quis alieno peccato, dummodo dissentiat, ut nemo vereatur jungere se peccatori, aut accedentem ad se suscipere, ut eum lucretur. Nam si quis existimat se esse aliquid, cum nihil sit, se ipsum seducit. (Hieron.) Si quis non [Col. 0370D] vult onera aliena portare, et immisericors suo tantum opere et virtute contentus est, non quaerens quae aliena sunt, sed quae sua, hoc est, sui tantum amator, et non etiam Dei, ipse se seducit. Dupliciter autem legi potest atque distingui: Vel, si quis existimat se esse aliquid, cum nihil sit, vel ita, si quis existimat se esse aliquid, ut postea inferamus, cum nihil sit, ipse se seducit. Et magis in Graeco quam in Latino resonat ista distantia. Prioris distinctionis hic sensus est: Qui se aliquid existimat esse, et nihil est, ipse se decipit. Secundus sensus altior est, et qui nobis magis placet. Si quis existimat se esse aliquid, in eo quod se putat esse aliquid, et non ex clementia in proximum, sed ex suo opere [Col. 0371A] et labore se judicat, sua tantum virtute contentus, iste ex hac ipsa arrogantia nihil fit, et ipse se decipit, quod melius in Graeco dicitur φρεναπατᾷ, hoc est, mentem suam decipit: pro quo Latinus posuit, se ipse seducit. Mentem autem suam decipit, qui se putat esse sapientem, et secundum Isaiam: Sapiens in se est, et in conspectu suo intelligens. Ad circumcisionem, et ad legem ita loci hujus connectitur intellectus: qui spiritalis est et misericordiam in proximum non habet, contemnens humilem, quia ipse sublimior est, ipse se decipit, nesciens hanc spiritus esse legem, ut nos invicem diligamus. Opus autem suum probet unusquisque, et sic in semetipso tantum gloriam habebit, et non in altero. Sensus iste est: Tu, qui te aestimas spiritalem, et de alterius infirmitate [Col. 0371B] robustior es, non debes imbecillitatem jacentis, sed tuam fortitudinem considerare. Neque enim si alius perfecte non potest ad Christianismum a Judaismo transire, idcirco tu perfectus es Christianus; sed si te propria conscientia non remordet, habes in temetipso gloriam, et non in altero. Athleta non ideo fortis est quia vincit infirmum, et languida adversarii membra superavit, sed si robustus est, et in sua fortitudine, non in infirmitate alterius gloriatur. Intelligi potest et aliter: Qui conscientiam habet operis boni et seipsum considerans opus suum non reprehendit, non debet de hoc apud alium gloriari, et laudem suam foras fundere, et communicare cum cunctis, et ex hominum quaerere favore jactantiam, sed in seipso habeat gloriam et dicat: Mihi autem [Col. 0371C] absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. Qui gloriam quaerit ab altero, huic nec mundus crucifixus est, nec crucifixus est ipse cum Christo: recepit quippe, quod quaerebat ab hominibus, mercedem suam. Unusquisque enim onus suum portabit. Videtur superioribus contraire, ubi ait: Alter alterius onera portate. Si enim onus suum unusquisque portabit, alter alterius onera portare non poterit. Sed videndum, quod ibi praeceperit, ut peccantes in hac vita nos invicem sustentemus, et in praesenti saeculo alterutrum auxilio simus: hic autem de Domini dicat in nos judicio, quod non ex alterius peccato et comparatione deterioris, sed juxta nostrum opus, aut peccatores ab eo judicemur, aut sancti, [Col. 0371D] recipiente unoquoque secundum opus suum. Obscure licet docemur per hanc sententiolam novum dogma, quod latitat, dum in praesenti saeculo sumus, sive orationibus, sive consiliis invicem posse nos adjuvari: cum autem ante tribunal Christi venerimus, nec Job, nec Daniel, nec Noe rogare posse pro quoquam, sed unumquemque portare onus suum. (Aug.) Revocemur ad conscientiam, de qua dicit Apostolus: Nam gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) . Revocemur ad conscientiam, de qua dicit: Opus autem suum probet unusquisque, et tunc in semetipso habebit gloriam, et non in altero. Opus ergo suum probet quisque nostrum, utrum de vena charitatis emanet, utrum de radice dilectionis [Col. 0372A] rami bonorum operum pullulent. Opus autem suum probet unusquisque, ait, et tunc in semetipso gloriam habebit, et non in altero non quando illi perhibet testimonium lingua aliena, sed quando perhibet conscientia propria. Interroga cor tuum, quid fecisti et quid ibi appetisti salutem tuam ad laudem hominum ventosam. Intus vide: nam homo judicare non potest quem videre non potest; nisi oneris nomen sub diversis significationibus proculdubio putabis, eumdem sibi in loquendo esse contrarium, et hoc in una sententia tam vicine positis verbis, qui cum paulo ante diceret, alter alterius onera portate, postea dixit, unusquisque proprium onus portabit. Sed alia sunt onera participandae infirmitatis, alia reddendae rationis Deo de actibus nostris: alia [Col. 0372B] cum fratribus sustentanda communicantur, haec propria ab unoquoque portantur.

Communicet autem is, qui catechizatur verbo, ei qui se catechizat, in omnibus bonis. (Amb.) Hoc dicit, ut doctoribus audientes communicent in omnibus bonis. Si autem aliter agant quam docent, in his illis non communicandum, sed dissentiendum, ut magis lex tibi dux sit, quam homo: sibi enim oberit, non tibi; quia, quae doceris, observas. (Hieron.) Marcion hunc locum ita interpretatus est, ut putaret fideles et catechumenos simul orare debere, et magistrum communicare in oratione discipulis; illo vel maxime elatus, quod sequatur, in omnibus bonis. Cum utique, si de oratione fuisset sermo, non debuerit ei praecipi, qui cathechizatur, sed ei qui catechizat, [Col. 0372C] id est, non discipulo, sed magistro. Deinde etiam caetera, quae sequuntur, cum ejus expositione non congruunt: Quae seminaverit homo, haec et metet, et: Bonum autem facientes, non deficiamus: tempore enim suo metemus, non deficientes. Sensus itaque iste est: Quia superius spiritalibus praeceperat, ut eos, qui praeoccupati fuerant in aliquo delicto, instruerent in spiritu lenitatis, et alter alterius onera portarent, adimplentes legem Christi, nunc e contrario his, qui adhuc imbecilliores et discipuli et carnales erant, imperat, ut quo modo ipsi a magistris spiritalia metunt, sic magistris carnalia praebeant, qui totos se divinae eruditioni et studio tradentes vitae hujus necessariis indigent, et fiat illud quod de manna scriptum est: Qui multum, non [Col. 0372D] abundavit, et qui modicum, non minoravit (Exod. XVI) . Bona autem in praesenti loco juxta vulgi consuetudinem, moremque communem, victum et vestitum, etc., quae homines inter bona numerant, appellavit: Habentes enim victum et vestitum, his contenti sumus. Nec mirum, si Paulus ea quae erant corpori necessaria boni appellatione signavit, cum etiam Salvator noster ad eos, qui necdum ad virtutum culmen ascenderant, sed adhuc humilius incedebant, et sibi addi poscebant fidem, dixerit: Si ergo vos, cum mali sitis, scitis bona data dare filiis vestris, quanto magis Pater coelestis dabit bona petentibus se? (Matth. VII) . Ego puto et Job, cum ad uxorem, quasi unam de insipientibus mulieribus loqueretur, respectu ejus, [Col. 0373A] quae ita putabat, de corporalibus divitiis locutum: Si bona accepimus de manu Domini (Job. II) ; et rursum de angustiis et pressuris et tentatione, quae victoriam ferant: Quare mala non sustineamus? cum utique mala et bona, non in divitiis et pressuris, sed in virtutibus ponantur et vitiis: ut justus loquitur in psalmo: Quis est homo qui vult vitam, et cupit videre dies bonos? Prohibe linguam tuam a malo, et labia tua ne loquantur dolum: declina a malo et fac bonum (Psal. XXXIII et seqq.) . Proprie malum dicitur, quod vitandum est: bonum, quod facere debemus. Dives quoque ille in Evangelio, qui mali et boni scientiam non habebat, recte agrorum ubertatem bona arbitrabatur, dicens: Anima, habes bona posita in annos multos, quiesce, comede, bibe, laetare (Luc. XII) ; et [Col. 0373B] alius, qui jacebat in purpura et deliciis affluebat, audit apud inferos ab Abraham: Recepisti bona in vita tua (Luc. XVI) . Illud quoque attendendum, ne forte hoc possit intelligi, dari discipulis mandatum, ut eis, qui se instruunt, verbum communicent, obsequantur, dociles facilesque se praebeant, in his tamen quae bona sunt, quae spiritalia et non haeretica vel Judaica pravitate perversa. Nolite errare, Deus non irridetur. (Ambr.) Nemini dubium est Deo imposturam fieri non posse, sed hoc ab eo unumquemque consequi, quod meretur. Quae enim seminaverit homo, haec et metet. Quoniam qui seminat in carne sua, de carne et metet corruptionem. Hic carnalia vitia, quae in carne admitti solent, significat, ut qui in carnem suam corruperit, sciat se corruptelae futurum [Col. 0373C] obnoxium. Corrumpit autem corpus, qui inconcessa praesumit. Qui autem seminaverit in spiritu, de spiritu metet vitam aeternam. (Aug.) Seminatio in spiritu est, ex fide cum charitate servire justitiae, et non obedire desideriis peccati, quamvis de mortali carne existentibus: messis autem vitae aeternae, cum inimica novissima destruetur mors, et absorbebitur mortale a vita et corruptibile hoc induet incorruptionem (I Cor. XV) . In hoc ergo tertio gradu, quo sub gratia sumus, seminamus in lacrymis, cum existunt desideria de animali corpore: quibus non consentiendo renitimur, ut in gaudio metamus, cum etiam reformato corpore, ex nulla parte hominis ulla nos sollicitabit molestia, ullumve tentationis periculum. (Ambr.) Homo Christianus spiritu [Col. 0373D] constat et carne: homo enim ad comparationem Spiritus sancti caro est. Cum ergo spiritui dat assensum cohibens se ab his quae contraria sunt, spiritaliter seminat, ut possit metere vitam aeternam. Testimonio enim spiritus accipit immortalitatem loco mercedis. Sicut enim qui corrumpit dehonestans corpus suum, non ad aeternitatem, sed ad corruptionem pertinebit: ita et qui incontaminatum se custodit, vitam aeternam consequetur. Nolite, inquit, errare, Deus non irridetur. Quae enim seminaverit homo, haec et metet. (Hieron.) Praevidens spiritu eos, qui docentur, et debent magistris sumptus et vitae necessaria ministrare, posse obtendere paupertatem et dicere: Ager meus hoc anno aruit siccitate; vineam [Col. 0374A] grando contrivit; redditus, qui esse poterant tributa, rapuerunt; non habeo unde tribuam quod jubetur, adjecit: Nolite errare, Deus non irridetur. Scit, inquit, corda vestra, non ignorat facultates. Excusatio verisimilis hominem potest utcumque placare, Deum non potest fallere: et simul cohortatur ad id quod praeceptum est exhibendum, semen nominans, ne putet perditum, quod multiplicato fenore recepturus est. Ad Corinthios quoque rationem dati et accepti, simili docuit exemplo: Qui parce seminat, parce et metet: et qui seminat in benedictione, de benedictione et metet. Unusquisque sicut propositum habet in corde, non ex tristitia, aut ex necessitate: hilarem enim datorem diligit Deus. (II Cor. IX.) — Quoniam qui seminat in carne sua, de carne metet corruptionem: [Col. 0374B] qui autem seminat ir spiritu, de spiritu metet vitam aeternam. Omne quod loquimur, agimus, cogitamus, in duobus seminatur agris, carne et spiritu. Si bona sunt, quae de manu, ore, corde promuntur, seminata in spiritu, vitae aeternae fructibus redundabunt: si mala, ab agro carnis excepta, corruptionis nobis segetem pullulabunt. Aliter: Qui legem carnaliter intelligit, repromissiones quoque carnales et quae in praesenti saeculo corrumpuntur exspectat: qui autem spiritalis auditor est, seminat in spiritu, et de spiritu metet vitam sempiternam. (Ambr.) Haec est enim aeterna vita, vivere sine poena, et habere gloriam. Nam si hic ad praesens qui in sollicitudine est, negat se vivere; quanto magis, ubi alienus a Deo, ignem, tortoremque patietur? [Col. 0374C] Bonum autem facientes non deficiamus: tempore enim suo metemus non deficientes. Hoc dicit quia qui fortis erit ad seminandum, fortis erit et ad metendum, id est, sic recipiet, quomodo facit. Ideo promptos nos ad benefaciendum esse hortatur, nec fastidium pati debere, securos quia pro parvis magna recipiemus, et pro terrenis aeterna, tempore quo promisit Deus. (Hieron.) Bonum autem, inquit, facientes, non deficiamus, tempore enim suo metemus non deficientes. Cohortatur eos ad studium perseverantiae, qui in hac vita mercedem boni operis exspectant, nescientes quia sicut in semine aliud sationis, aliud messis est tempus: sic et in praesenti vita sementis est opera [sementem esse opera], quae nunc vel in spiritu, vel in carne metantur: messem [Col. 0374D] vero operum futurum judicium, et pro qualitate vel diversitate sementis diversas nos facere messuras, centesimum et sexagesimum, et tricesimum fructum, quam segetem nemo potest metere deficiens: Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X) . Et in alio loco: «esto, ait, non deficiens,» quale est autem? ut cum peccatores quotidie in malis operibus augeantur, nos in bono opere lassemur. Ergo dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes. (Ambr.) Gentiles tempus habent operandi malum: homines enim sine Deo, quomodo possunt operari bonum? Christiani autem facti, tempus habent operandi bonum ad omnes homines, ut post acceptam fidem bonum opus proficiat mercedi promissae. Tempus enim [Col. 0375A] idcirco conceditur vitae, ut jam juste versemur, exemplum dantes gentibus. Maxime autem ad domesticos fidei. (Aug.) Quos eum credendum est, nisi Christianos significare? Omnibus enim pari dilectione vita aeterna optanda est: sed non omnibus eadem possunt exhiberi dilectionis officia. (Ambr.) Verum est, quia faciliores et propensiores in bono circa fratres esse debemus: quia invicem sumus membra. (Hieron.) Tempus sementis, ut diximus, tempus est praesens, et vita quam currimus. In hac licet nobis quod volumus seminare; cum ista vita transierit, operandi tempus auferetur. Unde et Salvator ait: Operamini, dum dies est: veniet nox, quando jam nullus poterit operari (Joan. IX) . Ortus est nobis Dei sermo, sol verus, et congregatae sunt bestiae in cubilia sua: procedamus [Col. 0375B] ut homines ad opus nostrum, et usque ad vesperam laboremus, sicut mystice canitur in psalmo: Posuisti tenebras et facta est nox. In ipsa pertransibunt bestiae silvae, catuli leonum rugientes, ut rapiant et quaerant a Deo escam sibi. Ortus est sol et congregati sunt, et in cubilibus suis dormierunt. Egredietur homo ad opus suum et ad opera sua usque ad vesperam (Psal. CIII) . Sive aegrotamus, sive sani sumus, humiles, vel potentes, pauperes, divites, ignobiles, honorati, esurientes atque vescentes, omnia in nomine Domini cum patientia et aequanimitate faciamus, et implebitur in nobis illud, quod scriptum est: Diligentibus autem Dominum omnia cooperantur in bonum. Ira ipsa et libido, et injuria, quae desiderat ultionem, si me refrenem: si propter Deum taceam, [Col. 0375C] si per singulos commotionis aculeos et incentiva vitiorum, Dei desuper me videntis recorder, fiunt mihi occasio triumphorum. Ne dicamus in largiendo: Ille est amicus, hunc nescio: hic debet accipere, iste contemni. Imitemur Patrem nostrum, qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos (Math. V) . Fons bonitatis omnibus patet: servus et liber, plebeius et rex, dives et pauper, ex eo similiter bibunt. Lucerna cum accensa fuerit in domo, omnibus lucet aequaliter: quod si in cunctos indifferenter liberalitatis frena laxantur, quanto magis in domesticos fidei, et in Christianos, qui eumdem habent patrem, ejusdem magistri appellatione censentur? Videtur mihi locus iste posse et superioribus cohaerere, ut domesticos [Col. 0375D] fidei magistros nominet, quibus supra omnia, quae putantur bona, ab auditoribus suis jusserat ministrari. Breve est vitae istius curriculum. Hoc ipsum quod loquor, quod dicto, quod scribo, quod emendo, quod relego, de tempore meo mihi aut crescit, aut deperit. Titus, filius Vespasiani, qui in ultionem Dominici sanguinis, subversis Hierosolymis, Romam victor ingressus est, tantae dicitur fuisse bonitatis, ut cum quadam nocte sero recordaretur, in coena, quod nil boni die illa fecisset, dixerit amicis: Hodie diem perdidi. Nos putamus non perire nobis horam, diem, momenta, tempus, aetates, cum otiosum verbum loquimur, pro quo reddituri sumus rationem in die judicii. Quod si hoc ille sine [Col. 0376A] lege, sine Evangelio, sine Salvatoris et apostolorum doctrina, naturaliter dixit et fecit, quid nos oportet facere, in quorum condemnationem habet et Juno univiras et Vesta virgines, et alia idola continentes? Beatus Joannes Evangelista, cum Ephesi moraretur usque ad ultimam senectutem, et vix inter discipulorum manus ad ecclesiam deferretur, nec posset in plura vocem verba contexere, nihil aliud per singulas solebat proferre collectas, nisi hoc: Filioli, diligite alterutrum. Tandem discipuli et fratres, qui aderant, taedio affecti, quod eadem semper audirent, dixerunt: Magister, quare semper hoc loqueris? Qui respondit dignam Joanne sententiam: Quia praeceptum Domini est, et si solum fiat, sufficit. Hoc propter praesens Apostoli mandatum: Operemur [Col. 0376B] bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei.

Videte qualibus litteris scripsi vobis mea manu. (Amb.) Obediri vult litteris his. Ubi enim olographa manus est, falsum dici non potest; ne forte circumventi excusarent de Epistola, quasi aut falsa esset, aut non esset Apostoli, nolentes se reprehendi. (Hieron.) Hi qui circumcidi Galatas volebant, disseminaverant alia Paulum facere, alia praedicare, et suum opere destruere sermonem, quod qui legem assereret abolitam, ipse inveniretur in lege. Hanc opinionem, quia non poterat Paulus apud omnes praesens subvertere, prohibebatur quippe vinculis, quae ob Christi martyrium sustinebat, seipsum per litteras repraesentat. Et ne aliqua suppositae [Col. 0376C] Epistolae suspicio nasceretur, ab hoc loco usque ad finem manu sua ipse perscripsit, ostendens superiora ab alio exarata. Quod autem sub nomine ejus a falsis doctoribus Epistolae mitterentur, ad Thessalonicenses quoque demonstrat scribens: Rogamus autem vos, fratres, per adventum Domini nostri Jesu Christi et nostrae congregationis in idipsum, ut non cito moveamini a vestro sensu, nec terreamini, neque per spiritum, neque per sermonem, neque per epistolam tanquam per nos missam, quasi instet dies Domini, ne quis vos seducat ullo modo (II Thess. II) . Et ut totam Epistolam quam mittebat, suspicione erueret falsitatis, manu sua in fine subscripsit, dicens: Salutatio mea manu Pauli, quod est signum in omni Epistola, ita scribo: Gratia Domini nostri [Col. 0376D] Jesu Christi cum omnibus vobis. Ad Colossenses etiam, quas dictaverat litteras, manu sua similiter subnotavit: Salutatio mea manu Pauli: memores estote vinculorum meorum (Coloss. IV) . Et ubicunque sciebat falsos adesse doctores, qui possent per Apostoli auctoritatem nova dogmata seminare, Epistolam manu propria subscribebat. Denique et ad Corinthios scribens, in quibus erant schismata et haereses, unoquoque dicente: Ego sum Pauli, et ego Apollo, ego autem Cephae, Epistolam suam tali annotatione signavit: Salutatio mea manu Pauli. Si quis non amat Dominum Jesum Christum, sit anathema, maranatha, etc. (I Cor. XVI) . Propter hoc igitur volens omnem occasionem falsis auferre doctoribus, [Col. 0377A] qui et Galatas a veritate Evangelii depravarant, finem epistolae manus suae annotatione complevit dicens: Videte qualibus litteris scripsi vobis, non quo grandes litterae fuerint, hoc quippe in Graeco sonat πηλίκοις, sed quod suae manus essent eis nota vestigia, ut, dum litterarum apices recognoscunt, ipsum se putarent videre, qui scripserat. Quicunque volunt placere in carne, hi cogunt vos circumcidi, tantum ut crucis Christi persecutionem non patiantur. (Hieron.) Superius ostendit ex quo loco sua scripserit manu, nunc quid scripserit replicat. Caius Caesar et Octavianus Augustus, et Tiberius successor Augusti leges promulgaverant, ut Judaei, qui erant in toto Romani imperii orbe dispersi, proprio ritu viverent, et patriis caeremoniis deservirent. Quicunque [Col. 0377B] igitur circumcisus erat, licet in Christum crederet, quasi Judaeus habebatur a gentibus: qui vero absque circumcisione se non esse Judaeum praeputio praeferebat, persecutionibus tam gentilium quam Judaeorum fiebat obnoxius. Has igitur persecutiones, hi, qui Galatas depravarant, declinare cupientes, circumcisionem pro defensione discipulis persuadebant, quam nunc Apostolus confidentiam in carne vocat, quod scilicet, tam gentilibus, quos timebant, quam Judaeis, quibus volebant placere, circumcisionem in persecutione praeponerent. Nam nec Judaei persequi eos poterant, nec gentiles, quos videbant et proselytos circumcidere, et ipsos legis praecepta servare. (Amb.) In carne placere, hominibus placere significat. Ut enim Judaeis propitiis aut [Col. 0377C] non infensis viverent, quos pseudoapostolos dicit, sic Christum praedicabant, ut et legem servandam docerent: quod Apostolus nunquam metuit, sed constanter, quod verum est, non tacuit, et sibi, et his providens quos docebat. Denique: Ego, inquit, non solum ligari, sed et mori in Hierosolyma paratus sum, pro nomine Domini Jesu Christi (Act. XXI) .— (Hieron.) Neque enim qui circumciduntur legem custodiunt, sed volunt vos circumcidi, ut in carne vestra glorientur. Propter infirmitatem, inquit, carnis, lex impleri non potest. Unde et Judaei praecepta magis hominum et doctrinas, quam Dei mandata custodiunt, neque corporalem facientes legem, impossibile quippe est: neque spiritalem, quam non intelligunt. Unde hoc est, omne quod student, quod agunt, [Col. 0377D] quod nituntur, ut apud Judaeos de vestrae carnis injuria glorientur, et jactitent suo gentes magisterio circumcisas. Hoc autem totum faciunt, ut Judaeis placeant, et expugnatae legis invidia conquiescat. (Amb.) Tale est hoc, quale et illud dictum ad apostolum Petrum: Si tu, cum sis Judaeus, gentiliter vivis, quomodo compellis gentes judaizare? (Gal. II.) Ita et hi, cum ipsi legem non custodirent, conversantes injuste, circumcisionem zelabantur, ut proinde vindices et amatores legis viderentur, cum constet hunc legem defendere et custodire, qui justitias ejus exsequitur, et mandatum quod ad vitam pertinens datum est, non praetermittit. Talis ergo Galatarum excusatio erat. Haec dicit, ut vel [Col. 0378A] sic intelligant, quia ludebantur velut stulti et hebetes, de quorum doloribus gloriarentur. Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo. (Aug.) Mundus mihi crucifixus est, ait, ut me non teneat; et ego mundo, ut eum non teneam, id est, ut neque mundus mihi nocere possit, neque ego de mundo aliquid cupiam: qui autem in cruce Christi gloriatur, non vult placere in carne, quia persecutiones carnalium non timet, quas prior, ut crucifigeretur, ille sustinuit, ut vestigia sua sectantibus praeberet exemplum. (Amb.) Quomodo pseudoapostoli tribulationes pro nomine Christi quasi nihil profuturas per hypocrisin redimebant, erubescentes in his; ita et Apostolus gloriabatur de his, sciens [Col. 0378B] magnam pro istis fore mercedem, quemadmodum et coapostoli ejus, sicut scriptum est in Actibus apostolorum: Tunc, inquit, caesi exierunt apostoli de concilio, gaudentes quia digni habiti sunt pro nomine Christi contumeliam pati (Act. V) . Cujus ergo omnis spes in Christo est, hic gloriatur in cruce ejus, huic et mundus crucifixus est, certus amorem crucis Christi vitam esse: mundi vero amorem parere mortem. (Hieron.) Solus potest in cruce Christi gloriari, qui tollit eam et sequitur Salvatorem, qui crucifixit carnem suam cum vitiis et concupiscentiis, qui mortuus est mundo, et non contemplatur ea quae videntur, sed quae non videntur; videns mundum crucifixum et transeuntem figuram ejus. Crucifigitur autem justo [Col. 0378C] mundus ille, de quo Salvator ait: Ego vici mundum; et: Nolite diligere mundum, et, Non accepistis spiritum mundi. Crucifixus est mundus illi, cui mundus mortuus est; venitque ei mundi consummatio, et dignus effectus novo coelo, nova terra, et Novo Testamento, canit canticum novum, et accipit nomen novum scriptum in calculo, quod nemo novit, nisi qui acceperit illud (Apoc. II) . [Greg.] Bene ergo Paulus, cum saeculum perfecte despiceret, et talem se factum videret, quem jam hoc saeculum concupiscere omnino non posset, ruptis hujus vitae vinculis liber dicit: Mihi mundus crucifixus est et ego mundo. Mundus quippe ei crucifixus fuerat, quia hunc cordi suo jam mortuum non amabat: sed et se ipsum mundo crucifixerat, quia talem se ei exhibere [Col. 0378D] studuit, ut ab eo quasi mortuus concupisci non posset. Si enim in uno loco sint mortuus et vivens, etsi mortuus vivum non videt, vivus tamen mortuum videt: si vero utrique mortui sunt, alter alterum nequaquam videt. Ita qui jam mundum non amat, sed tamen ab illo vel non volens amatur, et si ipse velut mortuus mundum non videt, hunc tamen mundus adhuc non mortuus videt: si vero nec ipse in amore mundum retinet, nec rursum a mundi amore retinetur, vicissim sibi utrique exstincti sunt; quia dum alter alterum non appetit, quasi mortuum mortuus non attendit. Quia igitur nec Paulus mundi gloriam quaerebat, nec a mundi gloria ipse quaerebatur, et se mundo et mundum sibi crucifixum [Col. 0379A] esse gloriatur. (Hier.) Sed quaeritur, quomodo nunc Paulus dicat: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, cum in alio loco de aliis glorietur, ut ibi ait: Per vestram gloriam, quam habeo in Christo Jesu (I Cor. XV) ; et iterum: Libenter gloriabor in infirmitatibus meis, ut habitet in me virtus Christi (II Cor. XII) ; et in alio loco: Bonum autem mihi est magis mori, quam ut gloriam meam quis evacuet (I Cor. IX) , et caetera quae in hunc modum scripta sunt. Sed sciendum est quod omnis illa gloriatio ad crucem relata, gloria crucis sit, et quidquid dignum in virtutibus perpetratur, hoc fieri ob Domini passionem.

