109

(CAP. I.) «Fuit vir unus de Ramatha Sophim, de monte Ephraim, et nomen ejus Elcana,» etc. Dicamus primum de generatione prophetae secundum historiam, ut postea continuatim allegoriam ejus inseramus. Elcana quippe, pater Samuelis prophetae, de stirpe Levi fuit, sed non de generatione Aaron sacerdotis: fuit enim, ut Verba dierum narrant, idem «Elcana filius Jeroboam, filii Eliel, filii Thahu, filii Suph, filii Elcana, filii Mahath, filii Amasai, filii Azoel, filii Hariae, filii Sophoniae, filii Thahath, filii Asir, filii Abiasaph, filii Corae, filii Saar, filii Caath, filii Levi, filii Israel.» (Ex scriptore quodam Hebraeo.) Mater quoque ejus de tribu Juda exstitisse monstratur in eo quod Ephrathaeus. Ephrathaeus ab Ephratha, uxore Caleb, quam constat fuisse de tribu Juda, dictus est. Et si quem movet quod ab Ephraim non ab Ephratha Ephrathaeus vocetur, videat in subsequentibus qualiter David filius viri Ephrathaei vocetur, cum liquido pateat eumdem Isai non de Ephraim, sed de tribu Juda exstitisse, et probet eumdem Elcanam Ephrathaeum ab Ephratha, non ab Ephraim dici. Hic inter medios cives Ephraim fortis existens, Ramatha Sophim civitatem inhabitabat. (Ex Hieronymo.) Est enim ipsa civitas in regione Thamnitica juxta Diospolim, unde fuit Joseph, qui in Evangeliis de Arimathia esse scribitur (Matth. XXVII; Marc. XV; Luc. XXIII; Joan. XIX) .

«Et habuit duas uxores, nomen uni Anna, et nomen secundae Phenenna; fueruntque Phenennae filii, Annae autem non erant liberi.» Convenienter igitur Annae sterilitas commemoratur, cujus partus celebrior futurus erat, instar priorum Patrum, ut majus gaudium post longum moerorem de percepta fecunditate parentum insinuetur. Sicut enim Abraham patriarchae legitima uxor, quam primitus duxit, Sara videlicet, primum sterilis fuit, Agar Aegyptia generante filium (Gen. XVI) , et sicut, Jacob serviente socero suo pro Rachel uxore (Gen. XXIX) , ipsa Rachel sterilis fuit, sorore ejus Lia liberos gignente: ita et Elcanae melior uxor, quae prophetam genuit, sterilis primum fuit, post autem per Domini gratiam [Col. 0011D] fecunda.

«Et ascendebat vir ille de civitate sua statutis diebus, ut adoraret et sacrificaret Domino exercituum in Silo,» etc. (Ex Hieronymo.) Silo civitas [Col. 0012A] est in tribu Ephraim, in quo loco arca testamenti mansit ac tabernaculum Domini a temporibus Josue filii Nun, postquam vicerat gentes quae terram promissionis possederant, usque ad tempora Samuelis. Narratur enim in libro Jesu Nave quod praedictus dux sorte ibi missa coram Domino terram repromissionis in singulis tribubus distribuerit. Est autem Silo in nonagesimo milliario Neapoleos, in regione Acrabitena. Sed et Judae patriarchae filium Seloh appellatum legimus. Ad hanc ergo urbem ascendit Elcana cum domo sua statutis diebus secundum legem, ut adoraret et sacrificaret Domino exercituum. (Ex Hebraeo.) Quod autem dicit, «statutis diebus» hoc est tribus festivitatibus, Pascha videlicet, Pentecoste et solemnitate Tabernaculorum. [Col. 0012B] Unde Dominus in Exodo praecepit, dicens: «Tribus vicibus per singulos annos mihi festa celebrabitis (Exod. XXIII) .» Et item: «Ter, inquit, in anno apparebit omne masculinum tuum coram Domino Deo in loco quem elegit Dominus Deus tuus (Ibid.) .» Ergo in Silo cum esset eo tempore arca Domini, ibi hic Elcana, cum esset ipse Levita, post oblatas victimas cum uxoribus et filiis atque filiabus pariter vescebatur.

«Deditque Phenennae uxori suae, et cunctis filiis ejus et filiabus partes: Annae autem dedit partem unam tristis, quia Annam diligebat. Dominus autem concluserat vulvam ejus. Affligebat quoque eam aemula ejus, et vehementer angebat in tantum, ut exprobraret quod conclusisset Dominus [Col. 0012C] vulvam ejus,» etc. Nota quod sicut Saram sterilem Agar concipiens despexit (Gen. XVI) , ita et Annam sterilem Phenenna prole fecunda aemulabatur. Malorum est enim solatium bonos carpere.

«Porro illa flebat et non capiebat cibum,» etc. Irritata quippe ab aemula sua, non capiebat cibum laeta corporeum. Sed, secundum Prophetam, fuerunt illi lacrymae ejus panes die ac nocte, et potum suum cum fletu temperabat (Psal. XLI) .

«Surrexit autem Anna, postquam ederat in Silo et biberat, et Heli sacerdote sedente super sellam ante postes templi Domini,» etc. Heli iste summus sacerdos erat, et post Samson populum Israel regebat, ut in Hebraeorum libro invenitur, annis quadraginta, [Col. 0012D] secundum Septuaginta autem Interpretes, annis viginti

«Cum esset Anna amaro animo, oravit Dominum flens largiter, et votum vovit, dicens: Domine [Col. 0013A] exercituum, si respiciens videris afflictionem famulae tuae, et recordatus mei fueris, nec oblitus ancillae tuae, dederisque servae tuae sexum virilem, dabo eum Domino omnes dies vitae ejus,» etc. Recordabatur forsan verborum beati Job, quibus dixit: «Qui deridetur ab amico suo sicut ego, invocabit Dominum, et exaudiet eum (Job. XII) .» Quia ipse laborem et dolorem considerat. De quo scriptum est: «Tibi, Domine, derelictus est pauper, pupillo tu eris adjutor, cui vota justorum sunt placabilia (Psal. X) ,» et oculi ejus ad preces eorum (Prov. XV) .

«Factum est ergo, cum illa multiplicaret preces coram Domino, ut Heli observaret os ejus. Porro Anna loquebatur in corde suo, tantumque labia [Col. 0013B] illius movebantur, et vox penitus non audiebatur. Aestimabat ergo eam Heli temulentam, dixitque ei, Usquequo ebria eris? digere paulisper vinum, quo mades. Responditque Anna: Nequaquam, inquit, domine. Nam mulier infelix nimis ego sum. Vinumque et omne quod inebriare potest non bibi. Sed effudi animam meam in conspectu Domini. Ne reputes ancillam tuam quasi unam de filiabus Belial, quia ex multitudine doloris mei locuta sum usque in praesens,» et reliqua. Belial interpretatur absque jugo. Nota quod hi qui ebrietatem sectantur filii Belial vocitentur; hoc loco impletur illud quod scriptum est: «Homo videt in facie, Deus autem intuetur cor (I Reg. XVI) .» Quia Heli tantum os deprecantis Annae intuebatur, et vocem ejus penitus [Col. 0013C] non audiebat, nec motum labiorum cernebat, aestimabat ebriam esse. Illa autem quia sursum elevabat cor, et confitebatur Domino in toto corde suo, respexit Dominus ad orationem ejus, et non sprevit preces illius. Nobisque optimus modus orandi ad exemplum datus est, ut non in multiloquio formemus preces nostras ad Dominum, sed in compunctione cordis et effusione lacrymarum nos exaudiri ab eo credamus, quia «sacrificium Deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum Deus non spernit (Psal. L) .» Quod tunc digne fit, si, oratione completa, nos eodem tenore justitiae permanebimus. Unde et sequitur:

«Et abiit mulier in viam suam et comedit, vultusque ejus non sunt amplius in diversa mutati. [Col. 0013D] Et factum est post circulum dierum concepit Anna et peperit filium, vocavitque nomen ejus Samuel, eo quod a Domino postulasset eum,» et reliqua. Post circulum ergo dierum, id est, post anni reditum, peperit Anna filium, vocavitque nomen ejus Samuel, qui interpretatur postulatio Dei, sive nomen ejus Deus, quia auctor nativitatis ejus Deus erat, qui ab sterili exoratus, concessit habere filium, qui dignus haberetur in templo Dei cunctis diebus assistere ad servitium ejus. Mystice autem Elcana, pater venerabilis Samuelis, qui erat «possessio Dei» (Elcana quippe in possessionem Dei transfertur) animi virtute vir dicitur. Et non solum vir, verum etiam vir unus appellatur. Non enim in diversa vagabundus, [Col. 0014A] vel mobilis atque instabilis ferebatur, sed firmus atque inconcussus persistens vir unus erat. Et non solum ille vir unus dicitur, sed omnes competenter unus dicuntur, unam sapientiam omnes habentes, qui unum Christum Jesum confitentur, in uno Spiritu Dei replentur. Inde dicit Apostolus: «Omnes quidem currunt, sed unus accipit palmam (I Cor. IX) .» Unusquisque insipientium non est unus, sed multi. Unde per Scripturam dicitur: «Insipiens sicut luna mutatur (Eccli. XVII) .» Luna, cum videtur una esse per substantiam, per mutationem dierum semper a semetipsa alia est et diversa; sic et peccatores, qui mutantur semper scientia et cupiunt diversa, instabiles sunt in omnibus viis suis. Unus autem dicitur Deus, non de numero; sed quia nunquam [Col. 0014B] a semetipso alter efficitur, ideo nunquam mutatur, ut est illud. «Tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient (Psal. CI) .» «Fuit, inquit, vir unus de Ramatha Sophim, de monte Ephraim.» (Ex Hieronymo.) Ramatha, sive Armatha, ut in aliquibus exemplaribus habetur, altitudo eorum interpretatur; Sophim, specula sive scopulus: Ephraim, fructificatio. Qui in monte Ephraim et in Ramatha Sophim commorasse dicitur, in alta scilicet contemplatione virtutum, ut a nullis subjacentibus et circumlatrantibus vitiorum cogitationibus mentis ejus sublimitas dejiceretur vel unitas scinderetur; et idcirco non de vallibus, neque de campis, non de collibus, sed de monte Ephraim esse dicitur, hoc est, de monte frugifero, in quo nobilitas omnium virtutum [Col. 0014C] fructificare dignoscitur. Habuit vir ille duas uxores. Quarum prima, ut praediximus, nobilior, Anna, sterilis erat, ut fuit prima uxor Abrahae Sara nobilior (Gen. XVI) , secunda quidem, hoc est, Phenenna, fecunda fuit, sicut Abrahae secunda uxor, id est, Agar Aegyptia, sed ignobilior. Et effectus est Abraham primum pater de ignobili, postea de nobili conjugio. Ita Elcana, qui possessio Dei est, primum de secunda uxore efficitur pater, quia concluserat Dominus vulvam Annae, ut primum vulvam Sarae, post partum Phenennae aperuit vulvam Annae. Phenenna interpretatur conversio; Anna gratia interpretatur. Qui vult effici possessio Dei, ducat has duas uxores, et jungat sibi primum eam quae nobilior est, hoc est, gratiam. Haec enim prima per [Col. 0014D] fidem conjungitur homini, ut Apostolus ait: «Gratia enim Dei salvati estis per fidem (Ephes. II) .» Secundo conjungatur Phenennae, id est, conversioni, quia post gratiam credulitatis, morum emendatio sequi debet. Prima filios nobis generat Phenenna, quia primos nobis fructus proferimus per conversionem. Nisi enim convertamur a malo, non poterimus effici patres de Anna. Phenenna filios habet, sed qui non assistunt altari semper, nec tamen inanes fiunt, nam de sacrificiis divinis edunt. Unusquisque ergo qui convertitur a peccato, ex conversione generat opera justitiae, et postea excitata Anna, id est, anima fidelis, per zelum bonam precem fundit Domino, ut ipsa filios generet qui assistant [Col. 0015A] Deo, hoc est, filios gratiae. Qui enim Deo vacat, et semper «legem Domini die ac nocte meditatur (Psal. I) ,» hic est filius gratiae. In Evangelio hujus historiae forma ostenditur, unde «Martha satagit circa frequens ministerium (Luc. X) ,» explet opera justitiae, et per haec velut filios conversionis generat; et Maria sedens secus pedes Domini, audiens verbum illius, optimam partem dicitur elegisse, et intelligitur velut gratiae sobolem procreare, quae semper dicat: «Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII) .» Anna generat filium Samuel, de quo dicitur: «Moyses et Aaron in sacerdotibus ejus, et Samuel inter eos qui invocant nomen ejus (Psal. XCVIII) .» Qui dicitur ubi ipse Deus; ubi enim Spiritus gratiae, ibi dicitur Deus. Unde [Col. 0015B] Paulus dicit: «Et cadens in faciem, adorabit Deum, dicens: vere Deus in vobis est (I Cor. XIV.) .» Sic ergo nisi praecedant opera conversionis, non possumus dona divini Spiritus generare.

«Mansit ergo mulier, et lactavit filium suum donec amoveret eum a lacte. Et adduxit eum secum, postquam ablactaverat, in vitulis tribus, et tribus modiis farinae, et amphora vini.» In Hebraeo non, «tribus modiis farinae,» sed «modio farinae,» legitur. Quem locum apud Latinos scriptorum vitio constat esse depravatum. Si enim cum tribus vitulis tres modios farinae obtulit, contra legis praeceptum fecit. In lege itaque ita praecipitur: «Mensis septimi prima dies venerabilis et sancta erit vobis. Omne opus servile non facietis, dies clangoris [Col. 0015C] est et tubarum. Offeretisque holocaustum in odorem suavissimum Domino vitulum de armento unum, arietem unum, agnos anniculos immaculatos septem et in sacrificiis eorum similae oleo conspersae tres decimas per singulos vitulos, duas decimas per arietem, unam decimam per agnum (Num. XXIX) . Haec vero decima decima pars ephi erat, unde datur intelligi quod Elcana non obtulerit tres modios farinae cum tribus vitulis, sed novem decimas, quibus secundum Hebraicam mensuram unus efficitur ephi. Quod autem Anna, nato puero, noluit illum ducere ad domum Dei antequam ablactaretur, significat Ecclesiam matrem quemlibet filiorum suorum non ante ad sacerdotium provehere quam illum a lacte infantiae et parvitate sensus [Col. 0015D] educatum effecerit capacem spiritalis doctrinae: «Omnis enim, ait Apostolus, qui lactis est particeps, expers est sermonum justitiae (Hebr. V) .» Offert eum in vitulis tribus; et tribus modiis farinae sive modio farinae, et amphora vini, hoc est, in sacrificio piae confessionis, in exercitio bonae operationis, et gratia sacrae eruditionis, et fide sanctae Trinitatis pleniter instructum, qui possit dicere cum propheta: «Reddemus Domino vitulos labiorum nostrorum (Ose. XIV) ,» et jugiter in domo Dei permanens offerat digne sacramentum corporis et sanguinis Domini.

(CAP. II.) «Exsultavit cor meum in Domino, et exaltatum est cornu meum in Deo meo.» etc. Non invenitur orare in hoc cantico, nisi per duo verba tantum, ut dicit: «Laetata sum in salutari tuo;» et aliud est: «Quia non est Deus praeter te.» Apostolus autem dicit: «Orate sine intermissione (I Thess. V) .» Illi enim qui in divino versatur officio, omnia gesta ejus dictaque pro oratione reputantur, quia justus sine intermissione quae justa sunt agit. Et ob hoc sine intermissione justus orabit. Et in psalmis dicit: «Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum (Psal. CXL) .» Elevat manus ille qui elevat [Col. 0016B] actus suos. Aliter: «Moyse elevante manus, vincebat Israel; dimittente vero vincebat Amalec (Exod. VII) .» Quia donec famulus Dei elevat actus suos ad Dominum, vincit plebs Dei; cum autem dimiserit actus suos, vincit Amalec, inimicus Dei: «Exsultavit,» inquit Anna, «cor meum,» et necessarie addidit, «in Domino,» ut Paulus dixit: «Gaudete in Domino semper,» quia potest quis gaudere in carnalibus. Cum me homines laudant, non in Domino gaudeo, sed gaudeo in vanitate. Hinc compungar propter verbum Dei, cum dicit: «Exsultavit cor meum in Domino.» Dicat ergo Ecclesia Christi, civitas regis magni, gratia plena, prole fecunda, dicat, quod tanto ante de se prophetatum per os hujus piae matris agnoscit: «Exsultavit cor meum in Domino, et [Col. 0016C] exaltatum est cornu meum in Deo meo.» Vere exsultavit cor, quia in Domino; et vere exaltatum cornu, quia non ex se, sed in Domino Deo suo exaltatum est. Et in alio loco dicit: «Exaltabuntur cornua justi (Psal. LXXIV) ,» quia de crucis Christi apicibus justis conferuntur haec cornua. In his ventilabimus atque destruemus adversarias potestates, animae nostrae insidiantes. «Dilatatum est os meum super inimicos meos,» quia et in angustiis pressurarum sermo Dei non est alligatus, nec in praeconibus alligatus. «Quia laetata sum in salutari tuo.» Salutaris iste Dominus est Jesus Christus, quem Simeon, sicut in Evangelio legitur, senex amplectens parvum, agnoscens magnum: «Nunc dimittis, inquit, Domine, servum tuum in pace, quoniam viderunt [Col. 0016D] oculi mei salutare tuum (Luc. II) .» Si laetatus fuero in salutari Domini, tunc dilatatum est os meum. Per meditationem utique verbi Dei ad elevationem cordis veniemus. Unde Apostolus dicit: «Os nostrum ad vos patet, o Corinthii, cor nostrum dilatatum est (II Cor. VI) .» Ex latitudine enim cordis ori sapientia ministratur. «Non est sanctus, ut est Dominus.» Distinctione utitur. Non dixit, «nisi Dominus,» sed, «Nullus est sicut Dominus, sanctus et sanctificans, justus et justificans. «Neque enim est alius extra te, et non est fortis sicut Deus noster.» Non est, inquit, sanctus praeter te, Domine, quia nemo fit, nisi abs te. «Et si sunt qui dicuntur dii multi (I Cor. VIII) » et domini multi, nullus [Col. 0017A] tamen naturaliter est id quod Deus est, quia ipse solus est qui dixit ad Moysen servum suum: «Ego sum qui sum (Exod. III) .» Nam umbra ad comparationem corporis non est, et fumus ad comparationem ignis non est.

«Nolite multiplicare loqui sublimia, gloriantes,» etc. Et Salomon dicit: «Altiora te ne quaesieris (Eccl. III) .» Et alibi: «Dominus in coelo, et tu super terram; ideo sint pauci sermones tui (Eccl. V) .»

«Recedant vetera de ore vestro.» Hoc est, inaniloquium non exeat de ore vestro. «Omnis sermo malus, dicit Apostolus, ex ore vestro non procedat (Ephes. IV) .»

«Quia Deus scientiarum Dominus est, et ipsi praeparantur cogitationes.» Ipse vos scit, et ubi [Col. 0017B] nemo scit. «Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei» (I Cor. II) . «Unde qui putat se aliquid esse cum nihil sit, seipsum seducit (Gal. VI) .» Haec dicuntur adversariis civitatis Dei ad Babyloniam pertinentibus, de sua virtute praesumentibus, in se, non in Domino gloriantibus. Ex quibus sunt etiam carnales Israelitae terrenae Jerusalem, cives terrigenae, «qui», ut dicit Apostolus, «ignorantes Dei justitiam,» id est, quam dat homini Deus, qui solus est justus atque justificans, «et suam volentes constituere,» id est, velut a se sibi paratam, non ab illo impertitam, «justitiae Dei non sunt subjecti (Rom. X) ,» utique quia superbi de suo putantes, non de Dei posse placere. Sed qui est Deus scientiarum, ipse «videt cogitationes hominum quoniam vanae [Col. 0017C] sunt (Psal. XCIII) .» Unde vanae sunt, nisi quia propriae hominum sunt, et ab illo non sunt a quo ipsi homines sunt?

«Arcus fortium superatus est et infirmi accincti sunt robore.» Infirmatus est arcus, id est, intentio eorum qui tam potentes sibi videntur esse, ut sine Dei dono atque adjutorio, humana sufficientia, divina possint implere mandata. «Et infirmi accincti sunt robore.» Qui tantum in Dei pietate confidunt, et ab illo solatia quaerunt, dicentes cum Propheta: «Miserere mei, Domine, quoniam infirmus sum (Psal. VI) .» Infirmus erat populus gentilis, quando alienus a testamento Dei fuerat. Nunc ergo praecinctus est robore, cum indutus est scuto fidei, et galea salutis, et gladio Spiritus hostis antiqui tela [Col. 0017D] ignea proterit (Ephes. VI) .

«Saturati prius pro pane se locaverunt, et famelici saturati sunt,» etc. Qui sunt intelligendi «saturati panibus,» nisi iidem ipsi quasi potentes, id est, Israelitae, quibus credita sunt eloquia Domini? Sed in eo populo ancillae filii minorati sunt (Rom. III) , cum se subtraxerunt ne crederent in Salvatorem et in ipsis panibus, id est, divinis eloquiis quae illi soli tunc ex omnibus gentibus acceperunt, terrena tantum sapiunt. Gentes autem, quibus lex illa non erat data, posteaquam per Novum Testamentum ad eloquia illa venerunt, multum esuriendo terram transierunt, quia in eis non terrena, sed coelestia sapuerunt. Et hoc, velut quaereretur causa cur [Col. 0018A] factum sit: «donec sterilis, ait, peperit plurimos, et quae multos habebat filios, infirmata est.» (Ex Hebraeo.) In Hebraeo et in Septuaginta translatione non «plurimi,» sed «septem» leguntur. Judaei hunc locum ita intelligunt quod, nato Samuele, mortuus sit filius primogenitus Phenennae, et singulis Annae filiis nascentibus singuli Phenennae mortui sint filii. Sed quaerendum est quomodo hoc stare possit, cum Phenenna septem, Anna autem non plus quam quinque filios habuerit. Quam quaestionem Hebraei solventes, duos filios Samuelis cum filiis Annae annumerant. «Quia sterilis, inquit, peperit septem, et multa in filiis infirmata est.» (Ex Augustino.) Hic totum quod prophetabatur eluxit agnoscentibus numerum septenarium. Propter quod et [Col. 0018B] Joannes apostolus ad septem scribit Ecclesias (Apoc. I) , eo modo se ostendens ad unius plenitudinem scribere. Et in Proverbiis Salomonis hoc antea praefigurans: «Sapientia aedificavit sibi domum, et suffulsit columnas septem (Prov. IX) .» Sterilis enim erat in omnibus gentibus Dei civitas, antequam iste fetus, quem cernimus, oriretur. Cernimus etiam, quae multa in filiis, nunc infirmatam Hierusalem terrenam, quoniam quicunque filii liberae in ea erant, virtutis ejus erant: nunc vero quoniam ibi littera est, et Spiritus non est, amissa virtute infirmata est.

«Dominus mortificat et vivificat.» Mortificat illam quae multa erat in filiis, et vivificat hanc sterilem quae peperit septem, quamvis commodius possit [Col. 0018C] intelligi eosdem vivificare quos mortificaverit. Id enim velut repetivit addendo:

«Deducit ad inferos, et reducit.» Quibus enim dicit Apostolus: «Si mortui estis cum Christo, quae sursum sunt, quaerite, ubi Christus est, in dextera Dei sedens (Coloss. III) ,» salubriter mortificantur utique a Domino, quibus adjungit: «Quae sursum sunt, sapite, non quae super terram (Ibid.) ,» ut ipsi sint illi qui esurientes transierunt terram. «Mortui enim estis (Ibid.) ,» inquit; quoniam salubriter mortificat Deus. Deinde sequitur: «Et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo.» Ecce quomodo eosdem ipsos vivificat Deus. Sed nunquid eosdem deduxit ad inferos et reduxit? Hoc utrumque sine controversia fidelium, in illo potius videmus [Col. 0018D] impletum, capite scilicet nostro, cum quo vitam nostram in Deo Apostolus dixit absconditam. Nam «qui proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum (Rom. VIII) ,» isto modo itaque mortificavit, et quia resuscitavit a mortuis, eumdem rursus vivificavit. Et quia in Propheta vox ejus agnoscitur: «Non derelinques animam meam in inferno (Psal. XV) ,» eumdem deduxit ad inferos et reduxit. Hac ejus paupertate ditati sumus.

«Dominus enim pauperes facit et ditat.» Nam quid hoc sit ut sciamus, quod sequitur audiamus:

«Humiliat et exaltat.» Utique superbos humiliat et humiles exaltat Quod enim alibi legitur: «Deus [Col. 0019A] superbis resistit, humilibus autem dat gratiam (I Petr. V) ;» hoc totus habet sermo, cujus nomen interpretatur gratia ejus. Jam vero adjungitur: «Suscitat a terra pauperem,» de nullo melius quam de illo intelligo «qui propter nos pauper factus est, cum dives esset, ut ejus paupertate (sicut paulo ante dictum est) ditaremur (II Cor. VIII) .» Ipsum enim de terra suscitavit tam cito, ut caro ejus non videret corruptionem. Nec illud ab illo alienabo quod dictum est:

«Et de stercore erigit inopem.» Inops quippe idem qui pauper. Stercus vero, unde erectus est, rectissime intelliguntur persecutores Judaei, in quorum numero cum se dixisset Apostolus Ecclesiam persecutum: «Quae mihi fuerunt, inquit, lucra, haec [Col. 0019B] propter Christum damna esse duxi: nec solum detrimenta, verum etiam stercora existimavi esse, ut Christum lucrifacerem (Philipp. III) .» De terra ergo suscitatus est ille, supra omnes divites pauper erectus est, et de illo stercore supra omnes opulentos ille inops, ut sedeat cum potentibus populi, quibus ait: «Sedebitis super duodecim sedes (Matth. XXX) .» et sedem gloriae haereditatem dans eis.

«Domini enim sunt cardines terrae, et posuit super eos orbem.» Quia ipse «dominatur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae (Psal. LXXII) .» «Domini, inquit, sunt cardines terrae,» hoc est, quatuor plagae mundi, in quibus dilatavit orbem Ecclesiae suae, quae a solis ortu usque ad occasum laudat nomen ejus. «Pedes sanctorum [Col. 0019C] suorum servabit,» hoc est, electorum suorum opera in viam justitiae diriget. «Et impii in tenebris conticescent, quia mittentur in tenebras exteriores, ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. XXII) ;» ubi conticescent, id est, ab arrogantia superbiae suae cessabunt. «Quia non in fortitudine sua roborabitur vir,» hoc est, non fortitudine propria, sed in virtute divina potens est vir, id est, populus credentium.

«Dominum formidabunt adversarii ejus, quia Dominus infirmum faciet adversarium ejus.» Potest ex ambiguo Graeco intelligi, «et adversarium suum.» Cum enim Dominus possidere nos coeperit, profecto adversarius, qui noster fuerat ipsius fit, et vincetur a nobis, non viribus nostris, quia non in virtute [Col. 0019D] propria potens est vir. Dominus ergo infirmum faciet adversarium suum. Dominus sanctus ut vincatur a sanctis, quos Dominus sanctus sanctorum efficit sanctos (?). Ac per hoc: «Non glorietur potens in sua potentia, et non glorietur prudens in sua prudentia, nec dives in divitiis suis; sed in hoc glorietur, qui gloriatur, intelligere et scire Dominum, et facere judicium et justitiam in medio terrae (Jer. IX) .» Non parva ex parte intelligit et scit Dominum, qui intelligit, et scit etiam hoc sibi a Domino dari, ut intelligat et sciat Dominum. Sed quia retributio justa in die judicii futura est a Domino super filios Adae, inde sequitur: «Dominus ascendit, inquit, coelos et tonuit; ipse judicabit extremum [Col. 0020A] terrae, quia justus est.» Prorsus ordinem tenuit confessionis fidelium haec prophetissa. Ascendit in coelum Dominus Christus, et inde venturus est ad judicandum vivos et mortuos. «Nam quis ascendit, sicut dicit Apostolus, nisi et qui descendit in inferiores partes terrae: qui descendit, ipse est qui ascendit super omnes coelos, ut adimpleret omnia (Ephes. IV) . «Per nubes ergo suas tonuit, quas Spiritu sancto, cum ascendisset, implevit. De quibus carnali Jerusalem, hoc est, ingratae vineae, comminatus est apud Isaiam prophetam, «ne pluant super eam imbrem (Isa. VI) .» Sic autem dictum est: «Dominus judicabit fines terrae,» ac si diceretur: Dominus judicabit extrema hominis, quoniam non judicabuntur quae in melius vel in deterius medio [Col. 0020B] tempore commutantur, sed in quibus extremis inventus fuerit qui judicabitur. «Et dabit imperium regi suo,» hoc est, populo Christiano; dat eis virtutem qua carnem, sicut reges, regant, et in illo qui propter eos fudit sanguinem suum mundum vincant. Sequitur: «Et sublimabit cornu Christi sui.» Quomodo exaltabit Christus cornu Christi sui? Omnes quippe unctos ejus chrismate recte christos possumus dicere, quod tamen totum cum suo capite corpus unus est Christus. Haec Anna prophetavit, mater Samuel sancti viri, multumque laudati, in quo quidem tunc figurata est mutatio veteris sacerdotii, et nunc impleta, quando infirmata est quae multa erat in filiis, ut novum haberet in Christo sacerdotium sterilis quae peperit septem. Interea Samuel [Col. 0020C] erat ministrans in templo Domini, accinctus ephod rar, hoc est, superhumerali lineo, quod distat ab illo ephod quo induebatur pontifex, quia istud tantummodo lineum fuit, et concessum minoribus gradibus ad utendum; illud autem quod vestiebat pontificem, ex quatuor coloribus, id est, hyacintho, bysso, cocco, purpura, et ex auro habebatur contextum.

«Et tunicam parvam faciebat ei mater sua, quam afferebat statutis diebus, ascendens cum viro suo, ut immolaret hostiam solemnem Domino.» Tunica haec parva, quam Anna mater, hoc est, gratia formavit et puero tradidit, significat doctrinam facilem qua imbuendi sunt rudes animi credentium, qualibus Paulus dicit: «Lac vobis potum dedi, non [Col. 0020D] escam, nondum enim poteratis (I Cor. III) .» Perfectorum autem cibus est solidus. Nec non et superhumerale lineum significat castitatem et continentiam cum bonis operibus. Quia quisquis divino ministerio fungi appetit, necesse est ut primum caste continenterque vivat, ac sic in bonis operibus semetipsum exerceat. Porro filii Heli divina sacra temerantes peccabant coram Domino. Unde scriptum est: «Filii Heli, filii Belial, nescientes Dominum, neque officium sacerdotum ad populum.» Et paulo post: «Erat, ergo, inquit, peccatum puerorum grande nimis coram Domino, quia detrahebant homines a sacrificio Domini.» Josephus, historicus Judaeorum, de his duobus filiis ita refert; [Col. 0021A] «Heli sacerdoti erant filii duo, Ophni et Phinees, circa homines injuriosi, et circa Divinitatem impii, nullique iniquitati parcebant; et alia quidem munera ab oblaturis propter honorem sibimet sequestrabant, alia vero rapinae modo tollebant. Mulieribus religionis causa venientibus contumelias inferebant: aliis quidem violentias facientes, aliis vero persuadentes donis; nihilque eorum vita a tyrannide pessima differebat. Unde et Heli sacerdos pro eorum iniquitate damnatus est, quod eos peccantes minus severa animadversione plectebat. Et quidem coercuit, et quidem corripuit, sed lenitate et mansuetudine patris, non severitate et auctoritate pontificis.» Qua sententia discant sacerdotes quomodo propter peccata filiorum, id est, propter scelera populi puniantur. [Col. 0021B] Quique etiam, quamvis sancti sint, culpa tamen subditorum eisdem, si non coerceant, reputatur. Extraneus quippe a Deo est, qui non tenet disciplinam, et filios non corrigit ut bene et juste vivant. Qui autem non corripit filios suos, ut emendent quae prave gesserunt, impie est pius, quia indulget vitiis et consensum praebet iniquis in malum suum. Ophni quidem interpretatur insania conversionis; et merito ita nuncupatur, quia differt converti in melius, et longe efficitur a vera conversione ad Dominum quae emendat hominem a vitiis et peccato. Phinees, oris obturatio, sive ori parcens, interpretatur. Duos Phinees sacerdotes legimus in Scriptura (Exod. VI; Num. XXV) : illum justum, filium Eleazar; et injustum, filium Heli. Sunt autem in sacerdotibus hodie, [Col. 0021C] qui utriusque typum tenent. Sacerdotes igitur qui custodiunt os suum et compescunt a malo et pravo eloquio, secundum Apostolum, quod omnis sermo malus ex ore eorum non procedat (Ephes. IV) , hi Phineae filio Eleazari comparantur. Illi autem qui obturatum os habent, sive imperitia, sive vitio, sive conscientia peccatorum, ut proximis suis verbum salutis rite non impendant, ipsi Phineae, filio Heli, comparantur. Quod autem sequitur in verbis Heli:

«Si peccaverit vir in virum, placari poterit Deus. Si in Domino peccaverit vir, quis orabit pro eo?» Non igitur eo modo in virum quo in Deum peccatur, quia in virum peccare, peccatum qualecunque est, contra proximum factum, levisque est ejus remissio. [Col. 0021D] In Deum vero peccare, id est, ab ejus cultu recedere, impietatis peccatum est, difficiliorque ejus remissio. Et quoniam cum in virum quis peccat, placato sibi viro facit Deum sibi placabilem; in Deum autem cum quis peccat, quis orabit pro eo? Ac si dicatur: Per quem sibi Deum, in quem peccavit, propitium facere poterit? Tamen non ita intelligendum est, quod nulla venia speranda sit his qui in divino officio aliquid deliquerint, etiamsi digne poenitentiam gerant, sed quod difficilior sit venia, et major agenda poenitentia his, qui in rebus Deo sacratis offenderint, quam si quis proximum suum in verbo, vel in facto aliquid laeserit. Quia quanto major gloria, tanto gravior fit offensa.

[Col. 0022A] «Venit autem vir Dei ad Heli et ait ad eum. Haec dicit Dominus: Nunquid non aperte revelatus sum domui patris tui, cum essent in Aegypto in domo Pharaonis, et elegi eum ex omnibus tribubus Israel mihi in sacerdotem, ut ascenderet ad altare meum, et adoleret mihi incensum, et portaret Ephod coram me, et dedi domui patris tui omnia de sacrificiis filiorum Israel? Quare calce abjicitis victimam meam, et munera mea quae praecepi ut offerrentur in templo, et magis honorasti filios tuos quam me, ut comederetis primitias omnis sacrificii Israel populi mei? Propterea ait Dominus Deus Israel: Loquens locutus sum, ut domus tua et domus patris tui ministraret in conspectu meo usque in sempiternum. Nunc autem dicit [Col. 0022B] Dominus: Absit hoc a me. Sed quicunque glorificaverit me, glorificabo eum. Qui autem contemnunt me, erunt ignobiles. Ecce dies veniunt, et praecidam brachium tuum, et brachium domus patris, ut non sit senex in domo tua. Et videbis aemulum tuum in templo in universis prosperis Israel, et non erit senex in domo tua omnibus diebus. Verumtamen non auferam penitus virum ex te ab altari meo: sed ut deficiant oculi tui, et tabescat anima tua: et pars magna domus tuae morietur, cum ad virilem aetatem venerit. Hoc autem erit tibi signum quod venturum est duobus filiis tuis, Ophni et Phinees: in die uno morientur ambo,» etc. «Ecce,» inquit, «dies veniunt, et praecidam brachium tuum, et brachium domus [Col. 0022C] patris tui.» Per brachium dignitatem et robur summi exprimit sacerdotii. «Ut non sit,» inquit, «senex in domo tua.» Per senem sacerdotem magnum ostendit. «Et videbis aemulum tuum in templo in universis prosperis Israel.» Aemulus domus Heli Sadoc sacerdos exstitit, qui, abjecto Abiathar, a Salomone sacerdotium suscepit, sicut in Malachim legitur (III Reg. II) : «Projecitque Salomon Abiathar, ne esset sacerdos Domini, ut impleretur verbum Domini quod locutus est super domum Heli.» «Verumtamen non auferam penitus virum ex te ab altari meo, ut deficiant oculi tui, et tabescat anima tua.» Ideo Dominus se non penitus ablaturum ex domo Heli virum ab altari suo dicit, ut semper de domo Heli esset in domo [Col. 0022D] Domini vir qui in dignitatem sacerdotii alium substitutum videret, et se eadem dignitate privatum videns, oculi ejus deficerent et anima tabesceret.

(Ex Augustino.) Mystice autem haec prophetia de mutatione sacerdotii non est in Samuele completa, sed in Domino Jesu Christo exstitit adumbrata. Nam post Samuelem prophetam postea sacerdotes fuerunt de genere Aaron, sicut Sadoc et Abiathar, regnante David; et alii deinceps, antequam tempus veniret quo ista quae de sacerdotio mutando tanto ante praedicta sunt, per Christum effici oportebat. Nam cum diceret: «Loquens locutus sum, ut domus tua, et domus patris tui ministraret in conspectu [Col. 0023A] meo usque in sempiternum. Nunc autem dicit Dominus: Absit hoc a me. Sed quicunque glorificaverit me, glorificabo eum; qui autem contemnunt me, erunt ignobiles. Ecce dies veniunt, dicit Dominus.» Ecce isti sunt dies qui pronuntiati sunt. Jam enim nullus sacerdos est secundum ordinem Aaron. Quod enim nominat domum patris ejus, non eum de proximo patre dicere, sed de illo Aaron qui primus sacerdos est institutus, de cujus progenie caeteri sequerentur, superiora demonstrant, ubi ait: «Revelatus sum ad domum patris tui, cum essent in terra Aegypti servi in domo Pharaonis: et elegi domum patris tui ex omnibus sceptris Israel mihi sacerdotio fungi.» Quis patrum fuit hujus in illa Aegypti servitute, unde cum liberati essent electus [Col. 0023B] est ad sacerdotium, nisi Aaron? De hujus ergo stirpe isto loco dixit futurum fuisse ut non essent ulterius sacerdotes, quod jam videmus impletum. Nullus sacerdos est secundum ordinem Aaron. Et quicunque ex ejus genere est homo, cum videt sacrificium Christianorum toto orbe pollere, sibi autem honorem illum magnum esse subtractum, deficiunt oculi ejus. et defluit anima ejus prae nimietate moeroris. Proprie autem ad hujus domum Heli, cui haec dicebantur, quod sequitur pertinet: «Et omnis qui supererit domui tuae decidet in gladio virorum. Et hoc tibi signum, quod venturum est duobus filiis tuis, Ophni et Phinees die uno morientur ambo.» Hoc ergo signum factum est mutandi sacerdotii de domo hujus: quo signo significatum est mutandum sacerdotium [Col. 0023C] domus Aaron. Mors quippe filiorum significavit mortem, non hominum, sed ipsius sacerdotii de filiis Aaron. Quod autem sequitur ad illum jam pertinet sacerdotem cujus figuram gessit huic succedendo Samuel. Proinde quae sequuntur, de Christo Jesu, Novi Testamenti vero sacerdote, dicuntur:

«Et suscitabo mihi sacerdotem fidelem qui omnia quae in corde meo et quae in anima mea faciat, et aedificabo ei domum fidelem.» Ipsa aeterna et superna est Jerusalem. «Et transibit, inquit, coram «Christo meo omnibus diebus.» «Transibit,» dixit, conversabitur, sicut superius dixerat de domo Aaron: «Dixi, domus tua et domus patris tui transibunt [Col. 0023D] coram me in aeternum.» Quod autem ait, «cum Christo meo transibit,» de ipsa domo utique intelligendum est, non de illo sacerdote qui est Christus ipse Mediator atque Salvator. Domus ejus coram illo transibit. Potest et «transibit» intelligi de morte ad vitam, omnibus diebus quibus peragitur usque in finem saeculi hujus ista mortalitas. Quod ait Deus: «Qui omnia, quae in corde meo et quae in anima mea faciat, «non arbitremur habere animam Deum, cum sit conditor animae, sed ita hoc de Deo tropice, non proprie, dicitur, sicut manus et pes et alia corporis membra. De Samuele quidem recte potest accipi, quod in omnibus ejus voluntati, sicut homo, Deo paruerit. De Domino autem Salvatore, quod, sicut Filius unigenitus, paternorum sit in omnibus [Col. 0024A] conscius arcanorum, juxta quod de se ipse manifeste testatur dicens: «Et a me ipso facio nihil, sed sicut docuit me Pater, haec loquor, et qui me misit mecum est, non reliquit me solum, quia ego quae placita sunt ei facio semper (Joan. VIII) .» Cui domum fidelem aedificat Pater. «Quae domus sumus nos, si fiduciam et gloriam spei usque in finem firmam retineamus (Hebr. III) .» Alioquin, quomodo de Samuele potest accipi quod aedificata sit ei domus fidelis, quae coram Christo Domini, id est, ipso Samuele, cunctis diebus incederet, cum legamus in sequentibus quod filii illius aversi de viis ejus post avaritiam declinaverint, et perverterint judicium? nisi forte domum ejus hoc loco plebem Israeliticam intelligamus, quia cunctis diebus sacerdotii ejus [Col. 0024B] Domino servierit, de quo scriptum est: «Et requievit omnis domus Israel post Dominum (I Reg. VII) ;» et paulo post: «Abstulerunt ergo filii Israel Baalim, et Astaroth, et servierunt Domino soli (Ibid.) .» Quod vero subditur:

«Futurum est autem ut quidquid remanserit in domo tua, veniat, ut oretur pro eo, et offerat nummum argenteum et tortam panis.» Non proprie de domo dicitur hujus Heli, sed illius Aaron, de quo genere etiam hucusque non desunt qui veniant et convertantur. De quibus alius propheta dixit: «Reliquiae salvae fient (Isa. XVI) .» Unde Apostolus: «Sic ergo, inquit, et in hoc tempore reliquiae secundum electionem gratiae salvae factae sunt (Rom. XI) .» De talibus enim reliquiis bene intelligitur [Col. 0024C] quod dictum est: «Qui remanserit in domo tua, veniet ut oretur pro eo.» Profecto qui credit in Christo, sicut temporibus apostolorum ex ipsa gente plurimi venerunt et crediderunt. Neque nunc desunt qui, licet rarissimi, tamen credant, ut impleatur in his quod hic homo Dei locutus est. Quod vero continuo secutus adjungit: «Offeret nummum argenteum, et tortam panis (Rom. X) ,» quid per nummum argenteum, nisi oris confessio designatur, quae fit credentibus ad salutem? Argentum enim pro eloquio poni solet, Psalmista testante, ubi canitur: «Eloquia Domini, eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XII) .» Offerat et panem sacrificii altaris, abjectis carnalibus legalium victimarum, dicatque:

[Col. 0024D] «Dimitte me, obsecro, ad unam partem sacerdotalem,» id est, ad ipsam plebem Christo sacerdote praeclaram. Cui Petrus ait: «Vos autem genus electum, regale sacerdotium (I Petr. II) .» Quia autem addit: «Ut comedam buccellam panis,» etiam ipsum sacrificii genus eleganter expressit. De quo dicit Sacerdos ipse: «Panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita (Joan. VI) .» Quia enim dixerat superius dedisse se cibos domui Aaron de victimis Veteris Testamenti, quae fuerant sacrificia Judaeorum, ideo hic dixit postulandam ad comedendum buccellam panis, quod est in Novo Testamento sacrificium Christianorum ut pabulum fidelium animarum. Sequitur:

(CAP. III) . «Puer autem Samuel ministrabat Domino coram Heli, et sermo Domini erat pretiosus,» «hoc est, rarus, quod in sequentibus manifestatur, cum dicit: In diebus illis non erat visio manifesta.» Propter peccata enim populi et eorum qui praefuerunt populo, Dominus jam non manifeste per visiones aut per angelicas responsiones plebi Israel apparuit, sicut patribus eorum fecit. Et ideo dicit scriptor historiae sermonem Domini in illo tempore esse pretiosum.

[Col. 0025B] «Factum est ergo in die quadam, Heli jacebat in loco suo, et oculi ejus caligaverant, nec poterat videre lucernam Dei, antequam exstingueretur,» etc. Prae nimia enim senectute Heli oculi caligaverant, nec poterat videre lucernam Domini, cum arderet in tabernaculo, antequam lux diurna fieret, quando eadem exstinguenda erat lucerna. Sic enim a Domino per Moysen jussum est ut eadem lucerna luceret usque mane, sicut est illud in libro Exodi: «Praecipe,» ait Dominus, «filiis Israel ut afferant tibi oleum de arboribus olivarum purissimum, piloque contusum, ut ardeat lucerna semper in tabernaculo Domini, et collocabunt eam Aaron et filii ejus, ut usque mane luceat coram Domino (Exod. XXVII) . Sive hoc significat quod in caecitate sua ipse Heli [Col. 0025C] permaneret donec funditus cum prole sua exstingueretur, hoc est, vita careret corporali. Mystice autem caecitas Heli significat caecitatem cordis Judaeorum, qui praesentem Salvatorem agnoscere non poterant, nec miraculorum fulgorem, quae ab eo fiebant, intelligere, nec doctrinam ejus corde intento capere, donec ipsum sacerdotium simul cum templo et populo funditus everteretur. Interea Samuel dormiebat in templo Domini, ubi erat arca Domini, et a Domino ter vocatus, novissime, qualiter Heli propter filiorum peccata simul cum ipsis interiturus esset, voce Domini instructus est. Potest hac tertia vocatione praefigurari quod ipse puer futurus erat propheta, dux et sacerdos. Quod autem scriptum est: «Porro Samuel nec dum sciebat Dominum,» [Col. 0025D] nescire Dominum dicitur, quia per prophetiae mysterium necdum ei revelatus fuerat sermo Domini. Et quod sequitur:

«Dixit Dominus ad Samuelem: Ecce ego facio verbum in Israel, quod quicunque audierit, tinnient ambae aures ejus,» et caetera. Hoc in loco comminatio Dei est super Heli, et super domum ejus, eo quod in peccato filiorum Heli arca Dei caperetur, et Israel rueret, et ejus filii interirent, et domus Heli sacerdotio domus Domini privaretur, et ob id factum audientium aures tinnirent stupore vehementi.

«Crevit autem Samuel et Dominus erat cum eo, et non cecidit ex omnibus verbis ejus in terram.» [Col. 0026A] Quod dictum est de Samuele, postquam verba divini oraculi, quae noctu acceperat, mane Heli retulit, «et non cecidit ex omnibus verbis ejus in terram,» significat quia nihil ex his quae locutus est irritum fuit, sed omnia sunt rebus completa quae dixit. Cadunt namque in terram verba supervacua, quae pro nihilo habenda et universorum sunt calcanda despectu, sicut et beatus Job dixit: «Et lux vultus mei non cadebat in terram (Job. XXIX) .» Quia nimirum in tanta gravitate vultum tenere consueverat, ut nunquam contemptibili laetitia resolveretur, sed quotiescunque hilariorem se praesentibus exhiberet, certa semper hoc causa utilitatis eorum faceret.

«Et cognovit universus Israel a Dan usque Bersabee, quod fidelis Samuel propheta esset Domini,» [Col. 0026B] etc. (Ex Hieronymo.) Per terminos terrae Judaeae descriptos universitatem plebis pariter comprehendit. Dan viculus est in quarto a Paneade milliario euntibus Tyrum, qui usque hodie sic vocatur, Terminus Judaeae provinciae contra septentrionem. De quo et Jordanis flumen erumpens, a loco sortitus est nomen: or quippe fluvium sive rivum Hebraei vocant. Dan interpretatur judicium, sive judicans. Bersabee in tribu Juda sive Simeonis est usque hodie vicus grandis in vicesimo a Cebron milliario vergens ad austrum, in quo et Romanorum militum praesidium positum est. A quo loco termini Judaeae terrae incipientes, tendebantur usque ad Dan, quae juxta Paneadem cernitur. Interpretatur vero Bersabee puteus satietatis, vel puteus viri, sive juramenti, eo [Col. 0026C] quod ibi Abraham et Isaac foedus cum Abimelech sociavere jurantes (Gen. XXI et XXVI) . Nec movere debet quempiam, si interdum civitates Judae easdem in tribu Simeonis sive Benjamin reperiat. Tribus enim Juda viris bellicosissimis pollens, et crebro adversarios superans, in omnibus tribubus tenuit principatum. Et idcirco etiam aliarum tribuum sortes in ejus interdum funiculo nuncupantur. Alioquin in medio tribus Judae habitasse Simeonem Scriptura manifestissime docet.

Igitur posteaquam haec in figura mutationis Veteris Testamenti a propheta illo praenuntiata sunt ad Heli offendentem Dominum Israel, instruxerunt aciem Philisthaei, hoc est, Palaestini, contra eos in Aphec, qui locus est juxta vicum Endor Ezechielis civitatis, ubi dimicavit Saul in sorte Aser, in qua habitatores pristini permanserunt. Interpretatur autem Aphec furor novus, sive apprehendens. Quod bene convenit rebus gestis. Qui enim iram Domini meruerunt, ab hostibus apprehensi sunt. Tollunt autem Israelitae arcam ad tuitionem suam. Capta est ab hostibus arca, ipsique non solum victi sunt et in fugam versi, imo etiam magna strages facta est occisorum. [Col. 0027A] Nonnihil tamen futurorum significat res haec gesta prophetiae. Arca enim illa ab alienigenis capta, indicabat testamentum Dei transiturum ad gentes. Quando enim nuntiatum est Heli sacerdoti captam fuisse arcam Dei, cecidit de sella retrorsum, et mortuus est. Et merito. Quia quisquis retrorsum convertitur a fide et veritate, necesse est ut cadat et continuo moriatur. Mystice autem, transeunte arca Domini ad gentes, periit atque interiit sacerdotium Judaeorum. Duo quoque filii Heli corruerunt, quorum unius uxor viduata, et mox in partu mortua est propter eamdem perturbationem. De quo Josephus ita refert: «Cum vir Heli etiam arcam audisset ab hostibus captam, dolore turbatus, eo quod ei praeter spem tantum onus accesserat, ruens de sede [Col. 0027B] defunctus est, dum VIII et XC vixisset annos, quorum XL tenuerat principatum. Ea siquidem die defuncta est et conjux Phinees ejus filii, dum per occasum mariti nequaquam vivere tolerasset, cui praegnanti quidem nuntiatus est luctus viri, peperit autem filium septem mensium, quem ob hoc appellaverunt Ichabod, quod nomen designat inglorium, eo quod illo tempore exercitui hujusmodi deformitas accessisset.»

Habuit autem principatum primus Heli ex domo Thamar, qui fuit unus filiorum Aaron. Nam primitus de domo Eleazari sacerdotes erant: ex quo honorem filius a patre percipiebat, et Eleazar Phinees suo filio tradidit. Post quem Abiezer ejus filius hunc honorem accepit, quem Ozi suo filio dereliquit. Cui [Col. 0027C] rursum Ozi filius successit suus. Et post hunc Heli tenuit sacerdotium, de quo nunc sermo nobis est habitus. Cujus genus usque ad tempora Salomonis hoc habuerat. Tunc enim sacerdotium ex domo Eleazari denuo receperunt. (Ex Isidoro.) Unde evidenti signo praefiguratum est, post exstinctum sacerdotium Judaeorum carnalem interiisse Synagogam, illi carnaliter adhaerentem. Prostratoque Heli de sella, pontifices Judaeorum sedem habuere vacuam, et gloriam sacerdotii regnique exstinctam.

[Col. 0027D] (CAP. V.) «Philisthiim autem tulerunt arcam Dei, et asportaverunt eam a lapide adjutorii in Azotum,» et reliqua. (Ex Hieronymo.) Lapis adjutorii dicitur locus ille in quo posuit Samuel lapidem unum inter Masphat et inter Sem, sicut in sequentibus demonstratur. Azotus, quae et Astro dicitur, est usque hodie nobile municipium Palestinae provinciae, et una de quinque civitatibus Allophylorum, decreta quidem tribui Judae, non retenta tamen ab ea, quia nequaquam veteres potuit accolas expellere. Interpretatur autem ignis patris mei, vel incendium. Et bene incendium patris locus ille dicitur, ubi idolum Dagon consistebat: quia adventus arcae Dei in Azotum, incendium erat diaboli, patris omnium iniquorum. [Col. 0028A] Dagon interpretatur piscis tristitiae, significans hostem antiquum, qui in mare istius mundi positus, devorat piscatores. Quem liber Job Leviathan et Behemoth (Job. III et XXX) nuncupat. (Ex Isidoro.) Sed quid est quod dum posuissent arcam Domini Philisthiim in templum Dagonis dei sui, introierunt templum, et invenerunt Dagonem prostratum, atque confractum caput ejus, duaeque manus abscisae sunt? Statim ut testamentum Domini pervenit in gentibus, confestim idola, quae deceptum possidebant orbem, destructa sunt, omnisque error simulacrorum corruit, praesentiam Domini ferre non sustinens. Nam in manibus Dagon praescisis opus idololatriae amputatur, et in capite ejus superbia diaboli abscisa significatur, a quo initium peccati fuit. Quod vero in [Col. 0028B] limine, ut certum scilicet praefinitumque sui idololatria finem agnosceret. Limes enim finem itineris significat. Etiam et illud ad magnam pertinet significationem, in ipsa ruina Dagon dei sui atque fractura, quod dorsum illius solum inveniretur, fractis ejus omnibus membris. Dorsum quippe fugam significat. Quicunque enim fugiunt, persequentibus dant dorsum. Unde et scriptum est de hostibus: «Quoniam pones eos dorsum (Psal. XX) .» Ubi sunt enim idola? Perierunt, et si aliqua remanentia ab aliquibus absconduntur, fugiunt. Quod autem percussi sunt in posterioribus hi qui arcam Dei captivaverunt, haec poena signum videtur, quia si qui susceperint testamentum Dei, et posteriora dilexerint, et ipsis justissime cruciabuntur, qui, sicut Apostolus (Phil. III) , [Col. 0028C] aestimare debent eadem sicuti stercora. Qui enim sic assumunt divinum Testamentum ut posteriora respicientes, veteri se vanitate non exuant, similes sunt hostibus illis qui arcam testamenti captivam juxta idola sua posuerunt. Et illa quidem vetera etiam nolentibus cadunt: quia «omnis caro fenum, et claritas hominis ut flos feni. Aruit fenum, flos ejus decidit (Isa. XL) ,» arca Domini manet in aeternum, secretum scilicet testamentum regni coelorum, ubi est verbum Dei.

[Col. 0028D] (CAP. VI.) «Fuit ergo arca Domini in regione Philisthinorum septem mensibus,» etc. Septem menses, quibus arca Dei inter gentes fuit, figuraliter exprimunt universitatem temporum, quae septenario numero dierum discurrit, et significat Testamentum Domini usque ad consummationem saeculi in gentibus permansurum.

«Et convocaverunt Philisthiim sacerdotes et divinos, dicentes: Quid faciemus de arca Dei? Indicate nobis quomodo remittemus eam in locum suum? Qui dixerunt: Si remittitis arcam Dei Israel, nolite dimittere eam vacuam, sed quod debetis reddite ei pro peccato, et tunc curabimini, et scietis quare non recedat manus ejus a vobis. Qui dixerunt: Quid est quod pro delicto reddere debeamus [Col. 0029A] ei? Responderuntque eis: Juxta numerum provinciarum Philisthiim quinque anos aureos facietis, et quinque mures aureos, quia plaga una fuit omnibus vobis et satrapis vestris. Facietisque similitudines anorum vestrorum, et similitudines murium qui demoliti sunt terram, et dabitis Deo Israel gloriam si forte elevet manum suam a vobis, et a diis vestris, et a terra vestra,» etc. Quinque ani aurei et quinque mures similiter aurei, quos fecerunt Philisthaei post plagam quam perpessi sunt, et attulerunt ad arcam Domini, significant quod quidam carnales quinque corporis sensibus dediti, et illecebras voluptatum sequentes, cum correpti fuerint a Domino, scelera sua cognoscentes, ipsas plagas juste se perpeti a Domino confitentur, [Col. 0029B] et licet coacti, studium vitae suae meliorandi impendunt. Quod bene significant quinque civitates Philisthinorum, id est, Azotus, Gaza, Ascalon, Geth, Accaron, illos videlicet exprimentes qui exterioris hominis actus sequuntur. (Ex Hieronymo.) Gaza civitas est Evaeorum, in qua habitavere Cappadoces, pristinis cultoribus interfectis. Apud veteres erat terminus Chananaeorum juxta Aegyptum, ceciditque in sortem tribus Judae, sed eam tenere non potuit, quia Enachim, id est, gigantes Allophylorum, fortissime restiterunt. Et est usque hodie insignis civitas Palaestinae. Quaeritur autem quomodo in quodam propheta (Soph. II) dicatur Gaza futura in tumulum sempiternum? Quod solvitur ita, antiquae civitatis locum vix fundamentorum praebere vestigia; haec [Col. 0029C] autem, quae nunc cernitur, in alio loco pro illa aedificata. Ascalon autem urbs est nobilis Palaestinae, Quae et ipsa antiquitus una fuit de quinque satrapiis Allophylorum, separata quidem et per sortem tribui Judae decreta, nec tamen retenta ab ea, quia habitatores ejus superare non potuit. Geth, ad quem locum transtulerunt arcam testamenti de Azoto, nunc vicus grandis, vocatur Gechtham inter Antipatridem et Jamniam. Sed et alia villa appellatur Gechim. Accaron in tribu est Dan, sive (ut ego arbitror) in tribu Judae ad laevam Chananaeorum, urbs una de quinque olim satrapiis Palaestinae, et decreta est quidem tribui Judae, nec tamen tenta ab ea, quia habitatores pristinos nequivit expellere. Sed et usque hodie grandis vicus civium Judaeorum Accaron dicitur [Col. 0029D] inter Azotum et Jamniam ad orientem respiciens. Quidam putant Accaron turrem Stratonis, postea Caesaream nuncupatam. Azotus (ut superius diximus) interpretatur ignis patris mei vel incendium Gaza interpretatur fortitudo. Ascalon, ignis infamis, aut ignis ignobilis. Geth, torcular. Accaron quoque interpretatur eruditio tristitiae vel sterilitatis. Omnis enim concupiscentia infamis atque ignobilis per diabolum inflammata, atque per contrarias fortitudines instigata, et quasi per torcular nequitiae expressa, vinum profundit amaritudinis in doctrina prava et in operatione perversa. Unde necesse est ut tendat ad mortem, ubi est tristitia vera et sterilitas perpetua.

[Col. 0030A] «Interea Palaestini facientes plaustrum novum, in quo posuerunt arcam, et juxta eam capsellam habentem anos et mures aureos, quos exsolvebant pro delicto, collocaverunt, adjungentes duas vaccas fetas, quibus non erat impositum jugum, et vitulos earum concluserunt domi,» ut probarent unde eis plaga venisset, etc. (Ex Isidoro.) Vaccae autem illae Allophylorum arcam gestantes figuram sanctorum renuntiantium saeculo designaverunt, qui nullum delicti jugum traxerunt. Nam sicut illae pignorum affectibus a recto itinere minime digressae sunt, ita sancti mundo renuntiantes parentali obtentu non debent a bono praepediri proposito, sicut Moyses ait: «Qui dicunt patri suo et matri: Nescio vos, et fratribus suis: Ignoro vos, et nescierunt filios [Col. 0030B] suos, hi custodierunt testamentum Dei, et praecepta ejus servaverunt: Judicia tua, Jacob, et legem tuam, Israel (Deut. XXXIII) .» Ille enim scire Deum familiarius appetit, qui prae amore pietatis nescire desiderat quodcunque carnaliter sciunt.

«Ibant autem, inquit, in directum vaccae per viam quae ducit Bethsames,» etc. (Ex Hieronymo.) Bethsamis civitas est sacerdotalis in tribu Benjamin, quae usque hodie demonstratur de Eleutheropoli pergentibus Nicopolim, in decimo milliario contra orientalem plagam. Bethsamis altera in tribu Nephthalim, in qua et ipsi cultores pristini permansere.

«Et itinere uno gradiebantur pergentes et mugientes, et non declinabant neque ad dexteram neque [Col. 0030C] ad sinistram,» etc. Bene dicit quod itinere uno gradiebantur Bethsamis, hoc est, viam regiam incedentes in domum solis, in locum videlicet justitiae et veritatis. Bethsamis enim interpretatur domus solis, et significat coelestem Jerusalem, ubi Sol justitiae semper lucet. «Ibant autem in directum vaccae, et non declinabant neque ad dexteram neque ad sinistram,» etc. Id est, non extollebantur prosperis, neque frangebantur adversis. Unde dicit Apostolus: «Per arma justitiae a dextris et a sinistris, per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam, ut seductores et veraces,» etc. (II Cor. VI.) (Ex Gregorio.) Si igitur ad aeterni Solis habitationem tendimus, dignum profecto est ut de Dei itinere pro carnalibus affectibus non declinemus. Tota enim [Col. 0030D] virtute pensandum est quod vaccae Dei plaustro suppositae pergunt et gemunt, dant ab intimis mugitus, et tamen de itinere non reflectunt gressus. Amorem quidem per compassionem sentiunt, sed colla posterius non deflectunt. Sic nimirum praedicatores Dei, sic fideles quique esse intra sanctam Ecclesiam debent, ut et compatiantur proximis per charitatem, et tamen de via Dei non exorbitent per compassionem. Arcam quippe superpositam Bethsamis pergere, est cum superna scientia ad internae lucis habitaculum propinquare. Sed tunc vere Bethsamis tendimus, cum via rectitudinis gradientes ad vicina erroris latera pro affectu pignorum non declinamus. Sic namque nunc necesse est ut incedere debeant, qui [Col. 0031A] sacrae legis jugo suppositi jam per internam scientiam Domini arcam portant, quatenus per hoc propinquorum necessitatibus condolentes, a coepto rectitudinis itinere non declinent. Quorum nimirum gratia mentem nostram tenere debet, sed reflectere non debet, ne haec eadem mens aut si affectu non tangitur, dura sit: aut plus tacta, si inflectitur, remissa. Post reversionem arcae de terra Philisthiim sequitur Scriptura dicens:

«Hi sunt autem ani aurei, quos reddiderunt Philisthiim pro delicto Domino. Azotus unum, Gaza unum, Ascalon unum, Geth unum, Accaron unum, etc.» (Ex Hebraeo.) Quinque anos et quinque mures hae quinque civitates dederunt. Reliquae autem civitates provinciarum et villae quae erant absque [Col. 0031B] muro, mures tantum dederunt. Idcirco dicitur: «ab urbe murata usque ad villam quae erat absque muro.»

Quod autem sequitur: «Et usque ad Abel magnum, super quem posuerunt arcam Dei.» Abel magnum civitas est in termino Israel. Abel magnum idcirco vocatur, cum antea Bethsamis vocitata sit, sive propter luctum super viris Bethsamitibus ibi factum, sive propter distinctionem civitates Abel Bethmatha, de qua exclamavit mulier sapiens ad Joad, dicens: «Qui interrogant interrogent in Abela (II Reg. XX) .» Sic itaque intelligendum est quod ab urbe murata usque ad villam quae erat absque muro, et usque ad Abel magnum, dederint mures. Super quem, id est, super luctum, posuerunt arcam Domini [Col. 0031C] quae erat usque in illam diem in agro Josue Bethsamitis. Fuit igitur in agro illius donec in Cariathiarim ducta est. Quod dictum est de eis qui videre arcam Domini, reversam de terra Philisthinorum, ausi sunt, cum non essent de stirpe Levitica: «Et percussit de populo septuaginta viros, et quinquaginta millia plebis.» Populus et plebs pro una eademque re indifferenter accipitur: nam ex uno Graeco, quod est λαός solet utrumque transferri. Sed mihi videtur esse distantia quod in priore commate versiculi additum est, «viros septuaginta.» Viros enim majores natu significat, ut sit sensus, quia de optimatibus populi septuaginta sunt percussi; de ipsa autem turba vulgari homines quinquaginta [Col. 0031D] millia. Quod ne pateretur, in Exodo (Cap. XX) , populus a longe stabat et orabat, solus Moyses ascendit ad Dominum.

«Et dixerunt viri Bethsamitae: Quis poterit stare in conspectu Domini Dei sancti hujus, et ad quem ascendet a nobis? Miseruntque nuntios ad habitatores Cariathiarim, dicentes: Reduxerunt Philisthiim arcam Domini. Descendite et ducite eam ad vos. (CAP. VII.) Venerunt ergo viri Cariathiarim, et duxerunt arcam Domini, et intulerunt eam in domum Abinadab in Gabaa: Eleazarum autem filium ejus sanctificaverunt, ut custodiret arcam Domini,» etc. Quod autem postquam percussi sunt viri Bethsamitae, eo quod indigne viderent arcam Domini, miserunt eam ad Cariathiarim; quid [Col. 0032A] significare melius potest quam translationem Testamenti Domini a populo Judaico ad gentes? Quia cum illi a patrum orbita deviantes, carnali observantia, et Pharisaicis superstitionibus legem foedarent, Salvatoris dicta spernebant, et per ministros Novi Testamenti verbum salutis illis praedicari penitus recusabant. Unde dicunt ad eos apostoli post resurrectionem Domini: «Vobis, inquiunt, oportebat primum praedicare verbum Dei: sed quia noluistis, et indignos vos judicastis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes (Act. XIII) .» ( Ex Hieronymo. ) Cariathiarim, quae et Cariadbal dicitur, civitas est saltuum, una de urbibus Gabaonitarum, pertinens ad tribum Judae, euntibus ad Heliopolim in milliario nono. De hac fuit Urias propheta, quem interfecit Joachim in [Col. 0032B] Jerusalem, sicut Jeremias scribit. (Jer. XXVI.) Sed in Paralipomenon libro filius Sobal appellatur Cariathiarim (I Par. XI) . Et interpretatur ipsa Cariathiarim civitas vel villa silvarum. De qua civitate mystice in psalmo scriptum est: «Inveniam locum Domino, tabernaculum Deo Jacob. Ecce audivimus eam in Ephrata, invenimus eam in campis silvae (Psal. CXXXI) .» Locus enim Domini est tabernaculum pectoris Christiani populi, et atria Ecclesiae catholicae, quae ille tanquam coelum semper inhabitat. Civitas enim silvarum, id est, conventus gentium, efficitur locus aptus ad suscipiendam arcam Domini in domum videlicet Abinadab, qui interpretatur Pater meus spontaneus, qui cum Psalmista dicere possit: «Voluntarie sacrificabo tibi, et confitebor nomini [Col. 0032C] tuo, Domine, quoniam bonum est (Psal. LII) .» Gabaa interpretatur collis vel sublimitas. Ibi Eleazar filius Abinabad constituitur sacerdos, ut custodiat arcam Domini. Eleazar quippe Dei adjutorium interpretatur. Et bene qui custodit arcam Domini, Dei adjutorium dicitur; quia sancti viri quidquid boni habent, non ad se, sed ad Deum referunt. Unde dicit Apostolus: «Fiduciam talem habemus per Christum ad Dominum, non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est, qui et idoneos nos fecit ministros Novi Testamenti, non littera, sed spiritu (II Cor. III) .»

«Et factum est, ex qua die mansit arca Domini in Cariathiarim, multiplicati sunt dies (erat quippe jam annus vicesimus), et requievit omnis domus Israel post Dominum,» etc. (Ex Beda.) Quod dictum est, «quia ex qua die mansit arca in Cariathiarim, multiplicati sunt dies (erat quippe jam annus vicesimus), et requievit omnis domus Israel post Dominum;» non ita intelligendum est quasi viginti anni, quibus arca maneret in Cariathiarim, ad octavum usque annum regni David, quando eam congregata populi frequentia in Jerusalem adduxit, sint computandi. Invenitur [Col. 0033A] namque in sequentibus quod temporibus Saulis fuerit elata de hac civitate, et allata in castra, pugnante eo adversum Philisthaeos. Sic etenim scriptum est: «Et ait Saul ad Achiam: Applica arcam Dei. Erat enim ibi arca Dei in die illo cum filiis Israel (I Reg. XIV) .» Et quia constat quod David eam in Jerusalem adduxerit, ablatam de domo Abinabad, in quam nunc illata esse perhibetur, restat intelligi quod in diebus Saulis relata de castris, et in praefatam sit illata civitatem, unde denuo, regnante David, afferetur in Jerusalem. Est ergo sensus memoratae sententiae: Quia ex quo mansit arca in Cariathiarim, erat annus vicesimus cum eam inde transferri temporibus Saul causa belli contigerit. Vel certe vicesimus erat annus cum adhuc omnis domus [Col. 0033B] Israel requievit post Dominum, abjectis videlicet idolis, illi soli serviens. Quod eam fecisse toto tempore praesulatus Samuelis, qui (Josepho teste) quindecim annis completus est, et primo tempore regni Saul, quod (eodem historico affirmante) viginti annis tenuit, nullus sanctae historiae curiosus ignorat: namque postmodum cum recessisset a Saulo Spiritus Domini, et agitaret eum spiritus nequam, maxime ad persequendum David innoxium et justum, necesse erat partem militiae vel plebis ejus nonnullam malitiae illius exstitisse complicem.

«Abstulerunt ergo filii Israel Baalim et Astaroth, et servierunt Domino soli.» Astaroth interpretatur factura exploratorum. Baalim interpretatur ascendentes sive superiores. Qui ergo verus Israelita [Col. 0033C] est, id est, vir videns Dominum, sive mens videns Dominum, aufert a se omnem facturam malignorum spirituum, aufert jactantiam atque superbiam, ac sic serviet Domino soli, quia «nulla societas est lucis ad tenebras, nec ulla conventio Christi ad Belial (II Cor. VI) .»

«Judicavitque Samuel filios Israel in Masphat,» etc. (Ex Hieronymo.) Masphat est civitas in tribu Juda, apud quam habitavit Jephte, juxta Cariathiarim urbem, de qua supra diximus. Interpretaturque Masphat speculatio, vel contemplatio, sive intentio, vel locus judicii. Saphat enim judicare est. Et bene convenit iste locus tam sancto viro, qui plebem sibi commissam in justitia et veritate judicavit et summa prudentia gubernavit.

[Col. 0033D] «Tulit autem Samuel agnum lactantem unum, et obtulit illum holocaustum Domino. Et clamavit Samuel ad Dominum pro Israel, et exaudivit eum,» etc. «Exclamavit, inquit, Samuel ad Dominum pro Israel,» et exaudivit eum: «Quia oculi Domini super justos, et aures ejus ad preces eorum (Psal. XXIII) .» Et cum offerret agnum lactantem in holocaustum, hoc est, innocentem vitam, per continentiam salutarem hostiam Domino mactavit, ac igne charitatis in odorem suavitatis totam concremavit.

«Accedentes alienigenae ad pugnam contra populum Domini, intonuit Dominus super eos, et confusi sunt, et offenderunt contra Israel atque superati [Col. 0034A] sunt, et percusserunt eos usque ad locum qui erat subter Bethcar.» Bethcar interpretatur domus agnitionis vel domus agni. Cum per praedicatores Evangelii Dominus super hostes spiritales intonuit, in fugam versi corruerunt coram Israel, id est, coram populo Dei. Et persecuti sunt eos usque in domum agnitionis, hoc est, quousque omnis error expugnetur, et vere Deus agnoscatur.

«Tunc assumpsit Samuel lapidem unum, et statuit illum inter Masphat et inter Sen (vel, ut alia editio habet, inter Masphat novum et veterem).» «Et vocavit nomen ejus Abenneger, quod est, Latine, lapis adjutorii. Et dixit: Usque huc adjuvit nos Dominus,» etc. Masphat (ut supra diximus) interpretatur intentio. (Ex Isidoro.) Lapis ille adjutorii [Col. 0034B] medietas est Salvatoris, per quem transeundum est a Masphat vetere ad novam, id est, ab intentione qua exspectabatur in carnali regno beatitudo falsa carnalis, ad intentionem, qua per Novum Testamentum exspectatur in regno coelorum beatitudo verissima spiritalis. Qua quoniam nihil est melius, huc usque adjuvat Deus. «Eratque pax inter Israel et Amorrhaeum.» Amorrhaeus interpretatur amarus, vel loquens. Et Apostolus ad Ephesios ita dicit. «Vos, qui aliquando eratis longe, facti estis prope in sanguine Christi. Ipse enim est pax nostra, qui fecit utraque unum. Et medium parietem maceriae solvens, inimicitias in carne sua legem mandatorum decretis evacuans, ut duos condat in semetipsum in unum novum hominem faciens pacem, ut reconciliet [Col. 0034C] ambos in uno corpore Deo per crucem, interficiens inimicitias in semetipso, et veniens evangelizavit pacem vobis, qui longe fuistis, et pacem his qui prope: quoniam per ipsum habemus accessum ambo in uno Spiritu ad pacem.» Hactenus Apostolus.

«Judicabat quoque Samuel Israel cunctis diebus vitae suae. Et ibat per singulos annos circuiens Bethel, et Galgala et Masphat, et judicavit Israelem in supradictis locis,» etc. Bethel est civitas in duodecimo ab Hierosolyma lapide, a dextris euntibus Neapolim, quae prius Luza, id est, amigdalon vocabatur, et cecidit in sortem tribus Benjamin. Vocabatur autem prius Luza Bethel, ut diximus. Nam et hoc quod Bethauen aliud oppidum suspicantur, non ita est, sed ex eo tempore quo ibi a Jeroboam, [Col. 0034D] filio Nabath, vituli aurei fabricati sunt et a decem tribubus adorati (III Reg. XII) , vocatum esse Bethauen, id est, domus idoli, quae antea vocabatur Domus Dei. Galgala haec est, quam supra posuimus, Galgol, ad orientalem plagam antiquae Jericho cis Jordanem, ubi Jesus secundo populum circumcidit, et pascha celebravit, ac, deficiente manna, triticeis panibus usus est Israel (Jos. V) . In ipso loco lapides quoque quos de alveo Jordanis tulerant, statuerunt, ubi et tabernaculum testimonii fixum multo tempore fuit (Jos. IV) . Cecidit autem in sortem tribus Juda, et ostenditur usque hodie locus desertus in secundo a Jericho milliario, ab illius regionis mortalibus miro cultu habitus. Sed et juxta Bethel quidam aliam Galgalam [Col. 0035A] suspicantur. Galgala interpretatur volutatio sive revelatio. Apte igitur propheta Dei in Bethel, Galgala et Masphat judicavit Israel. Sicque revertens in Ramatha, ubi erat domus ejus, ibi judicavit Israel, aedificavitque ibi altare Domino: nobis exemplum tribuens, cum consistit nobis faciendum judicium in domo Dei, non proterve vel inconsiderate, vel malivola mente, sed juxta id quod nobis revelat sacra Scriptura, et intentione bona, et amore fraterno judicemus proximos nostros. Sicque in Ramatha domum nostram revertamur: hoc est, ad interna pectoribus nostris redeamus, ut contemplationi Dei vacemus, et vitam nostram in nobismetipsis dijudicemus, quatenus in altari fidei gratas hostias bonorum actuum et bonae voluntatis Domino immolemus.

(CAP. VIII.) «Factum est autem, cum senuisset Samuel, posuit filios suos judices Israel. Fuitque nomen filii ejus primogeniti Joel, et nomen secundi Abia, judicum in Bersabee. Et non ambulaverunt filii illius in viis ejus, sed declinaverunt post avaritiam,» etc. De hoc Josephus ita refert: «Igitur illo tempore inter Israelitas et reliquos Chananaeos propheta Samuel ita decrevit, ut deposito populo Chananaeorum, Judaeisque reddita civitate, in ea eos [Col. 0035C] convenire praecepit, et diversis artibus ad invicem operam dare. Ipse vero secundo in anno circumiens civitates judicabat, et multo tempore sub aequitate omnia explevit. Deinde senectute gravatus, et agere solemnia praepeditus, filiis suis tribuit principatum, quorum senior quidem dicebatur Joel, junior autem Abia. Praeposuit autem alium quidem in Bethlehem civitate, ut illic sederet et judicaret; alium vero in Bersabea. Sed ut boni quidem et moderati ex malis, ita et pravi producuntur ex bonis. Nam et patris sui studium non recordantes, et viam contrariam ambulantes, et muneribus turpibusque lucris justitiam comprimebant, et judicia non vera, sed secundum praemia proferebant, ad epulas et pretiosa convivia declinantes. Primum quidem, quae erant inimica [Col. 0035D] Deo gerebant; secundo etiam patri reddebantur adversi, qui multo studio ac providentia gesserat ut etiam plebs sciret servare justitiam. Populus itaque, dum contumeliam priori conversationi prophetae filii fecerunt, graviter hoc ferens, ad patrem denuo remeavit, qui in Ramatha civitate commorabatur, eique injustitias filiorum omnes exposuit. Et quia cum senex esset, et tempore jam defectus, rebus praeesse non poterat: supplicabant eum atque rogabant, ut aliquem eorum regem eligeret, qui et contra principatum gentis haberet, et Palaestinos affligeret qui eis erant prioris injustitiae debitores.» Joel interpretatur incipiens, vel fuit Dei. Abia interpretatur pater Dominus, vel pater fuit. Recte ergo qui [Col. 0036A] non in inchoata justitia permanserunt, et paternitatem Domini servare neglexerunt, fuit Dei vel pater fuit, nominantur, ut significetur paternitate Dei eos esse indignos qui, justitia relicta, in iniquitatem corruerunt. Sed quia filii Samuel (sicut superius dictum est) declinaverunt post avaritiam, et acceperunt munera, et tam iniqui judices exstiterunt, ut populus nequaquam eos ferens, regem sibi in similitudinem caeterarum gentium postularet, his petitionibus Deus irritatus ad dolentem prophetam ita locutus est:

«Audi vocem populi in omnibus quae loquuntur tibi. Non enim te abjecerunt, sed me, ne regnem super eos. Juxta omnia opera sua quae fecerunt a die qua eduxi eos de Aegypto usque ad diem hanc, [Col. 0036B] sicut dereliquerunt me, et servierunt diis alienis, sic faciunt etiam tibi: nunc ergo audi vocem eorum: verumtamen contestare eos, et praedic eis jus regis qui regnaturus est super eos,» etc. Saul ergo, qui, offenso Deo, constitutus est super Israelitas rex, typum tenet populi Judaeorum. Nam sicut ipse in regale culmen sublevatus juxta convenientes mores eorum qui petierunt super se esse regem et mansuetudinem Domini spernebant, durus ac rigidus ac superbus effectus est, ita ut eos servili onere magis premeret, quam libertati donaret: sic et populus Judaicus, licet unctus in sacerdotibus et regibus foret, tamen quia filius ancillae erat, quae in servitutem generabat, nunquam libertatem perfectam per ipsam unctionem consequi potuit: maxime [Col. 0036C] quia illum ad se venientem, qui vere rex erat, et mansuetus ad eos venerat, recipere noluerunt, per cujus dominationem liberi, si mallent, fieri potuissent.

Saul ergo petitio interpretatur, qui fuit de stirpe Benjamin, et filius Cis «filii Abiel, filii Seror, filii Bechorath, filii Aphia.» Et haec nomina bene exprimunt typum Judaeorum. Benjamin quidem interpretatur filius dextrae. Cis, durus vel vomitus viri, vel vomens vir. Abiel, Pater meus Deus. Seror, parvulus sive turbulentus. Et Bechorath interpretatur primogenitus tuus. Qui ergo fuit primogenitus Dei, secundum id quod in propheta scriptum est: «Filius [Col. 0036D] primogenitus meus Israel (Jer. XXXI) ,» et pater ejus Deus; filius fuit dextrae, quia saepe per auxilium Domini confortatus hostibus suis praevaluit. Sed quia semper ingratus exstitit beneficiorum Dei, et durus cervice in blasphemiam erupit, de magno parvulus, et de placido turbulentus effectus est. Quod autem unctus est in regem, imaginem Christi portavit. Unde et beatus David, et ipse Christus nuncupatus, ait ad eum qui se finxerat Saul occidisse: «Quomodo non timuisti injicere manum tuam in Christum Domini? (II Reg. I.) » Hinc et quod et ab humero sursum Saul supereminebat omnibus, significat quia caput nostrum Christus sursum super nos est, quem Pater super omnem potestatem, et omnem principatum, [Col. 0037A] et super omne nomen quod nominatur, exaltatum consedere secum fecit in coelestibus (Eph. XI) . Nec non et hoc quod de Saul dicitur quod electus et bonus esset, et filiis Israel non esset eo melior, magis ad Christum pertinet quam ad ipsum Saul. De quo propheta dicit ex persona Domini: «Ecce puer meus electus, quem elegi, ponam super eum Spiritum meum, et judicium gentibus nuntiabit (Isa. XLII) .» Et Jeremias ita dicit: «O rex gentium, tuum est enim decus inter cunctos sapientes gentium, et in universis regnis illorum nullus est similis tui (Jer. X) .» Et in psalmo: «Quoniam quis in nubibus aequabitur Domino, aut quis similis erit Deo inter filios Dei? (Psal. LXXXVIII.) » Quod autem Saul asinas patris sui Cis perditas quaesivit, et in itinere quo [Col. 0037B] perrexit ad prophetam venit, qui eum in regem unxit, significat quod Judaei stultitiam carnalis sensus sequentes, per erroris devia luxum istius mundi perquirebant. (Asinus enim brutum et luxuriosum est animal.) Qui ad prophetam venientes, hoc est, ad Moysen, inventas esse asinas ab eo audierant, hoc est, bona terrae comesuros esse didicerant, a quo eis unctionis oleum infusum, et regni gubernacula futura praedicta sunt, in quibus fratres suos ad tempus de manibus hostium suorum eriperet. Quod autem Samuel Saul in excelsum ducit, et ibi refectionem praeparat, significat Moysen et omnes prophetas doctrinis suis populum Hebraeorum semper ad altiora provocasse, ut scientia spiritali refecti, in culmine virtutum consisterent, nec relaberentur in foveam [Col. 0037C] vitiorum. Quod autem Samuel Sauli Videntem quaerenti apparens locutus est, dicens:

(CAP. IX.) «Ego sum Videns, ascende ante me in excelsum, ut comedatis mecum hodie, et dimittam te mane, et omnia quae sunt in corde tuo indicabo tibi, et de asinis quas perdidisti nudiustertius ne sollicitus sis, quia inventae sunt,» etc. (Ex Hebr.) Erat in corde Saul, sicut Hebraei tradunt, quod rex futurus esset, quia viderat per visum se in vertice arboris palmae collocari. Quae visio signum regale erat.

«Cumque abieris inde, et ultra transieris, et veneris ad quercum Thabor, invenient te ibi tres [Col. 0037D] viri ascendentes ad Dominum in Bethel.» Ubi Hybiri [hi viri] causa orationis ibant in Bethel, Jacob lapidem erexerat.

«Post haec venies ad collem Dei.» Collis Dei locus erat ubi prophetae habitabant.

«Et insiliet in te Spiritus Domini, et prophetabis cum eis,» etc. Prophetasse eum ibi Judaei dicunt de futuro saeculo, de Gog et Magog, et de praemiis justorum et poena impiorum.

«Quando ergo venerint signa haec omnia tibi, fac quaecunque invenerit manus tua, quia Deus tecum est,» etc. Ac si diceret: His signis nosse poteris quia Deus te regem fore voluit, et idcirco omnia quae tibi agenda sunt, regaliter age, et Deus tecum [Col. 0038A] est. Quod autem signa quae praedixerat Samuel Sauli, cuncta ita evenerunt, et ipse Saul, pertransita quercu Thabor, qui mons est in medio Galilaeae, campo mirae rotunditatis sublimis, et interpretatur veniens lumen, ad collem Domini perveniens (ita ipse vocatur locus ob aliquod collatum a Domino beneficium), prophetavit in medio prophetarum ibi consistentium, significat quod Judaeis omnia quae de eis legislator et prophetae praedixerant, ita evenerunt, sive in prosperis, sive in adversis. Attamen ipsi libros legis tenentes et prophetarum, quasi divinasse videntur, cum futura mysteria de Christo et Ecclesia in eis conscripta legendo et pronuntiando proferre noscuntur. (Ex Hebraeo.) Quod autem de ipso Saul scriptum est quod videntes eum omnes qui eum noverant heri et [Col. 0038B] nudiustertius quod esset cum prophetis et prophetaret, dixerunt ad invicem:

«Quaenam res accidit filio Cis? Num et Saul in prophetis? Respondit alius ad alterum dicens: Et quis pater eorum? Propterea versum est in proverbium: Num et Saul inter prophetas?» etc. Illud quod dicitur: «quis pater eorum?» taliter prolatum est ac si diceret: Quis major illo in dignitate et in sapientia? Optime enim potest inter prophetas versari et pater eorum, id est magister, vocari, qui tam doctus et sapiens est. Pater enim aliquando magister in Scripturis vocatur: sicut Eliseus Eliam patrem, id est, magistrum vocat, dicens: «Pater mi, pater mi, currus Israel et auriga ejus (III Reg. II) .» Et in libro Job Eliu ipsum Job patrem, hoc est, magistrum [Col. 0038C] vocat, hoc modo: Pater mi, probetur Job usque ad finem (Job. XXXIV) .

(CAP. XI.) «Post haec ascendit Naas Ammonites, et pugnare coepit adversum Jabes Galaad,» etc. Quid significat hoc factum quod Naas Ammonites in hoc ferire cum Jabes Galaad voluit foedus, ut erueret omnium oculos dextros, quatenus fierent opprobrium in universo Israel, nisi bellum haereticorum contra Ecclesiam? Naas quippe interpretatur serpens. Ammon, comprimens vel coangustans, vel populus moeroris. Jabes interpretatur exsiccata; Galaad, acervus testimonii. Ergo Naas serpens antiquus et princeps [Col. 0038D] Ammonitarum, hoc est, haereticorum, qui bene populus moeroris dicitur, quoniam gaudium Spiritus sancti non habent, disponit foedus cum populo Ecclesiae, ut eruat omnium oculos dextros, hoc est, visum sanae et orthodoxae fidei auferat. Sic enim vult eos habere foederatos, ut sinistrum oculum habentes, ea tantum quae prava sunt, sentiant. Sed exsiccata mens fidelium ab omnibus sordibus vitiorum acervum testimonii, hoc est, sententias sanctarum Scripturarum congerit, quatenus hosti nefandissimo earum protectione muniti viriliter resistere valeant. Mittuntque in universos terminos Israel, hoc est, ad doctores Ecclesiae qui praesunt populis, quatenus sibi opem ferant, et scutum fidei contra hostes ex adverso [Col. 0039A] opponant. Moxque Saul, Spiritu Domini instinctus, simul cum Samuele propheta et sacerdote, recensuit populum, «et invenit de filiis Israel trecenta millia bellatorum, virorum autem Juda triginta millia.»

«Et recensuit eos, inquit, in Bezech.» (Ex Hieronymo.) Bezech urbs est regis Adonibezech, hodieque duae villae sunt nomine Bezech, vicinae sibi, in septimo lapide a Neapoli descendentibus Scythopolim. Besech interpretatur egestas, et significare (ni fallor) potest paucitatem electorum; unde et ipsa Veritas ait: «Multi sunt vocati, pauci vero electi (Matth. XXII) .» Rex quoque noster Christus, qui est sacerdos et propheta, congredi adversus hostes suos parans, de utroque populo milites elegit Trinitatis [Col. 0039B] fide praeclaros, et bonorum actuum perfectione praecipuos; hostes suos fugat, et percutit eos gladio Spiritus, a mane illucescentis fidei usque dum lumen scientiae, et ardorem charitatis per totam urbem Ecclesiae diffundat. Unde et bene scriptum est quod illi qui residui fuerant de hac clade, dispersi sunt, ita ut non relinquerentur ex eis duo pariter, quia pravorum congregatio cum verae dilectionis copula et fidei unitate non jungitur, ab invicem per dissensionem separantur, et incerti et instabiles facti, per divini examinis potentiam, sicut in animo ita et in corpore sejuncti, ab invicem ubique dispergentur. Hinc Propheta ad Dominum dixit: «Ecce inimici tui, Domine, peribunt et dispergentur omnes qui operantur iniquitatem (Psal. XCI) .»

Quod autem in verbis Samuel quae locutus est ad populum, increpans eos de iniqua electione regis terreni, cum haberent ipsum Dominum regem, additum est:

(CAP. XII.) «Et misit, inquit, Dominus Jerobaal, et Bedan, et Barach, et Jephthe, et Samuel, et eruit vos de manu inimicorum vestrorum per circuitum, et habitastis confidenter,» etc. Jerobaal ipsum nominat, qui alio nomine in libro Judicum Gedeon est nominatus, et Bedan ipse est Samson fortissimus; de quo in praedicto libro refertur quod Israel [Col. 0039D] contra Philisthiim defenderet.