In Christo enim Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed nova creatura. Et quicunque [Col. 0379B] hanc regulam secuti fuerint, pax super illos et misericordia, et super Israel Dei. (Aug.) Novam creaturam dicit vitam novam per fidem Jesu Christi, et notandum verbum est: difficile enim inveniri creaturam vocari etiam eos, qui jam credendo in adoptionem filiorum venerunt. (Ambr.) Nova creatura est regeneratio nostra, haec est quae dat profectum permanentibus, super istos est enim pax Dei; qui enim cum Deo pacificus est, nullius inimicitiam metuit: tutus enim est protectione et misericordia Dei, quae promissa est et manet super Israel Dei, non super Israel hominis: Judaei enim non credentes Israelitae sunt secundum carnem. Duas ergo partes significavit, super quas manet pax et misericordia Dei, Judaeorum credentium, et gentilium fidelium. [Col. 0379C] (Hier.) Quomodo fidelis et infidelis, cum unus sit per substantiam, in duos dividitur juxta intelligentiae diversitatem, Apostolo dicente: Exspoliantes vos veterem hominem cum operibus ejus, et induentes novum, qui renovatur in agnitionem juxta imaginem Creatoris (Col. III) ; sic et mundus cum secundum substantiam unus sit, secundum sensum alius atque alius efficitur. Peccatori autem mundus vetus est, sancto novus. Cum enim sancto mundus fuerit crucifixus, nequaquam est ei circumcisio et praeputium, non Judaeus, neque Gentilis; sed nova creatura in quam transfiguratur corpus humilitatis nostrae conforme corporis gloriae Christi. Vetera quippe transierunt, ecce facta sunt omnia nova, et quomodo alia est gloria solis, et alia lunae, et alia stellarum, et [Col. 0379D] stella quippe a stella differt in gloria; sic et resurrectio mortuorum (I Cor. XV) : de qua et Daniel pari voce concordat, dicens: Plurimi dormientium de terrae pulvere surgent: hi in vitam aeternam, et hi in opprobrium et in confusionem aeternam (Dan. XII) ; et: intelligentes fulgebunt sicut splendor firmamenti (Matth. XIII) ; et de justis: «Multi sicut stellae in sempiternum.» Neque enim insole et in luna, firmamento et stellis, circumcisio aliquid valet aut praeputium, sed est nova conditio sine his partibus corporum, quae possunt secari. Ita igitur et nos, qui diligimus Deum, et praeparata sunt nobis quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt (Isa. LXIV; I Cor. II) , cum de corpore [Col. 0380A] humilitatis transformati fuerimus in corpus gloriae Domini nostri Jesu Christi, illud habebimus corpus, quod nec Judaeus possit incidere, nec cum praeputio custodire Gentilis: non quod aliud juxta substantiam sit; sed quod juxta gloriam sit diversum. Oportet enim mortale hoc induere immortalitatem, et corruptivum hoc incorruptione vestiri (I Cor. XV) . Huic quid simile et beatus evangelista Joannes sentiens est locutus: Charissimi, nunc filii Dei sumus, et necdum manifestum est quid futuri simus. Scimus quia si manifestatum fuerit, similes ei erimus, quia videbibus eum sicuti ipse est (I Joan. III) . Quia ergo necdum manifestum est illud corpus gloriae Jesu Christi, quod et vestigia clavorum post resurrectionem habuit, et clausis januis est ingressum: nos qui jam in [Col. 0380B] baptismate Christo consurreximus in novum renati hominem, nec circumcisioni, nec praeputio serviamus: sed quod futuri sumus, jam nunc nos esse credamus. Et quicunque hanc regulam sequuntur, pax super illos et misericordia et super Israel Dei. Ad normam omnia diriguntur, et utrum prava rectave sint, cum regula apposita fuerit, arguuntur. Ita et doctrina Dei quaedam quasi norma sermonis est, quae inter justa judicat et injusta; quam, qui secutus fuerit, habebit pacem in semetipso, quae superat omnem sensum, et post pacem, misericordiam quae praecipua est in Dei Israel. Dei vero Israel dictus est, ad distinctionem ejus qui Dei Israel esse cessavit. Dicunt enim se esse Judaeos, et non sunt; sed mentiuntur, cum sint synagoga Satanae (Apoc. II) . [Col. 0380C] Nec mireris, si ad imitationem spiritalis Israel carnalis sit Israel, qui nec pacem habeat, nec misericordiam, de quo et ad Corinthios scribitur: Videte Israel secundum carnem (I Cor. X) , cum ad imitationem quoque Dei et Domini, multi sint dii et multi domini, sive in coelo, sive in terra. Pulchre autem uno sermone, ut epistolam juxta propositionem argumenti finiret, Israel Dei vocavit, quo scilicet omnia, quae supra dicta sunt, non extra causam, sed ex causa disputata doceantur. De caetero nemo mihi molestus sit. Non quasi defecerit in docendo, sed quod et agricola hunc habeat laborem, si quae plantaverit, virgulta siccentur, et pastor sollicitudinem, si pecora, quae congregaverat, dissipata lanientur. (Ambr.) Molestias sibi noluit de caetero fieri, ut iterum [Col. 0380D] forte cogeretur scribere, sed jam correctiores illos vult fieri, ut, amputatis erroribus, post tanta taedia pausam haberet. Si autem duriores se praestarent et inflexibiles in convertendo, cessarent ab eo, ut illis operas suas et efficaciam impenderet, de quibus mercedem aut lucrum speraret. (Hier.) Melius ergo in Graeco legitur: «De caetero labores mihi nemo exhibeat;» ne rursum scilicet in vobis necessitatem habeam laborandi. Laborem praestat magistro, qui aliter et vivit et sentit quam magister et docuit et fecit. Potest et contentionem eorum, si qui contradicere deinceps voluerint, praevenire, quod etiam ad Corinthios in velando mulieris capite et masculi non velando, post multa complexus est, [Col. 0381A] dicens: Si quis autem videtur contentiosus esse, nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei (I Cor. XI) : hoc est, nos diximus, quae nobis honesta videbantur et justa: si quis autem nolens acquiescere veritati, quaerit quid respondeat, et quibus nitatur e contra, sciat se responsione non dignum, qui magis contendere paratus est, quam doceri. Ego enim stigmata Jesu in corpore meo porto. (Aug.) Stigmata enim dicuntur notae quaedam poenarum servilium: ut si quis, verbi gratia, servus in compedibus fuerit propter noxam, id est, propter culpam, vel hujusmodi aliquid passus fuerit, stigmata habere dicatur, et ideo in jure manumissionis inferioris est ordinis. Nunc ergo Apostolus stigmata voluit appellare, quasi notas poenarum de [Col. 0381B] persecutionibus quas patiebatur. Propter culpam enim persecutionis, qua persecutus erat Ecclesias Christi, haec sibi retribui cognoverat: sicut ab ipso Domino dictum est Ananiae, cum idem illum Ananias tanquam persecutorem Christianorum formidaret: Ego illi ostendam, inquit, quae oporteat eum pati pro nomine meo (Act. IX) . Verumtamen propter remissionem peccatorum, in qua baptizatus erat, omnes illae tribulationes non ei valebant ad perniciem, sed ad coronam victoriae proficiebant. (Hier.) Qui post adventum Christi in carne circumciditur, non portat stigmata Domini Jesu, sed habet gloriam in confusione sua; qui vero in plagis super modum, in carceribus frequenter, ter virgis caesus est, semel lapidatus est, caeteraque quae in catalogo scripta sunt [Col. 0381C] gloriandi: hic stigmata Domini Jesu in corpore portat. Forte et is qui macerat corpus suum et subjicit servituti, ne aliis praedicans, ipse reprobus inveniatur (II Cor. IX) , portat stigmata Domini Jesu in corpore suo. Laetabantur et apostoli (Act. V) quod digni fuerant pro nomine Jesu contumeliam compati. [Ambr.] Hoc dicit iratus, quia passiones, quas credentium causa patiebatur, inefficaces in his videbat, quoniam constantia et fide doctrinae suae pro Christo, plagas et vincula pati non timuit: sed passus est amore credentium cicatrices plagarum [Col. 0382A] habere se in corpore, quo non minus fideliter eis praedicaret, sicut et pseudoapostoli, qui Galatas deceperant. Neminem itaque vult sibi molestum esse, qui huic rei devotus non est; ista enim stigmata, id est cicatrices plagarum, testimonia sunt credentium eorum, qui patiuntur, quod digni sunt futura promissione. Gratia Domini nostri Jesu Christi cum Spiritu vestro, fratres. Amen. Non legis gratiam dicit, sed Domini nostri Jesu Christi esse cum spiritu illorum, quos spiritales fratres appellat; neque enim penitus fuerant omnes eversi. (Hier.) Non dissensio, non legis servitus, non rixa, non jurgium, sed gratia Domini nostri Jesu Christi sit cum spiritu vestro: nequaquam cum carne, nequaquam cum anima; sive quia spiritales facti caro et anima esse desistis; sive [Col. 0382B] quod in principali etiam ea quae minora sunt comprehendantur. Anima enim et caro subjecta sunt spiritui, de quo Ecclesiastes loquitur: Spiritus revertetur ad eum qui dedit illum (Eccle. XII) . Et Paulus in alio loco (Rom. VIII) : ipse Spiritus testimonium perhibet spiritui nostro. Haec autem gratia Domini Jesu non cum omnibus est, sed cum his qui fratres ab Apostolo merentur vocari, fratres fideles, fratresque germani, quod Amen verbum significat Hebraeum. Amen enim Septuaginta interpretes, Fiat; Aquila, Symmachus et Theodotio, Fideliter sive vere interpretati sunt: et quomodo in Veteri Testamento quadam jurandi consuetudine Deus sua verba confirmat dicens: Vivo ego, dicit Dominus, per sanctos quoque juratur: Vivit anima tua; ita et Salvator [Col. 0382C] noster in Evangelio per verbum Amen vera esse quae loquitur, ostendit. Quod autem Amen consensum significet audientis, et sit signaculum veritatis, ad Corinthios quoque prima nos docet, in qua Paulus ait: Caeterum si benedixeris spiritu, quis supplet locum idiotae, quomodo dicet Amen super tuam benedictionem, quoniam quidem nescit quid dicas? (I Cor. XIV.) Ex quo ostendit non posse idiotam respondere verum esse, quod dicitur, nisi intellexerit, quod docetur. Amen.

(Ambr.) Ephesios Apostolus non fundavit in fide, sed confirmavit, multa mala pro his passus a perfidis, sicut dicit: Si enim secundum hominem ad bestias pugnavi Ephesi, quid mihi prodest, si mortui non resurgunt? (I Cor. XV.) Et quoniam pugnam suam non sine effectu profectionis illorum praevidet, gaudens in eis, ad meliora scriptis hortatur de urbis Romae custodia; quia veniens ab Hierosolymis in custodia sub fidejussore intelligitur degisse, manens extra castra in conductu suo (Act. XXVIII) . [Hier.] Scribebat [Col. 0382D] ad Ephesios Dianam colentes, non hanc venatricem, quae arcum tenet atque succincta est, sed illam ultimam [multimammiam], quam Graeci πολύμαστον vocant, ut scilicet ex ipsa quoque effigie mentirentur omnium eam bestiarum et viventium esse nutricem. Scribebat ad metropolim Asiae civitatem, in qua ita idololatria, et quod semper idololatriam sequitur, artium magicarum praestigiae viguerant, ut Demetrius diceret, et magnae deae templum Dianae in nihilum reputabitur, destruetur quoque magnitudo ejus, quam cuncta Asia et universus orbis colit (Act. XXIX) . [Col. 0383A] Denique triennio ibi Apostolus moratus est, nocte et die Evangelium praedicans, ut, idololatriae arce destructa, facile minorum urbium templa caperentur. Hoc ipsum Scriptura refert, quomodo Paulus ad Ephesios sermocinetur dicens: Quapropter vigilate, recordantes quia triennio nocte ac die non cessavi cum lacrymis monere unumquemque vestrum, et nunc commendo vos Deo et verbo gratiae ejus, qui potens est aedificare et dare vobis haereditatem in sanctificatis omnibus (Act. XX) . Indigebant enim commendatione Apostoli ad Deum, quos tanto tempore daemonum error tenuerat, et sciebant esse spiritales ad quas [aliquas] potestates, et in extis atque auguriis et divinationibus quamdam similitudinem divinitatis agnoverant. Unde rursum ad eos loquitur: Propter quod [Col. 0383B] contestor vos in die hac, quia mundus sum ego a sanguine omnium. Non enim subtraxi, quo minus annuntiarem vobis omnem voluntatem Dei (Ibid.) . Et in eodem loco: Quomodo nihil subtraxerim eorum quae vobis proderant, quin annuntiarem et docerem publice et domestice (Ibid.) . Legerat in Ezechiele (Ezech. XXXIII) quod speculator qui populo hostium non praedixisset adventum, sanguis civium exigeretur de manibus ejus, et propterea omnem se voluntatem Dei, et universa quae illis utilia forent annuntiasse memoravit, ut liber esset a sanguine eorum. Ut autem sciatis eos qui in Epheso crediderant, daemoniacis praestigiis et magicae fuisse arti obligatos, in iisdem apostolorum Actibus replicatur et dicitur: Plurimi quoque eorum qui curiosa gesserant, comportaverunt [Col. 0383C] libros, et combusserunt eos coram omnibus, et computato pretio illorum, invenerunt quinquaginta millia argenti: sic potenter verbum Domini crescebat et confortabatur (Act. XIX) . Haec idcirco universa replicavimus, ut ostenderemus quare Apostolus in hac vel potissimum Epistola obscuros sensus et ignota saeculis sacramenta congesserit, et de sanctarum Scripturarum contra morem docuerit potestate ⁜ a : qui sint daemones, quid valeant, quid ante fuerint, et quomodo post adventum Christi sint diruti atque destructi. De quibus ait: Non est nobis pugna adversus carnem et sanguinem, sed adversus principatus et potestates, et adversus rectores tenebrarum istarum, adversus spiritalia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI) . Et in alio loco: Permanebo autem [Col. 0383D] Ephesi usque ad Pentecostem. Ostium enim mihi apertum est magnum et efficax, sed adversarii multi (I Cor. XVI) . Permansit autem Ephesi usque ad Pentecosten, tempus laetitiae atque victoriae, in quo non flectimus genua, nec curvamur in terram, sed cum Domino resurgentes ad coelorum alta sustollimur. Et permansit: quia apertum ei erat ostium, et non ostium modicum, sed magnum, ut vincto forti atque superato, domum ejus invaderet, spoliaret et everteret, et captivam captivitatem duceret (Matth. XII) : qui satellitum suorum agminibus congregatis, tota contra Apostolum acie dimicavit. Et [et victus est. Qui sint autem Ephesii et hinc] vel maxime comprobatur, [Col. 0384A] quod sicut Joannes mysterium nativitatis antiquae Domini relaturus, in pectus ejus recubuit, et de purissimo fonte hausit rivulum doctrinarum (Joan. XIII, XXI) , ita et hi in abeuntis Pauli collum ruentes (Act. XX) , oculis atque amplexibus suis indicaverunt unum se cum eo scientiae habere thesaurum, et magistri desiderium lacrymis contestati sunt.

Paulus apostolus Christi Jesu per voluntatem Dei. (Ambr.) Solito more scribit: apostolum enim se esse Christi Jesu Dei voluntate testatur. (Hier.) Si per praepositio ministerium ejus, per quem res agitur, [Col. 0384B] ostendit, videtur mihi in illam sententiam sensus iste congruere: Nemo venit ad Patrem, nisi Pater meus attraxerit eum (Joan. VI) : atque ita fiet, ut et illud, quod in Evangelio Joannis legitur: Omnia per illum facta sunt: haud dubium quin per Filium, non praejudicet Domino nostro Jesu Christo, quasi ex eo minor sit, quod Patris obtemperet voluntati: quomodo et nunc non praejudicat Patri, quod per voluntatem illius Paulus apostolus Jesu Christi sit. Alii vero ita locum istum intelligunt, ut Paulum apostolum Jesu Christi per voluntatem Dei, qui sit Christus, ostendi putent: ut sicut sapientia, et Verbum, et virtus Dei, et veritas, et resurrectio, et vita dicitur, ita etiam voluntas appelletur. Nonnulli nihil differre existimant, utrum per voluntatem Dei, an [Col. 0384C] ex Dei dixerit voluntate, quia his praepositionibus indifferenter utatur, et idipsum significare per voluntatem Dei, quasi dixisset ex voluntate Dei: Sanctis omnibus, qui sunt Ephesi, et fidelibus in Christo Jesu. Quidam curiosius quam necesse est, putant ex eo quod Moysi dictum sit: Haec dices filiis Israel: Qui est misit me (Exod. III) , etiam eos, qui Ephesi sancti sunt et fideles vocabulo essentiae nuncupatos: ut quomodo a sancto sancti, a justo justi, a sapiente sapientes; ita ab eo, qui est, hi, qui sunt, appellentur, et juxta eumdem Apostolum elegisse Deum ea quae non erant, ut destrueret ea quae erant. Ipsam etiam Scripturam quae in testimonium adducta est, ita edisserunt, ut destructionem eorum quae erant, ex consequentibus intelligamus: Ut non, inquit, glorietur [Col. 0384D] omnis caro in conspectu Dei. Si enim, aiunt, quispiam ex eo quod non erat, in id quod est a Deo esse proficiens, non datori gratiam referat, sed sui meriti aestimet quod subsistit, statim quod est esse destruitur, et incipit non esse quod fuerat. Alii vero simpliciter, non ad eos qui sint, sed qui Ephesi sancti et fideles sint, scriptum arbitrantur. Et fidelibus in Jesu Christo. Quoniam sanctificata est mulier infidelis in viro fideli, et vir infidelis sanctificatus est in muliere fideli (I Cor. VII) : et sunt quoque vasa sancta, et mutae pecudes quae Deo mactantur in templo; propterea eos, quos sanctos dixerat, vocavit et fideles, quia fides ex mentis propriae descendit [Col. 0385A] arbitrio, sanctificatio vero ex sanctificantis interdum absque voluntate nostra sumitur largitate. Quod autem ait: Fidelibus in Christo Jesu, hoc ad distinctionem diligentissimae observationis est positum; sunt quippe plures fideles, sed non in Christo Jesu: si quis reddat depositum, si quis commendata non abneget, fidelem se amicum exhibeat, animam magis quam fidem paratus sit prodere, quod de nonnullis philosophis legimus, iste et fidelis quidem est, sed non est fidelis in Christo Jesu. Fideles etiam dici possunt et catechumeni, sed non fideles in Christo, quia non sunt baptizati in Christo: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei (Joan. III) .

Gratia vobis et pax a Deo Patre nostro et Domino [Col. 0385B] Jesu. (Ambr.) Gratiam Dei cum sanctis dicit esse et fidelibus, quem patrem nostrum appellat: quia ab ipso sunt omnia et condita et restaurata; Christum autem Dominum nostrum, quia redemit nos offerens se pro nobis. (Hier.) Sive ambo ad utrumque, hoc est, et gratia et pax a Deo, tam ad Deum patrem, quam ad Dominum Jesum Christum, sive ad singulos. referenda sunt singula, ut gratia ad Deum Patrem, pax vero referatur ad Christum. Siquidem statim sequitur: In laudem gloriae gratiae suae, in qua gratificavit nos in dilecto, ut gratia Patris in eo sit, quod Filium pro salute dignatus est mittere: pax vero Filii in eo, quod per ipsum Patri reconciliati sumus, et destructo medio pariete, inimicitias in carne sua evacuans, fecerit utraque unum. Aliter, tunc gratia Dei proficit nobis, [Col. 0385C] si ingrati non erimus [ Forsam deest auctori] salutis nostrae, meritis nostris deputantes bona nostra; pacem vero reconciliationis servabimus, si nihil contrarium facimus ejus voluntati, qui nos pacificavit in sanguine suo. Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spiritali in coelestibus, in Christo Jesu. (Ambr.) Benedixit nos in omni benedictione spiritali, id est, non mundana sed coelesti benedictione, neque corruptibili, sed aeterna, quia gloria Christianorum non in terra, sed in coelo est, et est in Christo. Omne enim donum gratiae Dei in Christo est, ut si quis spreto Christo benedici se a Deo putet, errare se sciat. (Hier.) Quomodo secundum substantiam atque naturam Deus bonus nos communione sui effecit bonos, et loquitur ad Israel: [Col. 0385D] Sancti estote, quoniam et ego sanctus sum (Lev. XX) ; ita et ipse benedictus nos praestat esse benedictos. Dat quippe legislator benedictiones, et benedictio Domini super caput justi, cujus benedictionis cognomentum habet Baruch, qui in lingua nostra benedictum sonat. Benedixit nos, non in una benedictione sed cunctis: non quod omnes omnia consequamur, sed dum singuli, vel singulas, vel plures ex omnibus habemus, omnes per singulas possidemus, et non in terrenis benedictionibus, sed in spiritalibus. Sunt quippe et terrenae benedictiones, habere quempiam liberos, affluere opibus, honore et sanitate gaudere: quae terrena benedictio usque ad irrationabilia jumenta descendit. Dictum quippe illis: Benedixit eis Dominus, [Col. 0386A] et dixit: Crescite et multiplicamini (Gen. I) . Spiritales vero benedictiones in coelestibus sunt: quia terra benedictionem spiritalem non capit, siquidem et benedictiones illae, quae in Deuteronomio Dei praeceptum servantibus promittuntur (Deut. XXVIII) : verbi causa, exteris gentibus fenerari, plena esse horrea frumentis, benedictos esse in urbibus, benedictos in agris, et caetera his similia, in prophetis non videmus impleta hominibus, qui in melotis et in caprinis pellibus erraverunt: in egestate et angustia, in desertis montibus, in speluncis, in cavernis petrarum, impetus persecutorum declinantes (Hebr. XI) . Spiritaliter ergo omnia accipienda sunt, et spiritalia, non in terrenis locis, sed in coelestibus exspectanda. Quod vero ait: Benedixit nos in omni benedictione [Col. 0386B] spiritali in coelestibus, quasi jam in praeterito factum sit, et non in futuro promissum, id est benedixit, et non benedicturus est; quaeritur quomodo adhuc in terra nos positos coelesti benedictione benedixerit: sive igitur, quod conversatio nostra in coelis est (Philip. III) , et non sumus de mundo isto, sed, deposita imagine choici, portamus imaginem supercoelestis, et in carne non vivimus, sed in spiritu (I Cor. XV) , et thesaurizamus nobis in coelis, ubi et cor habemus, dicimur nunc coelesti benedictione benedicti, sive certe quod omnis benedictio spiritalis in Christo, licet in terra sit, tamen de coelestibus computetur. Benedixit nos, inquit, in omni benedictione spiritali in coelestibus in Christo, in sermone Dei, et scientia, et veritate, caeterisque virtutibus. Dupliciter autem legendum: [Col. 0386C] Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi; ut sit benedictus Deus, qui universorum conditor est et hucusque distinctio; deinceps inferatur: Qui est et Pater Domini nostri Jesu Christi; vel ita: ut Deus et Pater ad Dominum nostrum in commune referatur. Benedictus Deus ejus, qui assumptus est hominis, et Pater ejus, qui in principio apud Deum fuit Deus verbum: non quod alius assumptus homo, et alius sit sermo, qui assumpserit; sed quod unus atque idem pro varietate causarum, nunc sublimis, nunc humilis praedicetur. Sicut elegit nos in ipso ante constitutionem mundi, ut essemus sancti et immaculati coram ipso. Pro constitutione mundi, in Graeco scriptum est, πρὸ καταβολῆς τοῦ κοσμοῦ, non ipsum autem καταβολὴ, quod constitutio [Col. 0386D] sonat. Unde et nos propter paupertatem linguae, et rerum novitatem, et sicut quidam ait, quod sit Graecorum et sermo latior et lingua felicior, conabimur non tam verbum transferre de verbo, quod impossibile est, quam vim verbi quodam explicare circuitu. Καταβολὴ proprie dicitur, cum quid deorsum jacitur et in inferiorem locum mittitur de sublimi, vel cum aliqua res sumit exordium. Unde et hi qui aedium futurarum prima jaciunt fundamenta καταβοληκέν αι, id est deorsum initia fundamentorum jecisse dicuntur. Volens itaque Paulus ostendere quod Deus universa sit machinatus ex nihilo non conditionem, non creaturam atque facturam, sed καταβολὴν, id est, initium fundamenti ad eum retulit, ut non juxta Manichaeum [Col. 0387A] (et caeteras haereses quae factorem et materiam ponunt) aliquid unde creaturae sint factae, antecesserit creaturas, sed omnia ex nihilo substiterint. Quod electos nos, ut essemus sancti et immaculati coram ipso, hoc est Deo, ante fabricam mundi testatus est, ad praescientiam Dei pertinet, cui omnia futura jam facta sunt, et antequam fiant universa sunt nota; sicut et Paulus ipse praedestinatur in utero matris suae, et Jeremias in vulva sanctificatur. (Ambr.) Praescius omnium Deus scit, qui credituri essent in Christum, sicut dicit ad Romanos: Quos praesciit et vocavit nos (Rom. VIII) , non solum ex Judaeis, sed etiam ex gentibus. Quos ergo Deus dicitur vocare, perseverant in fide: hi sunt quos elegit ante mundum in Christo, ut sint incontaminati coram Deo in [Col. 0387B] charitate, hoc est, ut amor Dei sanctam illis faciat conversationem. (Hier.) Quod autem ait, ut essemus sancti et immaculati coram ipso, inter sanctum et immaculatum hoc interest, quod qui sanctus et immaculatus quoque intelligi potest, immaculatus vero non statim et sanctus: parvuli quippe immaculati sunt, quia integro corpore nullum fecere peccatum, et tamen non sancti, quia sanctitas voluntate et studio comparatur; et quod immaculatus dici potest ille qui peccatum non fecit, sanctus autem is qui virtutibus plenus sit, juxta id quod in quodam psalmo scribitur: Qui ambulat sine macula et operatur justitiam (Psal. XIV) , et in Cantico canticorum: Tota speciosa es, proxima mea, et macula non est in te (Cant. IV) .

In charitate praedestinans nos in adoptionem filiorum [Col. 0387C] per Jesum Christum in ipsum. (Ambr.) Hoc dicit decrevisse Deum, ut credentes in Christum adoptarentur in filios Dei, ut caput ipsorum sit Christus verus Filius Dei. (Hier.) . Quod autem ait: In charitate praedestinans nos, dupliciter legendum est, ut charitas vel cum superioribus vel cum inferioribus copuletur; cum superioribus ita: ut sancti essemus et immaculati coram ipso in charitate, et postea sequatur: praedestinans nos in adoptionem filiorum per Jesum Christum in ipsum; cum inferioribus autem sic: in charitate praedestinans nos in adoptionem filiorum per Jesum Christum in ipso, id est, Christo, qui nunquam non fuit filius, nos vero non fuimus filii, antequam praedestinati essemus in ipso. Hoc praedestinavit, ut haberet potestatem filius Dei fieri omnis qui credere [Col. 0387D] voluisset in ipsum, quia nemo filius Dei fieri poterit, nisi fidem et charitatem, quae per dilectionem operatur, habeat. Secundum propositum voluntatis suae. Sive secundum beneplacitum voluntatis suae: verbum εὐδοκία, quod Latinus sermo interpretatus est placitum, apud Graecos compositum est ex duobus integris ἀπὸ τοῦ εὖ et τοῦ δοκεῖν, bene et placito, quod nos possumus dicere beneplacitum, quia non statim omne quod placet, et beneplacere potest: sed ibi tantum κὺδοκία, hoc est beneplacitum dicitur, ubi quod placuit, recte placitum comprobatur. (Ambr.) Tale placitum Deum habuisse dicit, ut ad laudem claritatis ejus proficeret gratia data hominibus. ut salus nostra gloria Dei [Col. 0388A] sit. In laudem gloriae gratiae suae, in qua gratificavit nos in dilecto. Deus nobis gratiam dedit, propter quod credidimus in Filium ejus Christum. Diligens enim unigenitum suum amatoribus ejus divina dona largitur. (Hier.) Omnis ergo gratia, quam consequimur in gloriam et laudem ejus, qui nos gratificavit in dilecto, hoc in Domino Salvatore completur, quia absque sapientia et veritate, justitia, pace, redemptione caeterisque virtutibus nullum bonum intelligi potest: nec legendum est, sicut in Latinis codicibus habetur, in dilecto filio suo, sed simpliciter, in dilecto, ut sit sensus in dilecto, quasi subaudiatur ab omnibus ⁜ a . Iste est dilectus, de quo in Isaia canitur: Cantabo dilecto meo (Isa. V) . Quod vero ait, gratificavit, id est, gratos fecit in Christo, non solum [Col. 0388B] redemit, sed etiam peccata remittens, sine nostro merito justos nos fecit. In quo habemus redemptionem per sanguinem ipsius, remissionem peccatorum. (Ambr.) Duplicem gratiam flagitat, quia et redemit nos sanguine suo et peccata nobis non imputavit, id est, redemit et manumisit. (Hier.) Ille redimitur, qui captivus est, et in hostium veniens potestatem liber esse desivit; ita et nos sub peccati jugo servivimus et vincti sumus, sicut in Evangelio ipsa Veritas ait: Omnis qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII) ; nec ante potuimus vinctas catenis explicare manus, et oculos attollere sursum, nisi redemptor adveniret, qui ruptis vinculis nostris, nos liberaret. Sed quis haec potuit, nisi solus Jesus Dominus noster, qui in suo sanguine totum redemit mundum. [Col. 0388C] Dupliciter vero sanguis Christi et caro intelligitur, vel spiritalis illa atque divina, de qua ipse dicit: Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus (Joan. VI) ; et: Nisi manducaveritis carnem meam, et biberitis sanguinem meum, non habebitis vitam aeternam (Ibid.) ; vel caro et sanguis, quae crucifixa est, et qui militis effusus est lancea. Juxta hanc divisionem in sanctis ejus diversitas sanguinis et carnis dicitur, ut alia sit caro, quae visura est salutare Dei; alia caro et sanguis, quae regnum Dei non queant possidere. Consequenter autem post redemptionem sanguinis Christi, remissionem accepisse scribimur peccatorum: quia, nisi redempti fuerimus, frustra nobis peccata donantur, nec veniam accipere possumus delictorum, et servi esse cessamus, [Col. 0388D] nisi pretium pro nobis cruentus quondam victor acceperit. Secundum divitias gratiae ejus quae superabundavit in nobis. Superabundavit, dixit, ut non solum a morte liberaret, sed etiam tantam sapientiam nobis donaret, ut voluntates ejus occultaque mysteria nosceremus. Qui intelligit veritatem Dei in remissionem peccatorum nostrorum, maxime in Ecclesia de Gentibus congregata, quae aliena fuit a testamento et promissionibus Israel, ipse intelligit qualis abundantia est gratiae Dei in eos qui crediderunt in eum. Has divitias gratiarum in se non facit vacuas, qui quantum valet humana fragilitas nititur, laborat atque contendit, et cum Apostolo [Col. 0389A] loquitur: Gratia ejus in me vacua non fuit (I Cor. XV) . Qui vero beneficii magnitudinem non recordans, ad deteriora delabitur, in isto dives gratia Dei et opulenta largitio paupertate tenuatur. In omni sapientia et prudentia. Sapientiam possumus rerum invisibilium, prudentiam vero visibilium tantum accipere cognitionem. (Ambr.) Addit ad gratiam, quia post supra memorata beneficia, donum accedit sapientiae et prudentiae rerum spiritalium. Ut notum faceret nobis sacramentum voluntatis suae. Hoc placuit Deo, cujus consilium retractari non potest, ut in Christo ostenderet mysterium voluntatis suae tempore, quo revelari illud voluit agnitione creaturae. Voluntas autem ejus haec fuit, ut tunc propitius fieret omnibus, qui in errore erant, sive in [Col. 0389B] coelis, sive in terris, quando Christum manifestavit, hoc donum esse credentium, ne illis imputarentur peccata suscipientibus fidem Christi. (Hier.) Sapientiam et prudentiam esse diversas, Stoici quoque opinantur dicentes: Sapientia est rerum divinarum humanarumque cognitio: prudentia vero tantum mortalium. Juxta hanc divisionem possumus sapientiam invisibilium et visibilium accipere, prudentiam vero tantum visibilium. Quaeritur igitur quomodo nobis Deus in omni sapientia et prudentia notum fecerit mysterium voluntatis suae? Et quidem primum simpliciter accipiendum, quod mysterium voluntatis suae redemptio nostra sit per sanguinem Filii ipsius et remissio peccatorum, secundum divitias gratiae ejus, quae abundavit in nobis. Quod scilicet nos in [Col. 0389C] Domini passione credentes, quae est stultitia non credentibus, sapientiam possideamus atque prudentiam. Deinde, quod per Scripturas sanctas nobis nota fecerit universa mysteria, quomodo primum coelum et terram machinatus sit, et omnia quae intra ea sunt fecerit, ordinaverit atque distinxerit, ut plasmatus homo, et usque ad passionem Christi mundus impletus sit, quomodo ex visibilibus ea, quae sunt invisibilia, cognoscantur. Ad extremum, quod etiam ea quae in terra sunt sapientia indigeant atque prudentia.

Secundum bonum placitum ejus, quod proposuit in eo in dispensatione plenitudinis temporum. Supra dixerat secundum placitum voluntatis suae, nunc secundum placitum suum, voluntate detracta. Ibi προόρισμον, id est, praedestinationem in adoptionem filiorum [Col. 0389D] per Jesum Christum posuit; hic vero πρόθεσιν, id est propositionem. Inter praedestinationem et propositum, hi qui solent inter verba discutere, hoc asserunt interesse, quod praedestinatio alicujus rei multo ante in mente ejus qui destinet quid futurum sit, praefiguret: propositum autem, cum jam vicina sit machinatio, et pene cogitationem sequatur effectus. Quod vero ait, proposuit in eo, ad mysterium referendum est. Siquidem supra dixerat, ut notum faceret nobis mysterium voluntatis suae, quod mysterium dispensatio est plenitudinis temporum, ut statuto tempore omnia compleantur, quae ante in lege praesignata, vel in prophetis praedicta fuerunt. Instaurare omnia in Christo, quae in coelis et quae in [Col. 0390A] terris sunt in ipso. Restaurari non dicitur, nisi lapsum quid ut si dicamus restaurari in coelis angelorum gaudium in salute hominum, quod ante habuerant, quam homines a justitia penitus declinarent. In terra vero genus hominum restauratum esse in Christo, nullus ignorat; vel etiam numerum angelorum restauratum esse credi potest, per animas sanctorum, quae in coelo allatae sunt per redemptionem nostram. (Aug.) Instaurantur quippe, quae in coelis sunt, cum id, quod in angelis lapsum est, ex hominibus redditur. Instaurantur autem quae in terris sunt, cum ipsi homines, qui praedestinati sunt in aeternam vitam a corruptionis vetustate renovantur. (Hieron.) Quidam vero aiunt coeli nomine animas, terrae vero corpora accipienda; modo itaque animarum restauratio [Col. 0390B] est in conversatione [conversione] ad Deum: corporis vero restauratio erit in resurrectione, quando resurgent mortui. Quidam vero codices habent pro instaurare recapitulare. Omnis quippe dispensatio, quae et ante mundum et postea esse coepit in mundo, tam invisibilium, quam visibilium creaturarum, adventum Dei Filii pollicebatur; quod Adam de paradiso ejectus per Salvatorem revocandus esset (Gen. III) , quod in fabricatione turris linguarum unitas scissa (Gen. XI) , in Actibus apostolorum portendebat dona linguarum (Act. II) , quod Isaac in typo Domini crucem suam ipse portabat (Gen. III) , quod Samson sanctam comam nutriens, Dalilae pauperis dilexit amplexus, et omnia cordis sui secreta confessus est (Jud. XVI) : Salvatoris et Ecclesiae ex [Col. 0390C] gentibus vere pauperis et egenae mysterium significabat. In cruce itaque Domini et in passione ejus recapitulata sunt omnia, id est, universa in hac ἀνακεφαλαιώσει supputata. Quod ut manifestius fiat, quotidianae consuetudinis ponamus aliquod exemplum: verbi gratia, viginti denarios erogavi, rursum quinque et alios quindecim, triginta quoque et ter decies per diversa tempora dedi. Haec si in unum voluero supputare, centenarii mihi numeri summa succrescit, et in uno numero habebo omnia, quae ante descripsi; sic itaque universa mysteria et omnis dispensatio vetustatis, non solum quae in terris, sed etiam quae in coelis gesta est, in Christi passione completur. Cum enim semel mihi Christus passus fuerit et sepultus, et resurrexerit, et ad Patrem victor ascenderit, non necesse [Col. 0390D] habeo veterem numerum, quia in uno omnia teneo. Diligenter attendite, quod non solum omnes historiae Scripturarum, quas in terra gestas Spiritus sanctus enumerat, sed etiam in coelestibus, quae nobis occultae sunt, in Christi recapitulata passione teneantur. (Ambr.) Omnis enim creatura in coelis et in terris, dum discit agnitionem Christi, restauratur ad id, quod est condita. Cum enim ad unius Dei fidem imbuitur, cognito mysterio Salvatoris, ab errore quem ceperat restauratur, pro certo habens creatorem suum unum esse et Deum et Dominum. Hinc est unde in Joannis Apocalypsi dicitur: Vidi Michael et angeli ejus praeliabantur in coelo cum dracone et cum exercitu ejus (Apoc. XII) . Haec repugnantia partim de errore [Col. 0391A] est, partim de usurpatae tyrannidis praesumptione.

In qua etiam sorte vocati sumus, praedestinati secundum propositum ejus, qui omnia operatur secundum consilium voluntatis suae. (Aug.) Sortem dixit, quantum ego existimo, gratiam, qua salvi facti sumus; quare sortis nomine appellat gratiam? quia in sorte non est electio, sed voluntas Dei. Nam ubi dicitur iste facit, iste non facit, merita considerantur, et ubi merita considerantur electio est, non sors. Quando autem Deus nulla merita nostra invenit, sorte voluntatis suae nos salvos fecit, quia voluit, non quia digni fuimus: Gratia salvi facti estis per fidem, et hoc non ex vobis, Dei enim donum est (Ephes. II) . Haec quodammodo sors occulta est voluntas Dei in humano genere, apud quem non est iniquitas; non [Col. 0391B] enim ille personas accipit, sed occulta illius justitia tibi sors est. (Hier.) Verbum haereditatis et sortis, per quas in Christi partem venimus, ostendit nos de alia potestate ad aliam transmigrasse, id est, de angelorum potestate malorum translati in potestatem Dei, quoniam eos, qui ante captivi fuerant in perditionem, Christus cepit ad vitam, ut reduceret in excelsum. Et quodam modo est capta captivitas, dum per secundam captivitatem, qui prius captivi fuerant, liberantur. Considerandum, quod hic προορισμὸς et πρόθεσις, id est praedestinatio et propositum, simul posita sint, juxta quae operatur omnia Deus, secundum consilium voluntatis suae: non quod omnia, quae in mundo fiunt, Dei voluntate et consilio peragantur, alioquin et mala Deo poterunt imputari, [Col. 0391C] sed quod universa, quae facit, consilio faciat et voluntate, quod scilicet et ratione plena sint et potestate. Vult itaque quaecunque ratione plena sunt atque consilio, vult salvari omnes et in agnitionem veritatis venire (I Tim. II) , sed quia nullus absque propria voluntate salvatur (liberi enim arbitrii sumus) vult nos bonum velle, ut, cum voluerimus, velit in nobis et ipse suum implere consilium. Ut simus in laudem gloriae ejus, qui ante speravimus in Christo. (Ambr.) Hoc est, quod dicit, quia dispensatio praedicationis his decreta est a Deo, qui ex Judaeis crediderunt in Christum. Unde nullus ex gentibus ad apostolatum electus est: dignum enim erat ex his elegi praedicatores, qui ante speraverunt salutem, quae illis promissa erat in Christo. (Hier.) [Col. 0391D] Ante speraverunt in Christo, quibus Christus per legem vel prophetas praedictus est, quamvis ante ad omnes, qui in Christum credunt, pertinere posse videatur, ut qui ante in hac vita in Christum credunt, in futura vita sint in laudem et in gloriam ejus futuri. Sed alia est merces ejus, qui voluntate sperat in Christum, alia, qui necessitate credit in eum. In quo et vos, cum audissetis verbum veritatis, Evangelium salutis vestrae, in quo credentes signati estis spiritu promissionis sancto. In quo, haud dubium quin in Christo. Inter caeteros, qui audierunt, vos quoque, Ephesii verbum veritatis audistis. Evangelium salutis vestrae, cui credentes signati estis spiritu repromissionis sancto. Videtur autem juxta [Col. 0392A] ordinem lectionis non stare sententia, nec ei quod praelatum est, in quo et vos, audito verbo veritatis Evangelii salutis vestrae, redditum aliquid, quod sequatur, quia statim secundo ponitur, in quo, quod quia superfluum est, sublatum e medio potest textum reddere lectioni. Hoc autem patiebatur Paulus de nimio amore Christi, ut eum semper, quem diligebat, etiam superflue et extraordinarie nominaret, quod potest absque nobis in omnibus epistolis ejus lector diligens invenire. Unde et nunc secundo positum, in quo ordinem deprehenditur turbasse sententiae, et anteriorem propositionem reliquisse pendentem. Neque vero parva laus Ephesiorum est, non praedicationem tantum, sed verbum veritatis audisse. Quid est verbum veritatis, nisi [Col. 0392B] Filius Dei, qui est veritas, quia ait: Ego sum via et veritas (Joan. X) . Quid est audire hanc veritatem, nisi in Christum credidisse et obedisse ei, sicut in Evangelio dicitur: Amen, amen dico vobis, quia venit hora, quando mortui audient vocem Filii Dei (Joan. V) . Quid est mortuos audire, nisi peccatores credere in Filium Dei et voci ejus, hoc est, praeceptis illius obedire, in quo nunc cognoscemini, vos gentes, unum esse nobiscum, quia eumdem spiritum accepistis, cujus dona arrha sunt haereditatis futurae. Si enim, arrha tanta est, quanta erit haereditas promissionis aeternae? Signatur autem, si quis audierit verbum veritatis et crediderit in eo spiritu repromissionis sancto; quia multi sunt qui audierunt, et increduli permanentes, nequaquam signaculum sancti Spiritus [Col. 0392C] consecuti sunt. Dicitur et ad principem Tyri: Tu es signaculum similitudinis Dei (Ezech. XXVIII) , signaculum autem Dei est, ut quomodo primus homo conditus est ad imaginem et similitudinem Dei: sic in secunda regeneratione, quicunque Spiritum sanctum fuerit consecutus, signetur ab eo, et figuram conditoris accipiat. Quaerendum ubi alibi scriptum sit: spiritus repromissionis sanctus, vel quid significet? Ego enim aestimo, quia sicut Spiritus sanctus sanctum facit eum, cui fuerit infusus, et spiritus sapientiae sapientem, et intelligentiae intelligentem, et consilii cautum, atque consultum, et fortitudinis fortem, et scientiae scientem, et pietatis pium, et timoris timidum, Deique timore trepidantem, ita et spiritus promissionis vel spiritus Dei, sponsorem [Col. 0392D] et Deum facit eum, in quo habitaverit. Quomodo econtrario immundus spiritus immundum facit, et spurcam sibi domum praeparat spurcus habitator; fornicationis quoque spiritus efficit scortatores, de quibus propheta loquitur: Spiritu fornicationis seducti estis (Ose. IV) , et nequam spiritus facit homines nequam atque perversos, et daemoniacus daemones: qualisque fuerit liquor qui novae testae infusus est, talem diu testa et odorem retinet et saporem.

Qui est pignus haereditatis nostrae in redemptionem adoptionis, in laudem gloriae ipsius. Pignus Latinus interpretator pro arrhabone posuit; non idipsum autem arrhabo, quod pignus sonat. Arrhabo enim futurae emptioni quasi quoddam testimonium et obligamentum [Col. 0393A] datur: pignus vero, hoc est ἐνέχυρον, pro mutua pecunia opponitur; ut cum illa reddita fuerit, reddenti debitum pignus a creditore reddatur. Quicunque igitur non tantum Spiritum sanctum [sed Spiritum sanctum] repromissionis acceperit, simul consequenter [consequetur] et arrhabonem haereditatis, quae haereditas vita perpetua est. Et quomodo ex arrhabone aestimatur qualis emptio sit futura et quae possessio, verbi causa, ex decem solidis centum solidorum villa, et ex centum solidis mille solidorum possessio; ita ex varietate arrhabonis, haereditatis quoque postea secuturae magnitudo cognoscitur. Quamvis autem sanctus sit aliquis atque perfectus, et omnium judicio beatitudine dignus putetur, tamen ad futuram haereditatem nunc arrhabonem est Spiritus [Col. 0393B] consecutus: si autem arrhabo tantus, quanta erit possessio? Quomodo autem arrhabo qui nobis tribuitur, non est extra nos, sed intra nos est, sic et ipsa haereditas, hoc est regnum Dei quod intra nos est, in nobis versatur intrinsecus. Quae enim potest esse major haereditas, quam contemplari et videre sensu pulchritudinem Sapientiae, et Verbi, et Veritatis, et Luminis, et ipsius ineffabilem substantiam, et magnificam Dei considerare naturam, omniumque quae ad similitudinem condita sunt Dei, substantiam contueri? Iste autem spiritus repromissionis sanctus, qui est arrhabo haereditatis nostrae, ideirco nunc sanctis datur, ut redimantur et copulentur Deo in laudem gloriae ipsius; non quod Deus alicujus laude indigeat, sed quod laus Dei laudatoribus prosit, et dum per singula [Col. 0393C] opera majestatem ipsius magnitudinemque cognoscunt, ad laudandum eam miraculo stuporis erumpant. (Ambr.) Laus gloriae Dei est, cum multi acquiruntur ad fidem, sicut gloria medici est si multos curet, ideoque ad gloriam Dei pertinet, quia gentes vocavit, ut salutis suae medelam consequerentur per fidem promissam Judaeis, signum habentes redemptionis atque haereditatis futurae, Spiritum sanctum datum post baptismum. Redempti enim haeredes designati sunt, si in regeneratione perdurent, ut fides prima veniam, sancta vero conversatio perdurans cum fide coronam mereatur.

Propterea et ego audiens fidem vestram, quae est in Domino Jesu, et dilectionem in omnes sanctos, non cesso gratias agens pro vobis, memoriam vestri faciens [Col. 0393D] in orationibus meis. Quoniam juxta decretum Dei, quo statuit gentes participes fieri promissionis Judaeorum, audito Ephesii verbo Dei, susceperunt fidem Christi, diligentes omnes sanctos, sicut mandavit Dominus. Hac de causa Deo gratias agit pro conversione et charitate eorum, quia dignatus est gentes concorporare Judaeis. (MAURUS.) Magnum ergo probamentum est fidei dilectio in sanctos Dei, pro qua etiam fide laudat Apostolus Ephesios. Igitur in alio loco dicit (Gal. V) : Fides quae per dilectionem operatur, ostendens fidem nihil sine dilectione proficere in aetate rationabili. (Hier.) Ut Deus Domini nostri Jesu Christi, Pater gloriae, det vobis spiritum sapientiae et revelationis in agnitionem ejus, illuminatos oculos cordis vestri. [Col. 0394A] Licet verbi ad verbum expressa translatio possit Apostolum diligenti excusare lectori, quod videatur omnis sententia scatere contextus, et soloecismus fieri; tamen ut in Graeco vitium sonat. Unde et nos calumniatoribus respondentes conabimur, ita juxta sensum temperare ordinem lectionis, ut dicamus: Audiens fidem vestram in Domino Jesu Christo et in omnes sanctos ejus, vidensque differentiam fidei vestrae in Dominum et in omnes sanctos ejus, non cesso gratias agere et memoriam vestri facere in orationibus meis, ut Domini nostri Jesu Christi Deus, pater autem gloriae, det vobis spiritum sapientiae et revelationis. Quod autem sequitur, illuminatos oculos cordis vestri, ita per hyperbaton reddi potest: propterea ego audiens fidem vestram in Domino Jesu Christo [Col. 0394B] in agnitionem ejus, illuminatos oculos cordis vestri, et in omnes sanctos, non cesso, gratias agens pro vobis, memoriam vestri facere in orationibus meis, ut Deus Domini nostri Jesu Christi, Pater gloriae, det vobis spiritum sapientiae et revelationis in agnitionem, ut sciatis quae sit spes vocationis vestrae, etc. (Ambr.) Manifestum est, quia ideo se orare dicit pro eis, ut fidei suae spem cognoscant in remuneratione coelesti; qui cum plene scierint qui fructus est credentium, propensiores fient circa excolendam religionem. Tamen in ejusmodi videtur profectus fore, quia si antequam sciant promissionis gloriam, tam devoti sunt, propensiores fient necessario, cum cognoverint. Claritatis tamen patrem vocat Deum, et Christi Deum, cum verus pater Christi sit Deus, et [Col. 0394C] Deus creaturae. Sed et ipse Dominus eadem dicit: Vado ad Patrem meum et Patrem vestrum, Deum meum et Deum vestrum (Joan. XX) . Totius ergo claritatis pater est, quia ab ipso est omnis claritas, et potestas, et dignitas. Est et pater Christi, sed aliter, quia hic verus filius est et Deus omnium, sed non ita Christi Deus est. Sic enim Deus Christi est, quia Deus de Deo Christus est, caeterorum autem Deus est causa terroris; sicut ipse dicit in Malachia propheta (Malach. I) : Si Deus ego sum, ubi est timor meus? (Hier.) Porro Deus pater Domini nostri Jesu Christi, pater autem gloriae ita intelligendus, ut quomodo Dominus noster Jesus Christus ipse est sermo sapientiae, veritas, pax, justitia, fortitudo, ipse sit etiam gloria secundum illud, quod alibi dicitur. Apparebit gloria [Col. 0394D] Dei, et in omni pene veteri lege scriptum est, super tabernaculum testimonii visam esse gloriam Dei, et Psalmista canit: Exsurge, gloria mea (Psal. CVII) ; quae gloria illuminans suo fulgore mundum, templum sibi de virginali utero fabricata est; cujus templi pater gloriae efficitur Deus; et ubi Christus est, ibi tantum pater dicitur; ubi Jesus, ibi Deus ejus absque additamento aliquo nominatur. Iste igitur Deus assumpti hominis, pater vero gloriae, sapientiae, veritatis, dat credentibus in Filium suum spiritum sapientiae et revelationis, ut sapientes fiant, et revelata facie gloriam Domini contemplentur. Quae sapientia et revelatio cum eos sapientes fecerint, et mysteria illia occulta operuerint, statim sequitur ut habeant illuminatos [Col. 0395A] oculos cordis. Et ex verbis praesentibus approbatur secundum exterioris membra hominis, etiam interioris hominis membra dici: ecce enim manifeste cordis oculos appellavit, quos absque sensu et mente intelligere non possumus. Huic illud Psalmistae congruit: Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte (Psal. XII) . Et alibi: Sapientis oculi in capite ejus (Eccle. II) . Si enim simpliceter oculos carnis accipimus, utique non solum sapientis, sed etiam insipientis oculi in capite ejus sunt. Caput itaque sapientis, sensus accipitur, quia alio verbo mens, et animus, et principale cordis appellatur. Quod vero ait, in agnitionem ejus, id est σβ;επιγνώσιν αὐτοῦ quidam sic intelligunt, ut inter γνώσιν et ἐπιγνώσιν, hoc est inter notionem et agnitionem illud [Col. 0395B] intersit, quod notio sive notitia eorum sit quae ante non sciebamus, et ea postea scire coepimus; agnitio vero eorum, quae prius scientes, deinceps scire desivimus, eorumque postea recordamur, et priorem quamdam vitam in coelestibus suspicamur, postquam in corpora ista dejecti et obliti Dei patris, nunc eum per revelationem cognovimus, secundum illud: Reminiscentur et convertentur ad Dominum omnes fines terrae (Psal. XXI) , et caetera his similia replicantes.