«Et clamavit Samuel ad Dominum, et dedit Dominus voces et pluvias in die illa,» etc. Iste Samuel, quem, invocato nomine Domini, exaudivit Deus, in tempore messis pluviam impetravit. (Ex Isidoro.) Pluvia enim in sacris Scripturis verba sunt Evangelii sive legis, sicut Moyses dixit: «Exspectetur sicut pluvia eloquium meum, et descendant sicut ros verba mea (Deut. XXXII) .» Hanc igitur pluviam dedit mundo Christus in tempore messis, id est, quando gentes colligi oportebat: ut sicut frumentum in horreis, sic intra Ecclesiae sinum gentes congregarentur.

(CAP. XIII.) «Filius erat Saul unius anni cum regnare coepisset. Duobus autem annis regnavit super Israel.» Per anticipationem dixit de Isboseth filio Saul. De quo et in sequentibus ita scriptum est: «Quadraginta annorum erat Isboseth cum regnare coepisset super Israel, et duobus annis regnavit.» Si ergo a morte Heli simul omne tempus concludatur quo Samuel et postea Saul Israel rexerat, inveniuntur anni quadraginta, secundum Chronicorum fidem, usque ad interfectionem Saul. Inde patet quod quando [Col. 0040B] Saul (secundum hanc computationem) regnare coepit, filium habuit unius anni, hoc est primi anni; qui, posteaquam ille diem ultimum clausit, regnum Israel duobus annis tenuit, donec, eo a latronibus occiso, totum regnum simul ad David concessit. Sunt qui volunt de ipso Saul dictum accipere, ut unius anni fuisset, cum regnare coepisset, id est humilis, et mansuetus, secundum id quod Psalmista dicit: «Si non humiliter sentiebam, sicut ablactatus super matrem suam (Psal. CXXX) ;» duobus autem annis regnaverit, id est, rite regnum tenuerit, quod in principio regni sui eum fecisse constat. Sed postquam per inobedientiam a Deo desertus est, et Spiritus ejus ab eo recessit, licet potestatem tenuerit, jam non regimen impendere, sed magis tyrannicam vitam ducere [Col. 0040C] visus est. «Et erant cum Saul duo millia in Machmas, et in monte Bethel, mille autem cum Jonatha in Gabaa Benjamin.» (Ex Hieronymo.) Machmas huc usque vicus grandis ostenditur in finibus Aeliae, antiquum nomen retinens, octo ab ea millibus distans, juxta villam Rama, et interpretatur humilitas. Gabaath in tribu Benjamin, urbs et Phinees, filii Eleazar, ubi sepultus ipse Eleazar. Est autem nunc Gabaath villa in duodecimo lapide Eleutheropoleos, ubi et sepulcrum prophetae Habacuc ostenditur. Gabaath interpretatur collis patruelis. Bene tria millia Israelitarum electa sunt ad pugnandum contra Philisthaeos, quia si solummodo apti sunt ad spiritalem militiam, ut pugnent contra hostes Ecclesiae, qui Trinitatis fidem perfectam habent, in qua superiores [Col. 0040D] hostibus suis resistere possunt. (Ex Hebraeo.) In hoc ergo quod scriptor historiae, ubi de praelio Saul contra Philisthaeos commemorat, subsequitur, dicens: «Quod cum vidissent viri Israel se in arcto positos (afflictus est enim populus), absconderunt se in speluncis, et in abditis, in petris quoque et antris, et in cisternis. Hebraei autem transierunt Jordanem, in terram Gad et Galaad,» quaestio non indigna oboritur. Si se enim abscondit Israel in praefatis locis, quid est quod ait: «Hebraei autem transierunt Jordanem?» Quod ita solvitur. Abscon sis enim quibusdam Israelitis, qui Saul et populum qui cum eo erat reliquerant, quaedam pars illorum, qui hic Hebraei vocantur, timore perterriti defecerunt [Col. 0041A] a Saul et a viris qui cum eo erant, et descenderunt in castra Philisthiim. Quem locum ad intelgendum clarius et manifestius sequentia demonstrant in eo loco ubi ait: «Sed et Hebraei qui fuerant cum Philisthiim heri et nudiustertius ascenderantque cum eis in castris, reversi sunt ut essent cum Israel, qui erant cum Saul et Jonathan.» Omnes ergo Israelitae qui se absconderant in monte Ephraim, audientes quod fecissent Philisthiim, sociaverunt se cum suis in praelio.

«Cumque adhuc esset Saul in Galgala, universus populus perterritus est, qui sequebatur eum, et exspectavit septem diebus juxta placitum Samuelis, et non venit Samuel in Galgala. Dilapsusque est populus ab eo. Ait ergo Saul: Afferte mihi holocaustum, [Col. 0041B] et pacifica, et obtulit holocaustum,» etc. Videtur quibusdam inculpabiliter Saul obtulisse holocaustum, cum Samuel ab eo exspectatus juxta placitum septem dierum non venerit. Quod qui hunc locum bene distinxerit, inveniet eum non immerito culpatum fuisse et inobedientiae redargutum. Locus autem hic apud Hebraeos ita distinguitur: «Et descendes ante me in Galgala, ego quippe descendam ad te.» Et postea infertur: «Ad offerendas oblationes, et immolandas victimas pacificas septem diebus exspectabis, donec veniam ad te, et ostendam tibi quae facias.» Non ergo Samuel suum praestolari adventum Sauli septem dierum tempore praecepit, sed ad offerendas oblationes, et immolandas victimas pacificas se ab eo eisdem septem diebus [Col. 0041C] voluit exspectari. Quod ille nequaquam fecit; et ideo merito culpatur, et stultitiae elogio denotatur. (Ex Augustino.) Quod autem Saul mandatum Domini transgredienti Samuel ita dixisse legitur: «Stulte egisti, nec custodisti mandata Domini Dei tui quae praecepit tibi. Quod si non fecisses, jam nunc praeparasset Dominus regnum tuum super Israel in sempiternum. Sed nequaquam regnum tuum ultra consurget. Quaesivit Dominus sibi virum juxta cor suum, et praecepit ei Dominus ut esset dux super populum suum, eo quod non servaveris quae praecepit Dominus;» non sic accipiendum est ac si ipsum Saulem Deus in aeternum paraverit regnaturum, et hoc postea noluerit servare peccanti: neque enim eum peccaturum esse nesciebat, sed praeparaverat [Col. 0041D] regnum ejus, in quo figura regni esset aeterni. Ideo ergo addidit: «Et nunc regnum tuum non stabit tibi.» Stetit ergo et stabit quod in illo significatum est. Sed non hinc stabit, quia non in aeternum ipse fuerat regnaturus, nec progenies ejus: ut saltem per posteros, alterum alteri succedentes, videretur impleri, quod dictum est, «in aeternum,» etc.

«Et quaerit, inquit, Dominus sibi hominem,» etc. Sive David, sive ipsum Mediatorem significans Testamenti Novi, qui figurabatur in chrismate etiam in quo unctus est ipse David et progenies ejus; non autem quasi nesciat ubi sit, ita sibi hominem Deus quaerit: sed per hominem, more hominum loquitur, quia et sic loquendo nos quaerit. Non solum enim [Col. 0042A] Deo Patri, verum ipsi quoque Unigenito ejus, qui venit quaerere quod perierat, usque adeo jam eramus noti, ut in ipso essemus electi ante constitutionem mundi. Quaeret sibi ergo, dixit, suum habebit. Unde in Latina lingua hoc verbum accipit praepositionem, et adquirit, dicitur; quod satis apertum est quid significet, quanquam et sine additamento praepositionis, quaerere, intelligatur, acquirere, ex quo lucra vocantur et quaestus.

«Porro faber ferrarius non inveniebatur in omni terra Israel. Caverant enim Philisthiim ne forte facerent Hebraeis gladium et lanceam,» etc. Quod autem Philisthaei, quo facilius Hebraeos possent superare, prohibuerunt ne faber ferrarius esset in omni terra Israel, ne forte facerent gladium aut lanceam, [Col. 0042B] significat quod diabolus partim per paganos, partim per haereticos, partim per falsos Christianos prohibere studet ne sint doctores in Ecclesia qui, spiritualia arma fabricantes, accommodent pugnantibus Christianis. Pagani enim (ut in historiis legimus) prohibuerunt ne Christiani liberalibus studiis, quae illi pro maximo ducebant, imbuerentur. Haereticos similiter legimus persuasisse principibus gentium ut catholicae fidei defensores in exsilium truderent, quo facilius plebem pastore destitutam a veritate avertere possent. Nunc etiam idem hostis antiquus simili modo in pace Ecclesiae eos qui populis praesunt, quoscunque potest, ab instantia eruditionis avertere satagit, ne subditis dogma veritatis impendant, quatenus illos incautos lenius decipere possit. «Per [Col. 0042C] invidiam enim diaboli mors introivit in totum orbem terrarum (Sap. II) .» Imitantur eum enim qui sunt ex parte ejus. Unde et duplici reatu diabolus constringitur, hoc est superbiae et invidiae: superbiae, qua ipse cecidit; invidiae, qua alios dejicere contendit. Philisthiim enim interpretantur duplex ruina, et Hebraei, transeuntes. «Non enim hic habemus domum manentem, sed aeternam requirimus in coelis (Hebr. XIII) .»

[Col. 0042D] Interea Saul, dum pergeret dimicaturus adversus Philisthiim, indixit cuncto exercitui jejunium, quousque reverterentur a praelio. Sed Jonathas filius ejus, super faciem agri mel videns, «extendit summitatem virgae, et intinxit in favum mellis, et gustavit, et illuminati sunt oculi ejus,» etc. (Ex Isidoro.) Non utique ad videndum illuminati, qui ante videbat; sed ad discernendum, quia vetita tetigerat. Tunc enim casus ille, sicut et Adam, fecit illum attentum, reddiditque confusum. Quo facto monetur omnes illecebras voluptatum in saeculo debere contemnere is qui Deo nititur militare, et Spiritus sancti particeps jam factus, spiritalibus castris se inserit pugnaturus. Quod bene Jonathae nomen exprimit. [Col. 0043A] Interpretatur enim, columbae donum, vel donum Domini. Recte quidem ille columbae vel Domini donum dicitur, qui, gratia Spiritus sancti accepta, mundi parat spernere illecebras. Non enim potest contra Allophylos spiritales, id est adversus principes tenebrarum, virilibus animis incurrere, qui adhuc hujus mundi negligit dulcedinem declinare: «Mel enim distillant labia meretricis (Prov. V) ,» hoc est voluptas carnalis delectationem ingerit illicitam, de qua putatur (juxta mysticos intellectus) hunc gustasse Jonatham, et sorte deprehensum vix populi precibus liberatum. Unde manifeste patet indigere illum qui voluptatibus atque illecebris mundi superatur, sanctorum suffragiis et fraternis orationibus, quia quanto majore protervia contra unanime consilium ecclesiasticae [Col. 0043B] regulae refragatus est, tanto majore eget auxilio plurimorum: ut qui suo merito salvari non potest, aliorum devotis precibus reconciliatus ab instante periculo liberetur.

(CAP. XIV.) «Defatigatus est populus nimis, et versus ad praedam, tulit oves, et boves, et vitulos, et mactaverunt in terra, comeditque populus cum sanguine. Nuntiaverunt autem Saul, dicentes quod populus peccasset Domino, comedentes cum sanguine. Qui ait: praevaricati estis, volvite ad me jam nunc saxum grande. Et dixit Saul: Dispergimini in vulgus, et dicite eis ut adducat ad me unusquisque bovem suum et arietem, et occidite super istud, et vescimini, et non peccabitis Domino comedentes cum sanguine. Adduxit itaque omnis [Col. 0043C] populus, unusquisque bovem in manu sua, usque ad noctem, et occiderunt ibi,» etc. Peccasse Domino et comedisse cum sanguine dicuntur, quia mactatis victimis non obtulerunt ad sanctuarium sacerdotibus, juxta legis praeceptum, adipem et sanguinem, cum videlicet sanctuarium secum haberent. Quando locus sanctuarii procul fuerat, jubebatur sanguis victimarum fundi in terram, de his videlicet victimis quas ad suos esus praeparabant. Quando vero sanctuarium praesens erat, sanguis hostiarum super altare Domini jubebatur fundi, sicut est illud in libro Deuteronomii: Sanguinem hostiarum tuarum fundes in altari, carnibus autem ipse vesceris (Deut. XII) ;» quod praefatus populus non fecit, et idcirco dicitur Domino peccasse, et cum sanguine dicitur comedisse. [Col. 0043D] Sequitur.

«Aedificavit autem Saul altare Domino,» etc. Tunc primum coepit aedificare altare Domino. Quaerendum itaque, cum antea legatur aedificasse altare, quando a Samuele increpatus est, cur hic dicatur: «Tunc primum coepit aedificare altare Domino?» Aedificasse itaque antea legitur altare, sed quia inobedienter illud aedificavit, non Domino aedificasse intelligitur. Hic autem quia obedienter et recte illud aedificavit, Domino aedificasse perhibetur.

(CAP. XV.) «Et dixit Samuel ad Saul: Me misit Dominus ut ungerem te in regem super Israel populum ejus. Nunc ergo audi vocem Domini. Haec dicit Dominus exercituum: Recensui quaecunque fecit Amalec Israeli, quomodo restitit ei in via, cum ascenderet de Aegypto; nunc ergo vade et percute Amalec, et demolire universa ejus: non parcas ei, sed interfice a viro usque ad mulierem et parvulum atque lactantem, bovem et ovem, camelum et asi num.» Ideo autem jumenta Amalec Dominus jubet [Col. 0044B] demoliri, ut nec in jumentis ejus memoria fieret Dominus enim dixerat se deleturum memoriam Amalec de sub coelo. Idcirco praecipitur Sauli ut eum penitus ab homine usque ad jumenta deleret. Et quia ejus memoria, id est Amalec, penitus deleta non fuit, Saulis peccatum et inobedientia exstitit in causa. De quo Amalec ita in libro Deuteronomii dicitur: «Memento quae fecerit tibi Amalec in via, quando egrediebaris de Aegypto, quomodo occurrerit tibi, et extremos agminis tui, qui lassi residebant, ceciderit (Deut. XXV) .» Lassos hic Hebraei immundos secundum legem extra castra manentes intelligunt: quos cecidisse Amalecitae dicuntur, quia (sicut ipsi tradunt) eorum circumcisionem amputaverunt et in subsannationem Dei, in coelum projecerunt.

[Col. 0044C] «Dixitque Saul Cinaeo, Abite, recedite atque descendite, ne forte involvam te cum eo. Tu enim fecisti misericordiam cum omnibus filiis Israel, cum ascenderent de Aegypto,» etc. Cinaeus ipse est Jetro, cognatus Moysi, de cujus genere erant Cinaei, qui descenderant ad Amalec et habitabant cum eo, qui utique eorum consanguineus erat, et haereditatem in ejus terra habebat. Misericordiam vero Cinaeus cum filiis Israel fecisse dicitur, sive quia Moysen fovit in terra Madian, sive quia consilium dedit Moysi qualiter multitudinem populi gubernaret.

Iniit ex praecepto Domini Saul praelium adversum Amalec; interfectisque cunctis hostibus, pepercit [Col. 0044D] Agag regi, nec voluit disperdere omnia juxta mandatum Domini. Irasciturque pro hoc ei Dominus, et venit Samuel post haec ad Saul, et increpavit eum pro hoc facto dicens:

«Nonne cum parvulus esses in oculis tuis, caput in tribubus Israel factus es? Unxitque te Dominus in regem super Israel?» etc. Quid per increpationem Dominicae vocis, nisi superbia elati regis abjicitur? Quod ad correctionem suam poterit salubriter quisque convertere qui praelatus est. Cum ergo Saul parvulum se in suis oculis aestimaret, caput in tribubus Israel factus est; sed fultus temporali potentia, jam se parvulum non videbat. Caeterorum namque comparationi se praeferens, quia plus cunctis [Col. 0045A] poterat, magnum se prae omnibus aestimabat. Miro autem modo cum apud se parvulus, apud Dominum magnus; cum vero apud se magnus apparuit, apud Dominum parvulus fuit. Plerumque ergo dum ex subjectorum affluentia animus inflatur, in luxum superbiae, ipso potentiae fastigio lenocinante, corrumpitur. Quam videlicet potentiam bene regit, qui et tenere illam noverit et impugnare. Bene hanc regit, qui scit per illam super culpas erigi, scit in illa cum caeteris aequalitate componi. Humana etenim mens plerumque extollitur, etiam cum nulla potestate fulcitur; quanto magis in altum se erigit, cum se ei etiam potestas adjungit? Quam tamen potestatem certe dispensat, qui sollicite noverit sumere ex illa quod adjuvet, et expugnare quod tentat, et aequalem [Col. 0045B] secum caeteris cernere, et tamen se peccantibus zelo ultionis anteferre. Scriptum namque est: «Ducem te constituerunt, noli extolli, sed esto in illis quasi unus ex illis (Eccli. XXXII) . Illoque excusante quod omnia servaverit, juxta quod sibi praeceptum fuerat, atque dicente:

«Audivi vocem Domini, et ambulavi in via per quam me misit Dominus, et adduxi Agag regem Amelec, et Amalec interfeci. Tulit autem populus de praeda oves et boves, primitias eorum quae caesa sunt, ut immolet Domino Deo suo in Galgalis. Ait Samuel: Nunquid vult Dominus holocausta et victimas, et non potius ut obediatur voci Domini? Melior est enim obedientia quam victimae, et auscultare magis quam offerre adipem arietum. Quoniam [Col. 0045C] quasi peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere.» (Ex Augustino.) Obedientia victimis jure praeponitur, quia per victimas aliena caro, per obedientiam vero voluntas propria mactatur. Tanto igitur quisque Deum citius placat, quanto ante ejus oculos, repressa arbitrii sui superbia, gladio praecepti se immolat. Quoniam contra ariolandi peccatum inobedientia dicitur, ut quanta sit virtus obedientia demonstretur, ex adverso ergo melius ostenditur quid de ejus laude sentiatur. Si enim quasi peccatum ariolandi est repugnare, sola est quae fidei meritum possidet, sive qua quisque infidelis convincitur, etiamsi fidelis esse videatur. Hinc per Salomonem in ostensione obedientiae dicitur: «Vir obediens loquitur victorias [Col. 0045D] (Prov. XXI) .» Vir quippe obediens loquitur victorias, quia dum alienae voci humiliter subdimur, nosmetipsos in corde superamus; hinc in Evangelio Veritas dicit: «Eum qui venit ad me non ejiciam foras, quia de coelo descendi, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me (Joan. VI) .» Quid enim, si suam faceret, eos qui ad se veniunt repulisset? Quis autem nesciat quod voluntas Filii a Patris voluntate non discrepet? Sed quoniam primus homo, qui suam voluntatem facere voluit, a gaudio paradisi exivit; secundus ad redemptionem hominum veniens, dum voluntatem se Patris, et non suam facere ostendit, permanere nos intus docuit. Cum igitur non suam, [Col. 0046A] sed Patris voluntatem facit, eos qui ad se veniunt, foras non ejicit, quia dum exemplo suo nos obedientiae subjicit, viam nobis egressionis claudit. Hinc rursum ait: «Non possum ego a me facere quidquam; sed sicut audio, judico (Joan. V) .» Nobis quippe obedientia usque ad mortem servanda praecipitur. Ipse autem, si sicut audit, judicat, tunc quoque obediet, cum judex venerit. Ne igitur nobis usque ad praesentis vitae terminum obedientia laboriosa appareat, Redemptor noster judicat, qui hanc, etiam cum judex venerit, servat. Quid ergo mirum si peccator homo obedientiae in praesentis vitae brevitate se subjicit, quando hanc Mediator Dei et hominum, et cum obedientes remunerat, non relinquit? Sciendum vero est nunquam per obedientiam malum [Col. 0046B] fieri. Aliquando autem debet per obedientiam bonum quod agitur intermitti. Neque enim mala in paradiso arbor exstitit, quam Deus homini, ne contingeret, interdixit; sed ut per melius obedientiae meritum homo bene conditus cresceret, dignum fuerat ut hunc etiam a bono prohiberet, quatenus tanto verius hoc quod ageret virtus esset, quanto et a bono cessans auctori suo se subditum humilitas exhiberet. Sed notandum quod illic dicitur: «Ex omni ligno paradisi edite, de ligno autem scientiae boni et mali ne tetigeritis (Gen. II) .» Qui enim a bono quolibet subjectos vetat, necesse est ut multa concedat ne obedientis mens funditus intereat, si a bonis omnibus penitus repulsa jejunat. Omnes autem paradisi arbores ad esum Dominus concessit, cum ab una prohibuit, [Col. 0046C] ut creaturam suam, quam nolebat exstingui, sed provehi, tanto facilius ab una restringeret, quanto ad cunctas latius relaxaret. Sed quia nonnunquam nobis hujus mundi prospera, nonnunquam vero jubentur adversa, sciendum summopere est quod obedientia aliquando si de suo aliquid habeat, nulla est; aliquando si de suo aliquid non habeat, minima. Nam cum hujus mundi successus praecipitur, cum locus superior imperatur, is qui ad percipienda haec obedit, obedientiae sibi virtutem evacuat si ad haec etiam ex proprio desiderio anhelat. Neque enim se sub obedientia dirigit, qui ad percipienda hujus vitae prospera libidini propriae ambitionis servit. Rursum cum mundi despectus praecipitur, cum probra adipisci et contumeliae jubentur, nisi haec et ex semetipso [Col. 0046D] animus appetat, obedientiae sibi meritum minuit, qui ad ea quae in hac vita despecta sunt invitus nolensque descendit. Ad detrimentum quippe obedientia ducitur, cum mentem ad suscipienda probra hujus saeculi nequaquam ex parte aliqua etiam sua vota comitantur. Debet ergo obedientia et in adversis ex suo aliquid habere, et rursum in prosperis ex suo aliquid omnimodo non habere: quatenus et in adversis tanto sit gloriosior, quanto divino ordine etiam ex desiderio jungitur; et in prosperis tanto sit verior, quanto a praesenti ipsa, quam divinitus percipit, gloria funditus interea separatur.

«Dixitque Saul ad Samuel: Peccavi, quia praevaricatus sum sermonem Domini, et verba tua, [Col. 0047A] timens populum, et obediens voci eorum. Sed nunc porta, quaeso, peccatum meum, et revertere mecum, ut adorem Dominum. Et ait Samuel ad Saul: Non revertar tecum, quia projecisti sermonem Domini; et projecit te Dominus ne sis rex super Israel.» Corripit propheta regem pro inobedientia qua Domini mandatum explere non curavit, praedicitque eum regnum amissurum, quia certitudinem mandatorum Dei sequi noluit. Et merito ille de potestatis culmine abjicitur, qui rite regnum tenere nescit. Ipse enim regimen rite tenet, qui se superiori per humilitatem ad obediendum subjicit, et inferiori per auctoritatem ad docendum anteponit. Si enim Saul Dei mandatis obediret, rite populo praeesset.

«Et conversus est Samuel ut abiret, ille autem [Col. 0047B] apprehendit summitatem pallii ejus, quae et scissa est. Et ait ad eum Samuel: Scidit Dominus regnum Israel a te hodie, et tradidit illud proximo tuo meliori te.» Nota mysterium, quod sicut in passione Domini pontifex vestimentum scidit (Matth. XXVI) , ita ex rex Saul vestem prophetae nunc scindere describitur. Per utramque enim potestatem, et regalem videlicet ac sacerdotalem, scissio vestimentorum facta est: ut demonstretur stabilitatem regni seu sacerdotii in populo Judaeorum fieri non posse, qui verum regem et sacerdotem ad se venientem, Dominum videlicet Christum, recipere noluerunt.

«Porro triumphator in Israel non parcet et poenitudine non flectetur. Neque enim homo est ut agat poenitentiam, etc.» Triumphator in Israel Dominus [Col. 0047C] est, cui omnis victoria recte ascribitur, quia mutabilis non est, sed secundum justitiam et veritatem universa dijudicat. Notandum autem quod alia editio habet: «Non revertar, inquit Samuel, tecum, quia sprevisti verbum Domini, et spernit te Dominus, ne sis rex super Israel. Et convertit Samuel faciem suam ut abiret, et tenuit Saul, pinnulam diploidis, et disrupit eam. Et dixit ad eum Samuel: Disrupit Dominus regnum Israel de manu tua hodie, et dabit proximo tuo bono super te. Et dividetur Israel in duo, et non convertetur, neque poenitebit eum, quoniam non est sicut homo, ut poeniteat eum; ipse minatur, et non permanet.» (Ex Augustino.) Iste cui dicitur: «Spernit te Dominus, ne sis rex super Israel, et disrupit Dominus regnum ab Israel [Col. 0047D] de manu tua hodie,» quadraginta regnavit annis super Israel, tanto scilicet temporis spatio, quanto et ipse David, et audivit hoc primo tempore regni sui; intelligamus ideo dictum quia nullus de ejus stirpe fuerat regnaturus, et respiciamus ad stirpem David, unde exortus est secundum carnem «Mediator Dei et hominum, et homo Christus Jesus (I Tim. II) .» Non autem in Scriptura, quod in plerisque Latinis codicibus, legitur: «Disrupit Dominus regnum Israel de manu tua;» sed sicut a nobis positum est inventum in Graecis: «Disrupit Dominus regnum ab Israel de manu tua,» et intelligatur, «de manu tua,» quod est, «ab Israel.» Populi quoque Israel personam figurate gerebat homo iste, qui populus regnum fuerat [Col. 0048A] amissurus, Christo Jesu Domino nostro per Novum Testamentum non carnaliter, sed spiritaliter regnaturo. De quo dum dicitur: «Et dabit illud proximo tuo,» ad carnis cognationem id refertur. Ex Israel enim Christus secundum carnem, unde et Saul. Quod vero additum est, «bono super te,» potest quidem intelligi, «meliori te;» nam et quidam sic sunt interpretati. Sed melius sic accipitur, «bono super te,» ut quia ille bonus est, ideo sit super te, juxta illud aliud propheticum: «Donec ponam omnes inimicos tuos sub pedibus tuis (Psal. CIX) ,» in quibus est et Israel, cui suo persecutori regnum abstulit Christus, quamvis fuerit illic et «Israelita, in quo dolus non erat (Joan. I) ,» quoddam frumentum quasi illarum palearum. Nam utique inde erant apostoli, [Col. 0048B] inde tot martyres, quorum primus Stephanus (Act. VII) ; inde tot Ecclesiae, quas apostolus Paulus commemorat, in conversione magnificantes Dominum. De qua re non dubito intelligendum quod sequitur, «Et dividetur Israel in duo.» In Israel scilicet inimicum Christo, et Israel adhaerentem Christo; in Israel ad ancillam, et Israel ad liberam pertinentem. Nam ista duo genera primum simul erant, velut Abraham adhuc adhaeret ancillae, donec sterilis per Christi gratiam fecundata clamaret: «Ejice ancillam et filium ejus (Gen. XXI) .» Propter peccatum quidem Salomonis, regnante filio ejus Roboam, scimus Israel in duo fuisse divisum, atque ita perseverasse, habentibus singulis partibus reges suos, donec illa gens tota a Chaldaeis esset ingenti vastatione [Col. 0048C] subversa atque translata. Sed hoc quid ad Saulem, cum, si tale aliquod comminandum esset, ipsi David potius fuerit comminandum, cujus erat filius Salomon? Postremo nunc inter se gens Hebraea divisa non est, sed indifferenter in ejusdem erroris societate dispersa per terras. Divisio vero illa, quam Deus sub persona Saulis illius regni et populi figuram gerentis eidem regno populoque minatus est, aeterna atque immutabilis significata est. Per hoc adjunctum est: «Et non convertetur, neque poenitebit eum, quoniam non est sicut homo, ut poeniteat eum: ipse minatur et permanet;» id est, homo minatur, et non permanet; non autem Deus, quem non poenitet sicut hominem. Ubi enim legitur quod poeniteat eum, mutatio rerum significatur, immutabili [Col. 0048D] praescientia manente divina. Ubi ergo non poenitere dicitur, non mutare intelligitur. Prorsus insolubilem videmus per haec verba prolatam divinitus fuisse sententiam de ista divisione populi Israel et omnino perpetuam. Quicunque enim ad Christum transierunt, vel transeunt, vel transibunt, inde non erant, inde secundum Dei praescientiam, non secundum generis humani unam eamdemque naturam. Prorsus quicunque ex Israelitis adhaerentes Christo perseverant in illo, nunquam erunt cum Israelitis qui ejus inimici usque in finem vitae hujus esse persistunt; sed in divisione quae hic praenuntiata est, perpetuo permanebunt.

«Dixitque Samuel: Adducite ad me Agag regem [Col. 0049A] Amalec. Et oblatus est ei Agag pinguissimus. Et dixit Agag: Siccine separat nos amara mors? Et ait Samuel: Sicut fecit absque liberis mulieres gladius tuus, sic absque liberis erit inter mulieres mater tua. In frusta concidit Samuel Agag coram Domino in Galgalis,» etc. Quando legunt quidam in Scripturis quod sancti nulli hostium parcant, efficiuntur crudeles; et humanum sanguinem sitientes, dicunt: Quia et justi ita percusserunt hostes, ut non relinqeretur ab eis qui salvus fieret. Et non intelligunt in his verbis obumbrari mysteria; et hoc nobis magis indicari, ut pugnantes adversus vitia, nullum penitus ex his relinquere debeamus, sed omnia interimere. Nam si pepercerimus, scire debemus reputari nobis in culpa, sicut reputatum est Saul, qui vivum [Col. 0049B] servaverat regem Amalec. Quomodo enim quisque justus manebit, si adhuc aliquid peccati in semetipso servaverit, sicut Saul? At vero sancti in figura Samuelis ita saeviunt super hostes suos, id est, super vitia peccatorum, ut non permittant relinqui aliquod peccatum impunitum.

(CAP. XVI) «Dixitque Dominus ad Samuelem: Usquequo tu luges Saul, cum ego projecerim eum, ne regnet super Israel? Imple cornu tuum oleo, et veni et mittam ad Isai Bethlehemitem, providi enim in filiis ejus mihi regem,» etc. Itaque Saule propter [Col. 0049C] inobedientiam reprobato, misit Deus Samuel ad Isai, et sumpto cornu olei unxit in regem David. Sed videamus eumdem David, quomodo Christum prophetice significaverit. David enim interpretatur manu fortis, sive desiderabilis. Et quid fortius leone illo de tribu Juda (Apoc. V) , qui vicit mundum? (Joan. XVI.) Et quid desiderabilius illo de quo dicitur: «Venit desideratus cunctis gentibus? (Agg. II) .» Ungitur iste David in regem futurum, denuntians per unctionem illam Christum. Christus enim a Chrismate appellatur. Reprobatis septem filiis Isai majoribus, minimus aetate electus est ad regnum. Quia spreto Judaico sacerdotio et regno, prioris videlicet populi, qui sabbatismum secundum legem servabat, [Col. 0049D] Christus Dominus noster, caput minoris populi, sacerdotio perpetuo functus est, et in regem unctus, cujus regnum non habet finem, et cui omnes gentes, linguae et tribus servient. David ab officio pastorali pecorum ad hominum regnum transfertur. Noster autem David, ipse Jesus, a bobus Judaicae plebis ablatus est, et in regnum gentium translatus est. In Judaea enim non est modo Christus, ablatus est inde, nunc gentium greges pascit. Igitur recedente a Saul Domino propter inobedientiam, arreptus est maligno spiritu, «et exagitabat eum spiritus nequam a Domino.»

«Dixeruntque servi Saul ad eum: Ecce exagitat te spiritus Domini malus,» etc. In hoc libro quaeri solet de spiritu qui agitabat Saul: si Domini, cur [Col. 0050A] malus; si malus, cur Domini dicatur? Haec sententia duobus verbis comprehensa est, et in Deo potestas justa, et in diabolo potestas injusta. Nam idem est spiritus malus per nequissimam voluntatem, et idem spiritus Domini per acceptam justissimam potestatem. Unde ergo spiritus Domini appellatur diabolus? propter ministerium; quia omnibus etiam spiritibus malis bene utitur Deus, vel ad damnationem quorumdam, vel ad emendationem, vel ad probationem. Et quamvis malignitas a Deo non sit, potestas tamen, nisi a Deo, non est (Ex Gregorio.) Sicut antiquus humani generis inimicus, quia licet afflictionem justorum semper appetat, tamen si ab auctore nostro potestatem non accipit, ad tentationis articulum nullatenus convalescit. Unde et omnis voluntas [Col. 0050B] diaboli injusta est; et tamen, permittente Deo, omnis potestas justa. Ex se enim tentare quoslibet injuste appetit, sed eos qui tentandi sunt, et prout tentandi sunt, non nisi tentare Deus juste permittit. Bene ergo nunc dicitur: «Spiritus Domini malus exagitat te.» Ecce unus idemque spiritus et Domini appellatur et malus: Domini videlicet per licentiam potestatis justae, malus autem per desiderium voluntatis injustae. (Ex Isidoro.) Sic et alibi dictum est etiam (I Reg. XXVI) : «Sopor Domini,» qui occupaverat milites ejusdem Saul, cum David hastam et scyphum abstulisset a capite dormientis; non quia sopor tunc a Domino erat ut ipse dormiret, sed quia ille sopor qui tunc homines apprehenderat, nutu Dei erat infusus, ne David servi ejus in eo loco praesentia sentiretur. [Col. 0050C] Dicitur ergo spiritus Dei malus, hoc est, minister Dei ad faciendum in Saul quod eum pati Judex omnium potentissimus judicabat, quoniam spiritus ille voluntate qua malus erat, non erat Dei; creatura vero qua conditus erat, et potestate, quam non sua, sed Domini omnium aequitate acceperat, Dei erat; formidari igitur non debet, quia nihil, nisi permissus, valet. (Ex Gregorio.) Nam et in Evangelio expellenda de homine Legio Domino dicebat: «Si ejicis nos, mitte nos in gregem porcorum (Matth. VIII) .» Sola ergo vis illa timenda est, quae cum hostem saevire permiserit, ei ad usum justi judicii et injusta illius voluntas servit. (Ex Isidoro.) Erat autem David in canticis musicis eruditus. Diversorum enim [Col. 0050D] sonorum rationabilis moderatusque concentus, con cordi varietate compacta, ordinate Ecclesiae insinuat unitatem, quae variis modis quotidie resonat, et suavitate mystica modulatur. Iste adhuc puer in cithara suaviter, imo fortiter canens, malignum spiritum qui operabatur in Saule, compescuit; non quod citharae illius tanta vis erat, sed quod figura crucis Christi, quae de ligno et extensione nervorum mystice gerebatur, ipsaque passio, quae cantabatur, jam tunc spiritus daemoniacos opprimebat. Tropologice autem, hoc facto David ad compatiendum proximo instruimur. Plerumque enim superbus dives exhortationis blandimento placandus est: quia et plerumque dura vulnera per lenia fomenta mollescunt, et furor insanorum saepe ad salutem, medico blandiente, [Col. 0051A] reducitur; cumque eis in dulcedinem condescenditur, languor insaniae mitigatur. Neque enim negligenter intuendum est quod cum Saulem spiritus adversus invaderet, apprehensa David cithara ejus vesaniam sedabat. Quid enim per Saulem, nisi elatio potentium? Et quid per David innuitur, nisi humilis sanctorum vita? Cum ergo Saul ab immundo spiritu arripitur, David canente, ejus insania temperatur; quia cum sensus potentium per elationem in furorem vertitur, dignum est ut ad salutem mentis, quasi dulcedine citharae, locutionis nostrae tranquillitate revocetur.

[Col. 0051B] (CAP. XVII.) «Post haec, Philisthiim agmina sua in praelium conduxerunt in Socho Judae, et castrametati sunt inter Socho et Azecha, in finibus Dommim.» (Ex Hieronymo.) Socho est oppidum in tribu Juda. Sunt autem usque hodie viculi duo pergentibus Aeliam de Eleutheropoli in novo milliario viae publicae: unus in monte, et alter in campo situs,qui Socho nuncupantur. Interpretatur vero ramus vel humilitas. Azecha civitas est Chananaeorum in parte tribus Judae, ad quam usque persecutus est Jesus quinque reges (Jos. X) . Sed et hodie vocatur villa Azecha inter Eleutheropolim et Aeliam. Azecha interpretatur fortitudo sive decipula. Duma sive Dommim in tribu Juda vicus grandis est in Daroma, hoc est ad australem plagam, in finibus Eleutheropoleos, [Col. 0051C] decem et septem ad ea millibus distans. Duma interpretatur silentium sive gaudium.

«Porro Saul et viri Israel congregati in valle Terebinthi.» Terebinthus est in Sichimis, sub qua abscondit Jacob idola (Gen. XXXV) juxta Neapolim.

«Et direxerunt aciem ad pugnandum contra Philisthiim,» etc. Hinc Josephus: «Post non multa siquidem tempora Palaestini denuo congregati, et magnum super omnes Israelitas exercitum colligentes inter Socho et Azecha castrametati sunt. Contra quos denuo Saul produxit exercitum, et super quemdam montem castra ponens, coegit Palaestinos priora quidem castra relinquere, et ex adverso montis, quem Saul aprehenderat, advenire. Divisitque eorum exercitus medius mons, qui erat positus inter [Col. 0051D] eos.»

«Et egressus est vir spurius de castris Philisthinorum, nomine Goliath, de Geth, altitudinis sex cubitorum et palmo, et cassis aerea super caput ejus, et lorica induebatur. Porro pondus loricae ejus quinque millia siclorum aeris. Et ocreas aereas habebat in cruribus, et clypeus aereus tegebat humeros ejus. Hastile autem hastae ejus erat quasi liciatorium texentium. Ipsum autem ferrum hastae ejus sexcentos siclos habebat ferri, et armiger ejus antecedebat eum. Stansque clamabat adversus omnes phalangas Israel, et dicebat eis: Quare venistis parati ad praelium? Nunquid ego non sum Philisthaeus, et vos servi Saul? Eligite ex vobis virum, [Col. 0052A] et descendat ad singulare certamen. Si quiverit pugnare mecum, et percusserit me, erimus vobis servi. Si autem ego praevaluero, et percussero eum, vos servieritis, et servietis nobis. Et aiebat Philisthaeus: Ego exprobravi agminibus Israelis hodie. Date mihi virum qui ineat mecum singulare certamen,» etc. (Ex Hebraeo.) Spurius dicitur, quia patre gigante, matre vero Gethea natus erat.

«David autem erat filius viri Ephrathaei de Bethlehem Juda, cui nomen erat Esai, qui habebat octo filios.» Quaeritur cur hic octo filios habere dicatur, cum in Paralipomenon (I, II) non am plius quam septem legantur? Quod ita solvitur. Nathan itaque prophetam filium Semaa, filii sui. in loco filii educaverat et nutriverat. Nam coram [Col. 0052B] Samuele septem ejus filii leguntur adducti fuisse, et octavus esse in pascuis, inter quos Nathan adductum fuisse manifestum est, qui et Jonathan vocatur. De quo in extrema parte Samuelis dicitur: «Percussit autem eum Jonathan, filius Sammaa, fratris David (II Reg. XXI) .» Et notandum quod ubicunque propheta vocatur, Nathan scribitur, non Jonathan. «Pugna vero Philisthinorum contra Israel,» non inconvenienter malignorum spirituum praelium adversus Ecclesiam Dei accipi potest. Inde egreditur, de castris scilicet Philisthinorum, vir spurius, nomine Goliath, nimiae magnitudinis, qui bene potest significare diaboli superbiam, quem David noster singulari certamine congressus prostravit, ac populum Dei a timore ejus eripuit, qui [Col. 0052C] leonem et ursum necavit; ursum, videlicet diabolum; leonem, Antichristum: alterum nunc hominibus latenter insidiantem, alterum in posterum manifestissime saevientem. (Ex Isidoro.) Iste David in praelio gigantem superavit, cum adversus populum Dei alienigenae dimicarent. Provocavit superbia humilitatem, provocavit diabolus Christum. Accepit arma bellica sanctus David, ut adversus Goliam procederet. Haec arma per aetatem et parvam staturam corporis portare non valuit, abjecit onerantia, accepit quinque lapides de flumine, et posuit in vase pastorali. His armatus processit et vicit. Hoc quidem ille David. Sed si mysteria perscrutamur, in David Christus intelligitur, qui tempore revelationis Novi Testamenti insinuandae et commendandae [Col. 0052D] gratiae praevidens, arma deposuit, quinque lapides tulit. Deposuit ergo corporalia sacramenta legis, quae non sunt imposita gentibus. Deposuit quae non observamus. Quia enim in veteri lege et legimus, et non observamus, sed tamen aliquam significationem praemissa et posita intelligimus. Denique haec arma deposuit, tanquam onera sacramentorum veteris legis, et ipsam legem accepit. Quinque enim lapides quinque libros Moysi significant. Tulit ergo illos quinque lapides de flumine, id est, de saeculo. Labitur enim mortale saeculum, et praeterfluit quidquid venit in mundum. Erant enim in flumine, tanquam lapides in populo illo. Primo erant illic inutiles et vacabant, nihil proderant, transibat supra [Col. 0053A] fluvius. Sed quid fecit David, ut lex ipsa utilis esset, accepit gratiam. Lex enim sine gratia impleri non potest. «Plenitudo legis charitas est (Rom. XIII) .» Quia ergo gratia facit legem impleri significatur gratia lacte. Hoc est enim in carne gratuitum, ubi mater non quaerit accipere, sed satagit dare; hoc mater gratis dat, et contristatur si desit qui accipiat. Quomodo ergo ostendit David legem sine gratia operari non posse, nisi cum illos lapides quinque (quibus significabatur lex in libris quinque) conjungere volens gratiae, posuit in vase pastorali, quo lac mulgeri consueverat. His armatus processit adversus Goliam superbum, se jactantem et de se praesumentem. Tulit unum lapidem et dejecit diabolum. In fronte percussit, et cecidit in eo loco corporis ubi [Col. 0053B] signum Christi non habuit. Hoc quoque licet attendas. Quinque lapides posuit, unum misit. Quinque libri electi sunt, sed unitas vicit. «Plenitudo ergo legis charitas, ut ait Apostolus: sufferentes invicem in dilectione, studentes servare unitatem spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV) .» Deinde, illo percusso atque dejecto, gladium ejus abstulit, et deinde caput abscidit. Et fecit hoc noster David, dejecit diabolum de suis, quando credebant maligni ejus, quos ille in manu habebat, et de quibus caeteras animas trucidabat. Convertunt linguas suas contra diabolum, et sic Goliae de gladio suo caput inciditur. (Ex Gregorio.) Item vir certa fide plenus, quae sanctis solet ad justitiam computari, ea ipsa Scripturae sacrae, quae haereticus affert, testimonia colligit, et erroris ejus [Col. 0053C] pertinaciam inde convincit. Contra nos namque dum sacrae legis testimonia adportant, secum nobis afferunt unde vincantur. Unde et David typum Domini, qui videlicet fortis manu interpretatur; Golias vero, revelatus sive transmigrans, haereticorum superbiam signans, hoc rebus locuti sunt quod nos verbis aperimus. Golias quippe cum gladio, David vero cum pera pastorali venit ad praelium. Sed eumdem Goliam David superans, suo occidit gladio. Quod nos quoque agimus, qui promissa David membra ex ejus fieri dignatione meruimus: nam superbientes haereticos et sacrae Scripturae sententias deferentes eisdem verbis atque sententiis quas proferunt vincimus.

«Assumens autem David caput Philisthaei, attulit [Col. 0053D] illud in Jerusalem, arma vero ejus posuit in tabernaculo suo.» (Ex Hebraeo.) Quod dicit attulisse David caput Philisthaei in Jerusalem, anticipatio est, quod postea fecit. Arma vero ejus, id est, Philisthaei, non est intelligendum quod in suo posuerit tabernaculo, sed in tabernaculo Domini, de quo tabernaculo postea haec ab Abimelech sacerdote accepit. Eo autem tempore quo viderat Saul David egredientem contra Philisthaeum, ait ad Abner principem militiae: «De qua stirpe descendit hic adolescens, Abner? Dixitque Abner: Vivat anima tua, rex, si novi.» Secundum illud locutionis genus hoc dictum est quo dictum est illud: «Benedixit Naboth Deo et regi (III Reg. XXI) .» Ac si diceret: Non vivat anima [Col. 0054A] tua, rex, si novi; aut: Videam mortem tuam, si novi. Aliter: quia si conjunctio aliquando ponitur pro non adverbio, ut est illud Psalmistae: «Si introibunt in requiem meam» (Pal. XCIV) , id est, «non introibunt in requiem meam,» Si novi potest pro non novi dictum accipi. Utitur enim modo jurandi per vitam regis, et affirmat se non nosse unde David sit. Hoc enim modo et in Genesi Joseph patriarcha contra fratres suos usus est, quando dixit: «Per salutem Pharaonis non egredimini hinc, donec veniat frater vester minimus (Gen. XLII) .»

Peracta victoria qua David gigantem interfecit, [Col. 0054B] dicit Scriptura quod «anima Jonathae conglutinata est animae David,» et ita dilexisset eum Jonathan «quasi animam suam,» etc. Jonathas op time typum tenet eorum qui ex Judaeis in Christum crediderunt, qui, accepta Spiritus sancti gratia, pro Christi amore relictis omnibus quae in mundo habere poterant, ipsum Redemptorem secuti sunt. Unde et Petrus apostolus de se et sociis suis dixit ad Jesum: «Domine, ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te (Matth. XIX) .» Et in Actibus apostolorum ita scriptum est: «Quotquot possessores agrorum erant, veniebant et vendebant et afferebant pretia eorum ante pedes apostolorum. Dividebatur autem singulis, prout cuique opus erat (Act. IV) . Sic enim Jonathas dedit vestimenta sua, a tunica [Col. 0054C] usque ad balteum, cum credentes quique quidquid habere poterant in hoc mundo, omnia in lucrum Christi conferre satagebant. «Porro cum reverteretur David, percusso Philisthaeo, egressae sunt mulieres de universis urbibus Israel, cantantes chorosque ducentes in occursum Saul regis: in tympanis laetitiae, et in sistris, et praecinebant mulieres ludentes atque dicentes: Percussit Saul mille, et David decem millia.» Quod regis animus indigne tulit. Hinc invidia Saulis, et semina odiorum adversum David orta sunt. (Ex Isidoro.) Ita et Judaei audientes Christum praedicari in Ecclesiis, quem ipsi neci tradiderunt, et de victoria ejus, quo hostem antiquum triumphavit, credentes in laudibus ipsius congratulari, graviter inde offensi sunt. [Col. 0054D] Nam Saul, callidus simulator, ut sine suis insidiis possit David offerre discrimini, studuit eum Michol filiae suae nuptiis alligare, si centum sibi Allophylorum praeputia victor offerret. pro quibus centum ducenta dedit ille; et unde creditus est regio perire voto, inde auctus est gloriosiore tropaeo: ita et Judaei, dum contra voluntatem Dei Christum interficere nituntur, per id salutem gentium egerunt per quod crediderunt exstinguere. Quod vero David prius alienigenarum praeputia attulit, et sic denuo Saul filiae nuptiis haesit, significat quod Christus non prius Synagogam connubio suo sponderet, nisi ante gloriosus in gentibus fieret. Prius enim in nationibus resecavit carnis pollutionem, et postea copulatus [Col. 0055A] est Synagogae. Scriptum est enim: «Postquam intraverit plenitudo gentium, tunc omnis Israel salvus erit.» Dupla autem, hoc est, ducenta praeputia obtulit, sive pro Judaeis, et gentibus acquisitis, sive quia major est numerus acquisitionis populi gentium, quam credentium Judaeorum. Auxit deinde odium Saul adversus David in tantum, ut rex ob medelam sui spiritus David de more psallentem jaculo conaretur configere.

Sed quid est quod dum Saulem spiritus adversus [Col. 0055B] invaderet, apprehensa David cithara, ejus vesaniam mitigabat? Per Saulem enim Judaeorum elatio, per David autem humilitas Christi significatur. Cum ergo ab immundo spiritu Saul arripitur, David canente ejus vesania temperatur: quia cum sensus Judaeorum per blasphemiam in furorem vertitur, dignum est ut ad salutem mentes eorum, quasi dulcedine citharae, locutionis evangelicae tranquillitate revocentur. Nisus est Saul David psallentem configere lancea in parietem, et declinavit David a facie Saul. Lancea autem casso vulnere perlata est in parietem. Sic et praedicante Christo Evangelium, Judaei meditati sunt ei mortem inferre. Sed dum ille ab eis ad salutem gentium vivus secessit, solam duritiam mentis illorum malitia eorum laesit.

[Col. 0055C] CAP. XIX.) «Misit ergo Saul satellites suos in domum David, ut custodirent eum, et interficerent mane. Abscessit autem David nocte, et fugit, atque salvatus est. Cumque venissent nuntii Saul, invenerunt statuam in lecto positam, et pellem pilosam caprarum ad caput ejus,» etc. Audiamus ergo quid hoc significat quod miserit Saul ad custodiendam domum David, ut interficeretur? Hoc non ad crucem Domini, sed tamen ad passionem ejus pertinet. Crucifixus enim Christus, et mortuus est, ac sepultus. Erat ergo illa sepultura tanquam domus, ad quam custodiendam misit regnum Judaeorum, quando custodes adhibiti sunt sepulcro Christi. Quomodo ergo custodita est domus, si David figurabat Christum, ut Christus interficeretur, dum [Col. 0055D] Christus non in sepultura, sed in cruce sit interfectus? Refertur hoc ad corpus Christi, quia interficere Christum erat tollere nomen Christi: neque enim crederetur in Christum, si mendacium praevaleret custodum qui corrupti sunt, ut dicerent: «Quia, dormientibus nobis, venerunt discipuli et abstulerunt eum (Matth. XXVIII) .» Hoc est itaque velle Christum interficere, nomen ejus resurrectionis exstinguere, ut mendacium Evangelio praeferretur. Sed sicut illud non valuit Saul ut interficeret David, sic nec potuit regnum Judaeorum efficere, ut memoriam Christi deleret. Isti autem qui de Saul virtute, id est, de regno Judaeorum, in Christum praesumere voluerunt, offenderunt in lapidem offensionis, [Col. 0056A] tanquam in statuam, et haedus eis visus erat agnus: quia in quo peccatum non invenerunt, quasi peccatorem persecuti sunt.

«Nuntiatum est autem Sauli a dicentibus: Ecce David in Najoth in Ramatha,» etc. (Ex Hieronymo.) Najoth locus est in Ramatha, ubi David sedit. Rama vero in tribu Benjamin civitas est Saulis in sexto milliario ab Helia, ad septentrionalem plagam contra Bethel. Meminit hujus et Jeremias. Alia autem Rama est in tribu Aser, Najoth, pulchritudo interpretatur; et Rama, excelsum. Bene ergo conveniunt haec nomina locorum rebus in his expletis, quia prophetarum dicta et celsitudinem habent scientiae ac venustatem locutionis.

(CAP. XX.) «Misit ergo Saul lictores, ut caperent [Col. 0056B] David. Qui cum vidissent cuneum prophetarum vaticinantium, et Samuel stantem super eos, factus est etiam spiritus Domini super eos, et prophetare coeperunt etiam ipsi,» etc. (Ex Isidoro.) Igitur David regiae manus ictum devitans, ejusque persecutiones declinans, fugit venitque ad Samuelem, et misit Saul nuntios, qui apprehenderent David. Qui cum vidissent Samuel inter prophetas, et coetum prophetarum qui in illo tempore prophetabant, nuntii qui missi sunt, accepto eodem spiritu, prophetaverunt. Missisque aliis hoc contigit, et tertiis nihilominus. Postea vero cum et ipse Saul venisset, factus est super eum Spiritus Domini, et ambulabat ingrediens, et prophetabat.

(Ex Hebraeo.) Quaestio magna hic oritur, cum in [Col. 0056C] praecedentibus legatur: «Et non vidit Samuel Sau lem usque in diem mortis suae,» quomodo hic prophetasse coram Samuele dicatur? Quam quaestionem Hebraei his duobus modis solvunt. Aut non vidit eum, quia quando junctus est Saul cuneo prophetarum, abscondit se Samuel ne videretur ab eo; aut non vidit eum indutum habitu regio quo indutus erat quando dictum est: «Non vidit eum usque in diem mortis suae;» subauditur, «indutum habitu regio.» Exspoliasse vero se non omnibus vestimentis, sed regalibus intelligendum est. (Ex Isidoro.) Item quaeritur quomodo et illi nuntii qui missi essent ad tenendum hominem et ad necem ducendum, talis spiritus participes effici meruerint? Et Saul ipse, qui miserat, veniens, et ipse sanguinem innocentem [Col. 0056D] quaerens effundere, accipere meruit spiritum illum et prophetare. Quantum enim ad litteram attinet, non est mirum hominem reprobum ad momentum transitorie prophetasse, dum etiam similes multi prophetiae donum leguntur habuisse, sicut et Balaam ille reprobus, quem non tacet Scriptura judicio divino esse damnatum (Num. XXII, XXIII et XXIV) : sed tamen prophetiam habebant. Nec illa verba parum testantur huic sententiae, quae in Evangelio scripta sunt, multos dicturos in illa die: «Domine, Domine, in nomine tuo, manducavimus, et bibimus [prophetavimus, et daemonia ejecimus] et in nomine tuo virtutes multas fecimus (Matth. VII) .» Quibus tamen dicturus est: «Non novi vos unquam: [Col. 0057A] discedite a me, qui operamini iniquitatem (Ibid.) .» Mystice autem exemplum hujus Saul nuntiorumque ejus in hac sententia figurat nonnullos haereticos, qui aliquid boni de muneribus sancti Spiritus habent, sicut testamenta legis et Evangelii, baptismi sacramenta. Qui cum ad Ecclesiam catholicam veniunt, non est ullo modo in eis violandum, aut, quasi non habeant, tradendum. Sed tamen eos non ideo debere saluti confidere, quia non improbamus quod illos accepisse credimus; sed oportet eos cognoscere unitatem, et societatem in vinculo pacis, sine qua omnino quidquid habere potuerunt, quamvis sit sanctum atque venerandum, ipsi tamen nihilominus sunt tanto indigniores effecti praemio vitae aeternae, quanto illis donis non bene usi sunt, quae in [Col. 0057B] hac vita, quae transitoria est, acceperunt. Item exemplum atque imago hujus Saul nuntiorumque ejus in hoc loco, Judaeorum non incongrue gestat personam, qui dum adversari cupiunt Christo, habent in ore sacramenta legis et prophetarum ad testimonium Christi, et cum Ecclesia, quasi cum prophetis, de Scripturis disputant, sicut illi cum prophetis vaticinabantur

Quod dicente Jonathan ad David, quem insecutionibus [Col. 0057C] patris sui non justis dolebat fatigari; «Si vixero, facies mihi misericordiam Domini. Si vero mortuus fuero, non auferes misericordiam tuam e domo mea usque in sempiternum, quando eradicaverit Dominus inimicos David, unumquemque de terra.» Cum adjungeret Scriptura: «pepigit ergo foedus Jonathan cum domo David,» continuo subintulit dicens: «Et requisivit Dominus de manu inimicorum David,» etc. Per anticipationem utique fecit, prius historiae interserendo quod multo post tempore factum est, cum, interfecto Saule, regnum ad domum David translatum est, et qui innocentem eum injuste persequebantur, justa sunt divinitus ultione mulctati. Cum enim requisivit Dominus de manu inimicorum David quare virum sanctum afflixerint, [Col. 0057D] tunc cogebantur rationem reddere odiorum quibus tanto tempore contra illum saevierant. Quod et de Absalon, et de Siba filio Bochri, et de caeteris nostibus David aeque potest intelligi. Aliter: Si scire vis quid de manu inimicorum David requisierit Dominus, potest (nisi fallor) in superiore sententia, qua dictum est quod foedus pepigerit Jonathan cum domo David, a pocynu [posteriori] intelligi, quod hoc de manu inimicorum David requisierit, id est, quare non et ipsi foedus cum eo pacis inire voluerint, cum quo esse Dominum viderunt. Idcirco autem Scriptura hic sententiam hanc praeoccupando interponere videtur, ut testimonium Jonathae, quo dixerat: «Quando eradicaverit Dominus inimicos [Col. 0058A] David, unumquemque de terra,» verum esse comprobaret quia videlicet eradicati sunt inimici David de terra, non ipso David se de adversariis ulciscente, sed judicante Domino pro illo. Bene autem subjungit: «Et addidit Jonathan dejerare David, eo quod diligeret illum. Sicut enim animam suam, ita diligebat eum»: ut ille nimirum qui tam perfecto juxta legem Dei amore complectebatur David, a perditione inimicorum ejus ostenderetur immunis. Qui etsi cito morte praereptus, regnum cum eo, ut sperabat, terrenum habere nequivit commune, absque ulla tamen contradictione regni coelestis consortium cum eo quem pro gloria virtutum tantisper dilexit, cum esset et ipse vir virtutum, accepit.

[Col. 0058B] «Venit Jonathan in agrum juxta placitum David, et puer parvulus cum eo, et ait ad puerum suum: Vade et affer mihi sagittas quas ego jacio,» etc. Quid est quod Jonathan David servare volens, cum ille lateret in agro juxta lapidem ad signum duas jecit sagittas, quas puer parvulus, ignorans quid fecerit, collegit, et in civitatem retulit: nisi quod Deus Pater Filium suum unigenitum, quem ad salutem humani generis mittendum decreverat, in littera legis, Judaeis nescientibus absconditum habuerat? David ergo absconditus est in agro, id est, Christus relatus est in mundo. De quo evangelista Joannes dicit: «In mundo erat, et mundus per ipsum factus est, et mundus eum non cognovit (Joan. I) .» Juxta lapidem sedebat, quia in tabulis legis conscriptus [Col. 0058C] erat, ut est illud: «Audi, Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus est (Deut. VI) ;» et: «Non assumes nomen Dei tui in vanum (Exod. XX) .» Nam Saul odio habens David, inter epulas sedens, filium eum mortis esse judicabat. Et Judaica perfidia, in paschae epulis convivans, de nece Christi tractabat. Cum ergo illuxisset mane, venit Jonathas in agrum juxta placitum David, et puer parvulus cum eo. Jecit unam sagittam, jecit et aliam. Et Deus Pater, illucescente mane credulitatis, primum testimonium legis de Christo protulit. Deinde prophetas misit, qui de adventu ejus testificarentur. Unde scriptum est: «In lumine jacula tua ibunt, in splendore fulguris armorum tuorum (Zach. IX) .» Collegit autem puer Jonathae sagittas, et attulit ad Dominum suum, et [Col. 0058D] quid ageretur penitus ignorabat. Sic et Judaicus populus, libros legis et prophetarum portans, quasi divinitus conscriptos honorabat, sed eum, et quem Moyses et prophetae signaverant, praesentialiter inter se manentem non cognoverat.

(CAP. XXI.) «Surrexit itaque David iterum, et fugit in die illa a facie Saul: venitque ad sacerdotem Abimelech, a quo et gladium Goliae sustulit, et panes propositionis accepit.» Quae res et sacerdoti [Col. 0059A] «mortem attulit, et animadversionem religiosae intulit civitati. Primo videndum est quid sit quod David interroganti respondit sacerdoti, et dixit. «Et quidem si de mulieribus agitur, continuimus nos ab heri et nudiustertius, quando egrediebamur, et fuerunt vasa puerorum sancta.» (Ex Hebraeo.) Hoc quoque taliter accipi potest: Abimelech interrogat utrum David et pueri sui, quos in illum et illum locum conduxisse se dixerat, mundi essent? David vero aenigmatice pluraliter de seipso respondit, dicens: «Et fuerunt vasa puerorum sancta,» scilicet, a concubitu conjugali. Quod vero ait: «Porro via haec polluta est,» et in Hebraeo legitur: «Porro via haec laica est,» sic est intelligendum: «Via haec laica est;» ac si diceret: In lege praeceptum [Col. 0059B] est ut extraneus non comedat ex eis; et tu interrogas, utrum mundi sint pueri, qui etiamsi mundi essent, nequaquam eis vesci deberent? Idcirco via laica est, quia tu laicaliter interrogas. Quod vero sequitur: «Sed et ipsa hodie sanctificabitur in vasis,» ipsa utique in vasis, id est, mente sanctificari dicit; quia nisi necessitate corporis, et periculo vitae urgente, nequaquam vesceretur eis. (Ex Isidoro.) Et haec itaque gestorum fides est. Sed quantum ad sacramentum prophetiae pertinet, in Christo Domino nostro impletum est. Qui positus in carne, dum insectationem declinaret judaicam, ad apostolos transivit, cum quibus et desideratum sibi cibum sumpsit: «Desiderio enim desideravit manducare pascha (Luc. XXII) .» Ex quibus Goliae, id [Col. 0059C] est, arma diaboli, sustulit: fortis enim spolia ipse diripuit (Luc. XI) . His ergo a quibus receptus est Christus, tribulationes induxit diabolus et mortem. «Omnes enim, ut ait Apostolus, qui in Christo pie volunt vivere, persecutionem patiuntur (II Tim. III) .» Et Dominus:» Si me, inquit, persecuti sunt, et vos persequentur (Joan. XV) .»

«Erat autem ibi quidam vir de servis Saul in die illa intus in tabernaculo, et nomen ejus Doeg Idumaeus,.» (Ex Hebraeo.) In Hebraeo habetur, «obligatus in conspectu Domini;» obligatus idem Doeg Idumaeus erat voto, quo se obligaverat aliquot diebus in tabernaculo Domini immoraturum, et orationi vacaturum. Doeg autem iste Idumaeus [Col. 0059D] (qui camelorum, id est infructuosi gregis et tortuosi, custos erat, et interpretatur, motus sive sollicitus, qui et percussit Abimelech sacerdotem magnum: (nam Abimelech interpretatur frater meus rex ) in nomine Judae proditoris personam gestat, per quem fraude contra Redemptorem nostrum, qui vere rex est, operatus diabolus, ut, ejus proditione facta, etiam postea persecutionem Ecclesia pateretur, et occiderentur quamplurimi discipuli Christi, et sacerdotes, et pro nomine ejus persecutiones gravissimas perferrent. Sed in domo Abimelech solus Abiathar princeps sacerdotum a persecutore Saul immunis est, quia nemo potest nocere Christo principi sacerdotum, qui victor ad coelos ascendit.

Interea David, cum fugeret Saul, latere voluit [Col. 0060A] apud regem quemdam Geth, nomine Achis. Sed cum gloria ejus sic fuisset commemorata, ne per livorem rex ad quem confugerat in eum aliquid mali machinaretur, finxit insaniam, et, quasi furore correptus, «mutavit os suum, defluebantque salivae in barbam ejus, collabebaturque in manibus eorum, et procidebat ad ostia portae.»

«Et dixit Achis: Quid huc mihi adduxistis istum? Nunquid deerant nobis furiosi? Et sic eum dimisit.» (Ex Isidoro.) Achis interpretatur quomodo est, per quod significatur ignorantia, et verbum mirantis et agnoscentis, quod in gente Judaeorum impletum est. Qui dum Christum viderunt, non agnoverunt, coram quibus mutavit os suum et abiit. Erant enim ibi praecepta legis carnalia, erat [Col. 0060B] sacrificium secundum Aaron, et postea ipse de corpore et sanguine suo instituit sacrificium secundum ordinem Melchisedech. Mutavit os suum in sacerdotio, mutavit in praeceptis, dans aliud Testamentum, evacuata carnali operatione, atque collapsus est in manibus eorum quando eum comprehendentes crucifixerunt. Et procidebat ad ostium portae, id est humiliabat se. Hoc est enim procidere usque ad ostium fidei nostrae: ostium enim portae, initium est fidei. Inde incipit Ecclesia, et pervenit usque ad speciem. Et cum credit ea quae non videt, merebitur illorum perfrui, eum eum facie ad faciem videre coeperit. Quod vero in illo quasi furioso salivae decurrebant super barbam ejus, Apostolus haec aperit, dicens: «Judaei signa petunt, et Graeci sapientiam [Col. 0060C] quaerunt; nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam: ipsis vero vocatis, Judaeis et Graecis, Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam; quia quod stultum est Dei, sapientia est hominibus (I Cor. I) .» Salivae enim significant infirmitatem. Sed quia stultum Dei fortius est hominibus: nota quia salivae ostendant, sed attende, quia super barbam decurrunt. Quomodo enim in salivis infirmitas, sic in barba virtus ostenditur. Texit ergo virtutem suam corpore infirmitatis suae: et quia forinsecus infirmabatur, tanquam in saliva apparebat; intus autem divina virtus, tanquam barba, tegebatur.

(CAP. XXII.) «Fugit David in speluncam Odollam, ubi eum fratres ejus, et omnis domus patris ejus visitaverunt, et convenerunt ad eum omnes querant in angustia constituti, et oppressi aere alieno, et amaro animo, et factus est eorum princeps,» etc. Quid est quod David manente in spelunca, venerunt ad eum fratres ejus, et omnis domus patris ejus? Hoc est, illi qui ex Synagoga in eum crediderunt, venerunt ad illum. Et convenerunt ad eum omnes qui erant in angustia constituti et oppressi aere alieno. Hoc est quod ipse ad se venire [Col. 0061A] invitans dixit: «Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos (Matth. XI) .» Omnes quippe qui se agnoscunt in angustiis vitiorum constitutos, nec habent latitudinem charitatis, et oppressi sunt aere alieno, hoc est, censu peccatorum quem exsolvebant diabolo quando exhibuerunt membra sua servire iniquitati ad iniquitatem (Rom. VI) , necesse est, ut amaro sint animo, hoc est, ut digne poenitentiam gerant de delictis suis praeteritis, et veniant ad David, ad desideratum videlicet nostrum, quatenus fiat eorum princeps; quia ipse est qui «constitutus est a Deo judex vivorum et mortuorum. Deus fortis, Pater futuri saeculi, princeps pacis, cujus regni non erit finis. Et dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos [Col. 0061B] orbis terrae. Cujus potestas est aeterna et regnum ejus alteri non dabitur.» Dixitque «Gad propheta ad David: Noli manere in praesidio, proficescere et vade in terram Juda,» etc. Miro modo hic introducitur Gad propheta, cum in praecedentibus hujus nulla facta fuerit mentio. Sic itaque introducitur, sicut Elias propheta in loco ubi dicitur: «Et dixit Elias Thesbites, de habitatoribus Galaad (III Reg. XVII) .» Ex ore itaque Domini Gad propheta David dixit ut non moraretur inter gentes et in terra polluta, sed in terram Judae rediret, et ibi juxta voluntatem Domini persecutionem inimicorum ferret.

(CAP. XXIII.) Porro eo tempore quo fugerat Abiathar filius Achimelech ad David, in die illa ephod secum habens, descenderat. Ephod illud erat quod Moyses, jubente Domino (Exod. XXXIX) , fecerat, sicut et rationale, in quo erat doctrina et veritas, in quo etiam consulit David Dominum.

Et ait David ad Dominum: «Si tradent me viri Ceilae in manus Saul, et si descendet ipse, sicut audivit servus tuus? Domine Deus Israel, indica servo tuo. Et ait Dominus: Descendet,» etc. Ac si diceret: Si hic steteris, descendet Saul, et tradent te viri Ceilae in manus ejus. Eorum voluntatem ei indicebat. Et merito viri Ceilae, qui ingrati beneficiis David exstiterant, cum eos ipse de manibus [Col. 0061D] Philisthiim eruerit, significant infidelitatem seu inconstantiam Judaeorum, qui Redemptoris nostri semper pietati ingrati existentes, apud saeculi potestates contra eum insidiando meditabantur. Interpretatur autem Ceila ad fundam jacta, sive extollens sibimet. Et in psalmo scriptum est: «In circuitu impii ambulant (Psal. XI) ;» et alibi: «Stultus ut luna mutatur (Exod. XXVII) .»

(CAP. XXIV.) «Porro David erat in deserto Ziph in silva,» etc. (Ex Hieronymo.) Ziph, mons squalidus vel caligans, sive nebulosus juxta Ziph, in quo sedit David prope Chermelam, quae in Scripturis Carmelus appellatur. Sic enim appellatur vicus hodie Judaeorum, unde fuit Nabal Carmelius. Sed et [Col. 0062A] unus de posteris Caleb dictus est Ziph. Lege Paralipomenon (I, II) . Quid est ergo quod Ziphaei David apud se latitantem Saul prodiderunt, et cum eo mortem ejus meditati sunt nisi quod Judaei, quod Ziphaei merito significant, et interpretantur germinantes, cum in terreno regno germinare appetebant, apud principes suos tractabant de nece Salvatoris, qualiter eum per discipulum suum proditum apprehenderent, et praesidi ad interficiendum traderent.

(CAP. XXIV.) «Ascendit ergo David inde, et habitavit in locis tutissimis, Engaddi,» etc. (Ex Isidoro.) In eremo Engaddi, cum persequendum David [Col. 0062B] Saul appeteret, ingressus est David speluncam, et ibi latitabat. Sed rex improvisis exceptus insidiis, quod innocuo moliebatur, inciderat. Scriptum est enim: «Qui fodit foveam proximo suo, incidet in eam (Eccli. XXVII) .» David bona pro malis retribuens, inimicum non occidit, sed pro testimonio facti, oram regiae chlamydis amputans abstulit. Cum utique facilius esset exceptum insidiis adversarium perdere magis quam fallere. Quid ergo est quod iste fugiens a facie Saul in spelunca latuit? Quare autem latuit, nisi, ut occultaretur et non inveniretur? Quid est contegi spelunca, nisi contegi terra? Qui enim fugit in speluncam terra tegitur, ne videatur. Portabat Jesus terram, carnem, quam acceperat de terra, et in ea se occultabat, ne ab [Col. 0062C] Judaeis inveniretur Deus. «Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II) .» Quare ergo Dominum gloriae non invenerunt? Quia spelunca se texerat, id est, carnis infirmitatem oculis objiciebat, et majestatem divinitatis in corporis tegmine, tanquam speluncae abdito, contegebat. Illi non cognoscentes Deum, persecuti sunt hominem, nec mori potuit, nisi in homine, quia nec teneri potuit, nisi in homine. Opposuit ergo male quaerentibus terram, servavit bene quaerentibus vitam. Fugit ergo secundum carnem in speluncam a facie Saul, quia passus est, usque adeo se occultans coram Judaeis, ut moreretur. Sed quare usque ad mortem esse patiens voluit, ut fugeret a facie [Col. 0062D] Saul in speluncam, quae inferior pars terrae potest accipi? Et certe manifestum et notum est omnibus, eum in monumento positum esse quod excisum fuerat in petra (Matth. XXVII) . Hoc ergo monumentum spelunca erat. Illuc fugit noster David a facie Saul. Tandiu enim persecuti sunt illum Judaei, quousque poneretur in spelunca. Sed quid est quod Saul persecutor ad purgandum ventrem speluncam ingreditur, nisi quod Judaei conceptam in Christum malitiam mentis, quasi odorem fetidum emiserunt, et cogitata apud se noxia factis deterioribus, dum Christum perimunt, ostenderunt? Sed tamen David Saulem occidere noluit. Et cum eum in abdito occultatus antro haberet in potestate, servare potius quam occidere maluit. Ita et Christus dum [Col. 0063A] esset in spelunca carnis, persecutorem populum in potestate habuit, et non occidit. Scriptum enim erat de eis per prophetam: «Ne occideris eos (Jer. XLI) .» Denique David tantummodo summitatem chlamydis ejus silenter abscidit, ut ostenderet prophetia Christum Judaeos non occidisse, sed eis tantum regni gloriam abstulisse, sicque eos pro persecutione sua vacuos sede vel imperio reliquisse. Chlamydis enim abscisio regni est amputatio. Hoc etiam alio loco idem Saul cum per inobedientiam peccasset, ostendit. Nam cum veniam precaretur, rogaretque Samuelem ut reverteretur cum illo ad placandum Deum, et noluisset, atque convertens faciem suam abiret, tenuit Saul pinnulam vestimenti ejus, et disrupit eam, et dixit ad eum Samuel: «Disrupit [Col. 0063B] Dominus regnum Israel de manu tua hodie, et dabit illud proximo tuo, et dividetur Israel in duos populos (I Reg. XV) .» Ergo rex iste personam figurate gerebat Judaeorum, significans quod inde amissurus erat regnum dum persequitur Christum. Item moraliter hujus rei gestum si quis quaesierit, ita accipere potest, ut per Saul mali rectores designentur. (Ex Gregorio.) Saul igitur ventrem purgare est pravos praepositos conceptam in corde malitiam usque ad opera miseri odoris extendere, et cogitata apud se noxia factis exterioribus exsequendo monstrare. Quem tamen David ferire metuit; quia piae subditorum mentes ab omni se peste obtrectationis abstinentes, praepositorum vitam nullo linguae gladio percutiunt, etiam cum de imperfectione reprehendunt. [Col. 0063C] Qui et si quando propter infirmitatem sese abstinere vix possunt, ut extrema quaedam atque exteriora praepositorum mala, sed tamen humiliter loquantur, quasi oram chlamydis silenter incidunt. Quia videlicet dum praelati dignitati saltem innoxie et latenter derogant, quasi regis superpositi vestem foedant. Sed tamen ad semetipsos redeunt, seque vehementissime vel de tenuissima verbi laceratione reprehendunt. Unde et bene et illic scriptum est: «Post haec David percussit cor suum, eo quod abscidisset oram chlamydis Saul.» Facta quippe praepositorum oris gladio ferienda non sunt, etiam cum reprehendenda certe judicantur. Si quando vero contra eos vel in minimis lingua labitur, [Col. 0063D] necesse est ut afflictione poenitentiae comprimatur, quatenus ad semetipsam redeat, cum praepositae potestati deliquerit, ejusque contra se judicium, qui sibi praelatus est, perhorrescat. Nam cum praepositis delinquimus, ejus ordinationi qui eos nobis praetulit, obviamus. Unde Moyses quoque cum contra se et Aaron populum conqueri cognovisset, ait: «Nos enim quid sumus? Nec contra nos est murmur vestrum, sed contra Dominum (Exod. XVI) .»

Post haec sequitur Scriptura narrans de morte Samuelis et de fuga David, ita dicens: (CAP. XXV.) «Mortuus est autem Samuel, et congregatus est [Col. 0064A] universus Israel, et planxerunt eum, et sepelierunt eum in domo sua in Ramatha. Consurgensque David descendit in desertum Pharan,» etc. (Ex Hieronymo.) Pharan nunc est oppidum trans Ara biam, junctum Saracenis, qui in solitudine vagi errant. Per hoc iter fecerunt filii Israel, cum de monte Sinai castra movissent. Est ergo (ut diximus) trans Arabiam, contra australem plagam, et distat ab Aila contra orientem itinere trium dierum. In deserto autem Pharan Scriptura commemorat habitasse Ismaelem. (Gen. XXI) . Unde et Ismaelitae, qui nunc Saraceni dicuntur. Legimus Chodorlaomor regem percussisse eos qui erant in deserto Pharan.

«Erat autem vir quispiam in solitudine Maon, et possessio ejus in Carmelo,» etc. Historia quae [Col. 0064B] de Nabal et Abigail uxore ejus narrat, mysticum intellectum quaerit. Nabal enim de quo dictum est quod vir durus et pessimus et malitiosus esset, typum tenet populi Judaeorum. Quorum aliqui uva fellis, et botro amaritudinis inebriati, dura cervice, et incircumcisis cordibus semper Spiritui sancto resistebant, atque carnalem sensum in lege sequentes, stulti facti sunt. Quod bene nomen Nabal exprimit. Interpretatur enim insipiens, vel demens. Unde et Christum venientem, et per apostolos ab eis refectionem fidei et bonae operationis expetentem, respuerunt, dicentes. «Hunc autem nescimus, unde sit? Nos Moysi discipuli sumus (Joan. IX) .» Abigail vero, de qua refert Scriptura quod mulier prudentissima et speciosa fuerit, typum tenet plebis [Col. 0064C] illius, qui ex Judaeis ad fidem conversi Domino placere meruerunt. Quod bene nomen Abigail sonat. Interpretatur enim patris mei exsultatio. Unde et Dominus in Evangelio dicit. «Gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) .» Haec saepius in prophetis et in apostolis pro salute populi Judaici deprecans, David nostro oblationem acceptabilem bonorum operum, et piae devotionis obtulit. Quam ille post mortem viri sui, qui demens in stultitia sua periit, ascivit in conjugium, et exhibuit sibi sponsam non habentem maculam aut rugam (Eph. V) . (Ex Beda.) Quod Abigail interpellans pro se et pro domo sua ait ad David, quem vir ejus stultitia et ebrietate sopitus offenderat.

[Col. 0064D] «Si enim surrexerit aliquando homo persequens te, et quaerens animam tuam, erit anima Domini mei custodita, quasi in fasciculo viventium apud Dominum Deum tuum. Porro anima inimicorum tuorum rotabitur quasi in impetu et circulo fundae, etc.;» pulcherrima comparatione statum justorum a reproborum sorte discernit. Horum quippe animas appellat viventes, ut illorum e contrario spiritali morte praeoccupatas insinuet, juxta illud prophetae: «Anima quae peccaverit, ipsa morietur (Ezech. XVIII) .» Hos fasciculo, illos lapidi fundae assimilat. Fasciculus enim constringitur, ut integer maneat et conservetur. Lapis in funda expeditus ponitur, ut abjiciatur. Sic etenim, sic in hoc saeculo electi pressuris tribulationum coangustantur, [Col. 0065A] ut his admoniti arctius se ad invicem mutua charitate connectant, coadunati ad invicem manu sui Redemptoris in perpetuum conserventur. At vero reprobi quanto latius in hac vita voluptatibus propriis, velut liberi, dimittuntur, tanto longius in futuro a divinae visionis gloria projiciuntur, ut de eis merito dicatur: «Et quidem ipsi de manu tua expulsi sunt (Joan. X) .» Mire autem omnipotentem providentiam describit superni pectoris, cum dicit animam viri sancti, quasi in fasciculo viventium, apud Dominum esse custoditam. Sicut enim facillimum est cuilibet fasciculum herbae vel feni sua manu retentum conservare, ita virtus Domini et Salvatoris nostri omnes per orbem electos ab initio usque in finem saeculi, ne qui ex eis ulla ratione pereant, sine labore tuetur, [Col. 0065B] juxta quod ipse in Evangelio sub figura ovium de eis loquens: «Et sequentur me, inquit, et ego vitam aeternam do eis, et non peribunt in aeternum, nec capiet eas quisquam de manu mea.» Sicut fasciculus unus quibuslibet vinculis alligatur, ita omnis sanctorum coetus, una eademque fide, spe et charitate ad invicem constringitur, uno divinae protectionis munimine circumdatur. Ad litteram autem patet sensus: quia anima David, persequentibus licet hostibus, custodita semper fuit in sorte viventium. Porro inimici ejus, insistentibus sibi adversitatibus, sicut lapis funda circumactus, sic instabili motu perturbandi et suis essent expellendi de finibus, vel etiam humanis rebus auferendi.

«Diluculo autem cum digessisset vinum Nabal, [Col. 0065C] indicavit et uxor sua verba haec,» etc. (Ex Gregorio.) Quid nobis Abigail per renuntiationis suae dispensationem innuit, nisi quod iracundos melius corrigimus, si in ipsa irae suae commotione declinamus? Perturbati quippe, quid audiant ignorant. Sed cum ad se redeunt, tanto libentius exhortationis verba recipiunt, quanto se tranquillius toleratos erubescunt. Menti autem furore ebriae omne certum (quod dicitur) perversum videtur. Unde et certe Nabal ebrio culpam suam Abigail laudabiliter tacuit: quam, digesto vino, laudabiliter dixit. Idcirco enim malum quod fecerat cognoscere poterat, quia hoc ebrius non audivit.

«Saul autem dedit Michol filiam suam, uxorem [Col. 0065D] David, Phalthi filio Lais, qui erat de Gallim,» etc. (Ex Beda.) Ut Hebraei, non cognovit eam idem Phalthi, quoniam si cognovisset eam, nunquam David sibi eam postea sociasset, quia in lege penitus hujusmodi prohibetur coitus. Idem namque Phalthi de Gallim, hoc est, de inundatione erat. Inundatio haec lex intelligitur. Legis enim doctor erat de Baurim, id est, de electis. Quando autem a Saule Michol ei datur, Phalthi, id est, evadens, interpretatur. Quando vero ab eo eadem Michol aufertur, Phalthiel, id est, evadens a Deo, interpretatur. Evadens a Deo dicitur, quia custodivit eum, ne tangeret eam, ne fieret transgressor legis. «Secutusque est eam vir suus plorans usque Bannim (II Reg. XXXI) .» Plorasse dicitur [Col. 0066A] prae gaudio, eo quod Dominus eum custodisset, ne eam tangeret.

(CAP. XXVI.) «Et venerunt Ziphei ad Saul in Gabaa, dicentes: Ecce David absconditus est in colle Hachila, quae ex adverso solitudinis. Et surrexit Saul, et descendit in desertum Ziph,» etc. Iterum item David fugiens a facie Saul in castra regis, cum dormientem offendisset, non percussit, non occidit; sed solam lanceam, quae ad caput ejus erat, et lenticulam sustulit.

«Dormientibus cunctis egressusque e castris, transivit [Col. 0066B] in cacumine montis.» (Ex Isidoro.) Quid ergo hoc est, nisi quod persequebantur Christum Judaei? Sed persequendo dormiebant, quia non vigilabant corde. Duritia enim cordis obdormitio est. Dormiunt in vita veteri: non vigilant in nova. Venit Christus: non eos occidit, sed tulit ab eis scyphum aquae, id est, gratiam legis; tulit et sceptrum regale, regni scilicet potestatem, quam pro magno habebant, et unde se protegebant temporaliter, et quam adversus Dominum per incredulitatem gerebant. Deinde victor David noster de castris eorum regressus transcendit in altitudinem montis coelorum.

[Col. 0066C] (CAP. XXVII.) «Et ascendit David, et viri ejus; et agebant praedas de Gessuri, et de Gerzi, et de Amalecitis. Hi enim pagi habitabantur in terra antiquitus.» Hi pagi non erant sub potestate Achis. Habitati in terra antiquitus dicuntur, quia quieti et securi habitati fuerant, et nullius hostis depraedationes perpessi.

(CAP. XXVIII.) «Samuel autem mortuus est; flevitque eum omnis Israel, et sepelierunt eum in Rama urbe sua,» etc. Supra namque dicitur sepultus fuisse in domo sua in Rama. In domo sua, in familia videlicet et cognatione sua. Quaeritur namque cum superius jam mortuus legatur, cur hic [Col. 0066D] repetatur mortuus? Mortuus hic (ut Hebraei volunt) resuscitationis suae causa repetitur; et ut damnatio Saulis, qui in peccatis mortuus erat, et relicto Deo, contra legem, Pythonem consulebat, justa esse manifestaretur.

«Post mortem autem Samuelis congregati sunt Philisthiim contra Israel, consuluitque Saul Dominum; et non respondit ei, neque per somnia, neque per sacerdotes,» etc. (Ex Hebraeo quodam.) Hebraeus habet: Neque per doctrinam, neque per prophetas. [Col. 0067A] Respondebat Dominus per somnia, sicut idem Hebraei asserunt, eo quod jejunando et orando, poscebant oraculum sibi fieri divinum, et Dominus illis per somnia revelabat ea quae futura erant quod in hoc loco minime Saul fecisse legitur. Per doctrinam, per ephod scilicet, quod sacerdos in pectore gestabat. Neque per prophetas, quia illis consulentibus Dominus nequaquam respondebat. Hi prophetae dicuntur fuisse discipuli Samuelis: quibus prophetantibus junxit se Saul et prophetavit. Quaesivitque Saul pythonissam, quae suscitaret illi Samuelem. Statimque suscitatus, ait ad eum:

«Quare inquietasti me, ut suscitarer?» etc. Quaeritur, secundum historiam, utrum pythonissa ipsum prophetam de inferno evocaverit, an aliam aliquam [Col. 0067B] imaginariam illusionem fallacia daemonum factam? De hac quaestione beatae memoriae Augustinus episcopus Simpliciano Mediolanensi episcopo ita scripsit: «Inquiris, inquam, utrum potuerit malignus spiritus excitare animam justi, et tanquam de abditis mortuorum repagulis evocare, ut videretur et loqueretur cum Saul. Nonne magis mirandum sit quia Satanas ipsum Dominum assumpsit, et constituit super pinnam templi? (Matth. V.) Quolibet enim modo fecerit, ille etiam modus quo Samueli factum est ita ut Samuel excitaretur, similiter latet; nisi forte quis dixerit faciliorem diabolo fuisse licentiam ad Dominum vivum unde voluit assumendum, et ubi voluit constituendum, quam ad Samuelis defuncti spiritum e suis sedibus excitandum. Quod si illud in [Col. 0067C] Evangelio nos ideo non conturbet, quia Dominus voluit atque permisit nulla diminutione suae potestatis et divinitatis id fieri, sicut ab ipsis Judaeis, quanquam perversis atque immundis, et facta diaboli facientibus, et teneri se, et vinciri, et illudi, et crucifigi, atque interfici passus est: non est absurdum credere ex aliqua dispensatione voluntatis divinae permissum fuisse, ut non invitus, nec dominante magica potentia, sed volens atque obtemperans occultae dispensationi Dei, quae pythonissam illam et Saulem latebat, spiritus prophetae sancti se ostenderet aspectibus regis, divina eum sententia percussurus. Quanquam in hoc facto potest adesse alius facilior intellectus, ut non vere spiritum Samuelis excitatum a requie sua credamus, sed aliquod phantasma, [Col. 0067D] et imaginariam illusionem diaboli machinationibus factam, quam propterea Scriptura nomine Samuelis appellat, quia solent imagines earum rerum nominibus appellari, quarum imagines sunt. Sicut omnia quae pinguntur atque finguntur, earum rerum quarum imagines sunt, nominibus appellantur: sicut hominis pictura cum pingitur, proprium quodque nomen incunctanter adhibetur, et dicitur: Ille Cicero est, ille Salustius, ille Achilles, iste Hector, hoc flumen Simois, illa Roma, cum aliud nihil sint, quam pictae imagines. Unde cherubim cum sint coelestes virtutes, facti tunc ex metallo, quo imperavit Deus super arcam testamenti, magnae rei significandae gratia, non aliud quam cherubim illa quoque figmenta [Col. 0068A] vocitabantur (Exod. XXV) . Itemque dum quisque videt somnium, non dicit, Vidi imaginem Augustini, sed, Vidi Augustinum, cum eo tempore quo aliquid tale aliquis vidit, ignoraret hoc Augustinus. Usque adeo manifestum est non ipsos homines, sed imagines eorum videri. Et Pharao spicas se dixit vidisse in somnis et boves, non spicarum aut boum imagines (Gen. XLI) . Si igitur constat liquido nominibus earum rerum quarum imagines sunt, easdem imagines appellari, non mirum est quod Scriptura dicit Samuelem visum, etiamsi forte imago Samuelis apparuit per ficta machinamenta ejus qui transfigurat se in angelum lucis, et ministros suos subornat velut ministros justitiae (I Cor. XI) . Jam vero si illud, inquit, movet, quomodo a maligno spiritu Sauli vera praedicta [Col. 0068B] sint, potest et illud videri mirum, quomodo daemones agnoverunt Christum, quem Judaei non agnoscebant (Luc. VIII; Act. XIX) . Cum enim vult Deus etiam per infimos spiritus aliquem vera agnoscere, temporalia duntaxat ad istam mortalitatem pertinentia, facile est, et non incongruum, ut omnipotens et justus ad eorum poenam, quibus ista praedicuntur, ut malum quod eis imminet, antequam veniat praenoscendo patiantur, occulto apparatu mysteriorum suorum etiam spiritibus talibus aliquid divinationis impertiat, ut quod audiunt ab angelis, praenuntient hominibus. Tantum autem audiunt, quantum omnium Dominus atque moderator vel jubet vel sinit. Unde etiam spiritus pythonis in Actibus apostolorum attestatur Paulo apostolo, et evangelista [Col. 0068C] esse conatur (Act. XVI) . Miscent tamen isti fallacias, et quod verum nosse potuerunt, non docendi magis quam decipiendi fine praenuntiant. Et forte hoc est, quia cum illa imago Samuelis Saulem praedicat moriturum, dixit etiam secum futurum: quod utique falsum est. Magno quippe intervallo separari bonos a malis post mortem in Evangelio legimus, cum inter superbum illum divitem, qui jam apud inferos tormenta pateretur, et illum qui ad ejus januam ulcerosus jacebat, jam in requie constitutum, magnum chaos interjectum esse testatur (Luc. XVI) . Aut si propterea Samuel ei dixit, Mecum eris, ut non ad aequalitatem felicitatis sed ad parem conditionem mortis referatur, quod uterque homo fuerit, et uterque mori potuerit, jamque mortuus mortem [Col. 0068D] vivo praenuntiabat; secundum utrumque igitur intellectum, habere exitum hanc lectionem, qui non sit contra fidem manifestum est: nisi forte profundiori inquisitione inveniatur ad liquidum, vel posse vel non posse animam, cum ex hac vita migraverit, magicis carminibus evocari, et vivorum apparere aspectibus, etiam corporis lineamenta gestantem, ut non solum videri valeat, sed et agnosci. Et si potest, utrum etiam anima justi, non quidem cogatur magicis sacris, sed dignetur ostendi occultioribus mysteriis [ Al., imperiis] summae legi obtemperans, ut si fieri non posse claruerit, non uterque sensus in hujus Scripturae tractatione admittatur, sed illo excluso imaginatione similitudo Samuelis diabolico ritu facta [Col. 0069A] intelligatur. Sed quoniam sive illud fieri possit, sive non possit, tamen fallacia Satanae, atque imaginum simulandarum callidi operatio decipiendis sensibus humanis multiformis invigilat, pedetentim quidem, ne inquisitionibus diligentioribus praescribamus, sed potius existimemus tale aliquid factum in maligno spiritu, pythonissae illius ministerio, quandiu nobis aliquid amplius excogitare atque explicare non datur.» Haec sunt quae tunc de pythonissa et Samuele scripsit beatissimus Augustinus.