Ut sciatis quae sit spes vocationis ejus, et quae divitiae gloriae haereditatis ejus in sanctis, et quae sit supereminens magnitudo virtutis ejus in nos, qui credimus secundum operationem potentiae virtutis ejus, quam operatus est in Christo, suscitans illum a mortuis. Cui [Col. 0395C] semel juxta orationem Pauli datus fuerit spiritus sapientiae et revelationis, ut apertis oculis cordis aspiciat, iste sciet quae reposita sunt vocatis, et quae speranda sanctis Dei; quae abundanter et large his, qui haereditatem ipsius sustinent, est daturus: ad quam notitiam magnitudo virtutis Dei est necessaria his qui juxta similitudinem Pauli credentes vocantur; per quam operatus est Deus in Christo Jesu Domino nostro, quem a mortuis suscitavit. Dupliciter autem intelligenda haereditas, sive quod primogenitus omnis creaturae haereditas sit animae Domini nostri Jesu Christi, et ejus qui ex corpore et anima assumptus est hominis, nosque cum haereditate animae haereditemus Verbum: sive quod in Christo haereditas nostra sit Patris et Filii et Spiritus sancti una divinitas, [Col. 0395D] ut quomodo vocantur haereditas domorum atque villarum, ea ipsa quae ab haeredibus possidentur, sic ipse Deus haereditas credentium sit atque sanctorum. Scriptum est et in Veteri Testamento: Filiis autem Levi non dabitis haereditatem in medio fratrum suorum, quia ego pars eorum (Num. XVIII) . Et alibi: Dominus haereditas eorum. Et sanctus, qui extra Deum nihil habere novit, audacter loquitur: Pars mea Dominus, et: tu es pars haereditatis meae et calicis mei (Psal. XV) . Non ergo parvi studii est, ut sciamus spem vocationis et divitias gloriae haereditatis Dei in sanctis. Ea quippe indigemus ad haec cognoscenda virtute, qua etiam in filio suo Deus usus est suscitando, quem suscitavit non semel, sed semper [Col. 0396A] a mortuis, et fecit eum in mortuis liberum, nulla mortis contagione maculatum; quotidie Christus resurgit a mortuis; quotidie in poenitentibus suscitatur; non quo non habuerit etiam juxta carnem potestatem animae suae ponendae et iterum resumendae (Joan. X) , nemo quippe tulit eam, nisi ponat eam a semetipso; sed quo juxta dispensationem carnis et filii, homo et Filius a Deo Patre resuscitatus esse dicatur. Et constituens ad dexteram suam in coelestibus supra omnem principatum et potestatem, et virtutem, et dominationem, et omne nomen quod nominatur non solum in hoc saeculo, sed et in futuro. (Amb.) Exemplum salutis credentium et gloriae in resurrectione Salvatoris consistere profitetur, ut ex ea cognoscant fideles quid eis promissum est, simili enim [Col. 0396B] modo extollentur supra coelos futuri cum Christo, sicut ipse dicit: Pater, volo ut ubi ego fuero, et hi mecum sint, et videant gloriam meam (Joan XVII) ; hoc propter incarnationem Filii Dei, ut etiam homo factus, super omnes coelos esse dicatur, et super cunctam creaturam sedens ad dexteram Dei, habens nomen Dei per naturam, non per adoptionem, ut cognoscant esse illum Filium Dei, qui illum crucifixerunt; honor enim, quem illi dedit Pater per generationem, tunc manifestatus est, cum natus homo passus est, et, victa morte, resurrexit, ascendens unde descenderat, supra omnes coelos. Unde dictum est, quia veritas de terra orta est (Psal. LXXXIV) ; quia enim omne judicium Pater Filio dedit, idcirco ad dexteram Dei sedere dicitur quasi judex. (Hier.) [Col. 0396C] Per humanam similitudinem Dei potentiam demonstravit, non quo solium ponatur et Deus Pater in eo sedeat, secumque filium habeat residentem: sed quo nos aliter judicantem atque regnantem, nisi per nostra verba intelligere nequeamus. Ad hoc pertinet et illud quod in centesimo nono psalmo scriptum est: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, etc. Si enim juxta regnantis habitum Filius ad Patris dexteram sedet, necesse est ut juxta eamdem similitudinem major sit ab eo qui in laeva parte consederit. Quod ut sciamus aliter intelligi quam littera resonat, idem psalmus in consequentibus docet, dicens: Tu es sacerdos in aeternum, Dominus a dextris tuis. Quomodo enim, cum Filius Patris a dextris sedeat, rursum Pater a dextris ejus esse perhibetur? aut qua ratione [Col. 0396D] terra scabellum est pedum ejus, et coelum thronus ipsius, cum terram secundum Isaiam pugillo continere dicatur, et coelum palmae extensione metiri? Non enim potest intra id esse, quod ab eodem continetur, nec in manu inclusum tenere, a quo ipse juxta sedentis habitum circumdetur. Sicut ergo proximum esse Deo, vel ab eo procul recedere, non secundum locorum spatia, sed juxta merita sentiendum est, quod sancti juxta eum sint: peccatores vero, de quibus ait Propheta: Ecce qui elongant se a te, peribunt (Psal. LXXII) , ab omni ejus vicinia submoventur; sic et in dextris aut in sinistris Dei esse accipiendum est, quod sancti a dextris ejus sint, peccatores vero a sinistris; Salvatore quoque id ipsum in Evangelio [Col. 0397A] comprobante (Matth. XXV) , cum oves a dextris, haedos esse a sinistris memoret. Sed et ipsum verbum sedere regni significat potestatem, per quam beneficium eis Deus tribuit, super quibus sedere dignatur; quod scilicet et regat eos et in curru suo habeat, et ad nutum proprium vaga prius et libera colla convertat. Post haec quaeritur quomodo id quod sequitur possit intelligi: super omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationem, et omne nomen quod nominatur, non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro; et quidem de dextris Dei ac sinistris, et de sessione jam dictum est. Nunc quaerendum est ubi Apostolus haec quatuor nomina, principatum loquor, et potestatem, et virtutem, et dominationem, scripta repererit, et in medium unde protulerit. Nec enim [Col. 0397B] fas est eum qui divina lectione fuerat instructus, aliquid locutum putare, quod in sanctis voluminibus non habetur. Arbitror itaque illum aut de traditionibus Hebraeorum ea quae secreta sunt in medium protulisse, aut certe quae quasi juxta historiam scripta sunt, cum intelligeret legem esse spiritalem, sensisse sublimius, et quod de regibus atque principibus et ducibus quoque, tribunis et centurionibus, in Numeris et in Regnorum libris refertur, imaginem aliorum principum regumque cognovisse: quod scilicet in coelestibus sint principatus, sint potestates, sint dominationes atque virtutes et caetera ministeriorum vocabula, quae nec nos possumus nominare, nec ipsum Paulum, puto, ut in gravi corpusculo constitutum enumerare valuisse. Si autem sunt principatus, [Col. 0397C] et virtutes, et dominationes, et potestates, necesse est ut et subjectos habeant, et timentes se et servientes sibi, et eos qui sua fortitudine roborentur; quae distributiones officiorum non solum impraesentiarum, sed etiam in futuro saeculo erunt, ut per singulos profectus et honores, ascensiones etiam et descensiones, vel crescat aliquis, vel decrescat, et sub alia atque alia potestate, virtute, principatu et dominatione fiat. Nos homunculi cito in cinerem et pulverem resolvendi, si consensu hominum levemur in reges, tantas habemus ministeriorum diversitates et similitudines, quantas facilius possumus sentire quam dicere. Verbi causa, quod praefectus in parte civili judices per provincias et ordinem suum habeat; rursum militia in tot comites, duces, tribunos et multiplicem [Col. 0397D] scindatur exercitum; et putamus Dominum dominorum regemque regnantium simplici tantum ministerio esse contentum? Et omnia subjecit sub pedibus ejus, et ipsum dedit caput supra omnia Ecclesiae, quae est corpus ipsius, plenitudo ejus, qui omnia in omnibus adimpletur. (Hier.) Huic videtur esse contrarium, quod alibi scriptum est: Necdum enim videmus ei omnia esse subjecta (Hebr. II) ; sed et illud: Oportet enim illum regnare, donec ponat inimicos sub pedibus ejus (I Cor. XV) . Si enim necdum ei subjecta sunt omnia, et oportet eum regnare donec ei subjiciantur omnia, quomodo nunc sub pedibus ejus Deus universa subjecit? maxime, cum in alio loco Paulus testetur: Cum autem ei subjecta fuerint omnia, [Col. 0398A] tunc et ipse Filius subjicietur ei qui subjecit sibi omnia, ut sit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV) . Ergo aut secundum praesentiam id quod futurum est, quasi jam factum esse commemorat, juxta sensum quem supra exposuimus, ubi ait: Benedixit nos in omni benedictione spiritali in coelestibus in Christo Jesu: aut certe, si de praeterito sentiendum est, sic debemus accipere, quod etiam ea quae non sunt ei voluntate subjecta, naturae conditione deserviant, verbi causa, daemones, Judaei atque gentiles: non enim seviunt Christo, nec subjecti sunt pedibus ejus, et tamen, quia ab eo in bonam partem creati sunt, subditi sunt potestati ejus inviti, tametsi adversum eum repugnent liberi arbitrii voluntate. Huic sensui et illud quod sequitur coaptatur: Et [Col. 0398B] ipsum dedit caput super omnia Ecclesiae, quae est corpus ipsius. Quomodo enim caput plurima sibi habet membra subjecta, e quibus sunt nonnulla vitiosa et debilia: ita et Dominus Deus noster Jesus Christus filius, cum sit caput Ecclesiae, habet membra eos omnes qui in Ecclesia congregantur: tam sanctos videlicet quam peccatores, sed sanctos voluntate, peccatores vero sibi necessitate subjectos: atque ita fit ut etiam inimici subjecti sint pedibus ejus. Quapropter in eo quod ait omnia, videtur facere quaestionem. Nam illud quod dictum est: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum; et alibi: Oportet enim illum regnare, donec ponat inimicos sub pedibus ejus, non magnopere quaerit interpretem, ut ea quae inimica sunt, cum fuerint superata, [Col. 0398C] subjiciantur pedibus ejus, et in victoris transeant potestatem. Cur autem omnia, id est, angeli, throni, dominationes, potestates, et virtutes caeterae, quae nunquam fuerunt contrariae Deo, ejus pedibus subjiciantur? Videtur obscurum. Potest itaque responderi, quod absque peccato nullus sit, et sidera illa non sunt munda coram Deo, omnisque creatura creatoris paveat adventum. Unde et crux Salvatoris non solum ea quae in terra, sed etiam quae in coelis erant purgasse perhibetur: alius vero omnia, non ad universitatem, sed ad ea tantum refert de quibus disputatum est. Vel hoc modo, omnis civitas exclamavit, non quo aliquis tacens in urbe non fuerit, sed ex parte maxima etiam ea quae minora sunt appellentur; et ipse Apostolus: Omnes, inquit, sua quaerunt, [Col. 0398D] non ea quae sunt Dei (Philip. II) ; et: Omnes me dereliquerunt, non quod et Timotheus, et caeteri discipuli, qui illo tempore quo Epistolae scribebantur, cum eo erant, illum reliquerint, sed idcirco quia a pluribus sit desertus, ab omnibus, id est a maxima parte desertum se esse conqueritur. Quod et in psalmo sonat: Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt: non est qui faciat bonum, non est usque ad unum (Psal. XIII) . Si enim omnes declinaverunt, ergo declinavit et ipse qui loquitur. Et alibi: Ego dixi in excessu meo: Omnis homo mendax (Psal. CXV) . Aut enim verum est hoc omne quod dixit, aut falsum: si enim omnis homo mendax est, ergo mendax est et ipse qui loquitur. Si autem mendax est et ipse qui [Col. 0399A] loquitur, ne hoc quidem quod ait verum est, omnem hominem esse mendacem. Porro si vera sententia est, omnes sic accipiendum est, ut diximus, quod magna pars hominum mentiatur. Scribit et alibi Apostolus (Coloss. I et III) , «docentes omnem hominem,» et rursum, «commonentes omnem hominem,» non quod omnes homines docuerit, quanti enim sunt qui usque hodie nec doctrinam Apostoli audivere, nec nomen? sed quod eos omnes doceat et admoneat qui in Ecclesia sunt, et cupiunt scire quae Dei sunt. Sequitur, plenitudo ejus, qui omnia in omnibus adimpletur. Quod quidem sic accipitur et illud «tunc ei subjicietur qui sibi subjecit omnia, ut sit Deus omia in omnibus: «nunc enim Deus Pater per partes in singulis est, hoc est, in alio justitia, in alio castitas, [Col. 0399B] in alio temperantia, in alio sapientia, in alio fortitudo, et difficile est etiam in sanctis viris atque perfectis omnes pariter virtutes invenire. Cum autem in fine rerum, et in consummatione mundi ei fuerint universa subjecta, adimplebitur omnia in omnibus, ut juxta quod Deus est cunctis virtutibus plenus, omnia in omnibus adimpleatur, et sint universi habentes omnia, quae ante singula singuli possidebant. Sed et hoc quod ait, et ipsum dedit caput super omnia Ecclesiae, quae est corpus ipsius, plenitudo ejus qui omnia in omnibus adimpletur, non solum hominum sed etiam angelorum cunctarumque virtutum et rationabilium creaturarum Ecclesia intelligi potest. Nec non et hoc: Qui omnia in omnibus adimpletur, nequaquam ita ut resonat accipiendum; non enim ait: Qui omnia in [Col. 0399C] omnibus adimplet, sed: qui omnia in omnibus adimpletur. Si quidem aliud est implere, aliud impleri: quia in altero agentis, in altero patientis est verbum. Sicut ergo adimpletur imperator, si quotidie ejus augeatur exercitus, et fiant novae provinciae, et populorum multitudo succrescat: ita et Dominus noster Jesus Christus in eo quod sibi credunt omnia et per dies singulos ad fidem ejus veniunt, ipse adimpletur in omnibus: sic tamen, ut omnia adimpleatur in omnibus, id est, ut qui in eum credunt cunctis virtutibus pleni sint, et juxta Evangelium (Luc. II) faciant eum proficere aetate, sapientia et gratia. (Ambr.) Aliter Patrem dicit Filio omnem creaturam subjecisse, ut quia omnia per ipsum fecit, ipse omnium caput sit et Dominus. Tunc illi omnia subjecit, quando illum [Col. 0399D] ante omnia genuit, ut per ipsum faceret quae non erant. Omnem Ecclesiam dicens, summatim totum comprehendit quod in coelo est et in terra, ut in novum hominem membra ejus efficiantur, dum confitentur hunc esse, per quem facti sunt a Deo. Subjiciuntur enim illi, quasi capiti membra, ex quo trahunt originem, ut omnia in omnibus adimpleantur. Cum enim regressi fuerint ad confessionem unius Dei flectentes genu Christo, adimpletur in omnibus, ut sit omnia, quia ab ipso sunt, ac per hoc ipse in eis est: quia virtute ejus subsistunt, recedentes enim a Deo, evacuare illum videntur; unde alio loco dicit (Coloss. II) : Ut crescant omnia in incrementum Dei.

Et vos cum essetis mortui delictis vestris, in quibus aliquando ambulastis secundum saeculum hujus mundi. (Ambr.) Mortuos dicit, quia errores saeculi sequuntur. Quidquid enim ab unius Dei professione recedit, mortuum habetur, quia non manet in radice, ex qua trahit originem. (Hier.) Et vos, inquit, gentes cum essetis, pro nimia peccatorum sarcina spiritaliter mortui, convivificavit vos in Christo, sicut in sequentibus dicit. Quid distet inter delicta et peccata, ita discernitur, quod delicta sint, cum ea quae sunt facienda non agimus: peccata vero sunt, dum ea [Col. 0400B] agimus quae facere non debemus. Secundum principem potestatis aeris hujus, spiritus qui non operatur in filios diffidentiae. (Ambr.) Principem potestatis, id est diabolum, significat saeculi intelligentiam corrupisse, ut ab uno Deo recederent, multorum deorum opinionem suscipientes, ut socios illos suae conspirationis efficeret, dum in eadem impietate inveniuntur negantes unum Deum. Principem ergo hunc erroris ideo aeris dicit spiritum, ut ostendat quia hanc partem sibi usurpavit ad exercendam dominationem. Aliud est enim aer, et aliud princeps, sed quia in mundo vel in aere dominatur, spiritus aeris appellatur. In quibus et nos omnes aliquando conversati sumus in desideriis carnis nostrae, facientes voluntatem carnis et cogitationum, et eramus natura filii irae, sicut [Col. 0400C] et caeteri. (Cass.) Licet beatus Paulus omnia vitia generaliter pronuntiaverit esse carnalia, siquidem inimicitias et iras atque haereses inter caetera carnis opera numeraverit, nos tamen ad illorum curationes atque naturas diligentius colligendas duplici ea divisione distinguimus. Nam et haec quaedam dicimus esse carnalia, quaedam vero spiritalia, et illa quidem carnalia, quae specialiter ad fomitem sensumque pertinent carnis, quibus illa ita delectatur ac pascitur, ut etiam quietas incitet mentes, invitasque eas nonnunquam pertrahat ad suae voluntatis assensum; de quibus beatus Apostolus: In quibus, ait, et nos omnes aliquando conversati sumus in desideriis carnis nostrae facientes voluntatem carnis et cogitationum, et eramus natura filii irae sicut et caeteri. Spiritalia [Col. 0400D] vero dicimus quae instinctu animae solius orta, non solum nihil voluptatis conferunt carni, sed etiam gravissimis eam languoribus afficientia miserrimae jucunditatis pastu animam tantum nutriunt aegrotantem; et idcirco haec quidem simplici cordis indigent medicina, quae autem carnalia sunt, non nisi duplici, quemadmodum diximus, ad sanitatem curatione perveniunt. Unde puritati studentibus plurimum confert, ut harum carnalium passionum, ipsas materias sibi primitus subtrahant, quibus potest vel occasio vel recordatio earum aegrotanti adhuc animae generari. Necesse est enim ut morbo duplici duplex adhibeatur curatio. Nam corpori ne concupiscentia in effectum tentet prorumpere, necessario effigies et [Col. 0401A] materia illiciens subtrahenda est, et animae nihilominus, ne eam vel cogitatione concipiat, attentius meditatio Scripturarum et sollicitudo pervigilet. (Ambr.) Perfidiam significat, dum desideria carnis memorat. Voluptas enim carnis est visibilibus oblectari, ut elementa, quae Deus gubernacula mundi instituit, deos appellet, cum hoc nomen uni Deo debeatur, ex quo sunt omnia, ut sicut nullum participem habet ex his in virtute, ita et nullum habeat consortem in nomine. Christo autem idcirco hoc nomen non negatur, quia sicut communis eis natura est, ita erit et nomen. Hoc tamen inter Patrem et Filium interest, quia Pater a nullo hoc acccepit: Filius autem per generationem omnia Patris accepit, ut in virtute et substantia et nomine nihil distet Filius [Col. 0401B] a Patre; unde dicit, omnia quae habet Pater mea sunt, et mea Patris. Non ergo indignum, neque contrarium est, si et Christus Deus dicatur? sed de Deo Patre, ut unius Dei auctoritas conservetur. Nam si quis aliud putat significare cum voluntatem carnis flagitat, sciat Apostolum mundam vitam habuisse, quia secundum justitiam legis conversatus est sine querela; sed quia persecutus est fidem Christi, idcirco conversati, inquit, sumus in desideriis carnis nostrae. Omne enim peccatum caro dicitur, maxime perfidia, quae est totius sceleris mater. Nulli opera bona et castitas proderit, si sit perfidus: perfidia enim haec omnia maculat. Hinc est quod subdidit, et eramus natura filii irae, sicut et caeteri. Naturae enim cum mala voluntas supponitur, [Col. 0401C] fit natura irae, id est, quae ultioni subjicienda sit, immutata, non substantia, sed mala voluntate. Hoc enim deputatur naturae, quod sequitur. Unde ait in Isaia: Semen pessimum (Isa. I) , et quare sit semen pessimum, subjecit: Reliquistis enim Dominum, ait, et ad iracundiam incitastis sanctum Israel, ut natura quae deserit Deum, semen pessimum dicatur. Degenerare enim est ab auctore recedere, et cum malum exemplum caeteris praebet, malum est semen: fructus enim pessimos facit, si vero redeat ad auctorem, bona erit natura secundum Apostolum, qui immutatus, dum agnoscit creatorem suum, vas electionis appellatur. (Hier.) Superius enim, quia duo pariter posuerat, et vos, cum essetis mortui delictis et peccatis vestris, et ad peccata retulerat dicens: [Col. 0401D] in quibus aliquando ambulastis, ad delicta vero nihil tale videbatur secutum quod sensum posset explere, nunc ait: in quibus delictis et nos omnes conversati sumus, simulque, ne in eo quod dixerat: et peccatis vestris in quibus et nos omnes conversati sumus, se per superbiam a peccato videretur excipere, adjunxit: In quibus et nos omnes conversati sumus. Qui autem conversatum se esse dicit de praeteritis delictis, et non de praesentibus confitetur: conversati, inquit, sumus aliquando, non in uno desiderio, sed in desideriis carnis nostrae: caro quippe desiderat adversus spiritum, et spiritus adversus carnem (Gal. V) , facientes non unam voluntatem carnis, sed plures, et non solum voluntates carnis, sed etiam mentium, pro [Col. 0402A] quibus in Latinis codicibus habetur cogitationum. Inter peccata autem carnis et mentium esse hoc puto, quod carnis peccatum est impudicitia atque luxuria, et ea quae per ministerium ejus in libidinem explentur: mentium vero delictum ad dogmata pertinet contraia veritati et haereticam pravitatem, ita ut possimusr dicere plerosque haereticorum (quanquam hoc rarum sit) voluntates mentium facere, et non voluntates carnis, et multos contra ecclesiasticos carnis et non mentium facere voluntates, et esse plures qui carnis et mentium pariter faciant voluntates. Haec autem diximus, non quod haeretici carnis non faciant voluntates; plura quippe apud eos vitia corporis sunt, quam apud nostros; sed ut, exemplo posito, facilius, quod volebamus, possit intelligi. Et eramus natura, [Col. 0402B] inquit, filii irae, sicut et caeteri. Respondeant haeretici, qui diversas naturas esse contendunt, quomodo Paulus, quem utique spiritalis naturae esse non dubium est, fuerit natura filius irae, sicut et caeteri, qui adhuc in errore sunt positi? Nos vero dicimus esse primum omnes homines natura filios irae, vel propter corpus humilitatis corpusque mortis, et quod ab adolescentia sua mens hominum apposita sit ad malitiam. Unde et Salomon ait: Non est justus in terra qui faciat bonum et non peccet (Eccli. VII) ; vel quod eo tempore, quo possumus habere notitiam Dei et ad pubertatem venimus, omnes aut opere, aut cogitatione peccemus. Eramus igitur natura filii irae, sicut et caeteri et omnes sancti, qui ab ira sanguinis Christi redempti sunt. Si enim Paulus, qui juxta [Col. 0402C] justitiam quae in lege fuit, irreprehensibiliter est conversatus, dicit se natura fuisse filium irae: cur timeamus etiam retro sanctos viros filios irae fuisse testari? de quibus omnibus vere dici possit: «Cum autem venit mandatum, peccatum revixit, ipsi vero mortui sunt;» filios autem irae sic accipiendum, ut filios perditionis, filios iniquitatis, filios mortis: non quod aliqua ira, mors, iniquitas et perditio subsistat natura sua, quae filios habeat, sed quod filii dicantur ejus rei, quae operetur in singulis, sicut filii appellantur gehennae, qui gehennae ignibus consumendi sunt: alias filios irae sic vocatos putatur, ut filios diaboli. Diabolus enim perditio est, et ira, et mors, «devoravit mors invalescens;» et: «novissimus inimicus destruetur [Col. 0402D] mors,» et ad ipsum diabolum: «perditio factus es:» factus, inquit, propria voluntate, non ab initio sic creatus. Quomodo igitur mors dicitur, eo quod invidia diaboli mors intravit in orbem terrarum (Sap. II) , et per illum sunt mortui, qui ante vivebant, et perditio, quod perdat quoscunque deceperit: sic et ira dicitur propter eam quam exercet adversus homines feritatem.

Deus autem qui dives est in misericordia propter nimiam charitatem suam, qua dilexit nos, et cum essemus mortui peccatis convivificavit nos in Christo. (Ambr.) Hae verae divitiae sunt misericordiarum, ut non quaerentibus ultro misericordia praestaretur, sicut dicit Isaias, Palam factus sum non quaerentibus me: hoc est enim abundare misericordia, ut et non [Col. 0403A] postulantibus tribuatur; haec tamen charitas Dei est erga nos, ut quia fecit nos, nolit perire nos: diligit enim opus suum. Ideo enim facit, ut amaret quod fecit: nemo enim laborem suum odio habet. Et cum mortui essemus convivificavit nos in Christo. (Hier.) propter charitatem suam qua dilexit hominum genus, et charitatem non simplicem, sed multam, cum essemus mortui propter delicta nostra, vivificavit nos: et non solum vivificavit, parum quippe hoc erat bonitati et magnitudini ejus, sed vivificavit cum Christo Jesu, unam atque eamdem tribuens vitam nobis habere cum Christo. (Ambr.) A Deo alienati mortui eramus, gratia autem sua revocavit, hoc est vivificavit nos in Christo: quia enim per ipsum nos fecit, iterum per ipsum nos reformavit in ipso, id est, ut ejus membra [Col. 0403B] simus, ipse est autem caput nostrum, ipsum enim habemus, Deo praestante, auctorem vitae nostrae, sicut dicit Petrus apostolus (Act. III) : Auctorem vero vitae interfecistis. (Albert.) Quod itaque ait propter nimiam charitatem suam. Nimia charitas est rebelles servos quasi filios diligere. Unde considerandum est, quantum diligat jam sanctos effectos, qui tantum dignatus est diligere peccatores, ut etiam Filio suo proprio pro eorum non pepercerit salute. Cujus gratia estis salvati. (Hier.) Si non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII) , gratia magis sumus, quam opere salvati. Nihil enim possumus Deo retribuere pro omnibus quae retribuit nobis. Et conresuscitavit et consedere fecit in coelestibus in [Col. 0403C] Christo Jesu. (Ambr.) Hoc dicit, quod supra memoravi, illic futuros sanctos etiam ex gentibus, ubi et Christus est caput eorum. (Hier.) Supra dixerat, quod Deus suscitaverit Christum a mortuis, et sedere fecerit ad dexteram suam in coelestibus supra omnem principatum et potestatem et virtutem et dominationem et omne nomen, quod nominatur, non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro, nunc vero addidit, quia et nos suscitaverit cum eo et sedere fecerit in coelestibus ad dexteram suam. Quaeritur ergo, quomodo Deus qui nos salvos fecit et suscitavit simul fecerit sedere cum Christo. Et quidem, qui simplicius est responsurus, hoc asserit, quod juxta praescientiam Dei id quod futurum est, quasi factum esse jam dixerit: et quia mos iste sit Scripturarum, ut interdum [Col. 0403D] futura tempore praeterito declinentur, verbi causa, de cruce Domini: Foderunt manus meas, et pedes meos (Psal. XXI) ; et alibi de passione ejus: Quasi ovis ad occisionem ductus est (Isa. LIII) ; et adhuc de injuriis flagellorum: Livore ejus sanati sumus (Ibid.) ; et alibi: Ab iniquitatibus populi mei ductus est ad mortem (Ibid.) . Hoc autem ideo, ne quia futura incerta sunt hominibus, spes fluctuet et vacillet, ea quae Deus futura cognovit, apud quem nihil ambiguum est, quasi jam facta memorantur, aut quia praeterita secundum philosophos quoque fieri infecta non possunt, qui audierint, quasi jam facta habeant quae futura sunt. Alius vero, qui resurrectionem et regnum Christi spiritaliter intelligit, [Col. 0404A] non deliberavit dicere, jam sanctos sedere et regnare cum Christo. Quomodo enim nequaquam in carne sanctus est, cum vivat in carne, et habet conversationem in coelestibus, cum gradiatur in terra, et caro esse desistens, totus vertatur in spiritum: ita eum in coelestibus sedere cum Christo. Regnum quippe Dei intra nos est, et ubi fuerit thesaurus noster, ibi erit et cor nostrum (Luc. XVII) , firmique et stabiles sedemus cum Christo, sapientia, verbo justitia, veritate. Potest autem et hoc dici, ut quomodo arrhabonem Spiritus sancti accepimus, necdum ejus totam plenitudinem consecuti, sic et sedere nos cum Christo atque regnare, necdum perfectam sessionem in coelestibus obtinentes. (Aug.) Nam praedixit: Convivificavit nos Christo, hoc dixit ad Corinthios, ut qui [Col. 0404B] vivunt,jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit; et illud, quod dicit: cujus gratia sumus salvi facti, jam velut perfectum sit, loquitur, quia in spe tenet. Nam apertissime alibi dicit: Spe enim salvi facti sumus: ideoque et hic sequitur, et tanquam perfectum enumerat, quod futurum est, et simul, inquit, excitavit, et sedere fecit in coelestibus in Christo Jesu. Certum enim quia in coelestibus Christus jam sedet, nondum autem nos, sed quia spe certa, quod futurum est, jam tenemus, simul sedere nos dixit in coelestibus, nondum in nobis, sed jam in illo; atque ut intelligamus adhuc futurum sequitur et dicit: Ut ostenderet in saeculis supervenientibus abundantes divitias gratiae suae in bonitate super nos in Christo Jesu. (Hier.) Quanta [Col. 0404C] sit beneficii magnitudo et quam multiplex gratia, qua nos Dominus de saeculi istius perturbationibus liberatos sedere fecit et regnare cum Christo, hinc vel maxime comprobatur, quod in futuris saeculis non uni, sed omnibus suam cunctis rationabilibus creaturis super nos ostensurus est gloriam suasque divitias monstraturus; quod nos, qui quondam lege tenebamur inferni, et propter vitia atque peccata, ut operibus carnis, ita eramus et suppliciis destinati; nunc in Christo regnemus, sedeamusque cum eo, sedeamus non in humili quocunque loco, sed super omnem principatum et potestatem, et virtutem, et dominationem, et omne nomen, quod nominatur, non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro. Si enim Christus suscitatus a mortuis sedet ad dexteram Dei [Col. 0404D] in coelestibus super omnem principatum, et potestatem, et virtutem et caetera, et nos sedemus regnamusque cum Christo, necesse est super his, quae sedet, sedeamus. Sed qui diligens lector est, statim requirit et dicet: Quid ergo? major homo angelis et cunctis in coelo potestatibus? quod quia periculosum est respondere, principatus et potestates et virtutes, et dominationes, et omne nomen, quod nominatur, non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro, maxime, quia omnia subjecta sunt pedibus Christi, non ad bonam partem, sed ad contrariam referet, ut dicat eos esse angelos refugas, et principem mundi istius, et Luciferum, qui mane oriebatur, super quibus sancti cum Christo in fine sessuri sunt, illis quoque tribuentes [Col. 0405A] beneficium, qui nunc infreni et male libertate sua abutentes passim vagantur et per praecipitia corruunt peccatorum. Cum autem tales habuerint sessores, juxta sedentium voluntatem incipient gubernari. Hoc vero, quod ait: ut ostenderet in saeculis supervenientibus abundantes divitias gratiae suae in bonitate super nos in Christo Jesu, ad illam intelligentiam transferet, quod non simus merito nostro, sed gratia ejus salvati, et majoris bonitatis indicium sit pro peccatoribus magis, quam pro justis mori, «pro bono enim forsitan quis audeat interire,» et daturus nobis sit, quae nec oculus vidit nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt; quae omnia ex parte jam dederit in Christo Jesu, quia nullum absque Christo bonum dici potest. Gratia enim estis salvati per fidem, [Col. 0405B] et hoc non est ex vobis, Dei enim donum est, non ex operibus, ut ne quis glorietur. Ideo, inquit, abundantes divitias gratiae suae in bonitate superventuris saeculis ostensurus est, quia gratia salvi facti estis per fidem, non per opera: et haec ipsa fides, non ex vobis, sed ex eo, qui vocavit vos. Hoc autem ideo, ne forsitan nobis cogitatio occulta subreperet: si per opera nostra salvati non sumus, certe vel per fidem salvati sumus, et alio genere nostrum est, quod salvamur. Addidit itaque et dixit, fidem quoque ipsam non nostrae voluntatis esse, sed Dei muneris: non quod liberum homini tollatur arbitrium, et secundum illud Apostoli ad Romanos: Non sit volentis, neque currentis, sed Dei miserentis (Rom. IX) : verum quod arbitrii ipsa libertas Deum habet auctorem, ut [Col. 0405C] ad illius beneficium cuncta referantur, cum etiam bonum nos velle ipse permiserit. Hoc autem totum propterea, ne quis glorietur a semetipso et non a Deo esse salvatum. (Aug.) Et ne ipsam sibi saltem fidem sic arrogarent, ut non intelligerent divinitus esse donatam, sicut idem Apostolus alio loco dicit, ut fidelis esset misericordiam consecutus. Hic quoque adjunxit atque ait: «et hoc non ex vobis, sed Dei donum est, non ex operibus, ne forte quis extollatur.» (Ambr.) Verum est, quia omnis gratiarum actio salutis nostrae ad Deum referenda est, qui misericordiam suam nobis praestat, ut errantes revocaret ad vitam et non quaerentes verum iter; ideoque non est gloriandum nobis in nobis ipsis, sed in Deo, qui nos regeneravit nativitate coelesti per fidem Christi, ad hoc [Col. 0405D] ut bonis operibus exercitati, quae Deus nobis jam renatis decrevit promissa mereamur accipere. Ipsius enim sumus factura creati in Christo Jesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus, ut in illis ambulemus. (Hier.) Reddit causas quare gratia salvati sumus per fidem, et hoc ipsum non ex nobis, sed ex munere Dei dicens: Ipsius enim creatura sumus, hoc est, quod vivimus, quod spiramus, quod intelligimus et credere possumus, ipsius est, quia ipse conditor noster. Sed diligenter observa, quia non dixerit, Ipsius figuratio sumus atque plasmatio, sed ipsius factura sumus. Plasmatio quippe originem de terrae limo trahit, factura vero juxta similitudinem et imaginem sumpsit exordium, quod in centesimo quoque octavo [Col. 0406A] decimo psalmo simul positum diversa significat: Manus tuae fecerunt me et plasmaverunt me: factura primum locum tenet, deinde plasmatio: et quia creationis et conditionis nomen ad magna semper solet opera copulari, verbi causa: illa urbs condita est, et ab initio creatus est mundus, et unusquisque sanctorum per varia dogmata atque virtutes in semetipso mundus est totus, propterea nunc creati in Christo dicimur, et creati in operibus bonis, sive quae ipsi fecimus, vel facturi sumus, sive in aliis creaturis, ad quae nostra conversatio transferenda est, ut quae praeparavit Deus, in illis ambulemus, spe magna jam nobis data, dum in his ambulaturi sumus, quae Deus magnopere praeparavit. Et quia semel ad nomen creaturae venimus, et sapientia in Proverbiis Salomonis [Col. 0406B] se creatam dicit initium viarum Domini (Prov. VIII) , multique timore, ne Christum creaturam dicere compellantur, totum Christi mysterium negant, ut dicant non Christum in hac sapientia, sed mundi sapientiam significari. Nos libere proclamamus, non esse periculum eum dicere creaturam, quem vermem et hominem, et crucifixum, et maledictionem, tota spei nostrae fiducia confitemur, maxime, cum ex duobus versiculis qui praecedunt, ipsa sapientia promittat esse dicturam quae post saecula sunt; cum autem Christus saecula fecerit, et quae deinceps loquitur, ea sint, quae post saecula dicturum se esse promiserit, ad incarnationis mysterium, non ad naturam Dei referenda sunt, quae sequuntur, licet in Hebraeis codicibus non habeatur: «Dominus creavit me [Col. 0406C] initium viarum suarum,» sed: Dominus possedit me. Inter possessionem et creationem multa distantia est: quia qui possidetur, is utique est, atque subsistit, et est proprius, qui possidetur: creator vero ille, qui non erat antequam fieret, aut certe de eo quod erat, transfertur in aliud, sicut et nos nunc creati dicimur in Christo Jesu: utique non quia ante non fuimus, sed creati in operibus bonis. Quod David quoque in Psalmo deprecatur dicens: Cor mundum crea in me, Deus (Psal. L) , et certe mundum cor ante conspectum Dei habuerat, quando de eo Dominus loquebatur: Inveni David filium Jesse secundum cor meum (Act. XIII) ; sed sicut ibi creatio instaurationem sonat, ita et in nobis et in Christo per singula opera et profectus creatura atque conditio accipi [Col. 0406D] potest, ut quotidie in credentibus, qui varie secundum merita montes dicuntur et valles et colles atque campestria, Christus creatus, natus, conditus est.

Propter quod memores estote quod aliquando vos gentes eratis in carne, qui dicebamini praeputium ab ea, quae dicitur circumcisio in carne manu facta, quia eratis in illo tempore sine Christo alienati a conversatione Israel et hospites testamentorum promissionis, spem non habentes et sine Deo in hoc mundo. (Amb.) Commonet gentes, ut reminiscentes quid fuerint, erant enim carnales et sine spe, nullam promissionis communionem habentes Judaeorum in Christo (Judaeis enim promissus erat Christus, non gentibus), propensius gratias agant Deo per Christum, qui misericordia [Col. 0407A] sua fecit illos participes spiritalium, cum essent carnales. Ideo tamen circumcisio, ait, in carne manu facta, ut significaret et aliam non manufactam spiritalem. (Hier.) Gentes Ephesios in carne vocans ostendit in spiritu esse non gentes, sicut econtrario Judaei in spiritu gentes sunt et in carne Israelitae. Quadrifariam Judaei dividuntur et gentes: alii sunt in carne circumcisi et in spiritu, qualis fuit Moyses et Aaron, apostoli et Nathanael, cujus occultum Judaismum Dominus intuens ait: Ecce vere Israelita, in quo dolus non est (Joan. I) . Alii nec carne nec spiritu circumcisi sunt, qualis fuit Nabuchodonosor et Pharao et hodie barbararum et Romanarum gentium multitudo, quae non credunt in Deum. Tertii, qui tantum in carne sunt circumcisi et spiritum [Col. 0407B] incircumcisum habent, ad quos propheta dicit: Circumcidimini Deo vestro, et nolite circumcidere carnem praeputii vestri (Jer. IV) ; et alibi: Omnes gentes incircumcisi carne: domus vero Israel incircumcisi sunt corde (Jerem. IX) . Extremi, de quibus nunc dicitur, «quia aliquando vos gentes eratis in carne, qui dicebamini praeputium ab ea quae dicitur circumcisio in carne manu facta,» qualis hodie universa est turba credentium et totus ex Gentibus mundus est plenus. Ad distinctionem igitur spiritalium Gentium Judaeorum, Ephesii Gentes vocantur in carne, quia secundum Spiritum Israelitae sunt. Nam et in alio loco carneum Israel Scriptura commemorans ait: Videte Israel secundum carnem (I Cor. X) , quia in spiritu non erat Israel. Pulchre autem etiam [Col. 0407C] verba moderatus est: Qui dicebamini praeputium, et eratis ab ea, quae dicitur circumcisio in carne manu facta, non quo sit circumcisio, sed quo ipsa sibi hoc nomen assumat, et sit vere circumcisio manufacta, non Spiritu: simul et illud est attendendum, quod nos, quos sine Christo alienatos quondam a conversatione Israel esse memoravit, et peregrinos a promissionibus et testamento Dei, nunc postquam in Christum credidimus, sicut repromissiones et testamenta ejus accipimus, ita quoque conversationem habere dicamur Israel, quomodo conversatio universa legalis expletur in nobis. Quia videlicet lex spiritalis est, et magis circumcidamur et sabbatizemus in spiritu, spiritales victimas offerentes, illorum templo altarique destructis, nos Deo fructuum nostrorum decimas [Col. 0407D] offeramus; nos immolemus agnum immaculatum, et accincti lumbos, expediti pascha comedamus; sicut enim circumcisio dicitur in carne manu facta; ita ad distinctionem ejus intelligitur alia esse circumcisio, quae non sit, sicut diximus, manu facta, sed spiritu. Quod autem ait, «spem non habentes et sine Deo in hoc mundo,» non quo plures deos, antequam in Christum crederent, Ephesii non habuerint atque venerati sint, sed quo qui absque vero Deo sit, nullum deum habeat. Et significanter additum est,» sine Deo in mundo; habebant quippe Deum, quem eos habituros Deus ante cognoverat, et apud praescientiam Dei non erant sine Deo, sed in mundo erant absque Deo. Nunc autem in Christo Jesu vos, qui aliquando eratis longe, [Col. 0408A] facti estis prope in sanguine Christi. Deus ubique est, et totus ubique est, a quo quis potest separari, cum in eo sint omnia? et ipse per prophetam loquatur: «Ego Deus appropinquans et non de longe.» Et Psalmista testatur: «Si ascendero in coelum, tu illic es: si descendero in infernum, ades.» Cum igitur in ipso sint omnia, procul tamen ab impiis dicitur, juxta illud, «longe est Dominus ab impiis.» Iste, a quo impii longe sunt, vicinus est sanctis. Denique dum ab Ephesiis esset procul, in sanguine Jesu prope eis factus est. Et diligentius intuendum, quod absque cruore Domini Jesu nemo appropinquet Deo. (Ambr.) Adhuc donum et gratiam Dei commendat, cui nos semper velut obnoxios gratias vult referre. Idcirco enim sanguine Christi proximos nos Deo factos memorat, [Col. 0408B] ut, quantum affectum circa nos habeat Deus, ostenderet, qui pro nobis Filium suum mori permisit, ut et nos in fide ejus durantes, omnibus exitiis pro illo nobis illatis, non cedamus, scientes plus illum de nobis mereri, quam quaecunque ab inimicis possunt inferri. Ille enim, cum sit Dominus et nullius egeat, obtulit se pro nobis, ut non illi, sed nobis proficeret. Nos enim etiamsi nobis non proficeret, forte cogeremur mori pro ipso Domino servi: quanto magis cum non solum illius, sed et nostra mors nobis praestet effectum!

Ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum. (Hier.) Dicens: Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis (Joan. XIV) . Quomodo enim sapientia sapientes facit, et justitia justos, et sanctificatio sanctos, et vita viventes, sic et ipse pax facit nos pacatos, [Col. 0408C] ut dicamus: cum his qui oderunt pacem, eram pacificus (Psal. CXIX) . Si autem Christus credentium pax est, quicunque sine pace est, consequenter non habet Christum. Qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriae solvens inimicitias in carne sua. (Ambr.) Pacem fecit inter circumcisionem et praeputium passio Salvatoris. Inimicitiam enim, quae velut paries media erat, et dividebat circumcisionem a praeputio, et praeputium a circumcisione, hanc solvit Salvator, dans legem, ut neque Judaeus praesumens de circumcisione reprobaret Gentilem, neque Gentilis fidus de praeputio, id est, de paganitate abominaretur Judaeum; sed ut ambo innovati, unius Dei fidem sequerentur in Christo. Omnia enim quae docuit Salvator, tunc firmavit, quando surrexit; parietem [Col. 0408D] tamen, qui medius erat, dividens inter legem factorum et gentilitatem, maceriam sive sepem significavit, id est, non parietem stabilem, neque robustum; quia neque Gentilitas firma res erat, quasi ab homine inventa, neque circumcisio et neomeniae escarum et sacrificiorum, vel sabbatorum stabilis et fixa observatio; sic enim data sunt, ut cessarent, adveniente Christo: quamvis enim Deus haec dederit, sed ad tempus, fidei autem firma et sine successore est praedicatio. Legem mandatorum decretis evacuans, ut duos condat in semetipso, in unum novum hominem faciens pacem. Hoc est quod supra summatim memoravi, quia legem, quae data erat Judaeis in circumcisione, et in neomeniis, et in escis, et in sacrificiis, [Col. 0409A] et in sabbato, evacuavit, hoc est, cessare jam ussit, quia oneri erat, et sic fecit pacem. Unde Petrus apostolus dicit in Actibus apostolorum: Quid imponitis jugum supra cervicem fratrum, quod neque patres nostri neque nos vortare potuimus? (Act. XV.)

Ut exhiberet et reconciliaret ambos in uno corpore Deo per crucem. Sublata inimicitia morte sua, Christus prius populos inter se reconciliavit; deinde Deo patri pacificos fecit, ut homines naturae unius, quia diversi facti fuerant per errorem, membra efficerentur unius corporis novi, cujus caput Christus est. Interficiens inimicitias in semetipso, et veniens evangelizavit pacem vobis, qui longe fuistis, et pacem his qui prope, quoniam per ipsum habemus accessum [Col. 0409B] ambo in uno Spiritu ad Patrem. (Amb.) Idem sensus est, interfecit enim inimicitiam in se, dum pro omnibus tam Judaeis quam gentilibus mortuus est: omnibus enim proficit mors Salvatoris. Resurgens enim a mortuis, damnata morte, quae tenebat omnes, ostendit quam spem haberent credentes in eum. Hinc mandavit praedicationem, qua omnes convocarentur ad Deum patrem in unitate Spiritus, scissa discordia, ut sive Judaei, qui prope ideo dicuntur, quia ipsorum patribus facta promissio est; sive Gentiles, qui ideo longe dicuntur, quia Dei legem non receperunt datam per Moysen, sublato praeterito ritu, susciperent fidem Christi, per quam efficerentur unum. (Hier.) Postquam ergo sapientiam carnis, quae est inimica Deo, in sua salvator carne destruxit [Col. 0409C] et praecepta legalia evangelicis dogmatibus commutavit, ut de Judaeo atque Gentili unum populum faceret Christianum, Evangelizans nobis, qui longe eramus, et reliquiis Judaeorum, qui de Israel per Apostolos crediderunt, pacem atque concordiam, tunc per ipsum accessimus ad Deum, et unum in Spiritu patrem nos habere cognovimus; completumque est illud, quod in Evangelio Dominus loquebatur dicens: Ut fiat unus pastor et unus grex (Joan. X) . Et iterum: Et alias oves habeo quae non sunt ex hoc ovili (Ibid.) ; nos significans ex gentibus congregandos. Inimicitia autem, quae in Salvatoris carne destructa est, etiam per crucem est interfecta. Scriptum est enim, ut reconciliaret utrumque in uno corpore Deo, per crucem interficiens inimicitiam in ea, non [Col. 0409D] ut in Latinis codicibus habetur in semetipso, propter Graeci pronominis ambiguitatem, ἐν αὐτῷ enim, et in semetipso, et in ea, id est, in cruce, intelligi potest, quia crux, id est, σταυρὸς, juxta Graecos generis masculini est. Lex quoque mandatorum subversa est in dogmatibus, postquam circumcisio et sabbatismus, qui relictus est populo Dei, et Pascha et Pentecoste, et non apparere in conspectu Dei vacuum, sunt altius intelligenda, quam resonant, et ab occidente littera recedentes, coepimus vivificantem Spiritum sequi. Quod autem ait, veniens pacem evangelizavit vobis, qui fuistis longe, hoc est, Gentibus, et pacem his qui prope, id est Judaeis, videtur mihi de Isaia aliis verbis testimonium protulisse, et Scripturae sententia abusum quasi sua. [Col. 0410A] Scriptum est quippe in eo: Vias ejus vidi et sanavi eum et consolatus sum eum, et dedi ei consolationem veram, pacem super pacem his qui longe erant et qui prope (Isa. LVII) , et haec quidem juxta vulgatam editionem dicta sint. Caeterum qui illud Apostoli legit de Christo memorantis: Pacem faciens per sanguinem crucis suae his qui in terra erant, et his qui in coelis, et caetera quae in eodem dicuntur loco, non putabit nos, qui juxta spiritum Israel vocamur fuisse longe, et Judaeos, qui tantummodo Israel nuncupentur in carne, fuisse prope, et hanc totam intelligentiam ad angelos virtutesque coelestes, et ad animas temperabit humanas, quod in suo Christus sanguine terrena et coelestia copularit, quae inter se antea dissidebant; et bonus pastor morbidam ad montes reportans [Col. 0410B] ovem, fecerit esse cum caeteris, drachmam quae perierat drachmis quae salvae fuerant copulaverit (Luc. XV) , et mandata legalia ad illa retraxerit dogmata, ad quorum typum et imaginem Moyses quae essent in tabernaculo fabricanda conspexit. Atque ita fieri, ut crux Domini non solum terrae, sed coelo profuerit, non tantum hominibus, sed et angelis, et omnis creatura Domini sui cruore mundata sit. Quod autem ait, ut duos conderet in semetipso in unum novum hominem, et quod magis videtur superiori de Judaeis atque Gentilibus sensui convenire, sic suae intelligentiae coaptabat, ut dicat hominem juxta imaginem et similitudinem Dei factum, eamdem post reconciliationem formam recepturum, quam et nunc angeli habent, et ipse perdiderit. Novum autem hominem [Col. 0410C] esse dicit, qui quotidie renovatur, et habitaturus est in novo mundo, quando erit coelum novum et terra nova, et bibiturus est calicem Jesu novum in regno Dei, et cantaturus canticum novum, et Veteris Novique Testamenti lectione gaudebit. Illud quoque quod alibi scribitur: Ecce facio omnia, quae nunc orientur (Isa. XLIII) , sic sentiet, ut principium innovationis in praesenti saeculo fieri aestimet. Caeterum, perfectam consummatamque novitatem necdum in isto saeculo putet compleri posse. Et quomodo nunc per speculum videmus in aenigmate, tunc autem facie ad faciem (I Cor. XIII) : sic et instaurationem novi hominis, tunc plene perfecteque complendam, cum coelestia terrenaque fuerint copulata, et in uno Spiritu et sensu eademque sententia accesserimus ad patrem. Nescio [Col. 0410D] quid tale et in Epistola alia, si quis tamen eam recipit, prudentibus quibusque lectoribus subindicat dicens: Hi omnes testimonium accipientes fidei, non retulerunt promissionem a Deo pro nobis melius quid providente, ut non absque nobis consummarentur (Hebr. XI) ; propterea et universa creatura congemiscit nobiscum, qui in tabernaculo isto ingemiscimus, et condolet, quia timorem Dei in utero concepimus, et dolemus, et praestolamur revelationem filiorum Dei, ut de vanitate servitutis, cui nunc subjecta est, liberetur, et fiat unus pastor et unus grex, et oratio Dei compleatur dicentis: Fiat voluntas tua in coelo et in terra.

Ergo jam non estis hospites et advenae, sed estis cives sanctorum et domestici Dei. Ad id quod supra [Col. 0411A] dixerat, «peregrini testamentorum et repromissionis,» nunc respondet, ergo jam non estis hospites, id est, peregrini; et ad illud, quod praemiserat, «alienati a conversatione Israel,» modo respondet, estis cives sanctorum et domestici Dei. (MAURUS.) Quia qui aliquando longe fuistis non habentes repromissiones de Christo vel salute vestra; nunc vero prope estis, non solum prope, sed etiam cives sanctorum. Superaedificati super fundamentum Apostolorum et Prophetarum. (Abmr.) Hoc est supra novum et Vetus Testamentum collocati. Quod enim apostoli praedicaverunt, prophetae futurum dixerunt, quamvis dicat ad Corinthios: Deus, inquit, primum posuit in Ecclesia apostolos, secundo prophetas (I Cor. XII) ; sed hi alii prophetae sunt. Illo enim loco de ordinatione Ecclesiae disputat; hic vero de [Col. 0411B] fundamento Ecclesiae; prophetae enim disposuerunt, et apostoli fundamenta jecerunt. Unde dicit Dominus ad Petrum: Super istam petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) , hoc est, in Catholicae fidei confessione statuam fideles ad vitam. Nam et David disposuit domum Dei, et signavit locum, uhi fieret, Salomon vero fundavit eam. In ipso summo angulari lapide Christo Jesu, in quo omnis aedificatio constructa, crescit in templum sanctum in Domino, in quo et vos coaedificamini in habitaculum Dei in Spiritu sancto. (Ex Hieron.) In quo et vos Ephesii aedificamini in templum ex vivis lapidibus Deo summo. Quod si universa aedificatio sive ex Judaeis, sive ex Gentibus constructa, et compaginata per angularem lapidem, qui duos parietes conjungit, crescit in unum templum [Col. 0411C] unius Dei: nonne nobis omni labore studendum est, ut fiamus illi lapides, de quibus scriptum est: Lapides sancti volvantur super terram (Zach. IX) ; et cum fuerimus vivi lapides ex omni parte dolati, leves, politi, nullam habentes scabredinem, aedificemur in templum et faciamus in nobismetipsis habitaculum Deo, ut dignetur in Spiritu sancto habitare in nobis. (Amb.) Duos enim populos in se suscepit Salvator et fecit unum in Domino, sicut et lapis angularis duos parietes continet in unitate domus firmatos. Fideles enim superficies sunt templi Dei in Spiritu conversantes, ut possint haeredes fieri coelestis habitationis. (Alban.) Potest autem omnis aedificatio super fundamentum apostolorum prophetarumque constructa non solum nos, sed et coelestes significare virtutes, [Col. 0411D] ut universi pariter fiant habitaculum Dei in Spiritu sancto. Summus vero lapis per quem omnia conjuncta sunt, Christus est Dei Filius, lapis praecisus de monte sine manibus (Dan. II) , de quo Psalmista testatur dicens: Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli, a Domino factum est istud (Psal. CXVII) : reprobatus est quippe a Pharisaeis, qui videbantur legis Domini habere notitiam Deique templum legalibus aedificare mandatis, et assumptus a Deo in angularem lapidem, ut duos parietes ipse medius contineret, et per illum uterque populus ad Deum haberet accessum et Gentes coaedificarentur populo Dei in unam domum spiritalem Deo dignissimumque habitaculum.