(CAP. XXX.) Interea dum pergeret David cum Achis [Col. 0069B] rege Philisthinorum in praelium adversus Israel, insurgentes Amalecitae irruerunt in Sicelech, et succendentes eam, captivaverunt omnia quae erant David et puerorum ejus. Reversus ergo David ad persequendos Amalecitas, invenit Aegyptium puerum lassescentem, quem Amalecitae aegrotum in itinere reliquerunt. Hunc David inventum cibo reficit, ducemque sui itineris fecit, sicque Amalecitas persequitur, epulantes reperit, et funditus exstinguit. (Ex. Augustino.) Considerandum est ergo, quid sit quod Amalecitae, absente David, Sicelech invadunt et praedam capiunt. Amalecitae quippe populus lambens, vocatur. Et quid per lambentem populum nisi mentes saecularium designantur, quae terrena cuncta ambiendo quasi lambunt, dum solis temporalibus [Col. 0069C] delectantur? Quasi enim populus lambens praedam facit, dum terrena diligentes, lucra de alienis damnis exaggerant. Et hoc absente David agunt: quia Redemptorem ante oculos cordis habere negligunt. Quid est enim quod Aegyptius Amalecitae puer in itinere lassatur, nisi quod amator praesentis saeculi, peccati sui nigredine opertus, saepe ab eodem saeculo infirmus despectusque relinquitur, ut cum eo nequaquam currere valeat, sed fractus adversitate torpescat? Sed hunc David invenit: quia Redemptor noster, veraciter manu fortis, nonnunquam quos despectos a mundi gloria reperit, in suum amorem convertit. Cibo pascit: quia scientia verbi reficit. Ducem itineris eligit: quia suum etiam praedicatorem facit. Et quia Amalecitam sequi non valuit, [Col. 0069D] dux David efficitur; quia is quem indignum mundus deserit, non solum conversus in suam mentem Dominum recipit, sed praedicando hunc etiam usque ad aliena corda perducit. Quod videlicet duce David Amalecitam convivantem invenit, exstinguit: quia ipsis Christum praedicantibus mundi laetitiam destruit, quos comites mundus habere despexit. Plerumque ergo ipsi praedicando mentes saecularium superant, qui prius cum saecularibus in hoc mundo currere non valebant.

(CAP. XXXI.) «Igitur exorto praelio percusserunt Philisthiim Israel plaga magna, corrueruntque in praelio Saul et Jonathan. Arripuitque Saul gladium suum, et irruit super eum. Quod cum vidisset armiger ejus, videlicet quod mortuus esset Saul, irruit etiam ipse super gladium suum, et mortuus est cum eo,» etc.

(Ex Hebraeo quodam.) Armigerum istum Hebraei Doeg Idumaeum dicunt fuisse, qui cernens Saul mortuum, seipsum ob metum David interemerit.

«Mortuus est ergo Saul, et tres filii ejus, et armiger illius et universi viri ejus, etc.» Viri isti, [Col. 0070B] pueri domestici ejus intelligendi sunt. Hi tres filii Saul cum eo interfecti sunt, Jonathan, Abinadab, qui et Jesui, et Melcisua. Isbosed autem domi erat. Qui anno quod Saul rex constitutus est, natus fuisse dicitur, qui etiam quadraginta annorum fuisse legitur, cum regnare coepisset. Unde colligitur Saul quadraginta annos regnasse. Quaerendum cur alibi legatur Jesui, et alibi Abinadab? Jesui enim interpretatur aequalis. Aequalis ideo dicitur, quia aequalis meriti fuisse filius cum patre memoratur. Abinadab interpretatur pater meus sponte. Sponte etenim sua pater ejus Saul male agendo acquisivit, ut taliter una cum filiis perimeretur. Denique prius propheta David figuraliter deflet Saul et Jonathan, qui cum potentes essent, et semper hostibus praevalerent, [Col. 0070C] sauciati illico ac vulnerati in medio praelio corruerunt.

«Quomodo, inquit, ceciderunt potentes in medio pugnae?» Hoc etiam modo pium Christianorum genus, nunc deflet eos qui repugnantes daemonibus labuntur in saeculo, quod est lubricum, (Gelboe enim montes lubrici interpretantur,) et spem recuperationis suae omittentes, proprio mucrone, desperatione videlicet perniciosa evadendi hostem antiquum, semetipsos interficiunt, sicut Saul irruens super gladium suum mortuus est. Cujus rei Philisthaei, hoc est, maligni spiritus de interfectis spolia virtutum auferentes, propriae fortitudini ascribunt victoriam, quae justa permissione Dei in talibus [Col. 0070D] evenit. Sed David noster in membris suis, hoc est, in electis et sanctis viris, corruentium casum gemit; nec laetatur in perditione morientium, sed contradicit, ne in urbibus Allophylorum talis fama praedicetur, hoc est, praecipit fidelibus ut caute se custodiant, et scuto fidei undique se muniant, induti lorica justitiae, habentes galeam salutis, et gladio spiritus, hoc est, verbo Dei adversariis suis resistant, ne forte ulterius ignominiose superati gaudium inimicis suis faciant.

(CAP. I.) «Factum est autem, postquam mortuus est Saul, ut David reverteretur a caede Amalec, et maneret in Siceleg dies duos. In die autem tertia apparuit homo veniens de castris Saul, veste conscissa, et pulvere aspersus caput; et ut venit ad David, cecidit super faciem suam, et adoravit. Dixitque ad eum David: Unde venis? Qui ait ad eum: De castris Israel fugi. Dixit ad eum David: Quod est verbum, quod factum est? indica mihi. Qui ait: Fugit populus de praelio, et multi corruentes [Col. 0071B] de populo mortui sunt. Sed et Saul et Jonathan filius ejus interierunt, etc.» (Ex Hebraeo quodam.) Hominem istum Amalecitem Hebraei filium Doeg fuisse dicunt. Amalecites enim et Idumaeus unum est, quia filius primogenitus Esau, Elifaz fuit, et hujus filius Amalec. Diadema autem et armillam quae David detulit, a patre Doeg commendata sibi fuisse Hebraei perhibent. Quid est autem quod ille Amalecites, qui se finxit coram David Saul regem interfecisse, ab eo justae ultionis poenam a superno judice recipiet? juxta illud quod scriptum est: «Omnis enim, qui fodit foveam, incidet in eam (Eccl. XVII.) » Et: «Qui percusserint gladio peribunt (Matth. XX) . Et item: Os quod mentitur, occidit animam, mulctatus accepit, nisi quod omnis [Col. 0071C] qui proximo suo machinatur malum, vel de ejus gaudet interitu, justae retributionis poenam (Sap. I) .»

«Apprehendens autem David vestimenta sua scidit, omnesque viri qui erant cum eo. Et planxerunt et fleverunt et jejunaverunt usque ad vesperam super Saul, super Jonathan filium ejus; et super populum Domini, et super domum Israel,» etc.

(Ex eodem.) Populum Domini sacerdotes et domum Israel, generaliter omnem populum Israel dicit.

«Planxit autem David planctum hujuscemodi super Saul, et super Jonathan filium ejus, et praecepit ut docerent filios Juda arcum, sicut scriptum est in libro Justorum,» etc. Quod scriptum est de David, quando plangebat interfectos Saul et Jonathan, quia praeceperit ut docerent filios [Col. 0071D] Juda arcum, ideo fecit, ut quia Philisthaeos sagittariis abundare jam noverat, unde et Saul maxime horum ictibus perierat, eamdem bellandi artem et sui milites ad revincendos eos discerent. Aliter (Ex Hebraeo) : Praecepit David ut docerent filios Juda arcum, hoc est, ut reges Juda docerent fortitudinem, scilicet ut fortes et intenti essent in timore Domini et in praeceptis Dei, ne per inobedientiam a fortitudine et timore Domini sicut Saul recederent, et eo [Col. 0072A] modo quo ille perierat, perirent. Quod vero sequitur: «Sicut scriptum est in libro Justorum,» etc Ipsum librum hodie nunquam neque apud ipsos Hebraeos inveniri posse asseverant, sicut nec librum Bellorum Domini, cujus in libro Numerorum mentio est (Nu. XXI) , neque carmina Salomonis, neque disputationes ejus sapientissimas de lignorum natura, herbarumque omnium, itemque jumentorum, volucrum, reptilium, et piscium. Vel quod in libro Verborum Dierum dicitur: «Reliqua vero opera Salomonis priorum et novissimorum, scripta sunt in verbis Nathan prophetae, et in libris Ahiae Silonitis, in visione quoque Addo videntis, contra Jeroboam filium Nabat (II Par. IX) ;» et multa hujusmodi volumina, quae Scriptura quidem [Col. 0072B] fuisse probat scripta, sed hodie constat non esse. Vastata namque a Chaldaeis Judaea, et bibliotheca antiquitus congregata inter alias provinciae opes hostili est igne consumpta; ex qua pauci, qui nunc in sancta Scriptura continentur libri, postmodum Ezrae pontificis prophetae sunt industria restaurati. Unde scriptum est de eo: «Ascendit Ezras de Babylone, et ipse scriba velox in lege Moysi (I Esdr. I) .» Velox videlicet, quia promptiores litterarum figuras, quam eatenus Hebraei habebant, reperit. Et in epistola regis Persarum ita scriptum est: «Artaperses, rex regum, Ezrae sacerdoti scribae legis Domini coeli doctissimo salutem (Ibid.) .» Sunt tamen qui dicunt hunc librum Justorum intelligi debere ipsum librum Regum, ubi continentur prophetae justi, Samuel [Col. 0072C] videlicet, Gad et Nathan. In quorum libro scriptum est qualiter Saul, recedens a timore Domini, per inobedientiam suam periit.

«Inclyti tui, Israel, super montes tuos interfecti sunt,» etc. (Ex Hebraeo) . In Hebraeo habetur super excelsa tua. Et est sensus: O Saul, gloriosi Israel super excelsa tua interfecti sunt, quia in peccata inobedientiae tuae una tecum perierunt. Inobedientia namque tua pro idolis, id est, excelsis reputata est, sicut est illud in libro Samuelis: «Melior est enim obedientia, quam victimae; et auscultare magis quam offerre adipem arietum: quoniam quasi peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere (I Reg. XV) .»

«Quomodo ceciderunt fortes? Nolite annuntiare [Col. 0072D] in Geth, neque annuntietis in compitis Ascalonis, ne forte laetentur filiae Philisthiim, ne exsultent filiae incircumcisorum,» etc. Obstupescens propheta gemit subitaneum casum principum populi sui, et prohibet ne ullus laetetur in tali casu, neque fama hoc divulget in civitates inimicorum. Geth enim et Ascalon civitates sunt Allophylorum.

«Montes Gelboe, nec ros, nec pluvia veniant super vos, neque sint agri primitiarum; quia ibi [Col. 0073A] abjectus est clypeus Saul, quasi non esset unctus oleo,» etc. Propter casum fortium et ruinam populi sui, quasi indignans loquitur ad ipsum locum interfectionis, abominans factum quod in eo fuerat gestum; tamen non sine grandi mysterio sicut paulo post ostenditur

«Sagitta Jonathan nunquam rediit retrorsum, et gladius Saul non est reversus inanis,» etc. Hoc vult insinuare quod Jonathas et Saul temporibus suis bellicosissimi et fortissimi fuerunt in praeliis.

«Saul et Jonathan amabiles et decori in vita sua, in morte quoque non sunt divisi. Aquilis velociores, leonibus fortiores, etc.» Laudat decorem formae, laudat et constantiam animi, adjungens, per hyperbolis tropum, similitudinem aquilae [Col. 0073B] atque leonis.

«Filiae Israel, super Saul flete, qui vestiebat vos coccino in deliciis, qui praebebat ornamenta aurea cultui vestro,» etc. (Ex Hebraeo.) Vestiebat eas coccino, et praebebat ornamenta aurea cultui earum de praedis hostium quas agebat. «Quomodo ceciderunt fortes in praelio:» subauditur in peccato tuo: «Jonathan in excelsis tuis occisus est.» In Hebraeo non habetur est. Est enim sensus: O Saul, Jonathan, in excelsis tuis, id est, in peccato inobedientiae tuae, occisus; subauditur, est. Ecce rex et propheta David, qui retribuentibus mala non reddidit, cum Saul et Jonathas bello occumberent, in lamentatione sua Gelboe montibus maledicit, dicens:

«Montes Gelboe, nec ros, nec pluvia veniant, neque [Col. 0073C] sint agri primitiarum, quia ibi abjectus est clypeus Saul, quasi non esset unctus oleo,» etc.

Quid ergo montes Gelboe, Saul moriente, deliquerunt, quatenus in eis nec ros, nec pluvia caderet, et ab omni eos viriditatis germine sententiae sermo siccaret? sed quia Gelboe interpretatur decursus, per Saul autem unctum et mortuum mors nostri mediatoris exprimitur, non immerito per Gelboe montes superba Judaeorum corda designantur: quae dum in hujus mundi desideriis defluunt, in Christi, id est uncti, se morte miscuerunt. Et quia in eis unctus rex corporaliter moritur, ipsi ab omni gratiae rore siccantur. De quibus et bene dicitur: «Ut agri primitiarum esse non possent (Isa. X) .» [Col. 0073D] Superbae quippe Hebraeorum mentes primitivi fructus non fuerunt, qui in Redemptoris adventu ex parte maxima in perfidia remanentes, primordia fidei sequi noluerunt. Sancta namque Ecclesia in primitiis suis multitudine gentium fecundata, vix in mundi fine Judaeos, quos invenerit, suscipit; et extrema colligens, eos quasi reliquias frugum ponit. De quibus nimirum reliquiis Isaias dicit: «Si fuerit numerus filiorum Israel quasi arena maris, reliquiae salvae fient.» Possunt tamen idcirco Gelboe montes ex ore prophetae maledici, ut dum fructus exarescente terra non oritur, possessores terrae sterilitatis damno feriantur, quatenus ipsi maledictionis sententiam acciperent, quia apud se mortem regis «suscipere, iniquitate sua exigente, meruissent.»

(CAP. II.) «Ascendit ergo David, et duae uxores ejus, Achinom Jezraelitis, et Abigail uxor Nabal Carmeli. Sed et viros qui erant cum eo, duxit David singulos cum domo sua, et manserunt in oppidis Hebron.» Ascensus iste David cum duabus uxoribus suis in Hebron significat convocationes duarum plebium in Ecclesiam catholicam. Hebron [Col. 0074B] enim interpretatur conjugium. Et bene sola sancta Ecclesia conjugium nominatur: sola et bona est sponsa videlicet coelestis regis, de qua in Canticis canticorum dicitur: «Sexaginta sunt reginae, et octoginta concubinae, et adolescentularum quarum non est numerus. Una est columba mea perfecta mea: una est matri suae, electa genitrici suae (Cant. VI) .» Illuc duxit David singulos viros cum domo sua: quia unusquisque fidelium in illam societatem per praedicationem Evangelii convocatur. «Nec est ibi distinctio Judaei et Graeci, Barbari et Scythae, servi et liberi: sed omnia et in omnibus Christus (Rom. X; Galat. III) .»

«Veneruntque viri Juda, et unxerunt ibi David, ut regnaret super domum Juda.» Ungunt viri Juda [Col. 0074C] David in regem, ut regnet super domum Juda; quia superbis ac contemptoribus spernentibus gratiam Dei, electi quique bona fama sacrae praedicationis et virtutum studio rite confitentur Christum esse regem in universo populo suo, ac ipsum esse, cui «omnis potestas a Patre data est in coelo et in terra, ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et infernorum (Philip. II) .»

«Et nuntiatum est David quod viri Jabes Galaad sepelissent Saul,» etc. Hoc plenius in Paralipomenon libro, quomodo gestum sit, narratur: «Cum audissent, inquit, viri Jabes Galaad omnia, scilicet quae Philisthiim fecerunt super Saul, conjunxerunt singuli virorum fortium, et tulerunt cadavera Saul et filiorum ejus, attuleruntque ea [Col. 0074D] in Jabes, et sepelierunt ossa eorum subter quercum quae erat in Jabes, et jejunaverunt septem diebus. Mortuus est ergo Saul propter iniquitates suas; eo quod praevaricatus sit mandatum Domini quod praeceperat, et non custodierit illud. Sed etiam insuper pythonissam consuluerit, nec speraverit in Domino, propter quod et interfecit eum, et transtulit regnum ejus ad David filium Isai (I Par. X) . Quid est quod viris Jabes Galaad David gratias refert eo quod sepelierunt ossa Saul et filiorum ejus, nisi quod Redemptori nostro multum placet, quando quis prava opera malorum, qui in peccatis suis mortui sunt, oblivioni damnando tradit, nec ea actione imitatur, quae scit Domino displicuisse, sed ea magis [Col. 0075A] eligit facienda, quae recordatur Dominum in mandatis dedisse.

«Abner autem filius Ner, princeps exercitus Saul, tulit Isboseth filium Saul, et circumduxit eum per castra, regemque constituit super Galaad et super Gessuri, et super Jezrael, et super Ephraim, et super Benjamin, et super Israel universum,» et caetera.

(Ex Hebraeo.) In Hebraeo habetur: «Transduxit eum in Manaim:» quae interpretatur castra. Transduxit eum, intelligendum est ultra Jordanem, et in Manaim regem eum constituisse super Galaad et super Gessuri. Hebraeus habet Asturi, id est, super tribum Aser.

«Sola autem domus Juda sequebatur David.» [Col. 0075B] Quid est autem quod filius Saul Isboseth, qui interpretatur vir confusionis, Abner auxiliante, qui interpretatur patris lucerna, regnavit super Israel universum, et domus Juda sola sequebatur David, nisi quod solis credentibus et vere Dominum confitentibus, ex priori populo David nostrum Dominum videlicet Salvatorem sequentibus, in caeteris adhuc error confusionis regnat, diabolo instigante, qui saepe transfiguratur in angelum lucis?

«Et fuit numerus dierum, quos commoratus est David, imperans in Hebron super domum Juda, septem annorum et sex mensium,» etc. Et bene David septem annis et sex mensibus regnavit in Hebron, quae interpretatur conjugium, ut supra diximus, aut visio sempiterna, quia Salvator noster in [Col. 0075C] Ecclesia catholica, quae et sponsa ejus est, per omne tempus istius vitae, quod septenario dierum numero decurrit, regnat secundum illud: «Ecce ego, inquit, vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) .» Et post expletionem senarii numeri, hoc est, perfectionem boni operis, omnes electos suos ad sabbatum verum, id est, ad requiem sempiternam perducet, ubi et perfruenter Dei visione perpetua (Isai. LXVI) . (Ex Hieoronymo.) Est autem Hebron civitas in tribu Juda, quae quondam vocabatur Arbe, licet male in Graecis codicibus Arbor. Corrupte igitur in nostris codicibus Arbor scribitur, cum in Hebraeis legatur Arbe, id est, ivi, ex eo quod ibi tres patriarchae, Abraham, Isaac et Jacob, sepulti sunt, et Adam magnus, ut in [Col. 0075D] Jesu libro scriptum est, licet eum quidam conditum in loco Calvariae suspicentur. Haec est autem eadem Hebron, olim metropolis Philisthinorum, et habitaculum gigantum, regnumque postea David in tribu Juda, civitas sacerdotalis et fugitivorum, distat ad meridianam plagam ab Aesia millibus circiter viginti duobus. Ubi et quercus Abraham, quae et Mambre, usque ad Constantii regis imperium monstrabatur, et mausoleum ejus impraesentiarum cernitur. Cumque a nostris ibidem Ecclesia jam constructa sit, in circuitu a cunctis gentibus terebinthi locus superstitione colitur, et sub ea Abraham angelos quondam hospitio susceperit. Haec ergo primum Arbe, postea Hebron ab uno filiorum Caleb sortita vocabulum [Col. 0076A] est. Lege Verba Dierum (I Par. II) . Condita est autem ante septem annos, quam ea urbs Aegypti conderetur.

«Egressusque Abner filius Ner, et pueri Isboseth filii Saul de castris in Gabaon. Porro Joab filius Sarviae, et pueri David egressi sunt, et occurrerunt eis juxta piscinam Gabaon. Et cum in unum convenissent, e regione sederunt, hi ex una parte piscinae, et illi ex altera.Dixitque Abner ad Joab: Surgant pueri, et ludant coram nobis. Et respondit Joab: Surgant. Surrexerunt ergo et transierunt numero duodecim de Benjamin ex parte Isboseth filii Saul, et duodecim de pueris David. Apprehensoque unusquisque capite comparis sui, defixit gladium in latus contrarii, et ceciderunt [Col. 0076B] simul,» etc. Hunc locum Josephus ita exponit: «Abner autem promovit electum nimis exercitum, ut congrederetur cum tribu Juda. Irascebatur enim adversus eos, a quibus rex David fuerat ordinatus. Huic autem occurrit missus a David Joab, filius Sarviae sororis ejus, de patre Sar natus. Hic autem erat contra Abner constitutus militiae princeps. Cum quo etiam fuerunt et sui fratres Abissai, Asael et omnes armati David. Itaque veniens ad quemdam fontem in civitate Sabaa, aciem constituit ad pugnandum. Dicente vero Abner ad eum velle se probare quis eorum robustiorem exercitum haberet, convenit inter utrosque ut duodecim viros pugnaturos mitterent et procedentes inter medias acies qui ex utraque parte jocum fecerant a certamine, [Col. 0076C] relictisque gladiis viri David, et tenentes capita hostium eorum, lumbos et latera suis gladiis perforarunt, donec omnes quasi ex uno constituto perimerent. His autem cadentibus, etiam reliquiis direptus exercitus. Et dimicatione fortissima proce dente, Abner populus victus, fugientesque Joab persequi non cessabat, praecipiens armatis, ut post eorum vestigia festinarent, et nequaquam occidendo deficerent. Cujus etiam fratres decertati sunt pronissime, inter quos clarior fuit praecipue junior Asael. Qui tantam gloriam habuit in pedum velocitate, ut non solum homines, sed etiam equos ad currendum certamine superaret. Is igitur persequebatur principem Abner, recto gressu in neutra parte declinans. Cumque respexisset Abner, et considerasset [Col. 0076D] impetum sequentis, et dixisset ut unius militis arma sumens ab ejus persecutione quiesceret, et ille rursus nequaquam a suo conamine penitus abstineret, monente illo denuo ut recederet, ne coactus eum percuteret, et ante ejus fratrem ulterius fiduciam non haberet, verba ejus illo despiciente fugiens post tergum lanceam emisit coactus, eumque repente mortali vulnere penetravit.»

«Locutus est ergo Abner ad Asael, dicens: Recede, noli me sequi, ne compellar confodere te in terra. Qui contempsit et noluit declinare. Percussit ergo eum Abner aversa hasta in inguine, et transfodit eum, et mortuus est,» etc. Cujus Asael typum tenuit, nisi eorum quos vehementer arripiens [Col. 0077A] furor in praeceps ducit? Qui in eodem furoris impetu tanto cautius declinandi sunt, quanto insane rapiuntur. Unde et Abner, qui sermone nostro patris lucerna dicitur, fugit, quia doctorum lingua, quae superum Dei lumen judicat, cum pie abrupta furoris mentem cujuspiam ferri conspicit, cumque contra irascentem dissimulat verborum jacula reddere, quasi persequentem non vult ferire. Sed cum iracundi nulla consideratione se mitigant, quasi Asael persequi et insanire non cessant, necesse est ut hi qui furentes reprimere conantur, nequaquam se in furore erigant, sed quidquid est tranquillitatis, ostendant; quaedam vero subtiliter proferant, in quibus ex obliquo furentis animum purgent. Unde et Abner cum contra persequentem substitit, non eum recta [Col. 0077B] sed aversa hasta transforavit. Ex mucrone quippe percutere est impetu apertae increpationis obviare. Aversa vero hasta persequentem ferire, est furentem tranquille ex quibusdam tangere, et quasi parcendo superare. Asael autem protinus occumbit, quia commotae mentes dum et parci sibi sentiunt, et tamen responsorum ratione in intimis sub tranquillitate tanguntur, ab eo quod se erexerant, statim cadunt. Qui ergo a fervoris sui impetu sub lenitatis percussione resiliunt, quasi sine ferro moriuntur.

(CAP. III.) «Facta est ergo longa concertatio inter domum Saul et inter domum David. David proficiens et semper seipso robustior. Domus autem Saul decrescens quotidie.» Domus ergo David, quae est alia quam civitas Dei, Jerusalem videlicet coelestis, quae partim adhuc peregrinatur in terris, partim jam cum Domino regnat in coelis? Et quae est lomus Saul, superbi et impii regis, nisi Babylon illa confusionis plena, quae seducit et fornicari facit omnes gentes in prostitutione sua? (Apoc. XVII et XVIII) . Longa ergo concertatio inter domum Saul et domum David est, quia persequitur illa quae secundum carnem est, ea quae secundum spiritum (Galat. IV) . Sed domus David eo magis profectu filiorum [Col. 0077D] suorum gaudebit, quo domus Saul persecutionibus contra eum saevit. Illa autem quotidie deficiens in iniquitate sua tabescet, et ad extremum secundum merita sua simul cum capite suo in profundum abyssi mergetur.

«Natique sunt filii David in Hebron: fuitque primogenitus ejus Ammon de Achinoam Jezraelitide, et post eum Cheleab de Abigail, uxore Nabal Carmeli. Porro tertius Absalon, filius Maacha filiae Telmai regis Gessur. Quartus autem Adonias filius Haggith, et quintus Saphatia filius Abital. Sextus quoque Jethraam de Egla uxore David,» etc. (Ex Hebraeo.) Quaeritur, cum aliae uxores David supra notatae sint, et non dicantur uxores David, cur hic [Col. 0078A] sola Egla uxor dicatur David? Egla enim ipsa est Michol. Quae ideo uxor ejus hic sola vocatur, eo quod in adolescentia primum ipsam sortitus fuerit in uxorem, quae etiam partu occubuisse dicitur. Unde et in sequentibus scriptum est: «Igitur Michol filiae Saul non est natus filius, usque ad diem mortis suae, quia in ipso partu occubuit.» Et quid sex filii qui ei nati sunt in Hebron, nisi perfectionem sanctorum in fide, sermone et opere significant, quae ab Ecclesia matre sponso suo, Salvatori videlicet nostro, quotidie generatur. Ex conjugio ergo spirituali per Spiritus sancti gratiam in aeternam vitam quotidie filii lucis oriuntur.

«Sermonem quoque intulit Abner ad seniores Israel, dicens: Tam heri quam nudiustertius [Col. 0078B] quaerebatis David, ut regnaret super vos. Nunc ergo facite, quoniam Dominus locutus est ad David, dicens: In manu servi mei David, salvabo populum meum Israel de manu Philisthiim, et omnium inimicorum ejus,» etc. Quid est ergo quod Abner populum universum Israel exhortatur, ut, relicto Isboseth filio Saul, ad David prompto ac devoto animo conveniat, nisi quod doctores sancti, qui patris lucerna dicuntur, lumine fidei et scientiae plenissimi, in universis gentibus nomen Domini praedicant et exhortantur, quatenus, spreta idolorum cultura, et relicto errore confusionis cum auctore suo diabolo, ad David nostrum, qui vere manufortis et desiderabilis est, qui «desideratus cunctis gentibus (Agg. II) ,» esse a propheta describitur, [Col. 0078C] sine mora festinent venire, et sub ejus imperio perpetuo studeant permanere? Nam et Joab, quem Abner dolo loquens et percutiens in inguine, interfecit, non alium quam hostem antiquum significat, qui fictis suasionibus quotidie fideles subvertere satagit, et per libidinis noxiae contagionem interficere molitur. Joab enim inimicus, vel idem pater interpretatur. Omnium enim iniquorum diabolus caput. Unde et Salvator talibus in Evangelio dicit: «Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere (Joan. VIII) .» Ab hac ergo percussione David noster immunis est, quia «Deus neminem tentat (Jac. I) . Ipse autem intentator malorum est, qui vult omnes homines salvos esse, et ad agnitionem veritatis pervenire (I Tim. II) . Per [Col. 0078D] invidiam enim diaboli mors introivit in totum orbem terrarum (Sap. II) .» Imitantur autem eum, qui sunt ex parte ejus. Potest nomen et persona Joab non inconvenienter ad populum Judaicum per significationem transferri, qui inimici semper praedicatorum Evangelii exstiterunt, et fidem Christi ubicunque potuerunt persequebantur. De quibus Paulus Thessalonicensibus scribens ait: «Vos enim imitatores facti estis fratres Ecclesiarum Dei, quae sunt in Judaea, in Christo Jesu. Quia eadem passi estis et vos a contribulibus vestris sicut et ipsi a Judaeis, qui et Dominum occiderunt Jesum, et prophetas, et nos persecuti sunt, et Deo non placent, et omnibus hominibus adversantur, prohibentes nos gentibus [Col. 0079A] loqui ut salvae fiant, ut impleant peccata sua semper. Praevenit enim ira Dei super illos usque in finem (I Thess. II) .

Quod autem David se excusans de nece insontis dixit: «Mundus ego sum, et regnum meum apud Deum usque in sempiternum a sanguine Abner filii Ner, et veniat super caput Joab, et super omnem domum patris ejus, nec deficiat de domo Joab fluxum seminis sustinens, et leprosus tenens fusum, et cadens gladio, et indigens pane.» Judaeorum denotat perfidiam atque miseriam. Super caput enim Joab, id est, super principes et super sacerdotes ipsius populi, et super omnem domum patris ejus, synagogam videlicet Satanae, atque conventum malignantium veniet iniquitas impiorum, [Col. 0079B] «ut requiratur ab eis omnis sanguis justus, qui effusus est super terram, a sanguine Abel justi, usque ad sanguinem Zachariae filii Barachiae (Matth. XXIII) .» Nec deficiat de domo istius Joab, fluxum seminis sustinens, id est, variis desideriis diffluens, quia in voluptatibus istius vitae tales totam spem suam ponunt, ubi et leprosi sunt tenentes fusum, id est, variis erroribus maculati, instabilitatem haeresis ac mundani luxus sequentes, «Qui juxta desideria cordis sui coacervabunt sibi magistros, prurientes quidem auribus, et a veritate auditum avertent.» Ibi etiam non deficiet cadens gladio, et indigens pane, quia cum pane illo qui de coelo descendit semper egent, et non refici ab eo merentur, futurae ultionis gladium non evadent.

«Venientes filii Remmon Berothitae, Rechab et Baanae, ingressi sunt ferventi die domum Isboseth, qui dormiebat super stratum suum meridie. Ingressi sunt autem domum. Et ostiaria domums. domus, purgans triticum, obdormivit. Assumentes spicas tritici, latenter ingressi sunt, et percusserunt eum in inguine,» et reliqua. (Ex Hebraeo.) Duo viri isti principes erant super expeditiones Isboseth. Mortuo vero Abner, ut Hebraei tradunt, consiliati sunt cum Miphiboseth, ut una interficerent Isboseth, et eumdem Miphiboseth constituerent regem, et ejusdem consilii delatorem eumdem Miphiboseth exstitisse; [Col. 0079D] et idcirco hic idem Miphiboseth subintroducitur hoc modo.

(CAP. IV.) «Erat autem Jonathae, filio Saul, filius debilis pedibus. Quinquennis vero fuit, quando venit nuntius de Saul et Jonatha ex Jezrael,» etc. Videntes vero Baana et Rachab a Miphiboseth suum proditum consilium esse, timore perterriti fuga lapsi sunt in Gethaim, fueruntque ibi advenae usque ad tempus illud. Tempus illud intelligendum est, quando inde reversi domum Isboseth ferventi die ingressi sunt, assumentes spicas tritici et percutientes eum in inguine. Spicas tritici quasi causa primitiarum tulerunt, ut honorem regi deferre viderentur, et eorum dolus nequaquam deprehenderetur. [Col. 0080A] (Ex Gregorio.) Mystice autem ostiaria triticum purgat, cum mentis custodia discernendo virtutes a vitiis separat. Quae si obdormierit, in mortem proprii domini insidiatores admittit: quia cum discretionis sollicitudo cessaverit, ad interficiendum animum malignis spiritibus iter pandit. Qui ingressi spicas tollunt, quia mox bonarum cogitationum germina auferunt, atque in inguine feriunt, quia virtutem cordis delectatione carnis occidunt. In inguine quippe ferire, est vitam mentis carnis delectatione perforare. Nequaquam vero Isboseth iste inopinata morte succumberet, si non ad ingressum domus mulierem, id est, ad mentis aditum, mollem custodiam deputasset. Fortis namque vigilque sensus praeponi cordis foribus debet: quem [Col. 0080B] negligentiae somnus non opprimat, nec ignorantiae error fallat. Unde bene et Isboseth appellatus est, qui, custode femina, hostilibus gladiis nudatur: Isboseth quippe vir confusionis dicitur. Vir autem confusionis est, qui forti mentis custodia munitus non est, quia dum virtutes se agere aestimat, subintrantia vitia nescientem necant. Tota namque virtute muniendus est aditus mentis, ne quando eam insidiantes hostes penetrent foramine neglectae cogitationis.

(CAP. V.) «Et venerunt universae tribus Israel ad David in Hebron, dicentes: Ecce nos os tuum et caro tua sumus, etc.» Quid conventus iste tribuum Israel ad David significat, nisi conventum omnium gentium ad Christum, quae illi quasi blandiendo dicunt: «Ecce nos os tuum et caro tua sumus,» cum in illo incarnationem, quam ex nostra natura in Virginis utero suscepit, diligunt atque venerantur, ejusque ditioni subdere se appetunt, eique servire omni tempore desiderant. Unde Psalmista dicit: «Reminiscentur et convertentur ad Dominum universae fines terrae, et adorabunt in conspectu ejus omnes patriae gentium. Quoniam Domini est regnum, et ipse dominabitur gentium (Psal. XXI) .» «Venerunt [Col. 0080D] quoque et senes de Israel ad regem in Hebron,» cum prophetae et apostoli una fide, et pari devotione ad mediatorem nostrum concurrunt. De quibus scriptum est. «Principes populi convenerunt in unum cum Deo Abraham (Psal. XLVI) .» Et alibi: «In conspectu senum suorum gloriabitur (Psal. CVI) .»

«Filius triginta annorum erat David, cum regnare coepisset; et quadraginta annis regnavit. In Hebron regnavit super Judam septem annis et sex mensibus. In Jerusalem autem regnavit triginta tribus annis super omnem Israel et Judam,» et caetera. (Ex Hebraeo.) Quaeritur cur non in summa quadraginta anni et sex menses annumerentur? Quod ab Hebraeis duobus solvitur modis. [Col. 0081A] Dicunt enim quia David sex mensibus Absalon filium suum fugerit: merito eosdem sex menses a summa regni illius esse exclusos. Dicunt etiam aliter quod sex mensibus in Hebron David quadam infirmitate corporis laboraverit, et idcirco eosdem sex menses non supputari in regno ejus. Ex eo namque tempore illum regnasse dicunt in Hebron, ex quo, devictis Amalecitis, de spoliis eorum misit dona senioribus Juda, his qui erant in Hebron, et his qui erant in Bethel, et reliquis qui erant in his locis in quibus commoratus fuerat David ipse et viri ejus. Mystice autem quod David triginta annorum regnare coepit, praefigurabat quod Dominus noster triginta annorum venit ad baptismum, et incipiebat Evangelium regni praedicare, cujus regnum, regnum sempiternum, et [Col. 0081B] potestas ejus alteri non dabitur. Quadragenarius enim numerus, qui ex quater denis constat, plenitudinem temporum et rerum perfectionem significat.

«Et abiit rex et omnes viri qui erant cum eo in Jerusalem ad Jebusaeum habitatorem terrae. Dictumque est ad David ab eis: Non ingredieris huc nisi abstuleris caecos et claudos, dicentes: Non egredietur David huc. Cepit autem David arcem Sion. Haec est autem civitas David. Proposuerat enim David in die illa praemium, qui percussisset Jebusaeum, et tetigisset domatum fistulas et abstulisset claudos et caecos odientes animam David. Idcirco dicitur in proverbio: Caecus et claudus non intrabunt in templum. Habitavit autem David in arce, et vocavit eam civitatem David. [Col. 0081C] Et aedificavit per gyrum a Mello et intrinsecus. Et ingrediebatur proficiens atque succrescens, et Dominus Deus exercituum erat cum eo,» etc. Haec Josephus ille narrat: «Exsurgens David cum omnibus venit in Jerosolymam Jubusaeis habitantibus civitatem, qui erant ex genere Chananaeorum, et claudentibus ei portas, et caecos aspectu, et claudos omnesque leprosos ad derisionem regis constituentibus super murum, et dicentibus: quia prohiberent eum caeci ingredi civitatem. Quae tamen agebant despicientes eum proxima munitione murorum. Iratus rex Jerosolymam obsidere coepit, et multo studio et labore conari, ut eam caperet, quatenus in ipso principatus initio suam fortitudinem demonstraret. Interminatus itaque et ipsis et aliis, si qui [Col. 0081D] forte haberent adversus eum resistendi conatum, inferiorem civitatem magna virtute cepit. Cumque adhuc arcem obtinere non posset, coepit honores et munera promittendo rex pronus ad opus bellicum milites provocare, ut quicunque per subjectos colles in arcem conscenderet, eamque caperet, principatum militiae totius populi possideret. Cunctis itaque conscendere festinantibus, et nullo labore pro muneris promissi retributione tardantibus, Sarviae filius Joab praevenit universos, et ascendens in cacumine clamavit ad regem, exigens militiae principatum. Expulsis itaque rex de summa arce Jebusaeis, et reaedificans civitatem, eam Jerosolymam nuncupavit, et omni tempore in ea sui habitavit imperii.» [Col. 0082A] Mystice autem David Jebusaeum habitatorem terrae de Jerusalem ejiciens significat Redemptorem nostrum contrarias potestates de cordibus fidelium expellere, sic ibidem suam mansionem constituere. Jebusaeus enim interpretatur calcatus; Jerusalem, visio pacis: non solum enim Dominus noster per mysterium crucis omnem principatum diaboli destruendo sibimet tropaeum gloriae acquisivit, imo fidelibus suis super omnem virtutem diaboli potestatem tribuit. Unde in Evangelio discipulis suis ait: «Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes, et super scorpiones, et super omnem virtutem inimici (Luc. X) .» Bene ergo dictum est quod David, ejectis caecis et claudis, qui odiebant animam David, ceperit arcem Sion, suamque civitatem eam vocaverit, [Col. 0082B] quia cum Salvator noster malignos spiritus cum turba vitiorum de anima qualibet expulerit, sibique eam per illuminationem sapientiae usurpaverit, merito arx Sion, id est, speculationis, et visio pacis ipsa tunc vocabitur, atque de ea tunc recte per Psalmistam dicetur: «Notus in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus, et factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion. Ibi confregit cornua arcuum, scutum, gladium et bellum.»

«Cognovit David quoniam confirmasset eum Dominus regem super Israel, et quoniam exaltasset regnum ejus super populum suum Israel. Accepit ergo adhuc concubinas et uxores de Jerusalem, postquam venerat de Hebron, natique sunt David et alii filii et filiae,» etc. Sed fortasse quis dicat: [Col. 0082C] Si David imaginem Christi gerebat, quomodo multas uxores et concubinas habuisse scribitur, cum has rex Christus et horrescat et damnet? Respondeo: Hoc per figuram fiebat. Multae enim uxores David multarum gentium et nationum imaginem indicabant, quae per fidem Christi consortio junguntur. Concubinae vero ejus significant haereticorum ecclesias, quae sub Christi nominis titulo se manere gloriantur; sed quia propter carnalia lucra Christum sectantur, non conjuges, sed concubinae vocantur. Denique nunc reges si plures habeant uxores vel concubinas, crimen est, quia jam transierunt figurae, pro quibus uxorum vel concubinarum venia concedebatur. At nunc quia figurae transierunt, venia nulla datur.

[Col. 0082D] «Audierunt vero Philisthiim, quod unxissent David in regem super Israel, et ascenderunt universi, ut quaererent David. Quod cum audisset David, ascendit in praesidium. Philisthiim autem venientes diffusi sunt in valle Raphaim. Et consuluit David Dominum, dicens: Si ascendam ad Philisthiim, et si dabis eos in manu mea? Et dixit Dominus ad David: Ascende, quia tradens dabo Philisthiim in manu tua. Venit ergo David in Baal Pharasim, et percussit eos ibi. Et dixit: Divisit Dominus inimicos meos coram me, sicut dividuntur aquae. Propterea vocatum est nomen loci illius Baal Pharasim. Et reliquerunt ibi sculptilia sua, quae tulit David et viri ejus.» (Ex Hebraeo.) [Col. 0083A] Tulit ea David, et igni jussit exuri, sicut liber Paralipomenon declarat, ita dicens: «Dereliqueruntque ibi deos suos, quos David jussit exuri (I Par. XIV) .»

«Consuluit autem David Dominum. Qui respondit: Non ascendas, sed gyra post tergum illorum, et venies ad eos ex adverso pirorum.» (Ex Hebraeo.) In Hebraeo non pirorum, sed flentium legitur. Ex adverso itaque flentium eum venire jubet, hoc est, ex adverso idolorum suorum, ubi scilicet idola eorum erant, in quibus confidebant. Quae idola idcirco flentium vocantur, quia fletu digna sunt, et eos qui ea colunt, ad fletum miseriarum perducunt. Flentium itaque eorum idola ob blasphemiam hic sermo divinus vocat, sicut alibi vocatur idolum Moab, contaminatio Moab.

[Col. 0083B] «Et cum audieris sonitum gradientis in acumine flentium, etc.» Hoc est, cum audieris a potestatibus angelicis eorum idola, in quibus omnis eorum fortitudo est, conteri et conculcari. Tunc inibis praelium, quia tunc egredietur Dominus ante faciem tuam, ut percutiat castra Philisthiim. In eorum namque idolis Dominus judicia fecit, sicut et in diis Aegyptiorum.

[Col. 0083C] (CAP. VI.) «Congregavit autem rursum omnes electos Israel, triginta millia ut adduceret arcam Dei, imponentes eam in plaustrum novum. Postquam autem venerunt ad arcam Nachon, extendit manum Oza ad arcam Dei, et tenuit eam, quoniam calcitrabant boves, et declinaverunt eam. Iratusque est indignatione Dominus contra Ozam: et percussit eum super temeritate. Qui mortuus est ibi juxta arcam Dei,» etc. (Ex Beda.) In historia beati regis et prophetae David, qui arcam Dei adduxisse narratur, humilitas approbata, superbia damnata, et temeritas vindicata monstratur. Quia et ipse David, qui coram arca Domini humiliter saltare non erubuit, mox promissionem Filii Dei ex sua stirpe nascituri suscipere promeruit; et conjux, quae [Col. 0083D] eamdem humilitatem despexit, ejus semine fecundari non merita, perpetuae sterilitatis poenas luit. Sacerdos quoque, qui arcam inconsiderata temeritate tetigit, ausus sui reatum immatura morte purgavit. Ubi intueri necesse est, quantum delinquat, qui ad corpus Domini reus accesserit, si devotus ille sacerdos morte mulctatur, qui arcam illam, Dominici videlicet corporis figuram, minori quam debuit veneratione corripuit. Verum, juxta allegoriam, David Christum, arca Ecclesiam significat. Quaesivit autem David arcam in civitatem suam adducere; sed, causa interveniente contraria, ad tempus eam alibi divertit, ac sic deinceps, quod multum delectaverat explevit. Quia Dominus in carne apparens, Evangelium [Col. 0084A] filiis Israel, suae videlicet genti praedicavit; «sed caecitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI) .» Sed ut haec enucleatius pateant, per singula videamus. Congregavit David omnes electos ex Israel, triginta millia, quia Dominus Ecclesiam primitivam in Israel instituit: non quidem omnem Israel, sed electos quosque sibi consocians. «Non enim omnes qui ex Israel, hi sunt Israelitae, sed filii promissionis deputantur in semine (Rom. IX) .» Qui triginta millia fuisse referuntur, id est, fidei operis et spei firmitate perfecti. Tria enim propter confessionem sanctae Trinitatis ad fidem pertinent; Decem propter Decalogum legis ad opera; Mille propter sui perfectionem ad spem vitae [Col. 0084B] aeternae, qua superius aliquid non est, sicut numerus millenario major nullus est. Etsi enim millia, si triginta, si etiam mille millia dixeris, non ipsum mille numerando transcendis, sed vel per se, vel per minores numeros saepius ducendo multiplicas. Tria ergo per decem multiplica, ne fides sine operibus mortua sit. Item triginta per mille multiplica, ut fides quae per dilectionem operatur, non alibi quam in coelis retributionem speret. Electi igitur ex Israel, populos recte credentes, operantes, sperantes insinuent. Viri autem Juda, qui erant cum David, ipsos apostolos et doctores, qui lateri Christi quasi familiarius adhaerebant, indicent. Quo utroque stipatos exercitu Dominus, arcam adducere, id est, Ecclesiam dilatare, et in eorum qui non crediderunt cordibus [Col. 0084C] inserere gaudet. Imponitur autem arca plaustro novo, ut Novi Testamenti gratia renovatis in baptismo mentibus infundatur, vinumque novum novis utribus conservandum mandetur. Erat quidem prius arca in domo Abinadab, qui erat in Gabaa: quia eadem quae nunc praedicatur Ecclesiae fides et ante incarnationis Dominicae tempus florebat in his qui patriarcharum prophetarumque sunt devotionem secuti. Abinadab enim, qui interpretatur pater meus spontaneus, et Abraham patrem fidei, et Moysen legislatorem significat. Qui uterque in Gabaa custodit arcam, quia sublimi virtutis exempla credentium pectora munit. Unde et Gabaa collis interpretatur, qui est locus in civitate Cariathiarim. Elata ergo foris arca, ludebat David et omnis Israel [Col. 0084D] coram Domino diversis musicorum generibus; quia mox inchoante novae gratiae praeconio, Dominus ad exhibendas Deo Patri laudes humilitatis omnes invitat dicens: «Qui mihi ministrat, me sequatur (Joan. XII) ; alii dando per Spiritum sermonem sapientiae, alii sermonem scientiae, alii genera linguarum, alii gratiam sanationum,» etc. (I Cor. XII) Sed his atque hujusmodi charismatum generibus progrediente arca, id est, crescente Ecclesia primitiva, ventum est ad aream Nachon, id est, aream praeparatam, gentium videlicet Ecclesiam, fidei veritate consecrandam, de qua Joannes ait: «Quia permundabit aream suam (Matth. III) .» Ubi sacerdos qui arcam incautius quasi corrigendo tetigit, [Col. 0085A] mox a Domino percussus occubuit. Quia Judaeorum populus dum gentibus invidet, salutis se munere privat; dum legem vult Evangelio miscere, utriusque sibi gratiam tollit.

«Et tenuit, inquit, eam, quoniam calcitrabant boves.» Boves quippe calcitrare est praedicatores Evangelii liberius circa fidem agere, neque secundum consuetudinem legis ingredi, sed sabbata, neomenias, circumcisionem, victimasque spiritualiter interpretari. Quos velut errantes corrigere tentabant, qui descendentes de Judaea docebant fratres: quia «nisi circumcidamini secundum morem Moysi, non potestis salvi fieri (Act. XV) .» Et de quibus Jacobus ad Paulum: «Vides, inquit, frater, quot millia sunt in Judaeis, qui crediderunt, et omnes hi [Col. 0085B] aemulatores sunt legis (Act. XXI) .» Ob causam ergo sacerdotis occisi, David noluit divertere ad se arcam Domini in civitatem David, sed divertit eam in domum Obededom Gethaei: quia respuentibus verbum Judaeis, ne amplius audita et non suscepta praedicatio noceret, apostoli ab eis ablati et ad gentes imbuendas sunt missi. Unde et locus areae Nachon, quae gentium fidem, domum gratiae, praeparatam demonstrat, percussio Oza nuncupatur: videlicet, «quia illorum delicto salus contigit gentibus (Rom. XI) .» Obededom namque, qui interpretatur serviens homo, homo est utique de quo Dominus ad Patrem. «Constitues, inquit, me in caput gentium. Populus, quem non cognovi, servivit mihi (Psal. XVII) :» ubi et Judaeorum abjectionem, quasi Ozae mortem promittens, [Col. 0085C] ait: «Eripies me de contradictionibus populi (Ibid.) .» Nomen quoque urbis congruit. Geth enim interpretatur torcular: significans crucem, in qua «vitis vera (Joan. XV) » calcari et exprimi dignata est; a qua cunctus gentium populus merito Gethaeus appellari potest, cum dicit: «Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi (Galat. VI) ,» Tres autem menses, quibus ibidem arca demoratur, fides, spes et charitas est. Sicut enim diebus adimpletur mensis, ita singulae virtutes suis quaeque passibus ad perfectionem perveniunt. Hi menses, quousque plenitudo gentium intret, currere non cessant. Tandem rediens David arcam in civitatem David inducet, quia Dominus, Enoch et Elia praedicantibus, convertet corda patrum [Col. 0085D] in filios (Luc. I) .

«Boves et arietes immolans.» Hoc est, eos qui aream Domini triturant, et ovium ejus ducatum gerunt martyrii sanguine coronans, et ipse quoque suae incarnationis, et passionis exemplum, eatenus Judaeis non creditum, palam manifestans. Hoc enim significat quod et ipse David accinctus erat ephod lineo. Nam linum, quod de terra procreatum multiplici labore ad candorem vestis pervenit, veritatem humanae carnis inter flagella triumphantis ostendit. Verum cunctis exsultantibus, et ad arcem coelestis introitus hymnos resonantibus, sola Michol filia Saul arcam ducentibus abest. Quin etiam e speculis David humiliatum despicit, quia credentibus in [Col. 0086A] mundi fine Judaeis, erunt nonnulli, qui Christum tantum professione, sed opere sequentur Antichristum. Quibus merito congruit, quod eadem Michol, quae ob figurandam instabilitatem carnalium, aqua omnis interpretatur, non uxor David, sed filia Saul appellatur, quia Christo fide tenus serviunt, non illius regno coronandi, sed persecutorum ejus, quos imitavere, sunt anathemate damnandi. Verum pravi succenseant, humilitatem Ecclesiae contemnant: nihilominus arca Domini suum locum ingreditur.

«Ponitur in medio tabernaculi, quod tetenderat ei David.» Id est, fides Ecclesiae praedicatur, proficit, inseritur cordibus omnium quos Dominus ad vitam praeordinaverat aeternam (Act. XIII) . Offert David holocausta et pacifica coram Domino, id est, fidem, devotionemque [Col. 0086B] Ecclesiae commendat Patri Christus, «qui est ad dexteram Dei, qui etiam interpellat pro nobis,» qui in exemplum David fideles humilesque benedicens salutaris mysterii pascit alimentis.

«Partitus singulis collyridam panis unam,» illius utique, qui de coelo descendit, et dat vitam huic mundo.

«Et assaturam bubulae carnis unam,» illius scilicet vituli saginati, qui pro revertente ad patrem filio juniore mactatus, et igne passionis assatus est, dicens: «Exaruit, velut testa, virtus mea (Psal. XXI) .»

«Et similam frixam oleo:» carnem videlicet a peccati labe mundissimam, sed ob humanae salutis causas uberrimam delectationibus crucis [ Al. Ob humanae salutis uberrimam dilectionem crucis, etc.] [Col. 0086C] sartagine tostam. Et merito una panis collyrida, una carnis assatura datur: quia «unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus, et Pater omnium (Ephes. IV) .» Aliter haec munera fideles accipiunt: quando «unus panis, et unum corpus multi sumus (I Cor. X) » in Christo, et suae carnis singuli lasciviam castigantes ac servituti subjicientes, sancti Spiritus igne decoquunt; nec non et fructus operum bonorum misericordiae pinguissimos compassione proximi fervere faciunt. At contra filia Saul frustra cubiculum regis ingressa, nullos concepti seminis fructus dat; quia qui verbum Dei aure tenus percipiunt, absque boni operis prole diem perpetuae mortis exspectant. (Ex Gregorio.) Saepe quia intelligi non valent, deterioribus displicent vel facta, vel [Col. 0086D] dicta meliorum. Sed eo ab eis non temere reprehendenda sunt, quo apprehendi veraciter nequaquam possunt. Saepe aliquid a majoribus dispensatorie agitur, quod a minoribus error putatur. Saepe multa a fortibus dicuntur, quae idcirco infirmi dijudicant, quia ignorant. Quod bene bobus calcitrantibus inclinata illa testamenti arca significat. Quam quia casuram credens Levites erigere voluit, mox sententiam mortis accepit. Quid namque est mens justi, nisi arca testamenti quae gestata bobus calcitrantibus inclinatur? Quia nonnunquam etiam qui bene praeest, dum subjectorum populorum confessione concutitur, ad dispensationis condescensionem ex sola delectatione permovetur. Sed in hoc quod dispensatione [Col. 0087A] agitur, inclinatio ipsa fortitudinis casus putatur imperitis.

Unde et nonnulli subditi contra hanc manum reprehensionis mittunt, sed a vita protinus ipsa sua temeritate deficiunt. Levites ergo, quasi adjuvans, manum tetendit, sed delinquens vitam perdidit: quia dum infirmi quique fortium facta corripiunt, ipsi a viventium sorte reprobantur. Aliquando etiam sancti viri quaedam minimis condescendentes dicunt, quaedam vero summa contemplantes, proferunt. Dumque vim vel condescensionis, vel altitudinis nesciunt, audaciter haec stulti reprehendunt. Et quid est justum de sua condescensione velle corrigere, nisi inclinatam arcam superba reprehensionis manu relevare? Quid est justum de incognita locutione reprehendere, [Col. 0087B] nisi motus ejus fortitudinem, erroris lapsum putare? Sed perdit vitam qui arcam Dei tumide sublevat; quia nequaquam quis sanctorum corrigere recta praesumeret, nisi de se prius meliora sensisset. Unde et Levites idem recte Oza dicitur: quod videlicet robustus Domini interpretatur. Quia praesumptores quique, nisi audaci mente robustos se in Domino crederent, nequaquam meliorum facta vel dicta, velut infirma, judicarent.

«Ingressa Michol filia Saul in occursum David, ait: Quam gloriosus fuit hodie rex Israel, discooperiens se ante ancillas servorum suorum,» etc. Quod David dum arcam Domini Jerusalem saltando reduceret, a Michol, filia Saul, uxore sua irrisus est, intueri libet quanta virtutum munera David ipse perceperat, [Col. 0087C] atque in his omnibus quam fortem se humilitate servabat. Quem enim non extolleret, ora leonum frangere, ursorum brachia dissipare, despectis pluribus fratribus eligi, reprobato rege ad regni gubernacula ungi, timendum cunctis, uno lapide Goliath sternere, a rege proposita extinctis Allophylis numerosa praeputia reportare, promissum tandem regnum percipere, cunctumque Israeliticum populum sine ulla contradictione possidere? Et tamen cum arcam Dei Jerusalem revocat, quasi oblitus praelatum se omnibus, adjunctus populis ante arcam saltat. Et quia coram arca saltare, ut creditur, vulgi mos fuerat, rex se in divino obsequio per saltatum rotat. Ecce quem Dominus cunctis singulariter praetulit, se quoque sub Domino, et exaequando minimis, [Col. 0087D] et abjecte exhibendo contemnit. Non potestas regni ad memoriam reducitur, non subjectorum oculis saltando vilescere metuit, non se honore praelatum caeteris ante ejus arcam, qui honorem dederat, recognoscit. Coram Deo egit debilia vel extrema, ut illa ex humilitate solidaret, quae coram hominibus gesserat fortia. Quid de ejus factis ab aliis sentiatur, ignoro. Ego David saltantem plus stupeo quam pugnantem. Pugnando quippe hostem subdidit, saltando autem coram Domino semetipsum vicit. Quem Michol filia Saul adhuc ex tumore regii generis insana, cum humilitatem despiceret dicens: «Quam gloriosus fuit hodie rex Israel discooperiens se ante ancillas servorum suorum, et nudatus est, [Col. 0088A] quasi si nudetur unus de scurris:» protinus audivit: «Ludam ante Dominum, qui elegit me potius, quam patrem tuum.» Ac paulo post: «Ludam et vilior fiam plusquam factus sum, eroque humilis in oculis meis.» Ac si aperte dicat: Vilescere coram hominibus appeto, quia servare mihi coram Domino ingenuum per humilitatem quaero. Sunt vero nonnulli, qui de semetipsis humilia sentiunt, qui in honoribus positi nihil se esse, nisi pulverem favillamque perpendunt, sed tamen coram hominibus viles apparere refugiunt, et contra hoc quod de se interius cogitant, quasi rigida exterius venustate palliantur. Et sunt nonnulli qui viles videri ab hominibus appetunt, atque omne quod sunt, dejectos se exhibendo contemnunt, sed tamen apud [Col. 0088B] se introrsus, quasi ex ipso merito ostensae utilitatis, intumescunt, et tanto magis in corde elati sunt, quanto amplius in specie elationem premunt. Quae utraque unius elationis bella, magna David circumspectione deprehendit, mira virtute superavit. Quia enim de semetipso intus humilia sentiens, honorem exterius non quaerit, insinuat dicens: «Ludam et vilior fiam.» Et quia per hoc, quod vilem se exterius praebuit, nequaquam interius intumescit, adjungit: «Eroque humilis in oculis meis.» Ac si aperte dicat: Qualem me exterius despiciens exhibeo, talem me interius attendo. Quid ergo acturi sunt quos doctrina elevat, si David ex carne sua venturum Redemptorem moverat, ejusque gaudia prophetando nuntiabat? et tamen in semetipso cervicem cordis [Col. 0088C] valida despectionis calce deprimebat dicens: «Eroque humilis in oculis meis.»

(CAP. VII.) «Factum est autem cum sedisset rex in domo sua, et Dominus dedisset ei requiem undique ab universis inimicis suis, dixit ad Nathan prophetam: Videsne quod ego habitem in domo cedrina, et arca Dei posita sit in medio pellium? Dixitque Nathan ad regem: Omne quod est in corde tuo, vade, fac, quia Dominus tecum est. Factum est autem in nocte illa, ecce sermo Domini [Col. 0088D] ad Nathan, dicens: Vade et loquere ad servum meum David. Haec dicit Dominus: Nunquid tu aedificabis mihi domum ad habitandum? Neque enim habitavi in domo ex die qua eduxi filios Israel de terra Aegypti, usque in diem hanc, sed ambulabam in tabernaculo et in tentorio per cuncta loca, quae transivi cum omnibus filiis Israel,» etc. Quod Propheta interrogatus a rege respondit: «Omne, quod est in corde tuo, vade, fac;» et postea a Domino admonitus eadem prohibuit quae ante concessit, patet profecto, quod prophetiae spiritus prophetarum mentes non semper irradiat, quia, sicut de Spiritu sancto scriptum est: «ubi vult, spirat (Joan. III) .» Hinc est enim quod Elisaeus cum [Col. 0089A] mulierem flentem cerneret causamque nescisset, ad prohibentem hanc puerum dixit: «Dimitte eam, quia anima ejus in amaritudine est, et Dominus celavit a me, et non indicavit mihi (IV Reg. IV) .» Quod omnipotens Deus ex magna pietatis dispensatione disponit: quia dum prophetiae spiritum aliquando dat, et aliquando subtrahit, prophetantium mentes et elevat in celsitudine, et custodit in humilitate, ut et accipientes spiritum, inveniant quod de Deo sint, et rursum prophetiae spiritum non habentes cognoscant quid sint de semetipsis. Quod autem David prohibitus est domum Dei aedificare, quia vir sanguinum esset, innuitur moraliter quod mundus in se esse a vitiis debet, qui curat aliena corrigere. Ut terrena non cogitet, ut desideriis infimis [Col. 0089B] non succumbat, quatenus in tanto perspicacius aliis fugienda videat, quanto haec ipse per scientiam et vitam verius declinat. Nequaquam pure maculam in membro considerat oculus, quem pulvis gravat. Et superjectas sordes tergere non valent manus, quae lutum tenent. Quoad antiquae translationis seriem, bene ad David erga exteriora bella laborantem per significationem divina vox innuit cum dicit: «Non tu aedificabis mihi templum: quia vir sanguinum es.» Dei templum aedificat, qui corrigendis institutis proximorum mentibus vacat. Templum Dei quippe nos sumus, quia ad veram vitam ex ejus inhabitatione construimur, Paulo attestante qui ait: «Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) .» Sed vir sanguinum templum Dei aedificare [Col. 0089C] prohibetur, quia qui adhuc actibus carnalibus incubat, necesse est ut instituere spiritualiter proximorum mentes erubescat.

«Per cuncta, inquit loca, quae transivi cum omnibus filiis Israel.» Haec loca, per quae se transisse Dominus dicit, intelligenda sunt Sylo, Galgalo et Nobe, et caetera loca, ubi tabernaculum et arca Domini collocata sunt.

«Nunquid loquens locutus sum alicui judici de tribubus Israel, cui praecepi ut pasceret populum meum Israel, dicens: Quare non aedificasti mihi domum cedrinam?» Idcirco a nullo judicum sibi aedificari domum cedrinam jussit, quia ab omnibus contra hostes pugnatum fuit, et omnes effusores fuerunt sanguinum. Filius tamen tuus cui non instabunt [Col. 0089D] bella hostium et qui non erit vir sanguinum, ipse aedificabit mihi domum.

«Et nunc haec dices servo meo David: Haec dicit Dominus exercituum: Ego tuli te de pascuis sequentem greges.» Et post pauca: «Fecique tibi nomen grande juxta nomen magnorum, qui sunt in terra.» «Feci, inquit, tibi Dominus nomen grande,» id est, sicut feci Abraham, Isaac, et Jacob, et Moysi, et Josue quorum nomina famosissima sunt in terra.

«Et ponam locum populo meo Israel, et plantabo eum, et habitabit sub eo.» Hoc in loco tempus Salomonis sermo describit divinus, quo filii Israel pacem essent habituri per circuitum, et non essent [Col. 0090A] affligendi et opprimendi, sicut tempore Judicum fuerant oppressi et afflicti.

«Qui si inique aliquid gesserit, arguam eum in virga virorum, et in plagis filiorum hominum,» et caetera. Virgam virorum gladium vocat inimicorum. Plagae vero filiorum hominum sunt incommoditates corporum humanorum, quibus pro peccatis suis a Domino merito homines flagellantur. Haec secundum historiam dicta, ita sentiri possunt. Caeterum quid secundum allegoriam insinuent, altius perscrutandum est. (Ex Augustino.) Cum ergo regi David multa prospera provenissent, cogitavit facere Domino domum: templum illud scilicet excellentissime diffamatum, quod a rege Salomone filio ejus postea fabricatum est. Hoc eo cogitante factum est [Col. 0090B] verbum Domini ad Nathan prophetam, quod perferret ad regem. Ubi cum dixisset Deus, quod non ab ipso David sibi aedificaretur domus, neque per tantum tempus remandasset cuiquam in populo suo ut sibi faceret domum cedrinam:

«Et nunc, inquit, haec dices servo meo David: Haec dicit Dominus omnipotens: Accepi te de ovili ovium, ut esses in ducem super populum meum Israel; et eram tecum in omnibus quibus ingrediebaris; et exterminavi omnes inimicos tuos a facie tua, et feci te nominatum secundum nomen magnorum qui sunt super terram. Et ponam locum populo meo Israel, et plantabo illum, et inhabitabit seorsum; et non sollicitus erit ultra et non apponet filius iniquitatis humiliare eum [Col. 0090C] sicut ab initio a diebus, quibus constitui judices super populum meum Israel; et requiem dabo tibi ab omnibus inimicis tuis, et nuntiabit tibi Dominus, quoniam domum aedificabis ipsi. Et erit, cum repleti fuerint dies tui, et dormies cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te, qui erit de ventre tuo, et praeparabo regnum ejus. Hic aedificabit domum nomini meo, et dirigam thronum illius usque in aeternum. Ego ero illi in patrem, et ille erit mihi in filium. Et cum venerit iniquitas ejus, redarguam illum in virga virorum, et in plagis filiorum hominum. Misericordiam autem meam non amovebo ab eo, sicut movi a quibusdam, quos amovi a facie mea. Et fidelis erit domus ejus, et regnum ejus usque in aeternum coram [Col. 0090D] me: et thronus ejus erit erectus in aeternum.» Hanc tam grandem promissionem qui putat in Salomone fuisse completam, multum errat. Attendit enim quod dictum est: «Hic aedificabit mihi domum:» quoniam Salomon templum illud nobile struxit; et non attendit quod dicit: «Fidelis erit domus ejus et regnum ejus usque in aeternum coram me.» Attendat ergo et aspiciat Salomonis domum plenam mulieribus alienigenis colentibus deos falsos, et ipsum ab eis regem aliquando sapientem in eamdem idololatriam seductum atque dejectum et non audeat existimare Deum, vel hoc promisisse mendaciter, vel talem Salomonis domum eum futuram non potuisse praescire. Non [Col. 0091A] hinc debemus amplius ambigere, cum in Christo Domino nostro, «qui factus est ex semine David secundum carnem (Rom. I) ,» jam viderimus ista compleri, ne vane atque inaniter hic alium aliquem requiramus sicut inanes Judaei. Nam et ipsi usque adeo filium, quem loco isto regi David promissum legant, intelligunt non fuisse Salomonem, ut eo qui promissus est tanta jam manifestatione declarato, adhuc mirabili caecitate alium sperare se dicant. Facta est quidem nonnulla imago rei futurae etiam in Salomone, in eo quod templum aedificavit et pacem habuit secundum nomen suum. Salomon quippe pacificus est Latine. Et in exordio regni sui mirabiliter laudabilis fuit. Sed eadem sua persona per umbram futura praenuntiabat, etiam ipse Christum [Col. 0091B] Dominum non exhibebat. Unde quaedam de illo ita scripta sunt, quasi de ipso ista praedicta sint, cum Scriptura sancta etiam de rebus gestis prophetans, quodammodo in eo figuram delineat futurorum. Nam praeter libros divinae historiae, ubi regnasse narratur, psalmus etiam septuagesimus, primus titulo nominis ejus inscriptus est, in quo tam multa dicuntur quae omnino ei convenire non possunt, Domino autem Christo aptissima perspicuitate conveniunt: ut evidenter appareat quod in illo qualiscunque adumbrata sit: in isto autem ipsa veritas praesentata. Notum est enim quibus terminis regnum conclusum fuerat Salomonis; et tamen in eo psalmo legitur ut alia taceam: «Dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis [Col. 0091C] terrae:» quod in Christo videmus implexi. A flumine quippe dominandi sumpsit exordium, ubi baptizatus a Joanne, eodem monstrante, coepit agnosci a discipulis, qui non solum magistrum, verum etiam Dominum appellaverunt. Nec ob aliud vivente adhuc patre suo David, regnare Salomon coepit (quod nulli regum illorum contigit), nisi ut huic quoque satis eluceat, non esse ipsum quem prophetia ista praesignat, quae ad ejus patrem loquitur, dicens: «Et erit, cum repleti fuerint dies tui et dormies cum patribus tuis, et suscitabo semen tuum post te, qui erit de ventre tuo, et praeparabo regnum illius.» Quomodo ergo propter id quod sequitur, «Hic aedificabit mihi domum,» iste Salomon putabitur prophetatus, et non potius propter id quod praecedit: [Col. 0091D] «Cum repleti fuerint dies tui, et dormies cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te:» alius pacificus intelligitur esse promissus, qui non ante, sicut iste, sed post mortem David praenuntiatus est suscitandus? Quamlibet enim longo interposito tempore Christus Jesus veniret, procul dubio post mortem regis David, cui sic est promissus, eum venire oportebat qui aedificaret domum Deo, non de lignis et lapidibus, sed de hominibus, qualem illum aedificare gaudemus. Huic enim domui dicit Apostolus, hoc est, fidelibus Christi: «Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) .» Benedictio Domini quippe in semine David, non ad aliquod tempus, qualis diebus Salomonis apparuit, sed in [Col. 0092A] aeternum speranda est, in qua certissima spe dicitur, «Fiat, fiat,» sicut in psalmo octogesimo octavo scriptum in fine est: «Benedictus, inquit, Dominus in aeturnum. Fiat, fiat,» Illius enim spei est confirmatio, verbi hujus iteratio. Hoc ergo intelligens David ait in secundo Regum libro: «Et locutus es pro domo servi tui in longinquum.» Ideo autem post paululum ait: «Nunc incipe, et benedic domum servi tui usque in aeternum, etc.» Quia tunc geniturus erat filium, ex quo progenies ejus duceretur ad Christum, per quem futura erat domus ejus aeterna, eademque domus Dei. Domus enim David propter genus David; domus autem Dei eadem ipsa propter templum Dei, de hominibus factum, non de lapidibus, ubi habitet in aeternum [Col. 0092B] populus cum Deo, et in Deo suo, et Deus cum populo, et in populo suo: ita ut Deus sit implens populum suum et populus plenus Deo suo, «Et Deus erit omnia in omnibus (II Cor. XV) .» Ipse in pace praemium, qui virtus in bello. Ideo cum secundum Septuaginta in verbis Nathan dictum sit: «Et nuntiabit tibi Dominus, quoniam domum aedificabis ipsi:» postea dictum est verbis David: «Quoniam tu Dominus omnipotens Deus Israel, revelasti autem servo tuo, dicens: Domum aedificabo tibi.» Hanc enim domum et nos aedificabimus bene vivendo, et Deo, ut bene vivamus, opitulando; quia «nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laborant aedificantes eam (Psal. CXXVI) .» Cujus domus cum venerit ultima dedicatio, tunc fiet illud, quod hic per [Col. 0092C] Nathan locutus est Deus, dicens:

«Et ponam locum populo meo Israel, et plantabo illum, et inhabitabit seorsum; et non sollicitus erit ultra, et non apponet filius iniquitatis humiliare eum, sicut ab initio a diebus quibus constitui judices super populum meum Israel.» Hoc tam magnum bonum quisquis in hoc saeculo et in hac terra sperat, insipienter sapit. Ante quispiam putabit in pace Salomonis id esse completum. Pacem quippe illam Scriptura in umbra futuri excellenti praedicatione commendat. Cui suspicioni vigilanter occursum est, cum posteaquam dictum est: «Et non apponet filius iniquitatis humiliare eum:» continuo subjunctum est: «Sicut ab initio a diebus quibus constitui judices super populum meum Israel.» [Col. 0092D] Judices namque prius quam reges ibi esse coeperunt, super illum populum fuerant constituti, ex quo terram promissionis accepit. Et utique humiliabat eum filius iniquitatis, hoc est, hostis alienigena per intervalla temporum, quibus leguntur paces alternasse cum bellis, et inveniuntur illic pacis tempora prolixiora quam Salomon habuit, qui quadraginta regnavit annos. Nam sub eo judice, qui est appellatus Ahod, octoginta anni pacis fuerunt (Jud. III) . Absit ergo ut Salomonis tempora in hac promissione promissa esse credantur: multo minus itaque cujuslibet regis alterius. Non enim quisquam eorum in tanta, quanta ille, pace regnavit; nec unquam omnino gens illa ita regnum tenuit, ut sollicita [Col. 0093A] non fuerit ne hostibus subderetur, quia in tanta mutabilitate rerum, nulli aliquando populo concessa est tanta securitas, ut huic vitae hostiles non formidaret incursus. Locus ergo qui promittitur tam pacatae ac securae habitationis, aeternus est, aeternisque debetur, in matre Jerusalem libera, ubi erit veraciter populus Israel. Hoc enim nomen interpretatur videns Deum. Cujus praemii desiderio pia per fidem vita in hac aerumnosa peregrinatione ducenda.

«Ingressus est itaque rex David, et sedit coram Domino, et dixit: Quis ego sum, Domine Deus, et quae domus mea, quia adduxisti me huc usque? Sed et hoc parum est visum in conspectu tuo, Domine Deus, nisi loquereris etiam de domo [Col. 0093B] servi tui in longinquum. Ista est enim lex Adam, Domine Deus.» (Ex Hebraeo.) Ista est lex Adam, Domine Deus, hoc est, lex hominis est, Domine Deus, ut tibi in simplicitate cordis, et puritate serviat, et tu facias ei juxta misericordiam tuam, sicut mihi dignatus es facere servo tuo. Sequitur:

«Quid ergo addere poterit adhuc David, ut loquatur ad te? Tu enim scis servum tuum, Domine Deus. Propter verbum tuum, et secundum cor tuum fecisti omnia magnalia haec.» Propter verbum tuum, quod promisisti Abraham, Isaac et Jacob, fecisti omnia haec mihi servo tuo. Quod dicit, «secundum cor tuum» intelligitur, secundum misericordiam tuam.

«Quia non est similis tui, neque enim est Deus [Col. 0093C] extra te in omnibus quae audivimus auribus nostris.» Non est, inquit, Deus similis tui, qui fecerit magnalia quae audivimus auribus nostris.

«A facie populi tui, quem redemisti tibi ex Aegypto gentem et Deum ejus.» Hebraeus habet: Gentibus et diis earum. Et est sensus: A facie populi tui, quem redemisti tibi ex Aegypto, de manu scilicet Aegyptiorum, quos in mari Rubro peremisti; et de diis eorum, in quibus judicia fecisti.

«Quia tu, Domine exercituum, Deus Israel, revelasti aurem servi tui, dicens: Domum aedificabo tibi. Propter hoc invenit servus tuus cor suum, ut oraret te oratione,» etc. Aurem ejus Dominus per prophetam revelaverat, se illi domum aedificaturum: idcirco David invenisse se dicit cor suum, id [Col. 0093D] est, invenit audaciam in corde suo, ut oraret eum oratione hac.

(CAP. VIII.) «Factum est autem post haec, percussit David Philisthiim, et humiliavit eos: et tulit David frenum tributi de manu Philisthiim,» etc. Frenum tributi quinque erant civitates Philisthinorum: quae frequenter Israel sibi tributarium faciebant, quas eis tulit David, et humiliavit eos, fecitque sibi tributarios. Unde et in Paralipomenon legitur: «Percussit David Philisthiim, et humiliavit eos; [Col. 0094A] et tulit Geth et filias ejus de manu eorum (I Par. XVIII) .»

«Et percussit Moab, et mensus est eos funiculo, coaequans terrae. Mensus est autem duos funiculos.: unum ad occidendum, et unum ad vivificandum. Factusque est Moab David serviens sub tributo,» etc. Quod scriptum est de David, «Et percussit Moab, et mensus est eos funiculo, coaequans terrae,» hyperbolice debet accipi. Non enim fieri poterat, ut homines in terra viventes in tantum humiliarentur, donec ipsius terrae dorso, funiculo superextenso comprobante, apparerent aequales; sed immensam humiliationem captae et expressae gentis voluit Scriptura hoc verbo accumulare, ut diceret coaequatos eos terrae: quasi adeo essent [Col. 0094B] evirati atque contempti, ut in nullo amplius homines in terra degentes, quam terra ea quae nullos haberet homines, possent valere. Cujusmodi locutionis plura habes exempla in Scripturis, quale illud Evangelii: «Sunt autem et alia multa quae fecit Jesus, quae si scribantur per singula, nec ipsum arbitror mundum capere eos qui scribendi sunt libros (Joan. XXI) .» Quomodo enim caperet mundus libros, qui scribi potuissent in mundo? Sed ad insinuandam magnitudinem ac multitudinem operum Domini, tali verbo voluit uti Scriptura. Et in planctu David: «Aquilis velociores, leonibus fortiores (II Reg. I) .» Cui simillimum est illud et saecularium litterarum:

«Fecit quoque sibi David nomen, cum reverteretur, capta Syria in valle Salinarum caesis decem et octo millibus,» et caetera. (Ex Hebraeo.) Fecisse sibi nomen dicitur, quia in valle Salinarum, [Col. 0095B] caesis decem et octo millibus, erexit sibi fornicem triumphalem. Fecit etiam sibi nomen, quia victa Syria Damasci, et Syria Soba, erexisse sibi dicitur alteram fornicem triumphalem. Et si quem movet, quod in plerisque Latinorum codicibus invenitur David non decem et octo millia in valle Salinarum, sed duodecim millia cecidisse, noverit hoc vitio Scriptorum in eisdem codicibus molitum esse. Veraciter tamen David in eadem valle Salinarum decem et octo millia cecidit, Joab vero duodecim millia, sicut in titulo quinquagesimi octavi psalmi scribitur. Quid in percussa a David multitudine in valle Salinarum designatur, nisi quia Redemptor noster sui examinis districtione, in his qui de illo prava sentiunt, stultitiam immoderati soporis exstinguit? [Col. 0095C] Unde et per quemdam sapientem dicitur: «Cor durum male habebit in novissimo, et qui amat periculum, in illo peribit (Eccl. III) .»

«Filii autem David sacerdotes erant.»

(CAP. IX.) «Et dixit David: Putasne est aliquis qui remanserit de domo Saul, ut faciam cum eo misericordiam propter Jonathan? Erat autem de domo Saul servus nomine Siba. Quem cum vocasset rex ad se, dixit ei: Tune es Siba? Et ille respondit: Ego sum servus tuus. Et ait rex: Nunquid superest aliquis de domo Saul, ut faciam [Col. 0095D] cum eo misericordiam Dei? Dixitque Siba regi; Superest filius Jonathan, debilis pedibus.»

Ecce David non oblitus juramenti ac foederis sui, quod cum Jonatha olim pepigerat (I Reg. XX) : sed misericordiam, quam patri promiserat, implevit in filio. Quae res et fidelitatem probavit secundum historiam in viro, et sacramenta juxta allegoriam ostendit in facto. Saepe enim dictum est David personam Christi figurare, nec non et in superioribus commemoratum est Jonathan, qui interpretatur columbae donum, vel Domini donum, typum tenere gratiae Spiritus sancti. Habuit ergo Jonathan filium parvulum nomine Miphiboseth, utroque pede claudum, ut Scriptura testatur. Quem David ad se accersiri [Col. 0096A] jussit, cum praedestinatio et praescientia Dei eum, quem ad saeculi ministeria et mundana negotia exercenda sermone et actione debilem conspicit, ad divinum ministerium elegit: quia quem mundus per fastum elationis spernit; hunc Deus propter devotionem humilitatis acquirit. Interpretatur enim Miphiboseth de ore ignominia. Is ergo cujus loquelam et praesentiam superbia mundi despicit, Dei dono utilis ad spirituale ministerium in Ecclesia apparebit. Quid est ergo quod David Sibam, servum Saul, de stirpe Saul quaesitans, eo revelante, Miphiboseth invenit, nisi quod Redemptor noster electorum numerum discutiendo inter eos qui contempti mundum reliquerunt, ad se venire fecit? Siba enim egressus venit interpretatur. Interrogatus ergo Siba [Col. 0096B] a rege, Miphiboseth filium Jonathae in domo Machir filii Ammiel in Lodabar esse respondit. Quae res praesenti expositioni bene convenit. Interpretatur enim Machir vendens, vel de infirmitate; Ammiel, populus ejus Deus; Lodabar, ipse verbum. Denique David noster contemptibiles hujus mundi, et ea quae non sunt eligens, ut ea quae sunt destruat (I Cor. I) , eos vendibiles mundo et in infirmitate constitutos, reperiendo populo suo dignos, verbo praedicationis ascivit, eisque regium honorem inter filios habere concessit. Unde et David agros Saul et servitia Miphiboseth donans, ipsum Miphiboseth convivam suum super mensam suam simul cum filiis esse praecepit.

Quia mediatoris nostri gratia, quae secundum [Col. 0096C] Mariae vocem, «deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles (Luc. I) ,» et, juxta prophetiam Annae, «suscitans de pulvere egenum, et de stercore erigit pauperem, ut sedeat cum principibus, et solium gloriae teneat (I Reg. II) ,» contemptibiles personas de mundo auferens, possessores virtutum efficit, et scientia spirituali super mensam Scripturarum sanctarum quotidie secum reficit. Unde evenit, ut tales sobolem gignant, quae interpretatur Micha. Micha enim quis est iste Latine resonat: quia frequenter in admirationem populi tales veniunt, qui nuper de despectu mundi ablati gloriosi in Ecclesia Dei dono apparebunt.

(CAP. X.) «Factum est autem post haec, ut moreretur rex Ammon, et regnaret Ammon filius ejus pro eo. Dixitque David: Faciam misericordiam cum Ammon filio Naas, sicut fecit pater ejus mecum misericordiam,» etc. Quando fugit David a facie Achis regis Geht, venit ad Naas regem Ammon, qui fecit cum eo misericordiam multam, impertiens ei bona (I Reg. XXII) . De Naas itaque venit in speluncam Odollam, ubi venerunt ad eum pater ejus, et mater, et omnis domus ejus. Inde pervenit ad Moab, et dimisit apud eum patrem et matrem, et omnem domum suam. Quod vero dixit [Col. 0097A] Achis rex Geth: «Hiccine ingredietur domum meam (I Reg. XXI) ,» abiit inde David, et fugit in speluncam Odollam, etc. Abiit inde, subaudiendum, « de domo Naas, » et inde fugisse illum in speluncam Odollam. Si vero quaeritur cur ad eum, id est, ad Achis David redierit, ante cujus faciem fugerat, intelligendus est iste Achis filius fuisse illius Achis, a quo fugit David. Unde et in sequentibus Achis, cum quo David in praelium contra Saul descendebat, filius fuisse dicitur Maoch. Non enim a patre hoc nomen patronymicum, sed a matre sumpsit, quae Maacha vocabatur, et idcirco non a patre hoc sumpsit nomen, eo quod David a se abjecerit. Igitur Ammon rex Ammonitarum David nuntios male tractans, «rasit dimidiam partem barbae eorum, et [Col. 0097B] «praescidit vestes medias usque ad nates, et dimisit eos. Quod cum nuntiatum esset David, misit in occursum eorum. Erant enim viri confusi turpiter valde, et mandavit eis David dicens: Manete Jericho, donec crescat barba vestra, et tunc revertimini,» etc. Quod autem significant, nisi bellum diaboli adversus Ecclesiam? Ammon enim, qui interpretatur dolor eorum, quis melius intelligi potest quam diabolus? Quia Ammonitarum spiritualium, id est, malignorum spirituum, rector videtur esse, populi videlicet moeroris et semper in angustia constituti, qui comprimere vel coangustare homines desiderat. Radit ergo Ammon barbam dimidiam nuntiorum David, cum antiquus hostis quorumdam praedicatorum verbi Dei sermonem vel conversationem [Col. 0097C] corrumpendo maculat ac dehonestat. Praecidit vero tunicas usque ad inguina, cum turpia facta, quae ipse persuaserat, in oculis hominum revelat. Sed necesse est talibus quos diabolus ita confundit, ut sedeant in Jericho, donec crescant barbae eorum, id est, sint opprobrium et ignominia meliorum, atque efficiantur anathema omnium, donec per studium bonum barbarum species, hoc est, virtutum incrementa in eis nascantur, et digni habeantur praesentia regis sui. Nec credendum est utique, quod David noster milites suos multos esse patiatur, quin hostes suos exercitu congregato superat ac vindicat injuriam suorum, cum non solum adversarios suos nunc per sanctorum suorum victoriam confundit, sed etiam in extremo judicio [Col. 0097D] per justam sententiam perpetuis ignibus cruciandos tradet.

(CAP. XI.) «Factum est ergo, vertente anno eo tempore quo solent reges ad bella procedere, misit David Joab, et servos suos cum eo,» et caetera. (Ex Hebraeo.) In Hebraeo ita legitur: «Eo tempore, quo reges ad bella processerant, misit David Joab, etc.» Hos reges dixit, qui processerunt contra David in pugnam, scilicet regem Roob et Istob et Soba, et Maacha, qui utique reges Syriae fuerunt et pugnare voluerunt: conducti mercede a rege Moab contra David, a quo triumphati esse leguntur.