Hujus rei gratia ego Paulus vinctus Christi Jesu pro vobis gentibus, si tamen audistis dispensationem gratiae Dei, quae data est mihi in vobis, quoniam secundum revelationem mihi notum factum est sacramentum, sicut supra scripsi in brevi, prout potestis legentes intelligere prudentiam meam in mysterio Christi. (Hier.) Quantum ad consequentiam sermonis textumque eloquii pertinet, ad id, quod praemisit, hujus rei gratia ego Paulus vinctus Jesu Christi, pro vobis Gentibus, diligentissime perquirentes, nihil quod ei reddiderit, potuimus invenire. Neque enim dixit: Hujus rei gratia ego Paulus hoc vel hoc feci, vel illud [Col. 0412B] docui, sed suspensa manente sententia transgressus ad alia est, nisi forte ignoscentes ei, quod et ipse confessus est dicens: Et si imperitus sermone, non tamen scientia (II Cor. XI) , sensuum magis quaeramus in eo ordinem, quam verborum, qui sic reddi potest: Hujus rei gratia ego Paulus vinctus Jesu Christi et vinctus pro vobis, qui estis ex Gentibus, cognovi mysterium, ut vobis quoque illud traderem, sicut in hac eadem Epistola haud paulum [ante paululum] sum locutus. Debetis autem audire dispensationem gratiae Dei, quae data est mihi in vobis, qui estis ex Gentibus, pro quibus et vinctus sum Jesu Christi: vinctum autem Jesu Christi Paulum esse pro gentibus, potest et de mysterio [martyrio] intelligi, quod Romae in vincula conjectus, hanc Epistolam [Col. 0412C] miserit, eo tempore, quo ad Philemonem, et ad Colossenses, et ad Philippenses in alio loco scriptas esse monstravimus; vel certe quia in pluribus locis lectum est, vinculum animi corpus hoc dici, quo quasi clausa anima teneatur in carcere, dicimus propterea Paulum corporis nexibus coerceri; nec reverti et esse cum Christo, ut perfecta in Gentes per eum praedicatio compleatur; licet quidam alium sensum in hoc loco introducant, quod Paulus praedestinatus et sanctificatus ex utero matris suae ad praedicationem Gentium antequam nasceretur, postea vincula carnis acceperit. Puto autem, quod et vitiosa in hoc loco elocutio sit: pro eo enim quod debuit dicere, «hujus rei gratia ego Paulus vinctus Jesu Christi pro vobis Gentibus, cognovi mysterium, sicut scripsi in [Col. 0412D] modico, prout potestis legentes intelligere,» ait, «hujus rei gratia ego Paulus vinctus secundum revelationem, cognitum factum est mihi ministerium [mysterium],» et reliqua. Si vero quis potest etiam juxta sermonis eloquiique contextum docere Apostolum fuisse perfectum, et in artis grammaticae vitia non incurrisse, ille potius auscultandus est. Nos quotiescunque soloecismum, aut tale quid annotamus, non Apostolum pulsamus, ut malevoli criminantur; sed magis Apostoli assertores sumus, quod Hebraeus ex Hebraeis absque Rhetorici sermonis nitore et verborum compositione, et eloquii venustate nunquam ad fidem Christi totum mundum transducere valuisset, nisi Evangelizasset eum, non in sapientia verbi, sed in [Col. 0413A] virtute Dei. Nam et ipse ad Corinthios ait (I Cor. II) : Et ego, cum venissem ad vos, fratres mei, veni non in sublimitate sermonis aut sapientiae, annuntians vobis testimonium Christi; et rursum: Et verbum meum et praedicatio mea, non in suasoriis sapientiae verbis, sed in ostensione spiritus et virtutis, ut fides vestra non sit in sapientia hominum sed in virtute Dei. Iste igitur, qui soloecismos in verbis facit, qui non potest hyperbaton reddere sententiamque concludere, audacter sibi vendicat sapientiam, et dicit: quoniam secundum revelationem cognitum est mihi mysterium sicut scripsi in modico. Vere enim si quis superiora hujus epistolae contempletur, videbit ei revelata mysteria quorum partem quamdam modicam suo sermone perstrinxit, non tam totum, quod noverat proferens, quam ostendens [Col. 0413B] ex modico quid taceret. Prout potestis intelligere legentes, inquit, sensum meum, sive sapientiam in mysterio Christi, hoc est illud quod in praefatione diximus: nullam Epistolarum Pauli tanta habere mysteria, tam reconditis sensibus involuta, quos et Apostolus nosse se gloriatur, et nobis indicatos breviter ostendit, ut attentius quae sunt scripta legamus. (Ambr.) Quoniam dispensationem divinae clementiae, quae fuerit ante mundum erga salutem gentium ostendit, nunc se legatione hujus doni fungi Dei provisione, Christo mittente, declarat. Dominus enim post resurrectionem suam Apostolos suos vice sua misit praedicare, hunc dirigens ad conversionem gentium, sic enim dixit ad eum: Vade, ego longe ad gentes mittam te. Dominico ergo verbo usus est, cum [Col. 0413C] dicit, «pacem vobis qui longe, et pacem his qui juxta,» «si tamen audistis dispensationem gratiae, quae data est nobis in vos. Vult eos scire quia Dei judicio a Christo missus est praedicare gentibus mysterium gratiae Dei. «Secundum revelationem, notum mihi factum est mysterium, sicut ante scripsi in modico, prout potestis legentes intelligere prudentiam meam in mysterio Christi.» Ostensam sibi significat revelationem mysterii Dei, de quo prius breviter se memorat scripsisse, hoc est temperate, prout poterant capere prudentiam Apostoli in sacramento Christi.

Quod aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, sicut nunc revelatum est sanctis apostolis ejus et prophetis in spiritu, esse gentes cohaeredes et concorporales et participes promissionis in Christo Jesu, [Col. 0413D] per Evangelium, cujus factus sum minister secundum donum gratiae Dei, quae data est mihi secundum operationem virtutis ejus. (Hier.) Mysterium Christi, quod ex parte supra Apostolus consecutus est, quomodo aliis generationibus fuerit ignotum plenius retractandum videtur, utrumne Abraham, Jacob, Moyses, Isaias, et caeteri Prophetae illud ignoraverint, annon? A quibus esse praedictum adventum Domini et vocationem gentium Scriptura commemorat. Abraham quippe vidit diem ejus et laetatus est (Joan. VIII) , et dicitur ei: Benedicentur in semine tuo omnes gentes (Gen. XXII) ; et Jacob de eo qui oriundus esset ex Juda prophetice loquitur: Et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX) . Moyses quoque [Col. 0414A] majores divitias Aegypti thesauris opprobrium Christi arbitratus est. Et Isaias: Ecce, inquit, virgo in utero accipiet et pariet filium (Isa. VII) ; et alibi: Virga Jesse et qui exsurget ad regnandum in gentibus, in ipso gentes sperabunt (Isa. XI) ; et ne longum fiat pauca de psalmis dixisse sufficiat: Adorabunt in conspectu ejus omnes familiae gentium (Psal. XXI) ; et iterum: Omnes gentes servient ei (Psal. LXXI) , et adhuc manifestius de populo Israel et de Domino Salvatore: Visita vineam istam et perfice eam, quam plantavit dextera tua, et super virum, quem confirmasti tibi (Psal. LXXIX) . Cujus etiam corporis dispensatio indicatur in consequentibus: fiat manus tua super virum dexterae tuae. Aut igitur juxta Montanum patriarchas et prophetas in exstasi locutos accipiendum, [Col. 0414B] et nescisse quid dixerint, aut, si hoc impium est, spiritus quippe prophetarum prophetis subjectus est, intellexerunt utique quae locuti sunt. Et si intellexerunt, quaeritur quomodo Paulus dicat quod aliis generationibus non fuit notum, fuisse Christi Apostolis revelatum. Aut igitur illud est respondendum, quod caute Apostolus signanterque testatus sit filiis hominum ignotum fuisse mysterium, non filiis Dei ad quos loquitur: Ego dixi: Dii estis et filii excelsi omnes (Psal. LXXXI) . Quod scilicet hi, qui spiritum adoptionis acceperunt, de quibus patriarchae et prophetae fuerunt, Dei scierint sacramentum, aut si hoc non recipitur, et si nimium violentum et coactum videtur, illuc sermo transibit, ut dicat, non definite et generaliter dixisse Paulum aliis generationibus [Col. 0414C] fuisse ignotum omnino Domini sacramentum, sed sic quomodo nunc revelatum est sanctis et apostolis nescisse patriarchas veteres et prophetas. Aliud est enim in spiritu ventura cognoscere, aliud ea cernere opere completa. Unde et Joannes propterea major prophetis omnibus dicitur, quia quem caeteri prophetaverunt, ipse conspexit et digito demonstravit dicens: Ecce Agnus Dei: ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I) . Juxta quem sensum et illud exponi potest: Multi prophetae et justi cupierunt videre quae videtis, et non viderunt; et audire quae audistis, et non audierunt (Luc. X) . Haec igitur videre et audire cupiebant, quia futura cognoverant. Quod si nesciebant ventura, quomodo desiderare poterant, quae penitus ignorabant? Legimus in regnorum libris Dominum Salomoni in somnio pollicentem [Col. 0414D] atque dicentem: Pro eo quod petisti a me verbum istud et non petisti tibi dies multos, neque postulasti divitias, neque animas inimicorum tuorum, sed petisti ut intelligeres et audires judicium, ecce feci verbum tuum et dedi tibi cor prudens, ut sapiens sis tu, et postea non surget similis tui (III Reg. III) . Et quomodo quidam putant apostolis Christi revelatum esse mysterium, quod ignotum fuerat Salomoni, cum apostolis omnibus sapientiorem fuisse Salomonem, et retro patriarchis vox divina pollicita sit? qui de se quoque ipso loquitur confidenter: Deus docuit me sapientiam et intellectum sanctorum cognovi (Sap. VII) . Nec non et David de scientia occulti mysteri gloriatur dicens: Incerta et occulta sapientiae tuae manifestasti [Col. 0415A] mihi, et ad eum qui sibi de sapientia supplaudebat Deus loquitur per prophetam: Nunquid sapientior es Daniele (Ezech. XXVIII) ? Aut ille igitur, de quo supra jam disseruimus, tenendus est sensus, ita patriarchas et prophetas, ut nunc apostolis revelatum est, Christi ignorasse mysterium, quia aliud est tenere quid manibus, aliud in spiritu futurum praevidere. Aut dicendum, quomodo non sunt similes facies faciebus, sic nec esse corda cordibus, et juxta Apostolum diversa esse charismata, alium habere prophetiam, alium genera linguarum, alium dona curationum, alium opitulationes et gubernationes, illum esse sapientem, hunc fidelem, istum pollere conscientia secretorum, illum simplici tantum fide esse contentum. Neque enim omnes in exemplum [Col. 0415B] Salomonis de naturis bestiarum et volucrum et herbarum, similiter sunt locuti, ut disputarent a cedro Libani usque ad hyssopum, quae exiit per parietem, econtrario Salomon non ita forsitan viderit ut Moyses omnes species victimarum et culturae Dei. nec ei facie ad faciem Dominus sit locutus, nec vasorum tantam vel habuerit, vel intellexerit supellectilem, quorum typum illi in monte Dominus ostendit. Et quomodo patriarchae et prophetae habuerunt aliqua, quae apostolos non habuisse credendum est, sic econtrario pro opportunitate temporis et pro Evangelii praedicatione habuerunt apostoli magis notum mysterium Christi, quod scierunt quidem et sancti antiquitus viri, sed non ita ut apostoli, quibus praedicandi necessitas incumbebat. Quod autem hoc mysterium, [Col. 0415C] quod sicut nunc aliis generationibus non fuit revelatum? utique illud, quod sequitur, «esse gentes cohaeredes et concorporales, et comparticipes promissionis in Christo Jesu, per evangelium,» cujus factus est Paulus minister, secundum donum gratiae Dei, quae data est ei juxta operationem virtutis ejus. Scio appositionem conjunctionis ejus, per quam dicitur, cohaeredes, et concorporales, et comparticipes, indecoram facere in Latino sententiam, sed quia habetur in Graeco, et singuli sermones, syllabae, apices, puncta, in divinis Scripturis plena sunt sensibus, propterea magis volumus in compositione structuraque verborum, quam intelligentia periclitari. Gentes idcirco cohaeredes sunt Israeli, sive, quod melius arbitramur, Christo cohaeredes sunt, ut haereditas [Col. 0415D] nostra Deus sit, et cohaeredes Christi. Quod et in alio loco scriptum est (Rom. VIII) : Haeredes Dei, cohaeredes autem Christi; non quod aliqua inter nos possessio dividatur, sed quod ipse sit Dominus haereditas nostra atque possessio. Dominus quippe, ait, haereditas nostra est. Et alibi, Dominus pars mea, et haereditas mea (Psal. XV) . Concorporales autem illud significat, ut quemadmodum in uno corpore multa sunt membra, verbi gratia, oculi, manus, aures, pedes, venter et genua, et cum in uno sunt corpore, habent differentias suas, ut pro se invicem laetentur et doleant, sic scilicet diversas habent gratias hi qui in Christo crediderunt, in uno tamen sint Ecclesiae corpore conglobati; et in superioribus quidem [Col. 0416A] duobus verbis, id est, in eo quod ait, cohaeredes et concorporales, poterat in uno corpore diversum aliquid suspicari. Ex eo autem quod addidit «et comparticipes repromissionis in Christo Jesu,» omnis penitus diversitas amputata est. Ubi enim una comparticipatio est, universa communia sunt. Pulchre etiam addidit, per Evangelium, cujus factus sum minister secundum dona gratiae, quae data est mihi juxta operationem virtutis ejus, ut Dei gratiam, non suum meritum demonstraret, sciebat se namque persecutorem fuisse, et Christi Ecclesiam vastasse: ex qua humilitate arrogantiae penitus crimen excluditur, super quam nonnulli eum reprehendendum putant, quia sibi dixerit mysterium revelatum, quod patriarchis et prophetis fuerit ignotum, nunquam [Col. 0416B] enim humilitatis discipulus verbis arrogantiae intumesceret, Evangelium, cujus minister est, non sui meriti dicens fuisse, sed gratiae Dei. Qui volunt prophetas non intellexisse quod dixerunt, et quasi in exstasi locutos, cum praesenti testimonio, illud quoque quod ad Romanos in plerisque codicibus invenitur, ad confirmationem sui dogmatis trahunt legentes: Ei autem qui potest vos roborare juxta Evangelium meum et praedicationem Jesu Christi secundum revelationem mysterii temporibus aeternis taciti, manifestati autem nunc per scripturas propheticas et adventum Domini nostri Jesu Christi, et reliqua (Rom. XVI) . Quibus breviter respondendum est, temporibus praeteritis tacitum fuisse Christi mysterium, non apud eos, qui illud futurum pollicebantur, sed apud [Col. 0416C] universas gentes, quibus postea manifestatum est. Et pariter annotandum, quod sacramentum fidei nostrae, nisi per scripturas propheticas et adventum Christi non valeat revelari. Sciant igitur qui prophetas non intelligunt, nec scire desiderant, asserentes se tantum Evangelio esse contentos, Christi nescire mysterium, quod a temporibus aeternis gentibus cunctis fuerit ignotum. (Amb.) Hoc Apostolus asserit ostensum a Domino tempore Christi, quod latebat, quia gentes participes futurae essent gratiae promissae in lege; quod ostensum dicit praedicatoribus sanctis et prophetis, id est, apostolis et legis explanatoribus, non prophetis veteribus; quamvis enim admitterentur prius ad legem gentiles, sed circumcidi jubebantur; et prophetae scierunt gentes participes [Col. 0416D] futuras doni Dei, nam hoc significaverunt multis in locis: sed hoc latuit, quia sine circumcisione et sabbatis et neomeniis et caeteris talibus, gratiae Dei futurae essent participes, ut absque lege susciperent fidem Christi et salvarentur. Hoc est, quod dicit, «spiritu esse gentes cohaeredes et concorporatas et participes promissionis ejus in Christo.» Qui enim spiritu Deum colit opere legis opus non habet. Per Evangelium ejus factus sum minister secundum donum gratiae Dei, quae data est mihi secundum operationem virtutis ejus. Per praedicationem ministerii sui cognitum asserit donum, quod disposuit Deus gentibus juxta virtutis suae operationem. Operatio enim virtutis ejus est, quia Christum suscitavit a mortuis, devicta [Col. 0417A] victa morte, in qua omnes salvavit: dispensatio tamen Evangelii ejus haec est, qua agnita est voluntas Dei, quia gentes sine opere legis salvare decrevit. Mihi minimo omnium sanctorum data est gratia haec. (Amb.) Humiliat se, cum se minimum dicit, sciens humilitatem profectum habere. Nam tantam gratiam sibi datam dicit, ut donum hoc, quod ante ignotum fuit praeteritis saeculis, sibi asserat concessum, ut hoc manifestaret gentibus. Unde enim minimus sanctorum omnium videri potest, qui antequam baptizaretur, vas electionis appellatus est. Ut in nationibus evangelizem investigabiles divitias Christi. Electum se probat ad praedicandum donum Dei in divitiis incomprehensibilibus Christi, quas gentibus jam desperatis largiri dignatus est, ut sine opere salvarentur [Col. 0417B] per fidem. Et manifestum est, quia nemo egregium et maximum munus per indignam mittit personam. Ostendens ergo quantum a Deo mereatur, humiliat tamen se, ut meritum ejus crescat. Et illuminare omnes, quae sit dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo, qui omnia creavit. Missum se dicit duplici modo docere gentes mysterium, quod fuit in Deo, ex quo sunt omnia, ut per eum discant ac intelligant Christum semper in Deo et apud Deum, et quia sine circumcisione et caeteris legis mandatis disposuit salvare gentes. Indigni enim inventi sunt Judaei tantum ac talem habere doctorem, sic enim Judaei credebant in Christum, ut legem tamen servarent, quod odibile est apud Deum. Denique dicunt apostoli ad coapostolum suum Paulum: Vides, frater, quot millia sunt in Judaea credentium, et omnes isti aemulatores [Col. 0417C] sunt legis (Act. XXI) . Unde factum est, ut vas electionis ad gentes docendas missus esset, ut vel ipsi fidei sui plenitudinem haberent, nihil de lege, sed in solo Christo sperantes. Manifesto enim sacramento Christi tale donum datum est, quod perfectum salutis haberet effectum. Sicut enim in magna vota, maxima dantur apophoreta, ita et magnifico manifestato mysterio, gaudii et laetitiae causa tam egregio munere donati sunt homines quod illis satis sit ad copiam salutarem. (Hier.) Non puto apostolum Paulum eum mentis suae concordasse secreto, ut vere se omnibus sanctis infimum esse dixerit, verbi causa, his qui erant in Epheso, qui in Corintho, qui in Thessalonica, vel qui toto orbe crediderant, quod cum humilitatis [Col. 0417D] indicium sit, se omnium sanctorum infimum dicere mendacii est reatus, aliud in pectore clausum habere, aliud in lingua promere. Reperiendum est ergo argumentum, quo et Paulus vere omnibus sanctis infimus fuerit, et tamen non de apostolica ceciderit dignitate. Loquitur Dominus in Evangelio ad discipulos: Qui vult in vobis major esse, fiat omnium minor; et qui vult esse primus, sit omnium novissimus (Marc. IX) , quod Paulus opere complebat dicens: Puto enim quia Deus nos apostolos novissimos ostendit quasi morti destinatos. Omnibus igitur, qui se propter Christum infirmos esse cupiebant, apostolus Paulus infirmior erat, et idcirco major. Omnibus enim, inquit, illis plus laboravi, non autem ego, sed gratia [Col. 0418A] Dei, quae mecum est (I Cor. XV) . Propter quam humilitatem, dum omnium sanctorum est infimus, data est ei gratia haec in gentibus, ut evangelizaret investigabiles divitias Christi, et doceret dispensationem mysterii absconditi a saeculis in Deo, qui universa creavit. Si investigabiles divitiae Christi sunt, quomodo evangelizantur in populo? si absconditum est a saeculis mysterium in Deo, qua ratione per Paulum profertur in gentes? sed investigabile et absconditum dupliciter sentiendum, aut quod investigabiles ante divitiae fuerint, et nunc post Domini apertae sint passionem, aut certe, quae natura sua homini ininvestigabilia erant; haec, Deo revelante, sunt cognita. Quia aliud est ad secretum curiositate propria pervenire: quod postquam inventum fuerit, desinit esse ininvestigabile, aliud propria diligentia [Col. 0418B] illud quoque posse comprehendere, sed per gratiam Dei. Quod cum scieris et caeteris quoque ostenderis, nihilominus investigabile perseverat, dum tibi, quantum in te est, fuit antequam ostenderetur occultum. Divitias Christi investigabiles, ad ipsum quoque Christum, loquens Psalmista testatur dicens: Quam infinita multitudo bonitatis tuae, quam abscondit timentibus te! (Psal. XXX.) Hae bonitatis divitiae ab omnibus retro saeculis absconditae fuerant in Domino, qui creator est omnium. Ubi sunt Marcion et Valentinus et omnes haeretici, qui alterum mundi, id est visibilium, et alterum asserunt invisibilium conditorem, hunc justum esse dicentes, illum nescio quem semper ignotum, tantum bonum, qui Pater Christi sit? Ecce Deus in quo mysterium Christi ab omnibus [Col. 0418C] retro saeculis absconditum fuit, creator esse omnium praedicatur, ex quo ostenditur idem esse Deus Novi et Veteris Testamenti. Potest autem mysterium a saeculis absconditum et aliter intelligi, quod ipsa illud saecula ignoraverint, hoc est, omnes spitales et rationabiles creaturae, quae in saeculis fuerunt; saeculum quippe pro his frequenter, quae in saeculo versantur, accipitur, sicut Paulus ad Galatas loquitur dicens: Ut eriperet nos de praesenti saeculo nequam (Gal. I) ; et in alio loco (Ephes. II) : Ut ostenderet in venturis saeculis, pro eo quod est, his omnibus, quae in supervenientibus saeculis futura erant.

Ut innotescat principibus et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei secundum [Col. 0418D] praefinitionem saeculorum, quam fecit in Christo Jesu Domino nostro. (Ambr.) Tam bene de hoc sensit Deus, ut non solum gentibus hunc magistrum daret, verum etiam ut per eum veritas Christi innotescat spiritibus in coelestibus, qui sunt principes et potestates. Potestates ideo, quia potentiores sunt inter caeteros spiritus: principes autem eo quod principentur potestatibus, ut agnoscentes per Ecclesiam, quae multifarie ad vitam attracta est, in Christo unius Dei manere mysterium, desinant ab errore. Idem enim agitur, ut praedicatio ecclesiastica etiam his proficiat, et deserant assensum tyrannidis diaboli, qua se adversus Dei unius fidem impia praesumptione armavit. Qui sensus in psalmo vicesimo. [Col. 0419A] tertio praescriptus est, ubi Deus universitatis Dominus demonstratur, dicente Dei Spiritu per David: Domini est terra et plenitudo ejus, orbis terrarum et universi qui habitant in eo. (Aug.) Sic ergo fuit absconditum hoc mysterium a saeculis in Deo, ut innotesceret tamen principibus et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei, quia ibi primitus Ecclesia, quo post resurrectionem et ista Ecclesia congreganda est, ut simus aequales filii Dei. (Hieron.) Juxta donum gratiae, quae data est Apostolo ut evangelizaret ininvestigabiles divitias Christi, et doceret in gentibus mysterium, quod a saeculis fuerat ignotum: idcirco idipsum sacramentum est ei revelatum, ut non solum gentibus, sed et principatibus et potestatibus per Ecclesiam [Col. 0419B] manifesta fieret multiplex sapientia Dei, quae juxta propositum veterum saeculorum olim destinata, nunc consummata videtur in Christo. Si autem principatibus et potestatibus in coelis, quas sanctas ministrasque accipere debemus (licet quidam principem aeris istius et angelos ejus interpretentur), ignota fuit multiplex sapientia Dei, quae nunc eis per Ecclesiam revelata est, quanto magis patriarchis et prophetis ignota fuit, quos supra non ignorasse mysterium Christi, sed ita ut apostolos, nescisse monstravimus! Multiplex quippe sapientia Dei, quae sermone Graeco πολυποίκιλος, et, ut ita dicam, multifaria appellatur, per Ecclesiam Dei nunc et principatibus et potestatibus revelata est, quam olim Deus futuram in sua mente decreverat, et nunc esse perfectam, [Col. 0419C] ex eo quod videmus, agnoscimus. Crux itaque Christi, non solum nobis, sed et angelis cunctisque in coelo virtutibus profuit, et aperuit sacramentum quod ante nesciebant. Denique ad coelum cum corpore Dominum revertentem mirantur et dicunt: Quis est iste qui ascendit de Edom, fulvida vestimenta ejus ex Bozor [Al. Bosra] , sic formosus in stola candida? (Isa. LXIII.) Et in alio loco: Quis est iste Rex gloriae? Dominus virtutum ipse est rex gloriae (Psal. XXIII) . Non putemus igitur in Ecclesia esse [Col. 0420A] simplicem fidem, sed multiplicem et multifariam esse sapientiam, ut non solum varia sit, sed multa varietate distincta. Respicis cunas Christi, vide pariter et coelum. Vagientem in praesepe intueris infantem, sed angelos simul ausculta laudantes. Herodes persequitur, sed adorant Magi. Ignorant Pharisaei, sed stella demonstrat. Baptizatur a servo, sed vox desuper Dei intonantis auditur. Aquis mergitur, sed columba descendit, imo Spiritus in columba. Ad passionem venit et pati timet, vult transire calicem, et Petrum, quia calicem timebat, accusat. Quid hac stultitia prudentius, varietate distinctius, sapientia obscurius, quam fecit Deus in Christo Jesu Domino nostro? Licet enim a plerisque secundum ordinem juncturamque sermonis Ecclesia facta intelligi possit, et [Col. 0420B] πρόθεσις id est, propositio, quam genere neutrali in Latino sermone propositum habemus expressam, tamen sapientia magis in Christo facta potest resonare quam caetera. Fatuum quippe Dei sapientius est hominibus (I Cor. I) . Quod si in Christo secundum mysticos intellectus dicitur facta sapientia, intelligant Ariani frustra se de illo testimonio gloriari, in quo sapientia in initio viarum Dei creatam se et genitam loquitur et fundatam. Et utique juxta illos si creata est, nata esse non potuit. Si autem nata est, quomodo et fundata dicitur et creata? In quo habemus fiduciam et accessum in confidentia per fidem ejus. Magnum est ergo non solum nos habere fiduciam, sed etiam habere eam in confidentia. Nec tantum habere accessum, sed ut ipse firmior sit accessus, habere [Col. 0420C] illum in confidentia, cujus fiduciae atque accessus, principium et origo, fides in Christo est. Qui igitur omnia ratione et ordine facit, iste credit in Christum sermonem atque rationem; qui sapientiam potuerit comprehendere, credit in Christum sapientiam: qui intellexerit veritatem, credit in Christum veritatem: qui intellexerit justitiam, credit in eum justitiam. Nec opus est plura dicere, cum frequenter mihi necessitas incubuerit similiter de Christo disserendi.

Propter quod peto ne deficiatis in tribulationibus meis pro vobis, quae est gloria vestra. (Greg.) Ecce in tribulatione positus alios exhortatur, et in hoc, quod ipse sustinet, alios roborat. Non enim filiorum suorum fuerat more struthionis oblitus, sed metuebat nimis, ne ejus discipuli in praedicatore suo tot persecutionum probra cernentes, fidem in eo Dei despicerent, contra quam innumerae passionum contumeliae praevalerent, et idcirco minus dolebat in tormentis, sed magis filiis de tormentorum suorum tentatione metuebat, parvi pendebat in se plagas corporis, dum formidaret in filiis plagas cordis; ipse patiendo suscipiebat vulnera tormentorum, sed filios consolando curabat vulnera cordium. Pensemus ergo cujus charitatis fuerit inter dolores proprios aliis timuisse. [Col. 0420D] Pensemus cujus charitatis sit filiorum salutem inter sua detrimenta requirere et statum mentis in proximis etiam ex sua dejectione custodire. (Ambr.) Commonet ne scandalum patiantur propter tribulationes, quae sanctis a perfidis irrogantur; ad gloriam enim pertinet illorum, si in tribulatione magistri non fuerint scandalizati discipuli, spe hac firmati, quia fidelium pressurae futuri saeculi gloria erigentur. Haec enim fidelium probatio est, si fidei suae spem advertant. (Hieron.) Id quod Latinus translator expressit, ne deficiatis, potest juxta Graeci sermonis ambiguitatem ita legi, ne deficiam, ut sit sensus: «propter quod peto ne deficiam in tribulationibus meis, etc.» Hoc est ergo, quod Apostolus rogat et a Domino magnopere deprecatur, ne deficiat in pressuris suis. Videbat quippe se de Hierusalem usque ad Illyricum Evangelium [Col. 0421A] praedicasse, isse Romam, ad Hispanias vel perrexisse, vel ire disponere. Totus mundus ad doctrinam ipsius de potestate principis tollebatur, deserebantur idola, et cultoribus templa deserta squalore et sordibus replebantur, ob quam causam omnis exercitus demonum, omnis turba inimicarum fortitudinum contra ipsum, facto cuneo, dimicabat, ut per tribulationes et angustias Evangelium Christi desineret praedicare, et lassus aliquando requiesceret. Hoc est itaque quod ait: Peto ne deficiam in tribulationibus meis pro vobis. Totum enim quod patior, quod tribulor, quod coarctor, vestrae salutis est causa, dum vobis Evangelium annuntiare desidero, quae tribulationes meae vestra est gloria. Porro quasi imperitus locutus est, ut plurali tribulationum numero [Col. 0421B] gloriam subjungeret singularem et diceret, in tribulationibus meis pro vobis, quae est gloria vestra, pro eo quod est: quae sunt tribulationes gloria vestra, nisi fortius quis altius per hyperbaton, vel ad fiduciam, vel ad accessum, vel ad fidem hoc aestimet esse referendum, et dicat: in quo habemus fiduciam et accessum et fidem, quae fiducia, accessus et fides vestra gloria est, sed magis superior sectandus est sensus. Potest autem secundum id, quod Latinus expressit, propter quod peto ne deficiatis in tribulationibus meis pro vobis, quae est gloria vestra, illud exponi, quod pro Ephesiis petat, ne in pressuris apostoli lassescant atque deficiant, si quidem et quae sequuntur huic magis sensui congruunt.

Hujus rei gratia flecto genua mea ad Patrem Domini [Col. 0421C] nostri Jesu Christi, ex quo omnis paternitas in coelis et in terra nominatur, ut det vobis secundum divitias gloriae suae virtutem corroborari per spiritum ejus in interiorem hominem habitare Christum per fidem in cordibus vestris. (Amb.) Hoc flexis genibus precari se dicit, ut quia dignatus est advocare gentes ad cognoscendum mysterium voluntatis ejus, hoc etiam donet, quia dives est, ut nutu ejus firmentur in spiritu, hoc est ut non illos perturbent carnalia exitia illata a perfidis, sed sint stabiles, exspectantes in futuro hujus rei mercedem. «In interiore homine habitare Christum per fidem in cordibus vestris.» In eo petit eos magis firmari, ut non ambigant, sed magis credant Christum habitare in se, quem non vident his oculis, ut spiritus datus hoc eis per Dei donum infundat, [Col. 0421D] ut certi sint de Christo, quod vivit et filius Dei est, et habitat per fidem in cordibus nostris, ut cum fidem ejus habemus in cordibus nostris, ipsum habere videamur; quod eo proficit, ut securi simus de auxiliis ejus, quia non deserit nos, sed semper adest propter fidem suam, quam videt in nobis, quippe cum ideo spiritus ejus, qui et Dei Patris est, detur nobis, ut vice ejus tutos praestet nos, si ei assentiamus, ut et occulta revelet, per quem utique ipsum in nobis habitare ambigere non debemus. Est enim hic alius paracletus, inter quos personarum distantia est, non naturae, quia et de eo accipit, et a Deo procedit: in quibus enim naturae unitas est, invicem sui sunt. Unde dicit Dominus: «omnia [Col. 0422A] Patris mea sunt, et mea omnia Patris.» Propterea, inquit, curvo genua mea ad Patrem, ut det vobis secundum divitias gloriae suae virtutem confortari. (Albert.) Recte igitur petit, ne deficiat fides Ephesiorum in pressuris suis atque angustiis, quas propterea patitur, quia Ephesiis Evangelium praedicabat, quae quidem pressurae apud incredulos poenae sunt, apud fideles gloria atque victoria: quia vicisse est adversariis in angustiis non cessisse. Notandum est igitur, quod quomodo quicunque subjectus est Salvatori, flectere ei genu dicitur, sic qui peccati servus est et habet spiritum servitutis iterum in timore, genu scribitur flexisse peccato. Haec autem spiritaliter exponentes, non statim juxta litteram orandi consuetudinem tollimus, qua, fixo in terram poplite, Deum adoramus [Col. 0422B] magisque quod ab eo poscimus, impetramus. Ad patrem, inquit, Domini nostri Jesu Christi, ex quo omnis paternitas in coelis et in terra nominatur. Quaerendum ergo est, quomodo ex Deo Patre omnis paternitas in coelis et in terra sit nominata. Non dicit: ex quo omnis paternitas in coelis et in terra nata est, vel creata, sed ex quo omnis paternitas in coelis et in terra nominatur, quia aliud est appellatione paternitatis mereri nomen, aliud natura habere consortium, quod solus est filius Dei. Adam quem primum psalmavit Deus, et creator ipsius et pater est. Unde et in Evangelio secundum Lucam, cum paulatim a Christo David et Abraham sursum esset generatio supputata, ad extremum Scriptura ait: Filii Seth, filii Adam, filii Dei (Luc. III) . Ut paternitas in [Col. 0422C] terra, vocabulum a Deo primum ortum esse monstraret. Unde ab eo, qui summe est pater et proprie est pater paternitatis gratiam promerentur, qui dicti sunt filii Dei. Quaeritur vero, quam ob causam et in coelis ab eo omnis paternitas appellatur? Quomodo nos qui non sumus de genere Abraham, si fidem habuerimus, filii vocamur Abraham, patriarchas quoque et prophetas, si tamen nos ab eis peccata non separant, nostros patres dicimus, ita fortasse et angelos caeterasque virtutes habent principes sui generis in coelestibus quos patres gaudeant appellare. Potest ergo et hoc dici ex eo quod Deus pater Domini nostri Jesu Christi juxta substantiam pater est, et unigenitus non est adoptione filius, sed natura, caeterae quoque creaturae paternitatis nomen adoptione [Col. 0422D] possident. Ut det vobis secundum divitias gloriae suae virtutem corroborari per spiritum ejus in interiore homine habitare Christum per fidem in cordibus vestris. Propterea, inquit, curvo genua mea ad Patrem, ad cujus similitudinem omnis in coelo et in terra paternitas nominatur, deprecans eum atque obsecrans, ut tribuat vobis virtutem gloriae suae, id est, majestatis suae habere cognitionem atque consortium, vosque roboret atque confirmet per Spiritum sanctum, quia nulla fortitudo absque Spiritu Dei est, roboret autem atque firmet in interiore homine (non enim corporis vires, sed animae quaerimus, nec exteriorem, sed interiorem hominem cupimus roborari), ut postquam habitaverit Christus [Col. 0423A] in interiore homine, in ipsius interioris hominis habitet principali, id est, in mente rationali, et in ea domicilium sedemque suam ponat: hoc autem totum per fidem fiet, si credamus in eum, habitatio autem ista, quae per exordium fidei fabricatur, radices et fundamentum habuerat in charitate, de qua latius incipit disputare dicens: In charitate radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis quae sit latitudo et longitudo, et sublimitas, et profundum. (Greg.) Habet quippe Deus latitudinem, quia dilectionem suam usque ad collectionem persequentium tendit. Habet longitudinem, quia ad vitae patriam nos longanimiter tolerando perducit. Habet sublimitatem, quia ipsorum quoque intelligentiam, qui recepti in superna fuerint congregatione [Col. 0423B] transcendit. Habet profundum, qui damnatis inferius districtionis suae judicium incomprehensibiliter exerit, quae scilicet quatuor nobis in hac vita positis singulis exercet, quia et latitudinem amando et longitudinem tolerando, et celsitudinem non solum nostram intelligentiam, sed etiam vota superando, et profunditatem suam exhibet ante oculos et illicitos cogitationum motus districte judicando. Sed ejus celsitudo et profunditas quam sit investigabilis nullus agnoscit, nisi, qui vel contemplatione ad summa provehi, vel occultis motibus resistens, tentationum coeperit importunitate turbari, unde et beato Job dicitur: Excelsior coelo est, et quid facies? profundior inferno, et unde cognosces? (Job. XI.) Ac si aperto dispectu diceretur, profunditatem ejus atque [Col. 0423C] excellentiam quando tu cognoscere sufficis, qui vel virtute ad summa evehi, vel temetipsum reprehendere in tentationibus nescis? (Amb.) Sequitur, Ut in charitate radicati, etc. Hoc praestare dicit habitantem Spiritum vel Christum in nobis, ut fundati simus in charitate Dei, devincti beneficiis ejus, et possimus cum sanctis qui sunt apostoli et prophetae immensum et inaestimabilem cognoscere Deum, omnia excedentem majestate virtutis suae. Cum enim dicit, «latitudo, et longitudo, et altitudo, et profundum, hoc utique significat, ut sicut in sphaera tanta longitudo est quanta latitudo, et tanta altitudo quantum profundum: ita et in Deo omnia aequalia sunt immensitate infinitalis. Sphaera enim, definito modo concluditur. Deus autem non solum omnia implet, sed excedit, nec enim clauditur, [Col. 0423D] sed omnia intra se habet, ut solus ineffabilis et infinitus habeatur, et gratiae huic insufficienter agantur, qui, cum tantus sit, dignatus est per Christum hominem visitare, peccatis et morti subjectum. Scire etiam supereminentem scientiae charitatem Christi. (Amb.) Post Dei patris infinitam et incomprehensibilem cognitionem et inenarrabilem clementiam Christi quoque agnoscere nos vult charitatem, quia supereminentis est scientiae, et subintelligitur humanae, ut super scientiam hominum habeatur dilectio Christi. Quis enim potest coigere charitatis mysterii hujus rationem, ut et Deus hominis causa homo nasceretur, deinde moreretur, pro hominibus, pro servis Dominus, pro creatura Creator, pro impiis pius? propter quid ita [Col. 0424A] dilexit nos? Aut ut quid nostrum haberet, qui nullius indiget? Nunquid non charitas haec super scientiam hominum est? aut quis hominum hanc poterit charitatem alicui exhibere? quanquam impar sit, ac per hoc supereminet humana commenta? Hoc ergo vult nos scire, quia sensus noster assequi non potest, nec perspicere profunditatem beneficiorum Christi erga nos, ut perinde semper ei simus supplices et devoti, et qui de debitis nulla ratione satisfacere possumus, vel in fide ejus usque ad mortem perseveremus. Ille enim pro magnificentia majestatis suae ea gessit pro nobis, quae sibi indigna sunt, ut et nos, in quantum possumus, ei famulemur. Ut impleamini in omnem plenitudinem Dei. (Alb.) Cum autem radicati et fundati in charitate in interiore homine habitare [Col. 0424B] Christum tota mentis fiducia noverimus, tunc incipiemus cum caeteris sanctis etiam ad illa nos tendere, ut sagaci animo comprehendamus quae sit latitudo et longitudo, et profundum, et altitudo, et non solum hoc, sed etiam supereminentem scientiae charitatem Christi scire cupiemus, ut postquam haec omnia fuerunt in nobis ordine et ratione completa, tunc impleamur in omni plenitudine Dei. Altitudinem angelos possumus intelligere supernasque virtutes, profundum vero inferos, et quae infra eos sunt: longitudinem autem et latitudinem media, quae inter superos inferosque consistunt. Et quia consequens est aut superis aliquem aut inferis esse vicinum, quaecunque incipiunt ad meliora proficere et ad coelestia et ad alta consurgere, longitudo appellentur: [Col. 0424C] quae vero inferiori parti proxima sunt, et ad vitia dilabuntur, his latitudinis nomen impositum sit: Lata quippe et spatiosa via quae ducit ad mortem (Matth. VII) . Haec universa et in cruce Domini nostri Jesu Christi intelligi queunt, ut sit latitudo in transverso ligno, ubi brachia extensa fuerunt: altitudo pars ligni, quae supra latitudinem fuit, cui caput junctum est, longitudo vero, ubi inferior pars sub latitudine extenditur ligni, cui totum corpus haerebat, profundum vero illa pars crucis, quae in terra fixa est. Latitudo vero extensio est charitatis, quae etiam non solum ad amicos qui dextra significantur, sed etiam ad inimicos qui in sinistra intelliguntur, extendi jubetur: altitudo vero ad spem pertinet, quia omnia charitatis opera in spe aeternae retributionis [Col. 0424D] solidantur. Longitudo itaque perseverantiam boni operis significat, de qua dicitur: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X) . Profunditas vero crucis, quae invisibilis est, divinam demonstrat gratiam, unde haec omnia procedunt et crescunt. (Amb.) Quia fides neque in solo Patre integra est, neque in solo Filio perfecta, ideo adjecit: ut impleamini, ait, in omnem plenitudinem Dei. Ut confessione et gratiarum actione sicut Patri, ita et Filio honorificentia reservetur, et omnia, quae a Deo Patre sunt, per Filium facta et restaurata credantur, ut sit plena perfectio divinitatis in professione credentium. Nihil deerit Christiano, quando Deum Patrem per omnia immensum esse cognoscit, [Col. 0425A] charitatem quoque Christi ineffabilem et supereminentem scientiae humanae profitetur. Ei autem, qui potens est omnia facere superabundanter quam petimus aut intelligimus, secundum virtutem quae operatur in nobis, ipsi gloria in Ecclesia, et in Christo Jesu in omnes generationes saeculi saeculorum Amen. (Hieron.) Ad id quod supra dixerat, curvo genua mea ad Patrem, etc., nunc infert, Ei autem qui potest, etc., hoc ostendens, se quidem juxta imbecillitatem hominis postulasse, quae eis conducibilia videbantur, caeterum quantum ad rei ipsius pertinet veritatem, plus Deum valere retribuere, quam rogatur, quia secundum id quod oportet orare nescimus, et saepe contra nos petimus, aestimantes esse pro nobis, veluti de ipso Paulo legimus, cui deprecanti, ut angelus, qui eum torquebat, [Col. 0425B] recederet ab eo, dictum est: Sufficit tibi gratia mea (I Cor. XII) . Potens est ergo Deus non solum super quod petimus, sed etiam super id, quod intelligimus tribuere. Praestabit igitur super quam petimus aut intelligimus, secundum eam virtutem quae operatur in nobis, ut quomodo nunc non juxta meritum nostrum, sed supra vota dat nobis aliqua, quae nec petere ausi fuimus, nec si petissemus, aestimavimus nos mereri: ita et caetera tribuat, quae nec mens potest cogitare, nec lingua proferre. Ipsi itaque Deo sit gloria, primum in Ecclesia, quae est pura, non habens maculam neque rugam, et quae propterea gloriam Dei recipere potest, quia corpus est Christi, deinde in Christo Jesu, quia in corpore assumpti hominis, cujus sunt universa membra credentium, omnis [Col. 0425C] divinitas inhabitet corporaliter; quae quidem gloria non in praesens tantum tempus extenditur, et futuris saeculis terminatur, sed in omnes generationes et saecula saeculorum ineffabili aeternitate permanet, crescit et augetur. (Amb.) Ei autem, inquit, qui potest super omnia facere abundantius, quam petimus, aut intelligimus, secundum virtutem quae operatur in nobis, ipsi gloria in Christo Jesu et in Ecclesia, et in omnia saecula saeculorum. Amen. Ad Patris personam haec refert, ut quia melius scit quae utilia et quae non petenda sunt, et quando danda et qualia et quanta opus sint, ipse gubernet providentia et virtute sua sibi credentes; cui ideo gloria in Christo Jesu, quia per ipsum omnia praestat nobis, et quia honor Patris in Filio est et in Ecclesia, id est, in populo, quem sibi [Col. 0425D] adoptare dignatus est; in claritate enim filiorum gloria Patris est, dicente Domino: Sic luceat lumen vestrum coram hominibus, ut videant opera vestra bona et magnificent Patrem vestrum qui in coelis est (Matth. V) , in saecula saeculorum Amen, id est, in aeternum veritas.

Obsecro itaque vos ego vinctus in Domino, ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis. (Ambr.) Hortatur eos, ut recte incedentes in praeceptis Domini, ad promissam gloriam possint venire, sicut enim peritus medicus obsecrat infirmos, ut bene se agentes possint salvam recipere valetudinem, ita et magister gentium [Col. 0426A] hortatur, ut fidei suae digna opera facientes possint percipere quae promissa sunt, sanctis, sciens gloriae suae esse hujus rei profectum. Cum omni humilitate et mansuetudine, cum patientia, supportantes invicem in charitate, solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis. (Amb.) Nunc dissensionem prohibet: charitati autem studendum monet, ne spiritum virtutis et pacis amittant, ac per hoc, ut invicem se sufferant cum patientia. Modestia enim profectum parit, quia cum se invicem tolerant, cum lenitate animi monentes, corriguntur ad effectum, et pax in eis manebit, per quam filii Dei non immerito vocabuntur, quia dixit Dominus: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur. Perturbatio enim vel inquietudo contentionem facit, quae solet etiam ea quae mala novit velle defendere, ne cedere [Col. 0426B] videatur. Hinc oritur discordia, quae corrumpit pacis foedera. (Alb.) Potest et Apostolus in Christi vinculis et in carcere pro martyrio constitutus haec scribere, melius autem est, si vinctum Domini nostri in Jesu Christi charitate dicamus, cujus rei et Clemens ad Corinthios testis est scribens: Vinculum charitatis Dei quis poterit enarrare? (Amb.) Qui enim Christum diligunt, sequuntur eum charitatis vinculis colligati. Quod autem ait, ut digne ambuletis vocatione, qua vocati estis, digne vocatione ambulare credendus est, qui ingreditur per eum qui dicit: Ego sum via, et non declinat, neque ad dextram, neque ad sinistram, et avertit pedem suum ab omni via mala, completurque in eo: A Domino gressus hominis diriguntur (Psal. XXXVI) . «Cum omni humilitate et mansuetudine, cum patientia.» [Col. 0426C] Qui terram et cinerem esse se novit, et post paululum in pulverem solvendum, nunquam superbia elevabitur; et qui Dei aeternitate perspecta, breve et pene ad puncti instar humanae vitae spatium cogitaverit, ante oculos semper habebit interitum, et erit humilis atque dejectus. Propter quod cum omni humilitate et veritate dicamus: Domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei (Psal. CXXX) . Omnis autem humilitas non tam in sermone, quam in mente est, ut humiles nos esse conscientia noverit, nunquam nos scire, vel intelligere, vel esse aliquid aestimemus. Mansuetudo quoque est illa, quae nulla passione turbatur, et specialiter ira et furore non rumpitur, quam qui habuerit, beatitudinem, quae Domini voce promissa est, consequetur, ut possideat [Col. 0426D] terram, id est, imperet et dominetur corpori suo, quo subjecto haec sit ejus prima haereditas, in carne non carnaliter vivere. Cum patientia supportantes invicem in charitate: patiens nulli vicem reddet injuriae, nulli malum pro malo restituet, implens autem hoc, quod alio loco idem dicit Apostolus: Noli vinci a malo, sed vince in bono malum (Rom. XII) . Sufferre nosmetipsos invicem in charitate debemus, ut laudemur, sed ut illi prosit, quem sustinemus ad salutem, si quis alium adjuverit in quacunque tribulatione, alienum onus portasse in charitate laudabitur, qui autem nihil horum fecerit, charitatem fraternam non habet. Solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis. Hic locus vel maxime adversum haereticos facit, qui, [Col. 0427A] pacis vinculo dissipato atque corrupto, putant se tenere spiritus unitatem, eum unitas spiritus in pacis vinculo conservetur. Nos vero diligenter custodire debemus unitatem spiritus in vinculo pacis, quia nihil sine pace placet Deo, nec munus ad aram. Unum corpus et unus spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae. (Amb.) Propter pacem et concordiam hoc subjecit, ut quia unum corpus est Ecclesia, unum sapiat populus, quia unum est quod creditur. Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus, et Pater omnium, qui super omnes et per omnia et in omnibus nobis. Adhuc unitatem commendat. ut quia unitas est, ad quam vocamur, in nullo dissentiamus; si enim unus est Dominus, id est Christus, sicut et ipse ait in Evangelio, quia magister vester unus est [Col. 0427B] Christus, una fides, unum baptisma, unus Deus et pater omnium, qui super omnia est, et per omnes, et in omnibus credentibus, unus debet esse et animus et cor populi, quia haec, quae enumerat, unitatis sunt, concordant enim in omnibus; Patrem tamen Deum, quia nulli debet, quod est, super omnia esse dixit, et per omnes: ideo per omnes, quia ex eo omnes, et necesse est super haec omnia sit, quae ex eo sunt. Et in omnibus nobis, id est, fidelibus. In nobis est enim per confessionem, quia eum fatemur et quia spiritum suum dedit nobis, per quem sine dubio in nobis est. In paganis non est, quia Pater Christi esse negatur ab illis. (Alb.) . Unus est Dominus et unus est Deus, quia Patris et Filii una dominatio, una est divinitas; propterea et fides una dicitur, quia similiter in Patrem [Col. 0427C] et Filium et Spiritum sanctum credimus; et baptisma unum, eodem enim modo et in Patrem, et in Filium et in Spiritum sanctum baptizamur; et ter mergimur, ut Trinitatis unum appareat sacramentum; et non baptizamur in nominibus Patris et Filii et Spiritus sancti, sed in uno nomine, quod intelligitur Deus. Diversitas autem harum praepositionum, id est, super, et per et in, distinctionem personarum in Deo demonstrant: super omnia Pater est, qui auctor est omnium; per omnes Filius, quia per Filium creata sunt omnia; in omnibus Spiritus sanctus, quia ipse credentibus datur et templum sumus Spiritus sancti, cum quo Pater et Filius habitant in nobis.