«Cum haec agerentur, accidit ut surgeret David de stratu suo post meridiem, et deambularet in solario domus regiae. Viditque mulierem se lavantem ex adverso, super solarium suum. Erat autem mulier pulchra valde. Misit ergo rex, et requisivit quae esset mulier? Nuntiatumque est ei quod ipsa esset Bersabee, filia Eliam, uxor Uriae Ethaei. Missisque David nuntiis, tulit eam. Quae cum ingressa esset ad illum, dormivit cum ea. Statimque sanctificata est ab immunditia sua: et reversa est domum suam, concepto fetu,» etc. (Ex Isidoro.) Nunc et peccatum David, [Col. 0098B] quid in prophetia signaverit, quanta possum brevitate perstringam. Nomina quippe ipsa interpretata, satis ostendunt, quod etiam hoc factum praefiguraverit. David, ut diximus, interpretatur manufortis sive desiderabilis. Bersabee interpretatur puteus satietatis, sive puteus septimus. Quamlibet autem harum nominis ejus interpretationem in id quod dicere intendimus, assumamus, satis congruit. Nam in Cantico canticorum sponsa, quae illius Ecclesia est, vocatur puteus aquae vivae (Cant. IV) ; et huic puteo septenarii numeri nomen, in Spiritus sancti significatione conjungitur propter rationem Pentecostes, quo die de coelo missus Spiritus sanctus venit (Act. II) . Ad quadraginta autem novem, quod est septies septem, unum additur, quo unitas [Col. 0098C] commendatur. In hac ratione vivit apostolica illa sententia. «Sufferentes invicem ad dilectionem, studentes servare unitatem Spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV) .» Dono itaque spirituali, hoc est, septenario facta est Ecclesia puteus satietatis: quia factus est in ea «fons aquae vivae salientis in vitam aeternam, quem qui habuerit, non sitiet in aeternum (Joan. IV) .» Jam vero qui fuerit maritus ejus, quid aliud quam diabolum nominis ejus interpretatio significat? Hujus erant pessimo conjugio deligati omnes, quos gratia Dei liberat, ut Ecclesia «sine macula et ruga (Ephes. V) » Salvatori primo copuletur. Urias enim interpretatur lux mea Dei; Ethaeus autem abscissus est, sive quia «in veritate non stetit (Joan. II) ;» sed a luce [Col. 0098D] sua superna, quam de Deo habebat, superbiae merito abscissus est; sive quia cadendo, veris viribus perditis, «transfigurat se in angelum lucis (I Cor. XI) ,» audens Deo dicere: Lux mea Dei est. Ergo iste quidem David graviter scelerateque peccavit. Quod scelus ejus etiam per prophetam Deus arguit increpando, et ipse abluit poenitendo. Verumtamen ille «desiderabilis omnibus gentibus (Agg. II) ,» quasi in solario deambulans, quia «in sole posuit tabernaculum suum (Psal. XVIII) ,» adamavit Ecclesiam super tectum se lavantem, id est, mundantem se a sordibus saeculi, et domum luteam spirituali contemplatione transcendentem atque calcantem: et inchoata cum illa primae conventionis [Col. 0099A] nis notitia, postea ab eo penitus separatum diabolum occidit, eamque sibi perpetuo connubio copulavit. Oderimus ergo peccatum, sed prophetiam non exstinguamus. Amemus illum David, quantum amandus est: qui nos a diabolo per misericordiam liberavit. Amemus et poenitentem istum David: qui tam grave in se vulnus iniquitatis ex humilitatis confessione sanavit. (Ex Gregorio.) Ad hoc ergo in Scriptura sacra virorum talium, id est, David et Petri peccata sunt indita, ut cautela sit minorum ruina majorum. Ad hoc vero utrorumque illic et poenitentia insinuatur et venia, ut spes pereuntium sit recuperatio perditorum. De statu ergo suo David cadente nemo superbiat, de lapsu etiam suo David surgente nemo desperet. Ecce quam mirabiliter [Col. 0099B] Scriptura sacra eodem verbo humiles levat. Unam namque rem gestam retulit, et diverso modo superbos quidem ad humilitatis formidinem, humiles vero ad spei fiduciam revocavit. O inaestimabile novi generis medicamentum, quod uno eodemque ordine propositum, et premendo tumentia exsiccat, et sublevando arentia infundit! De majorum nos lapsu terruit; sed de reparatione roboravit. Sic quippe semper, sic nos divinae dispensationis misericordia et superbientes reprimit; et ne ad desperationem corruamus, fovet. Sed quia, exigente causa, David ad medium deducto, tanti facinoris memoriam fecimus, lectoris fortasse animus moveatur, cur omnipotens Deus eos quos in perpetuum elegit, quos ad donorum quoque spiritalium culmen [Col. 0099C] assumit, illaesos a corporalibus vitiis non custodit. Unde quia satis fieri citius credimus, breviter respondeamus. Nonnulli enim per accepta dona virtutum, per impensam gratiam bonorum operum in superbiae vitium cadunt; sed tamen quo ceciderint, non agnoscunt. Proinde contra eos hostis antiquus, qui jam interius dominatur, exterius etiam subire permittitur, ut qui in cogitatione elati sunt, per carnis luxuriam prosternantur. Scimus autem quia aliquando minus est in corporis corruptionem cadere, quam cogitatione tacita ex deliberata elatione peccare. Sed cum minus turpis superbia creditur, minus vitatur. Luxuriam vero eo magis erubescunt homines, quia simul omnes turpem noverunt. Unde fit plerumque ut nonnulli post superbiam in luxuriam [Col. 0099D] corruentes ex aperto casu malum culpae latentis erubescant, et tunc etiam majora corrigant, cum prostrati in minimis gravius confunduntur. Reos enim se inter minora conspiciunt, qui se liberos inter graviora crediderunt. Pia ergo Domini dispensatione laxatus nonnunquam malignus spiritus de culpa ad culpam trahit. Et dum plus percutit, inde eum quem acceperat amittit; atque unde vicisse cernitur, inde superatur. Considerare libet intra munitum gratiae sinum, quanto Deus misericordiae favore nos continet. Ecce qui de virtute se extollit, per vitium ad humilitatem redit. Qui vero acceptis virtutibus extollitur, non gladio, sed, ut ita dixerim, medicamento vulneratur. Quid est virtus, nisi medicamentum? [Col. 0100A] Et quid est vitium, nisi vulnus? Quia ergo nos de medicamento vulnus facimus, facit ille de vulnere medicamentum, ut qui virtute percutimur, vitio curemur. Nos namque virtutum dona retorquemus in usum vitiorum: ille vitiorum illecebras assumit in arcem virtutum et salutis statum percutit, ut servet; ut qui humilitatem curantis fugimus, ei saltem cadentes haereamus. Sed inter haec sciendum est quod plerique hominum quia in multis corruunt, arctius ligantur. Cumque eos antiquus hostis ex uno vitio percutit ut concidant, ex alio quoque ligat ne surgant. Consideret itaque homo cum quo adversario bellum gerat. Et si jam se in aliquo deliquisse perpendit, saltem ad culpam pertrahi ex culpa pertimescat, ut studiose vitentur vulnera, quibus frequenter [Col. 0100B] interficiet: quia valde rarum est, quod hostis noster electorum saluti etiam vulneribus serviat. Ad erudiendum enim, sicut diximus, electos suos Dominus saepe tentatori subjicit. Sicut post paradisi claustra, post tertii coeli secreta ne revelationis magnitudine Paulus extolli potuisset, ei Satanae angelus datus est (II Cor. XII) . Sed, ut praefati sumus, ipsa hac tentatione disponitur, ut qui elati perire poterant, humiliati a perditione serventur. Secreto ergo dispensationis ordine, unde saevire permittitur iniquitas diaboli, inde pie perficitur benignitas Dei. Quia adversarius noster inde obtemperat nutibus supernae gratiae, unde exercet iram nequissimae voluntatis suae. Potest autem et aliter secundum mysticos sensus haec eadem res accipi, si qua eam puro [Col. 0100C] intellectu rimare voluerit. Cujus autem David in solarium deambulans typum tenet, nisi ejus de quo scriptum est: «In sole posuit tabernaculum suum (Psal. XVIII) ?» Et quid est Bersabee ad se perducere, nisi legem litterae carnali populo conjunctam spiritali sibi intellectu sociare? Bersabee enim puteus septimus dicitur, quia nimirum per cognitionem legis, infusione spiritalis gratiae, perfecta nobis sapientia ministratur. Quid vero Urias nisi Judaicum populum signat? Cujus nomen interpretatum dicitur lux mei Dei. Judaicus populus quia de accepta legis scientia extollitur, quasi de Dei luce gloriatur. Sed huic David uxorem abstulit, sibique conjungit: quia videlicet manufortis, quod David dicitur, in carne Redemptor apparens, dum de se spiritaliter [Col. 0100D] loqui legem innotuit, per hoc quod juxta litteram tenebatur, hanc Judaico populo extraneam demonstravit sibique conjunxit, quia se per illam praedicare declaravit. Uriam tamen ad domum ire David admonet pedes lavare: quia incarnatus Dominus veniens Judaico populo praecipit ut ad conscientiam redeat, et sordes operum fletibus tergat, ut spiritaliter mandata legis intelligat; et post tantam duritiam praeceptorum fontem baptismatis inveniens ad aquam post laborem recurrat. Sed Urias, qui arcam Domini esse sub pellibus meminit, respondit quod domum suam intrare non posset. Ac si Judaicus populus dicat: Ego mandata Dei in sacrificiis carnalibus video, et redire ad conscientiam per spiritalem intelligentiam [Col. 0101A] non requiro. Quasi enim arcam esse sub pellibus dicit, quia praecepta Dei non nisi adhibendo ministerium sacrificii carnalis, intelligit. Hunc tamen Uriam etiam redire ad domum nolentem David ad mensam vocat, quia quamvis Judaicus populus ad conscientiam reverti contemnat, tamen Redemptor veniens mandata spiritalia praedicat, dicens: «Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi. De me enim ille scripsit (Joan. V) .» Legem itaque Judaicus populus tenet, quae ejus divinitatem loquitur, cui idem populus credere dedignatur. Unde et Urias ad Joab cum epistolis, ex quibus occidi debeat, mittitur: quia idem ipse Judaicus populus legem portat, qua convincente moriatur, dum enim mandata legis retinens implere nititur, ipse nimirum defert judicium unde [Col. 0101B] damnetur. Quid ergo per factum istud David scelestius, quid Uria mundius dici potest? Sed rursum per mysterium quid David sacratius? Quid Uria infidelius invenitur, quoniam et ille per vitae culpam prophetiae signat innocentiam, et iste per vitae innocentiam, in prophetia exprimit culpam? Virtus namque sacri eloquii, sic transacta narrat, ut ventura exprimat; sic in facto rem approbat, ut ei in ministerio contradicat; sic gesta damnat, ut haec mystice gerenda persuadeat.

[Col. 0101C] Postquam enim Nathan propheta increpaverat regem super malo, quod fecerat, [CAP. XII] «Dixit David ad Nathan: Peccavi Domino. Dixit Nathan ad David: Dominus quoque transtulit peccatum tuum: non morieris,» etc. (Ex Gregorio.) Si peccatum David tam detestabile Dominus transtulit, quid est quod omnia quae de eodem peccato per prophetam ei a Domino dicta sunt, postmodum toleravit? Sed procul dubio Dominus delictum sine ultione non deserit. Aut enim ipse homo in se poenitens punit, aut Deus cum homine vindicans percutit. Nequaquam igitur peccato parcitur, quia nullatenus sine vindicta laxatur. Si enim David audire post confessionem meruit: «Dominus transtulit peccatum tuum,» et tamen multis post cruciatibus afflictus, [Col. 0101D] ac fugiens reatum culpae quam perpetraverat exsolvit, sic nos salutis unda a culpa primi parentis absolvimur, sed tamen reatum ejusdem culpae diluentes, absoluti quoque adhuc carnaliter obimus, quia delicta nostra sive per nos, sive per semetipsum Dominus resecat, etiam cum relaxat. Ab electis enim suis iniquitatum maculas studet temporali afflictione tergere: quas in eis perpetuo non vult videri.

«Et consolatus est David uxorem suam Bersabee. Ingressusque ad eam dormivit cum ea. Quae genuit filium, et vocavit nomen ejus Salomon, et Dominus dilexit eum. Misitque in manu Nathan prophetae, et vocavit nomen ejus, Amabilis Domino, eo quod diligeret eum Dominus,» etc. Et vocavit, [Col. 0102A] inquit, nomen ejus, Amabilis Domino, eo quod diligeret eum Dominus. (Ex Hebraeo.) In Hebraeo ita legitur: «Et vocavit nomen ejus Ididam, id est, dilectus Domini, propter Dominum.» Dilectus Domini propter Dominum dicitur, propter suam scilicet misericordiam gratuitam, qua eum diligere dignatur, cum utique ejus dilectione et misericordia indignus existeret, quem constabat manzerem esse.

«Igitur pugnabat Joab contra Rabath filiorum Ammon, et expugnabat urbem regiam; misitque Joab nuntios ad David, dicens: Dimicavi adversum Rabath; et capienda est Urbs aquarum,» etc. Notandum quod in Hebraeo quando cum adjectione nominum ponitur Rabbath, sicut est «Rabbath filiorum Ammon;» tunc Rabbath scribitur; quando [Col. 0102B] vero sine adjectione nominum non Rabbath, sed Rabba scribitur.

«Nunc igitur congrega reliquam partem populi, et obside civitatem, et cape eam, ne cum a me vastata fuerit urbs, nomini meo ascribatur victoria.» Hinc Josephus: «Porro, inquit, Joab Ammonitas obsessione fortiter affligebat aquam eis auferens, et rerum caeterarum ubertatem, multumque eos cogebat cibi et potus inopia laborare. Ex modico namque puteo bibebant omnes. Et licet esset illis forte auxilium, ne tamen deficerent non eo largius utebantur. Quo facto, scripsit ad David, haec significans: rogans eum ut veniret ad civitatem quatenus victoriam ejus nomini designaret. Congregavit itaque David omnem populum, et profectus est adversum Rabbath. [Col. 0102C] Cumque dimicasset, cepit eam; et tulit diadema regis eorum de capite ejus pondo auri talentum, habens gemmas pretiosissimas, et impositum est super caput David,» etc. In Paralipomenon quoque ita scriptum est: «Tulit autem David coronam Melchom de capite ejus; et invenit in ea auri pondo talentum, et pretiosissimas gemmas, fecitque sibi inde diadema (I Par. XX) .» (Ex Hebraeo.) Melchom quippe non nomen proprium est regis, sed Mechom interpretatur rex eorum. Rex eorum vocatur, ut Hebraei volunt, idolum illorum, quod hic vocatur Melchom; cujus diadematis aurum et gemmas conflasse et purgasse dicitur David secundum legem; et fecisse inde sibi diadema, quod hic positum super caput ejus dicitur.

[Col. 0102D] «Sed et praedam civitatis asportavit multam valde. Populumque ejus, adducens serravit, et circumegit super eos ferrata carpenta; divisitque cultris, et transduxit in typo laterum. Sic fecit universis civitatibus filiorum Ammon,» etc. Hinc Verba Dierum ita narrant: «Manubias quoque urbis plurimas tulit. Populum autem qui erat in ea, eduxit; et fecit super eos tribulas et trahas, et ferrata carpenta transire, ita ut dissecarentur et contererentur. Sic fecit David cunctis urbibus filiorum Ammon; et reversus est cum omni populo in Jerusalem (I Par. XX) .» Serravit enim eos ferratis carpentis, et divisit cultris, sicut lateres dividi solent, qui ex paleis et luto conficiuntur. Victoria autem haec David in [Col. 0103A] Ammonitis, quam dux suus bellando inchoavit, sed rex ipse perfecit, quid significat, nisi regis nostri victoriam in cunctis gentibus? Dux enim David contra hostes bellum agit, cum ordo sanctorum praedicatorum contra mundi potentes scutum fidei opponit. Sed finis certaminis et triumphus belli ad regem Christum solum modo defertur, quia ipsi omnis potestas et potentia regni ascribitur: «Deus est enim, secundum Apostolum, qui operatur in nobis et velle et perficere (Phil. II) ; et ipse triumphat nos semper in Christo Jesu (II Cor. II) .» Coronam ergo regis populi hostilis David de capite tulit, et sibimet diadema inde formavit, cum Redemptor noster ex contraria potestate regnum auferens, sibimet insigne decorum paravit. Quae autem melius corona [Col. 0103B] veri David intelligitur, quam conventus populi catholici, quae caput nostrum, regem videlicet Christum, corde credulo nobiliter ambit, et digne conversans decenter coronat? Omnis enim sanctorum labor et certamen atque victoria ad honorem coelestis regis refertur, quia ipse est «cui omne genu coelestium et terrestrium atque infernorum flectitur, ut omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus in gloria est Dei Patris (Phil. II) .» Rabbath ergo civitas est regni Ammon, quae nunc Philadelphia vocatur, cujus meminit et Jeremias propheta (Jer. XLIX) . Interpretatur ergo Rabbath multi. Et Salvator in Evangelio dicit: «Quia multi venient ab oriente et occidente, et recumbent cum Abraham, Isaac et Jacob in regno coelorum (Matth. VIII) .»

(CAP. XIII.) «Factum est autem post haec, ut Absalon filii David sororem speciosissimam vocabulo Thamar adamaret Ammon filius David, et deperiret propter eam valde,» etc. Incestum ergo quod Ammon, David major filius, in sorore sua Thamar confecit, et parricidium, quod Absalon in Ammon fratre suo perpetravit, quid spiritaliter significare possit non invenio, nisi forte moraliter nos tale factum moneat, quod semper caute et prudenter agamus, ne forte dominentur in nobis vitia, et princeps peccati, qui falsam pacem periclitantibus spondet, ne nos imparatos inveniat atque ex improviso trucidet. [Col. 0103D] Absalon ergo Pater pacis , sive Patris pax , interpretatur; Ammon donans, et Thamar amaritudo, Latine pronuntiatur. Qui enim membra sua donat libidini, et semetipsum tradit servire iniquitati ad iniquitatem, in peccati amaritudinem cadit, licet inimicus se quasi patrem pacis ostentet, et prospera provenire pro talibus factis falso promittat. Necesse est enim cito ad poenitentiam post commissum scelus redeamus, ne forte diabolus, si adhuc ebrietati inservierimus, et in luxum hujus saeculi resolvemur, per obtemperantes sibi malignos spiritus in necem nostram conspiret ac morti perpetuae tradat.

«Porro Absalon fugiens, abiit ad Tolmai, filium [Col. 0104A] Ammiud, regem Gessur,» etc. (Ex Hebraeo.) Tolmai pater fuit Maacha matris Absalon, quam dicunt Hebraei a David in praelio captam, et caesarie et unguibus praescisis, secundum legem eam uxorem sibi David sociasse (Deut. XXI) , et ex ea generasse Thamar et Absalon.

«Cessavit itaque David rex persequi Absalon.» In Hebraeo legitur: «Cessavit itaque rex exire post Absalon.» Voluisse idem David exire perhibetur, ut reduceret Absalon; sed pertractans in corde suo quod quotiens eum videret, totiens dolorem mortis Ammon ei ad memoriam reduceret, idcirco cessasse dicitur exire post Absalon, subauditur, ut eum ad propria revocaret. Quod vero ait, «eo quod consolatus esset super Ammon interitu,» intelligendum est [Col. 0104B] quia postquam voluit exire post Absalon ut reduceret eum, et videretur ab eo, coepit consolari super mortem Ammon. Quandiu enim putabatur idem Absalon reduci, ut videretur ab eo, semper mors Ammon filii sui animo ejus occurrebat. Sive aliter consolatus fuisse super Ammon interitu dicitur, eo quod noverat eum flagitiosum et dignum morte, meritoque periisse.

(CAP. XIV.) «Intelligens autem Joab, filius Sarviae, quod cor regis versum esset ad Absalon,» etc. Cor regis versum esse ad Absalon vidisse dicitur, eo quod viderit eum idem Joab pro Absalon suspirare, [Col. 0104C] et in eo intellexit, quod cor ejus versum esset ad Absalon.

«Misit Thecuam, et tulit inde mulierem sapientem.» Thecua civitas est, de qua fuit Amos propheta. Putatur autem ab Hebraeis vidua avia fuisse ejusdem Amos prophetae.

«Quae respondit: Heu! mulier vidua ego sum. Mortuus est enim vir meus, et ancillae tuae erant duo filii qui rixati sunt adversus se in agro, nullusque erat qui eos prohibere posset, et percussit alter alterum, et interfecit eum. Et ecce universa cognatio adversus ancillam tuam, dicit: Trade eum, qui percussit fratrem suum» etc. In veritate autem, ut Hebraei tradunt, haec mulier vidua duos filios habuit, qui rixati sunt in agro super haereditatem [Col. 0104D] patris sui, et alter ab altero interemptus; seipsam tamen eadem vidua in persona David posuit, et duos filios suos in persona Ammon et Absalon. Cognationem vero quae consurrexit adversus filium suum, in persona caeterorum filiorum David.

«Dixitque mulier Thecuites ad regem: In me, Domine mi rex, sit iniquitas, et in domo patris mei, rex autem et thronus ejus sit innocens,» etc. Ac si diceret: Pro eo quod alter filius meus consurrexit adversus alterum, in me sit iniquitas, si tamen aliqua esse debet; in te autem, o rex David, nulla sit iniquitas, quia absque culpa es in eo quod illi duo fratres inter se conflixerunt. Et sicut ego absque culpa sum, pro eo quod duo filii mei consurrexerunt [Col. 0105A] adversum se, et interfectus est alter ab altero, ita et tu absque culpa es, pro eo quod Absalom Ammon dignum morte interfecit.

«Quae ait: Recordetur rex Domini Dei sui, ut non multiplicentur proximi sanguinis ad ulciscendum, et nequaquam interficient filium meum.» Recordatio hic pro juramento posita est. Ac si diceret: Recordetur rex promissionis suae, imo juramenti quo mihi per Dominum Deum suum pollicitus est, ut non multiplicentur proximi sanguinis ad ulciscendum.

«Dixitque mulier: Quare cogitasti istiusmodi rem contra populum Dei? Et locutus est rex verbum istud, ut peccet et non reducat ejectum suum?» etc. Ex hoc loco demonstratur illud quod [Col. 0105B] paulo superius dictum est: «Cessavit David rex ire post Absalom,» id est, cessavit, ut non exiretur ab aliquo, et reduceretur Absalom. Inde ait mulier: «Et locutus est rex verbum istud, ut peccet et non reducat ejectum suum.» Quod vero ait: «Quare cogitasti istiusmodi rem contra populum Dei?» populum Dei vocat eumdem Absalom, sive eos qui cum illo ierant, qui quasi captivi et ejecti erant, eo quod non reducerentur ad haereditatem Dei, ne forte coacti diis alienis in terra aliena servirent. Nec vult Deus perire animam, sed retractat, cogitans ne pereat penitus, quia abjectus est. Ac si diceret: Deus peccatores, qui a diabolo captivi detinentur, ut ad se convertantur, vocat. Et tu, qui eum imitari debes, cur non eo modo agis?

(CAP. XV.) «Post quadraginta autem annos dixit Absalom ad regem: Vadam et reddam vota mea, quae vovi Domino in Hebron, etc.» Quadragesimus agebatur annus ex eo tempore, quo Saul Nobe civitatem cum sacerdotibus octoginta quinque propter David interemit (I Reg. XXII) . Et idcirco hic idem quadragesimus annus ponitur, ut monstretur divinam ultionem suscitari super David, eo quod Abimelech sacerdotem fefellit, et propter eum tot sacerdotum caedes factae fuerint. Cave, lector, plerosque mendosos codices, in quibus scriptum invenitur: Post quatuor; non: post quadraginta annos. In veracioribus vero codicibus, et in Hebraica veritate, [Col. 0105D] non quatuor, sed quadraginta scribuntur anni. Si quis vero contentiosus eosdem quatuor annos astruere voluerit, ab eo tempore quo Absalom Ammon fratrem suum interfecit, usque ad illud tempus quo patri dixit: «Vadam et reddam vota mea, quae vovi Domino in Hebron,» perspicue se errare, si diligenter perscrutatus fuerit, inveniet, cum utique Absalom, interfecto Ammon, in Gessur apud Tolmai regem tribus annis, et in Jerusalem, inde revocatus non viso patre, duobus moratus fuerit annis, et sexto anno faciem patris viderit, et contra eum perduellionem praeparaverit. Votum namque se vovisse mentiendo dixit, id est orationem facturum in loco, quo requiescunt Abraham, Isaac, et Jacob. «Venit [Col. 0106A] autem Sadoch et universi levitae cum eo portantes arcam foederis Dei, et deposuerunt arcam Dei. Et ascendit Abiathar, donec expletus esset omnis populus, qui egressus fuerat de civitate.» Ideo arcam Dei deposuisse dicuntur, ut Dominus ab Abiathar sacerdote consuleretur, quo versus David ire deberet. Ascendisse autem Abiathar dicitur: id est, orasse. Et quia oraculum divinum non ei responsum est, idcirco in subsequentibus dixit David ut reportaretur arca Dei in urbem.

(CAP. XVI.) «Et ait rex: Quid mihi et vobis, filii Sarviae? Dimittite, ut maledicat,» sed tantum maledicat. Abisai solus dixerat: «Vadam, et amputabo [Col. 0106B] caput ejus;» et David ad Abisai et ad Joab respondit dicens: «Quid mihi et vobis, filii Sarviae?» Ac si diceret: Nunquid vultis interficere istum, sicut interfecistis Abner? «Dominus enim praecepit ei ut malediceret David. Et quis est qui dicat, quare sic fecerit?» Subauditur, quare sic fecerit, non Dominus, sed Semei. Semei, qui maledixit David, ipse est (ut Hebraei dicunt) Nabaath, pater Jeroboam, qui filius Gemini dicitur, et in zelo domus Saul maledicebat David. Nomen vero avi ejus Gemini fuit, et ipse Semei ex tribu Ephraim filii Joseph exstitit, unde et idem Semei ad David: «Primus quoque veni hodie de omni tribu Joseph (II Reg. XIX) .» «Cum autem venisset Chusai Arachites, ami cus David, ad Absalom, locutus est ad eum: Salve, [Col. 0106C] rex, salve, rex. Ad quem Absalom: Haec est, inquit, gratia ad amicum tuum.» In Hebraeo legitur: «Haec, inquit, misericordia tua ad amicum tuum;» non affirmando, sed negando pronuntiandum est. Et est sensus: Misericordia est aut dici debet, quod David amicum tuum dimisisti, et cum eo non isti?

(CAP. XVII.) «Dixit Achitophel ad Absalom: Eligam mihi duodecim millia virorum, et consurgens persequar David hac nocte, et irruens super eum, quippe qui lassus est resolutis pedibus, percutiam eum. Cumque fugerit omnis populus, qui cum eo est, percutiam regem desolatum, et reducam universum [Col. 0106D] populum, quomodo omnes reverti solent.» Scilicet sicut reverti solent hi qui, amisso in praelio rege, revertuntur, sicut universus populus Israel revertetur ad te.

«Et cum ceciderit unus quilibet in principio, audiet quicunque audierit, et dicet: Facta est plaga in populo qui sequebatur Absalom; et fortissimus quique, cujus res est quasi leonis, pavore solvetur.» In Hebraeo ita habetur: «Et fortissimus ipse cujus cor est quasi leonis pavore solvetur;» quod non affirmando, sed negando pronuntiandum est. Fortissimus iste David intelligendus est, quod et sequentia declarant:

«Scit enim omnis Israel fortem esse patrem tuum, [Col. 0107A] et robustos omnes qui cum eo sunt. Jonathas autem et Achimaas stabant juxta fontem Rogel. Abiit ancilla, et nuntiavit eis; et illi profecti sunt.» Haec ancilla, quasi lavandi gratia, cum pannis ad fontem Rogel ierat, ut penitus res non deprehenderetur. Puer autem, qui rem indicavit Absalom, filius ejusdem ancillae parvulus dicitur fuisse. David autem venit in castra, quae Manaim Hebraice leguntur: in quo loco obviam fuerunt angeli Dei Jacob, sicut in Genesi scribitur: «Et vocavit Jacob nomen loci Manaim, id est castra (Gen. XXXII) .» Haec vero, juxta Hebraei sensum, secundum historiam dicta sufficiant.

Caeterum autem secundum allegoriam considerari oportet quid illud significet quod parricida filius Absalom patrem insequitur. Primo pater ejus declinans [Col. 0107B] fugit ante faciem ejus, securus de victoria, quia sciebat impium perire, quem etiam flevit ille magno luctu, et deploravit exitum parricidae. Scribitur enim fugisse David a facie bellantis adversum se filii. Et alibi scriptum est de populo Jerusalem, Domino dicente: «Filios enutrivi et exaltavi; ipsi autem spreverunt me (Isai. I) .» Filius ergo ejus impius tropice accipi potest Judaicus populus, qui eum tradidit. Absalom autem (sicut ante jam dictum est) intelligitur patris pax. Quod mirum videtur in historia, quemadmodum possit intelligi patris pax, qui patrem bello est persecutus? Sed qui diligenter allegoriam intendunt, inspiciunt Absalom esse Jerusalem, quae etiam et ipsa pax interpretatur, a cujus facie Christus fugit, quando patiendo eam deserens, [Col. 0107C] in gentibus per fidem secessit. Alii Absalom Judam proditorem accipiunt, quem tanta et admiranda patientia Christus pertulit, tanquam ejus cogitationes ignoraret, cum adhibuit in convivium, in quo corporis et sanguinis sui figuram discipulis commendavit et tradidit. Quod denique in ipsa traditione et osculum accepit, bene intelligitur pacem Christum exhibuisse traditori suo, quamvis ille tam sceleratae cogitationis interno bello vastaretur. Et ideo Absalom patris pax dicitur, quia pater habuit pacem, quam ille non habuit; Achitophel igitur, qui recedens a David, ad Absalom transmigravit, haereticos significat, qui, recedentes a tramite veritatis, se sociant hosti antiquo, et subsequuntur errorem. Interpretatur autem Achitophel frater meus cadens; Gilonites [Col. 0107D] vero, transmigravit, contra quos Propheta increpans dicit: «In Domino confido, quomodo dicitis animae meae: Transmigra in montem, sicut passer (Psal. X) , etc.» Et merito tales laqueo doli atque malitiae suae vitam propriam finiunt, qui alienam pravis suasionibus corrumpere satagebant, sicut Achitophel in propria domo suspendio interiit, qui in aliena, vitae David insidiatus est. Unde scriptum est: «Qui fodit foveam, incidit in eam (Eccli. XXVII) .» Et: «In insidiis suis capientur iniqui.» Chusai vero Arachites, antiquus amicus David, significat credentes ex gentibus, qui licet cum Absalom aliquando visi sunt, tamen pravis ejus operibus non communicantes, nec Achitophel iniquis suggestionibus unquam consentientes, [Col. 0108A] sed cum David fideliter permanserunt. Interpretatur autem Chusai Aethiops; Arachites, longitudo mea. Hinc quoque in Propheta scriptum est: «Vertit Aethiops pellem suam (Jer. XIII) .» Et in Psalmo: «Aethiopia, inquit, festinet manus ejus dare Deo (Psal. LXVII) .» Quia gentilis populus postquam se nigredine peccatorum exuit, nunquam a tergo Domini recessit. Quod autem concubinas David, quas ipse ad custodiendam domum dimisit, stuprando corrupit, significat quod apostata angelus quosdam, qui videntur regere et custodire populum Dei, haeretica pravitate seducendo decipit. Ad quas tamen David ultra non ingreditur, sed in custodia positis alimenta praebet. Ipsae quoque in viduitate viventes clausae sunt usque ad diem mortis suae. Quia cum haeretici, a via veritatis oberrantes, [Col. 0108B] denuo ad eam redire dissimulant, non sunt digni cohabitatione Christi, sed clausi, id est, separati erunt, a consortio ejus alieni. Ille tamen, «qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos (Matth. V) ,» non renuit beneficiis suis pastum talibus in hoc mundo praebere, ut per collata beneficia occasionem tribuat convertendi. Quisquis fidelium divinae gratiae illustratione compunctus sancto desiderio de imis ad summa vehi supernae contemplationis penna sustinet, sanctorum praecedentium patrum gesta ante mentis oculos ponat, atque in eorum se imitatione exercendo proficiat, et quod in praesenti titillat ex vitio, vel praeteritorum malorum memoria reprimat; vel donorum praecedentium consolatione restinguat; [Col. 0108C] vel etiam imitatione (ut dictum est) patrum praecedentium provocetur ad melius. Quod necesse est ut (sicut proposuimus) exemplis evidentioribus approbemus. Ut enim unum de multis loquar, quatenus studiosus lector multa in uno intelligat, quisquis verborum contumeliis pressus, cum virtutem patientiae servare non sufficit, David factum ad memoriam reducat, quem cum Semei tot conviciis urgeret, et armati proceres ulcisci contenderent, ait: «Quid mihi et vobis, filii Sarviae? Dimittite eum, ut maledicat. Dominus enim praecepit ei ut malediceret David. Et quis est qui audeat dicere, quare sic fecerit?» Et paulo post: «Dimittite eum, ut maledicat juxta praeceptum Domini, si forte respiciat Dominus afflictionem meam, et reddat mihi bonum pro maledictione [Col. 0108D] hac die hodierna.» Quibus profecto verbis indicat, quia pro perpetrato Bersabeae scelere, exsurgentem contra se filium fugiens, reduxit ad animum malum quod perpetravit, et aequanimiter pertulit, quod audivit, et contumeliosa verba non tam convicia quam adjutoria credidit, quibus se purgari, sibique misereri posse judicavit. Tunc enim illata convicia bene toleramus, cum in secreto mentis ad male perpetrata recurrimus. Leve quippe videbitur, quod injuria percutimur, dum in actione nostra conspicimus quia pejus est quod meremur. Sicque fit ut contumeliis gratia magis quam ira debeatur, qua rum interventu, Deo judice, poena gravior declinari posse confiditur. Quod autem Jonathas, qui interpretatur [Col. 0109A] columbae donum, et Achimaas, qui interpretatur frater meus quis, qui ad explorandum factum Absalom et David renuntiandum decreti, fugientes Absalom, declinaverunt in domum cujusdam viri in Bahurim, qui habebat puteum in vestibulo suo, et descenderunt in eum, «Tulit autem mulier et expandit velamen super os putei, quasi siccans ptisanas, et sic res latuit,» non sine mysterio esse credendum est. Quid significant isti duo juvenes, Jonathan videlicet et Achimaas, nisi eos qui per gratiam sancti Spiritus renati, et in numero fratrum ascripti sunt? qui recedentes ab Absalom fugiunt, cum malignos spiritus evadere quaerunt. Hi ergo stabant juxta fontem Rogel, qui interpretatur tristis vel deorsum, cum luctum et despectum in hoc mundo appetunt [Col. 0109B] habere, propter coelestis regni desiderium. «Declinant ergo concito gradu fugientes in domo cujusdam viri in Bahurim (qui locus interpretatur electus, sive juvenis ), cum adolescentiae tempora in memoriam reducunt. Descendunt in puteum, qui erant in vestibulo,» cum poenitentiae se humiliter subjiciunt, quae cunctis necessaria est in hoc tempore, ante finem scilicet praesentis vitae. «Et expandit «mulier velamen super os putei,» cum Ecclesia precum assiduitate delicta juventutis et ignorantiae suorum filiorum abscondere certat. «Quasi siccans ptisanas,» cum carnis lasciviam per continentiae rigorem stringit. «Et sic res latet,» transgressionis videlicet humanae vitae, quia per assiduitatem precum in compunctione lacrymarum, et per castigationem [Col. 0109C] corporis omnia delicta absconduntur, ac homines a persecutione antiqui hostis protecti liberantur.

«Cumque venisset David in castra Madian, Sobi filius Naas de Rabbath filiorum Ammon, et Machir filius Amiel de Lodabar, et Berzelai Galaadites de Rogelim, obtulerunt ei stratoria, et tapetia, et vasa fictilia, frumentum et hordeum, et farinam polentam et fabam, et lentem, frixum cicer, et mel, et butyrum, oves et pingues vitulos, dederuntque David et populo qui cum eo erat ad vescendum. Suspicati enim sunt populum fame et siti fatigari in deserto, etc.» Iste Sobi filius fuit Naas regis, cum quo pugnavit Saul. Ipse etiam Naas fecit misericordiam cum David, quando fugiebat a facie Saul. Quo mortuo, dixit David: «Faciam misericordiam cum Ammon, sicut [Col. 0109D] fecit pater ejus mecum (II Reg. X) .» Interempto vero a David Ammon, qui ei in decalvandis servis suis injuriam fecerat, constitutus est ab eodem David in loco fratris iste Sobi, quia ad David legitur cum caeteris venisse, et stratoria, et tapetia, et vasa fictilia, et caetera, quae sequuntur ei obtulisse.

(CAP. XVIII.) «Itaque egressus est populus in campum contra Israel, et factum est praelium in saltu Ephraim. Et caesus est ibi populus Israel ab exercitu David, factaque est plaga magna in die illa viginti millium. Fuit autem ibi praelium dispersum [Col. 0110A] super faciem omnis terrae, et multo plures erant quos saltus consumpserat de populo, quam hi quos voraverat gladius in bello, etc.» Saltum hunc, qui plures consumpsisse quam gladius vorasse legitur, bestias ferocissimas, quae in saltu erant, Hebraei autumant, a quibus plures consumpti quam a gladio vorati fuerint.

«Accidit autem ut occurreret Absalom servis David, sedens mulo. Cumque ingressus fuisset mulus subter condensam quercum et magnam, adhaesit caput ejus quercui, et illo suspenso inter coelum et terram, mulus, cui insederat, pertransivit, etc.» Quid significat, quod Absalom, mulo fugiens, in quercu per caesariem capitis suspensus est, nisi quod Judaei stultitiae carnalis sensus incumbentes, propter [Col. 0110B] superstitiositatem Pharisaicam legem corrumpentes, per ipsam, quam ad correctionem vitae acceperant, mortis occasionem habuerunt? Unde et Salvator in Evangelio dixit ad eos: «Nolite arbitrari quod ego accusaturus sim vos apud Patrem meum. Moyses enim, in quem vos confiditis, ille vos accusat (Joan. V) .» Joab ergo in cor Absalom tres lanceas infigit, cum antiquus hostis superbiam, avaritiam et invidiam seu perfidiam in cor Judaici populi immisit, quae illis maxime causa perditionis erant. Superbi fuerunt, qui in contemptum Dei idola fabricaverunt. Cupidi fuerunt, qui res transitorias virtutum deliciis praeponebant. Perfidi vero et invidi fuerunt, quod non solum dictis legis et prophetarum repugnabant, sed etiam ipsius Salvatoris praesentiam spernebant, [Col. 0110C] et beneficiis ejus ingrati exstiterant. Hinc in passione sua blasphema voce ad Pilatum dicebant: «Non habemus regem, nisi Caesarem (Joan. XIX) ;» et: «Si hunc dimittis, non es amicus Caesaris (Ibid.) .» Absalom quoque post interitum, in foveam grandem missus est, cum iniquus quisque post obitum carnis in lacum inferni mergetur. Super quem acervus lapidum congeritur, cum duritia mentis suae illi approbatur. David ergo exstinctum Absalom ploravit, cum interitum populi Judaici Dominus flevit, sicut in Evangelio legitur: quia «videns civitatem Jerusalem, flevit super illam (Luc. XIX) ,» cujus miseriae in tantum compassus est, ut etiam usque ad mortem crucis in eruditione ejus et cura salutis suae permanserit.

(CAP. XIX.) «Venitque universus populus coram rege; Israel autem fugit in tabernacula sua, etc.» Universus populus, qui coram rege venisse legitur, hi sunt qui cum David permanserant. Quod vero ait: «Israel fugit in tabernacula sua,» hi intelligendi sunt qui cum Absalom perduellione rebelles exstiterant. «Miphiboseth quoque filius Jonathan descendit in occursum regis illotis pedibus.» Et notandum quod in Hebraeo non illotis, sed, inflexis legitur pedibus Fecerat namque sibi idem Miphiboseth (ut Hebraei tradunt) ligneos pedes, quibus uti quasi pro naturalibus [Col. 0111A] solebat, sicut solent facere claudi, quemadmodum et ille erat.

«Ait autem rex ad Miphiboseth: Quid ultra loqueris? Fixum est, quod locutus sum. Tu et Siba, dividite possessiones, etc.» In Hebraeo ita legitur: «Dixi, tu et Siba, dividite agrum.» Pro eo quod in hoc loco David immemor fuit amicitiae et foederis, imo juramenti, quod habuit cum Jonathan, et tamen crudele dedit judicium, dicens: «Tu et Siba, dividite agrum,» idcirco Roboam et Jeroboam diviserunt ejus regnum. Miphiboseth enim in Samuelis libro legitur, et interpretatur os verecundum. In Paralipomenon vero (I Par. VIII) idem Miphiboseth Meribaal legitur, et interpretatur, litigans cum Altissimo. Litigans enim cum Altissimo, id est Deo, fuisse dicitur, [Col. 0111B] eo quod David reduxisset cum pace. Et quod ait idem Miphiboseth regi: «Etiam cuncta accipiat, postquam reversus est dominus meus rex in domum meam pacifice,» non hoc dixisse suspicatur gratulanti animo, sed insultanti, et quasi contra Deum murmuranti, eo quod David Dominus in pace reduxisset.

«Et ait Berzellai ad regem: Quot sunt dies annorum vitae meae, ut ascendam cum rege Jerusalem? Est autem servus tuus Chamaan, etc.» In Hebraeo: «Ecce servus tuus Chamaam, ipse vadat tecum, domine mi rex.» Chamaam interpretatur suspirans. Quandiu cum patre permansit, suspirans vocatus est. Postquam vero in doctrinam David regis transiit, non Chamaam, sed Chanaon (quod interpretatur [Col. 0111C] fidelis ) appellatus est. Sermo dicitur in veteri proverbio: «Qui interrogant, interrogent in Abela, et sic proficient (II Reg. XX) .» In Hebraeo non habetur proverbio. Iste sermo, sermo legis est, in qua jubetur a Domino per Moysen (Deut. XX) ut quando ingressuri essent terram Chanaan, et gentes deleturi, primum pacem offerant. Et si pax ab eis reciperetur, pacem recipientes tributarii eorum efficerentur. Et si pacem non reciperent, tunc a filiis Israel delerentur. Idcirco exclamasse mulier sapiens de civitate fertur: «Nonne ego sum, quae respondeo veritatem in Israel, et tu quaeris subvertere civitatem?» Quare praecipitas haereditatem Domini? Ac si diceret: Cur vis destruere civitatem hanc, antequam pacem interrogando offeras, sicut in lege jubetur? Cur etiam [Col. 0111D] non eamdem legem in nobis Israelitis servas, quae in alienis olim servata est? Reditus itaque Israelitici populi ad David post interfectionem Absalom, non nisi reditum prioris populi ad Christum post interitum pravorum magistrorum significat. Siba ergo filius Bochri, qui populum seducendo a David avertebat, quem melius quam errorem significat, qui in Synagoga Judaeorum diutius dominabatur, et a veritatis auditu populum subvertebat? Interpretatur autem Siba secta, a secando, non a sectando. Bochri autem interpretatur, primogenitus meus. Israel ergo de quo scriptum est: «Filius meus primogenitus Israel, quem eduxi de Aegypto (Exod. XX) ,» Sibam, id est, errorem secutus, se sequestrabat a domo David, [Col. 0112A] hoc est, ab Ecclesia semetipsum separabat, cum ejus conventum exsecrando spernebat. Hic ergo postquam per mulieris sapientis suggestionem, hoc est, spiritalis doctrinae eruditionem caput Siba absciderat, hoc est, diabolum a corde suo abjecerat, mox ad David revertitur, cum Christum Filium Dei corde credulo veneratur.

(CAP. XX.) «Dixit itaque Joab ad Amasam: Salve, mi frater, et tenuit manu dextera mentum Amasae quasi osculans eum. Porro Amasa non observavit gladium quem habebat Joab. Qui percussit eum in latere, et effudit intestina ejus in terram, et mortuus est, nec secundum vulnus apposuit, etc.» [Col. 0112B] Quid est, quod Joab Amasae mentum dextera manu tenuit, sed sinistram ad gladium latenter mittens, ejus viscera effudit, nisi hoc quod patenter datur intelligi? Dextera namque mentum tenere est, quasi ex benignitatibus blandiri. Sed sinistram ad gladium mittit qui latenter ex malitia percutit.

(CAP. XXI.) «Facta est quoque fames in diebus David tribus annis jugiter. Et consuluit David oraculum Domini. Dixitque Dominus: Propter Saul [Col. 0112C] et domum ejus sanguinum, quia occidit Gabaonitas, etc.» Filii Saul, qui cum Doeg Idumaeo dum adhuc pueri essent, sacerdotes et Gabaonitas in Nobe occiderunt, hi sunt: Armoni et Miphiboseth, quos peperit ei Respha, filia Aia, et quinque filii Michol filiae Saul, quos genuerat Adrieli filio Berzellai, qui fuit de Molathi. Quaeritur, cur filii Michol dicantur, cum non Michol, sed ejus soror Merab uxor fuerit Adrieli filio Berzellai? Quod ita solvitur: Merab quippe eos naturaliter genuit, et Michol uxor David, quae et Aegla dicitur, eos in loco filiorum nutrivit: et sibi in filios adoptavit; idcirco ejus filii dicuntur. «Filii quippe Israel juraverant eis, et voluit Saul percutere eos zelo quasi pro filiis Israel et Juda,» dicens, Josue gratis eosdem Gabaonitas vivere permisisse, [Col. 0112D] et filiis Israel et Juda praedam eorum injuste abstulisse (Jos. IX) ; idcirco eos perimere jubet, quasi pro zelo Israel et Juda. Hujus ultionis causa in Gabaonitas Achimelech sacerdos exstitit. Historia haec, quae famem factam in Israel propter Gabaonitas occisos figuraliter narrat, significat sterilitatem bonorum operum in plebibus propter negligentiam doctorum, qui non procurant pastum verbi Domini impendere subditis, dum inserviunt cupiditatibus terrenis. Unde et, secundum Prophetam, «Non famem, nec sitim aquae patiuntur, sed famem et sitim audiendi verbum Domini (Amos VIII) .» Necantur ergo Gabaonitae, cum studium certae conversationis, et restauratio poenitentiae post lapsum ab incautis per haere [Col. 0113A] ticos sive per malignos subtrahitur spiritus. Gabaon enim collis moeroris interpretatur. Et bene Gabaonitae interfecti dicuntur, cum desidiosi quique post perpetrata scelera vana spe securitatis a diabolo deluduntur, qui dicunt: «Faciamus mala, ut veniant bona, quorum damnatio justa est (Rom. III) .» «Sed Respha,» quae interpretatur neostraton, sive cursus, «filia Achia,» qui interpretatur frater ejus, «tollens cilicium substravit sibi super petram, donec stillaret aqua super eos de coelo. Et non dimisit aves lacerare eos per diem, neque bestias per noctem;» cum pia sollicitudo sanctorum talibus succurrens, rigore jejunii atque instantiae precum incumbit, donec misericordiam Dei impetret super eos de coelo, compescens videlicet pravos homines nec non et malignos [Col. 0113B] spiritus pravis suggestionibus eorum vitam ulterius corrumpere.

«Factum est autem rursum praelium Philistinorum adversum Israel, et descendit David et servi ejus cum eo, et pugnabant. Deficiente autem David, Jesbibenob, qui fuit de genere Arapha, cujus hasta trecentas incias appendebat, et accinctus erat ense novo, nisus est percutere David. Praesidioque fuit Abisai filius Sarviae, et percussum Philistaeum interfecit. Tunc juraverunt viri David, dicentes: Non egredieris nobiscum ad bellum, ne exstinguas lucernam Israel. Secundum quoque fuit bellum in Gob contra Philistaeos. Tunc percussit Sobochai de Husathi Saph de stirpe Arapha. Tertium quoque fuit bellum in Gob, contra Philistaeos: in quo percussit [Col. 0113C] Adeodatus filius Saltus, Polymitarius, Bethleemites, Goliat Gethaeum, cujus hastile hastae erat quasi liciatorium texentium, etc.» Hebraeus ergo de Adeodato ita exponit, dicens: Gob enim interpretatur lacus. Idcirco lacus, quia sicut in lacum leonum quis mittitur, ita semetipsum contra Goliath David misit. Adeodatus ipse est David. Idcirco dicitur Adeodatus, quia a Deo est electus in regnum. Filius saltus, quia de saltu, ubi oves pascebat, est eductus. Polymitarius, quia de genere Beseleel mater ejus fuit. Bethleemites, quia Noemi et Ruth tempore ubertatis reversae sunt in Bethleem (Ruth. I) . Et quia panis causa Ruth Booz nota est (Ruth. II) Et propterea idem locus domus panis vocatus est. Quod vero Adeodatus ipse sit David sequentia declarant, ubi [Col. 0113D] ait: «Hi quatuor nati sunt de Arapha in Geth; et ceciderunt in manu David et servorum ejus.» Judaei quoque hanc Arapham matrem gigantem, Orpham nurum Noemi esse arbitrantur. Notandum autem quod Josephus historiographus Judaeorum, ubi istius loci in libro Antiquitatum septimo meminit, in duobus praeliis contra Palaestinos peractis concordat cum Scriptura Regum. De tertio vero praelio ita dicit: «Post hanc vero compressionem Palaestini denuo pugnaverunt; super quos exercitum mittente David, vir fortis apparuit Ephan cognatus ejus. Nam contra singulos fortissimos Palaestinorum solus pugnando peremit eos, et alios convertit in fugam, quorum etiam multi in praelio ceciderunt.» Utrum autem [Col. 0114A] ipsum Adeodatum Ephan appellaverit, vel alium quemlibet hoc nomine notaverit, incertum est.

«Quartum bellum fuit in Geth, in quo vir excelsus, qui senos in manibus pedibusque habebat digitos, id est, viginti et quatuor, et erat de genere Arapha, blasphemavit Israel. Percussit autem eum Jonathan, filius Samaa, fratris David. Hi quatuor nati sunt de Arapha in Geth, et ceciderunt in manu David et servorum ejus, etc.» Quid autem quatuor bella ista David et servorum ejus contra Palaestinos significant, nisi bellum Christi, quod omni tempore istius vitae in membris suis contra perfidos quosque istius saeculi, et contra spiritales nequitias incessanter agit? Licet enim fastus mundanus, vel protervitas malignorum spirituum se erigat [Col. 0114B] contra Ecclesiam Christi, omnis tamen principatus adversariorum vero David, hoc est, Rege Christo imperante, ac praelia servorum suorum disponente, cedit, et omnes adversarii vincuntur, prosternuntur atque ad nihilum rediguntur. Unde Psalmista ex persona Ecclesiae confidenter dicit: «Vana salus hominis. In Deo faciemus virtutem, et ipse ad nihilum deducet tribulantes nos (Psal. LIX) .»

(CAP. XXII.) «Locutus est autem David Domino verba carminis hujus, in die, qua liberavit eum Dominus de manu omnium inimicorum suorum, [Col. 0114C] et de manu Saul, et ait: Dominus petra mea, et robur meum, et salvator meus. Deus Dominus fortis meus: sperabo in eum, etc.» Quaeritur autem cur solus decimus septimus psalmus ex libris Regum reperiatur conscriptus? Nec immerito psalmus iste in Regnorum libris solus reperitur, qui regnum illius significat, ubi adversarium non habemus. Titulus enim ejus est: «In die, qua eripuit eum Dominus de manu omnium inimicorum ejus et de manu Saul.» Quis enim figuratur in David, nisi ille qui venit secundum carnem ex semine David? Qui utique in corpore suo, quod est Ecclesia, adhuc patitur inimicos; unde et illud persecutori, quem voce mactavit et in suum corpus trajiciens aliquo modo manducavit, intonuit de coelo: «Saule, Saule, quid me [Col. 0114D] persequeris (Act. IX) ?» Quando autem eripitur hoc corpus ejus de manu omnium inimicorum ejus, nisi cum et illa «novissima inimica destruetur mors (I Cor. XV) ,» ut perveniatur ad regnum Dei. «Dominus, inquit, petra mea, et robur meum.» Psalmus hic uni tantum non potest convenire personae, sed quatuor divisionibus subjacebit. Nam primo ordine Propheta loquitur, gratias agens quod eum de gravibus periculis divina pietas liberare dignata est. «Circumdederunt me gemitus mortis.» Secundo Ecclesia loquitur, quae ante adventum Domini innumeras pertulit calamitates, posteaquam misertus ei medicinam sanctae incarnationis indulsit, et baptismatis beneficio Christianum populum de orbis universitate [Col. 0115A] collegit. «Deus qui accinxit me virtute.» Tertio, in rore misericordiae vox Christi Salvatoris illabitur, ubi pulcherrimis allusionibus virtus ejus potestasque describitur. «Vivit Dominus, et benedictus Deus meus.» Quarto, iterum Ecclesiae catholicae dicta proferuntur, et cum magna exsultatione divinitatis concessa munera laudantur.

(CAP. XXIII.) «Haec autem sunt verba novissima, quae dixit David filius Isai, etc.» Cur autem verba novissima, nisi quia ultimam confessionem laudis significant, quam superato hoste, et peracta victoria mortis, laudem sancti in aeternum Deo cantabunt?

[Col. 0115B] «Dixit vir, cui constitutum est de Christo Dei Jacob egregius psaltes Israel.» Nobilis videlicet Psalmista, qui propheta luculentissime de Christo Filio Dei, et de incarnatione ejus ac redemptione humani generis prophetavit.

«Spiritus Domini locutus est per me, et sermo ejus per linguam meam. Deus Israel mihi locutus est, fortis Israel, dominator hominum justus, etc.» Spiritus enim Domini, qui est Spiritus sanctus, et sermo Domini, qui est Filius Dei, ea quae Propheta vaticinaverat per gratiam suam veraciter proferre donaverat.

«Dominator in timore Dei, sicut lux aurorae, oriente sole mane absque nubibus rutilat, et sicut pluviis germinat herba de terra.» Qui enim in timore [Col. 0115C] Dei dominationem in subditos exercet, lucis opera per solem justitiae illuminata profert, nec in eis aliquid remanebit obscurum, sed imbre coelestis gratiae irrigatus, germina virtutum in carne vivens fructificat.

«Nec tanta est domus mea apud Deum, ut pactum aeternum iniret mecum, firmum in omnibus atque munitum. Cuncta enim salus mea, et omnis voluntas, nec est quidquam ex ea quod non germinet.» Hinc idem Propheta in psalmis dicit, quod «Beatus vir, qui in lege Domini meditatur die ac nocte, sit tanquam lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo, et folium ejus non decidet, et omnia, quaecunque fecerit, prosperabuntur (Psal. I) .»

[Col. 0115D] «Praevaricatores autem, quasi spinae, evellentur universi: quae non tolluntur manibus, et si quis tangere voluerit eas, armabitur ferro et ligno lanceato, igneque succensae comburentur usque ad nihilum, etc.» Hinc in Evangelio scriptum est: «Omnis arbor, quae non facit fructum bonum, excidetur et in ignem mittetur (Matth. III, VII) .» Et item: «Filius hominis, inquit, mittet angelos, et colligent de regno ejus omnia scandala, et eos qui faciunt iniquitatem, et mittent eos in caminum ignis, ibi erit fletus et stridor dentium (Matth. XIII) .» Ille scilicet quasi tangens spinas, «armabitur ferro et ligneo lanceato,» qui communicans peccatis alienis propter cordis sui duritiam iniquitatum pondere premitur, [Col. 0116A] et jaculis peccatorum suorum confoditur, ejusque opera aeternis gehennae ignibus digna ad nihilum redigentur.

Dehinc texitur catalogus virorum fortium in figura sanctorum, qui quamvis virtutum sublimitatem perficiant, tamen usque ad excellentiam divinae Trinitatis nequaquam attingunt. Inde est, quod scriptum est ibi: «Usque ad tres primos non pervenit.» «Quis enim aequabitur Domino, aut quis similis erit Deo inter filios Dei (Psal. LXXXVIII) ?» Igitur quod dicitur de principe fortium David (cujus quidem nomen in Regum libro tacetur, at vero in libro Paralipomenon Jesbaam nominatur (I Par. XI) , et fuisse filius Achamom commemoratur): «Ipse est tenerrimus ligni vermiculus,» virtus simul bellica et modesta [Col. 0116B] viri designatur civilitas, quia videlicet sicut vermiculus ligni tener quidem et fragilis toto suo corpore, nec non et permodicus apparet, nihilominus tamen fortissimum ligni robur exedens consumit, et cavernosum [ Al., vel cariosum] reddit, unde et terendo ligna teredonis nomen habet: sic ille affabilis omnibus domi et quietus atque humilis videbatur, at in certamine publico robustum se atque intolerabilem hostibus exhibebat. Sed hunc principem fortium, Hebraeus ipsum suspicatur esse David; de quo ita scriptum est: «Sedens in cathedra sapientissimus princeps inter tres, ipse est quasi tenerrimus ligni vermiculus, qui octingentos interfecit impetu uno.»

Dixi enim in his verbis expressam esse sapientiam David; humilitatem et fortitudinem; hoc est, sapientiam [Col. 0116C] in sapientissimo, in exemplo vermiculi humilitatem, in interfectione octingentorum fortitudinem ejus maximam.

«Post hunc Eleazar filius patrui ejus Ahothites inter tres fortes qui erant cum David, quando exprobraverunt Philisthiim, et congregati sunt illuc in praelium. Cumque ascendissent viri Israel, ipse stetit et percussit Philistaeos, donec deficeret manus ejus, et obrigesceret cum gladio, etc. Et post hunc Semma, filius Age de Arari, et congregati sunt Philisthiim in statione. Erat quippe ager plenus lente. Cumque fugisset populus a facie Philisthiim, stetit ille in medio agri, percussitque Philisthaeos, et fecit Dominus salutem magnam, etc.» De istis ergo fortibus Josephus hoc loco ita narrat: «Primus itaque [Col. 0116D] omnium erat Eusebius filius Achineae, qui aciem hostium frequenter irrumpens, nequaquam pugnando cessavit, donec ex eis nongentos occideret. Post hunc erat Eleazar filius Dodi, qui cum rege fuerat in Sarpha. Hic aliquando Israelitis formidantibus Palaestinorum exercitum, et ob hoc fugientibus, solus restitit irruens super hostes, occidit eorum multos, ita ut sanguine occisorum gladius ejus haereret in dextera. Et cum Israelitae Palaestinos viderent in fugam esse conversos, descendentes de montibus persecuti sunt eos; et mirabilis ac famosissima victoria tunc pervenit, cum Eleazar tantos interfecisset hostes, eosque Israelitae persequerentur, et sumerent spolia peremptorum. Tertius autem fuit filius Heli, nomine Semeias. [Col. 0117A] Et hic enim in Palaestinorum certaminibus, dum in locum qui dicitur Maxilla aciem posuissent, et rursus Hebraei eorum metuentes exercitum refugerent, solus eorum aciem exercitumque portavit. Quorum alios quidem prostravit: alios autem non ferentes ejus vim et fortitudinem persecutus est conversos in fugam.»

«Nec non et ante descenderant tres, qui erant principes inter triginta, et venerant tempore messis ad David in speluncam Odollam. Castra autem Philisthiim erant posita in valle gigantum, et Daviderat in praesidio.» Hinc Josephus: «Haec, inquit, opera manuum tuarum ac praeliorum tres isti demonstraverunt; quo tempore cum rex esset in Jerosolymis, Palaestinorum ad bellandum supervenit exercitus. Tunc David [Col. 0117B] in arcem civitatis ascendit, sicut praediximus, ut de bello consuleret Dominum. Castra vero inimicorum erant in valle fixa, usque ad civitatem Bethlehem, quae ab Jerosolymis procul est stadiis viginti. David itaque sociis ait: Bonam aquam habemus in regione mea, et praecipue laudabat eam quae erat juxta puteum in porta. Mirabatur si esset qui ex eo poculum ei praeberet, quod magis optaret quam si quis ei magnam pecuniam ad tempus afferret. Et haec cum audissent isti tres viri, mox occurrentes, et per medium hostium iter facientes venerunt ad Bethlehem, et haurientes aquam, denuo ad regem per eorum castra reversi sunt, ita ut Palaestini eorum fiduciam et magnanimitatem obstupescentes, quia sic pauci eos contemnerent, a migratione cessarent.» Tres istos [Col. 0117C] scilicet, qui aquam de Bethlehem afferebant, illos tres voluit intelligi, qui supra nominati sunt, hoc est Jesbaam filium Achamoni, quem ille nuncupat Eusebium filium Achimae, et Eleazarum filium Achai, quem dicit esse filium Dodi, atque Semmaa filium Age, quem nuncupat Semegem filium Heli. Sed Hebraeus ille, cujus in plurimis locis istius libri sensum exposui, tres istos arbitratus est fuisse Abisai filium Sarviae, et Subbochai, Usathiten, et Jonathan filium Semma fratris David, qui supra commemorati sunt in praeliis Philistinorum, cujus sensui favere mihi videtur Scriptura, quae ita concludit narrationem de praedictis tribus viris aquam David afferentibus:

«Abisai quoque, frater Joab, filius Sarviae, princeps [Col. 0117D] erat de tribus istis; ipse est qui elevavit hastam suam contra trecentos, quos interfecit nominatus in tribus, et inter tres nobilior, eratque eorum princeps; sed usque ad tres primos non pervenerat.» Hinc apparet quod Abisai princeps erat, et nominatus inter tres sequentes. Sed usque ad tres primos, qui supra nominati sunt, non pervenit, hoc est, Jesbaam, Eleazarum et Semma, quorum actus fortissimos supra narravit. Quod autem David oblatam sibi aquam bibere noluit, sed Domino eam libavit, exemplum praebuit militibus suis fortitudinis et constantiae. Vicit ergo naturam, ut sitiens non biberet, quo suo exemplo omnis exercitus tolerare sitim disceret. Quod si altius velis exspectare [Col. 0118A] et introspicere mysterium, sitiebat David non aquam, quae est Bethlehem, sed oriundum in eadem Bethlehem ex Virgine Christum in spiritu praevidebat. Ergo volebat bibere non aquam fluminis, sed lavacrum ex latere Christi fluens: hoc est, non aquarum sitiebat David elementum, sed sanguinem Christi. Unde non bibit oblatam aquam, sed Domino fudit, significans sitire se Christi sacrificium, non naturae fluentum; illud sacrificium, in quo est remissio peccatorum; illum sitire fontem aeternum, qui non periculis quaeritur alienis, sed pericula aliena deleret. Cogitandum summopere est, ut qui se illicita meminit commisisse, a quibusdam etiam licitis studeat abstinere, quatenus per hoc conditori suo satisfaciat, ut qui commisit prohibita, sibimetipsi [Col. 0118B] abscidere debeat etiam concessa, ut se reprehendat in minimis, quem meminit in maximis deliquisse. Lex recte Veteris Testamenti alienam uxorem concupiscere prohibet, a rege vero fortia juberi militibus vel desiderari aquam non poenaliter vetat. Et cuncti novimus quod David concupiscentiae mucrone transfixus alienam conjugem et appetivit et abstulit: cujus culpam digna verbera sunt secuta, et malum quod perpetravit, per poenitentiae lamenta correxit. Qui cum longe post contra hostium cuneos sederet, aquam bibere ex eorum cisterna ex desiderio voluit. Cujus electi milites, inter catervas adversantium medias erumpentes, aquam, quam desideraverat, illaesi detulerunt. Sed vir flagellis eruditus semetipsum protinus cum periculo militum aquam desiderasse [Col. 0118C] reprehendit, eamque Domino fundens libavit, sicut illic scriptum est: «Libavit eam Domino.» In sacrificium quippe Domini effusa aqua conversa est, quia culpam concupiscentiae mactavit per poenitentiam reprehensionis suae. Qui ergo quondam concupiscere alienam conjugem nequaquam timuit, post etiam, quia aquam concupisset, expavit. Quia enim se illicita perpetrasse meminerat, contra semetipsum jam rigidus etiam a licitis abstinebat.

«Et Banaias filius Joadae viri fortissimi magnorum operum de Capsahel.» Notandum autem quod, juxta Hebraeum praedictum, in Hebraeo non habetur magnorum operum, sed magister operum. Capsahel interpretatur congregatio Dei. Magister enim erat de congregatione Dei, id est, Cerethi et Phelethi, qui [Col. 0118D] interpretantur occidentes et vivificantes. «Ipse percussit duos leones Moab.» Quos Paralipomenon duos Ariel Moab nominat (I Par. XI) . Viri ergo fortissimi isti fuerunt in regno Moab: unde Ariel vel leones nuncupantur. Ariel enim interpretantur praelia Dei. Quos Banaias, dum provocatus esset ab illis, superatos interfecit. Quod autem dicitur de Banaia: «Et ipse descendit et percussit leonem in medio cisternae in diebus nivis,» quomodo sit factum, Josephus narrat apertius: quia videlicet cisterna fuerit nimium profunda, quae tempore hiemis, cum essent omnia nivibus plena, ipsa quoque nimio nivium aggestu fuerit coaequata. Quam cum leo superveniens periculi nescius incidisset, ibidemque [Col. 0119A] conclusus grandi rugitu clamaret: accurrebant homines videre quid esset. Et dum cum aliis ad tale spectaculum veniret Banaias, resiluit statim in cisternam, et aggressum mediis in nivibus percussit, et interfecit leonem. Nix itaque nunc innocentiae nitor et gratiae, nunc hiemis et frigus charitatis intelligi potest. Quod autem legimus in Regnorum libris, Banaiam quemdam de fortibus Israel descendisse in cisternam, et percussisse leonem in tempore nivis, indifferenter puto in locis illis positam nivem. Quia et Christi gratia, quae in hoc mundo resplenduit, et frigus charitatis Dei, quo infrixerunt homines, nivis nomine potuit Scriptura sacra significari: Banaiam vero figuraliter intelligimus Salvatorem, qui, juxta vim nominis sui, ipse aedificator Dominus interpretatur, [Col. 0119B] de quo Propheta vaticinaverat, quia per eum aedificanda Ecclesia esset, dicens: «Aedificans Jerusalem Dominus (Psal. CLXIV) .» Itemque: «Dominus aedificavit Sion (Psal. CI) .» Quod verbum in factura Evae, quae Ecclesiae typum habuit, Scriptura propria significatione posuit, dicens: «Et aedificavit Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam, in mulierem (Gen. II) .» Et Paulus construi eam videns ait: «Dei aedificatio estis (I Cor. III) .» Nec praetereundum quod Hebraeus ille leonem hunc, quem Banaias interfecit, Joab intelligi oportere putat, qui in medio cisternae, id est, in domo Domini, ubi cornua altaris tenebat, occisus est (III Reg. II) . Ergo altare cisterna dicitur, quia sicut aqua cisternae munditiam affert, ita etiam nihilominus haec cisterna, id [Col. 0119C] est sanctuarium Domini, peccata expiabat. «In diebus nivis,» quia per mortem expiavit peccatum, juxta illud Psalmistae: «Lavabis me,» quod impletum est in medio cisternae, «et super nivem dealbabor (Psal. L) ,» quod impletum est in eo quod ait: «diebus nivis.» De eo autem, quod subsequenter narratur: «Ipse quoque interfecit virum Aegyptium, virum dignum spectaculo,» virum istum Semei, filium Gera esse arbitratur, qui maledixit David. Sciendum quod idem Semei de Bavicim fuerit, id est, electis. Ideo Aegyptius dictus, quia opera illius Aegyptii Deum blasphemantis, quem Moyses, jubente Domino, interfecit in eremo, opera imitatus fuit. Ille enim blasphemavit Deum, et iste maledixit prophetam et regem, «Dignum spectaculo:» spectabatur [Col. 0119D] etiam, ut, si regrederetur Jerusalem, interficeretur. «Habentem in manu hastam,» id est, legem Dei, quam si meditatus fuisset permanendo in Jerusalem, non perimeretur. Quia ergo praeceptum regis irritum fecit, exeundo foras Jerusalem, idcirco in eum a Banaia in virga, id est, in rectitudine justitiae descensum est, et hasta, quam jam non rectam tenebat, vi ab eo extorta est.

«Haec fecit Banaias, filius Joadae, et ipse nominatur inter tres robustos, qui erant inter triginta nobiliores, verumtamen usque ad tres non pervenerat.» Intelligitur, quia ipse nominari dignus esset inter tres robustos, id est, Abisai et Sibachai et Jonathan, quippe qui viribus eis aequiparari posset. [Col. 0120A] Hi etiam tres erant super triginta. Et ne quem moveat, quod in summa non triginta, sed triginta septem legantur; triginta enim et septem sunt hoc modo. Septem videlicet fortiores hi sunt: David, qui appellatur Adeodatus, Abisai, Sibachai, Jonathan, Eleazar, Semma filius Age de Arari, et Banaias. Ecce septem. Triginta autem hi sunt: Asael Eleanam, Semma, Sarath, Elichaeles, Ira, Abiezer, Mobonnai, Selmon, Maarai, Eled, Itai, Banaian, Eufronites, Abdas, Abialbon, Azmavet, Eliaba, Semma de Arari, Aiam, Elipheleth, Eliam, Esrai, Farai, Giga, Albani, Seleth, Naarai, Ira, Iareb, Uria Ethaeus. Ideo ergo Uria Ethaeus ultimus ponitur propter id quod sequitur.

(CAP. XXIV) . «Et addidit furor Domini irasci contra Israel,» Jam enim ultio facta fuerat in David et in domo ejus; in praelio vero qui noluit resistere David in pereundo Uria, haec nondum ultio divina facta fuerat. Idcirco hic ultimus ponitur, ut ultio mortis ejus in praelio monstraretur.

«Commovitque David in eis dicentem: Vade, numera Israel et Judam. Dixitque rex ad Joab principem exercitus sui: Perambula omnes tribus Israel a Dan usque Bersabee. Et numerate populum, [Col. 0120C] ut sciam numerum ejus, etc.» Pro qualitatibus subditorum disponuntur acta regentium, ut saepe pro malo gregis, etiam viri boni delinquat vita pastoris. Ille enim, Deo attestante, laudatus, ille supernorum mysteriorum conscius David propheta, tumore repentino elationis inflatus, populum numerando peccavit, et tamen vindictam populus, David peccante, suscepit. Cur hoc? Quia videlicet secundum meritum plebium disponuntur corda rectorum. Justus vero judex ex ipsorum animadversione corripuit peccantes, rex quorum causa peccavit. Sed quia ipse, sua scilicet voluntate superbiens, a culpa alienus non fuit, vindictam culpae ipse etiam suscepit. Nam ira saeviens, quae corporaliter populum perculit, rectorem quoque populi intimo cordis dolore [Col. 0120D] prostravit.

Certe verum est, quod ita sibi invicem et rectorum merita connectantur et plebium, ut saepe ex culpa pastorum deterior fiat vita plebium, et saepe ex merito plebium mutetur vita pastorum. Sed quia certiores habent judicem suum, magna cautela subditorum est non temere vitam judicare regentium. Neque enim frustra per semetipsum Dominus «aes nummulariorum fudit, et cathedras vendentium columbas evertit (Joan. II) :» nimirum significans quia per magistros quidem vitam judicat plebium, sed per semetipsum facta examinat magistrorum, quamvis etiam subditorum vitia, quae a magistris modo dissimulantur vel judicari nequeunt, ejus (procul dubio) [Col. 0121A] judicio reservantur. Igitur dum salva fide res agitur, virtutis est merito, si quidquid prioris est toleratur. Debet tamen humiliter suggeri, si fortasse valeat quod displicet emendare. Sed curandum summopere est ne in superbiam transeant justitiae inordinatae defensiones, dum rectitudo incaute diligitur, ipsa magistra rectitudinis humilitas amittatur, ne eum sibi praeesse quisque despiciat, quem fortasse contigit ut in aliqua actione reprehendat.

Contra hunc tumorem superbiae subditorum mens ad custodiam humilitatis edomatur, si infirmitas propria incessanter attenditur. Has vires nostras veraciter examinare negligimus, et quia de nobis fortiora credimus, idcirco eos qui nobis praelati [Col. 0121B] sunt districte judicamus. Quo enim nosmetipsos minus agnoscimus, eo illos, quos reprehendere nitimur, plus videmus. Signa haec mala sunt, quae a subditis saepe in praelatis, saepe a praelatis in subditis committuntur, quia et omnes subditos hi qui praesunt minus quam ipsi sunt sapientes arbitrantur; et rursum qui subjecti sunt, rectorum suorum actiones judicant; et si ipsos regimen tenere contingeret, se potuisse agere melius putant. Unde plerumque fit ut et rectores minus prudenter ea quae agenda sunt videant, quia eorum oculos ipsa nebula elationis obscurat; et nonnunquam is qui subjectus est hoc, cum praelatus fuerit, faciat quod dudum fieri subditus arguebat, et pro eo quod illa quae judicaverat perpetrat, saltem quia judicavit, [Col. 0121C] erubescat. Igitur sicut praelatis curandum est ne eorum corda, aestimatione singularis sapientiae, locus superior extollat, ita subjectis providendum est ne sibi rectorum facta despiciant. Si autem magistrorum vita jure reprehenditur, oportet ut ejus subditi, etiam cum displicet, magistrum venerentur. Sed hoc solerter intuendum, ne quem mutari conspicis, venerari contemnas.

Subtilis etenim via tenenda est rectitudinis et humilitatis, et sic reprehensibilia magistrorum facta displiceant, quatenus subditorum mens a servanda magisterii reverentia non recedat.

«Dedit ergo Joab numerum descriptionis populi regi. Et inventa sunt de Israel octingenta millia virorum fortium, qui educerent gladium, et de Juda [Col. 0121D] quinquaginta millia pugnatorum.» Notandum autem quod in Paralipomenon legitur, «mille millia centum millia de Israel, et de Juda quadringenta et septuaginta millia (I Par. XXI) .» Quod quidem intelligendum est a Joab numeratos esse, sed summam eorum noluisse ostendere David, nisi tantum, quantum in Samuelis libro scribitur

«Percussit autem cor David eum postquam numeratus est populus, et dixit ad Dominum David: Peccavi valde in hoc facto, sed precor, Domine, ut transferas iniquitatem servi tui, quia stulte egi nimis, etc.» In libro quoque Exodi ita scriptum est: «Locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Quando tuleris summam filiorum Israel juxta numerum, [Col. 0122A] dabunt singuli pretium pro animabus suis Domino, et non erit plaga in eis, cum fuerint recensiti. Hoc autem dabit omnis, qui transit ad nomen, dimidium sicli juxta mensuram templi. Siclus viginti habet obolos, media pars sicli offeretur Domino. Qui habetur in numero a viginti annis et supra, dabit pretium. Dives non addet ad medium sicli, et pauper mihi minuet. Susceptamque pecuniam, quae collata a filiis Israel, trades in usus tabernaculi testimonii, ut sit monumentum eorum coram Domino, et propitietur animabus eorum (Exod. XXX) .»

«Hoc vero oblitus David facere, idcirco offendit Deum, et ob hoc plaga venit in Israel. Hujus ergo loci mentionem faciens Josephus ita refert, dicens: «Prophetis itaque declarantibus David, quod ei Deus [Col. 0122B] irasceretur, supplicare coepit, eumque rogare ut propitius esset, et veniam peccati concederet. Tunc ergo Gad prophetam misit ad eum Dominus, tres supplicii conditiones portantem, ut earum quam probaret eligeret, utrum vellet famem in provincia generari annis septem, an tribus mensibus pugnando vinceretur ab hostibus, an certe morbus et languor accederet tribus diebus Hebraeis. Ille vero in anxietatem hujus electionis omnium rerum pessimarum incurrens, tribulabatur et vehementer animo videbatur esse confusus. Cumque propheta diceret, hoc omnimodo imminere, et responsum velociter exigeret, ut electam ab eo conditionem renuntiaret Deo, cogitans rex quia, si famem eligeret, contra alios hoc facere videretur, quando ipse quidem habens [Col. 0122C] multa frumenta non pateretur inopiam, reliquis vero esset angustia; item si eligeret trium mensium victoriam hostium, ipse quidem habens circa se viros fortissimos, et custodes, nihil omnino metueret, neci vero ejus exercitus subjaceret; inter haec autem communem potius passionem et regum et subjectorum eligit, in qua timor omnibus est aequalis, dicens: Quia multo melius in Dei magis quam in hostium manus incidere. Haec audiens propheta renuntiabat Domino. Qui morbum et interitum misit in exercitum Hebraeorum. Moriebantur enim non uno modo, et facile languor potuisset agnosci; sed mors quidem in omnibus, multis vero languorum occasionibus, et quae non possent cognosci facile, peribant. Alius enim super alium moriebatur, et [Col. 0122D] latenter imminens malum velociter ferebat interitum. Alii siquidem perire cum vehementibus doloribus et amaro gemitu animam relinquebant. Alii vero ipsis passionibus marcescebant, ita ut neque curam exhibere corporibus praevalerent, sed pro labore deficerent. Alii autem repentinis tenebris eorum conatus arripientibus suffocati, protinus exspirabant. Alii super mortuos, quos sepeliebant, ipsi quoque moriebantur, imperfectas relinquentes sepulturas. Incipiente itaque pestifero languore eos ab hora matutina perimere, usque ad horam prandii consummata sunt millia septuaginta. Erat autem angelus Domini juxta Arcuna Jebusaei.» In Paralipomenon quoque ita scriptum est: «Porro angelus Domini [Col. 0123A] stabat juxta aream Ornan Jebusaei, levansque David oculos suos, vidit angelum Domini stantem inter terram et coelum, et evaginatum gladium in manu ejus, et versum contra Jerusalem; et ceciderunt tam ipse quam majores natu vestiti ciliciis proni in terram (I Par. XXI) .

«Dixitque David ad Dominum, cum vidisset angelum caedentem populum: Ego sum qui peccavi, ego inique egi. Isti, qui oves sunt, quid fecerunt? Vertatur, obsecro, manus tua contra me, et contra domum patris mei. Venit autem Gad ad David in die illa, et dixit ei: Ascende, constitue Domino altare in area Ornan Jebusaei, etc.» Denique Areuna interpretatur area, et Ornan latine resonat lumen nobis. Bene ergo David cum Dominum [Col. 0123B] pro offensa, qua peccavit, placare vellet, altare jubetur in area Areuna vel Ornae construere, ut inde unusquisque conjiciat quia aliter Divinitas ab homine placari non potest, nisi in area cordis per lumen certae fidei et verae dilectionis altare illi devotae humilitatis constituat, in quo sacrificium piae confessionis ac laudis Deo acceptabile offerat. Quod certe per eumdem prophetam in Psalmis manifestatur, ubi dicitur ex persona Domini: «Sacrificium laudis honorificabit me (Psal. XLIX) .» Et idem: «Sacrificium, inquit, Deo spiritus contribulatus, cor contritum et humiliatum Deus non spernit (Psal. L) .» [Col. 0124A] Area Areuna vel area Ornae, ipsa est videlicet Jerusalem. Emit ergo David aream et boves argenti siclis quinquaginta, quod in Paralipomenon ita legitur: «Dedit ergo David Ornam pro loco siclos auri justissimi ponderis sexcentos (I Par. XXI) .» Intelligendum namque est, boves argenti siclis quinquaginta, aream vero sexcentis aureis emisse.

«Et aedificavit ibi David altare Domino, et obtulit holocausta et pacifica, et repropitiatus est Dominus terrae, et cohibita est plaga ab Israel.» Hinc quoque Verba Dierum ita narrant: «Tabernaculum autem Domini, quod fecerat Moyses in deserto, et altare holocaustorum ea tempestate erat in excelso Gabaon, et non praevaluit David ire ad altare, ut ibi obsecraret Deum, nimio enim fuerat timore perterritus, [Col. 0124B] videns gladium angeli Domini. Dixitque David: Haec est domus Domini, et hoc altare in holocaustum Israel. Et praecepit ut congregarentur omnes proselyti de terra Israel, et constituit ex eis latomos ad caedendos lapides et poliendos, ut aedificaretur domus Dei (Ibid.) .» In illo siquidem loco (ut Hebraei autumant) aliquando contigerat Abraham offerre filium suum Isaac, quando, cum jam paratus esset occidere filium suum, et in holocaustum exhibere, improviso aries apparuit, et altare circumstetit, quem Abraham pro filio, sicut praediximus, immolavit.

(CAP. I) . «Et rex David senuerat, habebatque aetatis plurimos dies. Cumque operiretur vestibus non calefiebat. Dixerunt ergo ei servi sui: Quaeramus domino nostro regi adolescentulam virginem, et stet coram rege, et foveat eum, dormiatque in sinu suo, et calefaciat dominum nostrum regem. Quaesierunt igitur adolescentulam speciosam in omnibus filiis Israel. Et invenerunt Abisag Sunamitem, et adduxerunt eam ad regem. Erat autem puella pulchra nimis, dormiebatque cum rege, et ministrabat ei. Rex vero non cognovit eam, etc.» David, annos natus septuaginta, [Col. 0123D] bellicosus quondam vir, senectute frigescente, non poterat calefieri. Quaeritur itaque puella de universis filiis Israel Abisag Sunamitis, quae cum rege dormiret, et senile corpus calefaceret. Nonne tibi videtur, si occidentem signaris litteram, vel figmentum esse de mimo, vel arte lanarum ludicra? Frigidus senex obvolvitur vestimentis, et nisi complexu adolescentulae, non tepescit. Vivebat adhuc Bersabee, supererat Abigail et reliquae uxores et concubinae, quas Scriptura commemorat, omnes quasi frigidae repudiantur, et in unius tantum grandaevus calescit amplexibus. Abraham vero multo David senior fuit: et tamen vivente Sara, aliam non quaesivit uxorem. [Col. 0124C] Isaac duplices David annos habuit, et cum Rebecca jam vetula nunquam refrixit. Taceo de prioribus ante diluvium viris, qui post annos nongentos non dico senilibus, sed pene jam cariosis artubus, nequaquam puellares quaesivere complexus. Certe Moyses, dux Israelitici populi, centum et viginti annos habebat, et Sephoram non mutavit. Quae est igitur ista Sunamitis uxor, et virgo tam fervens, ut frigidum calefaceret, tam sancta, ut calentem ad libidinem non provocaret? Exponat sapientissimus Salomon patris sui delicias, et pacificus bellatoris viri narret amplexus. «Posside sapientiam, posside intelligentiam, ne obliviscaris, et ne declinaveris a verbis oris mei. Ne dereliqueris eam, et apprehendet te; ama illam, et servabit te. Principium sapientiae [Col. 0124D] posside sapientiam, et in omni possessione tua posside intelligentiam. Circumda illam, et exaltabit te. Honora illam, et amplexabitur te, ut det capiti tuo coronam gratiarum, corona quoque deliciarum proteget te (Prov. IV) .» Omnes pene virtutes corporis mutantur in senibus, et, crescente sola sapientia, decrescunt caetera. Jejunia, chameuniae, huc illucque descensus, peregrinorum susceptio, defensio pauperum, instantia orationum, et perseverantia, visitatio languentium, labor manuum, unde praebeantur eleemosynae, et (ne sermonem longius traham) cuncta, quae per corpus exercentur, fracto corpore, minora fiunt. Nec hoc dico, quod in juvenibus [Col. 0125A] et adhuc solidioris aetatis his duntaxat, qui labore et ardentissimo studio, vitae sanctimonia quoque et orationis ad Dominum frequentia scientiam consecuti sunt, frigeat sapientia, quae in plerisque senibus aetate marcescit, sed quod adolescentia multa corporis sustinet bella, et inter incentiva vitiorum et carnis titillationes, quasi ignis in lignis viridibus, suffocetur ut suum non possit explere fulgorem. Senectus vero eorum, qui adolescentiam suam honestis actibus instruxerunt et in lege Domini meditati sunt die ac nocte (Psal. I) , aetate fit doctior, usu tritior, processu temporis sapientior, et veterum studiorum dulcissimos fructus metet. Sed ipsius nominis Abisag sacramentum sapientiam senum indicat ampliorem; interpretatur enim pater meus superfluus, [Col. 0125B] vel patris mei rugitus. Verbum superflui ambiguum est, sed in praesenti loco virtutem sonat, quod amplior sit in senibus, et redundans ac larga sapientia. In alio autem loco superfluus, quasi, non necessarius, ponitur. Abisag autem, id est, rugitus, proprie nuncupatur, quod maris fluctus resonat, et (ut ita dicam) de pelago veniens fremitus auditur: ex quo ostenditur abundantissimum et ultra humanam vocem in senibus divini sermonis tonitruum commorari. Porro Sunamitis, in lingua nostra, coccinea, dicitur, ut significet calere sapientiam, et divina lectione fervere. Quod licet Dominici sanguinis indicet sacramentum, tamen et fervorem ostendit sapientiae. Unde et obstetrix illa, in Genesi (Gen. XXXVIII) , coccinum ligat in manu Phares, qui ab eo, [Col. 0125C] quod parietem diviserat duos populos ante separantem, Divisoris nomen, id est, Phares, sortitus est. Et Raab meretrix in typo Ecclesiae resticulam mysterium sanguinis continentem, ut, Jericho pereunte, domus ejus salvaretur, appendit (Jos. II) . Unde etiam in alio loco de viris sanctis Scriptura commemorat: «Hi sunt, qui venerunt de calore domus Rechab (I Par. II) .» Et Dominus noster in Evangelio: «Ignem, inquit, veni mittere super terram, et quid volo, nisi ut ardeat (Luc. XII) ?» Qui discipulorum corde succensus, cogebat eos dicere: «Nonne cor nostrum erat ardens in nobis, dum loqueretur in via, et aperiret nobis Scripturas?» (Luc. XXIV.)

(CAP. II) . «Adonias autem filius Haggith elevabatur, dicens: Ego regnabo. Fecitque sibi currum et equites, et quinquaginta viros, qui ante eum currerent, etc.» Quod autem Adonias filius David major in regnum pro patre succedere voluit per fastum superbiae, non per virtutem disciplinae, quid significat nisi quod Judaicus populus, qui quasi major filius videtur esse, cum prior legem susceperit, gentilem populum, qui per gratiam Dei posterior vocatus est, spernens, solum secum Dominum aestimabat regnaturum? Unde et bene nomen Adoniae, qui [Col. 0126A] dominator Dominus interpretatur, ejus typum expressit qui solum se dominari cum Domino arbitratus est. Sed Ecclesiae populus cum vero Salomone, id est, pacifico nostro (Ephes. I) , cujus ipse corpus est, per divinam ordinationem in regnum substituitur: de quo merito perfidiae, major filius, id est, prior populus, praecipitatus est. Hic ergo Adonias, Bersabee interveniente, quae interpretatur filia saturitatis, Abisag Sunamitidem corrumpere gestivit; quia Judaicus populus per observantiam caeremoniarum legis, qua saturus et plenissimus erat, veram sapientiam spiritalis sensus, quae David nostro conjuncta est, stuprare volens, non meruit ejus consortium cujus violare appetit immaculatum torum. Quod autem David Salomoni filio suo praecepit de justa [Col. 0126B] retributione eorum qui sibi solatio fuerunt vel injuste nocuerunt, licet ipse patientissime eos regnans toleraret, quid melius significare potest quam futuram retributionem judicii futuri, in qua impii pro mercede poenam perpetuam, justi autem aeternam beatitudinem percipient? In praesenti quoque tempore patientia Dei saepe bonos tribulari atque angustiari permittit, et e contrario reprobos deliciis temporalibus et prosperitate terrena uti concedit: quibus tamen utrisque per Judicem vivorum et mortuorum praemia certa in futuro restituet, quando «his qui ad dexteram ejus sunt, dicturus erit: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi. Illis autem qui ad sinistram ejus erunt, dicet: Discedite a me, maledicti, [Col. 0126C] in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus. Et ibunt hi in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam (Matth. XXIV) .»

(CAP. III) . «Tunc venerunt duae mulieres meretrices ad regem, steteruntque coram eo. Quarum una ait: Obsecro, mi domine, ego et mulier haec habitabamus in domo una, et peperi apud eam in cubiculo. Tertia vero die postquam ego peperi, peperit et haec, et eramus simul, nullusque alius in domo nobiscum, exceptis nobis duabus. Mortuus est autem filius mulieris hujus nocte, dormiens quippe oppressit eum. Et consurgens intempesta nocte [Col. 0126D] silentio tulit filium meum de latere meo ancillae tuae dormientis, et collocavit in sinu suo. Suum autem filium, qui erat mortuus; posuit in sinu meo. Cumque surrexissem mane, ut darem lac filio meo, apparuit mortuus, quem diligentius intuens clara luce, deprehendi non esse meum, quem genueram. Responditque altera mulier: Non est ita, sed filius tuus mortuus est, meus autem vivit. E contrario illa dicebat: Mentiris: filius quippe meus vivit, et filius tuus mortuus est. Atque in hunc modum contendebant coram rege,» etc. (Ex Gregorio) . Notandum quod postquam Dominus erroris nostri tenebras luce suae cognitionis illustrat, mox tentationis aculeo visitando [Col. 0127A] probat: quia accedendo corda nostra ad virtutes provehit, et recedendo concuti tentatione permittit. Si enim post virtutum munera nulla tentatione concutitur, hoc jam se animus habere ex seipso gloriatur. Ut ergo ea firmitatis dona habeat, et infirmitatem suam humiliter agnoscat, per accessum gratiae ad alta sustollitur, et per recessum, quod ex ipso sit, probatur. Quod bene nobis ex historia sacrae lectionis innuitur, qua Salomon et divinitus accepisse sapientiam, et tamen, post eamdem sapientiam, meretricum statim pulsatus quaestione memoratur. Mox enim ut gratiam tantae revelationis accepit, certamen turpium mulierum pertulit. Quia nimirum saepe cum mentem nostram concessis virtutibus respectus intimae largitatis illuminat, [Col. 0127B] hanc protinus etiam lubricae cogitationes turbant, ut quae sublevata immenso munere exaltatur, etiam tentatione pulsata, quid sit, inveniat. Sic Elias et visitatus desuper sermone coelos aperuit (III Reg. XVIII) , et tamen probatus subito infirmus, per deserta fugiens, unam mulierem expavit (III Reg. XIX) . Sic Paulus ad tertium coelum ducitur (II Cor. XII) , paradisi penetrans secreta considerat, et tamen ad semetipsum rediens, contra carnis bellum laborat: legem aliam in membris sustinet (Rom. VII) , cujus in rebellione fatigari Spiritus legem dolet. Quod post donationem ergo muneris idcirco Deus hominem probat, quia collato munere sublevat, et, abstracto paululum, ipsum sibi hominem demonstrat. Quod eo usque procul dubio patimur, quo de terra [Col. 0127C] funditus labe peccati ad promissae incorruptionis substantiam reformemur. Quantum ad simplicem historiam pertinet, perspicua est, quod puer annorum duodecim, contra aetatis suae mensuram, de intimo humanae naturae judicaret affectu. Unde et admiratus est et pertimuit illum omnis Israel, quod scilicet eum manifesta non fugerent, qui tam prudenter abscondita deprehendisset. Quantum ad typicos pertinet intellectus, dicente Apostolo (I Cor. X) : «Haec omnia in figura contingebant illis, scripta sunt autem de nobis, in quos fines saeculorum devenerunt,» quidam Graecorum autumant super Synagogam et Ecclesiam sentiendum, et ad illud tempus caetera referenda, quando post crucem et resurrectionem, tam in Israel quam in gentium populum, [Col. 0127D] verus Salomon, id est pacificus, regnare coeperit. Quod autem adulterae et meretrices Synagoga et Ecclesia in Scripturis dicantur, nulla dubitatio est. Et hoc prima fronte videtur esse blasphemum. Caeterum si recurramus ad prophetas, Osee videlicet, qui accepit uxorem fornicariam, et generat filios fornicationis et deinde adulteram (Ose. I) ; et ad Ezechiel, qui Jerusalem quasi meretricem arguit, quod secuta sit amatores suos, et divaricaverit omni transeunti pedes, lupanarque in loco celebri exstruxerit (Ezech. XVI) ; animadvertamus Christum idcirco venisse ut meretrices donaret matrimonio, et de duobus gregibus unum ovile faceret, medioque pariete destructo, in easdem caulas oves prius morbidas [Col. 0128A] congregaret. Hae sunt duae virgae quae junguntur in Ezechiel, et de quibus per Zachariam Dominus refert (Zach. II) : «Et assumpsi mihi duas virgas, unam vocavi decorem, et alteram vocavi funiculum, et pavi gregem.» Mulier quoque illa meretrix in Evangelio (Luc. VII) , quae «Jesu pedes lacrymis lavit, crine detersit, et cui peccata omnia dimittuntur,» manifeste significat Ecclesiam de gentibus congregatam. Haec idcirco in prima fronte replicavi, ne cui videatur incongruum si meretrices dicantur, quarum una Salomonis judicio filii possessione donata est. Prudens quaerat auditor quomodo meretrix significet Ecclesiam, quae non habet maculam neque rugam (Ephes. V) . Non dicimus Ecclesiam permansisse meretricem, sed fuisse. Nam et Simonis [Col. 0128B] leprosi domo Salvator scribitur inisse convivium (Matth. XXVI) , utique non quia leprosus erat eo tempore quo habebat hospitem Salvatorem, sed quia leprosus ante fuerat. Matthaeus quoque in catalogo apostolorum publicanus dicitur (Matth. X) , non quod permanserit publicanus post apostolicam dignitatem, sed quia prius fuerat publicanus, ut ubi abundaverat peccatum, superabundaret gratia (Rom. V) . Simulque considera quid dicat Ecclesia contra Synagogam calumniatricem: «Ego et mulier haec habitabamus in domo una.» Post resurrectionem enim Domini Salvatoris una de utroque populo congregata est. Et quam eleganter Ecclesia, «peperi,» inquit, «apud eam in cubiculo!» Ecclesia enim de gentibus, quae non habebat prius legem et prophetas, peperit [Col. 0128C] in domo Synagogae, nec egressa est de cubiculo, sed ingressa. Unde dicit in Cantico canticorum: «Introduxit me rex in cubiculum suum (Cant. II) .» Et iterum equidem non spernentem assumens: «Introducam te in domum matris meae, et in cubiculum ejus quae concepit me (Cant. VIII)

«Tertia autem die, postquam ego peperi, peperit et haec.» Si consideres Pilatum lavantem manus atque dicentem: «Mundus ego sum a sanguine justi istius (Matth. XXVII) ; si centurionem ante patibulum confitentem: Vere hic erat Filius Dei (Ibid.) ;» si eos qui ante passionem, per Philippum, Dominum videre desiderant (Joan. XII) : haud ambiges primam peperisse Ecclesiam, et postea natum populum Judaeorum, pro quo Dominus precabatur: «Pater, [Col. 0128D] ignosce illis, quid enim faciunt nesciunt (Luc. XXIII) .» Unaque die crediderunt tria millia, et alia quinque millia (Act. II) . «Eramus simul (Act. IV) . Multitudinis autem credentium erat cor unum et anima una (Ibid.) »

«Nullus quoque alius in domo nobiscum, exceptis nobis duabus.» Non blasphemantium Judaeorum, non gentilium idolis servientium. «Mortuus est autem filius mulieris hujus nocte.» Dum legis sequitur observantiam, et gratiam Evangelii jugo Mosaicae doctrinae copulat, tenebrarum errore cooperta est. «Oppressitque eum dormiens mater sua,» quae non potuit dicere: «Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V) .»