Unicuique autem nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi. Licet Deus sancta Trinitas [Col. 0427D] super omnia sit, et per omnes, et in omnibus, tamen gratia juxta mensuram datur credentibus, non quod mensuram habeat Spiritus sanctus, magnificentiae enim ejus non est finis, sed quod juxta mensuram unicuique datur, secundum quod cuilibet expedit accipienti, id est, tantum muneris largitur, quantum potest ille cui donatur accipere: novit enim Deus largitor donorum, quid cui conveniat dari. (Ambr.) Nunc, ne, quia diversa in hominibus dona sunt, paterentur officere unitati, hoc purgat non esse contrarium, quia in donis officiorum diversitas est, non naturae. Unicuique autem tantum dari dicit gratiae, quantum donare dignatus fuerit Dominus, non tamen sine aequitatis mensura, quia unicuique pro viribus [Col. 0428A] tribuet, ut tantum hauriat, quantum sitit. Propter quod dicit: Ascendens in attum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus. Hoc scriptum est in psalmo LXVII: dona tamen haec post triumphos coepit largiri. Vincens enim mortem, exaltatus est in cruce, sicut ipse dixerat; ait enim: Cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me (Joan. XII) , exspoliavit inferos, cum captivos, quos ex praevaricatione Adae, aut propriis captos peccatis in conditione tenebant, abstulit consentientes sibi, et ascendens inde in coelos induxit, ex quibus aliquanti resurgentes in corporibus, multi apparuerunt ad testimonium evictae mortis, ut qui forte Christi resurrectionem credituri non essent, ex horum resurrectione quos mortuos scirent, rei fierent. Hos enim viderunt, quos agnoscerent dudum [Col. 0428B] vixisse, quamvis captivi, inviti et alieni ducantur, Salvator tamen et suos duxit et voluntarios; apparentia enim sua dum lacessit desiderantes liberari, cepisse illos dicitur. (Albert.) Quia supra dixerat: Unicuique autem nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi, ut confirmet haec ipsa dona, quae post paululum quoque enumerat dicens: Et ipse dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios evangelistas, alios pastores, et a Salvatore esse data, testimonium de psalmo LXVII assumpsit, ut sciamus illas manubias hominibus distributas, quas Christus victor emeruit. Ascendens quippe in altum captivam duxit captivitatem. Nos qui nunc in Christum credimus de gentibus congregati, cum essemus creatura Dei, a diabolo capti fuimus et [Col. 0428C] ejus satellitibus distributi. Venit igitur Dominus noster Jesus Christus secundum Ezechielem (Ezech. XII) vasa secum apportans captivitatis, et operto capite, ne ab adversariis cognosceretur, praedicavit his, qui captivi erant, remissionem, et qui tenebantur in vinculis solutionem, et nos de catenis hostium et compedibus liberavit, liberatosque nos et per novam captivitatem de captivitate veteri erutos secum duxit in coelum, et his ipsis, quos de inimicorum manu victor eripuit, diversa gratiarum dona largitus est. Hoc autem totum ideo Apostolus replicat, ut quia superius dixerat: Sufferentes invicem in charitate solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis, doceret in diversis charismatibus Ecclesiam esse concordem, id est, sicut unus Dominus est, [Col. 0428D] et una fides, et unum baptisma, et unus Deus Pater, ita et nos in charitate idipsum simus in pacis vinculo, servantes spiritus unitatem.

Quod autem ascendit quid est, nisi quia et descendit in inferiores partes terrae? (Amb.) Verum est quia ideo descendit, ut ascenderet, non sicut homines, qui ad hoc descenderunt, ut illic remanerent: ex sententia enim tenebantur apud inferos, quae sententia Salvatorem tenere non poterat, qui vicit peccatum. Triumphato ergo diabolo, descendit in cor terrae, ut ostensio ejus praedicatio esset mortuorum, et quotquot cupidi ejus essent liberarentur, nec poterat non ascendere, quia ad hoc descenderat, ut vi potestatis [Col. 0429A] suae calcata morte, cum captivis, quorum causa pati se permisit, resurgeret. (Hieron.) Qui ascendisse nunc dicitur, propterea dicitur, ascendit, quia ante descenderat, hoc enim sonat, quod autem ascendit quid est, nisi quia et descendit. Requirendum itaque super eo, quod alibi scriptum est: Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo Filius hominis, qui est in coelo (Joan. III) , quomodo ascenderit ante descendens? Quando enim haec loquebatur post descensionem e coelis, se quondam ad coelos ascendisse monstrabat. Nec non et illud pariter retractandum, quomodo ipsa descensio et ascensio sentienda sit, utrumnam secundum corpus localiter, an supra corpus spiritaliter, vel certe utroque modo, inferiora terrae [Col. 0429B] infernus accipitur, ad quem Dominus noster Salvatorque descendit, ut sanctorum animas quae ibi tenebantur inclusae, secum ad coelos victor ascendens abduceret. Unde et post resurrectionem ejus plurima corpora justorum in sancta civitate visa sunt; quod autem in inferiore parte terrae infernus sit et Psalmista testatur dicens: Aperta est terra et deglutivit Dathan et operuit supra congregationem Abiron (Psal. CV) , et idipsum in Numerorum libro plenius explicatur. Alibi quoque legimus: Veniat mors super eos, et descendant in infernum viventes (Psal. LIV) .

Qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes coelos, ut impleret omnia. (Amb.) Hoc est quod dicit Dominus: Nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo Filius hominis, qui est in coelo. [Col. 0429C] Quod quidem et in psalmo continetur, ait enim: A summo coelo egressio ejus, et egressus ejus usque ad summum ejus (Psal. XVIII) . Hic ergo descendens e coelis in terram homo natus est, post mortuus descendit ad inferos, ex quibus tertio die resurgens ante omnes mortales ascendit super cunctos coelos, ut illusam mortem ostenderet creaturae. (MAURUS.) Dum ait, ipse, significat unam personam descendentis et ascendentis. (Alb.) Nunquid corporaliter omnes coelos et universas sublimitates et coelorum circulos, quos Philosophi sphaeras vocant transiens atque transcendens, stetit in summo coeli vertice? an certe omnia corporalia transcendens atque superans et aeterna contemplans super coelos, id est, super invisibilia mansisse credendus [Col. 0429D] est? quod ego melius puto. Descendit ergo in inferiores terrae et ascendit super omnes coelos Filius Dei, ut non tantum legem prophetasque compleret, sed et alias quasdam occultas dispensationes, quas solus novit, ipse cum Patre perficeret. Neque enim pleniter scire possumus, quomodo et angelis et his, qui in inferno erant, sanguis Christi profuerit, et tamen quin profuerit nescire non possumus. (MAURUS.) Quod autem ascendit, quid est, nisi qui descendit? hoc contra haereticos valet, qui dicunt Christum non esse ante partum B. Mariae Virginis: non enim secundum profectum Deus est Christus, sed propter misericordiam, qua indigebamus, homo dignanter effectus est. Et ipse dedit [Col. 0430A] quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas. alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum in opus ministeri in aedificationem corporis Christi. Exponit cur dicatur ascendisse, cum ubique esset, dubium non est secundum formam scilicet servi, ad quam non localiter, sed dignanter descenderat, subsequenterque demonstrat per eumdem dona accepisse electos Dei per varios gradus in Ecclesia. Primus ordo est in Ecclesia Christi apostolorum auctoritas, qui etiam ab ipso Domino Dei filio missi sunt, et ideo apostoli dicuntur, ad quos ipse Dominus post resurrectionem ait: Euntes docete omnes gentes (Matth. XXVIII) . Secundo prophetas, non illos qui futura vaticinentur, quales veteris [Col. 0430B] legis testamento, sed qui infideles et imperitos arguant atque dijudicent, futuramque illis inconversis perditionem praedicunt. Etiam et illi sunt prophetae, qui suavitatem regni Dei animis hominum praedicatione inspirant. Tertio evangelistas, quorum speciosi pedes sunt ad annuntiandum pacem (Rom. X) . Quisquis pacem Christi, quae exsuperat omnem sensum, annuntiat fideliter, sive unicuilibet, vel etiam pluribus, evangelista est. Alios autem pastores et doctores, ut qui pastor est, esse debeat et doctor, ne quisquam, quamvis sanctus sit, pastoris sibi nomen et officium assumere audeat, nisi possit docere, quibus praeesse videtur. (Ambr.) Apostoli episcopi sunt, prophetae vero explanatores sunt Scripturarum, quamvis inter ipsa primordia [Col. 0430C] fuerint prophetae, sicut Agabus, et quatuor virgines prophetantes, sicut continetur in Actibus apostolorum (Act. XI, XXI) , propter rudimenta fidei commendanda. Nunc autem interpretes prophetae dicuntur, evangelistae diaconi sunt, sicut fuit Philippus; quanquam non sint sacerdotes, evangelizare tamen possunt sine cathedra, quemadmodum et Stephanus et Philippus memoratus (Act. VIII) . Pastores possunt esse lectores, qui lectionibus saginent populum audientem, quia «non in pane tantum vivit homo, sed in omni verbo (Matth. IV) .» Magistri vero xorcistae sunt, quia in Ecclesia ipsi compescunt, et verberant inquietos; sive hi, qui lectionibus imbuendos infantes solent imbuere, sicut mos Judaeorum est, quorum traditio ad nos transitum [Col. 0430D] fecit, quae per negligentiam obsolevit. Inter istos post episcopum plus esse intelligitur, qui propter reseratum occultum Scripturarum sensum prophetare dicitur, praesertim quia futurae spei verba depromit, qui ordo nunc potest esse presbyterii. Nam in episcopo omnes ordines sunt, quia primus sacerdos est, hoc est princeps sacerdotum, et propheta, et Evangelista, et caetera adimplenda officia Ecclesiae in ministerio fidelium; tamen postquam omnibus locis Ecclesiae sunt constitutae et officia ordinata, aliter composita res est, quam coeperat. Primum enim omnes docebant, et omnes baptizabant quibuscunque diebus vel temporibus fuisset occasio. Nec enim Philippus tempus quaesivit aut diem quo eunuchum [Col. 0431A] baptizaret (Act. VIII) , neque jejunium interposuit; neque Paulus et Silas tempus distulerunt quo custodem carceris baptizarent cum omnibus ejus (Act. XVI) ; neque Petrus clericos habuit, aut diem quaesivit, quando Cornelium cum omni domo sua baptizavit (Act. X) , nec ipse, sed baptizare jussit fratribus qui cum illo ierant ad Cornelium ab Joppe: adhuc enim praeter septem diaconos nullus fuerat ordinatus. Ut ergo cresceret plebs et multiplicaretur, omnibus inter initia concessum est, et evangelizare et baptizare, et Scripturas in ecclesia explanare: at ubi omnia loca circumplexa est Ecclesia, conventicula constituta sunt et rectores et caetera officia in ecclesiis sunt ordinata, ut nullus de clero auderet, qui ordinatus non esset, praesumere officium, quod sciret non sibi [Col. 0431B] creditum vel concessum, et coepit alio ordine et providentia gubernari Ecclesia. Quia si omnes eadem possent irrationabile esset, et vulgaris res et vilissima videretur. Hinc ergo est unde nunc neque diaconi in populo praedicant, neque clerici vel laici baptizant, neque quocunque die credentes tinguntur, nisi aegri. Ideo non per omnia conveniunt scripta Apostoli ordi nationi, quae nunc in Ecclesia est, quia haec inter ipsa primordia sunt scripta. Nam et Timotheum presbyterum a se creatum episcopum vocat, quia primi presbyteri episcopi appellabantur, ut recedente uno, sequens ei succederet, denique apud Aegyptum presbyteri consignant, si praesens non sit episcopus. Sed quia coeperunt sequentes presbyteri indigni inveniri ad primatus tenendos, immutata est ratio, prospiciente [Col. 0431C] concilio, ut non ordo, sed meritum crearet episcopum, multorum sacerdotum judicio constitutum, ne indignus temere usurparet, et esset multis scandalum. In lege nascebantur sacerdotes ex genere Aaron Levitae: nunc autem omnes ex genere sunt sacerdotali, dicente Petro apostolo: Quia estis, inquit, genus regale et sacerdotale (I Petr. II) ; ideoque ex populo potest fieri sacerdos. In aedificationem corporis Christi. Ecclesiae ordinationem ad compaginationem humani corporis in professionis unitatem dicit compositam, ut diversi dignitate in Christo omnes unum sint, unum caput habentes Christum, hoc est auctorem vitae.

Donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionis Filii Dei. (Ambr.) Tandiu dicit manere ordinationem, quandiu cuncti destinati ad vitam unius [Col. 0431D] sint fidei in cognitionem Christi. In virum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi. Ita elaborandum hortatur, ut perfectio fidei apprehendatur, cujus haec ratio est, ut Christum perfectum et plenum Deum fides teneat, nec mensura humana metiatur, sed in plenitudine divinitatis, quasi perfectus Deus habeatur. Nec enim perfectum dicens virum temporali aetate et mensura significat, sed per hoc dictum perfectos nos vult fieri in plenitudine intellectus divinitatis Filii Dei. (Alb.) Sunt enim qui putant ex hujus sententiae apostolicae ratione, omnes ad aetatem Christi, quam habuit, quando passus est, resurrecturos, ut sui corporis quisque recipiat mensuram, quam vel habuit in juventute etiamsi senex est [Col. 0432A] mortuus, vel fuerat habiturus, si est ante defunctus quam ad dignitatem sui corporis pervenerit; aut si hoc non placet propter perfectionem, totius corporis Christi intelligamus esse dictum, in quam omnes sancti concurrere debent, ut sit unum corpus per diversa membra. Officium unius capitis est Christus, ideo praestruxit in unitatem fidei et agnitionis Filii Dei. Haec unitas corporis Christi non est, nisi in agnitione Christi, et in unitate fidei Catholicae. Unde omni studio laborandum est, primum in fidei occurrere unitatem, deinde et in eadem unitate habere agnitionem Filii Dei, quorum cum fuerit secura possessio, parvuli esse cessantes et mensuram interioris hominis recipientes, quae mensura plenitudinis mensura Christi est, perfecti viri vocabulum sortiemur; [Col. 0432B] ita tamen, ut ad consummatam aetatem plenitudinis Christi omnis credentium turba perveniat, deinde confestim subjunxit dicens: Ut jam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris. (Ambr.) Fundatos et stabiles nos esse vult in disciplina fidei Catholicae, quam Petrus apostolus, revelante Deo, professus est, nec ventilari nos errantes per diversarum haeresium pestilentiosas asseverationes nequitia humana inventas, ut per has fallentis inimici sub veri nomine error possit afferri. Hoc enim remedium est falsitatis, ut sub praetextu veritatis inducat errorem, et non solum sub veri nomine, sed et ne, sicut ante acceptam fidem sensu humiles vagabamur per diversos errores, fideles facti [Col. 0432C] discurreremus fragiles et dubii de spe promissa, commonet, quia jam Christiani facti, fundati esse debent, quia ambiguitas in fide nostra non est, commendatur enim virtute prodigiorum. (Hieron.) Quia vero ait, ultra non simus parvuli fluctuantes, et reliqua: se quoque fluctuantem et parvulum esse contestans, retractandum videtur, utrumne hoc secundum humilitatem locutus sit, an certe ex parte videns et ex parte cognoscens, intellexerit quantum a perfecta absit scientia, et in vera conscientiae suae verba proruperit. Si quis igitur vult eum secundum humilitatem locutum, ille utetur exemplo: Quando eram parvulus, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam ut parvulus: quando vero factus sum vir, evacuavi quae erant parvuli. Alius vero ad ista respondeat [Col. 0432D] comparatione multorum in aetatem perfecti viri Apostolum pervenisse, ad ea vero quae reposita sanctis sunt adhuc parvulum nuncupari. Siquidem omnes apostolos, qui in Christo credant, parvulos propheta commemorat, dicens: Ecce ego et parvuli, quos mihi dedit Dominus (Gen. XXXIII) . Post haec attentius disserendum, ne forte juxta humilitatem, non solum parvulum Apostolus esse se dixerit, sed fluctuantem et omni doctrinarum fluctu in diversa raptum, in fallaciam hominum, in nequitiam ad circumventionem erroris. Qui autem vult haec eum non de humilitate, sed de conscientia protulisse, dicit: Paulus apostolus homo erat acuti et acris ingenii, et qui ad primos quosque disputantium conatus sagaci [Col. 0433A] mente quae erant inferenda praenosceret. Videbat igitur saepe ex utraque parte sic dici, et tam verisimilia in rebus contrariis asseri, ut ambigere facerent audientem, idcirco ut homo et adhuc in fragili corpusculo constitutus, circumferebatur quidem omni vento doctrinae, sed non elidebatur. Stabat quippe in puppi gubernaculum tenens et spumantes haerese ων fluctus fidei securitate frangebat, non tamen intrepidus et securus, nec quietus et placidus, prospiciebat ventos hinc inde perflantes, et sollicita aure captabat vincebatque contraria; sed non erat illi secura victoria. Quia igitur adversariorum verba atque rationes, quibus veritatem evertere nitebantur, videbat non facile posse superari et omni calliditate plenas, dialecticae quoque, imo diaboli arte contextas, [Col. 0433B] sperabat Dei auxilium, ut omnem deliberationem de mente sua propelleret, et certae atque defixae absque illa molestia crederet veritati, et augeret eam in dilectione Christi, quem sciebat esse et totius Ecclesiae corporis caput. Veritatem autem facientes in charitate, crescamus in illo per omnia, qui est caput Christus, ex quo totum corpus compactum et connexum per omnem juncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscujusque membri, augmentum corporis faciens, in aedificationem sui in charitate. In fine rerum, cum Deum facie videre coeperimus ad faciem, et in mensuram pervenerimus aetatis plenitudinis Christi, de cujus plenitudine nunc omnes accepimus, ita ut Christus non ex parte sit, sed totus in nobis, et relictis initiis parvulorum creverimus [Col. 0433C] in eum virum, de quo propheta dicit: Ecce vir, Oriens nomen ejus (Zach. VI) ; et Joannes Baptista commemorat: Post me venit vir qui ante me factus est, quoniam ante me erat (Joann. I) , tunc in occursum unius fidei et unius agnitionis Filii Dei, quem nunc pro varietate mentium, non una nec eadem scientia et agnitione cognoscimus, totum corpus, quod prius dissipatum fuerat et in diversa laceratum in suam compagem juncturamque redigetur, ita ut una subministratio et unius aetatis consummata perfectio totum crescere faciat corpus aequaliter, et omnia membra juxta mensuram incrementum aetatis accipiant. Haec autem tota aedificatio, per quam corpus Ecclesiae per partes augetur, mutua in se charitate complebitur, quando corpus totius Ecclesiae [Col. 0433D] nunc dispersum atque laceratum verus medicus Christus Jesus sanaturus advenerit unicuique membro propriam reddere dignitatem secundum meritorum qualitatem, ut in omnibus una charitas vigeat, et perfecta perficiatur beatitudo. Ista autem universa sic fient, ut invicem inter se charitate jungantur, et dum congaudet membrum membro, et in alterius gaudio laetatur, Christi corpus, id est, ecclesia sanctorum, inhabitet in coelesti Jerusalem, quam in alio loco Apostolus matrem sanctorum vocat. (Amb.) Qua ratione Christum caput esse omnium dixerit docet, ex ipso enim, inquit, omne corpus, id est, omnis chorus archangelorum et potentiarum, principatuum, et potestatum subsistit. Quamvis enim singula [Col. 0434A] haec numeros proprios habeant, et sint legiones, ut ipse Dominus dixit, quia ab uno tamen et per unum sunt, simul omnia unum corpus appellat; sicut enim membra cum sint unius corporis, diversa tamen sunt actu et dignitate, ita et creatura condita est a Deo per Christum, ut a cherubin et seraphin potentes [potentiis] qui sub sede Dei sunt, et angelis quos ipse Dominus sanctos appellat, quasi quaedam concatenatio sit usque ad firmamentum ordinata descendens, ut totum et junctum sit et meritis tamen discernatur. Meritis dico non solum officiorum, sed et naturarum. Nec enim quia juncta dicit omnia, unius erunt naturae, sed quod in corpore membra faciunt discreta officiis, non natura, ita et in his omnibus non membra, sed naturae ipsae faciunt distinctiones. Hoc [Col. 0434B] ergo est quod laboratur, ut ad unum sensum redigatur, et in sensu unum sit corpus, dum omnium creatura una professio est ut concordet in charitate Creatoris ad suum profectum, reaedificat enim se in templum Domini: destructa enim fuerat dementia et furore diaboli.

Hoc igitur dico et testificor in Domino, ut jam non ambuletis, sicut et gentes ambulant in vanitate sensus sui, tenebris obscuratum habentes intellectum, alienati a vita Dei per ignorantiam, quae est in illis propter caecitatem cordis ipsorum, qui desperantes semetipsos tradiderunt impudicitiae, in operationem immunditiae omnis et avaritiae. Manifestato creatore et ratione ostensa, quam sequi debeat creatura, in fide Dei sui duntaxat contestatur illos in Deum, ut non aliter incedant vel sentiant, quam docentur, ne similes gentibus [Col. 0434C] inveniantur, qui nec fidem recipiunt, nec conversationem, quam mandat lex, obscurum habentes sensum, nec contemptantur divini nominis veritatem: vana enim sectantes quae sunt idololatria, infrenantur a diabolo, ne unius Dei iter incedant, ut socios illos suae perditionis efficiat: gentiles futurae resurrectionis desperatione caecitatem cordis habere significat. Quasi enim ultra non futuri vitam suam contaminant turpissima operatione, nolentes se subjicere legi fidei, quia prohibet voluptatem propter spem vitae futurae, quam idcirco ridendam censent, ut jure dehonestare se et aliena appetere avida cupiditate videantur, quasi post hanc transpunctionem nulla sit vita. (Alb.) Hoc ergo, ait, dico vobis, o Ephesii, vosque contestor, ut quia occursuri [Col. 0434D] estis in mensuram aetatis plenitudinis Christi, non ambuletis sicut ambulant gentes, quae idolis servientes ut sensu et mente abutuntur prave muneribus Dei, quae cum ideo acceperunt animam et intellectum, ut cognoscerent Deum, abalienati sunt a via ejus, quam aliam absque Christo non novimus, et in sui cordis ambulant caecitate. Atque utinam peccasse sufficeret, et vel sero agerent poenitentiam, damnarentque vitia, quibus jugiter inhiarunt, essetque remedium respicere [resipiscere] post errorem. Nunc vero desperantes se et ritu irrationabilium bestiarum caeno voraginique mergentes, tradiderunt se impudicitiae atque luxuriae, operantes quidquid corpus voluit, mens desideravit, libido suggessit; et [Col. 0435A] cum nihil omnino praetermiserint, quod immundum sit, hoc totum fecere in avaritia, dum nunquam luxuriando saturantur. Nec eorum voluptas terminum habet. Aut certe ultra concessam viro ad feminam conjunctionem ad majora conscendunt, masculi in masculos turpitudinem operantes, et mercedem erroris sui in semetipsis recipientes. (MAURUS.) Duo quaedam et haec perniciosissima peccatorum genera introduxit, id est, luxuriam in libidine carnis, et avaritiam in ambitione saeculi, et his duobus malis tertium adjunxit desperationis voraginem, dum de talibus agere poenitentiam noluerint, quod in omnibus peccatis perniciosissimum esse non est dubitandum. Vos autem non ita didicistis Christum, si tamen illum audistis, et in ipso edocti estis, sicut est [Col. 0435B] veritas in Jesu. (Ambr.) Manifestum est Christianos non desperationem post mortem hanc didicisse, sed spem ad utrumque, fidelibus enim vita, perfidis vero promittitur mors, quae est poena aeterna, ut sive mors, sive vita, in Christo discatur, quia qui eum sequitur per eum resurget ad vitam; qui vero discernit se ab eo, per eum mancipabitur gehennae; ipso enim judicante, damnabitur. Et quoniam sunt quidam in Ecclesia, qui sub nomine Christi non sequuntur veritatem. Ideoque sicut et est, inquit, veritas in Jesu, ut si ita docti sunt, ut est veritas in Jesu, tunc Christum didicisse et illum audisse, et in illo docti esse videantur. Christus enim de se docet, quid sit, quantus credendus sit, et quae spes in eo sit, et quales debeant esse credentes. Qui enim didicit [Col. 0435C] Christum, scit illum a mortuis resurrexisse, ut forma esset fidelibus, ideoque magna spes est post istam mortem amantibus Deum. (Alb.) Discere autem Christum id ipsum est quod nosse, id est, virtutes sanctas scire et amare, ac si diceret, Christum discere est audire sapientiam, justitiam, fortitudinem, temperantiam, et caetera, in quibus Christus intelligitur vel magis quia haec omnia Christus est, hoc est scire Christum, haec facere et alias hujusmodi virtutes, atque maxime charitatem, quae est omnium virtutum caput et perfectio. Si quis ergo Christum audivit et didicit et amat, non ambulabit in vanitate sensus sui, nec obscuratus mente gradietur, neque erit abalienatus a vita Dei. Habebit etiam scientiam, ignoratione discussa, et immisso tenebris [Col. 0435D] lumine, omnis de oculis cordis ejus caecitas auferetur. Quod si habuerit, non se tradet immunditiae carnali, nec ambitioni saeculari. Sicut est veritas in Jesu: in nullo enim patriarcharum aut prophetarum plenitudo veritatis habitavit, hoc est, tota veritas, nisi in solo Jesu: quia alii ex parte cognoscebant, et ex parte prophetabant, et per speculum in aenigmate in solo Jesu omnis veritas Dei apparuit, quae loquitur confidenter: Ego sum Veritas (Joan. XIV) . (MAUR.) Potest et aliter intelligi, sicut umbra distat a corpore, et est signum quoddam veri corporis umbra: ita et lex umbra fuit, veritas vero Christus, de cujus plenitudine nos omnes accipimus, et gratiam pro gratia: quia lex per Moysen data est. gratia et [Col. 0436A] veritas per Jesum Christum facta est. Deponere vos secundum pristinam conversationem veterem hominem, qui corrumpitur secundum desideria erroris. (Amb.) Qui Christum audivit, hoc est didicit, ut recederet a conversatione pristina, quam veterem hominem nuncupat propter praeteritum ignorantiae tempus. Homo itaque unus atque idem est, qui si pristina vitia sequitur, vetus dicitur: si autem in novitate vitae ambulat, alienus a saeculari errore, qui est sive in actu, sive in sensu, rudis dicitur, non utique substantia carnis et animae, sed intellectu et conversatione vitae. Corruptus tamen vetus homo dicitur propter adulterum sensum et turpem vitam. ( Alb. ) Quia videtur juxta ordinem textumque sermonis scatere sententia et esse hyperbaton; sic legendum est: Vos [Col. 0436B] autem non ita didicistis Christum, si tamen audistis et in illo edocti estis, deponere vos secundum priorem conversationem veterem hominem, qui corrumpitur juxta desideria erroris, sicut est veritas in Jesu. Ut sit sensus, quomodo est veritas in Jesu, sic erit et in vobis, qui didicistis Christum et audistis illum, et edocti estis deponere secundum priorem conversationem veterem hominem, qui corrumpitur juxta desideria erroris. Veterem autem hominem, quem praecipit deponendum inveteratum a malitia arbitror appellari. Iste enim secundum priorem conversationem et desideria erroris semper errans et in opere corruptionis deficiens, corrumpitur atque violatur, et quia in desideriis indesinenter versatur erroris, et nunquam cessat a vitio, nequaquam corruptus dicitur, sed corrumpi, [Col. 0436C] quod per singulos dies, horas, punctaque et momenta corrumpitur, violatur, et semper pejor erit.