[Col. 0129A] «Media nocte consurgens tulit filium de latere.» Ecclesiae dormientis. «Et in suo collocavit sinu.» Relege totam Apostoli ad Galatas Epistolam, et animadvertes quomodo filios Ecclesiae suos facere festinet Synagoga. Et dicit Apostolus: «Filioli mei quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis (Gal. IV) .» Unum tulit, non ut possideret, sed ut occideret; non enim amore fecit hoc filii, sed aemulae odio. Et suum mortuum per legis caeremonias in sinu Ecclesiae supposuit. Longum est, si velim per singula currere quomodo per apostolum Paulum et ecclesiasticos viros intellexerit Ecclesia non esse suum filium qui tenebatur in lege, et in luce cognoverit quem in tenebris non videbat. Inde jurgium ortum est praesente rege, altera dicente: «Filius tuus mortuus [Col. 0129B] est, meus autem vivit,» altera respondente: «Mentiris, filius quippe meus vivit, filius tuus mortuus. Atque in hunc modum contendebant coram rege.»

Tunc rex Salomon, qui manifeste Salvator accipitur (secundum psalmum septuagesimum primum, qui in Salomonem inscribitur, ubi nulla dubitatio est, quin caetera quae dicuntur, non Salomoni mortuo, sed Christi conveniant majestati), simulat ignorantiam, et humanos pro dispensatione carnis mentitur affectus, sicut in alio loco: «Ubi posuistis Lazarum (Joan. II) ?» Et ad mulierem fluentem sanguinem: «Quis me tetigit (Marc. V) ?» Gladium postulat, de quo dixerat: «Nolite putare quod venerim pacem mittere super terram; non veni pacem mittere, sed [Col. 0129C] gladium. Veni enim dividere hominem contra patrem suum, et filiam contra matrem suam, et nurum contra socrum suam, et inimici hominis, domestici ejus (Matth. X) .» Et temperat naturam naturae Dominus, vultque secundum utriusque voluntatem, viventem filium in legem gratiamque dividere, non quo hoc probet, sed quo ad arguendam calumniam Synagogae hoc velle se dicat: Illa quae nolebat Ecclesiae filium in gratia vivere, nec per baptismum liberari, libenter habet dividi puerum, non ut possideat, sed ut interficiat. Ecclesia, quem scit suum esse, libenter concedit aemulae, dum vivat saltem apud adversarium; ne inter legem divisus et gratiam, Salvatoris mucrone feriatur, unde dicit Apostolus: «Ecce ego Paulus dico vobis, quod si legem observetis, [Col. 0129D] Christus vobis nihil prodest (Galat. V) .» Item alio modo. (Ex Gregorio.) Quid in hac sententia melius, per matrum lactantium nomina, nisi doctorum ordo? Quid vero per earum filios, nisi discipulorum persona signatur? Nam magistri, nimirum vigilantes quidem scientia, sed vita dormientes, auditores suos, quos per vigilias praedicationis nutriunt, dum quod dicunt facere negligunt, per somnum torporis occidunt et negligendo opprimunt, quos alere verborum lacte videbantur. Unde plerumque dum ipsi reprehensibiliter vivunt, et habere discipulos vitae laudabilis nequeunt, alienos sibi attrahere conantur, quatenus dum bonos se habere sequaces ostendunt, apud judicia hominum excusent mala quae agunt, et quasi [Col. 0130A] subditorum vita mortiferam tegant negligentiam. Unde et illa mulier, quae filium exstinxit proprium, quaesivit alienum. Sed tamen veram matrem Salomonis gladius invenit, quia videlicet cujus fructus vivat, vel cujus intereat, extremo examine ira districti judicis demonstrat. Ibi et illud est solerter intuendum, quod vivens filius prius dividi praecipitur ut soli postmodum matri reddatur: quia in hac vita quasi partiri conceditur vita discipuli, dum ex illa nonnunquam alter apud Deum meritum, alter vero apud homines laudem habere permittatur. Sed falsa mater eum quem non genuit occidi non metuit: quia arrogantes magistri et charitatis ignari, si plenissimum nomen laudis ex alienis discipulis consequi nequeunt, eorum vitam crudeliter insequuntur. Invidiae enim [Col. 0130B] facibus succensi nolunt aliis vivere, quod se conspiciunt non posse possidere. Unde et illic perversa mulier clamat:

«Nec meus sit, nec istius.» Ut enim diximus, quos sibi obsequi non vident ad gloriam temporalem, eos aliis invident vivere per veritatem. Vera autem mater satagit ut ejus filius saltem apud extraneam sit et vivat: quia concedunt veracis magistri discipuli ut ex eorum discipulis alii quidem magisterii laudem habeant, sed integritatem vitae iidem discipuli non amittant. Perque pietatis viscera haec eadem mater vera agnoscitur omnino, quia magisterium in examine charitatis approbatur. Et sola totum recipere meruit, quae quasi totum cessit: quia fideles praepositi pro eo quod ex bonis discipulis suis non [Col. 0130C] solum aliis laudem non invident, sed utilitatem eis etiam profectus exorant, ipsi integros et viventes filios recipiunt, quando in supremo examine eorum vitae perfectae retributionis gaudia consequuntur.

(CAP. IV) . Enumeratis ergo principibus Salomonis qui in regno ejus variis officiis deputati fuerant, seu [Col. 0130D] diversis provinciis praeerant, sequitur Scriptura, ita dicens:

«Salomon autem erat in ditione sua habens omnia regna terrae Philisthiim: a flumine usque ad terminum Aegypti offerentium sibi munera, et servientium ei cunctis diebus vitae ejus.» Et quis in hoc melius significatur quam Pacificus noster, quem praefigurabat idem Salomon? Ipse enim omnia regna terrae a solis ortu usque ad occasum in ditione sua habet, Scriptura teste: «A mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae, ipsi servient omnes populi, linguae et tribus, offerentes ei munera (Psal. LXXI) ,» scilicet rectae fidei et bonorum operum. «Reges, inquit, Tharsis et insulae [Col. 0131A] munera offerent, reges Arabum et Saba dona adducent, et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes servient ei.» Quod autem subditur: «Cunctis diebus vitae ejus,» hoc est, in saeculum saeculi, quia ipse permanebit semper: «ejusque potestas, potestas est aeterna, cujus anni non deficient, et regni ejus non erit finis (Dan. VII, Psal. CI, Luc. I) .»

«Erat autem cibus Salomonis per dies singulos triginta chori similae, et sexaginta chori farinae, decem boves pingues, et viginti boves pascuales, et centum arietes, excepta venatione cervorum, caprearum atque bubalorum et avium altilium.» Quid ergo cibus iste Salomonis significat, nisi refectionem regis nostri Jesu Christi, qui bene pascitur recta fide et operibus bonis quae illi quotidie offeruntur [Col. 0131B] ab Ecclesia catholica? «Triginta» ergo «chori similae» possunt exprimere fidem sanctae Trinitatis, juxta quod in lege Domini scriptum continetur; et «sexaginta chori farinae,» perfectionem bonorum operum: «decem boves pingues,» doctores decalogi; et «viginti boves pascuales,» praedicatores Novi Testamenti, qui quasi geminatum decalogum in se habent, cum Novum et Vetus Testamentum aequaliter praedicant, pleni dilectione Dei et proximi. «Centum arietes,» quos melius significant quam eos qui in grege Domini bene dominantes, simul cum sibi subditis aeternae beatitudinis gloriam consequi festinant? «Venatio quoque diversorum animalium» non inconvenienter accipi potest acquisitio hominum, qui ex diversis gentibus quotidie retibus Evangelii, per «spirituales venatores (Jer. XVI) » capiuntur, et in pastum Salvatoris nostri rediguntur.

«Habebat quoque Salomon pacem ex omni parte in circuitu. Habitavit Judas et Israel absque timore ullo, unusquisque sub vite sua et sub ficu sua, a Dan usque Bersabee, cunctis diebus Salomonis» etc. Isaias quoque de Redemptore ita dicit: «Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis (Isa. IX) .» Sub cujus defensione verus Judas et verus Israel absque timore ullo habitant cum cordibus erectis ad Deum: caetera terrena despiciunt, nec hostium minas pertimescunt, sed in laudibus Dei jugiter perseverant: delectantes in gratia Dei, et in dulcedine charitatis, quam incessanter [Col. 0131D] habent ad Deum et ad proximum.

«Habebat Salomon quadraginta millia praesepia equorum currulium et duodecim millia equestrium. Nutriebantque eos supradicti regis praefecti.» Quid per quadragenarium numerum nisi tempora legis priscae designantur? Quia et Moyses, illam accepturus, quadraginta diebus jejunavit (Exod. XXXIV) ; et populus Israeliticus, qui per eam instruebatur, quadraginta annis in eremo mansit. Duodenarius vero numerus praesens tempus significat, in quo apostolica doctrina Novi Testamenti populum nutrit. Bene quoque per quadragenarium sive duodenarium numerum praesepia equorum Salomonis numerantur, quia in utroque populo, legali videlicet [Col. 0132A] et evangelico, illi quatenus intelligentes fuerunt ad praesepia sanctarum Scripturarum invitantur, ut pabulum ibi sacrae doctrinae acciperent, quatenus equitatui summi regis habiles fierent. «Nutriebantque eos supradicti regis praefecti,» cum unusquisque doctorum sermone rectae fidei, exemplo bonae operationis, satagit pastum illis salubrem conferre. Unde subsequens Scriptura de eis dicit:

«Sed et necessaria mensae regis Salomonis cum ingenti cura praebebant tempore suo. Hordeum quoque et paleas equorum et jumentorum.» Quia ne quid desit his qui in domo regis manent, totus ordo sanctorum praedicatorum (scribendo scilicet et loquendo) laborat, ut mensa Domini abundet in copia librorum, et decentem pastum inde habeant quique [Col. 0132B] fidelium.

«Dedit quoque Deus sapientiam Salomoni, et prudentiam multam nimis et latitudinem cordis, quasi arenam quae est in littore maris. Et praecedebat sapientia Salomonis sapientiam omnium Orientalium et Aegyptiorum: et erat sapientior cunctis hominibus,» etc. Dedit utique Deus Salomoni nostro sapientiam et prudentiam ultra omnes homines, et omnem creaturam rationabilem. De quo Joannes dicit: «Quem enim misit Deus, verba Dei loquitur. Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum. Pater diligit Filium, et omnia dedit in manu ejus (Joan. III) .» Et alibi Veritas ipsa dicit: «Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso, et potestatem dedit [Col. 0132C] ei judicium facere, quia filius hominis est (Joan. V) .» Hinc Paulus ait de ipso Domino Christo: «Qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae, quia in ipso condita sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia; sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates: omnia per ipsum et in ipso creata sunt. Et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant (Col. I) . Et ipse caput Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit ipse in omnibus primatum tenens: quia in ipso complacuit omnem plenitudinem divinitatis inhabitare corporaliter. Et in ipso sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Col. II) .» Omnibus ergo veri Salomonis sapientia antecellit, quia multum distat inter eos qui participatione sapientiae [Col. 0132D] sapientes sunt, et illum qui est fons sapientiae et origo virtutum. Hinc est illud quod sequitur: «Et erat nominatus in universis gentibus per circuitum;» quia nomen ejus praedicatur in universo mundo. «Nec est nomen aliud sub coelo datum hominibus, in quo oporteat salvos fieri (Act. IV) .»

«Locutus est quoque Salomon tria millia parabolarum, et fuerunt carmina ejus quinque millia, etc.» (Ex Isidoro.) Quid enim per tria millia parabolarum, nisi plenitudo fidei in lege, et in Evangeliis et Christo tradita designatur? Quia dum tota multipliciter per allegoriarum sensus sub mysterio Trinitatis disseritur, quasi tria millia parabolarum nuncupantur. Carmina autem ejus quinque millia per [Col. 0133A] quinque sensus corporis intelliguntur, quos qui diversis virtutibus bene regit, beatus est, et per eos quasi quinque millia Domino carmina canit.

«Disputavit autem Salomon a cedro usque ad hysopum.» Cedri nomine celsitudo gloriae in electis accipitur. Unde propheta testatur dicens: «Justus ut palma florebit, et sicut cedrus quae in Libano est, multiplicabitur (Psal. XCI) .» Hysopus autem herba est humilis, saxo haerens, qua signatur humilitas Christi. Redemptor quippe noster a cedro usque ad hysopum disputavit: quia ab alta excellentia gloriae coelestis usque ad carnis humilitatem descendendo pervenit. Siquidem et cedri nomine pravorum superba elatio designatur, sicut et per David dicitur: «Vox Domini confringentis cedros (Psal. XXVIII) .» A cedro itaque Christus usque ad hysopum disputat, quia ipse superborum corda et humilium judicat. Super ligna autem disputavit, dum in cruce pependit. Tunc enim in cedro saeculi arrogantia inclinavit, quam etiam usque ad hysopi humilitatem, id est, usque ad crucis stultitiam ac contemptibilem sermonem deduxit fidei. Hinc Paulus ait: «Verbum enim pereuntibus quidem stultitia est: his autem, qui salvi fiunt, id est, nobis virtus Dei est. Scriptum est enim: Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo.» Et post pauca: «Nam quia in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes.»

«Et disseruit Salomon de jumentis, et volucribus, [Col. 0133C] et reptilibus, et piscibus.» Disserit Salomon noster de singulis speciebus animalium, quia «omnia nuda et aperta sunt oculis ejus, nec est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus (Hebr. IV) . Ipse enim novit omnes cogitationes hominum, ipse numerat multitudinem stellarum (Psal. CXLVI) , ipsi patet abyssus, et infernus non est absconditus coram eo (Psal. CXXXVIII) .» Quasi enim disputare ipsius est, cum singulorum rationem nobis proponit, et in Scripturis suis manifestat sacramenta, quae fuerant abscondita a saeculis et generationibus, ut consideremus beatitudinem angelorum, utilitatem hominum, et calliditatem malignorum spirituum; sicque quod malum est reprobantes, quod bonum est eligamus; et ipsum sectemur semper in invicem et in omnes.

[Col. 0133D] «Et veniebant de cunctis populis ad audiendam sapientiam Salomonis, et ab universis regionibus terrae; et audiebant sapientiam ejus.» Hinc propheta Isaias ait: «Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes, et ibunt populi multi, et dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob, et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis ejus, quia de Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem (Isai. II) .» (Ex Beda.) Domus Dei quam aedificavit rex Salomon in Jerusalem, in figuram facta est sanctae universalis Ecclesiae: quae a primo electo usque ad ultimum, qui in fine mundi transiturus [Col. 0134A] est, quotidie per gratiam regis pacifici, sui videlicet Redemptoris, aedificatur, quae partim adhuc peregrinatur ab illo in terris, partim evasis peregrinandi aerumnis, cum illo jam regnat in coelis, ubi, peracto ultimo judicio, tota est regnatura cum illo. Ad hanc domum pertinent electi angeli, quorum nobis similitudo in futura vita promittitur, dicente Domino: «Illi autem qui digni habebuntur saeculo illo et resurrectione ex mortuis, neque nubunt neque ducunt uxores: neque enim ultra mori poterunt. Aequales enim angelis sunt, et filii sunt Dei, cum sint filii resurrectionis (Luc. XX) .» Ad hanc pertinet ipse mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus, ipso attestante cum ait: «Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud (Joan. II). .» Quod exponens Evangelista subjunxit: «Hoc autem dicebat de templo corporis sui.» Dixit Apostolus de nobis: «Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis?» Si ergo ille templum Dei per assumptam humanitatem factus est, constat utique quod figuram omnium nostrum et ipsius videlicet Domini et membrorum ejus quae nos sumus, templum illud materiale tenuit. Sed ipsius, tanquam lapidis angularis singulariter electi et pretiosi in fundamento fundati; nostri autem, tanquam lapidum vivorum superaedificatorum super fundamentum apostolorum et prophetarum: hoc est, super ipsum Dominum. Designat eamdem domum Dei spiritualem etiam tabernaculum quondam factum in eremo per Moysen. Verum quia illa domus [Col. 0134C] in itinere quo ad terram repromissionis veniebatur, haec autem aedificabatur in ipsa terra repromissionis et in civitate Jerusalem; illa ut de loco ad locum crebro Levitarum ministerio portata, tandem in terram promissae haereditatis induceretur, haec ut mox in patria ipsa et civitate regia constructa, inviolabili semper fundamento consisteret, donec inditum sibi figurarum coelestium munus impleret: potest in illa praesentis Ecclesiae labor et exsilium, in hac futura requies et beatitudo figurari. Vel certe quia illa a solis filiis Israel, haec autem a proselytis etiam et gentibus facta est, possunt in illa principaliter patres Veteris Testamenti et antiquus ille Dei populus, in hac autem congregata de gentibus Ecclesia figuraliter exprimi. Quamvis aedificium utriusque [Col. 0134D] domus enucleatius spirituali sensu excussum est ut labores praesentis Ecclesiae quotidianos, et praemia in futuro perennia, gaudiaque regni coelestis, et Ecclesiae primae de Israel electionem, et salutem omnium gentium in Christo multimodis ostendatur insinuare figuris.

Narrat autem Regum historia (CAP. V) , quod Salomon aedificaturus domum Domino, quaesierit auxilium ab Hiram rege Tyri, qui erat amicus David omni tempore, et cum ipso quoque et Salomone, [Col. 0135A] postquam regno potitus est, pacem habuerit, promptumque mox Salomon ad adjuvandum se in omnibus ejus invenerit animum: ita ut et artifices illi, et ligna et aurum, prout opus habebat, dederit; ob cujus beneficii gratiam Salomon ei, annos singulos, plurimos tritici et olei choros in cibum domui ejus dabat. Nulli autem dubium quod Salomon, qui interpretatur pacificus, et ipso nomine, et serenissimo regni sui statu illum significet, de quo dixit Isaias: «Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis (Isai. IX) .» Hiram vero, qui Latine dicitur vivens excelse, credentes ex gentibus et vita simul cum fide gloriosos figuraliter exprimit. Neque aliquid prohibet quin Hiram, quia rex erat, regalique potentia Salomonem in aedificio domus Domini juvabat, conversos [Col. 0135B] ad fidem earum rerum dominos typice denuntiet, quorum ope constat Ecclesiam saepius adjutam ac nobiliter augmentatam, et contra haereticos, schismaticos et paganos principalibus erectam esse decretis. Petiit ergo Salomon in opere templi auxilium ab Hiram, quia cum veniens in carne Dominus dilectam sibi domum, videlicet Ecclesiam, aedificare disponeret, non de Judaeis tantummodo, verum etiam de gentibus adjutores operis elegit: nam de utroque populo ministros sermonis assumpsit. Misit Hiram Salomoni praecisa de Libano ligna cedrina et abiegna quae in domum Domini ponerentur: quia conversa gentilitas misit ad Dominum viros, quondam ad saeculum claros, sed securi Dominicae increpationis de monte suae superbiae jam dejectos [Col. 0135C] et humiliatos; qui ad normam evangelicae veritatis instituti in aedificatione Ecclesiae pro suo quisque merito vel tempore collocarentur.

«Misit etiam artifices.» Quia conversos ad veram sapientiam philosophos, qui gratia eruditionis populis quoque regendis jure praeponerentur, Domino gentilitas obtulit, qualis fuit ipsis apostolorum temporibus Dionysius Areopagita, qualis deinceps doctor suavissimus ac fortissimus martyr Cyprianus, aliique quam plurimi.

«Misit et aurum.» Quod in eadem pene significatione accipitur: quia nimirum viros sapientia et ingenio praeclaros ostendit, pro quibus cunctis oblationibus gentilitas a Domino dona exspectat gratiae coelestis, triticum videlicet verbi Dei et oleum charitatis [Col. 0135D] atque unctionis et illuminationis Spiritus sancti. Convenit autem apte rebus Ecclesiae, quod auxilium operis sancti flagitans, ait ad Hiram Salomon: «Praecipe igitur ut praecidant mihi servi tui cedros de Libano, et servi mei sint cum servis tuis.» Servi quippe Hiram qui praecidebant Salomoni cedros de Libano, doctores sunt electi de gentibus, quorum officii est eos qui in hoc mundo rebus et gloria laetabantur, a superbiae fastu corrigendo sternere, atque ad obsequium sui Redemptoris eorum vota transferre, cum quibus videlicet servis erant et servi Salomonis, ac pariter memorato instabant operi; quia primi doctores ex gentibus necesse habebant ipsorum apostolorum, qui a Domino didicerant [Col. 0136A] eruditionem, verbo fidei institui, ne si absque magistris docere inciperent, magistri existerent erroris. Idcirco etenim Salomon servos Hiram caedere sibi voluit ligna de Libano, quia doctiores erant servis suis ad caedendum; sed idcirco etiam servos suos simul adesse voluit, ut ostenderent caedentibus cujus mensurae ligna fieri deberent. Cujus rei figura in promptu est, quia nimirum apostoli certius verbum Evangelii, quod a Domino audiere, noverunt. Sed gentiles ab errore conversi atque ad veritatem Evangelii transformati, melius ipsos gentium errores noverant, et quo certius noverunt, eo artificiosius hoc expugnare atque evacuare didicerunt.

«Legitque Salomon operarios de omni Israel. Et erat indictio triginta virorum millia, mittebatque [Col. 0136B] eos in Libanum, decem millia per menses singulos vicissim, ita ut duobus mensibus essent in domibus suis, etc.» Ubi primo notandum quod non frustra Salomon operarios de omni Israel elegit, neque erat ulla portio populi, de qua non digni tanto opere viri assumerentur. Quia nimirum non de una stirpe Aaron sacerdotes eligendi, sed de omni sunt Ecclesia quaerendi, qui aedificare domum Domini vel exemplo suo vel dicto sufficiant; et ubicunque inventi fuerint, mox in officium doctorum absque ulla personarum acceptione promovendi: talesque cum ad erudiendos infideles, atque in collegium Ecclesiae vocandos ordinantur, quasi ad caedendas in Libano templi materias viri strenui atque electi mittuntur. Et quidem numerus triginta millium, quo iidem lignorum caesores [Col. 0136C] recensebantur, potest ad eorum figuram apte referri, qui in fide sanctae Trinitatis sunt perfecti: quod doctoribus maxime congruit. Verum quia triginta millia ita erant ordinata, ut dena millia per menses singulos operi sancto instarent, magis denarii numeri sacramentum perpendere debemus. Dena namque millia virorum de Israel ad caedenda ligna in opus domus Domini mittuntur: quia quicunque doctores atque insipientium eruditores sunt ordinandi, decem praecepta legis per omnia et ipsi observare, et auditoribus suis debent observanda monstrare, sed et praemia in coelis futura, quae denario solent figurari, et ipsi sperare, et auditoribus suis speranda debent semper intimare. Terni autem menses, quorum distantia singulis erat lignorum caesoribus imposita, [Col. 0136D] perfectionem trium virtutum evangelicarum typice denuntiant: eleemosynae videlicet, orationis et jejunii. Per eleemosynam namque comprehenduntur omnia quae ad dilectionem proximi explendam benevole in fratres operamur. Per orationem omnia quibus per internam compunctionem nostro Conditori conjungimur. Per jejunium omnia quibus nos a contagione vitiorum et illecebris saeculi observamus, ut libera mente, et corpore casto dilectioni valeamus inhaerere semper nostri Conditoris et proximi. Et isti sunt tres menses operariorum templi. Nam quia mensis plenitudine dierum lunaris circuli perficitur, recte per illum plenitudo virtutis cujusque spiritualis ostenditur, in qua mens fidelium a [Col. 0137A] Domino quotidiana illustratione, quasi luna a sole, respicitur.

«Et Adoniram erat super hujuscemodi indictionem, et caetera.» Adoniram quippe, qui Latine dicitur Dominus meus excelsus, quem melius quam ipsum quem nomine imitatur insinuat? Dominum videlicet Salvatorem. Et tunc Adonira operariis templi praeponitur, ut sua provisione rite ordinet, quibus mensibus singuli ad operandum exeant, quibus denuo ad curandam domum suam redeant, cum Dominus et Salvator noster mentes sanctorum praedicatorum sua familiarius illustratione informat ad discernendum, quando oporteat aedificandae Ecclesiae opus inire praedicando, vel alia pietatis officia praestando; et quando rursum conveniat ad suam ipsorum conscientiam [Col. 0137B] examinandam, quasi ad inspiciendam domum suam reverti, et hanc orationibus ac jejuniis superno inspectore ac visitatore dignam reddere.

«Fuerunt itaque Salomoni septuaginta millia eorum, qui onera portabant, et octoginta millia latomorum in monte, absque praepositis qui praeerant singulis operibus, numero trium millium trecentorum praecipientium populo et his qui faciebant opus, et caetera.» Latomos dicit lapidum caesores; idem autem lapidum caesores, quod et lignorum caesores figurate designant: hoc est, secundum praedicationes quod mente insipientium dolabro verbi Dei exercent, eosque ab ea, in qua nati sunt, fortitudine ac deformitate transmutare contendunt, ac regulariter institutos unitati fidelium, aedificio videlicet [Col. 0137C] domus Dei, aptos reddere curant. Quod autem et ligna et lapides in monte caeduntur, et caesa ac praeparata utraque materies ad montem domus Domini transfertur, patet sensus quod omnes in monte superbiae nati sumus. Quia de praevaricatione primi hominis, quam superbia fecit, originem carnis traximus. Quicunque autem gratia Dei praeordinati sumus ad vitam, excidimur catechizando, et sacramenta fidei percipiendo de monte superbiae, et in montem Domini transferimur, quia eruti de potestate tenebrarum, ad arcem virtutum, quae est in unitate sanctae Ecclesiae, pervenimus. Notandum autem quod iidem operarii ita erant distributi, ut pars in monte lapides caederent, pars item onera portarent. Diversa [Col. 0137D] namque sunt dona Spiritus, quod quidam dicendi ac protervos arguendi constantiam habent, quidam mitiores ad consolandos pusillanimes, et infirmos sublevandos existunt, quidam utriusque virtutis munere praediti ad opus domus Domini conveniunt, quales fieri voluit eos, quibus loquitur Apostolus, dicens: «Corripite inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos, patientes estote ad omnes (I Thess. V) .» Praepositi autem qui praeerant singulis operibus, ipsi sunt sacrae conditores Scripturae, quorum magisterio in omnibus erudimur, quomodo mitiores docere et contemptores corripere, quomodo nos invicem onera nostra portare, ut impleamus legem Christi, conveniat (Gal. VI) . Recte praefati operarii septuaginta millia, et octoginta [Col. 0138A] millia esse perhibentur. Septuaginta videlicet propter sabbatismum animarum: septimus enim dies in sabbatum, id est, requiem consecratus est. Octoginta propter spem resurrectionis, quae octava die, id est, post sabbatum in Domino processit, et in nobis quoque octava die simul et octava aetate futura speratur. Praepositi autem erant tria millia trecenti, propter fidem nimirum sanctae Trinitatis, quam sancta nobis eloquia praedicant. Quod vero pro tribus millibus trecentis praepositis in libro Paralipomenon tria millia sexcenti sunt scripti, ad eamdem prorsus sublimium virorum perfectionem respicit (II Par. II) . Nam quia in senario numero mundi ornatum complevit, recte in eo perfecta bonorum opera solent figurari. Et quia sacra Scriptura [Col. 0138B] cum fide veritatis opera justitiae docet habenda, recte praepositi operum templi tria millia et sexcenti fuisse perhibentur. Nec praetereundum quod haec septuaginta et octoginta millia portantium onera et latomorum cum praepositis suis non fuere de Israel, sed de proselytis, id est, advenis qui morabantur inter eos. Scriptum namque est in libro Paralipomenon: «Numeravit igitur Salomon omnes viros proselytos, qui erant in terra Israel post denumerationem quam denumeravit David pater ejus, et inventi sunt centum quinquaginta millia et tria millia sexcenti, fecitque ex eis septuaginta millia qui humeris onera portarent, etc. (Ibid.) .» Proselyti autem vocabantur Graece qui ex aliis nationibus progeniti, in fidem et consortium populi Dei, accepta circumcisione, transierunt. [Col. 0138C] Fuerunt itaque operarii domus Domini de filiis Israel, fuerunt de proselytis, fuerunt de gentibus. De filiis videlicet Israel illi triginta millia ad praecidendas de Libano cedros missi sunt; de proselytis isti sunt, de quibus nunc locuti sumus, lapidum caesores; de gentibus Hiram ipse et servi ejus, qui cum servis Salomonis ligna caedebant de Libano. Omne igitur hominum genus, per quod aedificanda erat Ecclesia, in aedificatione templi praecessit. Judaei namque, proselyti et gentiles conversi ad veritatem Evangelii unam eamdemque Christi Ecclesiam sive recte vivendo, sive etiam docendo construunt.

«Praecepitque rex, ut tollerent lapides grandes, lapides pretiosos, in fundamentum templi, et quadrarent eos, etc.» Fundamentum templi nullum est [Col. 0138D] mystice intelligendum, quam illud quod ostendit Apostolus dicens: «Fundamentum enim aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus (I Cor. III) .» Qui propterea fundamentum domus Domini potest recte vocari; quia, sicut ait Petrus: «Non est aliud sub coelo datum nomen hominibus, in quo oporteat salvos fieri (Act. IV) .» In quod fundamentum lapides grandes et pretiosi tolluntur, cum praecipui factis ac sanctitate viri familiari mentis sanctitate suo adhaerent Conditori, ut quo firmius in illo spem suam ponunt, eo fortius aliorum vitam dirigere (quod est latitudinem parietis portare) sufficiant. Lapides ergo qui in fundamentum templi ad portandum aedificium omne ponebantur, [Col. 0139A] proprie sunt prophetae et apostoli, qui verbum et sacramenta veritatis sive visibiliter sive invisibiliter ab ipsa Dei sapientia perceperunt. Qui bene lapides primo quadrati, ac sic in fundamento poni jubentur. Quadratum namque omne quocunque vertitur, fixum stare consuevit. Cui nimirum figurae corda assimulantur electorum, quae ita in fidei firmitate consistere didicerunt, ut nulla occurrentium rerum adversitate, nec ipsa etiam morte a sui rectitudine possint status inclinari.

«Quos dolaverunt caementarii Salomonis et caementarii Hiram.» Dolantur namque lapides pretiosi, cum electi quique praecedentium sanctorum instructione et instantia quidquid in se habent noxium et inane relinquunt, atque ante conspectum sui creatoris [Col. 0139B] insitae sibi justitiae regulam, quasi stabilem quadraturae formam, ostendunt. Dolaverunt autem hos lapides non solum caementarii Salomonis, sed et caementarii Hiram, quia ex utroque populo doctores fuere sanctae Ecclesiae.

«Porro Giblii praeparaverunt ligna et lapides ad aedificandam domum.» Giblos est civitas Phoenicis, cujus meminit Ezechiel dicens: «Sapientes tui, Tyre, facti sunt gubernatores tui, senes Giblii et prudentes ejus (Ezech. XXVII) .» Pro quo in Hebraeo continetur Gobal sive Gebal, quod interpretatur definiens, sive disterminans: quod vocabulum apte convenit eis qui corda hominum ad aedificium spirituale, quod ex virtutibus animae construitur, parant: sic etenim solummodo suos auditores fidem et opera justitiae [Col. 0139C] docere sufficiunt, dum ipsi prius sacris paginis edocti, diligenter quae sit fides tenenda, quo virtutum calle incedendum, certa definitione veritatis didicerint. Nam frustra officium sibi doctoris usurpat, qui discretionem catholicae fidei ignorat, neque sanctuarium Domino, sed ruinam sibi aedificant, qui docere allos regulam, quam ipsi non didicere, conantur. In aedificanda ergo domo Dei primo sunt ligna et lapides caedendi de monte: quia eos quos in fide veritatis instituere quaerimus, primo necesse est ut abrenuntiare diabolo, ac de sorte primae praevaricationis in qua nati sunt doceamus renascendo erui. Deinde quaerendi sunt lapides pretiosi et grandes, atque in fundamentum templi ponendi, ut meminerimus abdicata conversatione priori, eorum in omnibus [Col. 0139D] vitam moresque inspicere, eos nostris auditoribus imitandos proponere, quos per virtutem humilitatis specialiter Domino adhaerere noverimus. Addendus est in altum paries operum bonorum, et quasi super impositis sibi invicem ordinibus lapidum ambulandum est ac proficiendum «de virtute in virtutem (Psal. LXXXIII) .» Vel certe lapides fundamenti grandes, pretiosi et quadrati primi sunt, ut supra diximus, Ecclesiarum magistri, qui ab ipso Domino verbum audiere salutis. Superpositi autem ordines lapidum sive lignorum sequentes sunt, suo quique tempore sacerdotes ac doctores. Quorum vel praedicatione ac ministerio fabrica crescit Ecclesiae, vel ornatur virtutibus. Quales autem colore fuerint lapides, [Col. 0140A] quibus factum est templum, in libro Paralipomenon aperte declaratum est, dicente David ad Salomon, cum ei impensas templi quas praeparaverat ostenderet: «Omnem pretiosum lapidem, et marmor Parium abundantissime praeparavi (I Par. XXIX) .» Marmor autem Parium, marmor candidum dicit, quale eadem insula gignere consuevit. Est autem una de Cycladibus, quo videlicet lapide templum fuisse factum, et Josephus insinuat, dicens: «Elevavit itaque templum usque ad cameram et lapide albo constructum.» Altitudo fuit sexaginta cubitorum. Nec mysterii sensus in abdito est. Cuivis etenim patet quod marmor candidum, ex quo domus Domini constructa est, mundam electorum actionem simul et conscientiam ab omni naevo corruptionis [Col. 0140B] castigatam designat, quales esse voluit sapiens ille architectus eos quos super fundamentum Christi locabat lapides pretiosos, auro argentoque redimitos. «Charissimi, inquit, mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei.»

(CAP. VI.) «Factum est igitur quadringentesimo et octogesimo anno egressionis filiorum Israel de terra Aegypti in anno quarto, mense Zio, ipse est mensis secundus regis Salomonis super Israel: aedificare coepit domum Domino, etc.» Quod dicitur, «in anno quarto mense Zio, ipse est mensis secundi [Col. 0140C] regis Salomonis super Israel,» ordo sensus est: in anno quarto regis Salomonis super Israel mense Zio, ipse est mensis secundus. Mensem autem secundum Maium dicit. Namque Aprilis, quo Pascha celebratur, principium mensium apud Hebraeos primus erat in mensibus anni. Ex quo manifeste claret, quod mox, peracto Pascha, coepit aedificare domum Domini, et consecratus mystica solemnitate populus, manus ad mysticum opus misit. Fit autem commemoratio egressionis ex Aegypto quando tabernaculum aedificari coeptum est, ut admoneatur lector quot annorum tempus inter aedificationem utriusque domus transierit; et huic quoque summae temporis sacramentum inesse spirituale cognoscat. Quater namque centeni et viceni quadringentos [Col. 0140D] et octoginta faciunt. Quatuor autem evangelicae perfectioni apte conveniunt, propter ipsum evangelistarum numerum. Centum doctrinae legali, propter annos legislatoris totidem. In quo etiam numero virorum, gratiam sancti Spiritus primitiva suscepit Ecclesia, patenter ostendens quia qui lege legitime utuntur, id est, qui Christi in ea gratiam cognoscentes amplectuntur, jure Spiritus ejus gratia replentur, qua in charitate ejus amplius ignescant. Diximus autem per tabernaculum quod fecit Moyses et filii Israel in deserto, synagogam: per templum vero quod Salomon et filii Israel cum proselytorum et gentilium auxilio construxit, Ecclesiam gentium posse designari. Permansit autem [Col. 0141A] cultus et religio tabernaculi annos quadringentos et octoginta, ac sic templum aedificari incepit. Quod autem quarto anno regis Salomonis aedificari coepta est domus Domini, potest eo referri mystice quod post repletam dispensationem Dominicae incarnationis, quae in quatuor Evangelii libris scripta est, misso de coelis Spiritu sancto, Ecclesiae structura coepit. Et quod mense secundo coepta est, potest ad electionem gentium referri, quae secundo loco post Israel aedificationem in se sui suscepere creatoris. Unde et secundus mensis in lege concessus est ad faciendum Pascha his, qui «immundi super animam, vel in via procul positi (Num. IX) ,» ad faciendum in primo mense Pascha occurrere nequirent. Ubi nos apertissime designati sumus, qui immundi [Col. 0141B] super morte animae nostrae et procul adhuc positi a populo Dei, non potuimus primum Pascha facere, quod in carne et sanguine agni fiebat. Celebramus autem hodie Pascha secundum, quod in corpore et sanguine Redemptoris nostri, a quo quaesiti et mundati sumus, actum est. In quo autem loco templum sit aedificatum, manifestius in libro Paralipomenon ostenditur, ubi scriptum est: «Et coepit Salomon aedificare domum Domini in Jerusalem in monte Moria, qui demonstratus fuerat David patri ejus in loco quem paraverat David in area Ornan Jebusaei (II Par. III) .» Aedificatur ergo domus Domini in Jerusalem, hoc est, in visione pacis, quia dilatata per totum orbem Ecclesia in una eademque fide et veritatis catholicae societate consistit. Namque [Col. 0141C] in scissura mentium Deus non est; sed «factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion (Psal. LXXV) .» Aedificatur in monte, videlicet in ipso Domino Salvatore, de quo Isaias ait: «Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium (Psal. II) .» Et ipse de se in Evangelio ait: «Non potest, inquit, civitas abscondi super montem posita (Matth. V) .» Ipse est enim mons montium, qui de terra quidem per originem assumptae carnis ortus est, sed omnium terrigenarum potentiam ac sanctitatem singularis culmine dignitatis transcendit. In quo nimirum monte civitas sive domus Domini constructa est, quia si non in illo radicem figat, spes et fides nostra nulla est. Qui recte mons Moria, id est, visionis, vocatur: quia electos [Col. 0141D] suos, quos ad aeternam suae claritatis visionem conservat, in hac interim vita laborantes videre et adjuvare dignatur. «Qui demonstratus fuerat David patri ejus.» Ostensus namque erat David, sicut et caeteris prophetis venturus in carne Dominus. Bene idem locutus in area erat Ornan Jebusaei: quia et Ecclesia areae solet vocabulo designari: dicente Joanne de Domino: «Cujus ventilabrum in manu sua, et permundabit aream suam (Matth. III) .» Ornan, qui interpretatur illuminatus; et erat natione Jebusaeus: natione quidem gentiles significat; nomine autem eosdem illustrandos a Domino atque in filios Ecclesiae commutandos ostendit: quibus merito dicit Apostolus: «Fuistis aliquando tenebrae, nunc [Col. 0142A] autem lux in Domino (Ephes. V) .» Jebus eadem est civitas quae et Jerusalem, et Jebus quidem interpretatur conculcata; Jerusalem autem visio pacis. In qua quandiu Ornan gentilis regnabat, Jebus dicta est; cum vero in ea David locum holocausti emeret, cum Salomon in ea templum Domino aedificaret, non jam Jebus, sed Jerusalem vocata est, quia nimirum gentilitas quandiu divini cultus nescia perdurabat; conculcabatur et illudebatur ab immundis spiritibus, ad simulacra muta, prout ducebatur, sequens. Cum vero illam gratia sui Conditoris respexit, continuo pacis in se et locum invenit et nomen.

«Domus autem quam aedificabat rex Salomon Domino, habebat sexaginta cubitos in longitudine, et viginti cubitos in latitudine, et triginta cubitos [Col. 0142B] in altitudine, etc.» Longitudo domus longanimitatem designat sanctae Ecclesiae, qua in exsilio peregrinationis hujus patienter adversa quaeque tolerat, donec ad patriam quam exspectat, perveniat. Latitudo insinuat charitatem, qua dilatato sinu mentis non solum amicos in Deo, sed et inimicos diligere gaudet propter Deum, donec veniat tempus, quando sive ad pacem suam conversis, seu funditus omnibus exstinctis inimicis cum solis gaudeat amicis in Deo. Altitudo spem denuntiat futurae retributionis, cujus intuitu libenter infima quaeque, sive quae demulcent, seu quae adversantur, contemnit, usque dum, utrisque transcensis, sola mereatur «videre bona Domini in terra viventium (Psal. XXVI) .» Ubi notandum quod triginta cubiti altitudinis, non usque ad [Col. 0142C] tectum templi, sed usque ad coenaculum inferius pertingebant. Namque in libro Paralipomenon aperte scriptum est, quod altitudo centum viginti cubitorum erat (II Par. III) : de quo post haec dicturi sumus.

«Porticus erat ante templum viginti cubitorum longitudinis, juxta mensuram latitudinis templi; et habebat decem cubitos latitudinis ante faciem templi.» Templum namque erat conversum ad orientem, sicut et tabernaculum, habebatque ostium porticus ab oriente contra ostium templi, juxta quod historicus Judaeorum Josephus apertissime docet, ita ut sol aequinoctialis oriens directis radiorum suorum lineis, per ostiaria porticus videlicet et templi et oraculi, arcam testamenti perfundere posset. Quia vero templum sanctam Ecclesiam designat, porticus [Col. 0142D] quae erat ante templum et propior lucem solis accipere solebat, quid apertius quam illam ejus partem, quae Dominicae incarnationis tempora praecessit, typice denuntiat? In qua sunt patriarchae et prophetae, qui orientem huic mundo «solem justitiae (Mal. IV) » primi susceperunt, et nascenti in carne Domino testimonium, sive vivendo, sive praedicando, sive etiam moriendo, praebuerunt? Ostium ergo templi Dominus est, quia nemo venit ad Patrem nisi per ipsum (Joan. XIV) , et sicut alibi dicit: «Ego sum ostium, per me si quis introierit salvabitur (Joan. X) .» Ostium porticus, sermo propheticus, qui quasi recto calle ingredientes ad ostium templi perducebat, quia gratiam templi Domini Salvatoris, [Col. 0143A] qua mundum erat redempturus, aperte praedicabat. Factura ergo porticus tota fideles illius temporis signat: ostium vero in porticu, doctores, qui caeteris lucem vitae januamque intrandi ad Dominum pandebant exprimit. Et bene unum ostium, propter consonam in omnibus sanctis fidem ac dilectionem veritatis. Quae videlicet porticus juxta latitudinem templi viginti cubitis longa erat, quia nimirum antiqui justi per longanimitatem devotae mentis desiderabant venire ad dilatationem Ecclesiae, in charitate Dei, quae est in Christo Domino nostro.

«Fecitque in templo fenestras obliquas.» Fenestrae templi, doctores sancti et spirituales quique in Ecclesia, quibus mente excedentibus Deo arcana secretorum coelestium specialius caeteris videre conceditur. [Col. 0143B] Qui dum ea quae in occulto vident, publice fidelibus pandunt, quasi suscepto lumine solis fenestrae cuncta templi penetralia replent. Unde bene eaedem fenestrae obliquae, id est, intus fuisse latiores perhibentur, quia nimirum necesse est, ut quisquis jubar supernae contemplationis vel ad momentum perceperit, mox sinum cordis amplius castigando dilatet, atque ad majora capessenda solerti exercitatione praeparet.

«Et aedificavit super parietem templi tabulata per gyrum in parietibus domus per circuitum templi et oraculi, et fecit latera in circuitu. Tabulatum, quod super erat, quinque cubitos habebat latitudinis; et medium tabulatum sex cubitos latitudinis; et tertium tabulatum septem habens cubitos latitudinis.» [Col. 0143C] Haec tabulata in Evangelio, ubi Dominus tenta tur a diabolo, pinnacula templi vocantur (Matth. IV) . Sed et Jacobum, fratrem Domini, apostolum in pinnaculum templi, unde ad populum concionaretur, levatum esse legimus. Utrum autem moris fuerit doctoribus ut in his sedentes tabulatis, ad circumstantem inferius turbam fecerint sermonem, nusquam scriptum invenimus, patet vero sacramenti ratio, quod tabulata haec tria totidem fidelium gradus, conjugatorum videlicet, continentium et virginum designant: distinctos quidem altitudine professionis, sed societate fidei et veritatis ejusdem omnes ad domum Domini pertinentes, eique fixa mente inhaerentes. Ubi pulchre dicitur quia tabulatum quod supererat, quinque cubitos habebat latitudinis, [Col. 0143D] medium sex, tertium septem. Supremum ergo tabulatum erat caeteris angustius, medium supremo latius, sed infimo erat factum angustius, quia nimirum altior professio virtutis arctiorem debet viam tenere vivendi. Singula autem tabulata habebant in circuitu latera, id est loriculas, ne facile quis in eisdem tabulatis consistens sive residens, posset ad inferiora decidere, quod Achaziae regi contigisse in Samaria legimus (IV Reg. I) . Quae nimirum latera, non incongrue quotidiana divinae protectionis erga nos munimina designant. De quibus Psalmista: «Immittet, inquit, angelum Dominus in circuitu timentium eum, et eripiet eos (Psal. XXXIII) .» Ascendit quidem in coenaculum Achazias rex Samariae, [Col. 0144A] qui se a domo David separaverat, sed per cancellos cecidit, quia etsi haeretici, sive schismatici aliquam bonae actionis arcem conscendere videntur, quia tamen compagem ecclesiasticae unitatis non habent, quasi patentibus et non solidis laterum praesidiis semper ad vitiorum infima relabuntur, dum divino destituti auxilio, suae pertinaciae fastu intereunt. Qua autem arte praefata tabulata parietibus templi sint affixa, declaratur cum subditur:

«Trabes autem posuit in domum per circuitum forinsecus, ut non haererent muris templi, etc.» Trabes autem, quae intrinsecus domum muniebant et ornabant, tantae erant longitudinis, ut capita earum forinsecus prominerent, in infimo quidem ordine cubitorum septem, in medio sex, in summo [Col. 0144B] quinque, atque in eisdem capitibus earum tabulata componerentur, nequaquam muris templi infixa, sed juxta muros trabibus quae de muris exierant, superposita. Quid itaque per trabes domus, quae tabulata portabant, nisi praedicatores sancti sunt typice designati? Qui dum ipsi sublimem atque honorabilem in Ecclesia Dei locum tenent, infirmiores quosque ac fragiles suis praedicationibus ab infirmorum appetitu sustollunt, atque ad coelestia desideranda ac speranda suspendunt; suis etiam intercessionibus, ut in coeptis persistant, adjuvant. Legimus autem in Paralipomenon (II Par. III) quod trabes templi, sicut et caetera ejus interiora, fuerint auro vestitae. Quod ita factum esse non dubium est, ut illae trabum partes, quae intus in templo erant, auri [Col. 0144C] essent laminis tectae; quae vero foris parebant, hae minime deauratae, ipsam cedri speciem formamque cunctis ostenderent, in qua tamen imposita sibimet tabulata gestabant. Quod ergo extrinsecus eminebat trabium, vitam sanctorum, quae nobis in terris innotescere potuit, designat. Quod intus in templo deauratum fulgebat, claritatem illam, qua in coelesti patria in aspectu sui gaudent creatoris, figurate denuntiat.

«Domus autem cum aedificaretur, de lapidibus dolatis atque perfectis aedificata est. Et malleus et securis, et omne ferramentum, non sunt audita in domo, cum aedificaretur.» Haec ad illam Ecclesiae partem, quae post hujus saeculi labores et certamina ad aeterna praemia meruit introduci, proprie pertinent. Ibi enim perfecti solummodo et immaculati, [Col. 0144D] atque ab omni labe iniquitatis castigati ingrediuntur. «Non enim intrabit in illam civitatem aliquid coinquinatum, faciens abominationem et mendacium, sicut in Apocalypsi scripsit Joannes (Apoc. XXI) . Ubi malleus et securis, et omne ferramentum non auditur, quia hic tundimur adversitatibus, et disciplina veritatis exercemur, ut illic locis juxta meritum congruis disponamur: castigatione cessante, solo amoris glutino quo ad invicem copulemur, uno impleti spiritu perfundamur.

«Ostium lateris medii in parte erat domus dextrae, et per cochleam ascendebant in medium coenaculum, et a medio in tertium, etc.» Quidam, hunc locum male intelligentes, putant ostium templi a [Col. 0145A] meridie fuisse, non attendentes quia si hoc significare voluisset Scriptura, non ita diceret: «ostium lateris medii in parte erat domus dextrae,» sed ita potius simpliciter: «et habebat domus ostium ad meridiem.» Nunc autem longe aliud significat. Partem namque domus dextrae latus templi meridianum dicit, in cujus parte Orientali ostium erat in ipso angulo factum juxta terram: in quod introeuntes statim ad altiora gradatim ascendebant, habentes viam ascensus per ipsa parietis interiora, donec tali itinere ad medium coenaculum et a medio perveniretur ad tertium. Nec dubitandum, quamlibet hoc Scriptura non dicat, quia sic ascendentes creberrimas habebant a Meridie fenestras, quarum luce certum per omnia et sine offensione iter agerent. [Col. 0145B] Qui nimirum locus proprie ad corpus Dominicum, quod de Virgine sumpsit, respicit. Ostium namque lateris medii in parte erat domus dextrae, quia, defuncto in cruce Domino, «unus militum lancea latus ejus aperuit (Joan. XIX) .» Et bene, «in parte domus dextrae,» quia dextrum ei latus a milite apertum, sancta credit Ecclesia. Ubi apto etiam verbo usus est evangelista, ut non diceret: «Percussit latus ejus,» aut: «Vulneravit,» sed: «Aperuit,» videlicet, quasi «ostium lateris medii,» per quod nobis iter ad coelestia panderetur. Denique ita subjunxit: «Et continuo exivit sanguis et aqua (Ibid.) .» Aqua scilicet, qua abluimur in baptismo, et sanguis, quo consecramur in calice sancto. Per hoc namque ostium nobis est ascensus in medium coenaculum, et [Col. 0145C] a medio in tertium, quia per fidem et mysteria nostri Redemptoris de praesenti Ecclesiae conversatione ad requiem animarum post mortem ascendimus; rursumque de requie animarum, adveniente die judicii, ad immortalitatem quoque corporum, quasi in tertium coenaculum, sublimiore profectu penetrabimus, ex quo in magna amborum, et corporis videlicet et animae, beatitudine perpetuo vivamus.

Quod quidem iter invisibiliter agebatur, ita ut soli hoc, qui intraverant, nossent, quamvis ipsum ostium etiam foris positi viderent, quia nimirum actus fidelium in hoc saeculo, et celebrationes sacramentorum, etiam reprobi possunt intueri. Verum arcana fidei, intimae gratiam dilectionis, nullus nisi qui per haec, Domino duce, ad coelestia scandit, [Col. 0145D] agnoscit. «Qui enim dicit se nosse Deum, et mandata ejus non custodit, mendax est (I Joan. II) .» Notandum sane quod triginta cubiti altitudinis, de quibus supra legitur, usque ad medium coenaculum pertingebant; deinde alii triginta cubiti usque ad tertium coenaculum addebantur, quousque porticuum, quae erant circa templum ab Austro, et Aquilone, et Occasu tectum perveniebat, ut Josepho narrante didicimus. Deinde usque ad supremum templi tectum alii sexaginta cubiti numerabantur, et sic tota altitudo domus juxta librum Paralipomenon in centum viginti cubitos consummata est (II Par. III) . Porticus quoque, quae erat ante frontem templi ad Orientem, juxta fidem praefati voluminis, eamdem [Col. 0146A] cubitorum summam in altitudine habebat. Qui videlicet liber illas de quibus praediximus porticus circa templum cellaria vocat et cubicula. «Dedit autem, inquit, David Salomoni filio suo descriptionem porticus, et templi, et cellariorum, et coenaculi et cubiculorum in adytis, et domus propitiationis (I Par. XXVIII) .» Ubi etiam exteriorum domorum, quae erant extra atrium sacerdotum in circuitu templi, fecit mentionem, cum protinus adjunxit.: «Nec non et omnium quae cogitaverat, atriorum, et exedrarum per circuitum in thesauris domus Domini, et in thesauris sanctorum.»

Quod autem omnis altitudo templi centum viginti fuit cubitorum, ad idem Sacramentum respicit, quod et primitiva in Hierosolymis Ecclesia, post passionem, [Col. 0146B] resurrectionem, et ascensionem Domini in coelos, in hoc numero virorum, gratiam Spiritus sancti accepit (Act. I, II) ; quindecim namque, quae ex septem et octo constant, solent nonnunquam ad significationem referri vitae futurae, quae nunc in sabbatismo geritur animarum fidelium: perficietur autem in fine saeculi resurrectione corporum immortalium. Ipsa autem quindecim in trigonum ducta, id est, cum omnibus suis partibus adnumerata, centum triginta faciunt. Quapropter apte numero centenario et vicenario magna electorum beatitudo in futura vita designatur, apte in hoc tertium domus Domini coenaculum consummatur, quia post praesentes fidelium labores, post acceptam in futuro requiem animarum, plena totius Ecclesiae felicitas in [Col. 0146C] resurrectionis gloria complebitur.

«Aedificavit domum et consummavit eam. Texit quoque domum laquearibus cedrinis, etc.» Laquearia sunt tabulata, quae magno decore composita et ornata, ab inferiore parte trabibus affiguntur. Et quia ter geminae altitudinis domus Domini facta erat, terna nimirum habebat laquearia. Quid autem apertius per laquearia, quam sublimiores quosque in sancta Ecclesia justos significari credamus? Quorum opus et doctrina cunctis in exemplo proposita, quasi longius in alto praeeminet, quique suis intercessionibus et exhortationibus animos infirmorum, ne in tentationibus deficiant, protegunt. Quae nimirum laquearia recte cedrina esse describuntur. Cedrus namque arbor est imputribilis omnino naturae, odoris [Col. 0146D] jucundi, aspectus nitidi, serpentes accensa nidore fugans ac perimens. Quae universa perfectis quibusque conveniunt, quorum insuperabilis est patientia, fama virtutum eximia, praesentia cunctis gratissima bonis, auctoritas ad revincendos confutandosque eos qui veritati resistunt, constantissima, qui et in hac vita et in futura singulari prae caeteris eminentia fulgent.

«Et aedificavit tabulatum super omnem domum quinque cubitis altitudinis.» Loriculas significat, quae in supremo domus tecto per circuitum erant factae, ne quis ad altiora perveniens, repente laberetur ad ima: quod in omni domo quam quisque aedificaret Moyses fieri praecepit: «Cum aedificaveris [Col. 0147A] inquiens, domum novam, facies murum tecti per circuitum, ne effundatur sanguis in domo tua et sis reus labente alio et in praeceps ruente (Deut. XXII) .» Haec autem tabulata sive oriculae supra sunt latera vocata, ubi cum dictum esset: «Et aedificavit super parietem templi tabulata per gyrum in parietibus domus per circuitum templi et oraculi,» continuo subjectum est: «Et fecit latera in circuitu.» In quibus nimirum lateribus intelleximus divina esse praesidia designata: quae nos in hoc adhuc saeculo laborantes, ac pro captu nostro ad superiora nitentes, quotidie ne deficiamus, adjuvant. Bene autem in hoc supremo tabulato, in tecto domus Domini, quinque cubitos altum esse memoratur, quia nimirum ita nos in illa patria divinae praesentia claritatis [Col. 0147B] adimplet, ut nihil aliud visus noster, nihil auditus, nihil olfactus, nihil gustus, nihil tactus dulce habeat, nisi diligere Dominum Deum nostrum, ex toto corde, tota anima, tota virtute, diligere et proximum tanquam nosmetipsos (Deut. VI) .

«Et operuit domum lignis cedrinis.» Hic supremum ipsum domus tectum dicit, id est, tabulatum illud quod supremis trabibus superpositum erat. Non enim habebat tem plumculmen in superioribus, sicut nec tabernaculum, sed erat aequale, quomodo omnibus in Palaestina et Aegypto domus aedificantibus facere moris est. Id ipsum autem hoc tabulatum, quo operta est domus, laquearia designat, id est, eximios quosque in resurrectionis gloria viros, et singulari sanctitate ad ipsum virtutis apicem pervenientes. [Col. 0147C] De quorum una voce dicitur: «Inter natos mulierum non surrexit major Joanne Baptista (Matth. XI) .» Cujus si comparem magnitudinis scire vis, audi quid Patri ipsius angelus ait: «Et ipse praecedet ante Dominum in Spiritu et virtute Eliae (Luc. I) .»

«Et aedificavit parietes domus intrinsecus tabulatis cedrinis a pavimento domus usque ad summitatem parietum, et usque ad laquearia operuit lignis intrinsecus, etc.» Intrinsecus quidem domus cedro erat vestita. Nam forinsecus tanto nitore lapis ille, de quo facta fuerat, fulgebat, ac si calculo esset candido tecta. Juxta sensus vero mysticos, parietes templi sunt fidelium populi, ex quibus sancta universalis consistit Ecclesia, quorum dilatationem [Col. 0147D] per orbem latitudo designat parietum, spem vero et intentionem omnem ad coelestia erectam altitudo. Vel certe altitudo parietis, quae ex ordinibus lapidum super invicem positis constat, praesentis statum Ecclesiae significat, ubi electi, super fundamentum Christi omnes aedificati, sibi invicem in ordine per temporum curricula succedunt, seseque invicem portantes, legem Christi, quae est charitas, adimplent (Galat. VI) . Dum enim qui nunc a praecedentibus erudiuntur magistris, rursum ipsi alios erudiunt, quasi super invicem positis ordinibus quique lapidum virorum in domo Dei, sic ab aliis fixa constantia portantur, ut ad portandos alios et ipsi sufficiant usque ad ultimos, qui in fine mundi nascituri sunt, [Col. 0148A] justos. Qui quasi in summo domus Dei cacumine locati docentur quidem et portantur ab aliis, sed quos doceant quorumve fragilitatem tolerent ipsi non habent. Qui videlicet parietes intrinsecus tabulatis cedrinis operiuntur, cum corda fidelium amore virtutum redundant. Sicut enim cedri natura perfectos homines (ut supra Dominus) typice denuntiat, ita etiam locis opportunis celsitudinem virtutum quibus ad eamdem perfectionem venitur, non immerito designat. Teguntur autem omnia lignis a pavimento domus usque ad summitatem parietum, usque ad laquearia, cum electi a primis fidei rudimentis, usque ad perfectionem bonae actionis, et usque ad ingressum patriae coelestis, bonis insudare non desistunt operibus, cum a primis justis usque ad ultimos in [Col. 0148B] consummatione saeculi, omnes virtutibus student, quarum merito jure valeant protestari quia «Christi bonus odor sumus Deo» in omni loco (II Cor. II) .

«Et texit pavimentum tabulis abiegnis.» Hoc quomodo factum sit, plenius in libro Paralipomenon explicatur ubi scriptum est: «Stravit quoque pavimentum pretiosissimo marmore decore multo (II Par. III) .» Unde patet quod tabulas abiegnas, quibus pavimentum texerat, nequaquam in terra posuit; sed primum illud marmore praetexit, ac deinde tabulas marmori superposuit, ac tertium his duobus auri vestitum superaddidit, ut in sequentibus legitur. Sicut autem altitudo parietis in altum exsurgens atque usque ad laquearia perveniens, profectus virtutum, quibus electi ad regnum coeleste perveniunt, vel [Col. 0148C] certe ipsos electorum choros sibimet per tempora variantia succedentes significat, ita aequalitas pavimenti concordem eorumdem humilitatem, qua in temporali adhuc vita positi socialiter invicem charitate dictante conversantur, non immerito demonstrat.

Quod videlicet pavimentum pretiosissimo erat marmore stratum decore multo, idemque marmor mox tabulis tectum abiegnis, quia nimirum vita sanctorum primo fidei firmitate praemunienda in corde, ac deinde spirituum virtutum latitudine est adornanda in opere. Alioquin quid utilitatis habebat decor marmoris pretiosissimi lignorum tabulis obtectus, si non mysticum aliquod tacite signabat, ac bonorum amplitudinem operum fortitudine fidei intemeratae [Col. 0148D] subfulciendam esse docebat? Abies vero propter altitudinem sui et robur diu durabile, mentem electorum infima quaeque desideria spernentem, et coelestium contemplationi semper intentam, virtute quoque patientiae singulariter excellentem, non incongrue demonstrat. Auri autem laminae, quae marmori ac tabulis sunt abiegnis superpositae, ipsa est latitudo «charitatis,» decor «de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta (I Tim. I) :» quae sicut aurum aliis pretiosius est metallis, ita caeteris eximior virtutibus in templo Dei singulari luce fulget.

«Aedificavit quoque viginti cubitorum ad posteriorem partem templi tabulata cedrina a pavimento usque ad superiora; et fecit interiorem domum [Col. 0149A] oraculi in Sancto sanctorum, etc.» Posteriorem partem templi Occidentalem dicit. Ab ortu enim solis ingressum habebat templum, et ab occasu domum interiorem, hoc est, Sancta sanctorum. Quod autem tabulata, quae interiorem domum ab exteriore separabant, a pavimento usque ad superiora esse dicuntur aedificata, non usque ad laquearia significat, quae triginta cubitis erant in sublime a pavimento suspensa, ut supra dictum est, sed tantum usque ad cubitos viginti altitudinis, in sequentibus aperte legitur. Relictum vero erat super haec tabulata apertum et inane usque ad laquearia cubitorum decem altitudinis, et cubitorum viginti longitudinis, juxta latitudinem domus: per quam nimirum januam fumus incensorum de altari [Col. 0149B] thymiamatis solebat in Sancta sanctorum ascendere, atque ad arcam Domini operiendam penetrare. In qua distinctione domus Domini patet figura mysterii, Apostolo exponente, luce clarior: quia prior domus, in quam semper introibant sacerdotes, sacrificiorum officia consummantes, praesens est Ecclesia, ubi quotidie piis insistentes operibus, Domino sacrificia laudis offerimus.

Interior vero domus, quae ad posteriorem partem templi erat facta, ipsa est promissa nobis vita in coelis. Interior quidem, quoad conversationem nostri exsilii, quia in praesentia Regis summi perpes ibi beatorum et angelorum, et hominum solemnitas agitur. Unde de ea bene merito servo dicitur: «Intra in gaudium domini tui (Matth. XXV) .» Sed posterior [Col. 0149C] tempore, quia post hujus saeculi labores ad illius ingressum perducimur. Tabulata autem, quae utramque domum ab invicem dividunt, ipsa sunt claustra coeli, quorum nobis apertionem quotidie suspiramus, et quantum nobis Dominus donaverit, pia semper instantia, donec aperiantur, et intrare liceat, pulsamus. Ubi etsi necdum ante solutionem corporum intrare permittitur, apertam tamen habemus januam divinae pietatis, qua orationum nostrarum, eleemosynarum, jejuniorum, caeterorumque bonorum operum thymiamata praemittamus.

Hinc est enim quod paries cedrinus domus interioris januam habebat in superioribus per totum, ubi fumus incensorum intraret, quia «Oculi Domini aperti sunt super domum ejus nocte ac die, et aures [Col. 0149D] ejus in orationes servorum suorum intendentes (Psal. XXXIII) ;» et hoc per totam latitudinem diffusae per orbem Ecclesiae. Altare namque thymiamatis, quod in domo quidem exteriori, sed prope ostium stabat domus interioris, typus fuit perfectorum, qui carne quidem adhuc in mundo retenti, sed omni desiderio sunt ad coelestia suspensi, et, velut incenso thure, fumum ascendentem in Sancta sanctorum emittunt, quia superno amore flagrantes, crebris orationum vocibus aures sui pulsavit auctoris. Apertamque late januam fumus incensorum in superioribus invenit, quia quanto mundiores quique in terris et quasi viciniores coelesti patriae commorantur, tanto citius a Domino cuncta, quae poscunt, [Col. 0150A] accipiunt. Bene autem interior domus viginti cubitos longa facta est, propter mysterium scilicet geminae dilectionis, de quo et supra diximus. Quae in hac interim vita ex parte maxima electorum mentes illustrat, sed in illa patria, cessantibus aliarum virtutum operibus, sola perpetuo regnat (I Cor. XIII) .

«Porro quadraginta cubitorum erat ipsum templum pro foribus oraculi.» Diximus ipsum templum pro foribus oraculi, praesentis Ecclesiae typum gessisse. Unde recte quadraginta fuit cubitorum. Qui numerus saepe in significatione ponitur praesentis fidelium laboris, quomodo quinquagenarius in significatione futurae quietis et pacis. Denario namque numero tenentur praecepta, quorum observatione ad vitam pervenitur. Denario aeque significatur ipsa, [Col. 0150B] quam desideramus, et pro qua laboramus, vita perennis. Quadratus vero est mundus, in quo pro adquirenda eadem vita certamus. Unde Psalmista, congregandam Ecclesiam de gentibus praevidens, aiebat: «De regionibus congregabit eos, a solis ortu et occasu, ab aquilone et mari (Psal. CVI) .»

«Et cedro omnis domus intrinsecus vestiebatur, habens tornaturas suas et juncturas fabrefactas, et caelaturas eminentes, etc.» Diximus de cedro, quod insuperabilem virtutum venustatem signaret, quo nimirum ligna omnis domus Domini intrinsecus vestiuntur; cum corda justorum solo bonorum operum amore nitescunt. Habetque domus in tabulis cedrinis tornaturas suas, et juncturas fabrefactas, cum iidem electi sese ad invicem pulcherrima charitatis [Col. 0150C] copula connectunt, ita ut cum innumera sit multitudo fidelium, unum tamen cor, unam habere animam, pro communis fidei ac dilectionis societate merito dicantur (Act. IV) . Namque tornaturae, quae juncturis tabularum apponebantur, ut unum ex omnibus fieret tabulatum, ipsa sunt officia charitatis, quibus ad invicem fraternitas sancta copulatur, atque in unam Christi domum toto terrarum orbe componitur. Quae etiam domus habet caelaturas eminentes, cum opera virtutum sancti nequaquam occulta tegunt, sed manifesta expressione foris omnibus, quales sint ipsi, quid agant, in exemplum vivendi proferunt.

«Omnia cedrinis tabulis vestiebantur, nec omnino lapis apparere poterat in pariete. Et lapides parietis [Col. 0150D] sive pavimenti et tabulae et aurum, etc.» Sanctorum in Ecclesia vitam omnia designant, sed ea utique distinctione, cum pariter ponuntur, ut lapides vivi sint sancti, fortitudine fidei in unam eamdemque regulam sibimet agglutinati. Tabulae cedrinae sive abiegnae, sunt sancti, latitudine variarum virtutum secundum donationes Spiritus sancti, in una eademque fide sibimet alterutrum connexi. Auri laminae sunt sancti, habentes supereminentem scientiae charitatem, hujusque fulgore gratissimo ad invicem congaudentes. Quae tria beatus Apostolus una sententia complexus est, dicens: «Nam in Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed fides, quae per dilectionem operatur.» [Col. 0151A] Fidei namque invictae lapis figuram tenuit, cedrus actionis odoriferae, aurum transcendentis omnia dilectionis. Vestiturque lapideus paries tabulis cedrinis, cum professio fidei bonis ornatur operibus, ne otiosa judicetur vel esse mortua. Verum quia lex in lapide descripta, doctrina vero Evangelii per lignum est Dominicae passionis confirmata, unde et populus ille lapide circumcidebatur in praeputio, nos signo crucis consecramur in fronte, possunt non incongrue parietes templi lapidei, sive pavimentum pretiosissimo marmore stratum, eorum, qui in lege fideliter ac perfecte vixerunt, typum tenere; tabulae vero cedrinae sive abiegnae Novi Testamenti justos indicare: qui volentes post Dominum venire, abnegant semetipsos, et, sumpta cruce sua, quotidie [Col. 0151B] sequuntur illum (Matth. XVI) . Et quoniam utriusque temporis justos communis gloria supernae manet retributionis, lapidibus ac lignis pretiosis tertia species est aurearum adjuncta laminarum. Nec contrarium debet videri quod supradiximus: porticum, quae erat ante templum, antiquorum figuram gestare fidelium; ipsum autem templum eorum qui post Incarnationis Dominicae tempus in mundum venerunt; porro domum interiorem regni coelestis gaudia, quae utriusque justis dantur, figurare; nunc autem dicamus parietes lapideos antiquum Dei populum, tabulata cedrina novum, aureas laminas utriusque in coelis praemia designare, cum iidem parietes templi et in porticu, et in ipso templo, et in sanctis sanctorum pari fuerint modo.

[Col. 0151C] «De lapidibus et lignis et auro compacti.» Multiplex namque est in diversis rebus eorumdem repetitio figurarum. Sed et hoc dicendum, quia fuerunt et in lege et ante scriptam legem plurimi qui legaliter Domino deservirent, non occidentes, non fornicantes, non furtum facientes, non falsum testimonium contra proximum loquentes, honorantes patrem et matrem, et diligentes proximos sicut seipsos: hi ad parietes et porticus lapideos pertinebant. Fuerunt aliqui majore perfectione, qui, relictis mundi negotiis, et assumpta cruce sua, sequebantur Dominum, qui, ut Apostolus scribit, «Ludibria et verbera experti, insuper et vincula et carceres, lapidati sunt, secti sunt, tentati sunt, in occisione gladii mortui sunt. Circumierunt in melotis, in pellibus caprinis, egentes, [Col. 0151D] angustiati, afflicti, quibus dignus non erat mundus (Hebr. XI) .» Hi qui ante manifesta tempora Evangelii, vitam duxere evangelicam, quid, nisi ante ingressum templi ut tabulata cedrina in porticu fulgebant, et quos utrosque quia idem regnum coeleste communiter, quamvis in mansionibus discretis, recepit, quasi porticus templi, post lapidem et cedrum, intrinsecus est auro cooperta. Sunt in hoc tempore perplures, qui legalibus contenti praeceptis, quae supra commemoravimus, sufficere sibi credunt, tantum si ad vitam venire mereantur. Sunt alii qui ad perfectionem nitentes, venditis quae habent omnibus, Dominum sequuntur, memores promissi illius, quo talibus in resurrectione non solum vitam, sed [Col. 0152A] et specialem praedixit honorem esse tribuendum: «Amen dico vobis, quod vos qui secuti estis me, in regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX) .» Hi ad parietes templi albo de lapide factos, illi figuraliter ad cedrinas pertinent tabulas; utrique praemia a Domino perpetuae lucis, quasi auri laminas, quibus decorentur, exspectant. Sunt in aliis lapides pretiosi, sunt tabulae ligni aromatici, utraque auro cooperta, quia et illi qui in lege Domini immaculati ambulaverant, et qui gratiam Evangelii perfecte susceperant, pariter aeterna vita perfruuntur.

«Oraculum autem in medio domus in interiori [Col. 0152B] parte fecerat, ut poneret ibi arcam foederis Domini.» Hoc superius praeoccupando expositum est. Quia videlicet interior domus, secreta patriae coelestis; arca foederis, Dominum Salvatorem, in quo solo foedus pacis apud Patrem habemus, designaret; qui post resurrectionem suam, ascendens in coelum, carnem, quam ex Virgine sumpserat, in Patris dextera collocavit.

«Porro oraculum habebat viginti cubitos longitudinis, et viginti cubitos latitudinis, et viginti cubitos altitudinis, etc.» Quod dicit, viginti cubitos altitudinis, parietem significat cedrinum, qui oraculum, id est, Sancta sanctorum ab aede exteriori segregabat, sicut et supradiximus. Oraculum vero, ubi erat arca, habebat vicenos cubitos in longitudine, [Col. 0152C] et latitudine et altitudine, id est, per quadrum, quia in superna illa patria, ubi Regem Christum in decore suo vident oculi sanctorum, sola charitatis divinae ac fraternae gratia per omnia fulget. Quod sequentibus quoque verbis astruitur, cum dicitur:

«Et operuit illud atque vestivit auro purissimo.» Quod est aperte dicere: quia supernae moenia civitatis, gratia charitatis implevit.

«Sed et altare vestivit cedro.» Altare dicitur thymiamatis, quod erat ante oraculum, de quo paulo post subinfertur: «Sed totum altare oraculi texit auro.» Unde intelligi datur quod idem altare de lapide quidem fuerit factum, et cedro vestitum, ac deinde auro coopertum. Significat autem typice perfectorum vitam justorum, qui quasi in vicinia oraculi [Col. 0152D] sunt positi, quia, desertis infimis delectationibus, de solo regni coelestis ingressu curam omnem impendunt. Unde bene in hoc altari non carnes victimarum, sed sola incendebantur thymiamata, quia tales non adhuc peccata carnis et illecebras cogitationum in se mactare opus habent, sed tantum orationum spiritualium et coelestium desideriorum odoramenta per ignem intimi amoris in conspectu sui conditoris offerunt.

«Domum quoque ante oraculum operuit auro purissimo, et affixit laminas clavis aureis.» Domum ante oraculum praesentis Ecclesiae typum tenere diximus: ubi ita Redemptoris nostri amore flagramus, ut tamen necdum ipsum videre facie valeamus [Col. 0153A] ad faciem. Unde apte domus haec auro quidem purissimo cooperta, sed interposita erat medio pariete ab oraculo secreta. Oraculum namque vocatur, cum vel divina hominibus, vel angelica allocutio, cum secretorum quorumque revelatione conceditur. Unde bene oraculum in adytis, hoc est, in interiori domo factum est, quia in superna patria, et angelorum nobis visio atque allocutio, et ipsa Dei praesentia revelabitur. Domus ergo ante oraculum auro tecta est, quia perfecti quique justi in hac vita, ubi necdum palam de Patre audire, id est, necdum palam Patrem videre queunt, fidem et opus justitiae divino ornant amore, per quem ad plenam Dei cognitionem mereantur attingere. Laminae auri, quibus operta est domus, operationes sunt multifariae pietatis, [Col. 0153B] quas in obsequium vel sui creatoris, vel fraternae necessitatis, amor castus exhibet. Clavi aurei, quibus erant affixae laminae, ipsa sunt praecepta charitatis, sive promissa aeternae claritatis, per quae in exercitio studioque virtutum ne deficiamus, donante Christi gratia, continemur. Unde bene de eisdem clavis in libro Paralipomenon scriptum est: «Sed et clavos fecit aureos, ita ut singuli clavi siclos quinquagenos appenderent (II Par. III) .» Quinquagenario namque numero solet in Scripturis remissio peccatorum et gratia Spiritus sancti, et requies aeterna figurari.

«Et quinquagenorum erant siclorum clavi singuli, quibus lamina auri affigebantur in parietibus domus Domini.» Quia nimirum verba coelestia, quibus [Col. 0153C] in amore bonorum operum proficimus et conservamur, veniam nobis promittunt peccatorum, gratiam sancti Spiritus, et sabbatismum in futuro pollicentur aeternum (Isa. LX) . Et hi quidem sunt clavi dilectionis. Sunt vero alii clavi timoris, quibus incipientes quique et necdum ad perfectionem pervenientes, illecebras vitiorum, carnaliumque voluptatum mortificant: illi videlicet sermones veritatis, quorum institutione carnem nostram crucifigere cum vitiis et concupiscentiis edocemur: quos habere desiderabat Propheta, cum ait: «Confige clavis a timore tuo carnes meas, a judiciis enim tuis timui (Psal. CXVIII) .» Qui rursum ad perfectiora perveniens, dicit de clavis dilectionis: «Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII) .»

[Col. 0153D] «Nihilque erat in templo, quod non auro tegeretur, sed totum altare oraculi texit auro.» Deaurata est quippe porticus ante templum, quia patres Veteris Testamenti Deo per charitatem placuerunt. Deauratum est ipsum templum, quia eadem ipsa «charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis (Rom. V) .» Deaurata est domus interior, quia in superna patria sola charitas regnat; sed ibi eo verius et securius, quo praesens ipse Deus, qui est charitas, videtur (I Cor. XIII) ; ibi eo certius, quo ipse mediator Dei et hominum, qui solus paternorum est conscius secretorum, velut arca testamenti, semper aspicitur (I Joan. IV) . Quod autem coenacula quoque tecta sunt auro, ad [Col. 0154A] eumdem sensum respicit. Sicut enim interior domus sancti sanctorum, ubi erat arca, internam sanctorum vitam in conspectu sui conditoris et redemptoris significat, juxta illud Psalmistae: «Abscondes eos in abscondito vultus tui a conturbatione hominum (Psal. XXX) ;» ita coenacula in alto eamdem vitam, hoc est, in coelis esse, et non in hoc mundo, designant, dicente Apostolo: «Quae sursum sunt, quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens. Quae sursum sunt, sapite, non quae super terram (Col. III) .»

«Et fecit in oraculo duo cherubim de lignis olivarum, decem cubitorum altitudinis, etc.» Cherubim (sicut propheta Ezechiel aperte declarat [Ezech. X] ) angelicae dignitatis vocabulum est, numeroque [Col. 0154B] singulari cherub dicitur, plurali cherubim. Unde apte in figuris cherubim, qui erant in oraculo facti, angelica ministeria, quae conditori suo in coelis semper assistunt, possunt intelligi: qui recte de lignis olivarum facti esse perhibentur, quia nimirum virtutes angelicae gratia Spiritus sancti, ne un quam ab amore Dei arescant, unctae sunt. Decem autem sunt cubitorum altitudinis, quia denario vitae aeternae fruuntur, habentes inviolatam in se sui conditoris imaginem, servata perpetuo sanctitate et justitia et veritate quam prima conditione perceperunt. Denarius namque decem obolis constat, et continere in se nomen Regis et imaginem consuevit Quapropter et figurae regni coelestis aptissime congruit, ubi et angeli sancti imaginem sui conditoris [Col. 0154C] ad quam facti sunt, semper retinent, et electi homi nes imaginem ejus, quam peccando amiserant, recipiunt.

«Quinque cubitorum ala cherub una, et quinque cubitorum ala cherub altera; id est, decem cubitos habens a summitate alae usque ad alae alterius summitatem.» Alae cum in sanctorum hominum figura ponuntur, virtutes significant eorum quibus ad coelestia semper volare atque in his conversationem delectantur habere. Cum vero in significatione angelorum ponuntur alae, quid aptius quam gratiam demonstrant perpetuae et indeflectivae felicitatis eorum qui semper in coelestibus in ministerio sui persistunt auctoris; vel certe quia levitate spiritualis naturae sunt praediti, ita ut, ubicunque voluerint, [Col. 0154D] statim quasi volando perveniant; et hic cum alis figurati, et prophetis sunt cum alis ostensi. Bene autem dicitur quod quinque cubitorum fuerit ala cherub una, et quinque cubitorum ala cherub altera, quoniam virtutes angelicae legem Dei, quae in quinque libris descripta est, indefessa devotione custodiunt, diligendo videlicet Dominum Deum suum ex omnibus viribus suis, diligendo et proximos tanquam seipsos. «Plenitudo enim legis charitas est.» Proximi autem eorum et ipsi adinvicem sunt angelici Spiritus, et homines electi eorum aeque concives; unde cherub utraque ala ejusdem mensurae perhibetur, quia videlicet eadem ipsa devotione, qua sese alterutrum in Deo diligunt, nostram quoque [Col. 0155A] ad se ascendentium societatem desiderant, sicque simul alae decem cubitos complent, cum in gemina charitatis exhibitione angeli de conditoris sui praesentia laetantur.

«Decem quoque cubitorum erat cherub secundus, mensura pari; et opus unum erat in duobus cherubim, etc.» Duo erant facti cherubim propter consortium ejusdem, de qua loquimur, charitatis significandum, quia minus quam inter duos charitas stare non potest. Unde et Salvator binos ad praedicandum discipulos mittere curavit, ut tacite doceret eis qui verbum fidei praedicarent virtutem dilectionis ante omnia esse tenendam. Uniuscujusque mensurae et operis erant duo cherubim, quia disparilitas voluntatum sive cogitatuum in superna patria nulla est, [Col. 0155B] ubi una omnes eademque Dei praesentis visione et gloria illustrantur.

«Posuitque cherubim in medio templi interioris; extendebant autem alas suas cherubim et tangebat ala una parietem, et ala cherub secundi tangebat parietem alterum. Alae autem alterae in medio pariete templi se invicem contingebant.» Manifestum est ex his quae praedicta sunt quare cherubim in medio templi interioris sunt positi, quorum habitatio est semper in coelis. Extendebant autem alas cherubim, quasi ad volandum, quia spiritus angelici semper habent animum ad obsequium divinae voluntatis paratum. Quod vero ala una tangebat parietem, et ala cherub secundi alterum parietem, ad illam charitatis administrationem quam nobis exhibent [Col. 0155C] angeli pertinet. Quod alae alterae in medio templi se invicem contingebant, eam dilectionis gratiam qua se alterutrum complectuntur exprimit. Bene autem sequitur:

«Texit quoque cherubim auro.» Quia et naturam eorum Conditor immortali claritate sublimavit, et mentem vera dilectionis atque humilitatis luce replevit. Notandum sane quod Moyses dum tabernaculum faceret, fecit et duos cherubim aureos, quos posuit in propitiatorio, quod erat super arcam, Salomon autem addidit alios duos multo majores, quos in templo poneret; sub quorum alis arcam in medio poneret cum propitiatorio et cherubim prioribus (Exod. XXXVII) . Sicque factum est ut in tabernaculo quidem essent cherubim duo, in templo autem quatuor; [Col. 0155D] ad unam vero eamdemque significationem utrique pertinent. Sed repetitum est opus atque augustius factum per Salomonem, ut typice doceretur quia, multiplicata post Incarnationem Dominicam Ecclesia, latius esset gentibus sublimitas coeli civium pandenda. Qui sic Conditorem de collato sibi munere beatitudinis collaudant, ut de nostra quoque ereptione atque ad eamdem beatitudinem introductione congaudeant; extendunt enim alas ad invicem super arcam, cum ad laudem Domini Salvatoris referunt bonum omne quod acceperunt; extendunt alteras alas ad parietes oraculi, cum sanctos etiam homines secum videre laetantur, eosque velut alarum suarum summitatibus tangunt, quos consortes [Col. 0156A] atque imitatores fuisse in hac vita suae puritatis exsultant. Duos autem aeque parietes alis suis tangunt, quia fideles utriusque populi, Judaei scilicet et gentilis, possessores secum habent aulae coelestis: non quod in illa patria distinctio sit localis inter utrumque populum, sed quia major fiat festivitas internae beatitudinis de consortio adunatae in Deo fraternitatis. Extendunt ergo cherubim ad utrumque parietem oraculi alas suas, quia laetantes in coelesti patria justos utriusque plebis visione suae gloriae ad laudem sui creatoris excitant. Nec solum de illorum quos secum intus habent hominum justorum felicitate laetantur agmina coelestia, verum etiam nostri, qui foris adhuc positi de profundis ad Dominum clamamus, curam gerunt sedulam. Unde [Col. 0156B] bene de eisdem cherubim in libro Paralipomenon scriptum est: «Ipsi autem stabant erectis pedibus, et facies eorum versae erant ad exteriorem domum (I Par. III) ,» quia nos ab hujus aerumna peregrinationis erectos ad suum desiderant pervenire consortium. Sic ergo pedibus stant erectis, sic alas suas ad auro textos oraculi parietes extendunt, ut facies habeant ad domum versas exteriorem, quia, sic angeli suam perpetuo innocentiam conservant, sic de animarum sanctarum in coelis beatitudine congaudent, ut eis quoque quos in terris adhuc peregrinari conspiciunt electis opem ferre non desinant, donec et illos ad coelestem patriam introducant. «Omnes enim sunt administratorii Spiritus in ministerium missi propter eos qui haereditatem capiunt [Col. 0156C] salutis (Hebr. I) .» Possunt etiam per duo cherubim duo testamenta figurari, qui nimirum cherubim in oraculo sunt facti, quia in consilio divinae provisionis nobis utique inaccessibili atque incomprebensibili ante saecula dispositum est quando et qualiter, quibusve auctoribus sacra Scriptura conderetur. De linguis olivarum sunt facti, quia lucem nobis scientiae tribuunt, juvante flamma charitatis Dei, quae per Spiritum sanctum diffunditur in cordibus nostris. Decem cubitis sunt alti, quia per observantiam decalogi legis Deo serviendum praedicant, quia Deo fideliter servientes denario remunerandos esse regni perpetis ostendunt. Geminas habent alas, quia testamenti sui conditores per aspera aeque ut prospera indefesso proposito semper ad coelestia [Col. 0156D] tetendisse ac pervenisse declarant, qui hoc idem suis auditoribus faciendum esse demonstrant. Quinque cubitorum ala cherub una, et quinque cubitorum ala cherub altera, quia in omni labentium rerum varietate sancti universos sui corporis sensus in obsequium sui conditoris extendunt. Et opus unum erat in duobus cherubim. Quia utriusque testamenti scriptores una eademque castitate operis et charitatis devotione Deo serviunt, una et consona Deum voce ac fide praedicant. Alae igitur cherubim interiores super arcam se invicem contingebant, quia testamenta pari de Domino attestatione consentiunt. Item alis exterioribus iste unum parietem, ille alterum contingebat, quia vetus testamentum proprie [Col. 0157A] antiquo Dei populo scriptum, novum vero nobis, qui post incarnationem Dominicam ad fidem venimus, et secundo parieti, hoc est, septentrionali recte comparamur, quibus, post frigora ac tenebras idololatriae, lucem veritatis cognoscere datum est. Versas habent facies cherubim ad exteriorem domum, quia nostri gratia, qui adhuc foris stamus, neque re ipsa, sed «spe salvi facti sumus (Rom. VIII) », divini sunt libri conditi, quia scriptores eorum jam regnantes cum Domino, illumque collaudantes in coelis, curam nostrae gerunt salutis, proque nostris erratibus apud ejus pietatem interpellant.

«Et omnes parietes templi per circuitum sculpsit variis caelaturis et torno, etc.» Omnes parietes [Col. 0157B] templi per circuitum, omnes sanctae Ecclesiae populi sunt, quibus super fundamentum Christi locatis totius ambitum orbis replevit, coeptumque fidei aedificium quotidie nova membrorum suorum progenie, quasi lapidum pretiosorum appositione, superaugmentare non desistit. Qui nimirum parietes variis caelaturis sculpuntur, cum «alii datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae, secundum eumdem Spiritum, alteri fides in eodem Spiritu, alii gratia curationum in uno Spiritu, alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum (I Cor. XII) ;» et ut ad alias veniamus, quas omnes habere valeamus, virtutes, «Charitas, gaudium, pax, longanimitas, patientia, benignitas, bonitas, fides, modestia, continentia (Galat. V) ,» et caeteri [Col. 0157C] fructus Spiritus, quid nisi caelaturae sunt parietum templi, quia ornatus sunt mentium populi Dei? Sculpuntur iidem parietes et torno, cum prompto pollent animo fideles ad faciendum cuncta quae Dominus praecipit, ad patiendum cuncta quae permittit, dicentes ex animo per singula quae occurrunt: «Benedicam Domino in omni tempore (Psal. XXXIII) .» Et: «Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum; cantabo et psalmum dicam Domino (Psal. LVI) .» Sculpuntur torno, cum in tantum virtutibus operam impendunt, ut ab harum tramite nullis circumstantium rerum contrarietatibus, nullis possint blandimentis averti. Quia enim tornatura caeteris artibus velocitate praecellit, et ipsa sibi regulam, [Col. 0157D] qua sine errore opus perficiat, servat, apte per hanc pia sanctorum vita signatur, quae et parata est semper ad obsequium divinae voluntatis, et hoc absque diverticulo errandi complere longo virtutum didicit usu exercitata.

«Et fecit in eis cherubim et palmas et picturas varias, quasi prominentes de pariete et egredientes.» Cherubim namque in parietibus templi facit Salomon, cum electos suos Dominus ad regulam Scripturarum sanctarum, in quibus est multitudo scientiae, vitam suam dirigere donat; Cherubim facit, cum eos in hoc mundo castitatem angelicae conversationis pro modulo suo docet imitari, quod maxime vigiliis ac laudibus divinis, dilectione sincera Conditoris [Col. 0158A] et proximi geritur. Palmas facit, cum memoriam aeternae retributionis eorum mentibus infigit, ut eo minus ab arce justitiae labi queant, quo mercedem justitiae semper ante cordis oculos habent. Facit picturas varias, quasi prominentes, de pariete egredientes, cum multifarias virtutum operationes fidelibus tribuit. Verbi gratia, viscera misericordiae, benignitatem, humilitatem, patientiam, modestiam.

«Pavimentum domus texit auro intrinsecus, et extrinsecus, etc.» Intrinsecus et extrinsecus in oraculo et in ipso templo significat. Texit ergo Salomon pavimentum domus auro intrinsecus et extrinsecus, quia Rex noster pacificus et angelos atque animas justorum in coelis perfecte ac plenarie dono dilectionis a caeterorum mortalium vilitate secrevit

[Col. 0158B] «Et in ingressu oraculi fecit ostiola de lignis olivarum, postesque angulorum quinque, et duo ostia de lignis olivarum.» Quod primo dixerat, «fecit ostiola de lignis olivarum,» hoc ipsum videtur apertius explicare voluisse, cum adjunxit: «et duo ostia de lignis olivarum.» Unus quippe erat ingressus oraculi, sed idem ingressus duobus ostiis claudebatur, rursumque reseratis eisdem aperiebatur, sicut etiam templum, sicut porticus ante templum unum non amplius habebant introitum, certi utique causa mysterii, quia «Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus (Ephes. IV) .» Unus in Ecclesiam praesentem per baptisma, unus in regnum coeleste per opera fidei est sperandus introitus. Nam quod unus esset ingressus oraculi, testatur hoc [Col. 0158C] quod inferius de arca scriptum est: «Cumque eminerent vectes, et apparerent summitates eorum foris sanctuarium ante oraculum, non apparebant ultra extrinsecus.» Ubi patenter, ni fallor, ostenditur quod erat unus ingressus oraculi, et hic e regione factus arcae quae in medio ejusdem stabat oraculi, cujus ingressus ostiola per significationem multifarie possunt accipi. Nam et angelicos spiritus, quorum ministerio in habitationem patriae coelestis introducimur, aptissime designant, et apostolorum aeque, apostolicorumque virorum, quibus claves regni coelorum sunt datae (Luc. XVI) , tenent figuram; qui, accepta a Domino potestate ligandi atque solvendi, et dignos intra regni januam admittunt, et contumaces, impuros ac superbos, excommunicando [Col. 0158D] sive anathematizando ab ingressu vitae perennis eliminant.

Sed et opera justitiae, quorum merito ad regnum coeleste pervenitur, recte per ostia, per quae in sancta sanctorum ingrediebatur, possunt typice designari, juxta hoc quod in libro Sapientiae scriptum est: «Custoditio autem legum consummatio incorruptionis est; incorruptio autem facit esse proximum Deo. Concupiscentia itaque sapientiae deducet ad regnum perpetuum (Sap. VI) .» Quibus omnibus apte congruit quod eadem ostiola de lignis fiunt olivarum, quia nimirum et angeli et homines perfecti fructu misericordiae et operibus lucis sese in domo Dei gloriosos exhibent, imo omnes electi per arma [Col. 0159A] lucis et pietatis aditum sibi patriae coelestis aperiunt. Duo sunt autem ostiola, sive quia Deum ac proximos diligunt et angeli et homines sancti, neque ullus januam vitae nisi per geminam dilectionem hanc poterit intrare; seu quia utriusque populi fidelibus, et Judaei scilicet et gentilis, eadem vitae janua reseratur.

«Postes habent angulorum quinque,» quia non solum animas electorum aula coeli recipit, sed et corporibus immortali gloria praeditis in judicio suas fores aperit.

«Et sculpsit in eis picturam cherubim, et palmarum species, et anaglypha valde prominentia, et texit ea auro, etc.» Anaglypha Graece, quae Latine dicuntur caelaturae, quia virtutum operibus quibus [Col. 0159B] per totum orbem Ecclesia in sanctis suis ac perfectis exercetur, illi praecipue, quibus fidelium cura commissa, et claves regni coelorum sunt datae, omni debent solertia insistere, ut quantum gradu praeeminent caeteris, tantum merito praecellant bonae actionis. Habent namque in se picturam cherubim sculptam, cum angelicam in terris vitam quantum mortalibus possibile est, et mente imitantur et opere. Habent palmarum species, cum dona supernae retributionis fixa semper intentione meditantur. Palma namque manus victoris ornatus est. Habent anaglypha valde prominentia, cum certissima bonorum operum documenta, et quae nemo in sinistram partem interpretari ullatenus valeat, cunctis sese intuentibus ostendunt. Et haec omnia sunt auri laminis operta, [Col. 0159C] cum (sicut saepe dictum et semper dicendum est) caeteris virtutum floribus specialibus in magnis Ecclesiae membris fulgor supereminet amoris. His ostiolis etiam velum fuisse additum Verba Dierum narrant. «Fecit quoque velum, inquit ex hyacintho, purpura, coccino, et bysso, et intexuit ei cherubim (I Par. III) .» Quod decoris quidem gratia factum est, ut inter parietes deauratos etiam holosericum fulgeret, sed in ejusdem mysterii, cujus et ostiola, congrua significatione ante arcam atque ingressum oraculi appensum, ut sicut ostiola congruis horis aperiebantur, et velum revelaretur quoties advenirent quibus in sancta sanctorum esset ingrediendum.

Hujus ergo veli sedula revelatio secundum legem apertionem significat regni coelestis, quae nobis per [Col. 0159D] incarnationem Domini et Salvatoris nostri donata est. Unde et «baptizato eo coeli aperti sunt (Matth. III) ;» ut ostenderetur quod per baptisma, quod nobis ipse consecravit, januam patriae coelestis deberemus ingredi; et moriente illo in cruce, idem «velum scissum est medium a summo usque deorsum (Matth. XXVII) ,» ut aperte doceretur quia figurae legales jam tunc ad finem venissent, ac veritas Evangelii, arcanaque coelestia, et ipse coeli ingressus, non adhuc prophetandus ac figuraliter significandus, sed jamjamque esset proxime omnibus aperiendus, qui ab initio mundi usque ad id temporis in fide veritatis de mundo transierunt. Bene idem velum, sub quo in oraculum intrabatur, ex hyacintho, [Col. 0160A] purpura, coccino, et bysso factum esse, ei quoque cherubim intexti esse memorantur, hyacinthus quippe, qui coeli colorem imitatur, supernorum desideriis apte comparatur. Purpura, quae sanguine conchyliorum conficitur, et sanguineam ipsa praefert speciem, non immerito sacramentum Dominicae signat passionis, quo nos initiari, crucem nostram portando, debemus. Coccino, quod rubeo colore flammescit, congrue virtus exprimitur amoris: de quo mirantes dixere, qui cum Domino ambulaverant, discipuli: «Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, dum loqueretur in via, et aperiret nobis Scripturas? (Luc. XXIV.) » Byssus, quae de terra virenti germine nascitur, et longo artificum exercitio nativum exuit virorem, atque ad albentem per [Col. 0160B] ducitur speciem, congrue castigationem carnis nostrae insinuat: cujus quasi humorem ingenitum exsiccari jubet Apostolus, dicens: «Mortificate membra vestra, quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, libidinem, concupiscentiam malam, et avaritiam, quae est simulacrorum servitus (Col. III) .» Ad quantam vero candoris gratiam hanc velit perduci, alias ostendit, dicens: «Obsecro vos, fratres, per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum (Rom. XII) .» Intexuntur vero cherubim eisdem, quae quatuor eximiis coloribus conficiuntur, cum in universis, quae pie agimus, a venenatis daemonum telis per angelica praesidia, Domino donante, [Col. 0160C] protegimur. Intexuntur velo cherubim, cum in bonis quae agimus, multitudine scientiae indesinenter utimur, respicientes semper ad eloquia divina; et ne forte a virtutum calle aberremus, horum intuitu continuo vestigia nostra regimus.

«Fecitque in introitu templi postes de lignis olivarum quadrangulatos; et duo ostia de lignis abiegnis altrinsecus; et utrumque ostium duplex erat, et se invicem tenens aperiebatur,» etc. Sicut ingressus oraculi, quo ad arcam Domini cherubimque perveniebatur, introitum significat regni coelestis, quo ad visionem nostri conditoris supernorumque civium nos introduci speramus ac desideramus, ita introitus in templum primordia nostrae structurae ad Deum conversionis, quando in [Col. 0160D] praesentem Ecclesiam ingredimur, typice demonstrat. Iste ingressum nostrum ad fidem, ille designat ad speciem. Unde aperte postes hujus introitus quadrangulati sunt facti, sive propter quatuor Evangelii libros, quorum doctrina in fide veritatis erudimur; seu propter totidem virtutes principales, «prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam,» quarum veluti fundamine quodam firmissimo, omnis bonorum actuum structura innititur. Prudentia est namque qua discimus quid nos agere, qualiter vivere deceat; fortitudo, per quam ea quae agenda didicimus, implemus: quas uno versiculo virtutes Propheta breviter complectitur, dicens: «Dominus illuminatio mea et salus mea (Psal. XXVI) .» Illuminatio videlicet, ut, quae agere debeamus, edoceat; salus vero, ut ad haec nos peragenda confirmet. Temperantia est, qua discernimus ne plus aut minus justo prudentiae sive fortitudini operam dare inveniamur. Et quia quisquis prudentia ac fortitudine temperanter utitur, absque ulla contradictione justus esse probabitur. Virtus quarta post prudentiam, fortitudinem et temperantiam, justitia sequitur. Duo ostia, quae in hunc ingressum facta sunt, dilectio est Dei et proximi. Quae bene altrinsecus facta esse dicuntur, quia ad invicem respiciunt adeo ut una sine altera nequaquam possit haberi. «Omnis enim qui credit quoniam Jesus est Christus, ex Deo natus est; et omnis qui diligit eum qui genuit, diligit etiam eum qui natus est ex eo (I Joan. V) .» Et sicut iterum dicit: «Qui non diligit fratrem suum, quem videt, Deum, quem non videt, quomodo potest diligere?» (I Joan. IV.) Unde recte ostium exterius dilectio fraterna, interius est dilectio intelligenda divina. Quia illa prior tempore, haec est divinitate sublimior, et per illam ad hanc intratur, quia in amore proximi discitur qualiter amari Conditor debeat. Notandum sane quod in ingressu oraculi, duo quidem fuisse ostia dicuntur, sed haec duplicia fuisse non dicuntur. In templi vero, id est, domus prioris introitu, ita erant duo ostia, ut duplex esset utrumque, quia nimirum in praesenti talem nos ingredi ac ducere vitam necesse est, in qua dilectionem Dei et proximi per fidem et operationem, per patientiam et benignitatem servemus; [Col. 0161C] in futura autem vita, ubi Deum et proximos in luce internae beatitudinis videbimus, eadem utique dilectione gemina absque ullo prorsus labore, imo in magna multitudine divinae dulcedinis fruemur. Unde apte introitus interioris domus duo quidem ostia, sed haec simplicia habebat. Non enim ibi fides necessaria est, ubi ea quae nunc credimus ac speramus, omnia manifesta luce videbimus. Non labor operum necessarius, ubi mercede perpetua eorum quae hic laboramus donabimur. Non necessaria patientia, ubi nemo adversi aliquid irrogat. Non munificentia benignitatis, ubi nemo indiget, opus est. Haec de ostiorum figura pro modulo nostro, sequentes Patrum vestigia, disseruimus. Verum juxta formam ipsius operis decoris gratia provisum [Col. 0161D] est ut in uno eodemque templi ingressu duo essent ostia. Necesse etenim erat parietes domus, qui centum viginti cubitos habebant in altitudine, nonnullos etiam crassitudinis cubitos habere, in cujus nimirum crassitudinis extrema parte ostia erant affixa, ita ut aequale parieti esset ostium utrumque, ut sive intus, sive foris templum quisque positus ostium inspiceret, unus ei per omnia paries esse videretur. Similiter et cedrinus paries cum vicenorum in longitudine et altitudine esset cubitorum, non parvam et ipse debuit habere crassitudinem. Quapropter et in hujus ingressu duo facta sunt ostia, ut videlicet ab utroque latere, hoc est, et intus et foris aequale parieti ostium pateret. Et quoniam easdem [Col. 0162A] picturas ostium, quas et paries, habebat, veraciter unus per omnia et continuatim extentus paries videretur, unum decoris gratia praetendens, aliud mysterii dispensatione praefigurans. Quod vero, descriptis templi ostiis, sequitur:

«Et sculpsit cherubim, et palmas et caelaturas valde eminentes, operuitque omnia laminis aureis, opere quadro ad regulam,» quia nimirum eadem arcana fidei, spei et charitatis, quae sublimes quique ac perfecti sublimiter capiunt, quaeque omnes electi plene in divina visione praesciunt, etiam catechizandis rudibus, pro suo cuique captu discenda et confitenda traduntur, quatenus sacris initiati mysteriis, quandoque etiam ad capienda ea quae pie credidere, perveniant.

[Col. 0162B] «Et aedificavit rex Salomon atrium interius tribus ordinibus lapidum politorum, et uno ordine lignorum cedri, etc.» De interiori atrio breviter loquitur, de exteriori prorsus videtur tacere. Verum in Verbis Dierum utriusque fit mentio, ubi ita scriptum est: «Fecit etiam atrium sacerdotum, et basilicam grandem, et ostia in basilica, quae texit aere (II Par. IV) .» Atrium ergo interius, quod vocatur sacerdotum, eo quod sacerdotes et levitae in ea ministrarent, ex omni parte erat templo circumdatum. Sed ab oriente, unde templi erat ingressus, multo longius a templo quam a caeteris tribus plagis secretum. Quia nimirum in ea plaga, id est, in facie templi fiebant ministeria sanctorum, ibi altare aeneum ad hostias Domino offerendas, ibi decem [Col. 0162C] luteres ad easdem hostias lavandas. Ibi mare aeneum erat positum ad lavandas manus pedesque sacerdotum, cum ad ministrandum intrarent. Habebat autem hoc atrium tres cubitos altitudinis, ut Josephus narrat, quatenus ut ab ingressu templi caeteros prohiberet, et solis sacerdotibus hoc licere significaret. Eratque ei janua ad orientalem plagam, ad quam usque populus hostias suas et sacrificia inferebat, inde suscipienda a sacerdotibus atque ad altare proferenda. De exteriori vero atrio, quod Verba Dierum basilicam grandem vocant, ita scribit Josephus: «Extrinsecus autem hujus templi aliam aedificavit aulam, quadranguli schemate factam, erigens maximas porticus atque latas, et portas excelsas et amplas, per quatuor mundi partes in eo constituens: [Col. 0162D] quarum singulae ad unumquemque ventum, quatuor angulis attendebant, ubi aureas januas collocavit.» Et paulo post: «In hoc ergo sacrarium omnes populi, quibus purgatio legitimorum inerat, introibant.» Has vero porticus Cassiodorus senator in pictura templi, quam in pandecte posuit (ut ipse in Psalmorum expositione commemorat) triplici ordine distinguit: primum videlicet ordinem ponens extra atrium sacerdotum ex omni parte per quadrum; secundum eodem modo extra intimas porticus undique versum in gyro; extremum similiter ex omni latere priorum porticuum circuitu. Sicque templum triformi aedificiorum praesidio ab omni erat parte munitum facto pavimento sub dio inter aedificia singula de [Col. 0163A] marmore et parietibus domorum interioribus, hoc est, eis qui ad templum respiciebant factis in columnis; exterioribus vero solidis. Sicque fiebat ut omnis structura templi pro graduum esset varietate rationabiliter distincta. Namque in sancta sanctorum ingrediebatur pontifex; in ipsum templum sacerdotes purificati et non purificati una cum levitis et cantoribus; in intimum atrium basilicae majoris, viri Judaei purificati stantes et orantes sub dio, si serenum esset; si tempestas, in porticus proximas sese recipientes. In exterius mulieres Judaeae purificatae; in extremum atrium gentiles et Judaei, qui nuper venerant ex gentibus usque ad sextum purificationis diem. Haec ut in pictura Cassiodori distincta reperimus, breviter annotare curavimus, rati eum ab [Col. 0163B] antiquis haec Judaeis didicisse: neque virum tam eruditum voluisse in exemplum legendi proponere quae non ipse prius vera esse cognovisset. Haec sunt loca, quorum meminit supremus graduum psalmus, qui ita incipit: «Ecce nunc benedicite Dominum, omnes servi Domini, qui statis in domo Domini, in atriis domus Dei nostri (Psal. CXXXIII) .» In his porticibus Jeremias et alii prophetae, in his Dominus et apostoli verbum populo praedicabant, in harum aliqua Dominus sedebat docens (Joan. VIII) , quando eum tentantibus Pharisaeis mulier illi adultera judicanda oblata est; in his invenit vendentes et ementes oves, boves et columbas, hosque cum suis mercimoniis eliminavit e templo (Joan. II) . In his Petrus et Joannes claudum invenientes sanarunt, ac secum [Col. 0163C] ingredientes interius ad orandum duxerunt (Act. III) . In his orabat omnis multitudo populi, quando incensum ponenti Zachariae angelus ad altare thymiamatis apparuit, eumque de praecursoris Domini nativitate docuit (Luc. I) . Non autem haec atria cum porticibus suis aspectum templi de longe aspectantibus abscondere potuerunt, quia locus in quo templum erat situm multo sublimior erat, quam ubi fundatae porticus fuere. Nam (sicut Josephus scribit) extremae atriorum fabricae cum in quadringentis cubitis essent tantum erectae, ad verticem usque montis, in quo templum aedificatum est, pervenerunt. Haec quidem de structura templi studioso lectori credidimus intimanda. Verum in eis quaecunque Scriptura sacra referre commodum duxit, figuras [Col. 0163D] mysteriorum quaeramus, caeteris pro historiae cognitione simpliciter utamur. Aedificium templi intra atria sacerdotum, perfectorum in sancta Ecclesia, et sublimium vitam exprimit virorum: eorum videlicet qui et excellentia virtutum Domino appropinquare, et aliis verbo atque opere ducatum solent ostendere salutis. Sacerdos namque ab eo Latine nomen accepit, quod sacrum praebere ducatum minoribus debeat: quo nomine in Scripturis mystice non soli altaris ministri, episcopi videlicet et presbyteri, sed et omnes utique censentur, qui altitudine rectae conversationis ac doctrinae salutaris eminent. Nec sibimetipsis tantummodo, sed et pluribus, qui dum corpora sua, «hostiam viventem, [Col. 0164A] sanctam, Deo placentem» exhibent (Rom. XII) , sacerdotale profecto ministerium spiritaliter exercent. Neque enim episcopis solum et presbyteris, verum omni Dei Ecclesiae loquebatur apostolus Petrus, cum ait: «Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis (I Petr. II) .» Cujus honore dignitatis etiam antiquus populus Dei erat insignitus, dicente ipso ad Moysen: «Haec dices domui Jacob, et annuntiabis filiis Israel.» Et paulo post: «Et eritis vos mihi regnum sacerdotale, et gens sancta (Exod. XIX) .» Basilica vero grandis, quae erat extra atrium sacerdotum, in qua omnis populi multitudo adorare sive ad verbum audiendum confluere solebat, carnalium in sancta Ecclesia vitam moresque figuraliter insinuat, qualibus [Col. 0164B] dicit Apostolus: «Et ego, fratres, non potui vobis loqui quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus, tanquam parvulis in Christo. Lac vobis potum dedi, non escam (I Cor. III) .» Qui bene per basilicam grandem designantur, quia absque ulla dubietate multo major est in sancta Ecclesia talium quam perfectorum numerus; sed quantum numero praestant, tantum succumbunt merito. Unde apte basilica haec grandis, etsi multos capit, non eos tamen in interiora templi deaurati ad altaris officium, non in ipsum saltem atrium sacerdotum intromittit. Quia carnales quique atque infirmi adhuc in Ecclesia etsi ob meritum castae fidei ac pietatis Domino devote ad electorum sortem pertinent, longe tamen abest, ut illis aequentur, qui cum fiducia profantur: «Non [Col. 0164C] enim audeo aliquid loqui eorum quae per me non efficit Christus in obedientiam gentium verbo et factis (Rom. XV) .» Et iterum: «Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. De caetero reposita est mihi corona justitiae (II Tim. IV) .» Accedebat quidem vulgus usque ad atrium sacerdotum, hostiasque suas ad hujus usque januam deferebat susceptas a sacerdotibus, atque in altari oblatas oculis prosequebatur. In ipsum etiam templum, cum aperiebatur, intuitum suum a longe dirigebat, nec tamen atrium sacerdotum intrandi facultatem habebat. Verum de inferioribus clamabat ad Dominum. Quia nec carnalium in Ecclesia simplicitas a Domino despicitur, quando fideliter ea quae valent illi vota pietatis offerunt. Dirigunt enim visus a [Col. 0164D] longe in templum Dei, cum vitam sublimium discere et admirari sedulo gaudent, et quos virtutis imitatione sequi nequeunt, piae venerationis complectuntur affectu. Vident hostias sacerdotum in altari igne sacrosancto consumi, quia magnorum opera cognoscunt a Domino per Spiritum sanctum dignanter accipi. Afferunt et suas hostias ad atrium sacerdotum offerendas Domino per illos, dum bona, quae praevalent, operantes, majorum ac doctiorum et confirmantur exhortatione, et intercessione Domino commendantur. Offerunt etiam tunc hostias suas sacerdotibus per eos Domino commendandas, cum sanctis quibusque egentibus necessaria mundi hujus, quibus ipsi abundant, summae mercedis intuitu Domino [Col. 0165A] tribuunt admonenti ac dicenti: «Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut, cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula (Luc. XVI) .» Bene atrium sacerdotum tribus ordinibus lapidum politorum, et uno ordine lignorum cedri aedificatum esse memoratur. Tres quippe ordines sunt lapidum politorum, fides, spes, charitas. Et recte, politorum, quia certa necesse est discendi solertia quisque, quomodo credere, quid sperare, sive diligere debeat, dignoscat. Unus autem ordo lignorum cedri, ipsa est bona operatio, ac sine corruptione simulationis exhibita, sine cujus superadjectione fides, spes, charitas, vera esse non valet. Dictum namque est saepius quod ligna cedri propter odoris gratiam, et imputribilem suae naturae potentiam, perseverantiam, [Col. 0165B] famamque piae designant actionis. Ad hoc atrium usque universi conscendunt electi, qui fide, spe, dilectione atque opere Deo placere appetunt. Hoc alta meritorum gratia transcendunt perfecti, cum in tanto virtutum culmine proficiunt, ut dicere suis auditoribus possint: «Imitatores nostri estote, sicut et nos Christi (I Cor. XI) ; glorienturque et dicant: Nescitis, quoniam angelos judicabimus, quanto magis secularia?» (I Cor. VI.)

«Anno quarto fundata est domus Domini, in mense Zio, et in anno undecimo, mense Ebul (ipse est mensis octavus) perfecta est domus in omni opere suo et in universis utensilibus. Aedificavitque eam annis septem.» Patet allegoriae sensus, quare domus Domini aedificata sit annis septem: [Col. 0165C] quia nimirum sancta Ecclesia toto hujus saeculi tempore, quod sex septem dierum circuitu peragitur, ex electis construitur animabus, et cum fine saeculi suum quoque crementum ad finem ipsa perducit. Vel recte septem annis aedificatur ob significationem gratiae spiritalis, per quam Ecclesia solum, ut sit Ecclesia, percipit. Septem quippe dona Spiritus sancti enumerat Isaias (Isa. XI) , sine quibus nemo vel fidelis effici, vel fidem servare, vel merito fidei ad coronam potest pervenire justitiae. Quod autem in octavo anno et in octavo ejus mense perfecta est domus in omni opere suo et in universis utensilibus, ad futurum saeculum, diemque judicii pertinet, quando ad tantam jam perfectionem sancta Ecclesia perveniet, ut quid ei amplius addi possit [Col. 0165D] inveniri non possit. Habebit enim tunc quod pius ille desiderator supplex a Domino quaerebat, dicens: «Domine, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis (Joan. XIV) .» Sed non contemnenda nascitur quaestio, quomodo dicatur domus Domini in mense octavo perfecta in omni opere suo, et in universis utensilibus, cum in sequentibus legatur mense septimo dedicationem ejus esse completam? Neque autem credibile est quod septem quidem annis templum aedificans Salomon, octavo mense octavi anni perfecerit, sed usque ad septimum anni noni mensem dedicationem perfecti distulerit. Unde potius verisimile videtur, domum septem annis ac septem mensibus aedificatam, ita ut eodem mense septimo [Col. 0166A] dedicationis sit celebrata solemnitas, ac die vicesimo tertio ipsius mensis, ut Verba Dierum narrant (II Par. VII) , populos Salomon ad tabernacula sua dimiserit; sicque post unam septimanam adveniente mense octavo, perfecta inventa sit domus Domini, et operibus videlicet ejus universis, et ipsa dedicatione prius completa. Nisi forte putandum est post dedicatum templum aliquid adhuc utensilium in ministeria ejus additum fuisse usque ad ingressum octavi mensis, accelerante rege, ut omnino mense septimo, qui erat totus solemnis, templum dedicaretur; atque ita verum reperiatur utrumque, et templum videlicet octavo mense in omni opere atque utensilibus perfectum, et ipsum septimo mense dedicatum.

(CAP. VII.) «Misit quoque rex Salomon, et tulit Hiram de Tyro, filium mulieris viduae, et ex tribu Nepthalim, patre Tyrio, artificem aerarium, plenum sapientia, et intelligentia, et doctrina, ad faciendum omne opus ex aere. Qui cum venisset ad regem Salomonem, fecit omne opus ejus, etc.» Et hoc mysterii gratia factum est. Artifex quippe Tyrius, quem adjutorem Salomon sui assumpsit operis, electos de gentibus verbi ministros significat. Qui videlicet artifex pulchre dicitur, «quia filius erat mulieris viduae de Israel;» in qua persona solet nonnunquam [Col. 0166C] praesentis temporis Ecclesia figurari: pro qua vir suus, videlicet Christus, morte gustata, resurrexit, atque in coelos ascendens eam interim peregrinantem a se reliquit in terris. Non autem laborandum in explanando, quomodo hujus viduae filii sancti sint praedicatores, cum omnes electi viritim se filios esse fateantur Ecclesiae; cum etiam de eisdem praedicatoribus Novi Testamenti specialiter ei promittatur, dicente Propheta: «Pro patribus tuis nati sunt tibi filii, constitues eos principes super omnem terram (Ps. XLIV) .» Fecit autem Hiram omne opus Salomonis, quia nimirum doctores sancti dum ministerio verbi fideliter insistunt, opus utique Dei operantur, quoniam loquendo foris viam veritatis aperiunt, quos intus illustrando ipse ad vitam praeordinavit [Col. 0166D] aeternam. «Ego, inquit, plantavi, Apollo rigavit: Deus autem incrementum dedit (I Cor. III) .» Fecit hoc opus ex aere, quia illis committere verbum quaerit doctor strenuus, qui hoc pie suscipere ac perseveranter custodire desiderent, quique etiam aliis praedicando latius diffamare quae ipsi didicerint recta satagant. Aeris namque metallum valde esse durabile constat, atque omnimodo sonorum.

«Et finxit duas columnas aereas, decem et septem cubitorum altitudinis columnam utramque.» Hae sunt columnae, de quibus Paulus ait: «Jacobus, Cephas, et Joannes, qui videbantur columnae esse, dextras dederunt mihi et Barnabae societatis, ut nos in gentibus, illi autem in circumcisionem (Gal. II) .» [Col. 0167A] Quibus verbis quasi exponere videtur mysterium columnarum materialium, et quid videlicet figuraverint, et quare duae sint factae. Apostolos namque et doctores cunctos spiritales significant, fortes nimirum fide atque opere, et contemplatione ad superna erectos. Duae sunt autem, ut et gentes et circumcisionem praedicando in Ecclesiam introducant. Stabant in porticu ante fores templi, et ingressum illius suo decore ac pulchritudine ex utraque parte mirabiliter ornabant. Ostium autem templi Dominus est, quia nemo venit ad Patrem, nisi per ipsum (Joan. XIV) . Et sicut alibi dicit: «Ego sum ostium, per me si quis introierit, salvabitur (Joan. X) .» Quod videlicet ostium columnae ab utroque latere coram positae circumstant, cum ministri sermonis utrique populo [Col. 0167B] introitum regni coelestis ostendunt; ut sive a luce scientiae legalis quisque, sive ex rigore gentilitatis ad fidem Evangelii venerit, habeat paratos eos qui sibi iter salutis et verbo demonstrent et exemplo. Vel certe, quia de eisdem columnis in libro Paralipomenon ita scriptum est: «Ipsasque columnas posuit in vestibulo templi, unam a dextris et alteram a sinistris (II Par. III) ,» ideo sunt duae factae columnae atque ita dispositae, ut nobis et in prosperis et in adversis ingressum patriae coelestis ante oculos mentis habendum esse doceant. Notandum sane in hac sententia Paralipomenon quam posui, quod ea porticus templi, etiam vestigium templi vocabatur. Et quod in prophetis legimus, quia inter vestibulum et altare orabant sacerdotes, inter porticum et altare debere [Col. 0167C] intelligi. Bene autem utraque columna decem et octo cubitos altitudinis habere memoratur, ter etenim seni, decem et octo faciunt. Tria vero ad fidem pertinere propter sanctam Trinitatem, sex ad operationem, quod in eo dierum numero mundus sit factus, luce clarius est. Et tria per sex multiplicantur cum «justus ex fide vivit (Hab. VII) ,» cognitionemque piae credulitatis exsecutione bonae actionis accumulat. Columna ante fores templi decem et octo cubitis alta est, cum praedicator quisque egregius palam cunctis insinuat non nisi per fidem et opera justitiae nos ad supernae gaudia vitae posse pervenire.

«Et linea cubitorum duodecim ambigebat columnam utramque,» cum quisque doctor sive Judaeis seu gentibus praedicare missus, ea tantum facere [Col. 0167D] curat ac docere, quae sancta per apostolos accepit ac didicit Ecclesia. Nam si quis aliter vivere sive praedicare voluerit, et vel apostolica decreta spernere, vel pro suo libitu nova quaelibet statuere maluerit, non est talis columna templo Dei apta, quia dum apostolica statuta sequi contemnit, quasi vel exilitate inertiae suae, vel elationis tumidae grossitudine duodecim cubitorum lineae non convenit.

«Duo quoque capitella fecit, quae ponerentur super capita columnarum fusilia ex aere, quinque cubitorum altitudinis capitellum unum, et quinque cubitorum altitudinis capitellum alterum, etc.» Capita etenim columnarum, hoc est suprema pars earum, praecordia sunt fidelium doctorum, quorum [Col. 0168A] Deo devotis cogitationibus, sicut capite membra, ita ipsorum omnia et opera diriguntur et verba. Duo autem capitella, quae his capitibus erant superposita, duo sunt testamenta, quorum meditationi atque observantiae doctores sancti toto et animo subduntur et corpore. Unde bene utrumque capitellum quinque cubitos habebat altitudinis, quia nimirum quinque libris Scriptura Mosaicae legis comprehensa est. Quinque etiam saeculi aetates tota Veteris Testamenti series complexa est. Novum vero Testamentum non alia nobis aliqua praedicat, quam quae Moyses praedicanda per hoc esse praedixerat et prophetae.

«Et quasi in modum retis et catenarum sibi invivicem miro opere contextarum utrumque capitellum columnarum fusile erat.» Quod in libro [Col. 0168B] Paralipomenon ita scriptum est: «Nec non et quasi catenulas in oraculo, et superposuit eas capitibus columnarum (II Par. III) .» Species namque catenarum et similitudo retis in capitellis varietas est virtutum spiritalium in sanctis, de qua Domino cantatur in Psalmis: «Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumamicta varietate (Ps. XLIV) ;» hoc est in vestitu fulgidae dilectionis, circumamicta varietate diversorum charismatum. Vel certe multiplex conceptio catenarum et retis expansio multifarias electorum personas insinuat. Quae cum verbis sanctorum praedicatorum fideliter auscultando atque obediendo adhaerent: quasi columnarum capitibus superpositae retes et catenulae miraculum suae connexionis cunctis aspectantibus praebent.

[Col. 0168C] «Septena versuum retiacula in capitello uno, et septena retiacula in capitello altero.» Septenario namque numero Spiritus sancti solet gratia designari, Joanne attestante in Apocalypsi. Qui cum vidisse se diceret agnum habentem cornua septem et oculos septem, mox exponendo subjunxit: «Qui sunt septem spiritus Dei, missi in universam terram (Apoc. V) .» Quod propheta Isaias apertius explicat, cum de nascituro in carne Domino loquens: «Et requiescet, inquit, super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini (Isai. XI) .» Septena ergo versuum retiacula erant in capitello utroque, quia patres utriusque testamenti per gratiam unius ejusdemque spiritus [Col. 0168D] septiformis, ut essent electi, acceperunt.

«Et fecit columnas et duos ordines per circuitum retiaculorum singulorum, ut tegerent capitella.» Duo quidem ordines erant retiaculorum in gyro capitelli, sed uterque ordo septemplici versuum numero currebat, donec, circumacto capitello, rursum in se ipsum, quasi circulo facto, rediret. Nec figura sacramenti in abscondito est, quare duo ordines sint retiaculorum, cum constet geminae discretionis esse virtutem dilectionis, quando videlicet Deum ex toto corde, tota anima, tota virtute, et proximum, tanquam nos ipsos, amare praecipimur. Sed uterque ordo ille septem habet versuum retiacula, quia nec Deus absque gratia Spiritus sancti potest amari, nec proximus. [Col. 0169A] Facta sunt autem retiacula haec, ut tegerent capitella, hoc est, undique in gyro circumdarent, quia omnis Scripturae sanctae pagina, cum recte intelligitur, gratiam per omnia charitatis sonat ac pacis. Capitella enim volumina divinorum eloquiorum retiacula sunt vincula mutuae dilectionis; et retiaculis teguntur capitella, cum sacra eloquia (ut ita dixerim) dono charitatis undique probantur esse vestita. Nam et in eis quae in Scripturis non intelligimus charitas latet, et in eis quae intelligimus charitas late patet. Bene autem de eisdem retiaculis sive capitellis adjungitur:

«Quae erant super summitatem malogranatorum.» Malogranata namque (quorum natura est uno foris cortice multa interius grana circumdare) apte in [Col. 0169B] figura sanctae ponuntur Ecclesiae, quae catholico unius fidei munimine innumera electorum agmina solet includere. Potest autem et unusquisque justi vitam moresque designare, qui, velut plurima uno cortice grana, circumplectens multa cogitationum virtutumque spiritalium insignia, ne forte diffluant, firma fidei et humilitatis curat vallare custodia. Et apto prorsus mysterio capita columnarum malogranatis erant in gyro circumdata, quia doctores sanctos necesse est priorum vitam fidelium ad memoriam revocare, eorumque semper exemplis actus suos ac sermones omni ex parte communire, ne si aliter forte quam illorum habet regula vixerint aut docuerint, errent. Cum vero dictum sit de retiaculis ut tegerent capitella, quae erant super summitatem malogranatorum, [Col. 0169C] videtur juxta ordinem operis ipsius quia malogranata fuerint facta in circuitu capitellorum a parte inferiori, atque ex eisdem malogranatis orirentur retiacula, quibus capitella ex parte aliqua tegerentur. Patetque figura mysterii, quare retiacula super summitatem fuerint malogranatorum adnexa, quae ad unam pene significationem sive personarum seu virtutum pertinent spiritalium. Scimus enim virtutes de virtutibus nasci, et sanctos ambulare «de virtute in virtutem, donec videatur Deus deorum in Sion (Ps. LXXXIII) ;» qua virtute nulla potest major adiri. Unde et Apostolus: «Scientes, inquit, quia tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem (Rom. V) .»

«Capitella autem, quae erant super capita columnarum, quasi opere lilii fabricata erant, in porticu quatuor cubitorum.» Quid enim per lilia, nisi supernae claritas patriae atque immortalitatis floribus redolens, paradisi designatur amoenitas? Quid per quatuor cubitos, nisi evangelicus sermo, qui introitum nobis aeternae illius beatitudinis promittit, et iter quo ad hanc perveniatur ostendit? Cum ergo sancti doctores promissa nobis limina regni coelestis in quatuor sancti Evangelii libris ostendunt, quasi capita columnarum, opus in se lilii quatuor cubitorum exhibent. Ubi notandum, juxta litteram, quia cum opus lilii in capitellis quatuor cubitorum esse memoratur, neque additur, latitudinis, aut altitudinis, lectoris utique judicio, utrum in altitudine an in latitudine [Col. 0170A] intelligi debeat, relictum est. Constat autem absque ulla prorsus dubietate quod columna, quam duodecim cubitorum restis ambiebat, quatuor cubitos habebat grossitudinis. Omnis enim circulus quantum spatii in diametro, tantum habet ter in gyro. Denique mare aeneum quia diametrum habebat decem cubitorum, ut in sequentibus legitur, consequenter habebat triginta cubitos in gyro. Verum quia dicitur, opus lilii quatuor fuisse cubitorum, sive latitudinem, seu designet altitudinem, nihilominus ratio figurae perspicua est, quia non nisi per Evangelium exoptatissima illa mundo vox insonuit: «Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum coelorum (Matth. IV) .» Quod vero sequitur:

«Et rursum alia capitella in summitate columnarum [Col. 0170B] desuper juxta mensuram contra retiacula,» juxta mensuram columnae tantae amplitudinis quanta erat et columna, cujus tamen altitudo quanta fuerit minime narratur. Haec autem capitella qualiacunque et quantacunque fuerit (non enim mensuram eorum aperte Scriptura designat) more liliorum videntur esse apposita. De quorum factura si quid mysticum inquirere delectat, illa regni perennis sublimitatem potest non incongrue designare, quam «nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se (Isai. LXIV; I Cor. II) .» Verum quia eadem supernorum societas civium utriusque populi fidelibus tribuitur, recte subjungitur:

«Malogranatorum autem ducenti ordines erant in [Col. 0170C] circuitu capitelli secundi.» Diximus autem malogranata vel totius sanctae Ecclesiae, vel singulorum quorumque fidelium typum tenere. Centenarius vero numerus, qui ad dexteram manum primus pervenit, nonnunquam in aeternae beatitudinis figura poni consuevit. Duplicatur autem hic numerus malogranatorum in circuitu capitelli secundi, ut insinuetur mystice quod utriusque testamenti populus adunandus in Christo, atque ad aeternam vitae sit introducendus coronam.

«Et statuit duas columnas in porticu templi. Cum statuisset columnam dexteram, vocavit eam nomine Iachim, firmitas. Similiter erexit columnam secundam, et vocavit nomen ejus Booz in robore, etc.» Dextra columna (ut supra diximus) illorum exprimit [Col. 0170D] figuram doctorum qui primitivam in Hierosolymis instituerunt Ecclesiam, secunda eorum qui ad praedicandum gentibus destinati sunt. Vel certe dextra columna eos significat qui venturum in carne Dominum prophetando praedixerant, secunda eos qui hunc jam venisse et mundum suo sanguine redemisse testantur. Et apte simili vocabulo ambae censebantur columnae, cum una, firmitas, altera, in robore, dicta est, ut una fidei et operis fortitudo cunctis inesse doctoribus monstraretur, nostrique temporis inertia tacite notaretur, ubi se nonnulli doctores, sacerdotes et columnas domus Dei videri atque appellari volunt, cum nil in se prorsus firmae fidei ad contemnendas saeculi pompas, ac desideranda bona invisibilia, nil [Col. 0171A] habeant roboris ad corrigendos, nil industriae saltem ad intelligendos eorum quibus praelati sunt errores.

«Fecit quoque mare fusile decem cubitorum, a labio usque ad labium, rotundum in circuitu, etc.» Mare hoc fusile in figuram lavacri Salvatoris, quo in remissionem peccatorum emundamur, factum est. Namque sacerdotes in eo lavabantur, ut Verba Dierum aperte testantur (II Par. IV) . Sacerdotes autem constat omnes electos typice in Scripturis vocari, eo quod sint membra summi Sacerdotis, Domini nostri Jesu Christi. Et recte huic vasi Scriptura maris nomen indidit, in memoriam videlicet maris Rubri, in quo prius per exstinctionem Aegyptiorum et populi Dei liberationem baptismi forma praecessit, exponente [Col. 0171B] Apostolo ac dicente: «Quoniam patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes transierunt mare, et omnes in Moyse baptizati sunt in nube et in mari (I Cor. X) .» Sacramentum autem baptismi, et vitae nobis munditiam quaerit in hoc saeculo, et vitae nobis aeternae gloriam promittit in futuro. Quod utrumque in mari hoc aeneo una sententia designatur, cum esse decem cubitorum a labio usque ad labium perhibetur. Decem namque praeceptis in lege Dominus omnia quae facere debeamus expressit; denario aeque mercedem bene factorum significavit, cum hunc in vincula laborantibus dandum esse praedixit (Matth. XX) .

«Erat ergo mare decem cubitorum a labio usque ad labium.» Quia a primo baptizato in nomine Jesu Christi usque ad ultimum, qui in fine saeculi [Col. 0171C] crediturus et baptizandus est, omnis fidelium chorus unam eamdemque viam veritatis ingredi, et communem debet a Domino coronam sperare justitiae. Rotundum erat in circuitu, ut orbis universus in gyro lavacro vitae a sorde peccatorum designaretur esse mundandus. De quo bene subditur:

«Quinque cubitorum altitudo ejus.» Quia nimirum quidquid visu, quidquid auditu, quidquid olfactu, quidquid gustu, quidquid tactu delinquimus, totum hoc nobis gratia Dei per ablutionem vivifici fontis relaxat. Sed non sufficit praeteritorum remissio peccatorum, si non quisque deinceps bonis studuerit insistere operibus. Alioquin diabolus, qui exierat de homine si hunc a bobis vacare actibus viderit, multiplicius redit, facitque «novissima hominis illius [Col. 0171D] pejora prioribus (Matth. XII) .» Unde apte subditur.

«Et resticula triginta cubitorum cingebat illud per circuitum, etc.» Per resticulam namque disciplina praeceptorum coelestium, qua a nostris voluntatibus religamur, potest apte signari, Scriptura dicente: «Quia funiculus triplex difficile rumpitur (Eccl. IV) .» Quia nimirum observatio mandatorum Dei, quae in cordibus electorum fide, spe et dilectione supernae retributionis firmata est, nullo temporalium rerum potest obstaculo dissolvi.

«Et sculptura subter labium circumibat illud decem cubitis ambiens mare. Duo ordines sculpturarum histriatarum erant fusiles.» Cum praedictum [Col. 0172A] sit supra quod resticula triginta cubitorum mare circumierit, et nunc addatur, quod sculptura haec subter labium posita decem cubitis ambierit, patet ex utraque relatione quia vas erat in modum phialae repandum ac diffusum, quod a triginta cubitis circuitus, quos habebat in labio, usque ad decem est cubitos coarctatum. Sculptura autem histriata est, quae historias rerum aliquas imitatur. Unde recte per sculpturas histriatas, quibus mare circumdabatur, exempla sunt priorum temporum designata; quae necesse est nos solerter intueri, ut videamus quibus operibus sancti placuerint Deo ab initio; qua obstinatione in sceleribus perdurarint, quanta infelicitate ob scelera perierint reprobi.

«Et stabat super duodecim boves: e quibus tres [Col. 0172B] respiciebant ad Aquilonem, et tres ad Occidentem, et tres ad Meridiem, et tres ad Orientem.» Duodecim ergo boves duodecim sunt apostoli et omnes qui vice eorum regendam in Christo susceperunt Ecclesiam sanctam. Qui nimirum boves mare sibi super impositum portant, cum apostoli, apostolorumque successores, injunctum sibi evangelizandi officium prompta implere devotione satagunt. Tresque ad Aquilonem, et tres ad Occidentem, et tres ad Meridiem, et tres ad Orientem respiciunt, cum in universis quadrati orbis partibus fidem praedicant sanctae Trinitatis.

«Quorum posteriora universa intrinsecus latitabant.» Intrinsecus namque latitant universa boum posteriora, quia qua mercede sancti praedicatores in [Col. 0172C] perpetuum donentur, in interni arbitris examine jam dispositum est, sed nobis, qui adhuc foris sumus, manet omnimodis occultum. Quibus tamen hoc esse occultum nullatenus potest, quod omnis qui lavacrum baptismi ad salutem accipit et vitam, fidem, spem et charitatem debet habere, nec sine his tribus virtutibus quisque aliquid jam operari neque intrare ad vitam valet. Unde recte sequitur:

«Crassitudo autem luteris trium unciarum erat.» Crassitudo etenim luteris in mari, firmitas est virtutis in baptismo. Et trium unciarum est haec crassitudo, dum robore fidei, spei et dilectionis, praeceptio baptismi communitur, neque aliter proficuum esse accipientibus ostenditur, nisi harum firma certitudo virtutum mentem accipientium simul et opera [Col. 0172D] confirmet

«Labiumque ejus quasi labium calicis, et folium repandi lilii.» Per labium quippe calicis gustus Dominicae passionis, per folium repandi lilii patefacta claritas resurrectionis ipsius exprimitur.

«Duo millia batos capiebat, etc.» Millenarius namque numerus pro significatione perfectionis solet poni in Scripturis, quia nimirum denarium numerum quadratum solidum facit. Decem quippe decies ducta centum faciunt: quae videlicet figura jam quadrata, sed adhuc plena non est. Verum ut in altitudinem surgat, et solida efficiatur, multiplica centum per decem, et fiunt mille. Quo perfecto numero stabilis et insuperabilis et velut conquadrata justorum [Col. 0173A] conscientia designatur; quocunque enim verteris quadratum, stabit. Sic et animus electorum nullo tentationum occursu novit a statu suae certitudinis inclinari. Batus autem Hebraeorum mensura est, quam ipsi Bath nominant, habens modios tres. Ipsa est ephi, quod illi epha nuncupant. Sed ephi ad mensuram pertinet variarum frugum, tritici, hordei, leguminum. Batus vero est in speciebus liquidis, vino, oleo, aqua. Itaque Batus, quia certae norma mensurae est, opera designat aequitatis et justitiae, quibus hi, qui in remissionem peccatorum baptizantur, necesse habent institui. Batos quippe mille capiebat mare, cum aqua baptismatis plebem Judaeorum abluens, ad regnum coeleste transmisit. Recipiebat et alios mille, cum etiam turbas nationum [Col. 0173B] eodem fonte renatas et operibus justitiae confirmatas ejusdem regni perennis fecit esse participes.

«Et fecit bases decem, quatuor cubitorum longitudinis bases singulas, et quatuor cubitorum latitudinis, et trium cubitorum altitudinis, etc.» Multifarie et multis modis una eademque nostrae salutis sacramenta praefigurantur. Namque iidem apostoli, virique apostolici, qui per boves mare portantes designati sunt, designantur etiam per bases, quae portandis erant luteribus praeparatae: quomodo ipsi luteres ejusdem lavacri spiritalis, cujus et mare, typum gerebant. Siquidem, ut Verba Dierum narrant (II Par. IV) , omnia in eis, quae in holocaustum oblaturi erant, lavabant. Holocaustum autem Domini generaliter omnis electorum multitudo potest intelligi: [Col. 0173C] quae, juxta vocem praecursoris Baptistae, est ab ipso baptizata in Spiritu sancto et igni (Matth. III) . Sicut ergo sacerdotes, qui in mare lavabantur, formam exprimunt eorum qui per baptisma efficiuntur summi consortes sacerdotii, quod est in Domino Jesu Christo, ita etiam holocausta eorumdem figuram aptissime praetendunt, cum post ablutionem baptismi gratia sancti Spiritus implentur. Lavatur namque in lutere hostia, cum quis fidelium aqua baptismi perfunditur. Offertur vero in holocaustum, cum per impositionem manus episcopi donum sancti Spiritus accipit. Quod vero ad portandos luteres, decem sunt bases factae, poterat ita mystice interpretari, quia ministri lavacri vitalis, ad aeterna gaudia beatitudinis (quae denario solent numero figurari) eos [Col. 0173D] quos imbuunt, vocent. Verum quia de eisdem luteribus distincte in sequentibus scriptum est, quod videlicet quinque ex his positi sunt ad dexteram partem templi, et quinque ad sinistram, magis in eis quinarii numeri sunt intuenda mysteria. In utraque etenim parte templi sunt positae bases luterum, ut utrique Dei populo sacri fontis gratia designaretur esse pandenda. Et quinque sunt in utraque parte (sicut in expositione maris, quod quinque cubitis altum est, jam diximus) demonstraretur typice, universa fidelibus, quae per quinque sensus corporis deliquerant, per lavacrum baptismatis esse remittenda. Sicut ergo in uno mari duodecim bobus superposito unitas exprimitur baptismatis, quae per apostolos [Col. 0174A] toto erat orbi praedicanda, ita etiam per duos ordines luterum mystice ostenditur quia gentilitas cum Judaea in unum fidei consortium per baptismatis erat undam colligenda. Quod autem quatuor cubitorum longitudinis, et quatuor cubitorum latitudinis, trium cubitorum altitudinis, bases singulae fuere, facile intellectu est: longitudo etenim ad patientiam longanimitatis, latitudo ad dilatationem dilectionis, altitudo pertinet ad spem supernae retributionis. Quatuor autem sunt principales virtutes, quibus caetera virtutum structura imminet: prudentia scilicet, fortitudo, temperantia, justitia; et ideo quaternorum erat cubitorum longitudo et latitudo basium, quia sancti praedicatores sive adversa mundi, et longitudinem exercitii ac laborum praesentium foris tolerent, [Col. 0174B] seu cor in dilectione sui Conditoris, suorumque proximorum, interna exsultatione dilatent, semper operam dare virtutibus curant: prudenter videlicet inter bona et mala discernentes, fortiter adversa sustinentes, cor ab appetitu voluptatum temperantes, justitiam in operatione tenentes. Trium vero cubitorum fit altitudo basium, cum per exercitium virtutum, quas cum patientia malorum, et dilectione bonorum exercent, continua intentione ad visionem sanctae Trinitatis pervenire satagunt.

«Et ipsum opus basium interrasile erat, et sculpturae inter juncturas.» Juncturas dicere videtur eas quibus ipse luterum tabulae sibimet invicem connexae sunt, ut scilicet quatuor sive quinque tabulis una fieret basis. Quales sculpturas bases inter has [Col. 0174C] juncturas, id est, in ipsis suis lateribus ante et retro, dextra et sinistra, et supra quoque habuerint, subdendo aperitur, cum dicitur:

«Inter coronulas et plectas leones et boves et cherubim et juncturas similiter desuper.» Non ergo plana erat ulla ex parte superficies basium; sed undique versum mysticis sculpta figuris, quia sanctorum mentes, imo universa eorum conversatio virtutum in omnibus gratiam praetendit; neque aliqua illos hora inanis et vacua praeterit, in qua piis vacare operibus vel sermonibus vel certe cogitationibus desistant. Coronulas quippe in se sculptas habent, cum ad ingressum vitae perennis infatigabili desiderio anhelant. Plectas habent, cum inter desideria vitae coelestis, quae sursum est, nunquam [Col. 0174D] fraternae societatis, quae juxta est, vincula dissolvunt. Habent inter coronulas et plectas leones, cum ita ad speranda coelestia mentem erigunt, ita ad diligendos proximos dilatant, ut in peccantes quosque, qui sibi commissi sunt, fervorem asperae inventionis exercere non tardent. Habent cum leonibus boves, quando ipsam invectionem corripiendi cum spiritu mansuetudinis exhibent, quando in fervore arguendi nunquam fissam habere ungulam discretae actionis ac loquelae, nunquam verba divinae lectionis velut ruminando in ore volvere cessant:

«Et super leones et boves quasi lora ex aere dependentia.» Super leones et boves lora dependent, quando sancti doctores, et in severitate districtionis [Col. 0175A] qua peccantes judicant, et in mansuetudine lenitatis, qua poenitentibus remittunt, judicium sui tenent auctoris, ne forte injuste ligando aut solvendo quempiam, jam juste ligari ipsi ab eo cujus judicium errare nequit mereantur.

«Et quatuor rotae per bases singulas et axes aerei. Et per quatuor partes quasi humeruli subter luterem fusiles contra se invicem respectantes.» Quatuor rotae, quatuor sunt Evangeliorum libri. Qui aptissime rotis comparantur, quia sicut volubilitas rotae citissimo cursu, quocunque ducitur currit, ita evangelicus sermo, jubente Domino, per apostolos universas in brevi mundi plagas implevit. Sicut rota impositum sibi currum a terra sublevat, et sublevatum, quo auriga dirigit, portat, ita evangelica praedicatio [Col. 0175B] mentes electorum a terrenis cupiditatibus in coelestia desideria suspendit, ac suspensas ad profectum bonae actionis sive ad ministerium praedicationis quocunque adjuvans gratia Spiritus voluerit, ducit. Namque in sequentibus dicitur:

«Quia tales erant rotae, quales solent in curru fieri.» Legimus autem de sanctis: «Currus Dei decem millibus multiplex millia laetantium (Psal. LXVII) .» Si ergo bases luterum sancti sunt doctores, qui lavacrum nobis vitae ministrant, et rotae quaternae basium quatuor sunt libri Evangeliorum, quid axes rotarum, qui bases gestant, nisi ipsa eorumdem sunt corda doctorum, quae dum, praeceptis evangelicis sedulo intendentia, eos ab infirmorum appetitu sustollunt, velut immissi rotis axes altius [Col. 0175C] basim a terra sublevant? Porro humeruli, qui rotis antepositi, ne ab axibus delabi possent, obsistebant, significant praeconia prophetarum, quibus evangelica et apostolica Scriptura, ne cui legentium in dubium forte veniat, confirmatur. Bene autem dicitur quod humeruli, qui per quatuor partes subter luterum erant positi, contra se invicem fuerint respectantes, quia nimirum omnis Scriptura prophetica sibimet invicem consentanea est, ut pote uno Dei Spiritu condita. Quatuor autem fuere per bases singulas humeruli, videlicet juxta numerum rotarum; non quia quatuor sunt tantum libri prophetici, sed quia in omnibus quae locuti sunt prophetae et Moyses dictis quatuor evangelistarum testimonium praebuere, ut ex consensu utriusque testamenti [Col. 0175D] una fides et dilectio Christi nostra omnium corda firmaret.

«Os quoque luteris intrinsecus erat in capitis summitate, et quod forinsecus apparebat unius cubiti erat totum rotundum; pariterque habebat unum cubitum et dimidium.» Os luteris unius erat cubiti propter unitatem confessionis et fidei, qua omnes in confessione Patris et Filii et Spiritus sancti baptizamur, dicente Apostolo: «Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus, et Pater omnium (Ephes. IV) .» Et ipsum os in capitis erat summitate, ut ad coelestia nobis regna per baptisma iter esse patefactum doceret. Ipse vero luter in amplitudine cubitum habebat unum et dimidium, [Col. 0176A] per operis nimirum perfectionem et initium contemplationis. Integre etenim cubitus in lutere perfectionem bonae designat actionis, quam absque ulla dubietate habebat ille, de quo tentatori antiquo Dominus aiebat: «Nunquid considerasti servum meum Job, quod non sit ei similis super terram, homo simplex, et rectus ac timens Deum, et recedens a malo (Job. I) ?» Est vero alter cubitus divinae visionis, qui ex parte nonnulla etiam in hac adhuc vita retentis fidelibus donari consuevit, ut idem Job, devicto adversario, cum Domino loquens ait: «Auditu auris audivi te, nunc autem oculus meus videt te (Job. XLII) .» Scriptum est namque in sequentibus: «Una rota habebat altitudinis cubitum et semis.» Et paulo post: «In summitate autem basis [Col. 0176B] erat quaedam rotunditas unius et dimidii cubiti, ita fabrefacta, ut luter desuper posset imponi.

Luterum quippe mensura unius erat cubiti et dimidii, quia nimirum ea fide in fonte vitae lavamur, ut per opera justitiae ad vitam intrare mereamur: quamvis sine peccato, dum hic vivimus, esse nequimus, ipsam vero vitae coelestis dulcedinem gustare ex parte, ac diligere in hac interim vita, perfecte autem videre nulla ratione valeamus. Rotae quoque uno ac dimidio cubitu mensurantur, quia Scriptura lectionis evangelicae qualiter hi qui perfecti esse velint vivere debeant, ostendit, spemque aeternae retributionis in praesenti demonstrat, ipsam vero retributionis illius qualitatem in futuro nobis pandendam simul et donandam esse promittit. Bases [Col. 0176C] etiam ipsae unum habebant cubitum ac semissem amplitudinis in summitate sui, ubi luteres reciperent, quia ipsi doctores summi ac ministri lavacri salutaris opere quidem perfecti in hac vita fulserunt, sed luce contemplationis ex parte sunt fruiti. Unde et aiunt: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est (I Cor. XIII) .»

«In hunc modum fecit decem bases fusura una, et mensura sculpturaque consimili; fecit quoque decem luteres aereos.» Quare decem sint bases factae, totidemque eis superpositi luteres, supra jam dictum est. Quod vero una erat fusura, mensuraque et sculptura consimilis omnium basium sive [Col. 0176D] luterum, non in ea significatione factum est, quod aequalia possint esse omnium merita doctorum, sed in ea potius, quod una fides Evangelii, quo instituuntur, unum est sacramentum baptismi, quo abluuntur, unus idemque est Spiritus, quo omnes consecrantur electi, tametsi donationes habent diversas in ipso Spiritu, qui «dividit singulis, prout vult (I Cor. XII) .»

«Quadraginta batos capiebat luter unus.» Quadragenarius numerus solet magnae perfectionis typum tenere, quia nimirum quater deni faciunt quadraginta. Decem autem sunt praecepta, quibus omnis nostra operatio in lege divina praefixa est, quatuor vero Evangeliorum libri, in quibus per dispensationem [Col. 0177A] Dominicae Incarnationis coelestis patriae nobis est patefactus introitus. Et quia omnes qui ad mysterium sacri baptismatis pertinent, cum fide et sacramentis Evangelii fructum debent rectae operationis ostendere, apte luteres singuli, in quibus holocausta lavabantur, quadraginta batos capiebant. Quod vero sequitur: «Erat quatuor cubitorum,» sive altitudine seu in latitudine, quid significet, intellectus mysterii in promptu est. Luter enim unus quatuor erat cubitorum, vel propter quatuor sancti Evangelii libros, in quibus forma nobis baptismi praefixa est; vel propter quatuor cardinales virtutes, quibus quisque fidelis, si non frustra fidelis est, debet institui; vel recte propter quatuor mundi plagas, quibus lavacrum salutis ministratur, dicente [Col. 0177B] Psalmographo: «Quos redemit de manu inimici, de regionibus congregavit eos. A solis ortu et occasu, ab aquilone et mari (Psal. CVI) .» Quod vero supra dixit: «Pariterque habebat unum cubitum et dimidium,» et neque ibi altitudinem an amplitudinem significaret adjecit, videtur quia fundum ipsius luteris hujus esse amplitudinis voluerit intelligi: quod ex mensura (ni fallor) basis, in qua positus erat quisque luter, facillime conjicitur, quae ita describitur.

«In summitate autem basis erat quaedam rotunditas, unius et dimidii cubiti, ita fabrefacta ut luter desuper posset imponi.» Latitudo ergo fundi in luteribus unius erat cubiti ac dimidii; ipsa vero capacitas luterum quatuor habebat cubitos, sed [Col. 0177C] utrum in altitudine, an in amplitudine, an in utroque, dicat qui noverit.

«Et constituit decem bases, quinque ad dexteram partem templi, quinque ad sinistram.» Dexteram partem templi et sinistram, non intus in ipso templo, sed ante templum dicitur: ad Orientalem plagam videlicet in atrio interiore, quod sacerdotum proprie vocabatur. Quinque autem posuit ad dexteram partem templi propter Judaeos, qui Sole justitiae per doctrinam legis antiquitus uti solebant; et quinque ad sinistram propter nos, qui caeco diutius corde servituti adhaerebamus ejus qui ait: «Ponam sedem meam in Aquilonem (Isai. XIV) .» Quod est aperte dicere: Illis in cordibus requiescere desidero, [Col. 0177D] quae a luce veritatis et flamine divinae charitatis aliena esse considero.

«Mare autem posuit ad dextram partem templi contra Orientem ad Meridiem.» Et hoc in eodem atrio positum est ad Orientem. Quod autem ait ad dexteram partem templi, hoc est, quod repetit, dicens, ad Meridiem. Ingredientibus enim atrium ab Oriente, primo divertendum erat ad Meridiem, ubi mare in ipso angulo stabat, ad lavandum sacerdotibus paratum. Deinde progredientibus intro occurrebant luteres ad lavandas hostias ab utraque parte positi. Intra hos basis erat aenea, quinque cubitorum longitudinis, et quinque cubitorum latitudinis, et trium cubitorum altitudinis, in qua stans Salomon [Col. 0178A] dedicabat templum. Deinde ultra progredientibus occurrebat altare holocausti, contra medium atrii. Deinde porticus templi sive vestibulum, in quo erant columnae aereae circa ostium templi. Quod ergo mare posuit ad dextram partem templi, significat nos per lavacrum baptismi ad regnum coeleste, quod jure vocabulo dextrae figuratur, debere pervenire. «Qui enim crediderit et baptizatus fuerit salvus erit (Marc. XVI) .» Namque ubi dextra simul et sinistra in bono accipiuntur, vel Judaeam et gentilitatem, ut in expositione basium supradiximus, vel praesentem Ecclesiae vitam et futuram, vel laeta saeculi et tristitia, vel aliquid designat hujusmodi. Ubi vero absolute in bono accipitur dextra, aeterna saepius gaudia demonstrat. Quod vero contra Orientem posuit mare, [Col. 0178B] ad eamdem proprie significationem respicit, quod videlicet per lavacrum sacri fontis splendor nobis internae claritatis aperitur. Quod ad meridianum latus atrii, significat fideles per acceptionem sancti Spiritus ad flagrantiam solere verae charitatis accendi. Fervor etenim meridiani solis consuevit in Scripturis et ardorem dilectionis et illustrationem significare sancti Spiritus, per quem eadem dilectio diffunditur in cordibus electorum.

«Omnia vasa quae fecit Hiram regi Salomoni in domo Domini, de aurichalco erant. In regione Jordanis fudit ea rex in argillosa terra, etc.» Apte in regione Jordanis fusa sunt vasa domus Domini, in quo videlicet flumine Dominus noster baptizare dignatus est, ejusque tinctus undis, aquarum [Col. 0178C] nobis elementum in ablutionem peccatorum convertit. Et quia omne fidelium baptisma, quo Domino consecrantur, in exemplum celebratur baptismatis illius quo ipse aquas sanctificavit, recte in regione Jordanis vasa sunt domus Domini facta. Neque enim aliter vasa electionis et misericordiae fieri possumus, nisi et baptisma ejus, quod illo in flumine subiit, respicientes, et ipsi vitali flumine satagamus ablui. Notandum autem, quod non tantum in regione Jordanis, sed etiam campestri regione illius facta dicit eadem vasa, significans multiplicationem fidelium, quae non solum in Judaea, sed et in omnium nationum erat latitudine futura, expleta prophetia qua dicitur: «Gaudebunt campi, et omnia quae in eis sunt (Psal. XCV) .» Argillosa autem terra, de qua [Col. 0178D] factae sunt formae ad fundenda vasa Domini, quae melius quam Scriptura sacra, de qua regulam bene vivendi accipimus, valet intelligi? Quasi enim argilla ignibus durata formam vasis Domini, quanta et qualia fieri debeant, exhibet, cum nobis Scriptura regulam justitiae, quam sequamur, ostendit, sanctorumque nobis exempla, qui in igne tribulationum invincibiles perseveraverunt, in omnibus sequenda praemonstrat, si vasa in domo Domini electa ac pretiosa esse concupiscimus. Aesque igne liquefactum argillae formas ingreditur, quo vas possit aptum ministeriis coelestibus effici, cum ipsi salubriter humiliati, et flamma suae divinae charitatis, sive etiam humanae adversitatis emolliti, viam patrum bene operando [Col. 0179A] intramus, ut ad praemia patrum bene currendo perveniamus.

«Fecitque Salomon omnia vasa, altare aureum, et mensam super quam ponerentur panes propositionis, auream, etc.» Altare aureum corda significat perfectorum justorum, internae charitatis et castitatis luce corusca, quorum sublimitati significandae etiam locus convenit ejusdem altaris. Stabat enim ante ostium sancti sanctorum, ut in factura tabernaculi manifeste legimus. In quo videlicet altari non hostiarum sanguis, neque libamina, sed thymiamata tantum incendebantur: quorum fumus ad superiora ascendens operiebat arcam, atque oraculum odore suavitatis implevit; in quo figura exprimebatur sanctorum, qui dum, neglectis temporalium rerum [Col. 0179B] cupiditatibus, tota intentione coelestia quaerunt, velut intus in vicino oraculi sunt positi. Nec longe sunt remoti a velo, quo templum et sancta sanctorum dirimuntur, quia corpora tantum terram incolunt, caeterum secundum interiorem hominem totam habent conversationem in coelis. Ascenditque ab hujusmodi altari fumus incensorum intra sancta sanctorum, ubi arca est recondita cum orationes sanctorum flamma charitatis excitatae ad coelum usque perveniunt, «ubi Christus est in dextera Dei sedens (Col. III) .» Non enim in hoc altari sanguis hostiarum, sed thymiama tantum incenditur, quia tales viri non habent opera carnis et sanguinis, quae in ara sui cordis immolantes Domino mactent, sed solummodo lacrymarum et orationis ei vota pro desiderio [Col. 0179C] regni coelestis offerunt. Fecit quoque altare aeneum viginti cubitorum longitudinis, et viginti cubitorum latitudinis, et decem cubitorum altitudinis. Et quidem altare thymiamatis Moyses fecit in eremo, habens cubitum longitudinis, et alterum latitudinis, et duos cubitos in altitudine (Exod. XXXVII) . Quantae autem magnitudinis hoc Salomon fecerit, Scriptura non dicit, sed tantum quod altare aureum fecerit, dicit. Constat autem quia tantum facere non potuit, quantum fecit holocausti; quia si viginti cubitorum in longitudine et latitudine factum esset, totam templi latitudinem impleret. Quanto igitur exterius erat positum altare holocausti, quam incensi, quantumque genere oblationis ac utilitate metalli ignobilius fuit, tantum quantitate mensurae et hostiarum [Col. 0179D] frequentia praestabat. Quia nimirum plures sunt multo quibus dicatur: «Si vis ad vitam ingredi, serva mandata (Matth. XIX) , quam quos audire delectet: Si vis perfectus esse, vade, vende quae habes, et da pauperibus (Ibid.) .» Nec tamen hujus mensura altaris mystici ratione caret et numero. Habet enim viginti cubitos longitudinis, et totidem latitudinis, et decem cubitos altitudinis, de quo quidem numero supra in expositione templi et vestibuli ejus diximus, sed et nunc dicendum breviter, quia si altare holocausti illorum in Ecclesia typum tenet, qui suum corpus et animam Deo consecrare per ignem amoris illius quaerunt, perseverantia horum in bona operatione per longitudinem [Col. 0180A] altaris, amplitudo in charitate Dei ac proximi per latitudinem, spes in exspectatione divinae visionis per altitudinem figurantur. Quod autem longitudo et latitudo altaris vicenorum erat cubitorum, magnam utique perfectionem designat ejusdem indefessae longitudinis ac sincerae dilectionis, quae per utriusque testamenti nobis observantiam tribuitur. Quater enim quini vicenarium numerum complent. Quinque autem libri Mosaicae legis quatuor sunt evangelicae libertatis. Et cum ad intelligentiam atque custodiam legis spiritalem, illustrante Evangelii gratia, pervenimus, vicenarium profecto numerum perficimus.

Sitque idem numerus in longitudine et latitudine altaris, cum corda electorum, docente utroque Testamento, [Col. 0180B] et adjuvante ipso uno utriusque Testamenti auctore, et perseverantiam boni operis etiam in persecutionibus servant, et hilaritatem dilectionis etiam in eos qui persequuntur exhibent. Denario autem numero spes coelestium praemiorum solet designari, Domino affirmante, cum eos qui in vinea magni patrisfamilias laborant denario remunerandos esse testatur (Matth. XX) . Et idem altare, quod in figura factum est electorum, ob significandam eorum vitam perpetuam, decem erat cubitis altum. Cum vero dictum est quia fecit Salomon altare aureum, additum est continuo.

«Et mensam, super quam ponerentur panes propositionis, auream, etc.» Mensa autem aurea Scriptura est sacra spiritalis intelligentiae claritate fecunda. [Col. 0180C] De qua Psalmista Domino: «Parasti, inquit, in conspectu meo mensam adversus eos qui tribulant me (Psal. XXIV) .» Ne enim nos adversarii tribulantes ad errorem inflectant, mensam nobis conditor noster scientiae coelestis, per quam in fide veritatis confortemur, paravit. Panes namque propositionis sancti sunt doctores; quorum vel opera nobis, vel verba salutaria ad exemplum vitae proposita, semper in divinis paginis, quisquis bene quaerit, invenit. Unde apte iidem panes in Exodo duodecim fieri praecepti sunt: videlicet propter apostolos duodecim, quorum ministerio nobis Scriptura Tesmenti condita est, et Instrumenti Veteris, donante Domino, revelata mysteria. Quo nimirum numero non tantum iidem apostoli, sed omnes sunt designati, [Col. 0180D] qui, verbum praedicando, pabulum vitae fidelibus ministrant: quia omnes utique ipsam doctrinae formam, quam in Domino Apostoli accepere, sequuntur. Quod vero in Verbis Dierum legimus, quia «fecit Salomon mensas decem, posuitque eas intemplo, quinque a dextris, et quinque a sinistris, phialas quoque aureas centum (II Par. IV) ,» non has mensuras tam ad panes propositionis, quam ad vasa Domini portanda factas esse credibile est, phialas videlicet, quas pariter factas Scriptura refert, thymiamateria, thuribula, mortariola, et caetera, quae in sequentibus leguntur. Nam quod paulo post in eodem verborum volumine subinfertur: «Fecitque Salomon omnia vasa domus Dei, et altare aeneum et [Col. 0181A] mensas, et super eas panes propositionis (II Par. IV) ,» vel pluralem numerum pro singulari posuit more Scripturis usitatissimo, ut in Jesu Nave: «Filii autem Israel praevaricati sunt mandatum, et usurpaverunt de anathemate (Jos. IV) ,» cum Achan solus, et non plures filii Israel hoc fecerint. Vel certe quia panes propositionis solebant ante sabbatum coqui, ut in sabbato mox poni possent in mensam propositionis, potuit fieri ut panes novi, noviter cocti, mox illis mensis imponerentur, ibidemque nocte illa servarentur operti, donec primo mane, oblatis veteribus super mensam propositionis ponerentur calidi. Non autem hae mensae decem a figura unius mensae propositionis discrepant. Nam sicut una mensa duodecim panibus onusta unanimem totius Scripturae concordiam auctoritate apostolica munitam designat, [Col. 0181B] ita non immerito decem mensae aureae divinae legis Prophetarum eloquia figuratae denuntiant; quae vel refectionem nobis verbi Dei, quasi panes propositionis, offerunt vel nobis exempla fidelium, quasi positorum in se vasorum Domini claritatem et miracula proponunt. Recte autem bis quinae sunt mensae, non solum quia legislator quinque volumina scripsit, verum etiam quia tota testamenti series quinque aetates saeculi complectitur. Geminatur vero numerus mensarum quinarius, et quinque a dextris, quinque a sinistris ponuntur, cum post Incarnationem Dominicam eadem Scriptura sive utrique Dei populo Judaeo scilicet et gentili, committitur, sive evangelicis plena figuris ostenditur, quae quondam [Col. 0181C] antiquo Dei populo juxta litteram solum intelligenda esse putabatur.

«Et candelabra aurea quinque ad dexteram, et quinque ad sinistram contra oraculum ex auro primo, et quasi lilii flores et lucernas desuper aureas.» Sicut enim mensae in typo sanctae Scripturae recte ponuntur, quae et esurientibus justitiam panem verbi Dei ministrant, et vasa ferunt ministerii coelestis, id est, istorum nobis actus in exemplum proponunt, etiam aptissime per candelabra eadem divina eloquia figurantur, videlicet quia lucem sapientiae errantibus proferunt. Hinc etenim Psalmista: «Lucerna, inquit, pedibus meis verbum tuum, Domine, et lumen semitis meis (Psal. CXVIII) .» Hinc et Salomon ait: «Quia mandatum lucerna est, et [Col. 0181D] lex lux (Prov. VI) .» Quare autem quinque a dextris, et quinque a sinistris sint posita candelabra, ex his quae de mensis tractavimus facile patet. Cum vero dixisset, quinque a dextris et quinque a sinistris, convenienter addidit, contra oraculum. Oraculum namque, ubi erat arca, ut saepe dictum est, aditum designat patriae coelestis, «ubi Christus est in dextera Dei sedens (Col. III) ,» paternorum utique conscius arcanorum. Et candelabra templi aurea contra oraculum sunt posita, quia divina eloquia semper ad habitationem supernae civitatis aspectant, ut hujus agnitionem ac desiderium nostris cordibus infundant, ut eos qui originem carnis e terra habent, ad appetendam promerendamque in coelestibus [Col. 0182A] sedem perpetuae mansionis accendant. Si autem quaeris quid inter candelabra et lucernas eorum typice distet, possumus recte intelligere lucernas esse viros sanctos qui, oleo Spiritus sancti infusi, et ipsi igni dilectionis ardent in corde et proximis lucem scientiae praeferunt in linguam. Candelabra autem, quae has lucernas in sublime tollunt, ut longe lateque videri possint in Ecclesia, Scripturam esse sacram, quae sanctorum nobis virtutes et doctrinam sua lectione demonstrant. Cui videlicet interpretationi annuit sermo Domini quo dicitur de Joanne: «Ille erat lucerna lucens (Joan. V) .» Possumus etiam ita aptissime dicere, quia lucernae divina sunt eloquia, juxta illud Psalmistae, quod et supra posuimus: «Lucerna pedibus meis verbum tuum, Domine, et lumen semitis meis (Psal. CXVIII) .» Candelabra [Col. 0182B] autem harum lucernarum sancti sunt omnes qui sua et corda et corpora ferentes Domini mandatis humili semper intentione supponunt. Quisquis enim in nullo propriam sequi curat voluntatem, verum in omnibus quae Scriptura sancta dicit attendit, ejusque se subjiciens mandatis, satagit auscultare promissa, quasi candelabrum domus Dei aureum, aureas ejus gestat lucernas, quia casta corporis sui membra, castae mentis cogitationes, ad facienda quae Deus jubet, supponere contendit; et hoc tam fixa intentione, quam candelabrum necesse est firmiter, ad superna erectum, impositas sibi lucernas, non solum absque ruina, sed etiam absque ulla status sui motione servare. Quod vero, cum dixisset: «Et candelabra aurea quinque ad dexteram, [Col. 0182C] et quinque ad sinistram contra oraculum ex auro primo,» addidit: «Et quasi lilii flores et lucernas desuper aureas,» videtur juxta litteram quia suprema pars candelabrorum in modum sit lilii repandi efformata, quomodo in candelabro tabernaculi factum esse legimus. Cujus est stipes medius, et calami ex ipso procedentes cum scyphis et sphaerulis lilia scribuntur habuisse perplurima. Flores autem lilii (ut saepe dictum est) amoenitatem semper virentis terrae viventium designant, de qua dicit beatus Petrus: Regeneratos nos a Domino «in spem vivam, in haereditatem incorruptibilem et incontaminatam, et immarcescibilem conservatam in coelis.» Et bene lilii flores aurei in candelabro sunt [Col. 0182D] facti domus Dei, quia Scriptura divina, spretis temporalibus gaudiis, ad appetenda nos bona patriae coelestis provocare consuevit. Et quomodo erectum in altitudine candelabrum lilii flores et lucernas habet aureas in capite, ita electi omnes, qui in eadem Scriptura sacra continentur, erecto ad superna sensu, coelestia bona a Domino quaesisse et percepisse probantur.

«Et cardines ostiorum domus templi interioris sancti sanctorum, et ostiorum domus templi ex auro erant, etc.» Si ostia domus interioris sancti sanctorum angelica sunt ministeria, quae nobis de corpore egressis introitum vitae coelestis reserant, et ostia domus templi doctores sunt sancti ac sacerdotes, [Col. 0183A] qui instruendo, baptizando, Domini corporis et sanguinis mysteria communicando, primi nobis Ecclesiae praesentis limina pandunt, quid cardines utrorumque ostiorum, nisi sensus et corda sunt eorumdem angelorum sive hominum sanctorum, quibus immobiliter contemplationi ac dilectioni sui Conditoris adhaerent, ut eo ministerium divinitus sibi delegatum recte compleant, quo a voluntate illius cui ministrant nunquam oculos avertunt? Aperiuntur enim et clauduntur ostia tempore congruo, sed nullo suum cardinem tempore deserunt, quia et angeli et homines sancti sive in hanc vitam fide, seu in illam spe fideles atque electos suscipiant, semper animum in radice internae dilectionis fixum tenent. Unde bene ibidem iidem cardines ex auro esse facti perhibentur, [Col. 0183B] propter videlicet vel meritum propriae claritatis, vel illius, quam habent in eum, charitatis.

«Et perfecit omne opus quod faciebat Salomon in domo Domini.» Perficit Salomon opus quod faciebat in domo Domini, cum Rex pacificus noster in die novissima omnes electos resurrectionis immortalitate glorificat. Alioquin quandiu status hujus saeculi geritur, facit quidem opus domus Domini Salomon, sed nondum perficit, quia corda electorum Dominus, ut bona operentur, inspirat et adjuvat, nullum tamen in hac duntaxat vita commorantem absque peccato esse tribuit, namque hoc donum futurae vitae beatitudini reservatur. Perficit vero omne opus templi sui, et hoc dedicationi aptum reddit, cum translatos de hac vita electos suos aeternum [Col. 0183C] perducit ad regnum. Quod bene significatur etiam in eo quod templum septem annis aedificatum est, octavo autem perfectum ac dedicatum est. Septem namque diebus omne hoc tempus volvitur; octava est dies judicii et resurrectionis futurae, de qua psalmi sextus et undecimus attitulati sunt. Cui videlicet tempori convenit apte quod sequitur:

«Et intulit quae sanctificaverat David pater suus, argentum et aurum et vasa, reposuitque in thesauris domus Domini.» Argentum namque ad nitorem eloquentiae, aurum ad splendorem sapientiae, vasa generaliter ad rationabilem pertinent creaturam. Sanctificatque David pater Salomonis argentum, cum Deus Pater eloquentes quosque gratia sui [Col. 0183D] Spiritus ad loquendum verbum Evangelii confortat. Sanctificat aurum, cum naturali ingenio praeditos suo replens Spiritu ad consideranda in lege sua mirabilia illuminat. Sanctificat et vasa, cum omnibus generaliter Ecclesiae filiis ejusdem Spiritus gratiam largitus, ad amanda illos et appetenda dona perpetuae salutis inflammat. Hoc autem argentum, hoc aurum, haec sanctificata vasa, Salomon infert in templum, cum Dominus noster, peracto universali judicio, omnes electos et doctorum videlicet et caete rorum fidelium coetum, in gaudium regni coelestis introducit. Reponitque vasa diversi generis argentea sive aurea in thesauris domus Domini, quando eos qui multitudine dulcedinis ejus frui meruerint, «abscondit in abdito vultus sui a conturbatione hominum [Col. 0184A] (Psal. XXX) .» Et apte multi sunt thesauri in quibus vasa electionis recondantur, sed una domus Domini, in qua iidem facti sunt thesauri, quia et una est Ecclesia, in qua omnes continentur electi, quantumlibet meritis distent, et una, ac non diversa, est patria illa coelestis, qua electis promittitur omnibus; quamvis «sicut stella a stella differt in claritate, ita et resurrectio mortuorum (I Cor. XV) .» Et quod utrorumque judex ipse ac distributor praemiorum Dominus, una sententia demonstravit, cum ait: «In domo Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV) .»

(CAP. VIII.) «Et intulerunt sacerdotes arcam foederis Domini in locum suum, in oraculum templi in Sanctum sanctorum subter alas cherubim. Si quidem cherubim expandebant alas super locum arcae, et protegebant arcam et vectes ejus desuper. Cumque eminerent vectes et apparerent summitates eorum foris sanctuarium ante oraculum, non apparebant ultra extrinsecus, qui et fuerunt ibi usque in praesentem diem. In arca autem non erat aliud, nisi duae tabulae lapideae, quas posuerat in ea Moyses in Horeb, quando pepigit foedus Dominus [Col. 0184C] cum filiis Israel, cum egrederentur de terra Aegypti, etc.» Quod illata arca in Sanctum sanctorum dicitur, cumque eminerent vectes et apparerent, summitates eorum foris sanctuarium non apparebant ultra extrinsecus, hoc manifestius in Paralipomenon volumine scribitur: «Vectium, inquit, quibus portabant arcam, quia paululum longiores erant, capita parebant ante oraculum. Si vero quis paululum fuisset extrinsecus, eos videre non poterat.» Ubi notandum quod etsi capita vectium accedentibus propius ac diligentius intuentibus patebant ante oraculum, non tamen fieri poterat, ut ipsa eorum capita ante oraculum eminerent, quia nimirum necesse erat ut, clauso oraculo et appenso ante ostia velo, ipsi quoque [Col. 0184D] vectes toti cum arca et cherubim abderentur interius. Quod fieri non poterat, si prominentes ulterius vectes producendis ad claudendum ostiis locum non darent. Quorum positionem vectium Scriptura non sine causa, sed magni intuitu sacramenti, tam diligenter expedire curavit. Constat enim quia domus templi exterior peregrinantem in terris Ecclesiam, sancta autem sanctorum internam supernae patriae felicitatem designat. Item illata in sancta sanctorum arca assumptam Christi humanitatem et intra velum regiae coelestis inductam, vectes vero, quibus eadem arca portebatur, praedicatores verbi, per quos ipse mundo innotuit, typice denuntiant. Erat autem in arca urna aurea habens manna, quia «in» homine «Christo habitat omnis plenitudo divinitatis [Col. 0185A] corporaliter (Col. II) .» Erat virga Aaron, quae excisa denuo floruerat (Num. XVII) , quia potestas omnis judicandi penes eum est, cujus judicium in humilitate passionis videbatur esse sublatum. Erant et tabulae testamenti, quia «in illo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Col. II) .» Adhaerebant ei vectes, quibus portabatur, quia doctores, qui quondam laborabant in verbo Christi, nunc praesenti visione congaudent gloriae Christi. Quod enim unus eorum de se dixit: «Cupio dissolvi, et cum Christo esse (Phil. I) ,» de omnibus utique sui operis consortibus intelligendum reliquit. Apparebant summitates vectium foris ante oraculorum non semper, sed cum ostia ejusdem oraculi aperiri contingeret; neque hoc omnibus, sed his solummodo qui prius accedentes, attentius ea [Col. 0185B] quae intus erant satagebant intueri. Ipsa autem arca qualis et quomodo esset posita, solis eis qui oraculum intrassent videre licebat, quia nullus sanctorum in hac adhuc vita positus tametsi multum in altitudine se mentis attollens, sed soli illius patriae cives gloriam inibi sui Redemptoris plene contuentur. Sunt et vectes cum arca in oraculo reconditi, quia absconditi sunt etiam nunc perfecti quique electi, qui nos praecesserunt de mundo «in abdito vultus Dei, a conturbatione hominum (Psal. XXX) .» Quorum tamen summitates vectium nunquam aperto oraculo his qui appropiant visuntur, cum perfectioribus quibusque atque oculum sui cordis tota intentione purificantibus divina gratia aliquid extremum de supernorum civium gaudio contemplandum donaverit. [Col. 0185C] Quae nimirum contemplatio his qui paulo longius recesserint minime conceditur; quia quanto exterius mente vaga remanent, tanto minus quae sint interna gaudia vident.

«Factum est autem, cum exissent sacerdotes de sanctuario, nebula implevit domum Domini, et non poterant sacerdotes stare et ministrare propter nebulam. Impleverat enim gloria Domini domum Domini, etc.» (Ex Gregorio.) Quod autem nebula implevit domum Domini, et non poterant sacerdotes stare et ministrare propter nebulam, haec sententia superbos Judaeorum pontifices ac doctores insinuat, qui dum nativitatis Christi sacramenta instigare despiciunt, debitum fidei suae ministerium per erroris nebulam perdiderunt; ita eorum mentes infidelitatis caligo [Col. 0185D] replevit, ut exigentibus propriis meritis non agnoscant cultum credulitatis. Nebula ergo Synagogam, id est, domum Domini implevit. Et sacerdotes propter nebulam ministrare non poterant, quia dum in Testamento Veteri sensus mysticos litterae velamine coopertos inter obscuras allegoriarum caligines investigare despiciunt, debitum fidei suae ministerium propter nebulam perdiderunt. Quibus et tunc in nebula doctrinae suae vocem Dominus protulit, cum de se etiam aperta narravit. Quid est enim apertius quam: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X) ?» Sed quia auditorum mentes infidelitatis caligo compleverat, quasi emissum solis radium nebula interjacens abscondebat.

[Col. 0186A] «Et dedicaverunt templum Domini rex et filii Israel.» Templum Domini, sancta est Ecclesia, sicut supra ostensum est. Hanc dedicavit rex Christus, quando eam sanguine suo mundavit, et Spiritus sancti gratia sanctificavit, ac diversis virtutum donis multiplicavit. Hanc dedicant et filii Israel secum, quando unusquisque fidelium secundum donum sibi collatum a Deo verbo praedicationis et virtutum operibus proximos suos, quoscunque valet, ad meliora et perfectiora convertere satagit. «Templum enim Dei, ait Apostolus, sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) .» Sed hanc sanctificationem rex et populus, caput et membra non aequaliter perficiunt, quia de Christo Joannes ait: «De plenitudine ejus nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia (Joan. I) .» Hinc Paulus dicit: «Itaque neque qui plantat, est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat, Deus (I Cor. III) .» Sed quantum valeat hominis dedicatio, praedictus Apostolus subsequenter exponit dicens: «Qui plantat autem, et qui rigat, unum sunt: unusquisque autem propriam mercedem accipiet, secundum suum laborem. Dei enim sumus adjutores, Dei agricultura estis, Dei aedificatio estis (Ibid.) , etc.» Igitur ipse sanctificat suum templum, quasi Deus et Dominus inhabitando, nos autem digne habitationi ejus conversando. Sequitur:

«In die illa sanctificavit medium atrii. quod erat ante domum Domini. Fecit quippe ibi holocaustum et sacrificium et adipem pacificorum, quia altare aereum, quod erat coram Domino minus [Col. 0186C] erat et capere non poterat holocaustum et sacrificium et adipem pacificorum.» Quid ergo est, quod Salomon sanctificavit medium atrii, offerens ibi holocaustum et sacrificium, quia altare aeneum, quod juxta constitutionem legis ante fores templi positum erat, non poterat totum capere, nisi quod Christus ea quae in lege propter infirmitatem ejus perfici non poterant, nunc in Ecclesia catholica pleniter gerit? Ipsa est enim atrium domus Domini, quia per ipsam ingressus patet in templum Domini, in Jerusalem videlicet coelestem. Quia ergo holocausta et sacrificia omnia in altari typico Veteris Testamenti non potuerunt offerri, eo quod omnia ibi figuraliter fiebant, rex noster et sacerdos erexit novum altare fidei in Ecclesia catholica, in quo pinguia holocausta [Col. 0186D] et sacrificia acceptabilia quotidie spiritaliter Deo offeruntur. Hinc est quod Dominus, reprobans vetus sacrificium, per prophetam ait: «Holocausta et sanguinem victimarum nolui (Isai. I) .» Et item in Psalmis, sacrificium probans Novi Testamenti, taliter per Prophetam locutus ait: «Sacrificium laudis honorificabit me, et illic iter est, in quo ostendam illi salutare Dei (Psal. XLIX) .»

«Fecit ergo Salomon in tempore illo festivitatem celebrem, et omnis Israel cum eo multitudo magna ab introitu Emath usque ad rivum Aegypti, coram Domino Deo nostro, etc.» (Ex Beda.) Quod dicitur, quia fecit Salomon festivitatem celebrem, et omnis Israel cum eo, multitudo magna ab introitu [Col. 0187A] Emath usque ad rivum Aegypti, coram Domino: per introitum Emath Septentrionalem terrae repromissionis plagam, per rivum sive torrentem Aegypti, ut Verba Dierum nominant (II Par. VII) , designat australem. De quibus aliqua latius ex verbis sancti Hieronymi ponere gratum puto esse lectori. (Ex Hieron.) Scriptum est in libro Numerorum, in quo omnis terra repromissionis per quatuor plagas brevi sermone dividitur: «Pars meridiana incipiet a solitudine Sin, quae est juxta Edom, et habebit terminos contra Orientem mare salsissimum. Qui circuibunt Australem plagam per ascensum Scorpionis, ita ut transeant Senna et perveniant in Meridiem usque ad Cadesbarne. Unde egredientur confinia ad villam nomine Addar, et tendunt usque Asemona, ibitque per [Col. 0187B] gyrum terminus ab Asemona usque ad torrentem Aegypti, et maris magni littore finietur (Num. XXXIV) .» Pro quo in ultima visione prophetae Ezechielis ita dicitur: «Plaga autem Australis Meridiana a Thamar usque ad aquas Mariboth, id est, contradictionis, Cades quoque et torrens usque ad mare magnum (Ezech. XLVII) ,» quod significat altissimam solitudinem Sin, quae est juxta Edom et mari Rubro terminum circuire, et per ascensum Scorpionis, et per Senna et Cadesbarne, et atrium sive villam Addar, et Asemona pervenire usque ad torrentem qui juxta urbem Rinocoruram mari influit. Hic vero terminus plagae Australis incipit a Thamar, quae urbis in solitudine est, quam et Salomon miris operibus exstruit, et hodie Palmira nuncupatur, Hebraeo [Col. 0187C] quoque sermone Thamar dicitur, quae in lingua nostra Palmam sonat, usque ad aquas contradictionis Cades, quam in deserto esse non dubium est, et torrens ingrediens mare magnum hoc quod Aegypti Palaestinaeque praetendit littoribus. Sequitur in libro Numerorum: «Plaga autem Occidentalis in mari magno incipiet et ipso fine claudetur (Num. XXXIV) ,» hoc est, a mari usque ad mare, a torrente videlicet Rinocorurae, qui in mare influit, usque ad eum locum ubi est Emath, urbs Syriae, cujus in hac plaga et nomen ponit Ezechiel: «Et plaga, inquiens, maris mare magnum a confinio per directum, donec venias Emath (Ezech. XLVII) ,» quae nunc Epiphania nominatur, ab Antiocho crudelissimo tyrannorum nomine commutato; nam cognomentum habuit Epiphanes. [Col. 0187D] Sequitur in libro Numerorum: «Porro ad Septentrionalem, inquit, partem a mari magno termini incipient pervenientes usque ad montem altissimum, a quo venies in Emath usque terminos Sedala. Ibuntque confinia usque Sephrona et villam Enan. Hi erunt termini in parte Aquilonis (Num. XXXIV) .» Dicunt Hebraei Septentrionalem plagam incipere a mari magno, quod Palestinae Phoenicis et Syriae, quae appellatur Coele, Ciliciaeque praetendit littoribus et per Aegyptum tendit ad Libyam. Quod autem dicit: «pervenientes terminos usque ad montem altissimum,» iidem Hebraei autumant vel Amanum montem significare, vel Taurum, quod nobis videtur verius. «Ibuntque, inquit, confinia usque ad Sephrona.» [Col. 0188A] Quamobrem hodie Zephium oppidum Ciliciae vocant. Quod autem sequitur: «Et villam Enan,» pro quo in Hebraeo scriptum est Aserenan, quod interpretatur atrium fontis, terminus est Damasci. Unde dicitur in Ezechiel: «Et erit terminus a mari usque ad atrium Enon sive Aserenan, terminus Damasci (Ezech. XLVII) .» Et ab Aquilone ad Aquilonem plaga Septentrionalis. «Inde metabuntur, inquit, fines contra Orientalem plagam, de villa Enan usque Sephania, et de Sephania descendent termini in Rebla contra fontem. Inde pervenient contra Orientem ad mare Cenereth, et tendent usque Jordanem, et ad ultimum salsissimo claudentur mari (Num. XXXIV) .» A fine igitur Septentrionalis plagae, hoc est, atrio Enan, tendunt fines usque ad Sephania, [Col. 0188B] quam Hebraei Aphamiam nominant. Et de Aphamia descendunt termini in Rebla, quae nunc Syriae vocatur Antiochia. Et ut scias Reblam hanc significare urbem quae nunc in Syria Coele nobilissima est, sequitur: «Contra fontem,» quem perspicuum est significare Daphnen, quo fonte supradicta urbs aquis abundantissimis fruitur. «Inde, inquit, pervenient termini contra Orientem ad mare Cenereth,» id est, ad stagnum Tiberiadis. Mare autem dicitur, cum habeat dulces aquas, juxta idioma Scripturarum, quae congregationes aquarum appellant maria. «Et tendent, inquit, usque Jordanem, et ad ultimum claudentur mari,» vel Mortui, vel, ut alii putant, lingua maris Rubri, in cujus littore Ahila posita est.

[Col. 0188C] Quod autem sequitur in libro Regum, quod septem diebus et septem diebus, id est, quatuordecim diebus praedicta festivitas a Salomone et filiis Israel celebraretur, et in die octava dimissus sit populus, intuendum est quomodo in Verbis Dierum de eadem re scriptum sit: «Fecit ergo Salomon solemnitatem in tempore illo septem diebus et omnis Israel cum eo, Ecclesia magna valde, ab introitu Emath, usque ad torrentem Aegypti. Fecitque inde octava collectam, eo quod dedicasset altare septem diebus et solemnitatem celebrasset septem diebus. Igitur vicesimo tertio mensis septimi dimisit populos ad tabernacula sua (II Par. VII) .» Sed puto non aliud hic velle intelligi, nisi quod, expletis septem diebus dedicationis templi, subsecuti sunt dies Scenopegiae, [Col. 0188D] quae a quinto decimo die mensis septimi secundum legem inchoabant (Levit. XXIII) , et in die vicesima secunda finiebantur. Utrisque ergo festivitatibus rite peractis, et Scenopegiarum octava die finita, dimisit rex Salomon populos ad sua laetantes atque gaudentes super bono quod fecerat Dominus David et Salomoni et Israel populo suo. (Ex Josepho.) Cui sensui videtur Josephus suffragari, ita dicens: «Dimisit ergo Salomon Ecclesiam, cum sacrificia celebrasset pro se et universis Hebraeis, id est, vitulos quidem viginti duo millia, oves autem centum viginti millia. Tunc enim prius in templo sacrificia celebrata sunt, et in toto epulati sunt omnes Hebraei cum uxoribus suis et filiis; insuper etiam et festivitatem quae [Col. 0189A] vocatur Scenopegia faciens ante templum, clare nimis et magnifice diebus quatuordecim rex cum omni populo suo pariter epulatus est. Cumque haec fuissent sufficienter exhibita, nihilque deesset circa pietatis divinae culturam, dimissi a rege singuli ad propria remearunt, agentes gratias regi propter providentiam quam habuisset, et opera quae fecisset, et orantes Deum ut eis regem praeberet longaevo tempore Salomonem; agebant revertentes cum gaudio sublimiter, et cum delectatione homines decantantes, ita ut ea jucunditate sine labore ad propria remearent.»

Mystice autem hoc, quod Salomon, completo opere templi, festivitatem celebrem fecit et omnis Israel cum eo, multitudo magna ab introitu Emath usque ad rivum Aegypti coram Domino Deo, significat internum [Col. 0189B] gaudium sanctorum, quod cum rege suo Christo, vero videlicet Pacifico, perpetualiter habent; nec non et loca ipsa, quibus termini terrae Israel descripti sunt, Emath videlicet et rivus Aegypti, huic significationi non contradicunt. Emath enim interpretatur Domini veritas. Et rivum sive torrentem Aegypti quem melius intelligere possumus, quam mortem temporalem? Quia hanc in Aegypto, id est, in tenebris istius mundi consistens nullus evadere potest, Propheta attestante, qui ait: «Quis est homo qui vivit, et non videbit mortem (Psal. XVIII) ?» Unde de ipso Mediatore Dei et hominum in Psalmo scriptum est: «De torrente in via bibet, propterea exaltabit caput (Psal. CIX) .» Torrens fuit turbulenta persecutio Judaeorum, de [Col. 0189C] qua Dominus Christus bibit in via, id est, in hac vita, dum corpore pertulit. Sed dum, in via, dicitur, in Latinis ostenditur, et velocissimus transitus indicatur, per quam itinerantes vehi solent ad aliam mansionem. «Christo enim» propter gloriosae meritum passionis «datum est nomen, quod est supra omne nomen, ut in nomine ejus omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum (Phil. II) .» Omnis ergo Israel a rivo Aegypti usque Emath festum celebre cum Salomone facit, quando sancti post finem praesentis vitae veraciter aeternis gaudiis cum Domino Christo perfruuntur. Quod autem septem et septem diebus eamdem festivitatem celebrabant, significare potest quod electi per septiformem Spiritus sancti gratiam illuminati, modo in [Col. 0189D] hac vita, quae septenario numero dierum discurrit, gaudent in spe, et tum in sabbato vero, hoc est, in futura animarum requie gaudebunt in ipsius veritatis perceptione. Quod autem sequitur, in die octavo Salomon dimisisse populum, qui benedicentes regi profecti sunt singuli in tabernacula sua laetantes alacri corde super omnibus bonis quae fecerat Dominus David servo suo, et Israel populo suo, significat post finem istius vitae, postque sabbatismum animarum sanctarum, quae nunc quiescunt ante diem judicii, in octava aetate, hoc est, in die resurrectionis sanctos recepturos corpora immortalia, et in mansionibus coelestibus quosque secundum beatorum qualitates collocandos, ubi semper alacri corde laetentur, [Col. 0190A] gaudentes et laudantes Deum super omnibus bonis quae in Domino Christo Pater omnipotens contulit populo Christiano.

(CAPUT IX.) «Dedit rex Salomon Hiram viginti oppida in terra Galilaeae. Egressusque est Hiram de Tyro, ut videret oppida quae dederat ei Salomon; et non placuerunt ei, et ait: Haeccine sunt civitates, quas dedisti mihi, frater? Et appellavit eas, terra Chabul usque in diem hanc, etc.» (Ex Josepho.) De hoc Josephus ita narrat: «Multum aurum [Col. 0190B] et argentum Tyri rex ad aedificium contulit, insuper et ligna cedrina et cypressina, quem Salomon quoque magnis compensationibus redonavit, mittens ei per annos singulos triticum, vinum et oleum, quibus maxime rebus, eo quod habitaret in insula, sicut praediximus, indigebat. Ad haec autem et civitates Galilaeae regionis, viginti numero, non procul a Tyro positas condonavit. Quas dum circuisset atque considerasset, displicuissetque ei donum, mittens ad Salomonem, dixit se civitatibus non egere; et ex tunc hae appellatae sunt terra Gabalon; etenim interpretatum lingua phoenicia, displicere, significat.» Sed chabul, quasi germen, interpretatum in libro Hebraeorum nominum invenimus. Quomodo autem hoc nomen displicere significet, non [Col. 0190C] invenimus, nisi forte per ironiam dictum sit, quasi germen, cum plenitudinem fructuum non afferret.

«Aedificavit ergo Salomon Gaser, et Bethoron inferiorem, et Baalath et Palmiram in terra solitudinis, et omnes vicos qui ad se pertinebant, et quae erant absque muro, munivit, etc.» Urbes vero, quas aedificasse Salomon dicitur, hoc est, Mello et murum Jerusalem, Ezer, Mageddo, et Gaser, Bethoron, Baalath, et Palmiram, sanctae Ecclesiae decorem significant, quam verus Salomon in jucunditate regni sui ad laudem et sempiternam laetitiam sibi praeparavit. Interpretatur autem Mello adimpletio; Ezer, separatus, vel sanctificatus; Mageddo, coenaculum ejus; Gazer, praecisio, vel divisio; Bethoron, domus montium; et Baalath ascendens interpretatur. [Col. 0190D] Sancta ergo Ecclesia ipsa «civitas Dei vivi» est (Hebr. XII) , ubi impletur quotidie Dei voluntas. Haec separata ab omni errore infidelium, sanctificata est in fide et bonis operibus. Ibi refectio virtutum est; haec discernit mundum ab immundo, virtutes a vitiis; et domus est montium, id est, habitatio sanctorum, et fructus justitiae, sicut palma, florens «ascendit de virtute in virtutem, ut videatur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII) .» Omnes vicos, qui ad se pertinebant, et quae erant absque muro, munivit Salomon, quia Christus coetus fidelium suorum gratiae suae protectione ita munivit, ut hostibus spiritalibus insuperabiles semper existerent

«Universum populum, qui remanserat de Amorrhaeis, [Col. 0191A] et de Cethaeis, et Pherezaeis, et Hevaeis, et Jebusaeis, qui non sunt de filiis Israel, horum filios, qui remanserant in terra, quos scilicet non poterant filii Israel exterminare, fecit Salomon tributarios usque in diem hanc. De filiis autem Israel non constituit Salomon servire quemquam, sed erant viri bellatores et ministri ejus, et principes, et duces.» Universum populum, qui non fuerunt de filiis Israel, fecit Pacificus noster tributarios, cum eos, qui non sunt in filiorum numero, sed in servili conditione positi, in potestate sua continet, et singulis utitur ad proprium servitium. Sive enim Judaei, sive gentiles, sive haeretici, ejus dominatione consistunt, quia ipse universorum dominator est, et eis utitur ad suam voluntatem. In cujus voluntate [Col. 0191B] universa sunt posita, et non est qui possit resistere voluntati ejus. Tales licet in multis adversantur, tamen frequenter usibus serviunt Ecclesiae, cum in praesenti tempore necessaria tribuunt, et de rebus suis solatia praebent (Act. XV) . De filiis autem Israel, hoc est, qui non ancillae filii sunt, sed liberi, quos ipse Filius Dei sanguine suo liberavit (Galat. IV) , non constituit Salomon noster servire quemquam, quia neminem cogit ritu gentili vivere, neminem caeremonias veteris legis temporibus novi testamenti servare; sed viros bellatores esse, qui contra spiritales nequitias scuto fidei et gladio spiritus dimicent (Ephes. VI) ; et ministros suos fieri, hoc est, spiritale obsequium in bonis operibus sibi praebere (Rom. VI, VII, VIII) ; et principes et judices, scilicet ut bene sibi [Col. 0191C] principentur, et carnis lasciviam doment (Gal. V) ; sive ut subditos sibi bene regant et in semita justitiae ducant. Quod autem sequitur: «Erant principes super omnia opera Salomonis praepositi quingenti quinquaginta, qui habebant subjectum populum, et statutis operibus imperabant,» quid significat, nisi quod hi qui Spiritus sancti gratia legis Domini scientiam habere merentur, et semetipsos et alios bene regere possunt? Quinquagesimo ergo die post pascha et in veteri testamento lex in Sina tributa est (Exod. XX) , et in novo super apostolos et eos qui cum ipsis erant, Spiritus paraclitus venit (Act. II) .

«Offerebat quoque rex Salomon tribus vicibus per annos singulos holocausta et pacificas victimas super altare, quod aedificaverat Domino: et adolebat [Col. 0191D] thymiama coram Domino, etc.» Offert quoque Pacificus noster tribus vicibus per annos singulos holocausta Domino, cum in membris suis per sanctae Trinitatis fidem «hostiam acceptabilem» exhibet Deo (Rom. XII) . Offert enim unusquisque fidelis holocausta Domino, cum corpus castigando macerat, et tota desideria carnis igne Spiritus sancti consumere festinat. Offert pacificas hostias, cum bonorum operum munus exhibet. Offert victimas, cum vota labiorum suorum in laude Domini expendit. Et haec omnia super altare quod aedificaverat Domino offerre debet, quia in ara cordis, ubi decet ignem divinum semper ardere, hoc est, flammam charitatis semper fervere, quidquid in abstinentia, [Col. 0192A] quidquid in bona operatione, quidquid in gratiarum actione elaborat, justum est ut totum in suavitate Spiritus sancti offerat Deo. Sicque adolebit thymiama coram Domino, quando orationem puram in cordis secreto praeparat Deo, et ea quae sunt digna et Deo placita postulat. Caeterum qui transitoria poscit, et quae ad luxum saeculi pertinent, non coram Domino adolere thymiama dicitur, quia non in pura conscientia orare comprobatur.

«Classem quoque fecit Salomon in Asiongaber, quae est juxta Ailath in littore maris Rubri in terra Idumaea. Misitque Hiram in classe illa servos suos viros nauticos et gnaros maris cum servis Salomonis. Qui cum venissent in Ophir, sumptum inde aurum quadringentorum viginti talentorum detulerunt [Col. 0192B] ad regem Salomonem.» (Ex Hieron.) Asiongaber fertur esse insula, haud procul ab Aila in Rubro mari, ubi classis Josaphat hujus tempestatis attrita est. Ophir autem nomen est provinciae, ex Ophir, uno de posteris Eber, nominata, de cujus stirpe venientes, a fluvio Rosnae, usque ad regionem Judae, quae vocatur Hieria, habitasse referuntur, ut Josephus narrat. Classem itaque, quam fecit Salomon in Asiongaber (quae, festinantes, aut fortes, sive viriliter interpretatur) non aliam esse puto, quam Ecclesiam fidelium, quae in mari istius mundi posita, studium impendit thesauros sapientiae et scientiae, opesque virtutum acquirere. Ibi sunt servi Hiram, viri nautici et gnari maris cum servis Salomonis; dum gentiles saeculari sapientia eruditi cum his qui [Col. 0192C] in lege Moysis periti sunt in unitate fidei sociantur. Hos ergo Salomon noster in Ophir (quae interpretatur infirmans) mittit ut sumptum inde aurum ad se deferant, cum in vilitate litterae sensum pretiosum jubet quaerere. Et sic acceptam summam quadringentorum viginti talentorum auri ad regem deferunt, cum sensum pretiosum historiae, allegoriae, tropologiae, atque anagogen in duobus testamentis, inveniunt, et eum sapientiae et consilio divino adscribentes tribuunt.

[Col. 0192D] (CAP. X.) «Sed et regina Saba, audita fama Salomonis, in nomine Domini venit tentare eum in aenigmatibus, et ingressa Jerusalem cum multo comitatu et divitiis, camelis portantibus aromata, et aurum infinitum nimis et gemmas pretiosas. Venit ad Salomonem, et locuta est ei universa, quae habebat in corde suo, etc.» Regina autem Austri, quae a finibus extremis excitata veniens, Salomonis audire sapientiam concupivit, jam tunc venturam gentibus Ecclesiam, desiderantem Christum praefigurabat, quae (juxta Prophetam) «circumamicta est varietate in vestitu deaurato, et populi sui et paternae domus oblita (Psal. XLIV) ,» currebat barbara gente, non animo. Quae in aperto peregrina fuit, sed in occulto [Col. 0193A] sanctorum fieri civis optabat. Unde non solum coelesti praemio resurrectionis beata, sed etiam potestate apostolica, de Judaeis adulteris judicandis, ipsius ore Judicis digna censetur, quia Christum in Salomone mirata, verum reginae coelestis affectum imagine mystica Ecclesiae providentis impleverat. Hinc ipsa regina Saba in Salomone et gloria ejus stupens super prudentia ejus dixit:

«Verus est sermo, quem audivi in terra mea super sermonibus tuis, et super prudentia tua, et non credebam narrantibus mihi, donec ipsa veni et vidi oculis meis et probavi, quod media pars mihi nuntiata non fuerit. Major est sapientia tua et opera tua, quam rumor quem audivi, etc.» Quod bene convenit sanctae Ecclesiae, quae, auditis [Col. 0193B] miraculis Christi, provocata est ad quaerendum eum. Sed postquam ad ipsum venit per baptismum et fidem, consideratis sanctae Scripturae testimoniis, Divinitatis ejus potentiam agnoscens, parum ei videtur esse omne quod sibi antea de eo narratum est, in comparatione perceptae. Unde et admirando in laudem ejus erumpit, dicens:

«Beati viri tui et beati servi tui, qui stant coram te semper, et audiunt sapientiam tuam. Sit Dominus Deus tuus benedictus cui placuisti, et posuit te super thronum Israel, eo quod dilexerit Dominus Israel in sempiternum, et constituit te regem, ut faceres judicium et justitiam.» His quoque similia et Psalmista, et desiderio regni coelestis exardescens, ex persona sanctorum protulit, dicens: [Col. 0193C] «Quam amabilia sunt tabernacula tua, Domine virtutum! concupiscit et deficit anima mea in atria Domini: cor meum et caro mea exsultaverunt in Deum vivum.» Et paulo post: «Beati, ait, qui habitant in domo tua, Domine, in saeculum saeculi laudabunt te (Psal. LXXXIII) .» Illi ergo beati et vere beati sunt, quorum rex est Christus; et qui aeterna visione ejus perfrui merentur, et gloriam ejus, quam habet cum Patre et Spiritu sancto, conspicere, et sapientiam, per quam ipse mundis corde dignatur se ostendere (Matth. V) , perpetualiter percipere laetentur. Sicque probabunt verum esse hoc quod scriptum est: «Quia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se (Isa. LXIV; I Cor. II) .» «Rex [Col. 0193D] autem Salomon dedit reginae Saba omnia quae voluit, et petivit ab eo, exceptis his quae ultro obtulerat ei munere regio.» Quia Pacificus noster verae reginae, Ecclesiae videlicet suae, omnia quae petit dabit, de quo scriptum est: «Desiderium animae ejus tribuisti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum (Psal. XX) .» Et in Evangelio ipse dicit: «Quaecunque petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis (Joan. XV) .» Non solum autem ea, quae petimus, imo etiam illa, quae humana fragilitas aut nescit, aut praesumit petere, gratuito munere largitur.

«Fecit rex de lignis thyinis fulcra domus Domini, et domus regiae, et citharas lyrasque cantoribus. [Col. 0194A] Non sunt allata hujusmodi ligna thyina, neque visa usque in praesentem diem, etc.» (Ex Josepho.) De quo Josephus ita narrat: «Eodem vero tempore delati sunt regi a terra, quae vocatur aurea, lapides pretiosi et lignea pinea quibus visus est ad fortitudinem templi domumque regalem, et ad instrumenta musicorum. Fecitque ex eis citharas et nabas, ut dicerent hymnum Deo Levitae. Omnium vero rerum, quae fuerunt quocunque tempore regi delata sunt, magnitudine et pulchritudine praecellebant. Nullus igitur arbitretur, quia lignea pinea, quae nunc propter pretia vendentium sic appellantur, illis vicina sint. Illa siquidem visione rotunda, quasi pinea sunt, sed multo candidiora et valde fulgentia. Hoc autem dixi, ut nullus naturam [Col. 0194B] verae pinus ignoraret. Bene autem dicitur, quod rex Salomon de lignis pretiosissimis fecerit fulcra domus Domini, et domus regiae, et citharas lyrasque cantoribus, quia Conditor noster ligna pretiosa, hoc est, doctores sanctos, quorum viror fidei nunquam arescit, nec folia verborum decidunt, sed qui fructum bonorum operum reddunt temporibus suis (Psal. I) , ad munimen domus Dei et domus regiae, hoc est, ad confirmationem Ecclesiae suae ponit, ut eorum undique vallata doctrinis atque exemplis ruinam errorum et scelerum non sentiat. Talesque viri merito quasi cytharae et lyrae ad laudandum Dominum fabricatae dicuntur, quia «omnia quaecunque fecerint prosperabuntur (Ibid.) » et laudem Domini inter adversa et prospera corde, ore simul et opera [Col. 0194C] pronuntiare non cessant. Hi (secundum Apostolum) [Col. III] quidquid agunt in verbo aut in opere, omnia in gloriam Dei faciunt. De quibus ex persona Domini per Prophetam dicitur: «Super muros Jerusalem constitui custodes, tota die et tota nocte non tacebunt laudare nomen Domini (Isai. LXII) .»

«Fecit quoque rex Salomon ducenta scuta de auro puro, sexcentos auri siclos dedit in laminas scuti unius, et trecentas peltas ex auro probato; trecentae enim minae auri unam peltam vestiebant. Posuitque ea rex in domo silvae Libani, etc.» In Vorbis quoque Dierum ita scriptum est: «Fecit igitur rex Salomon ducentas hastas aureas de summa sexcentorum aureorum, qui in hastis singulis expendebantur, trecenta quoque scuta aurea trecentorum [Col. 0194D] aureorum, quibus tegebantur scuta singula. Posuitque ea rex in armamentario, quod erat consitum in nemore (II Par. IX) .» Scuta ergo simul et hastae aureae, quibus utebantur (sicut in sequentibus ostenditur), duces qui excubabant ante ostium domus regis, quid significant, nisi armaturam spiritualem, quam habent praedicatores sancti, qui custodiunt domum Dei, et excubant ad ostium ejus, ut callidis insidiatoribus intercludant aditum, ne decipiant innocentes. De quibus in Cantico canticorum scriptum est: «Lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel, omnes tenentes gladios, et ad bella doctissimi (Cant. III) .» (Ex Beda.) Quia et praesentem Ecclesiae quietem [Col. 0195A] ac pacem praedicatores sancti contra haereticorum tuentur incursus, et internam coelestis patriae requiem perfectiores quique fixa intentione speculantur. Bene autem iterando adjungitur: «Ex fortissimis Israel.» Israel quippe vir videns Deum interpretatur. Omnes quidem, qui ad divinae visionis gaudia tendunt recte Israel nomine censentur. Sed fortissimi in eis sunt utrique illi, qui sive coelestis dono speculationis sublimantur, seu praedicationis ministerium rite peragendum suscipiunt. Qui et apte sexagenario sunt numero designati, quia tales nimirum denarium aeternae retributionis pro perfectione bonae operationis exspectant. «Omnes tenentes gladios, et ad bella doctissimi.» Illos tenentes gladios, de quibus dicit Apostolus: «Et galeam salutis assumite [Col. 0195B] et gladium Spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI) .» Ad illa bella doctissimi, de quibus idem admonet, dicens: «Induite vos armaturam Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli, quia non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates (Ibid.) , etc.» Et recte, doctissimi, quia magna bellandi arte indigent, qui carne inclusi, in terris positi, contra spiritualia nequitiae in coelestibus certant; magna arte imo magna Dei gratia indigent, cum contra archangelum, tot millibus annorum ad bella exercitatum, carnis fragilitas pugnat. Recte ergo ducentae hastae de summa sexcentorum siclorum factae sunt, quia patres utriusque testamenti doctrina et operatione perfecti esse noscuntur, cum quidquid [Col. 0195C] in sermone docuerint, bonis exemplis probaverunt. Necnon et trecenta scuta, quorum singula trecenti aurei vestiebant, perfectam fidem eorum significant, quam in sanctae Trinitatis confessione habebant. Bene ergo custodes domus Dei hastas et scuta aurea portant, quia sancti praedicatores, qui sunt Ecclesiae sanctae custodes, claritate supernae sapientiae splendentes, et verborum jaculis inimicos confodiunt, et scuto sacrae fidei tela nequissimi ignea repellentes exstinguunt. Quod autem adjungitur, «posuit ea rex in domo silvae Libani,» apte huic mysterio congruit. Quid ergo silva Libani, nisi gentium Ecclesiam significat, quae de factu superbiae abscissa in fabrica domus Dei convenienter aptatur? Unde et per Psalmistam dicitur: «Ecce audivimus [Col. 0195D] eam in Ephrata, invenimus eam in campis silvae (Psal. CXXXI) , etc.»

«Fecit etiam rex Salomon thronum de ebore grandem, et vestivit eum auro fulvo nimis, qui habebat sex gradus. Et summitas throni rotunda erat in parte posteriore, et duae manus hinc atque inde tenentes sedile, et duo leones stabant juxta manus singulas, et duodecim leunculi stantes super sex gradus hinc atque inde, etc.» Solium ergo quod rex Salomon fecit bene Ecclesia sancta esse intelligitur, in qua Pacificus noster regnans judicia sua facere dignoscitur. Quia anima justi sedes est sapientiae. Et bene de ebore illud factum esse memoratur, quod non ad solas divitias intelligamus [Col. 0196A] aptatum, sed quoniam elephas, cujus haec ossa sunt, nimiae castitatis asseritur, qui inter quadrupedia et sensu plurimum valet, et temperanter miscetur feminae suae, et conjuge secunda non utitur. Hoc pudicis animabus decenter aptatum est, quia illae ebur fuisse noscuntur, quae per castitatem Christi Domini praecepta secutae sunt.

«Hanc vestivit auro fulvo nimis.» Quia splendorem gloriae suae in ea clarescere fecit, cum per signa miracula majestatis suae potentiam ostendit.

«Habebat autem thronus iste sex gradus.» Quid per senarium numerum, nisi bonorum operum perfectio designatur? «Sex diebus perfecit Deus mundi ornatum, et septimo requievit ab operibus suis (Gen. II) .» Siquidem et senarius primus est numerus, [Col. 0196B] qui suis partibus perfectus esse dignoscitur. Habet enim medietatem tria, tertiam partem duo, sextam unum; unum vero, duo et tria sex fiunt. Igitur quia et sex aetatibus mundus constat, in quibus licet operari, quisquis ad coelestem patriam pervenire desiderat, bonis operibus ascendere festinet, quia, nisi bonis actibus ascendatur. illuc minime pervenitur. Sequitur:

«Et summitas throni rotunda erat in parte posteriore.» Quid enim rotunditas throni in parte posteriore nisi requiem aeternam, quae post hanc vitam futura est sanctis, significat, ubi quisquis his bene laborat, mercede operis sui remuneratur, perenni quiete perfruetur? Unde et in Cantico canticorum de hoc ipso throno sub alio exemplo commemoratur, [Col. 0196C] ubi dicitur: «Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani. Columnas ejus fecit argenteas; reclinatorium aureum, ascensum purpureum media charitate constravit (Cant. III) .» (Ex Beda.) Ferculum inde dictum quod vel residentium sive discumbentium in convivio corpora ferat; vel ipsum de loco ad locum soleat pro temporis opportunitate circumferri. Cui merito sancta Ecclesia comparatur, quae credentes ad aeternae vitae refectionem praedicatorum suorum ministerio circumfert. Ferculum itaque regis nostri sancta Ecclesia est, quae de fortibus patrum, quasi lignis cedrinis imputribilibus, mentibus est constructa. Quae recte ferculum dicitur, quia ipsa fert quotidie animas ad aeternum convivium conditoris sui. Cum ferculo columnae argenteae [Col. 0196D] factae sunt, quia praedicatores sancti eloquii luce resplendent. Est autem columnis argenteis reclinatorium aureum, quia per hoc quod a sanctis praedicatoribus lucide dicitur mentes audientium fulgorem claritatis intimae, in qua reclinentur, inveniunt. Item reclinatorium in ferculo fecit, cum spem perpetuae quietis fidelibus promisit. «Tollite, inquit, jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum, et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI) .» Et hoc reclinatorium fecit aureum, quia requiem nobis aeternam divinae suae visionis gloria coruscam praeparavit. Et non nisi purpureus ad hoc ferculum ascensus invenitur, quia nullus Ecclesiam, nisi sacramentis [Col. 0197A] Dominicae passionis imbutus, ingreditur. Unde ipse ait: «Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die (Joan. VI) .» Media charitate constravit propter filias Jerusalem.

Ea ipsa videlicet charitate, qua pro nobis passus est. «Majorem enim hac charitate nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV) .» Et hoc est quod addidit: «Propter filias Jerusalem,» id est, propter animas coelestium desiderio flagrantes. Quanto enim majorem Deus charitatem suam nobis pro nobis patiendo commendavit, tanto plures ad se redamandum ac pro se patiendum [Col. 0197B] accendit.

«Et duae manus hinc atque inde tenentes sedile.» Quid ergo duae manus tenentes sedile Salomonis significant, nisi solatia divinae gratiae, quae sanctam Ecclesiam ad coeleste regnum provehunt? Et haec apte per binarium numerum descripta sunt, quia in utroque testamento hoc praedicatur, hoc maxime commendatur. Quia non nisi per divinum adjutorium aliquid boni perfici potest (I Cor. III; Philip. II) .» Unde ipsa Veritas dicit: «Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) .»

«Et duo leones stabant juxta manus singulas.» Quid per leones nisi patres utriusque testamenti figurantur, qui per fortitudinem animi et sibi et aliis [Col. 0197C] dominari bene didicerunt? «Duo ergo leones juxta manus stabant,» quia in lege et in Evangelio sancti patres quidquid boni fecerunt, non sibi, sed Deo deputaverunt. Unde et Psalmista dicit: «Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam, super misericordia tua et veritate tua (Psal. CXLIV) .» Et Apostolus: «Gratia, inquit, Dei sum id quod sum (II Cor. XV) .» Et item: «Qui gloriatur, in Domino glorietur (Jer. IX; I Cor. I) .» Sequitur: «Et duodecim leunculi stantes super sex gradus, hinc atque inde.» Quid per duodecim leunculos, nisi praedicatorum ordo, qui apostolicam doctrinam sequitur, significatur? Hi ergo supra sex gradus hinc atque inde stant, quia bonorum operum gressus hinc et inde suis doctrinis atque [Col. 0197D] exemplis munire certant, ne pius labor bene incipientium in operando vacillet, sed rectitudinem in progressu virtutum fortiter conservet. Quod autem subditur:

«Non est factum tale opus in universis regnis,» apte sanctae Ecclesiae convenit, de qua scriptum est: «Fortitudo et decor indumentum ejus; et ridebit in die novissimo. Surrexerunt filii ejus, et beatissimam praedicaverunt, et vir ejus laudavit eam. Multae filiae congregaverunt divitias, tu supergressa es universas (Prov. XXXI) .»Sequitur:

«Sed et omnia vasa de quibus potabat rex Salomon erant aurea, et universa supellex domus saltus Libani de auro purissimo. Non erat argentum, nec alicujus pretii putabatur in diebus Salomonis, [Col. 0198A] etc.» Omnia vasa quae Pacifici nostri ministerio funguntur aurea fiunt, quia omnes animae sanctorum, quae sunt vasa Dei, ut voluntati deserviant divinae, splendore sapientiae et dilectionis nitentes, continent potum aquae vivae, et «fiet in eis fons aquae salientis in vitam aeternam (Joan. IV) .» Nec alicujus pretii argentum putabatur in diebus Salomonis, quia, secundum Apostolum, «non est in sermone regnum Dei, sed in virtute (I Cor. IV) .» Et praedicatio Evangelii» non in suasibilibus humanae sapientiae verbis» consistit, «sed in ostensione Spiritus et virtutis, ut fides nostra non sit in sapientia hominum, sed in virtute Dei (I Cor. II) .» Unde ipsa Veritas ait; «Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum [Col. 0198B] coelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei, ipse intrabit in regnum coelorum (Matth. VII) .» Et iterum: «Qui solverit unum de mandatis istis minimis, et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno coelorum; qui autem fecerit et docuerit, hic magnus vocabitur in regno coelorum (Matth. V) .»

«Magnificatus est rex Salomon super omnes reges terrae, divitiis et sapientia. Et universa terra desiderabat videre vultum Salomonis, ut audiret sapientiam ejus, quam dederat Deus in corde ejus. Et singuli deferebant ei munera, vasa argentea et aurea, vestes et arma bellica.» Bene ergo dictum est quod magnificatus sit rex Salomon super reges terrae, quia Pacificus noster super omnem celsitudinem sanctorum, qui vere reges dicuntur, [Col. 0198C] exaltatur, et nullus ei coaequari potest. «Quoniam quis in nubibus aequabitur Domino, aut quis similis erit Deo inter filios Dei? Deus, qui glorificatur in consilio sanctorum, magnus et metuendus super omnes qui in circuitu ejus sunt (Psal. LXXXVIII) .» Et iterum: «Magnus Dominus noster, et magna virtus ejus, et sapientiae ejus non est numerus (Psal. CXL) .» Unde et Joannes dicit: «Et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratia et veritate (Joan. I) .»

«Et universa terra desiderat videre vultum regis nostri.» Quia universa Ecclesia sanctorum hoc solummodo appetit, ut ad conspectum gloriae ejus perveniat. Cum per Prophetam dicitur: «Tibi dixit cor meum, quaesivi te, vultum tuum, Domine, requiram [Col. 0198D] (Psal. XXVI) .» Et alibi: «Sicut cervus, inquit, desiderat ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus (Psal. XLI) .»

«Et singuli deferunt ei munera.» Dum unusquisque secundum id quod vires sibi suppetunt, in verbo seu factis obsequium studet praestare Deo.

(CAP. XI.) «Rex autem Salomon amavit mulieres alienigenas multas. Filiam quoque Pharaonis, et Moabitidas, et Ammonitidas, et Idumaeas, et Sydonias, et Ethaeas, de gentibus, super quibus dixit Dominus filiis Israel: Non ingrediemini ad eas, neque de illis ingredientur ad vestras, etc.» (Ex Isidero.) Jam porro de caeteris operibus Salomonis quid dicam, quem vehementer arguit sancta Scriptura, atque condemnat, nihilque de poenitentia ejus vel in eum indulgentia Dei omnino commemorat, nec prorsus occurrit, quid saltem in allegoria boni significet. Haec est flenda subversio; nisi forte dicat quis mulieres alienigenas, quarum amore exarserat, significare Ecclesias electas ex gentibus. Posset hoc fortasse non absurde intelligi, si illae propter Salomonem desererent deos suos, et colerent Deum ejus. Cum vero ipse propter illas offendit Deum suum, et coluit deos earum, non est quid inde boni conjectari possit. Nec tamen nihil arbitror significare, sed malum, sicut de uxore filiabusque Lot diximus. Apparet enim in persona Salomonis [Col. 0199B] mira excellentia et mira subversio. Quod igitur in illo diversis temporibus exstitit prius bonum, et posterius malum, hoc in Ecclesia in isto adhuc saeculo simul uno tempore ostenditur. Nam bona illius bonos Ecclesiae, mala autem illius malos Ecclesiae significare puto, tanquam in unitate unius areae, sicut in illo uno homine, bonos in granis, malos in paleis (Matth. III) , aut in unitate unius segetis, bonos in tritico, malos in zizaniis (Matth. XIII)

«Factum est igitur in tempore illo, ut Jeroboam [Col. 0199C] egrederetur de Jerusalem, et inveniret eum Achias Silonites Propheta in via, opertus pallio novo. Erant autem duo tantum in agro; apprehendensque Achia pallium suum novum, quo opertus erat, scidit in duodecim partes, et ait ad Jeroboam: Tolle tibi decem scissuras. Haec enim dicit Dominus Deus Israel: Ecce ego scindam regnum de manu Salomonis, et dabo tibi decem tribus. Porro una tribus remanebit ei propter servum meum David, et Jerusalem civitatem, quam elegi ex omnibus tribubus Israel, etc.» Illud vero, quod post mortem Salomonis decem tribus a domo David separatae sunt, et duae relictae, satis indicat quod de tota illa gente Apostolus ait: «Reliquiae propter electionem gratiae salvae factae sunt (Rom. XI) .» Jeroboam [Col. 0199D] vero, qui decem tribus a domo David, et a templo Dei separans, ad idololatriam perduxit, significat haereticos, qui dissensionem amant, et unitatem fidei catholicae haeresibus scindunt, ac sic cultui malignorum spirituum sibi obsequentes tradunt. Interpretatur autem Jeroboam dijudicans populum. Nam et haeretici dijudicare populum videntur, cum erroris sui sequacem faciunt. Cui rei bene conveniunt verba prophetae Achiae Silonitis, qui missus est ad Jeroboam, ita dicens:

«Tolle tibi decem scissuras. Haec enim dicit Dominus Deus Israel: Ecce ego scindam regnum Salomonis, et dabo tibi decem tribus. Porro una tribus remanebit ei propter servum meum David, et Jerusalem civitatem, quam elegi ex omnibus [Col. 0200A] tribubus Israel.» Decem enim scissuras Jeroboam accepit, cum legis praecepta violando corrupit. Et una tribus cum sobole David remansit, dum sors Electorum juxta apostolicam doctrinam in regula fidei catholicae permansit, quia «unus est Dominus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV) .» Denique Roboam, filius Salomonis, qui, utili seniorum consilio relicto, adolescentium consilium secutus est; licet de domo David fuerit, tamen in via ejus non gradiebatur: «Fecit enim Judas,» Scriptura teste, «in illius diebus malum coram Domino, et irritaverunt eum super omnibus quae fecerant patres eorum in peccatis suis, quae peccaverant. Aedificaverunt autem et ipsi sibi aras et statuas et lucos super omnem collem excelsum et super omnem arborem frondosam. [Col. 0200B] Sed et effeminati fuerunt in terra. Feceruntque omnes abominationes gentium, quas attrivit Dominus ante faciem filiorum Israel (III Reg. XIV) .» Significat ergo malos rectores in Ecclesia, qui terrenis cupiditatibus dediti negligunt curam habere subditorum, et delectantur in multitudine sibi obsequentium, nec tamen condignam habent sollicitudinem sibi commissorum. Interpretatur autem Roboam latitudo populi, et bene latitudo populi nominari possunt, qui latam et spatiosam viam gradientes, per quam multi vadunt ad mortem, angustam viam, quae paucorum est, et ad aeternam vitam ducit, ingredi detrectant (Matth. VII) , relictoque sanctorum Patrum consilio, quorum dicta et exempla ad celsitudinem tendunt perfectionis, eligunt juvenum obtemperare [Col. 0200C] praeceptis, hoc est, eorum qui, juvenilibus desideriis mancipati, laudibus iniquis et adulationibus eos gravent. Et fit in eis quod per prophetam dicitur: «Qualis populus, talis est et sacerdos. Omnes enim a minimo usque ad maximum avaritiae student (Isa. XXIV; Jer. VI) , et caeci caecis ducatum praebentes in foveam perditionis pariter cadunt (Matth. XV) .» Quibus comminatur Sapientia Dei, dicens: «Vae tibi, terra cujus rex est puer, et cujus principes mane comedunt (Eccle. X) .» Et e contrario de sanctorum populo et rege eorum Christo laudando subsequitur, dicens: «Beata terra cujus rex est nobilis, et cujus principes nascuntur in tempore suo, quia omnia, quaecunque fecerint, prosperabuntur.»

(CAP. XIII.) «Et ecce vir Dei venit de Juda in sermone Domini in Bethel, Jeroboam stante super altare, et thus jaciente; exclamavitque contra altare in sermone Domini, et ait: Altare, altare, haec dicit Dominus: Ecce filius nascetur domus David, Josias nomine, et immolabit super te sacerdotes excelsorum, qui nunc in te thura succendunt, et ossa hominum incendet super te, etc.» Igitur propheta qui a Deo missus fuerat in Bethel ut increparet Jeroboam super idololatria quam gessit, [Col. 0201A] et a falso propheta seductus comedit ibi et bibit contra praeceptum Domini, et propterea a leone in via occisus est, quid significat, nisi dum quis in prosperis elevatur corde ita ut praecepta Domini contemnat, a leone, «qui circuit rugiens, quaerens quem devoret (I Petr. V) ,» dente persuasionis malignae laniatus, per consensum peccati interficitur? Ac per hoc necessarium est semper quaerere auxilium omnipotentis Dei atque defensionem ipsius, et toto corde sperare in misericordia ejus. (Ex Gregorio.) Quid enim est homo, cujuslibet sit meriti, si conditoris sui protectione deseratur? Quae nimirum protectio minus necessaria creditur, si semper habeatur. Sed utiliter plerumque subtrahitur, ut sibimet ipsi homo, quam sine illa nihil sit, ostendatur. Manus igitur Dei [Col. 0201B] aliquando nos nobis per adversa insinuat, quae nescientes nos in prosperis portat. Quia destituti dum cadere incipimus, et tamen adjuti retinemur; et doctrina fit, quod in lapsu trepidavimus, et custodia, quod in statu permanemus. Nemo ergo se alicujus virtutis aestimet, etiam cum quid fortiter poterit, quia si divina eum protectio deserat, ibi repente enervatus obruitur, ubi se valenter stare gloriatur. Quid est enim quod vir Dei, contra altare Samariae ad prophetandum directus, praesente rege, auctoritatem liberae vocis exercuit, ejusdemque regis extensum brachium in rigore mirabiliter astrinxit, quod tamen mox misericorditer saluti restituit; cujus in domo invitatus comedere noluit, quia ne in via comederet, prohibitionis Dominicae praecepta servavit; [Col. 0201C] qui tamen in eadem via et seductus comedit, et pastus interiit? Qua in re quid subtili consideratione colligimus, quid (ut ita dixerim) formidandum suspicamur, nisi quod forsitan apud semetipsum tacitus et pro praeceptis Dominicis regem se contempsisse gloriatur, ab interna mox soliditate quassatus est, et inde ei in opere culpa subripuit, unde sibi gloria in corde surrexit, ut, Prophetae falsis verbis deceptus, disceret quia nequaquam propriae fortitudinis fuerit quod ad regis verba restitisset. Bene autem ex ejus ore mortis sententiam accepit, cujus seductione a vitae praeceptis deviavit, ut inde poenam veraciter sumeret, unde culpam negligenter admisisset.

(CAP. XIV.) «In quinto autem anno regni Roboam ascendit Sesac, rex Aegypti, in Jerusalem, et tulit thesauros domus Domini et thesauros regios, et universa diripuit. Scuta quoque aurea quae fecerat Salomon, pro quibus fecit rex Roboam scuta aerea, et tradidit ea in manu ducum scutariorum, et eorum qui excubabant ante ostium domus regis. Cumque ingrederetur rex in domum Domini, portabant [Col. 0202A] ea qui praeeundi habebant officium, et postea reportabant ad armamentarium scutariorum, etc.» De quo itaque rege in libro Paralipomenon plenius narratur, ubi hoc modo legitur: «Anno autem quinto regni Roboam ascendit Sesac, rex Aegypti, in Jerusalem (quia peccaverant Domino) cum mille ducentis curribus et sexaginta millibus equitum. Nec erat numerus vulgi quod venerat cum eo ex Aegypto, Libyes scilicet et Troglodytae et Aethiopes. Cepitque civitates munitissimas in Juda, et venit usque Jerusalem. Semeias autem propheta ingressus est ad Roboam, et principes Juda, qui congregati fuerant in Jerusalem, fugientes Sesac, dixitque ad eos: Haec dicit Dominus: Vos reliquistis me, et ego relinquo vos in manu Sesac. Consternatique [Col. 0202B] principes Israel et rex dixerunt: Justus est Dominus. Cumque vidisset Dominus quod humiliati essent, factus est sermo Domini ad Semeiam dicens: Quia humiliati sunt, non disperdam eos, daboque eis pauxillum auxilii, et non stillabit furor meus super Jerusalem per manum Sesac. Verumtamen servient ei, ut sciant distantiam servitutis meae et servitutis regni terrarum. Recessit itaque Sesac rex Aegypti ab Jerusalem, sublatis thesauris domus Domini et domus regis, omniaque secum tulit, et clypeos aureos, quos fecerat Salomon, pro quibus fecit rex aeneos, et tradidit illos principibus scutariorum, qui custodiebant vestibulum palatii (II Par. XII) .» Quid ergo per figuram hoc insinuat, quod propter peccatum Roboam Sesac, rex Aegypti, de domo Domini [Col. 0202C] thesauros abstulit, et thesauros regios, nisi quod mali rectores propter negligentiam suam regem Aegypti, hoc est, principem tenebrarum in Jerusalem typicam provocant, in Ecclesiam videlicet sibi commissam, ubi ipsi ad tempus dominari videntur? Qui thesauros domus Domini, et thesauros regios aufert, cum scientiam Scripturarum sanctarum, simul et opera virtutum ab incautis et desidiosis abstrahit: Sesac ergo byssus cilicii, sive gaudium cilicii, interpretatur. Et quia byssus subtilitatem significat, cilicium vero, quod de caprarum setis conficitur, peccata, quid melius in bysso cilicii quam versutia fraudis diabolicae in persuasione peccatorum accipi potest? Sesac enim Jerosolymitanas opes aufert, cum diabolus, qui callide decipit, et gaudet in multitudine [Col. 0202D] peccatorum, ecclesiasticos quosque scientia spirituali et opere virtutum depraedat, eosque qui videbantur in Ecclesia decori esse spoliatos secum in barathrum perditionis suae demergit. Nec non et illud, quod idem rex scuta aurea, quae fecerat Salomon, abstulit, pro quibus fecit rex Roboam scuta aerea, et tradidit ea in manu ducum scutariorum, ad eumdem sensum respicit. Salomon enim scuta aurea condens custodibus domus suae dedit, cum Redemptor noster spiritualem scientiam per duo Testamenta doctoribus Ecclesiae ad tuendam plebem suam commendavit. Hanc antiquus hostis per incuriam rectorum abstrahit, quia cum intenti sunt rebus terrenis, nunquam curantes de coelestibus, in officio pristino [Col. 0203A] scientia denudatos, quasi in domo propria opibus spoliatos derelinquit. Denique tales cum se sensu spirituali privatos conspiciunt, per eloquentiam verborum copiam quaerunt, quatenus eorum sonoritate, velut scutorum aereorum firmitate, tutamen contra hostes pro subjectis sibi opponant. Sed quanto aes est vilius auri metallo, tanto inferior est vana eloquentia verae sapientiae fructu. Unde per quemdam sapientem de eloquentia dicitur: «Ubi plurima verba, ibi frequenter egestas (Prov. XII) .» Et in Psalmista legitur: «Vir linguosus non dirigetur super terram (Psal. CXXXIX) .» Nam de sapientia scriptum est: «Sapientia pretiosior est cunctis opibus, et omnia quae desiderantur huic non valent comparari. Longitudo dierum in dextera ejus, in sinistra divitiae et [Col. 0203B] gloria (Prov. III) .» Qui vero opportunam defensionem Ecclesiae exhibere vult contra haereticos et contra omnes inimicos, sapientiae utique adminiculo hoc debet perficere, nec eloquentia aliquid ad hoc sine sapientia proficit, imo plurimum nocet. Porro quod legitur in subsequentibus, quod bellum fuerit inter Roboam et Jeroboam et Asa, regem Juda, atque Baasa, regem Israel, cunctis diebus eorum, non aliud significare puto, quam quod sancta Ecclesia, quae in unitate fidei persistit, bellum habeat semper cum haereticis et schismaticis, et omnibus qui violare contendunt fidem catholicam. «Omnes enim (ut ait Apostolus) qui pie volunt vivere in Christo, persecutionem patiuntur (II Tim. III) .» Quia draco antiquus persequitur mulierem, insidians calcaneo ejus, [Col. 0203C] et ipsa conteret caput illius (Gen. III) . Asa enim tollens, sive sustollens, et Baasa confusio, vel siccitas, interpretatur. Et bene Ecclesiae populus tollens sive sustollens dicitur, qui mentem suam ad superna desideria suspendens, confusionem terrenarum cupiditatum cum earum suggestore diabolo spernit ac velut sicca et inutilia contemnit.

[Col. 0203D] (CAP. XVI.) «Factus est autem sermo Domini ad Jehu, filium Anani, contra Baasa, dicens: Pro eo quod exaltavi te de pulvere, et posui ducem super populum meum Israel, tu autem ambulasti in via Jeroboam, et peccare fecisti populum meum Israel, ut me irritares in peccatis eorum, ecce ego demetam posteriora Baasa, et posteriora domus ejus, et faciam domum tuam sicut domum Jeroboam, filii Nabath. Qui mortuus fuerit de Baasa in civitate, comedent eum canes. Et qui mortuus fuerit ex eo in regione, comedent eum volucres coeli, etc.» Haec verba contra omnes peccantes et contra haereticos et contra paganos maxime prolata sunt: quippe qui peccatis pristinis peccata semper [Col. 0204A] nova adjiciunt, et malorum exemplis depravati, suis sceleribus priores fiunt.

«Demetam, inquit, posteriora Baasa, et posteriora domus illius, et faciam domum ejus sicut domum Jeroboam filii Nabath.» Demetit Dominus posteriora Baasa, cum peccata iniquorum post finem vitae ulciscitur. Demetit et posteriora domus ejus, cum civitatores illorum aeternis cruciatibus damnat; et faciet domum Baasa sicut fecit domum Jeroboam filii Nabath, cum peccatores in iniquitate sua perseverantes simul cum diabolo et angelis ejus inferni cruciatibus tradet. Baasa enim (ut diximus) confusio vel siccitas interpretatur, Jeroboam vero dividens populum, et Nabath spontaneum resonat. Qui ergo confusiones errorum et peccatorum sequitur, et, uxorem [Col. 0204B] gratiae spiritualis habere negligens, in ariditate peccatorum usque ad finem vitae perseverat, posteriora ejus velut diaboli metentur: qui propria voluntate superbiendi sibi mortem generavit, et tamen populum perditorum velut dijudicare videtur, cum non judicium aequitatis, sed damnationis in eis exercere dignoscitur. Tunc enim peccatorum atque omnium iniquorum posteriora demetentur, cum capite suo diabolo, quando Judex vivorum et mortuorum in fine saeculi dicturus est his qui ad sinistram ejus stabunt: «Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus. Et ibunt hi in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam (Matth. XXV) .»

«Qui mortuus, inquit, fuerit de Baasa in civitate, [Col. 0204C] comedent eum canes. Et qui mortuus fuerit ex eo in regione, comedent eum volucres coeli.» Quid est ergo mortuum esse in civitate, nisi quemlibet fidetenus in Ecclesia perseverantem, criminibus capitalibus obnoxium esse? In civitate ergo moritur, qui intra Ecclesiam Dei opera pravitatis exercet. Ille enim ore canum laceratur, cum sententiis sanctorum doctorum increpatur, arguitur atque damnatur. De quibus videlicet canibus in Psalmo scriptum est: «Ut canes circuibunt civitatem (Psal. LVIII) .» Canes enim a cavendo dicti sunt. Canum enim consuetudo est illa loca defendere, in quibus se norunt alimoniam reperire. Civitas autem illa, quam canes isti circumeunt, Jerusalem est, universaliter per mundum diffusa. Hanc ergo circuisse Paulum salutares [Col. 0204D] generi humano testantur Epistolae quae per universas gentes, velut sacra divina, tonuerunt. O canem istum beatum, qui populos persequitur infideles, fures abigit, et ovilia sancta custodit, cujus latratus per totum mundum, quasi grandisona tuba, concrepuit!

«Qui enim moritur, ait, ex Baasa in regione, comedent eum volucres coeli.» Illi enim ex Baasa, hoc est, ex corpore diaboli confusione plenissimo in regione moriuntur, qui extra Ecclesiam separati idololatriae aut haeresibus ore atque opere nefario deserviunt. Hoc enim volucres coeli comedunt, illae videlicet volucres, de quibus in Evangelio dicit in parabola sementis secus viam semen sparsum volucres [Col. 0205A] comedisse (Matth. XIII; Luc. VIII) . Tunc enim istae volucres eos comedent, quando onustos peccatis secum ad aeternum rapiunt interitum.

«Anno tricesimo primo Asa regis Juda, regnavit Ambri super Israel duodecim annis, in Thersa regnavit sex annis. Emitque montem Samariae a Somer duobus argenti siclis, et aedificavit eam, et vocavit nomen civitatis, quam exstruxerat, nomine Somer, Domini montis Samariae.» Hoc quomodo factum sit, Josephi verba manifestant, in quibus scriptum est: «Tricesimo autem anno regis Asaph, Ambri suscepit imperium, et tenuit annis duodecim, quorum sex quidem annis fecit in Thersa, reliquos autem in civitate, quae Maraon appellatur, a Graecis vero Samaria. Hic autem nominavit eam Somareon [Col. 0205B] a Somaro quodam, qui ei montem venundaverat, in quo constituerat civitatem. In nullo autem differebat prioribus regibus, nisi quod pejor erat.»

«Et addidit Achab in opere suo irritans Dominum Deum Israel, super omnes reges Israel qui fuerant ante eum. In diebus ejus aedificavit Achiel de Bethel Jericho, etc.» (Ex Beda.) Quod scriptum est de temporibus regni Achab: «In diebus ejus aedificavit Achiel de Bethel Jericho. In Abiram, primogenito suo, fundavit eam; et in Segub, novissimo suo, posuit portas ejus,» patet sensus, quia cum praefatae conditor urbis fundamenta illius ponere inciperet, primogenitus ejus, qui vocabatur Abiram, mortuus est. Et cum, urbe aedificata, portas munire tentaret, novissimum filiorum suorum, cognomento Segub, [Col. 0205C] emisit. Quod ita futurum Josue, cum eam destructam anathemati traderet imprecando praedixit: «Maledictus, inquiens, vir coram Domino, qui suscitaverit et aedificaverit civitatem Jericho. In primogenito suo fundamenta illius jaciat, et in novissimo liberorum ponat portas ejus (Jos. VI) .» Quia vero Achiel uniens Deo, Bethel interpretatur domus Dei, Achiel de Bethel destructa a Josue atque anathematizata Jericho moenia restaurat, cum quis eorum qui in Ecclesia habitum religionis assumpserat ad agenda scelera quae ei Dominus Jesus in die baptismatis donaverat redit, quasque ipse anathematizaverat diaboli pompas luxuriose vivendo repetit; cum errorum dogmata vel gentilium fabulas veritati ecclesiasticae, [Col. 0205D] qua imbutus est, praeponit, quasi de Bethel egrediens, ruinas Jericho resuscitat, meritoque talis coram Domino maledictus, et primum filiorum in fundatione nefariae civitatis, et novissimum in portarum positione, amittit, quia fundamenta fidei, a quibus bona aedificia inchoari, et claustra bona actionis, quibus perfici debuerant, perdit.

(CAP. XVII.) «Et dixit Elias Thesbites de habitatoribus Galaad ad Achab: Vivit Dominus Deus Israel, in cujus conspectu sto, si fuerit annis his ros et pluvia, nisi juxta oris mei verba, etc.» [Col. 0206A] (Ex Hieron.) Thesba igitur, unde Elias Thesbites nominatus est, civitas est Galaditidis regionis. (Ex Gregorio.) Quod autem dicitur: «Vivit Dominus Deus, in cujus conspectu sto,» sciendum est quod duobus modis in conspectum Domini venimus: uno quando hic peccata nostra subtiliter perpendentes, in ejus nos conspectu ponimus et flendo dijudicamus; alio vero in conspectum Domini venimus, cum in extremo judicio ante tribunal ejus assistimus. Nam quoties conditoris nostri potentiam ad sensum reducimus, toties in conspectu illius stamus. Unde recte nunc per virum Dei Eliam dicitur: «Vivit Dominus Deus Israel, in cujus conspectu sto.» Hic justus in conspectu Dei stat, ut fideliter vivat; illic, ut veraciter coronam vitae accipiat.

[Col. 0206B] «Et factum est verbum Domini ad eum, dicens: Recede hinc et vade contra Orientem, et abscondere in torrente Carith, qui est contra Jordanem, et ibi de torrente bibes; corvisque praecepi ut pascant te ibi. Abiit ergo, et fecit juxta verbum Domini. Cumque abiisset, sedit in torrente Carith, qui est contra Jordanem. Corvi quoque deferebant ei panem et carnes mane, similiter panem et carnes vespere, et bibebat de torrente. Post dies autem siccatus est torrens, non enim pluerat super terram, etc.» Quid ergo Elias, qui interpretatur Deus Dominus, sive Deus meus, aut fortis Deus, significat, nisi Christum Dominum nostrum, de quo scriptum est: «Dominus fortis, Dominus potens in praelio (Psal. XXIII) ? Absconditus est [Col. 0206C] Elias noster in torrente Carith, qui interpretatur calvus, et ibi de torrente bibit, cum in calvariae loco, ubi abscondita est virtus gloriae ejus, de torrente mortalitatis nostrae gustavit. Corvi autem pascebant Eliam, deferentes ei panem et carnes mane, panem et carnes vespere, cum gentilitas de nigredine peccatorum veniens Christo Domino, salutem nostram sitienti, panem fidei et spem resurrectionis, per gratiam ejus illuminata, offert, mane videlicet praedicationis Evangelicae; et item, panem et carnes vespere similiter defert cum eamdem fidem usque ad finem mundi servans incontaminatam cum carnis resurrectione venienti Judici praesentat. Post dies autem siccatus est torrens, quia, consummato [Col. 0206D] cursu praesentis saeculi, «absorpta perit, neque luctus, neque clamor, quia prima abierunt (I Cor. XV; Apoc. XXI) .»

«Factus est igitur sermo Domini ad eum dicens: Surge et vade in Sareptha Sidoniorum, et manebis ibi; praecepi enim ibi mulieri viduae ut pascat te, etc.» (Ex Beda.) Mittitur Elias pascendus ad alienigenam viduam. Haec igitur vidua gentium designat Ecclesiam, quae, a suo diutius conditore deserta, populum fidei verae et recti nescium, quasi pauperem filium, egena stipe nutriebat, id est, verbi [Col. 0207A] fructu expertem docebat, donec adveniens sermo propheticus, qui exsiccato vellere Israelis, ut pote clausa coeli janua (Jud. VI) , fame periclitabatur in Judaea, pasceretur ibi simul et pasceret, et receptus videlicet a credentibus, et reficiens ipse credentes. Unde bene haec eadem vidua in Sareptha Sidoniae dicitur esse morata. Sidonia quippe inutilis venatio, Sareptha vero incendium, vel angustia panis, interpretatur. Quia «ubi abundavit peccatum, superabundavit gratia (Rom. V) .» Ubi rebus supervacuis acquirendis quasi aucupandi cura impendebatur, ubi dirae sitis incendium panisque spiritualis antea fiebat angustia, ibi oleum farinaque ore prophetico benedicitur. «Quae volebat duo ligna colligere, priusquam moreretur.» Non hic solo ligni [Col. 0207B] nomine, sed etiam numero lignorum signum crucis exprimitur, quod nobis est panis vitae praeparatus aeternae. Benedicitur farina ejus et oleum, hoc est, gratia corporis Dominici, et chrismatis unctio sive fructus et hilaritas charitatis; quae cum impenditur, non defecisse dicitur. «Hilarem enim datorem diligit Deus (II Cor. IX) .» Vidua autem ista, quam Dominus non frumenti, sed verbi pane pascebat, eadem ipsa est de qua dicitur in psalmo: «Viduam ejus benedicens benedicam (Psal. CXXXI) ,» et reliqua: illam scilicet, de qua Apostolus ait: «Mortuo viro, quibus volet nuptiis libera est (I Cor. VII) .» Quia, desinente lege, «cujus finis est Christus (Rom. X) ,» ad gratiae libertatem transitum faciens Ecclesia ad Christum, quasi viduae legis, innupsit. [Col. 0207C] Hujus nunc in vasis oleum gratiae, et benedictionis farina non desinit, in omnibus fere gentibus fame manente, quarum vitae esuriem, et fidei Trinitatis inediam congrue praesignavit illa quondam triennii fames.

«Factum est autem post verba haec, aegrotavit filius mulieris matrisfamilias, et erat languor ejus fortissimus, ita ut non remaneret in eo halitus. Dixit ergo ad Eliam: Quid mihi et tibi, vir Dei? Ingressusne es ad me ut rememorentur iniquitates meae, et interficeres filium meum? Et ait ad eam: Da mihi filium tuum. Tulitque eum de sinu illius, et portavit in coenaculum ubi ipse manebat, et posuit super lectum suum, etc.» Hic actus Eliae de suscitato mortuo filio viduae, apud [Col. 0207D] quam hospitabatur, et cujus benedixit farinae et oleo, bene exprimit actum Redemptoris nostri in resuscitatione populi ad fidem conversi. Quae enim haec vidua melius intelligi potest, quam Synagoga Judaeorum, quae, Moysi morte viduata, filium nutriebat parvulum, hoc est, populum carnalem Judaeorum? Hic ergo ad ingressum Eliae, hoc est, Salvatoris nostri infirmabatur, quia in eo non credendo, sed spernendo valida febre infidelitatis aegrotavit. Unde et mater ipsa congruendo de infirmitate pueri ad prophetam dicit: «Quid mihi et tibi, vir Dei? Ingressusne es ad me ut rememorentur iniquitates meae et interficeres filium meum?» cum Synagoga Judaeorum de adventu Salvatoris conqueritur, [Col. 0208A] quasi ipse esset causa interfectionis populi Judaici. Hinc est quod Caiphas, conspirans de nece Christi, ad turbam ait: «Expedit enim ut unus homo moriatur pro populo, et non tota gens pereat. Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum; et venient Romani, et tollent nostrum locum et gentem (Joan. XI) .» Sed sicut propheta Dei verbis viduae non exasperatus, quin potius misertus, ait ad eam: «Da mihi filium tuum; tulitque eum de sinu illius et portavit in coenaculum ubi ipse manebat, et posuit super lectum suum, et expandit se, atque mensus est super puerum tribus vicibus, clamavitque ad Dominum, et ait: Domine Deus meus, revertatur,» oro, «anima pueri hujus in viscera ejus;» ita et Redemptor noster, non exasperatus [Col. 0208B] malitia Judaeorum, sed misertus populi credentis, tulit eum de sinu matris, cum eum tulit de carnali observantia legis, et posuit super lectum suum, hoc est, demonstravit ei vitam habere in morte sua. Expanditque se tribus vicibus atque mensus est super puerum, cum Trinitatis fidem illi, praedicando et sanitates faciendo, insinuabat, et clamans ad Patrem dixit: «Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XIII) .» Et item: «Pater, inquit, clarifica Filium tuum, ut Filius tuus clarificet te. Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis, ut omne quod dedisti ei det eis vitam aeternam. Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et, quem misisti, Jesum Christum. (Joan. XVII) .»

[Col. 0208C] Exauditus est autem Elias, «et reversa est anima pueri intra eum, et revixit. Tulitque illum et reddidit matri suae,» cum Dominus noster populum salvans credentem, signa et miracula ostendebat incredulis, ut cognoscerent veraciter illum vivere, qui credit in nomine ejus. Et sic eveniet ut verba mulieris admirantis de suscitato puero plebs Judaica veritate superata proclamet ad Christum, et dicat: «Nunc in isto cognovi, quoniam vir Dei es tu, et verbum Domini in ore tuo verum est.

[Col. 0208D] (CAP. XVIII.) «Post dies multos verbum Domini factum est ad Eliam in anno tertio dicens: Vade et ostende te Achab, ut dem pluviam super faciem terrae. Ivit ergo Elias, ut ostenderet se Achab, etc.» Quod autem Elias congregans universum Israel, contra prophetas Baal disceptabat, illisque frustra nitentibus, ipse altare Domini curavit quod destructum fuerat, et tulit duodecim lapides juxta numerum tribuum filiorum Jacob, et aedificavit lapidibus altare in nomine Domini, fecitque aquaeductum, quasi per duas aratiunculas in circuitu altaris et composuit ligna, divisitque per membra bovem et posuit super ligna, et ait: «Implete quatuor hydrias aqua, et fundite super holocaustum, [Col. 0209A] et super ligna.» Rursumque dixit: «Etiam secundo hoc facite;» qui cum fecissent secundo, ait: «Etiam tertio idipsum facite,» feceruntque et tertio, «et currebant aquae circa altare, et fossa aquae fluctibus repleta est;» quid convenientius figurare potest, quam quod Redemptor noster contra mundi principem ejusque satellites decertans ac superans, altare Domini, quod destructum fuerat, hoc est, fidelium suorum corda ab omni labe iniquitatis purgans, aram Deo dedicat, quae ex duodecim lapidibus constructa esse memoratur, quia ex his qui propheticam et apostolicam fidem seu doctrinam sequuntur, gratissima Deo ara construitur, in qua quotidie «sacrificium laudis in odorem suavitatis» offertur (Hebr. XIII; Ephes. V) .»

[Col. 0209B] «Fecitque aquaeductum quasi per duas aratiunculas in circuitu altaris,» ex contrito videlicet corde et humiliato spiritu flumina producendo lacrymarum prae timore gehennae et desiderio vitae aeternae.

«Ibi et composuit ligna,» quia et sanctorum dicta et facta ad exemplum credentibus constituit.

«Divisitque per membra bovem, et posuit super ligna,» cum omnes actus suos ad exemplum sanctorum patrum fideles formare docuit.

«Jussitque super holocaustum et super ligna semel iterum atque tertio aquam infundere,» quia omni tempore necesse est nobis verba, cogitatus atque opera nostra in pura oratione atque compunctione [Col. 0209C] lacrymarum mundare, et non prius cessare, quam fossae aquaeductus repleantur, id est, donec futurum gaudium praesenti moerori succedens perfecte compleatur. Sicque erit juxta id quod sequitur:

«Ignis de coelo cadens ad invocationem Eliae voravit holocaustum, ligna et lapides, pulverem quoque et aquam, quae erat in aquaeductu lambens,» quando discrimen superni Judicis dicta et facta ac totam vitam nostram perfecte examinans, probando nos, sicut igne probatur argentum, immortales ac beatos in sede collocabit perpetua, ut ad instar virorum Israelitarum in aeternum gratulando canamus: «Dominus ipse est Deus, ipse fecit nos, et non ipsi nos. Nos autem populus ejus, et [Col. 0209D] oves pascuae ejus (Psal. XCIX) .» Mundato itaque altari Domini, et consumptis holocaustis, dixit Elias propheta Dei ad populum:

«Apprehendite omnes prophetas Baal, et ne unus quidem fugiat ex eis. Quos cum comprehendissent, duxit eos Elias ad torrentem Cison (qui interpretatur duritia eorum ), et interfecit eos ibi.» Sic quoque Redemptor noster, adveniente die judicii, «mittet angelos suos, et colligent omnia scandala de regno ejus, et eos qui operantur iniquitatem, et mittent eos in stagnum ignis et sulphuris ubi est bestia et pseudoprophetae, ubi et missus est diabolus qui seducebat eos, et cruciabuntur ibi secundum duritiam et impoenitens cor eorum die ac [Col. 0210A] nocte in saecula saeculorum (Matth. XIII; Apoc. XX; Rom. II) .»

«Post haec Elias ascendit in verticem Carmeli, et pronus in terram posuit faciem inter genua sua, et dixit ad puerum suum: Ascende et prospice contra mare. Qui cum ascendisset et contemplatus esset, ait: Non est quidquam. Et rursum ait illi: Revertere septem vicibus. In septima autem vice ecce nubecula parva, quasi vestigium hominis, etc.» Quid in hac re significatur nisi quod, nascente Christo Dei Filio inter homines, et teneritudinem carnis nostrae accipiente, postquam mortem gustavit, et victor de mundo ad coelos ascendit, imbrem gratiae divinae per septiformem Spiritum de supernis ad terras misit, qui nos a peccato mundaret, [Col. 0210B] et spirituales fructus gignere faceret?

(CAP. XIX.) Timuit Elias, «et surgens abiit, quocunque eum ferebat voluntas. Venit in Bersabee Juda et dimisit ibi puerum suum, et perrexit in desertum, viam unius diei. Cumque venisset et sederet subter unam juniperum, petivit animae suae ut moreretur, et ait: Sufficit mihi, Domine, [Col. 0210C] tolle animam meam, neque enim melior sum quam patres mei. Projecitque se et obdormivit sub umbra juniperi, etc.» (Ex Gregorio.) Sancti viri, qui sublevante Spiritu ad summa rapiuntur, quandiu in hac vita sunt, ne aliqua elatione superbiant, quibusdam tentationibus reprimuntur, ut nequaquam tantum proficere valeant, quantum volunt. Et ne extollantur superbia, etiam fit in eis ipsarum quaedam mensura virtutum. Hinc est enim quod Elias dum tot virtutibus in alta profecisset, quadam mensura suspensus est, dum Jezabel postmodum, quamvis reginam, tamen mulierculam fugit. Perpendo quippe hunc virum mirae virtutis ignem de coelo trahere (III Reg. XVIII) , et secundo quinquagenarios viros cum suis omnibus petitione subita [Col. 0210D] concremare (IV Reg. I) , verbo coelos ad pluvias aperire (III Reg. XVII, XVIII) , suscitantem mortuos, ventura quaeque praevidentem, et ecce rursus occurrit animo quo pavore ante unam mulierculam fugit. Considero virum timore perculsum, de manu Dei mortem petere, ne tamen acciperet de manu mulieris mortem fugiendo vitare. Quaerebat enim mortem, dum fugeret, dicens: «Sufficit mihi, tolle animam meam, neque enim melior sum quam patres mei.» Unde ergo sic potens, ut tot illas virtutes faciat? Unde sic infirmus, ita ut feminam pertimescat, nisi quia dispensationes superni nutus mensura occulti libraminis appenduntur, ut ipsi sancti homines et multum valeant per potentiam Dei, et [Col. 0211A] rursum quadam mensura moderati sint per infirmitatem suam? In illis virtutibus Elias, quid de Deo acceperat, in istis infirmitatibus, quid de se poterat, agnoscebat. Illa potentia virtus fuit, ista infirmitas custos virtutis. In illis virtutibus ostendebat quid acceperat, in istis infirmitatibus hoc quod acceperat custodiebat. In miraculis monstrabatur Elias, in infirmitatibus servabatur.

«Et ecce angelus tetigit eum, et dixit illi: Surge, comede. Respexit: et ecce ad caput suum subcinericius panis et vas aquae. Comedit ergo et bibit, et rursum obdormivit. Reversusque est angelus Domini secundo, et tetigit eum, dixitque illi: Surge, comede: grandis enim tibi restat via. Qui cum surrexisset, comedit et bibit, et ambulavit in [Col. 0211B] fortitudine cibi illius quadraginta diebus et quadraginta noctibus, usque ad montem Dei Horeb, etc.» Quid ergo hic Elias bis pastus ab angelo exprimit, nisi naturae nostrae infirmitatem, quibus non sufficit simplex pastus, sed duplex, quatenus ad superna valeamus ascendere? Sicut enim corpus sine alimento corporali subsistere nequit, ita nec anima vivere potest sine verbo Dei. Angelus enim qui Eliam pavit, quem congruentius, quam ipsum summi consilii angelum significat, cujus ope tam in corporali quam etiam in spirituali natura subsistimus? Ambulavit enim Elias, postquam surrexerat a somno, comedit et bibit in fortitudine cibi illius quadraginta diebus et quadraginta noctibus, usque ad montem Dei Horeb. Sic et nos dum inertiae somnum [Col. 0211C] a nobis excutimus, necesse est ut divino solatio confortati, gressu bonorum operum per omne tempus vitae praesentis summopere festinemus ascendere in montem Dei et in locum sanctum ejus, ut ibi requiem inveniamus aeternam

«Cumque venisset illuc, mansit in spelunca. Et ecce sermo Domini ad eum, dixitque illi: Quid hic agis, Elia? At ille respondit: Zelo zelatus sum pro Domino Deo exercituum, quia dereliquerunt pactum tuum filii Israel. Altaria tua destruxerunt, et prophetas tuos occiderunt gladio, et derelictus sum ego solus, et quaerunt animam meam, ut auferant eam. Et ait: Egredere et sta in monte coram Domino. Et ecce Dominus transiet, et spiritus grandis et fortis subvertens montes, [Col. 0211D] et conterens petras ante Dominum. Non in spiritu Dominus. Et post spiritum commotio ignis. Non in igne Dominus. Et post ignem sibilus aurae tenuis. Quod cum audisset Elias, operuit vultum suum pallio, et egressus stetit in ostio speluncae, etc.» (Ex Gregorio.) Spiritus ante Dominum evertit montes, et petras conterit, quia pavor, qui ex adventu ejus irruit et altitudinem cordis nostri dejicit, liquefacit. Sed spiritui commotionis et ignis non inesse Dominus dicitur; esse vero in sibilo aurae tenuis non negatur, quia nimirum mens cum in contemplationis sublimitate suspenditur, quidquid perfecte conspicere praevalet, Deus non est. Cum vero subtile aliquid conspicit, hoc est [Col. 0212A] quod de incomprehensibili substantia aeternitatis audit; quasi enim sibilum tenuis aurae percipimus, cum saporem incircumscriptae veritatis contemplatione subita subtiliter degustamus. Tum ergo verum est quod Deo illo cognoscimus, cum plene nos aliquid de illo cognoscere non posse sentimus. Unde bene illic subditur:

«Quod cum audisset Elias, operuit vultum suum pallio, et ingressus stetit in ostio speluncae.» Post aurae tenuis sibilum vultum suum propheta pallio operuit, quia in ipsa subtilissima contemplatione veritatis quanta ignorantia homo tegatur, agnoscit. Vultui namque pallium superducere est, ne altiora mens quaerere audeat, hanc consideratione propriae infirmitatis velare, ut nequaquam intelligentiae oculos [Col. 0212B] ultra se praecipitanter aperiat, sed ad hoc quod apprehendere non valet reverenter claudat. Qui haec agit, in speluncae ostio stetisse describitur. Quid namque spelunca nostra est, nisi haec corruptionis habitatio, in qua adhuc ex vetustate retinemur? Sed cum aliquid percipere de cognitione divinitatis incipimus, quasi jam in speluncae nostrae ostio stamus. Quia enim progredi perfecte non possumus, ad cognitionem tamen veritatis inhiantes, jam aliquid de libertatis aura captamus. In ingressu ergo speluncae stare est represso nostrae corruptionis obstaculo ad cognitionem veritatis incipere exire. Unde et nubes in tabernaculo descendentes Israelitae e longinquo cernentes in papilionum suarum ostiis stetisse memorantur (Exod. XXXIII) , quia hi qui adventum [Col. 0212C] divinitatis utrumque conspiciunt, quasi jam ex habitaculo carnis procedunt.

«Ecce vox ad Eliam dicens: Quid hic agis, Elia? et ille respondens ait: Zelo zelatus sum pro Domino Deo exercituum, quia dereliquerunt pactum tuum filii Israel: altaria tua destruxerunt, et prophetas tuos occiderunt gladio, et derelictus sum ego solus, et quaerunt animam meam, ut auferant eam.» (Ex Gregorio.) Certum est quod cordis sui oculum per elationis tenebras exstinguit, qui cum recta agit considerare, meliorum merita negligit. At contra magno humilitatis radio semetipsum illuminat, qui aliorum bona subtiliter pensat, quia dum ea quae ipse fecerit, facta foris et ab aliis conspicit, eum qui de singularitate intus erumpere [Col. 0212D] nititur superbiae tumore premit. Hinc est quod vere Del ad Eliam solum se aestimantem dicitur: «Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal,» ut, dum non solum se remansisse cognosceret, elationis gloriam, qua ei de singularitate surgebat, inclinaret. Propheta nempe erat, et saepe mysteria superna cognoverat; quid ergo difficile fuit agnoscere in hoc mundo fideliter Deo famulos remansisse? Sed hinc solerter intuendum est, oculum cordis elatio quam nequiter claudat, quando qui humilis et occulta Dei noverat, elatus et aperta nesciebat.

«Et ait Dominus ad Eliam: Vade et revertere in viam tuam per desertum Damasci. Cumque perveneris [Col. 0213A] illuc, unges Azael regem super Syriam, et Jehu, filium Namsi, unges regem super Israel; Eliseum autem, filium Saphat, qui est de Abelmehul, unges prophetam pro te. Et erit, quicunque fugerit gladium Azael, occidet eum Jehu. Et quicunque fugerit gladium Jehu, interficiet eum Eliseus.» Hoc non ita accipiendum est, quod propheta Dei Eliseus homicida futurus sit et tyrannus; sed magis spiritualiter intelligendum, quia justitia divina, quae singulis reddit secundum opera sua, punit peccata hominum aliquando manifesta ultione, aliquando occulto judicio, vindicat per reges et duces, vindicat per prophetas et sacerdotes, cum alios nocentes facit plecti mucrone, alios transverberat gladio linguae. Unde David et Salomon [Col. 0213B] et caeteri reges poenam a reis exigebant, cum eos trucidare jubebant. Et item alibi scriptum est de superborum inobedientium poena: «Dolavi eos, inquit, in prophetis, et occidi in verbis oris mei (Ose. VI) .»

«Profectus ergo inde Elias, reperit Eliseum filium Saphat arantem.» Igitur profectus Elias reperit Eliseum filium Saphat arantem duodecim jugis boum, cum Redemptor noster, descendens de coelo, divino judicio acquisivit populum adhuc terrenis operibus inhiantem; in quo salutem fecit, cum eum ad fidem convertit. Elias enim interpretatur (ut etiam diximus) Deus Dominus, Saphat judicans, et Eliseus Dei mei salus. Admirabiliter super eum propheta pallium suum misit, cum illum [Col. 0213C] Dominus fide catholica induit. «Omnes,» ait Apostolus, «qui in Christo baptizati estis, Christum induistis (Galat. III) .»

«At ille statim, relictis bobus, cucurrit post Eliam, et ait: Osculor, oro te, patrem meum et matrem meam, et sic sequar te;» quia mox ut electorum chorus audivit loquentem per Evangelium Dominum: «Qui non renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus (Luc. XIV) ,» et statim cessavit terrenis lucris inhiare, saecularibus desideriis deservire, totum se contulit ad servitium Christi, nec tamen aliis verbum vitae praedicare desivit. Hoc est enim osculari patrem et matrem, cum quoscunque possit, sive de Judaeis, sive de gentibus, sermone velle corrigere.

[Col. 0213D] «Tulit itaque Eliseus par boum, et mactavit illud. Et in aratro boum coxit carnes, et dedit populo et comederunt.» Cum populus Christianus carnalia desideria mactans, totum exercitium suum in opus evangelizandi convertit, unde sufficientem pastum auditoribus suis praebere possit. Ipse vero sequitur nostrum Eliam, et ministrat ei qui, vestigia ejus sequens, hoc est, mandata illius fideliter observans, ministerium ei bonorum operum condigne exhibere satagit.

(CAP. XX.) «Porro Benadad, rex Syriae, congregavit omnem exercitum et triginta et duos reges secum, et equos, et currus, et ascendens pugnabat contra Samariam, et obsedit eam, etc.»

(Ex Beda.) Quod Benadad, rex Syriae, obsidens et impugnare reincipiens Samariam, ait: «Haec faciant mihi dii et haec addant, si suffecerit pulvis [Col. 0214B] Samariae pugillis omnis populi qui sequitur me,» hunc habet sensum. Samaria juxta morem civitatum habebat terram interius propter muros pene ipsis muris aequalem, ne videlicet eos sine subsidio terrae adjacentis erectos creber, insistente manu hostili, dejiceret ictus arietis. Extrinsecus autem murorum altitudo longe superficiem terrae transcenderat, maxime cum in montis vertice (ut Scriptura refert) fuerit urbs eadem posita. Ait ergo rex superbus obsessam terrens civitatem, quod tantam haberet secum exercitus multitudinem, ut etiamsi quisque militum ejus unum solummodo lapidem vel cespitem vel stipitem ad construendum contra urbem, aggerem apportasset, agger exsurgeret, qui superficiei civitatis ipsius, quae erat intra muros, [Col. 0214C] esse videretur aequalis, ita ut ex aequo pugnantes contra civitatem tela vel faces mittere possent. Cujus temeritatem arrogantiae modesto sermone compescens rex Israel ait: «Dicite ei, Ne glorietur accinctus aeque, ut discinctus.»

Aliud est autem accinctus, aliud discinctus, aliud non accinctus. Accinctus namque est qui cingulo circumdatus incedit. Discinctus, qui cingulum nuper deposuit, verbi gratia, balneum intraturus, vel lectum ascensurus, vel alteram forte tunicam induiturus. Non accinctus, qui nuper tunicam indutus, necdum se addita zonae circumpositione munivit. Sic ergo in expeditione castrensi qui positus est, recte accinctus nominatur, id est, armis indutus. Qui pugna confecta victor domum rediit, jure discinctus [Col. 0214D] vocatur, quia nimirum, depositis armis, optatae pacis otium gerit. Qui vero necdum pugnare, neque se ad certamen parare jam coeperat, merito non accinctus esse dicitur. Ait ergo rex Israel regi Syriae glorianti, quasi jam cepisset Samariam, quam obsidere coeperat: «Ne glorietur accinctus aeque, ut discinctus;» ac si aperte dicat: Noli gloriari, quasi victor bellici discriminis, qui, adhuc in acie positus, quem victoria sequatur ignoras. Et verum profecto dicebat. Nam mox inito certamine Benadad, non victis adversariis triumphans, sed caeso suo exercitu fugiens domum rediit. Mystice autem Benadad hostis Israel significat diabolum omnium bonorum inimicum, qui diversos exercitus [Col. 0215A] malignorum spirituum ad subvertendum populum Dei contrahit; sed per pueros principum Israel vincitur, cum per bonos auditores sanctorum doctorum, qui quod aure audiunt, factis implere nituntur, antiquus hostis in fugam vertitur, omnisque suus exercitus a militibus Christi proturbatur. Qui bene ducenti et triginta duo esse dicuntur, quia hi qui utriusque Testamenti scientiam perfecte tenent, et Trinitatis fidem cum gemina charitate, Dei videlicet et proximi, conservant, apti per omnem modum militiae summi Regis esse comprobantur.

«Fugit quoque Benadad rex Syriae in equo cum equitibus; nec non egressus rex Israel percussit equos et currus, et percussit Syriam plaga magna, [Col. 0215B] etc.» Quid est quod Benadad rex Syriae, in equo cum equitibus fugere describitur, nisi quod princeps omnium iniquorum diabolus, quorum oculi sublimes sunt (Syria enim interpretatur sublimis ) in equo suae superbiae confidens cum equitibus suis, scilicet omnibus superbis (quia «ipse est caput super omnes filios superbiae [Job. XLI] ,») ab exercitu Christi, hoc est, humilibus et Deum timentibus, superatus, in fugam vertitur? Et rex Israel percutiet equos et currus, quia de ipso rege Regum scriptum est quod «currus Pharaonis, et exercitum ejus, equum et ascensorem ejus submersit in Rubro mari (Exod. XV) ,» dum nequitias spiritales cum vero Pharaone, antiquo videlicet hoste, aqua baptismatis obruit, humani generis delendo peccata.

[Col. 0215C] «Accedens autem propheta ad regem Israel dixit ei: Vade et confortare, et scito et vide quid facias, sequenti enim anno rex Syriae ascendet contra te, etc.» Quod Benadad rex Syriae, semel victus, iterum instaurat praelium contra Israel, significat diabolum a malitiae suae intentione nunquam cessare, qui licet a sanctis viris saepius vincatur, tamen iterum instaurat praelium contra illos, et dum uno modo vincitur, alio statim vincere conatur. Hinc est quod servi regis Syriae dixerunt ei: «Dii montium sunt dii eorum, ideo superaverunt nos. Sed melius est ut pugnemus contra illos in campestribus, et obtinebimus eos.» Quia maligni spiritus semper dolose sentientes, si in spiritalibus rebus vincuntur, in corporalibus bellum praeparare [Col. 0215D] contendunt. Hoc ergo diabolus, hoc et totus exercitus ejus maxime satagunt, ut animas hominum de supernis ad ima praecipitent, quo facilius eos vincere possint. Si viderint eos coelestia desiderare, terrena et caduca ad amandum ingerunt. Si viderint illos prosperitate concessa gratias Deo agere, student ut per adversa frangantur. Sed sicut regis Syriae et servorum ejus non convenit dictio cum opere, quia ubi se superare posse confidebant, ibi superati sunt, ita et princeps mortis saepe ibi vincitur cum exercitu suo, ubi se aestimabat vincere posse: «Quia infirma mundi elegit Deus, ut confunderet fortia, et ea quae non sunt, ut ea quae sunt destrueret (I Cor. I) .» Tentabat igitur antiquus hostis B. Job, et dum [Col. 0216A] sibi substantiam ejus et filios tradi a Domino expeteret, ut per hoc ejus animum subverteret, nec tamen in hoc praevaleret, ad extremum, ut in ipsum sibi potestas daretur postulavit (Job. I) . Quo concesso, quasi mox victor existeret, carnem ejus gravi ulcere vulneravit (Job. II) . Sed quo vehementius de prosperitate in dolore eum depositum persequebatur, eo validius per patientiam ipsius prosternebatur. Et Paulo apostolo «datus est stimulus carnis suae, angelus Satanae, ut eum colaphizaret (I Cor. XII) ,» quatenus virtus in infirmitate perficeretur.

«Tunc vir quidam de filiis prophetarum dixit ad socium suum in sermone Domini: Percute me. At ille noluit percutere. Cui ait: Quia noluisti [Col. 0216B] audire vocem Domini, ecce recedes a me, et percutiet te leo. Cumque paululum recessisset ab eo, invenit eum leo, atque percussit. Sed et alterum conveniens virum, dixit ad eum: Percute me. Qui percussit eum, et vulneravit.» (Ex Josepho.) Porro de hac eadem re Josephus taliter refert: «Interea quidam propheta, nomine Michaeas, accedens ad unum Israelitarum petiit ut eum in capite pro voluntate Dei percuteret. Quo nolente, praedixit ei quia eo quod inobediens esset Deo ejusque praecepto, leone occurrente perimeretur. Quod dum illi homini contigisset, accessit propheta rursus ad alium, et idem ut faceret imperavit. Qui dum percussisset eum, et ejus verticem cruentasset, alligato capite accessit ad regem, dicens ei: Quod dum esset [Col. 0216C] in exercitu constitutus, accepisset a quodam tribuno servandum captivum, sibique ab eo dictum ut, si captivus fugeret, ipse moreretur; quo fugiente, is qui eum tradiderat mortem ei minaretur inferre. Tum, respondente Achab mortem ei imminere justissimam, solvens caput, agnitus est Michaeas esse propheta.» Hac enim parabola utebatur propter sermones quos ei erat dicturus. Ait namque, quoniam Deus ei concessisset ut supplicium hostis evaderet, ipse inimicum ejus Achabum, qui Deum blasphemaverat dimisisset, et propterea Deus decrevisset ipsum quidem ab illo perimi, populum vero ab ejus exercitus invasione consumi. Iratus vero Achab prophetam illum quidem clausum servari jussit; confusus autem Micheae sermonibus ad suam domum [Col. 0216D] remeavit. Secundum leges vero tropologiae, maxime pervidendum est servis Dei, ne secundum exemplum Achab regis Israel perniciosa securitate sibi blandiantur, quandiu hostis vivit: ne dum se, quos victores perpetuos arbitrentur, per fraudem diaboli pacem praemittentis citius elidantur. Quia sicut tunc propheta praedicto regi pro inconsiderata pietate praenuntiavit citius justam affore ultionem, ita nunc propheticus sermo praenuntiat, si paciscamur cum diabolo, aeternam nobis per hoc imminere poenam.

(CAP. XXI.) «Post verba autem haec, vinea erat Naboth Jezrahelitae, quae erat in Jezrael juxta palatium Achab regis Samariae. Locutus est ergo Achab ad Naboth, dicens: Da mihi vineam tuam, ut faciam mihi hortum olerum, quia vicina est et prope domum meam, etc.» Narrat Scriptura quod Achab rex concupiverit vineam Naboth Jezrahelitae, qui erat in Jezrael juxta palatium regis, ut faceret sibi in ea hortum olerum. Quo nolente eam illi dare, per consilium impiissimae uxoris ejus, Jezabel [Col. 0217B] videlicet reginae, idem Naboth, subintroductis falsis testibus, lapidatus est, et mortuus; ejusque vinea direpta a rege et possessa est. Quis ergo iste Naboth Jezraelita fuerit, et quae ejus vinea, consideremus. Interpretatur ergo Naboth conspicuus, sive sessio, Jezrael honesta Dei, sive semen Dei. Et quem melius honestatem vel semen Dei dicere possumus, quam Filium Dei, «qui est splendor gloriae, et figura substantiae ejus, quem constituit Deus haeredem universorum, per quem fecit et saecula (Hebr. I) ?» Ad quem Psalmista deprecans ait: «Qui sedes super cherubim, appare coram Ephraim, Benjamin et Manasse, excita potentiam tuam et veni, ut salvos facias nos (Psal. LXXIX) .» Iste Naboth habuit vineam, de qua Isaias plenissime per canticum loquitur, [Col. 0217C] ad extremum inferens: «Vinea Domini sabaoth, domus Israel est (Isa. V) .» Et in Psalmo: «Vineam, inquit, de Aegypto transtulisti, ejecisti gentes, et plantasti eam (Psal. LXXIX) .» Cui sepem circumdedit,» ut in Evangelio legitur (Matth. XXI) , id est, vel murum urbis, vel angelorum auxilia. «Et fodit in ea torcular (Ibid.) ,» aut altare, aut illa torcularia quorum et tres Psalmi titulo praenotantur, id est, octavus et octogesimus, et octogesimus sextus. «Et aedificavit turrem (Ibid.) ,» haud dubium templum de quo dicitur per Michaeam: «Et tu, turris nebulosa, filia Sion (Mich. IV) .» «Et locavit eam agricolis (Matth. XXI) .» Quos alibi vineae operarios appellavit vel colonos. Hanc vineam concupivit Achab, qui interpretatur frater patris: populus videlicet [Col. 0217D] Judaicus, de quo Christus carnem assumere dignatus est; «ut fecisset in ea hortum olerum,» hoc est ut ubi vinum gratiae spiritalis germinare debuit, ibi fragilia quaeque dogmata per Pharisaicam superstitionem transplantaret. Sed Naboth hanc vineam dare nolenti, id est Christo Pharisaeorum superstitionibus non consentienti, impia uxor Jezabel, hoc est Synagoga Judaeorum machinata est mortem. Interpretatur enim Jezabel cohabitatrix, sive fluxus vanus, quod bene convenit Synagogae, quae habitare videbatur in domo Domini, sed per varia desideria vanitatis defluebat. Misit ergo Jezabel litteras ad majores natu, et ad optimates qui erant in civitate, ut, subintroductis falsis testibus, [Col. 0218A] testimonium falsum contra Naboth ponerent, quod benedixisset Deum et regem; et sic eductum de civitate lapidarent ut moreretur, cum Synagoga per pontifices, Scribas et Pharisaeos meditata est mortem Christi. De qua item scriptum est in Evangelio: «Principes autem sacerdotum et omne concilium quaerebant falsum testimonium contra Jesum, ut eum morti traderent, et non invenerunt, cum multi falsi testes accessissent; novissime autem venerunt duo falsi testes, et dixerunt: Hic dixit: Possum destruere templum Dei, et post triduum reaedificare illud (Matth. XXVI) .» Duo ergo falsi testes contra Naboth falsum testimonium dicebant, quod benedixisset Deum et regem. Et Judaei per duos falsos testes Christo opponebant, quod potentiam et [Col. 0218B] naturam sibi divinitatis ascriberet. Unde Pilato ad Judaeos ita dicente: «Accipite eum vos, et crucifigite. Ego enim non invenio in eo causam. Responderunt ei Judaei: Nos legem habemus, et secundum legem debet mori, quia filium Dei se fecit (Joan. XIX) .» Lapidatus est itaque Naboth extra civitatem, instigante Jezabel, ut, eo mortuo, Achab vineam ejus possideret. Sic et Salvator noster extra portam passus est; crucifixus videlicet in loco calvariae, excitante per zelum Synagoga populum, ut peterent mortem Christi, quatenus eo occiso securius viverent. Unde quasi consulentes aiebant: «Ecce totus mundus post eum abiit (Joan. XII) . Et si dimittimus eum sic, omnes credent in eum (Joan. XI) .» Haereditas ergo Christi Ecclesia est, cunctis ei data de [Col. 0218C] gentibus, quam non moriens illi Pater reliquit, sed ipse sua morte mirabiliter acquisivit, resurgendo possedit. Hanc autem, occiso eo, mali coloni praeripere moliebantur (Matth. XXI) , cum crucifigentes eum Judaei fidem, quae per eum est, exstinguere, et suam magis, quae ex lege est, justitiam proferre, ac gentibus imbuendis conabantur inserere (Rom. X) . Extra vineam haeres vineae trucidatur (Matth. XXI) , «quia Jesus, ut sanctificaret per suum sanguinem populum, extra portam passus est (Hebr. XIII) .» Et bene convenit huic mysterio, quod in loco hoc in quo linxerunt canes sanguinem Naboth, secundum prophetae sententiam, lambebant etiam sanguinem Achab, et in agro Jezrael carnes comederunt Jezabel, quia cum canes illi, de quibus scriptum est: [Col. 0218D] «Circumdederunt me canes multi (Psal. XXI) ,» sanguinem Redemptoris nostri lingua venenata expetebant, ipsi etiam a canibus illis de quibus item Scriptura dicit: «Non est bonum sumere panem filiorum, et mittere canibus (Matth. XV) ,» ut nequissimi raptores et sceleratissimi possessores vineae Domini, in eodem loco quo Dominus passus est, trucidabantur, et carnes eorum bestiis et volucribus comedendae tradebantur. Et ita impia gens illa, quae in passione Domini profana voce clamabat: «Sanguis ejus sit super nos et super filios nostros (Matth. XXV) ,» ibidem sanguinem suum fetidissimum meruit fundi, ubi Salvatorem suum expetebat occidi. Refert quidem Josephus quod ex omni Judaea [Col. 0219A] populi in die solemni paschae Jerosolymam, velut exitiali quadam manu cogente, convenerint, quos tricies centena millia hominum dicit fuisse, justo scilicet Dei judicio, tempore hoc ultionis electo, ut qui in diebus paschae Salvatorem suum et Salutare Christum Domini cruentis manibus et sacrilegis vocibus violaverant, in ipsis diebus velut in unum carcerem omnis multitudo conclusa feralis poenae exitium quod merebatur exciperet.

(CAP. XXII) . «Vocavit ergo rex Israel eunuchum quemdam, et dixit ei: Festina adducere Micham filium Remla. Rex autem Israel, et Josaphat rex Juda, sedebat unusquisque in solio suo vestiti cultu [Col. 0219B] regio, etc.» Quod autem Michas vocatus ad regem Israel et ad regem pariter Juda, prophetavit contra regem Israel, ita dicens: «Vidi Dominum sedentem super solium suum et exercitum coeli a dextris et a sinistris ejus: et dictum est: In quo decipiam Achab, ut ascendat et cadat in Ramoth Galaad? Et dixit alius ita, et alius aliter. Et egressus unus dixit: Ego decipiam eum. Et dictum est: In quo decipies? Qui respondit dicens: Egrediar et ero mendax spiritus in ore omnium prophetarum ejus,» (Ex Gregorio.) quid per solium Domini, nisi angelicas potestates accipimus, quarum mentibus Deus altius praesidens inferius cuncta disponit? Et quid exercitus coeli, nisi ministrantium [Col. 0219C] angelorum multitudo describitur? Quid est ergo, quod exercitus coeli a dextris et a sinistris ejus stare perhibetur? Deus enim, qui ita est intra omnia, ut etiam sit extra omnia, nec dextra nec sinistra concluditur, sed dextra Dei angelorum pars electa, sinistra autem Dei, pars angelorum reproba designatur. Non enim ministrant Deo solummodo boni, qui adjuvent, sed etiam qui redire nolentes gravent; nec quod coeli exercitus dicitur, angelorum pars reproba in eo intelligi posse perhibetur. Quas enim suspendi in aere novimus, aves coeli nominamus (Matth. VI, 8) . Et de eisdem spiritibus Paulus dixit: «Contra spiritualia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI) .» Quorum caput enuntians ait: «Secundum principem potestatis aeris hujus (Ephes. II) .» A dextra [Col. 0219D] ergo et sinistra angelorum exercitus stat, quia et voluntas electorum spirituum divinae pietati concordat, et reproborum sensus, suae malitiae serviens, judicio districtionis ejus obtemperat. Unde et mox fallax spiritus in medium prosiluisse describitur, per quem Achab rex, exigentibus suis meritis, decipiatur. Neque enim fas credere bonum Spiritum fallaciae deservire voluisse, ut diceret: «Egrediar et ero mendax spiritus in ore omnium prophetarum ejus.» Sed et Achab rex peccatis praecedentibus dignus erat ut tali debuisset deceptione damnari, quatenus qui saepe volens ceciderat in culpam, quandoque nolens caperetur ad poenam. Occulta quippe justitia licentia malignis spiritibus datur, ut quos volentes in peccati laqueo strangulant, in peccati [Col. 0220A] poenam etiam nolentes trahant. Denique is qui vitam reprobam non mutat, nec a perpetrandis peccatis animum non avertit, cum a propheta aliquid requirit, illa audit, Deo disponente, quae merebitur audire damnandus. Ecce enim, ut unum vel duo ex multis loquamur, ab omnipotentis Dei cultu domus Israel sub idolorum servitute recesserat, et tamen ad prophetas, a quibus decipi consueverat, saepe veniebat, prospera requirens. Cum vero ex ore prophetarum, perversa agens, prospera audire merebatur, quid aliud superna judicia agebant, nisi ut peccator populus in suo corde caperetur? quatenus qui perfidiam sequendo deliquerat, sic prophetarum suorum blandis sermonibus deciperetur, ut jam nec pertimesceret quia deliquisset, et tanto post durius [Col. 0220B] raperetur ad poenam, quanto nunc securius viveret in culpa. Sed ecce jam, largiente omnipotente Deo, ab idolorum cultu remotum est quamplurimum genus humanum, veram fidem publice fatetur, subdi lignis et lapidibus vel cuilibet creaturae in adoratione renuit. Securus ergo jam prophetam quilibet in fide positus consulat, quia hoc auditurus est, quod audire fidelem decet. Fidenter dicam si ab immunditiis aliis atque a pravis actibus recepisset, securus esset. Nam cum Paulus, egregius praedicator, clamet: «Et avaritia, quae est idolorum servitus (Col. III) ,» quisquis adhuc avaritiae subjectus est, a cultu idolorum liber non est. Sic ergo is qui avaritiae aestibus anhelat, in fide quidem positus esse videtur, sed aliena ambit accipere, honores mundi desiderat [Col. 0220C] comprehendere, habere temporalem gloriam concupiscit, atque de hac eadem gloria prophetam consulat, justum valde est, ut ex culpae suae merito a prophetae ore prospera audiat, quatenus qui verba Dei audire in sacro eloquio noluit, ut terrena despiceret, coelestia ambiret, illud, Deo judice, ex prophetae sui ore audiat unde amplius obligatus cadat, dum spe terrenae gloriae delectatus pascitur suis desideriis, ad ima semper ducatur. Neque autem bonus fuit ille Spiritus, qui mendax esse appetiit in ore prophetarum. Unde et praemissum est quia «exercitus coeli stetit a dextris et sinistris ejus.» Deus enim, qui incircumscripta est veritas, in illa aeterna beatitudine, quae dextra ejus dicitur, sinistram non habet, quia nihil esse quod displiceat potest. Sed [Col. 0220D] quia simul omnia contuetur, simul cuncta aspicit, ea vi inquam [in qua] bonos spiritus et malos videt, exercitus coeli a dextris et sinistris habere describitur, ut per dexteram intelligamus angelos electos, per sinistram vero spiritus reprobos. Nec movere debet quod exercitus coeli etiam repulsi angeli vocantur, quia et ipsi, quamvis ab aethereo coelo expulsi sint, adhuc tamen in aereo coelo demorantur, sicut Paulus ait: «Contra spiritualia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI) .» Sed quia tertius liber Regum post interfectionem Achab non longe sermonem claudit, ita et nos tertium librum expositionis ejusdem hoc in loco finiamus, ut de sequentibus rebus simul cum historia aliud sumamus exordium.

(CAP. I.) «Praevaricatus est autem Moab in Israel, postquam mortuus est Achab. Ceciditque Ochozias per cancellos coenaculi sui, quod habebat in Samaria, et aegrotavit; misitque nuntios dicens ad eos: Ite, consulite Beelzebub, deum Accaron, utrum vivere queam de infirmitate mea hac. Angelus autem Domini locutus est ad Eliam Thesbiten, dicens: Surge et ascende in occursum nuntiorum regis Samariae et dices ad eos: Nunquid non est Deus in Israel, ut eatis ad consulendum Beelzebub deum [Col. 0221B] Accaron? Quam ob rem haec dicit Dominus: De lectulo super quem ascendisti, non descendes, sed morte morieris, etc.» Mortuo quoque impiissimo rege Achab, impius haeres ei successit, filius utique ejus Ochozias, de quo Scriptura narrat quod fecerit malum in conspectu Domini, et ambulaverit in via patris sui et matris suae, et in via Jeroboam filii Nabath, qui peccare fecit Israel. Servivit quoque Baal, et adoravit eum, et irritavit Dominum Deum Israel juxta omnia quae fecerat pater ejus. Sed non diu prospere egit, quia per cancellos coenaculi sui, quod habebat in Samaria, cecidit, et aegrotavit; misitque nuntios ad Beelzebub, deum Accaron, ut consulerent eum utrum vivere posset de hac infirmitate. Cui cum Elias, nuntiis suis obvians, de morte vicina respondisset, [Col. 0221C] misit ad eum quinquagenarium principem cum militibus sibi subjectis, ut eum adducerent. Sed his igne coelesti consumptis, iterum misit alium quinquagenarium, qui similiter cum suis combustus est. Misit et tertium, qui reservatus est.

Itaque rex iste populum Judaeorum, et maxime principes significat, qui peccatis et vitiis dediti, veritatem a se repellebant, imo persequebantur. Unde legitur in Evangelio, quod «miserunt principes et Pharisaei ministros, ut apprehenderent Jesum (Joan. VII) .» Et item: «Quaerebant ergo eum apprehendere, et nemo misit in illum manus, quia nondum venerat hora ejus; et fugit in montem solus orare (Ibid.) . Et iterum: «Cogitaverunt, ait, ut interficerent eum. Jesus ergo jam non in palam ambulabat [Col. 0221D] apud Judaeos, sed abiit in regionem juxta desertum in civitatem, quae dicitur Ephrem (Joan. XI) .» Domus ergo Ochoziae Synagoga est Judaeorum, quae legalibus praeceptis quasi cancellis coenaculi undique circumdata erat. Sed sicut Ochozias per cancellos quibus tueri debuit ruens aegritudinem nimiam incurrit, ita et populus Judaeorum, legis custodiam egrediens, in languorem desperabilem peccatorum cecidit. Ubi quia divina praesidia dereliquit, salutis [Col. 0222A] remedia invenire non meruit. Confugit enim, sicut rex impius fecit, ad falsorum deorum praesidia, a quibus magis laesus quam adjutus est. Et ideo prophetico ore corripitur, et de ejus morte vicina illi praedicitur. Hinc per Isaiam dicitur: «Et cum dixerint ad vos: Quaerite a Pythonibus et a divinis, qui strident in incantationibus suis, nunquid non populus requiret a Deo suo visionem pro vivis a mortuis? Ad legem magis et ad testimonium. Quod si non dixerint juxta verbum hoc, non erit eis matutina lux. Et transibit per eam, corruet et esuriet. Et cum esurierit, irascetur, et maledicet regi suo et Deo suo. Et suspiciet sursum, et ad terram intuebitur. Et ecce tribulatio et tenebrae, dissolutio, et angustia, et caligo persequens, et non poterit avolare de angustia [Col. 0222B] sua (Isa. VIII) .» (Ex Isidoro.) Mittit rex impios duos quinquagenarios, cum subditis sibi militibus, ut exhibeant Eliam, qui divino igne consumpti sunt. Tertius autem missus salvatur. Quinquagenarius namque numerus confessio poenitentiae est, quo declaratur remissio peccatorum, Judaei ergo nolentes Christum Deum esse perfectum, nec principem poenitentiae, dicunt ad eum: «Quinquaginta annos nondum habes, et Abraham vidisti (Joan. VIII) ?» Hi in futuro divini ignis incendio exstinguentur. Tertius autem quinquagenarius, quia conversus ad fidem Trinitatis, poenitentiae sacramenta cognovit, indulgentiam meruit.

(CAP. II.) «Factum est autem, cum levare vellet Dominus Eliam per turbinem in coelum, ibat Elias et Eliseus de Galgala. Dixitque Elias ad Eliseum: Sede hic, quia Dominus misit me usque in Bethel. Cui ait Eliseus: Vivit Dominus, et vivit anima tua; quia non derelinquam te, etc.» (Ex Gregorio.) Quid est, quod Elias ad coelum raptus dicitur? Nunquidnam eum adhuc in hac carne corruptibili positum ad illius summae quietis sinum ante resurrectionem ascensionemque Domini credimus esse [Col. 0222D] perductum? Sed aliud est coelum aereum, aliud aethereum. Coelum quippe aereum terrae proximum est, unde et aves coeli dicimus (Matth. VI, VIII) , quia eas volitare in aere videmus. In coelum itaque aereum Elias sublevatus est, ut in secretam quamdam terrae regionem repente duceretur, ubi in magna jam carnis et spiritus quiete viveret, quousque ad finem mundi redeat, et mortis debitum solvat. Sublevatus namque Elias, Ascensionem Dominicam designavit. Ille enim mortem distulit, non evasit. Redemptor [Col. 0223A] autem noster quia non distulit, superavit, eamque resurgendo consumpsit, et resurrectionis suae gloriam ascendendo declaravit. Notandum quoque est quod Elias in curru legitur ascendisse, ut videlicet aperte monstraretur quia homo purus adjutorio egebat alieno. Per angelos quippe illa facta et ostensa sunt adjumenta, quia nec ad coelum quidem aereum per se ascendere poterat, quem naturae suae infirmitas gravabat. Redemptor autem noster non curru, non angelis sublevatus legitur, quia is qui fecerat omnia, nimirum super omnia sua virtute ferebatur. Illuc enim revertebatur ubi erat, et inde redibat ubi remanebat, quia cum per humanitatem ascenderet in coelum, per divinitatem et terram pariter continebat et coelum. Sicut autem Joseph a fratribus [Col. 0223B] venditus (Gen. XXXVII) venditionem Redemptoris nostri figuravit, sic Enoch translatus (Gen. V) , atque ad coelum aereum Elias sublevatus, Ascensionem Dominicam designavit. Ascensionis suae Dominus praenuntios et testes habuit, unum ante legem, alium sub lege, ut quandoque veniret ipse, qui veraciter coelos penetrare potuisset. Unde et ipse ordo in eorum utraque sublevatione per quaedam incrementa distinguitur. Nam Enoch translatus, Elias vero ad coelum subvectus esse memoratur, ut veniret postmodum, qui nec translatus, nec subvectus coelum aethereum sua virtute penetraret, qui nobis in se credentibus carnis quoque munditiam largiretur, et sub eo per incrementa temporum virtus castitatis excresceret. In ipsa quoque eorum translatione [Col. 0223C] qui Ascensionem Dominicam, ut videlicet famuli, designaverunt, et in se ipso, qui ad coelum ascendit, Dominus ostendit. Nam Enoch quidem uxorem et filios habuit, Elias vero neque uxorem neque filios habuisse legitur. Pensate ergo quomodo per incrementa creverit munditia castitatis, quod et per translatos famulos, et per ascendentis Domini personam potenter ostenditur. Translatus namque est Enoch per coitum genitus, et per coitum generans. Raptus Elias, per coitum genitus, sed non etiam per coitum generans. Assumptus est vero Dominus neque per coitum generans, neque per coitum generatus. Quaeritur autem quomodo Eliseus, cum suus magister Elias locum postulandi offerret, duplicem spiritum Eliae postulaverit, cum Dominus dicat in [Col. 0223D] Evangelio: «Non est discipulus super magistrum, perfectus autem omnis erit, si sit sicut magister ejus (Luc. VI) .» Cujus petitionis mysterium si consideretur, non importuna, sed necessaria postulatio esse decernitur.

«Dixit ergo Elias ad Eliseum: Postula quod vis ut faciam tibi antequam tollar a te. Dixitque Eliseus: Obsecro ut fiat spiritus tuus duplex in me. Qui respondit: Rem difficilem postulasti. Attamen si videris me, quando tollar a te, erit tibi quod petisti. Si autem non videris, non erit.» Quem enim in hoc loco significat Elias, nisi caput nostrum, Dominum scilicet Redemptorem? Et quem Eliseus, nisi corpus ejus, quod est Ecclesia? Dat locum postulandi [Col. 0224A] Elias noster, cum in Evangelio dicit: «Petite, et dabitur vobis (Matth. VII) . Et item: «Petite, inquit, et accipietis, ut gaudium vestrum sit plenum (Joan. XVI) .» Hac ergo fiducia accepta, a Domino postulat Eliseus, hoc est, populus Christianus, ut fiat Spiritus Christi duplex in eis, hoc est, duplex gratia Spiritus sancti in remissione utique peccatorum et collatione virtutum. Redemptor igitur noster, «qui non habuit peccatum, neque peccatum fecit, nec dolus inventus est in ore ejus (Joan. VIII) ,» remissione peccatorum non eguit. Opera autem virtutum in Spiritu sancto fecit, sicut ipse in Evangelio dicit Judaeis: «Si ego in digito Dei ejicio daemonia, profecto pervenit in vos regnum Dei (Luc. XI) .» Inseparabilia sunt igitur opera sanctae Trinitatis, id [Col. 0224B] est Patris, et Filii, et Spiritus sancti, Veritate attestante, quae ait: «Quia quae Pater facit, haec eadem et Filius similiter facit (Joan. V) .» Et Apostolus: «Haec, inquit, omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. XII) .» Bene quidem postulat Ecclesia ut Spiritum duplicem accipiat Christi, quia et remissione peccatorum indiget, qua non eguit Christus, et munere virtutum, quas ex plenitudine sua per Spiritum sanctum tribuit Christus. «Qui ascendens in altum captivam duxit captivitatem, dedit dona hominibus (Ephes. IV) ;» illis videlicet hominibus qui spem suam firmiter in illum ponunt. Hinc est quod Elias dicit ad Eliseum:

«Si videris me, quando tollar a te, erit tibi quod [Col. 0224C] petisti. Si autem non videris, non erit.» Quia nisi quis rectae fidei oculos in illum ponat, ut credat fideliter passionem, resurrectionem et ascensionem ejus ad Patrem, petitionis suae fructum non capiet; quod subsequens ratio designat.

Elias enim, secum comitante Eliseo, ad aquas Jordanis veniens, «tulit pallium suum, et involvit illud, et percussit aquas, quae divisae sunt in utramque partem, et transierunt ambo per siccum.» Cumque Elias raptus esset, Eliseus levavit pallium Eliae, quod ceciderat ei. «Reversusque stetit super ripam Jordanis, et pallio Eliae, quod ceciderat ei, percussit aquas, et non sunt divisae. Et dixit: Ubi est Deus Eliae etiam nunc? Percussitque aquas, et divisae sunt huc atque illuc, et transiit [Col. 0224D] Eliseus, etc.» Quid significat pallium Eliae, nisi Incarnationem Domini, per quam Redemptor noster lethi fluvium disrupit, nobisque transitum ad vitam praeparavit? Hoc ergo pallium Eliseus post transitum Eliae retinuit, quia fidem Incarnationis Christi Ecclesia post ascensionem ejus ad coelos reservavit, per quam praesentis vitae fluctus transire satagit. Sed sicut Eliseus percutiens pallio fluvium, aquas non divisit antequam dixit: «Ubi est Deus Eliae etiam nunc?» et sic percussit aquas, et divisae sunt, ita Ecclesia, nisi per invocationem nominis Domini, virtutes ullas facere non potest, quia, sicut ipse dixit, «Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) .» Nihil est enim humanum studium, nisi adsit adjutorium [Col. 0225A] divinum. Unde et Apostolus dixit: «Deus est, qui operatur in nobis et velle et perficere pro bona voluntate (Philip. II) .» Et Propheta ad Dominum ait: «In te inimicos nostros ventilabimus, et in nomine tuo spernemus insurgentes in nos, etc.» (Psal. XLIII.)

«Dixerunt quoque viri civitatis ad Eliseum: Ecce habitatio civitatis hujus optima est, sicut tu ipse, domine, perspicis; sed aquae pessimae sunt, et terra sterilis. At ille ait: Afferte mihi vas novum, et mittite in illud sal.» Postulabat Eliseus a populo ut aquas Jericho steriles et malignas sanaret. Accepit vas novum fictile, et jecit in eo sal, et demersit illud in flumine, et statim in flumine aquae sanatae sunt. Quo facto praenuntiabat propheta quia [Col. 0225B] «Verbum caro fieret, et habitaret in nobis (Joan. I) .» Inde in similitudinem Verbi salem, id est, sapientiam dedit in vas fictile; in corpus scilicet humanum, et immittens in aquam demersit. Quod quidem significabat, quia omnes populi, qui sub figura aquarum in toto mundo steriles erant, per Christi Incarnationem fecunditatem et benedictionem accepturi essent

«Ascendit autem inde Eliseus in Bethel. Cumque ascenderet per viam, pueri parvi egressi sunt de civitate, et illudebant ei dicentes, Ascende, calve. Ascende, calve. Qui cum respexisset vidit eos, et maledixit eis in nomine Domini. Egressique sunt duo ursi de saltu, et laceraverunt ex eis quadraginta et duos pueros, etc.» Eliseus quoque propheta [Col. 0225C] (sicut saepe diximus) figuram Christi gessit. Denique vocabulum istud salus Domini interpretatur. Salus autem Dei quis est alius, nisi Filius ejus, qui et Salvator ubique vocatur? Parvuli vero illi illudentes saluti Dei, id est, Eliseo, Judaeorum habuere personam, qui ad crucem Domino Salvatori subsannabant, qui dicunt: «Ascende, calve; ascende, calve,» quia in Calvariae loco Christus ascensurus erat in crucem. Quod vero conversus maledixit eis Eliseus, et exierunt duo ursi de silva, et interfecerunt quadraginta duos pueros blasphemantes, ita et Christus post passionem et resurrectionem ex mortuis, postquam ascendit in coelos, sicut Eliseus ascendit in Bethel, id est, in domum Dei, conversus maledixit Judaeis, et quadragesimo secundo anno Ascensionis [Col. 0225D] suae immisit duos ursos de silvis gentium, Vespasianum scilicet et Titum, qui eos crudeli strage dejecerunt.

(CAP. III.) «Porro Mesa, rex Moab, nutriebat pecora multa, et solvebat regi Israel centum millia agnorum, et centum millia arietum cum velleribus suis. Cumque mortuus fuisset Achab, praevaricatus est foedus quod habebat cum rege Israel, etc.» Igitur post haec, bellum gerebatur per tres reges, hoc est regem Israel, regem Juda et regem [Col. 0226A] Edom, contra Moab. Consultusque ab eis Eliseus propheta, post alia haec subdidit, dicens:

«Facite alveum torrentis hujus, fossas et fossas. Haec enim dicit Dominus: Non videbitis ventum, neque pluviam; et alveus iste replebitur aquis, et bibetis vos, et familiae vestrae, et jumenta vestra. Parumque hoc est in conspectu Domini, insuper tradet etiam Moab in manus vestras. Et percutietis omnem civitatem munitam, et omnem urbem electam, et universum lignum fructiferum succidetis, cunctosque fontes aquarum obturabitis, et omnem agrum egregium operietis lapidibus, etc.» Quid ergo significant tres isti reges contra Moab bellum gerentes, nisi rectores fidelium, qui per sanctae Trinitatis fidem contra mundi principem [Col. 0226B] et contra populum ejus, hoc est, philosophos, haereticos, schismaticos, atque omnes iniquos «cum scuto fidei atque armis spiritualibus (Ephes. VI) » confligunt? Moab ergo, qui de incesto est, et interpretatur de patre, bene illis convenit, ad quos Dominus dixit: «Vos de diabolo patre estis, et desideria patris vestri vultis facere (Joan. VIII) .» Hi ergo adversantur Ecclesiae, partim minis, partim persecutionibus, partim dolo ac falsis fictionibus; sed per Christi virtutem, qui caput est populi Christiani, superantur atque effugantur; quibus ait propheta Domini: «Facite alveum torrentis hujus, fossas et fossas; non videbitis ventum neque pluviam; et alveus iste replebitur aquis; et bibetis vos, et familiae vestrae.» Ecce propheta Domini populo siti fatigato [Col. 0226C] per miraculum factum a Domino consulit; sic et prophetica dicta consilium praebent fidelibus, qualiter spirituali doctrina sitim suam exstinguant atque animum reficiant. Jubet ergo fossas facere in torrentis alveo, et ita praedicit absque ventis et pluvia aquarum largitatem. Quid est fossas in alveo torrentis facere, nisi profunda mysteria in sacris Scripturis bono studio quaerere? Quae absque pluvia et vento aqua replentur, quia saepe absque humano solatio sapientiam confert suis investigatoribus potentia divina. Unde dicit Joannes Apostolus: «Non necesse habetis ut aliquis doceat vos, sed sicut unctio ejus docet vos de omnibus (I Joan. II) .»

Unde bibunt homines et jumenta, id est, doctrinam accipiunt ingeniosi quique et simplices. Quiaquantum [Col. 0226D] idonea est anima accipientis, tantum ibi inveniet documentum suae salutis. Sequitur:

«Parumque hoc in conspectu Domini, insuper etiam Moab in manus vestras.» Non enim sufficit servis Dei abdita mysteria scire, quinetiam debent ea aliis praedicare, et «contradicentes ea redarguere (Tit. I) ;» quibus promissa est certa de hoste victoria, «ut percutiant omnem civitatem munitam et omnem urbem electam.» Civitates munitas et omnes urbes electas, possumus saecularem prudentiam intelligere, in qua maxime philosophi et haeretici confidunt. Hae ergo per praedicatores sancti Evangelii subvertentur, unde dicit Apostolus: «Arma militiae nostrae non carnalia, sed potentia Deo ad destructionem [Col. 0227A] munitionum, consilia destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et in captivitatem redigentes omnem intellectum in obsequium Christi, et in promptu habentes ulcisci omnem inobedientiam (II Cor. X) .»

«Universa ligna fructifera succidentur.» Non illa ligna, quae faciunt fructum bonum, sed quae mortiferum generant pastum, quae radicibus divini examinis succisa, pabulum fient ignis aeterni.

Cunctique fontes aquarum obturantur, cum haeresiarchae, simul cum suis sequacibus, per catholicos doctores damnantur.

Et omnes agri egregii lapidibus operientur, cum venustas locutionis haereticae atque philosophicae anathematis pondere obruetur; nihil remanebit in [Col. 0227B] terra Moab, nisi muri tantum fictiles, hoc est, falsae ratiocinationes fragilium doctrinarum, quae a fundibulariis, id est, sanctis praedicatoribus Ecclesiae circumdatae, maxima ex parte refutantur, et ad nihilum rediguntur. Quod autem Moabitae, orto sole, ex adverso aquarum, videre contra aquas rubras, quasi sanguinem gladii existimaverunt, dicentes quod tres reges, qui contra se venerunt ad pugnam, invicem se occidissent, et sic delusi sunt, ita et philosophi verbum crucis Christi stultitiam existimantes, derident passionem Christi, et Ecclesiae martyrium dementiam existimant. Sed (secundum Apostolum) «quod stultum est Dei sapientius est hominibus, et quod infirmum est Dei fortius est hominibus, quoniam prudentia carnis mors est, prudentia [Col. 0227C] autem spiritus vita et pax (I Cor. I; Rom. VIII) .» (Ex Hieron.) Ad probandum autem quod Moab in praesenti loco super philosophorum intelligatur superbia, de quibus dicitur: «Perdam sapientiam sapientium, et intelligentiam intelligentium reprobabo (Isa. 29; I Cor. I) ,» pauca de prophetis exempla explicanda sunt. Amos loquitur: «Haec dicit Dominus: Super tribus impietatibus Moab, et super quatuor non adversabo eum, pro eo quod combussit ossa regis Idumeae in cineres (Amos. II) .»

Vere enim quidquid in saeculo dogmatum perversorum, quidquid ad terrenam sapientiam pertinet, putatur esse robustum, hoc dialectica subvertitur, et instar incendii, in cineres favillasque dissolvitur, ut probetur nihil, quod putabatur esse fortissimum. [Col. 0227D] Sed et Isaias superbiam Moab arguit dicens: «Audivimus contumeliam Moab, contumeliosus est nimis. Superbiam ejus abstuli (Isai. XVI) .» Jeremias quoque contra omnes vaticinans nationes, proprie loquitur ad Moab: «Quod confidebas in munitionibus tuis (Jer. XLVIII) .» Et post pauca: «Habes fiduciam in gloria tua.» Et iterum: «Quoniam dicitis fortes ramos.» Ac deinde: «Juxta est dies Moab, ut veniat, et malitia ejus nimis.» Et manifestius dicit: «Quomodo contritus est baculus gloriosus, virga magnificentiae?» Et iterum: «Contritum est cornu Moab.» Haec autem dicuntur sub nomine Moab, ut stulta saeculi, et in coelum semper ferens malitia conteratur.

(CAP. IV.) «Mulier autem quaedam de uxoribus prophetarum clamabat ad Eliseum, dicens: Servus tuus, vir meus, mortuus est, et tu nosti quia servus tuus fuit timens Dominum. Et ecce creditor venit, ut tollat duos filios meos ad serviendum sibi. Cui dixit Eliseus: Quid vis ut faciam tibi? Dic mihi, quid habes in domo tua? At illa respondit: Non habeo ancilla tua quidquam in domo mea, nisi parum olei quo ungar. Cui ait: [Col. 0228B] Vade, pete mutuo ab omnibus vicinis tuis vasa vacua non pauca, et ingredere et claude ostium tuum cum intrinsecus fueris tu et filii tui, et mitte inde in omnia vasa haec, et cum plena fuerint, tolles, etc.» (Ex Gregorio.) Quid per hanc mulierem, nisi sancta Ecclesia designatur duorum populorum, id est, Judaici et gentilis, quasi duorum filiorum mater? Quae prius ex perverso opere, consentiendo callidi spiritus persuasioni, quasi quemdam peccati nummum a creditore acceperat, et duos, quos in fide genuit, amittere timebat filios. Sed prophetae verbis, id est, Scripturae sacrae praeceptis obediens, ex parvo quod habebat olei vacua vasa infundit, quia dum ab unius ore doctoris parvum quidem amorem divinitatis multorum vacuae [Col. 0228C] mentes hauriunt, exuberante gratia, unguento divini amoris usque ad summum replentur. Etiam nunc multorum corda, quae prius fuerant vacua vascula, unguento Spiritus plena sunt, quae ex paucitate olei solummodo infusa videbantur. Quod dum aliis atque aliis datur, et ab auditoribus fides accipitur, erepta mulier, videlicet sancta Ecclesia, sub creditoris sui jam debito non tenetur.

«Facta est autem quaedam dies, et transibat Eliseus per Sunam civitatem. Erat autem ibi mulier magna, quae tenuit eum, ut comederet panem. Cumque frequenter inde transiret, divertebat ad eam, ut comederet panem.» Mulier ergo ista, quae prophetam hospitio suscepit, bene potest originem [Col. 0228D] insinuare populi Israelitici, quae fuit in patriarchis. Unde sicut ista Eliseum prophetam, ita et illa Dominum prophetarum hospitio suscipere meruit. Nam Abraham et Sara tres viros juxta convallem Mambrae suscipere et pascere meruerunt (Gen. XVIII) . Huic ergo mulieri, non habenti filium, propheta promisit dicens:

«In tempore isto et in hac eadem hora, si vita comes fuerit, habebis in utero filium. Cui illa respondit: Noli, quaeso, domine mi, vir Dei, noli mentiri ancillae tuae. Et concepit mulier, et peperit filium in tempore, et in hora eadem, qua dixerat Eliseus.» His quoque similia Dominus ad Abraham retulit, dicens: «Revertens veniam ad te tempore isto, vita comite, et habebit filium Sara uxor [Col. 0229A] tua (Gen. XVIII) . Quo audito, Sara, risit post ostium tabernaculi, occulte dicens: Postquam consenui, et dominus meus vetulus est, voluptati operam dabo? Visitavit autem Dominus Saram, sicut promiserat ei, et implevit quae locutus est. Concepitque et peperit filium in senectute sua tempore quo praedixerat ei dicens.»

«Igitur postquam crevit puer, tactus dolore capitis, in messe circa meridiem defunctus est.» Cum populus Israeliticus, postquam in Aegypto decrevit, et per Moysen in desertum eductus, Domini vocem audierat in igne et in caligine, quando lumine scientiae debuit illustrari, mox animo ad idololatriam recurrens, mortuus est (Exod. XIX, XX) .

«Et ait Eliseus ad Giezi, puerum suum: Accinge [Col. 0229B] lumbos tuos, et tolle baculum meum in manu tua, et vade. Si occurrerit tibi homo, non salutes eum. Et si salutaverit te quispiam, non respondeas illi, et pones baculum super faciem pueri.» (Ex Gregorio.) Quid autem significat, quod puer ab Eliseo missus cum baculo non resuscitat per semetipsum, verum Eliseus veniens, seque super mortuum sternens, atque ad ejus membra se colligens, huc illucque deambulans, et in ore mortui septies aspirans, hunc ad redivivam lucem protinus per ministerium compassionis animavit, nisi quod auctor humani generis Deus, quasi mortuum puerum doluit, cum exstinctos nos iniquitatis aculeo miseratus aspexit? et quia per Moysen terrorem legis protulit, quasi per puerum virgam misit. Per legem quippe virgam [Col. 0229C] Deus tenuerat, cum dicebat:

Si quis haec vel illa fecerit, morte moriatur.» A peccati igitur morte timor nos suscitare non valuit, sed ad statum vitae aspirata mansuetudinis gratia erexit. Sed puer cum baculo mortuum suscitare non valuit: «Quia,» Paulo attestante, «nihil ad perfectum adduxit lex.» Ipse autem per semetipsum veniens, et super cadaver humiliter sternens, et super exaequanda sibi mortui membra se collegit, quia «cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo.»

«Huc illucque deambulabat,» quia et Judaeam [Col. 0229D] juxta et longe positas gentes vocat. «Super mortuum septies inspirat,» quia per apertionem divini muneris gratiam septiformis Spiritus in peccati morte jacentibus aspirat. «Moxque vivens erigitur,» quia is quem terroris virga suscitare non potuit, per amoris spiritum puer ad vitam redit.

«Erat autem fames in terra, et filii prophetarum habitabant coram eo. Dixitque uni de pueris suis: Pone ollam grandem, et coque pulmentum filiis prophetarum, etc.» Erat, inquit, fames in terra, non fames utique panis, nec sitis aquae, sed audiendi verbum Domini (Amos VIII) . Et filii prophetarum habitabant coram Eliseo, cum filii sanctorum praedicatorum, «qui ambulant in lege Domini, et scrutantur [Col. 0230A] testimonia ejus, in toto corde exquirentes eum (Psal. CXVIII) ,» in praesentia Domini Salvatoris semper vivunt.

«Egreditur puer in agrum, ut colligat herbas agrestes, quatenus inde coquat pulmentum; invenitque quasi vitem silvestrem, et collegit ex ea colocynthidas agri. Quas concidens in ollam pulmentum facit,» cum quis litterae legis intentus, vel philosophicarum disciplinarum studiosus, pastum verbi quaerens, amaritudinem litterae legalis, vel mortiferum quiddam in philosophorum libris inveniens, intermiscet veritati evangelicae, et in olla cordis sui coquens tale pulmentum, hoc est, documentum praeparat ad refectionem auditoribus suis. Dicit enim Apostolus: «Littera enim occidit, spiritus [Col. 0230B] autem vivificat (I Cor. III) .» Et item: «Prudentia, inquit, carnis mors est. Prudentia autem spiritus, vita et pax (Rom. VIII) .» Hoc itaque sentientes fideles populi mortem in olla exclamant, cum talem doctrinam, quasi deceptionem animarum, detestantes vociferantur. Sed, jubente Eliseo, farina in ollam mittitur, cum scientia spiritalis in tale condimentum intromittitur, ut, exclusa omni amaritudine pravitatis, pastus inde fidelibus praeparetur salubris

«Vir autem quidam venit de Baalsalisa, deferens viro Dei panes primitiarum, et viginti panes hordeaceos, et frumentum novum in pera sua, etc.» Denique vir de Baalsalisa venire describitur, deferens viro Dei panes primitiarum, et viginti panes [Col. 0230C] hordeaceos, et frumentum novum in pera sua. Quem autem melius virum istum accipere possimus, quam coetum sanctorum Patrum, qui virtute animi et bonorum operum pollent? Qui bene de Baalsalisa venisse dicitur. Baalsalisa enim habens tertium interpretatur. Recte ergo de Baalsalisa est qui ternarium numerum in credulitate et confessione sanctae Trinitatis servat. Hic vero vir viro Dei panes primitiarum offert, cum Redemptori nostro per gratiam ejus inspiratus offert libros de origine creaturarum compositos. Offert viginti panes hordeaceos, hoc est, Decalogum legis in Moysi et prophetarum scriptis comprehensum. Offert frumentum novum in pera sua, cum Novum Testamentum post Mediatoris nostri adventum in sancti Evangelii et [Col. 0230D] apostolorum scriptis profe t. Jubet ergo Eliseus noster ministris suis, sanctis videlicet praedicatoribus, ut hanc oblationem populo fidelium dispensent, id est, ut, secundum illud Evangelii, «de thesauro suo, velut scriba doctus, in regno coelorum proferant nova et vetera (Matth. XIII) ,» quatenus pabulo verbi divini reficiantur. Quod mysterium in Evangelio iteratum legimus, cum in fractione «quinque panum, quinque millia hominum (Matth. XIV) ,» et item, «septem panum, quatuor millia hominum, satiata esse commemorantur, «et satiatis turbis, cum collegerunt duodecim cophinos sive septem sportas fragmentorum (Matth. XV) ,» quia nullus est qui sacramenta Scripturae divinae per omnia capere [Col. 0231A] possit, quin sibi satiato supererit juxta verbum Domini.

(CAP. V.) «Naaman, princeps militiae regis Syriae, erat vir magnus apud dominum suum, et honoratus. Per illum enim Dominus dedit salutem Syriae. Erat autem vir fortis et dives, sed leprosus, etc.» Iste autem Naaman, qui princeps militiae regis Syriae esse describitur, quem melius significare potest, quam populum gentilem, qui in orbe triquadro per virtutem bellorum principatum gerebat, ac rerum decore fruebatur? quod in nominis ejus interpretatione exprimitur. Interpretatur autem Naaman [Col. 0231B] decus, sive commotio eorum. Sed iste vir, licet fortis et dives fuerit, tamen leprosus esse memoratur, quia quamvis per potentiam regni ac rerum abundantiam dominari videretur, tamen per erroris nequitiam et idololatriae lepram foedus apparuit.

«Porro de Syria egressi fuerant latrunculi, et captivam duxerant de terra Israel puellam parvulam, quae erat in obsequio uxoris Naaman. Quae ait ad dominam suam: Utinam fuisset dominus meus ad prophetam qui est in Samaria! profecto curasset eum a lepra quam habet, etc.» Latrunculi quippe de Syria, quae interpretatur sublimitas, egressi sunt, cum cupiditate ducti, et diversis negotiis impliciti, sperantes in incerto divitiarum, gentiles per totam terram vagabantur. Hinc ad terram [Col. 0231C] venientes captivam mulierculam duxerunt. Quae in captivitate posita de propheta in Israel testabatur, quia fama de Israel per negotiatores gentium translata in toto orbe curiositati hominum, quam uxor Naaman significat, verum prophetam et salvatorem omnium in Judaea manere patefecit.

«Ingressus est itaque Naaman ad dominum suum, et nuntiavit ei dicens: Sic et sic locuta est puella de terra Israel,» cum hi, ad quos notitia verbi Dei pervenit, eis qui sibi praesunt, suggerunt scientiae spiritalis magnitudinem. «Mittit rex Syriae litteras ad regem Israel pro salute servi sui,» cum primatus gentium audiens Deum esse in Israel (quia «notus in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus [Psal. LXXV] ») saluti suorum praevidens, legationem [Col. 0231D] in Judaeam mittit, ut per apostolicam doctrinam Salvatoris fidem accipiat. Unde Cornelius centurio de Caesarea in Joppen ad Petrum misit (Act. X,) et Paulo per visionem vir Macedo apparuit, qui eum exhortabatur, ut veniens adjuvaret eos qui erant in Macedonia, sicut in Actibus Apostolorum legitur (Act. XVI) .

«Cumque legisset rex Israel litteras, scidit vestimenta sua, et ait, Nunquid Deus ego sum, ut occidere possim et vivificare?» Quid significat rex iste Israel, qui, audita legatione Syriae de salute a propheta Israel quaerente, expavit, nisi sacerdotes, Scribas et Pharisaeos, rectores Judaeorum, qui considerantes quod undique plebes ad Redemptorem nostrum [Col. 0232A] salutis suae causa conveniebant, quasi blasphemiam existimantes, vestimenta sua scindebant, sicut in Evangelio principem sacerdotum, audita Christi praedicatione, fecisse legimus (Matth. XXVI) ? Sed licet rex Israel in tali auditu pertimescat, tamen propheta Dei quos ad se migrasse cognoverat, ad se pervenire suadebat, dicens:

«Veniat ad me, ut sciat esse prophetam in Israel,» quia Dominus noster «quos praescivit, hos et vocavit, et quos vocavit, illos et justificavit (Rom. VIII) .»

«Venit ergo Naaman cum equis et curribus, et stetit ad ostium domus Elisei. Misitque ad eum Eliseus nuntium dicens: Vade et lavare septies in Jordane, et recipiet caro tua sanitatem atque mundaberis. Iratus Naaman recedebat, dicens: [Col. 0232B] Putabam quod egrederetur ad me, et stans invocaret nomen Domini Dei sui, et tangeret manu sua locum leprae, et curaret me.» Veniens quidem gentilis populus ad domum Elisei nostri, sanctam videlicet Ecclesiam, missum ab eo nuntium consilium accepit, ut se in Jordane septies lavaret, et sic sanitatem reciperet atque mundaretur, quia per angelicos praedicatores Dominus dicit: «Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei (Joan. III) .» Et item: «Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit. Qui vero non crediderit, condemnabitur (Marc. XVI) .» Jordanis itaque aquae sacrum baptisma significant, quia in eis Salvator noster baptisma nobis consecravit. Quod autem Naaman, indignans de tali responso, [Col. 0232C] lavationem aquae Jordanicae despexit: simplicitatem significat rudium, qui spiritalem non potuerunt intelligere efficaciam, quia «animalis homo non percipit ea quae sunt Spiritus Dei (I Cor. II) .»

«Cum ergo vertisset se, et abiret indignans, accesserunt ad eum servi sui, et locuti sunt ei: Pater, si rem grandem dixisset tibi propheta, certe facere debueras; quanto magis quia nunc dixit tibi: Lavare et mundaberis? Descendit et lavit in Jordane septies juxta sermonem viri Dei, et restituta est caro ejus, sicut caro pueri parvuli, et mundatus est.» Bene ergo servi Naaman meliori consilio illi ad perficiendum mandatum propheticum persuaserunt, quia saepe Dominus juniori revelat quod melius est, et, secundum Petri vocem, «personarum [Col. 0232D] acceptor Deus non est, sed in omni gente qui timet Deum, et operatur justitiam, acceptus est illi (Act. X) .» Abiit et lavit septies juxta sermonem viri Dei; et restituta est caro ejus, sicut caro pueri parvuli, quia mundatus aquis baptismatis per invocationem septiformis spiritus quisque recipiet sanitatem, et ad innocentis vitae infantiam redigitur, ut vitae aeternae ingressum percipere mereatur. Unde ipsa Veritas suis discipulis ait: «Nisi conversi fueritis, et efficiamini, sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. XVIII) .»

Denique «reversus Naaman ad virum Dei cum universo comitatu suo, venit et stetit coram eo, et ait: Vere scio quod non sit Deus in universa [Col. 0233A] terra, nisi tantum in Israel.» Haec est enim catholica professio, quod «Deus Abraham, Deus Isaac et Deus Jacob, non est Deus mortuorum, sed viventium (Matth. XXII) ,» quoniam omnes dii gentium daemonia, Dominus autem coelos fecit (Psal. XCV) .» Et ut cuncta hic baptismatis scires sacramenta praemonstrata, in quo abrenuntiare Satanae ac fidem Dei confiteri praecipimur, negat se Naaman ultra diis alienis litaturum, soli per omnia Domino serviturus. Partem quoque terrae sanctae secum tollere gaudet, quia baptizatos oportet Dominici quoque corporis participatione confirmari.

«Dixitque Giezi puer viri Dei: Pepercit Dominus meus Naaman Syro isti, ut non acciperet ab eo quae attulit. Vivit Dominus, quia curram post eum [Col. 0233B] et accipiam ab eo aliquid.» Post haec autem narrat Scriptura quod Giezi puer servi Dei concupiverat de pecuniis quas praedictus Syrus homini Dei obtulerat, sed, eo nolente aliquid inde recipere, ipse per mendacium turpiter acquisivit, quod suus magister per fidem accipere renuit. Giezi quoque, qui interpretatur praeruptum videns, sive vallis visio, significat Judaicum populum, qui aliquando Puer Dei, propheta attestante, vocabatur, sicut Osee dicit: «Puer Israel, et dilexi eum (Ose. XI) .» Sed postquam spreto Evangelio, et crucifixo Filio Dei, semetipsum de tali dignitate in foveam avaritiae praecipitans, cupiditatem secutus est terrenam, quam filii Dei per baptismum renati spreverunt, per sententiam justi judicis Dei, lepram erroris, quam credentes [Col. 0233C] deposuerant, ipse sibi conscivit. Nec non et omnes qui post baptismum, et emendatiorem vitam, ad pristina vitia revertuntur, sordibus, quibus se exutos sperabant, iterum impliciti involvuntur. Unde scriptum est: «Canis reversus ad vomitum suum, et sus lota in volutabro luti; sic stultus, qui iterat stultitiam suam (II Petr. II; Prov. XXVI) .»

(CAP. VI.) «Dixerunt autem filii prophetarum ad Eliseum: Ecce locus, in quo habitamus coram te, angustus est nobis. Eamus usque ad Jordanem, et tollant singuli de silva materias singulas, ut aedificemus [Col. 0233D] nobis ibi locum ad habitandum. Qui dixit, Ite. Et ait unus ex illis: Veni ergo et tu cum servis tuis. Respondit: Ego veniam. Et abiit cum eis. Cumque venissent ad Jordanem, caedebant ligna. Accidit autem ut cum unus materiam succidisset, caderet ferrum securis in aquam. Exclamavitque ille. Et ait: Heu! heu! heu! Domine mi. Et hoc ipsum mutuo acceperam. Dixit autem homo Dei: Ubi cecidit? At ille monstravit ei locum. Praescidit ergo lignum, et misit illuc, natavitque ferrum. Et ait: Tolle. Qui extendit manum, et tulit illud,» etc. Haec itaque actio bene Redemptori nostro convenit per significationem. (Ex Isidoro.) Cum igitur securibus ligna caederentur, de ligno ferrum exsiliens, in profundum fluminis mersum est, atque in [Col. 0234A] lignum desuper ab Eliseo projectum reversum est, ita etiam cum impios Judaeos per corpus operata praesentia Christi, tanquam infructuosas arbores, caederet, quia de illa Joannes dixerat, «Ecce securis ad radices arborum posita est (Matth. III) ,» interveniente passione, corpus ipsum deseruit, atque in profunda descendit, quod in sepultura depositum, tanquam ad manubrium spiritu redeunte, resurgit. Aliter, ferrum in manubrio donum intellectus in corde est. (Ex Gregorio.) Ligna vero per hoc caedere est, prave agentes increpare, quod nonnunquam dum fluxe agitur, dum lapsus vanae gloriae in accepta eadem scientia non vitatur, ferrum in aqua perditur, quia ex dissoluto opere intelligentia fatuatur. Quam profecto intelligentiam ad hoc novimus dari, [Col. 0234B] ut ante dantis oculos ex bona debeat actione restitui. Unde et recte is qui ferrum amiserat clamabat: «Heu! heu! heu! Domine mi, et hoc ipsum mutuo acceperam.» Habent enim hoc electi proprium, si quando eis in sua scientia furtive vanae gloriae culpa subrepit, ad cor velociter redeant, et quidquid in se ante districti Judicis oculos damnabile inveniunt, lacrymis insequuntur. Qui flentes non solum caute inspiciunt quae mala commiserunt, sed ex accepto munere quae reddere etiam bona fide debuerant, quia nimirum tanto se amplius peccatores sentiunt, quando ex neglectis bonis, quae agere poterant, debitores tenentur. Recte ergo qui ferrum perdit clamat: «Heu! heu! heu! et hoc ipsum mutuo acceperam;» ac si dicat: «Illud per dissolutionem [Col. 0234C] negligentiae perdidi, quod ut per bona opera redderem, ex gratia creditoris accepi.» Sed nunquam Deus mentem deserit, quae in peccatis se veraciter agnoscit. Unde et mox Eliseus veniens lignum deorsum mittit, et ferrum in superficiem attulit, quia videlicet Redemptor noster, pie nos respiciens, cor peccatoris humiliat, et eam, quam amiserat, intelligentiam reformat.

«Lignum mergit, et ferrum in superficiem attulit,» quia videlicet Redemptor noster, et cor elatum in cogitatione humiliat, et scientiam reparat. Unde bene alia translatione dicitur, quod confregit lignum, atque jactavit, et sic ferrum sustulit. Lignum namque confringere est, cor ab elatione conterere. Lignum [Col. 0234D] ad ima jactare est, elatum cor in cognitione, ut diximus, propriae infirmitatis humiliare. Atque ferrum ad superficiem redit, quia ad usum exercitationis pristinae intelligentiae recurrit. Igitur quoniam donum intellectus, quod accipitur, vix cum tot difficultatibus custoditur, curandum valde est, ne otio torpeat; curandum ne incitatione operis, vitio elationis evanescat. Sancti namque viri minime exsultant, cum cognoscunt quae faciunt. Sed cum faciunt, quae cognoverunt etsi intelligendo largius congaudent a munere largitoris, moerentes tamen considerant debitum operis, ut videlicet actione persolvant quod eis praerogatum est in cognitione. Stultus namque est debitor, qui gaudens pecunias mutuas accipit, et tempus quo reddere debeat non attendit; [Col. 0235A] moderatur autem laetitia accipiendi, quando solerti providentia etiam constitutum tempus reddendi cogitatur.

«Rex autem Syriae pugnabat contra Israel, consiliumque iniit cum servis suis, dicens: In loco illo et illo ponamus insidias. Misit itaque vir Dei ad regem Israel, dicens: Cave, ne transeas in illo loco, quia ibi Syri in insidiis sunt. Misit itaque ex Israel ad locum, quem dixerat ei vir Dei, et praeoccupavit eum, et observavit se ibi,» etc. Quem congruentius hic rex Syriae, quam potestatem significat terrenam, quae saepe superbe sentiens populum Die, hoc est, filios lucis persequitur? Sed ipsi per [Col. 0235B] Elisei Domini videlicet nostri doctrinam insidias inimicorum praecavere edocentur, ut est illud: «Estote, inquit, prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae (Matth. X) .» Et item: «Cavete autem ab hominibus (Ibid.) .» Et alibi: «Attendite, ait, a falsis prophetis (Matth. VII) .» Hoc quippe agnoscens mundana potentia ipsum prophetam interficere disponit, cum Christum in cordibus electorum exstinguere festinat.

«Misit ergo illuc rex Syriae equos et currus et robur exercitus. Qui cum venissent nocte, circumdederunt civitatem.» Omnis ergo, qui in nequitiae armis confidens Christi famulis insidias praeparat, nocte perfidiae excaecatus, bellum contra Ecclesiam gerit.

[Col. 0235C] «Consurgens autem diluculo minister veri Dei egressus est; viditque exercitum in circuitu civitatis, nuntiavitque ei dicens: Heu! heu! Domine mi, quid faciemus?» etc. Haec sententia denotat illos qui propter pusillanimitatem cordis sui, poenas verentur corporales. Cui propheta respondit: «Noli timere. Plures enim nobiscum sunt, quam cum illis.» Et Salvator discipulis ait: In mundo pressuram habebitis, sed confidite, quia ego vici mundum (Joan. XVI) . Et item: «Nolite, inquit, timere eos qui occidunt corpus, et post haec non habent quid faciant vobis; quin potius eum timete, qui potest et animam et corpus perdere in gehennam (Matth. X) .» Et Petro Dominus in passione sua ait: «An putas, quia non possum rogare Patrem meum, et exhibebit [Col. 0235D] mihi plus quam duodecim legiones angelorum (Matth. XXVI) ?»

«Cumque orasset Eliseus, ait: Domine, aperi oculos ejus, ut videat. Et aperuit Dominus oculos pueri, et vidit. Et ecce mons plenus equorum et curruum igneorum in circuitu Elisei.» Et valde necesse est ut Eliseus noster aperiat oculos cordis nostri, ut consideremus et cognoscamus «quia omnes, qui confidunt in illum, non confundentur (Psal. CXXIV) .»

«Porro Eliseus oravit Dominum, dicens: Percute, obsecro, gentem hanc caecitate. Percussitque eos Dominus ne viderent juxta verbum Elisei.» Bonum ergo illis est quos oculus suus scandalizat ut [Col. 0236A] cruatur et projiciatur ab eis (Matth. V) , quatenus intuitus superbiae et malitiae obturetur, et oculus sanae fidei ac simplicitatis aperiatur. Unde dicit Apostolus: «Si quis inter vos videtur sapiens esse, stultus fiat ut sit sapiens (I Cor. III) .»

«Dixitque rex Israel ad Eliseum, cum vidisset eos. Nunquid percutiam eos, Pater mi. Et ille ait: Non percuties. Neque enim coepisti eos gladio, aut arcu tuo, ut percutias: Pone panem et aquam coram eis, ut comedant et bibant, et vadant ad Dominum suum.» Postquam ergo Eliseus hostes in Samariam adduxit, non eos occidi permisit, sed confectionem magnam ciborum illis praeparans dimisit in pace. Et Saulum diu contra stimulum calcitrantem primum Dominus coecavit; deinde scientia spiritali [Col. 0236B] magnifice replevit, adque praedicandum Evangelium suum in gentibus direxit (Act. IX) ; nobisque praecepit, ita dicens: «Diligite inimicos vestros, et benefacite his qui vos oderunt, ut sitis filii Patris vestri, qui in coelis est (Matth. V) .»

«Factum est autem post haec, congregavit Benadad rex Syriae universum exercitum suum et ascendit et obsedit Samariam. Factaque est fames magna in Samaria,» etc. Narrat Scriptura quod Benadad rex Syriae obsideret Samariam. Facta autem fame, afflictus est populus valde; sed, Domino [Col. 0236C] miserante, revelatum est Eliseo verbum Domini, et praedixit populo solatia futura, ita dicens:

(CAP. VII.) «Haec dicit Dominus: In tempore hoc cras modius similae uno statere erit, et duo modii hordei statere uno in porta Samariae. Quod cum non crederet unus de ducibus, super cujus manum rex incumbebat homini Dei ait: Si Dominus fecerit etiam cataractas in coelo, nunquid poterit esse quod loqueris? Qui ait: videbis oculis tuis, et inde non comedes.» Potest hoc loco Benadad cum suo exercitu diabolus mystice accipi, qui corda iniquorum per invidiam contra Ecclesiam bellum gerere excitat. Sub hoc quidem rege sunt modo falsi Judaei de quibus in Apocalypsi scriptum est: «Qui dicunt se Judaeos esse, et non sunt, sed sunt synagoga Satanae [Col. 0236D] (Apoc. II) .» Sub hoc rege sunt pagani, sunt et haeretici. Facta ergo persecutione ab antiquo hoste per tales affligitur populus Dei, qui est positus in Samaria, hoc est, in custodia legis divinae. Fitque fames valida, cum non permittitur doctoribus libere verbum Dei praedicare. Sed Elisaeo revelante, hoc est, Redemptore nostro per Evangelium judicante, «salus,» quae «peccatoribus longe est (Psal. CX) ,» timentibus Deum prope esse dignoscitur. Dicit enim Dominus noster ad servos suos: «In tempore hoc cras modius similae uno statere erit, et duo modii hordei statere uno in porta Samariae.» Quid enim modius similae, nisi perfectam mensuram divinae sapientiae, quae est in Novo Testamento? Et quid duo [Col. 0237A] modii hordei, nisi scientiam legis et prophetarum significant? qui comparantur statere uno, hoc est, fide catholica. «In porta Samariae:» in praedicatione, videlicet apostolica, per quam intratur in Ecclesiam.

«In tempore, inquit, hoc cras modius similae uno statere erit.» Ac si dixisset: Cessante turbine persecutionis, quae fit hodie, dabit Dominus cras, hoc est, tempore futuro, quietem et tranquillitatem, ut praedicatio Evangelii perfecte credentibus compleatur. Fuit enim tempore passionis Dominicae quasi fames verbi Domini, cum apostoli, relicto eo, omnes fugerunt (Matth. XXVI) , et domi se propter metum Judaeorum incluserunt. Et iterum scriptum est: «Quia nemo palam de illo ausus est loqui (Joan. VII) ;» sed relucente die resurrectionis jam aderat tempus quo comites Christi illum videntes vivere, et postmodum coelos ascendere, percepta Spiritus sancti gratia, libere verbum Dei praedicabant tam Judaeis quam etiam gentibus (Joan. XX) ; et impletum est illud Isaiae vaticinium: «Quia scissae sunt in deserto aquae, et torrentes in solitudine, et quae erat arida, in stagnum; et sitiens in fontes aquarum (Isai. LV) .» Unde Dominus per ipsum prophetam loquens ait: «Omnes sitientes, venite ad aquas, et qui non habetis argentum, properate, emite et comedite. Venite, emite absque argento et absque ulla commutatione vinum et lac. Quare appenditis argentum non in panibus, et laborem vestrum non in saturitate? Audite, audientes me, et comedite bonum, et [Col. 0237C] delectabitur in crassitudine anima vestra. Inclinate aurem vestram, et venite ad me, audite, et vivet anima vestra.» Perturbatis hostibus, et in fugam versis, subjungit Scriptura, quod quatuor viri leprosi abierint in castra Syrorum, et nullum ibi reperientes comederint et biberint, ablatisque inde auro et argento ac vestibus et absconsis, postea compuncti in civitatem hoc annuntiaverint, atque salutis hujus indicia praestiterint. Qui ergo sunt leprosi isti, nisi qui variis vitiis dediti, vel diversis erroribus impliciti, foeditatem ex interna peste educentes, ostendunt in cute. Hos Dominus saepe convertens ad fidem, et mundans ab errore et vitiis, verae salutis nuntios effecit.

«Ingressi igitur leprosi in castra Syrorum comederunt [Col. 0237D] et biberunt, et aurum atque argentum inde asportaverunt,» cum despecti istius mundi meditationi philosophiae operam dantes, et sensus subtilitatem et locutionis venustatem adquirunt, unde Ecclesiae usibus bene instructi deservire possint; frequenter ergo talibus Dominus et ingenii acumen, et verae sapientiae donum largitur. Qui bene quatuor esse memorantur, ut quatuor Evangeliorum eruditione imbuti, in quatuor mundi partes veritatem praedicent. Legitur enim in Evangelio quod Dominus cum publicanis et peccatoribus manducaret, et mulier quae erat in civitate peccatrix lacrymis ejus rigaret pedes, et capillis suis tergeret, et unguento ungeret (Luc. VII) . Matthaeum ex publicano apostolum [Col. 0238A] et evangelistam fecit (Matth. IX) ; «apparuitque post resurrectionem suam primo Mariae Magdalenae, de qua ejecerat septem daemonia. Illa videns nuntiavit his qui cum eo fuerant lugentibus et flentibus (Mar. V) .» Porro ducem illum super cujus manum rex incubuerat, et prophetae verbis diffidebat, constitutum ad portam, «conculcavit turba in introitu, et mortuus est juxta quod locutus fuerat vir Dei.» Dux iste typum tenet Scribarum et Pharisaeorum, qui, habentes clavem scientiae, nec ipsi introierunt per fidem in Ecclesiam catholicam, et eos qui introire volebant impediverant. Ad quos ipsa Veritas ait: «Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, quia clauditis regnum coelorum ante homines. Vos enim non intratis, nec introeuntes sinitis [Col. 0238B] introire (Matth. XXIII) .» Quem conculcavit turba in porta, inutiliter ante ostium fidei stabat, et gressum introeuntium impediebat. Unde merito conculcatus, hoc est, examine justi judicis damnatus, perpetuas mittetur in tenebras. Nam et Dominus in Evangelio ait: «Si sal evanuerit, ad nihilum valet ultra, nisi ut mittatur foras, et conculcetur ab hominibus (Matth. V) .»

(CAP. IX.) «Eliseus autem prophetes vocavit unum de filiis prophetarum, et ait illi: Accinge lumbos tuos, et tolle lenticulam olei hanc in manu tu, et vade in Ramothgalaat. Cumque veneris illuc, videbis Jehu filium Josaphat, filii Namsi, et ingressus [Col. 0238C] suscitabis eum de medio fratrum suorum, et introduces in interius cubiculum, tenensque lenticulam olei, fundes super caput, et dices. Haec dicit Dominus: Unxi te regem super Israel,» etc. Dehinc refertur in historia hac Regum qualiter Jehu Dominus ordinaverit, ad exstirpandam domum Achab et sacerdotes Baal interficiendos. Qui et percussit Joram regem Israel, et Ochoziam regem Juda, et Jezabel impiissimam reginam de palatio in Jezrahel praecipitare fecit. Jehu enim typice potest designare gentium principatum, quem Dominus ac Redemptor noster destinavit, ut in sacrilega civitate quae prophetas et ipsum Deum prophetarum occidit, et apostolos ejus persecuta est, judicia exerceret, et aemulatione justa perimeret, atque sacerdotium vanum, [Col. 0238D] quod post Christi adventum inaniter habuerat, destrueret, templumque subverteret, nec non et impiam Synagogam, quae sanguinem sanctorum semper sitiebat, de regni culmine praecipitaret, ac rectores ipsius interficeret.

(CAP. XI.) «Athalia vero, mater Ochaziae, videns mortuum filium suum, surrexit et interfecit omne semen regium.» Sequitur hic historia quae Athaliae matris Ochaziae regis tyrannidem commemorat, quae videns mortuum filium suum, surrexit et interfecit omne semen regium.

«Sed Josaba, filia regis Joram, soror Ochoziae, [Col. 0239A] Joas filium Ochaziae tollens, furata est de medio filiorum regis, qui interficiebantur, et nutricem ejus de triclinio, et abscondit eum a facie Athaliae, ut non interficeretur. Eratque cum ea in domo Domini clam sex annis,» quia Josaba uxor erat Joadae pontificis. Athalia igitur haec, quae semen David exstinguere moliebatur, et regiam stirpem delere, bene impietatem exprimit Synagogae, quae per nequitiam mentis seminis David, hoc est, Christi insidiatrix erat, et odium contra eum semper in corde gerebat. Quae aliquando regnare videbatur cum legis caeremonias temporaliter observabat. Interpretatur autem Athalia temporalis Domini. Sed Josabae strenuitas interpretatur saturitas Domini, id est, Ecclesiae, in qua verae sunt deliciae. Servatur [Col. 0239B] Joas, qui interpretatur memoria Domini, Christus videlicet, in quo memoria est nominis Domini, ne per crudelitatem servientis hostis interimatur in cordibus electorum: magisque nutritur in domo Joadae pontificis, qui dilectus Domini sonat, de quo Patris vox ait: «Hic est filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III, XVII) .» Cujus domus est sancta Ecclesia, ubi in fide electorum manens quotidie facit augmentum corporis sui (I Tim. III) , donec tempore judicii sceptrum regni et potentiam adversus eos extollat qui eum deprimere cogitabant, et interfectricem sanctorum aeternis deputaverit poenis (Apoc. XIX) .

(Ibid.) «Anno autem septimo misit Joiada, et assumens centuriones et milites, et introduxit ad se in templum Domini, pepigitque cum eis foedus, et adjurans eos in domo Domini, ostendit eis filium regis, et praecepit illis dicens: Iste est sermo, quem facere debetis. Tertia pars vestrum introeat sabbato, et observet excubias domus regis; tertia autem pars sit ad portam Sur, et tertia pars sit ad portam quae est post habitaculum scutariorum, et custodietis excubias domus Messa. Duae vero partes e vobis omnes egredientes sabbato custodiant excubias domus Domini circa regem, et vallabitis eum habentes arma in manibus vestris. Si quis autem ingressus fuerit septa templi, interficiatur. [Col. 0239D] Eritisque cum rege introeunte et egrediente. Et fecerunt centuriones juxta omnia, quae praeceperat eis Joiada sacerdos. Et assumentes singuli viros suos, qui ingrediebantur ad sabbatum cum his qui egrediebantur e sabbato, venerunt ad Joiadam sacerdotem. Qui dedit eis hastas et arma regis David, quae erant in domo Domini. Et steterunt singuli habentes arma in manu sua, a parte templi dextera, usque ad partem sinistram altaris et aedis circum regem,» etc. Haec autem quomodo facta sint, et in quibus locis, si quis ea, quae superius de atriis domus Domini dicta sunt, bene commemoraverit, ita intelligere potest. Sed ne fastidium faciamus sectori, his omissis, quae jam exposita [Col. 0240A] sunt, ad illud quod de divisione turbae dictum est veniamus, cujus rei ratio talis est. (Ex Beda.) Erant autem sortes viginti quatuor et sacerdotum et levitarum et janitorum, qui per totidem septimanas sibi ex ordine succederent, sabbato nova turma intrante ad officium, et post sabbatum ea quae proxima septimana ministraverat domum redeunte. Sed hic pontifex propter necessitatem augendi circa novum regem exercitus, et eos qui intrandi septimanam ordinem habebant, suscepit, et illos qui jam suam septimanam ministrando impleverant, ne abirent, retinuit. Qui alios quoque Levitas de cunctis urbibus Juda, simul et principes familiarum Israel, missis in hoc centurionibus, Jerosolymam congregaverat, ut Verba Dierum narrant (II Par. XXIII) : [Col. 0240B] quos educturos filium regis tali ratione distinxit, ut omnes qui impleverant sabbatum, et egressuri erant in duas divisi partes, regem in interioribus atrii locis armati circumstarent; reliqua vero multitudo, id est, hi qui non erant de stirpe Levi, exteriores atriorum januas contra furorem reginae, si quid forte adversi moliretur, custodirent; porro hi qui nuper ad sabbatum venerant, sacerdotes, Levitae et janitores, in tres divisi partes, domum regis, id est, palatium observarent, ne vel hoc regina, collecto exercitu, contra regem defenderet; servarent et portam habitaculi scutariorum, per quam de templo ad palatium descendebatur, sicut infra dicitur. Duxeruntque regem de domo Domini, et venerunt per viam portae scutariorum in palatium, [Col. 0240C] et sedit super thronum regium. Ubi et porta Seireff, et domus Messa, quae cum porta scutariorum nominantur, esse videntur. Scutarios autem tutores regis appellat, testante libro Paralipomenon. Qui cum Roboam scuta aerea pro aureis fecisse commemorasset, adjecit: «Et tradidit illos principibus scutariorum, qui custodiebant vestibulum palatii (II Par. XII) .» In quo videlicet libro distinctius haec cuncta replicantur: «Tertia pars vestrum, qui veniunt ad sabbatum, sacerdotum et Levitarum et janitorum, erit in portis. Tertia vero pars ad domum regis, et tertia in porta, quae appellatur fundamenti. Omne vero reliquum vulgus sit in atriis domus Domini, nec quisquam alius ingrediatur domum Domini nisi sacerdotes, et qui ministrant de Levitis. Ipsi tantummodo [Col. 0240D] ingrediantur, quia sanctificati sunt; et omne reliquum vulgus observet custodias Domini. Levitae autem circumdent regem, habentes singuli arma sua (II Par. XXIII) .» Quod sequitur de eodem: «Produxitque filium regis, et posuit super eum diadema et testimonium;» in diademate insigne capitis regium, in testimonio designat decreta legis Dei, quibus, quid agere rex debeat, qualiter vivere, praecipitur. Denique in libro Verborum Dierum apertius: «Et imposuerunt, inquit, ei diadema, dederuntque in manu ejus tenendam legem (II Par. XXIII) .» Et magnae utique erat salutarisque prudentiae; et post tyrannicae impiaeque necem reginae, succedente in regnum filio regis legitimi, cum ipso regni habitu [Col. 0241A] simul disciplina legis Dei servanda committeretur, ut qui se praelatum populo regendo videret, ipse se regendum divinis legibus subdi debere meminisset.

(CAP. XII.) «Dixitque Joas ad sacerdotes: Omnem pecuniam sanctorum, quae allata fuerit in templum Domini a praetereuntibus, quae offertur pro pretio animae, et quam sponte et arbitrio cordis sui inferunt in templum Domini, accipiant illam sacerdotes juxta ordinem suum, et instaurent sarta tecta domus, si quid necessarium viderint instauratione,» etc. Mandat rex noster de doctoribus suis, ut accipiant omnem pecuniam, quae a praetereuntibus offertur in templum Domini pro pretio [Col. 0241B] animae et voto cordis sui, cum quidquid a praetereuntibus justis, scientiae spiritalis vel bonorum exemplorum in thesaurum Domini collatum est, per sacerdotum, hoc est, praedicatorum officia ad instaurationem templi spiritalis conferatur, quatenus ibi quodcunque scissum per errorem vel per vitia invenerint restaurent, ne forte per negligentiam magistrorum depereat multitudo auditorum. Quod autem sequitur: «Igitur usque ad vicesimum tertium annum regis Joas non instauraverunt sacerdotes sarta tecta templi,» significat, quod ante adventum Salvatoris licet doctrina legis in gente Judaica fuerit, tamen per doctorum negligentiam in multis corrumpebatur, donec veniret ipse qui legem dedit, et per sanctae Trinitatis fidem Decalogum legis in [Col. 0241C] Moysi et prophetarum scriptis spiritaliter observandum doceret.

«Vocavitque rex Joas Joiadam pontificem et sacerdotes, dicens eis: Quare sarta tecta non instaurastis templi? Nolite ergo amplius accipere pecuniam juxta ordinem vestrum, sed ad instaurationem templi reddite eam, etc.» Sic et Dominus noster evangelicis doctoribus mandans ait: «Levate oculos vestros, et videte regiones, quia albae sunt jam ad messem. Rogate Dominum messis, ut mittat operarios in messem suam (Joan. IV) .» Et item: «Euntes, inquit, praedicate Evangelium omni creaturae. Infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate. Gratis accepistis, gratis date (Marc. XVI; Matth. X) .»

[Col. 0241D] «Et tulit Joiada gazophylacium, aperuitque unum foramen desuper, et posuit illud juxta altare ad dexteram ingredientium domum Domini, mittebantque in eo sacerdotes qui custodiebant ostia, omnem pecuniam, quae deferebatur ad templum Domini.» Denique pontifex noster, qui semetipsum obtulit hostiam immaculatam Deo, gazophylacium unum posuit, hoc est unam Ecclesiam catholicam fecit. Cui foramen desuper posuit, quia transitum inde ad coelos paravit. Posuitque illud juxta altare ad dexteram ingredientium in domum Domini. Altare videlicet corpus Domini est, juxta quod gazophylacium positum est, cum Ecclesia conjuncta est; ad dexteram ingredientium domum Domini, [Col. 0242A] quia haec est intentio electorum, qui per fidem ingrediuntur Ecclesiam, ut ad aeternam beatitudinem, quam dextra significat, perveniant. Istuc ergo mittunt sacerdotes, qui custodiunt ostium templi, omnem pecuniam quae defertur ad templum Domini, cum praedicatores sancti, qui servant introitum fidei, offerunt vota fidelium in verbis et in operibus, et in Ecclesia rite precibus commendant Deo.

«Ascendebat scriba regis et pontifex, effundebantque et numerabant pecuniam, quae inveniebatur in domo Domini, et dabant eam juxta numerum atque mensuram in manu eorum qui praeerant coementariis domus Domini, qui impendebant ea in fabris lignorum, et in caementariis his qui operabantur in domo Domini.» Scribam [Col. 0242B] regis et pontificem appellat summos doctores, qui pecuniam collatam juxta numerum atque mensuram illis tribuebant qui praeerant fabris et coementariis, hoc est, dispensatoribus verbi divini, qui evangelici tritici mensuram conservis suis his qui operantur in domo Domini, et virtutum opera in aedificio divino componunt, tribuebant. Quid ergo aliud fecerunt apostoli, quos principes in Ecclesia electio divina constituit, quando per subjectos sibi discipulos verbi divini semina per totum orbem sparserunt quatenus operarios voluntati Dei idoneos in auditoribus suis perficerent. Quorum alii fabricabant ligna, cum semetipsos et eos qui sibi obediebant ligna fructifera in domo Domini parare studebant. Alii sarta tecta faciebant, quando illa quae per [Col. 0242C] haeresim et incredulos fortiter increpabant. «Ita ut impleretur instauratio domus Domini in universis quae indigebant expensa, ad muniendam domum Domini.» Juxta illud utique Apostoli, quo ait: «Unicuique nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi (Ephes. IV) .» Et paulo post: «Et ipse, inquit, dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum, in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi (Ibid.) .» Quod autem sequitur.

«Verumtamen non fiebant ex eadem pecunia hydriae templi Domini, et fuscinulae, et thuribula, et tubae, et omne vas aureum, et argenteum, de [Col. 0242D] pecunia, quae inferebatur in templum Domini.» significat quod alia debet esse ratio formandorum vasorum in ministerium Domini, alia parandorum lignorum et saxorum in aedificium domus; quia alia debet esse doctrina, qua rudes imbuuntur ad fidem, et alia qua jam perfecti instruuntur ad scientiae plenitudinem. Bene autem vasa domus Domini illi possunt intelligi qui jam apti sunt ad capienda munera divina, et habiles fiunt ad ministerium Dei. Nam hydriae eos significare possunt qui aquam sapientiae divinae in se continent; fuscinulae quoque, doctores spiritales, quorum officium est corpus et sanguinem Domini credentibus distribuere, infidelibus abnegare, nec non et spiritalem alimoniam verbi cuique, prout [Col. 0243A] convenit, dispertiri. Quia sunt in verbis Dei nonnulla quae nostrae humilitati revelare, ad nostrae epulas refectionis concedere dignatus est. Sunt item alia tantae profunditatis, quae sancti Spiritus solummodo scientiae pateant, nostrae vero capacitatis per omnia mensuram transcendant. Thuribula autem illos significare demonstrant qui mundam orationem ex conscientia pura et fide non ficta offerunt Deo, et cum Propheta dicere possunt: «Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CIV) .» Tubae autem quid aliud sunt, quam praedicatores sancti, qui in toto orbe terrarum, vocem evangelicae praedicationis emittunt? Quorum personae per prophetam dictum est: «Clama, ne cesses, quasi tuba, exalta vocem tuam, et annuntia populo meo scelera [Col. 0243B] eorum, et domui Jacob peccata eorum (Psal. LVIII) .» Et Psalmista: «In omnem terram, ait, exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) .» Sequitur:

«Et non fiebat ratio his hominibus, qui accipiebant pecuniam, ut distribuerent eam artificibus, sed in fide tractabant eam,» etc. (Ex Beda.) Devotionem ostendit eorum de quibus sermo est, qui tantum studii in religione habuerint, ut nullus debitaverit quin pecuniam Domini sine alicujus fraudis suspicione tractarent, et hanc de aerario sublatam fideliter artificibus ad muniendam domum, prout in singulis opus esset, offerrent. Unde necesse est ut considerent hi, qui spiritalem pecuniam verbi Dei ad dispensandum conservis suis, operariis scilicet divinis, [Col. 0243C] accipiebant; quanta fide, quantaque discretione illis opus est, quibus ratio de eadem pecunia reddenda est, ut studeant non minus fideles in spiritalibus inveniri, quam isti in corporalibus fuerunt inventi.

«Pecuniam vero pro delicto, et pecuniam pro peccatis non inferebant in templum Domini, quia sacerdotum erat.» Haec scientia ostendit, quod non quis proprio arbitrio facile se credere debet, sed sciat quod magis confessio peccatorum, et poenitentia sacerdotum judicio peragenda est; qui habent scientiam discernendi inter mundum et immundum, et leprae maculam dijudicare, et aut condemnare, aut mundum decernere (Levit. X) .

(CAP. XIII.) «Eliseus autem agrotabat in infirmitate, qua et mortuus est. Descenditque ad eum Joas rex Israel, et flebat coram eo; dicebatque: Pater mi, Pater mi, currus Israel, et auriga ejus. Et ait Eliseus: Affer arcum et sagittas. Cumque attulisset ad eum arcum et sagittas, dixit ad regem Israel: Pone manum tuam super arcum. Et cum posuisset ille manum suam, superposuit Eliseus manus suas manibus regis, et ait: Aperi fenestram orientalem. Cumque aperuisset, dixit Eliseus: [Col. 0244A] Jace sagittam. Et jecit. Et ait Eliseus: Sagitta salutis Domini, et sagitta salutis contra Syriam. Percutiesque Syriam in Aphec, donec consumas eam,» etc. Quid est, quod propheta regem Israel jubet arcum et sagittam afferre, nisi quod Redemptor noster rectoribus Ecclesiae armis spiritalibus se indui et contra hostem antiquum praecipit praeliari? Arcus enim nonnunquam in sacro eloquio pro ipso sacro eloquio poni solet, quod ex utroque Testamento, velut ex cornu et chorda, constat; per Vetus quippe Testamentum figuratur cornu propter duritiam; per Novum vero, quod incarnato Domino factum est, signatur chorda. Et dum chorda trahitur, cornu curvatur, quia cum Testamentum Novum discutitur, a duritia litterae Vetus inclinatur, et ad intellectum spiritalem [Col. 0244B] flectitur, quia rigor ejus duritiae non tenetur. Sagittae enim sunt haec ipsa verba quae doctores proferunt. Unde bene etiam de sanctis doctoribus per prophetam gentilitatem ingredientibus dicitur: «Cum sagittis et arcu ingredientur illuc (Isai. VII) .» Nos ergo cum Scripturae sacrae dicta pensamus, arcum intendimus. Cum verba doctrinae damus, sagittas emittimus. «Ponitque Eliseus manus suas manus regis,» cum templis suis Dominus actiones doctorum dirigit et confortat. Orientalem fenestram aperire mandat, et jacere sagittam, quia lumine scientiae et verae doctrinae suos hortatur primum illustrari, et jacula verborum mittere.

«Et ait Eliseus: Sagitta salutis Domini, et sagitta salutis contra Syriam. Percutiesque Syriam in [Col. 0244C] Aphec, donec consumas eam.» Sagitta ergo salutis Domini est praedicatio sancta, cum decenter exhibetur, et spiritalium hostium certissima interfectio, si perseveranter agitur. Nec fas est ut aliquando dispensator verbi Dei segniter torpeat, cui jussum est ut gregis Dominici curam gerat, quia multum obest devotis auditoribus, si inertia praevalet doctoribus. Dicit enim propheta: «Clama, ne cesses (Isai. LVIII) .» Et Apostolus ad Timotheum: «Testificor, inquit, coram Deo et Jesu Christo, qui judicaturus est vivos ac mortuos, et adventum ipsius, et regnum ejus. Praedica verbum, insta opportune, importune, argue, obsecra, increpa in omni patientia et doctrina (II Tim. IV) .» Unde non debet doctor [Col. 0244D] propter avaritiam, negligere animarum curam, sed magis per pietatem ad aeternam pertendere requiem, quod significat Apher, interpretatur enim continebit vel apprehendit. Unde idem Apostolus, enumeratis vitiis quae avaritiam comitantur, ad praedictum discipulum intulit, dicens: «Tu autem, homo Dei, haec fuge. Sectare vero justitiam, pietatem, fidem, charitatem, patientiam, mansuetudinem. Certa bonum certamen fidei; apprehende vitam aeternam in qua vocatus es (I Tim. VI) .»

«Et ait Eliseus ad regem: Tolle sagittas. Qui cum tulisset, rursum dixit ei: Percute jaculo terram. Et cum percussisset tribus vicibus, et stetisset, iratus est contra eum vir Dei, et ait: Si percussisses quinquies aut sexies sive septies: percussisses [Col. 0245A] Syriam usque ad consummationem. Nunc autem tribus vicibus percutiens eam,» etc. Ecce propheta mandat regi jaculo percutere terram. Et cum percutit tribus vicibus, et stat, irascitur contra eum, quod non saepius terram percuteret; ita et doctoribus praecipitur praedicationis jaculo terram, hoc est carnales, percutere. Sed qui hoc minus studiose agunt, merito increpatione divina arguuntur. Quid est enim tribus vicibus terram jaculo percutere, nisi Trinitatis fidem carnalibus per doctrinam insinuare? Sed cum hoc satis doctor agit, hominesque ad fidem perducit, necesse est ut adhuc instet verbo, donec illos docet quinque sensibus corporis imperare bonisque operibus, quae per senarium numerum exprimuntur, studium impendere, nec non [Col. 0245B] et scientiam spiritalem instanter meditari, quam sextiformis spiritus gratia in Scripturis sacris constituit, atque ad salutem humani generis gemino Testamento addidit. Qui autem solam fidem sine operibus bonis et meditatione legis Dei sibi sufficere credunt ad salutem, recte a propheta arguuntur, quia, secundum Jacobi apostoli sententiam (Jac. II) , «sicut corpus sine spiritu mortuum est, ita fides sine operibus mortua est.» Et alibi scriptum est: «Qui ignorat, ignorabitur (I Cor. XIV) .»

«Mortuus est ergo Eliseus, et sepelierunt eum. Latrunculi quoque de Moab venerunt in terram ipso anno. Quidam autem sepelientes hominem videntes latrunculos, projecerunt cadaver in sepulcro Elisei. Quod cum tetigisset ossa Elisei, [Col. 0245C] revixit homo, et stetit super pedes suos,» etc. Quid significat haec resuscitatio cadaveris mortui per contactum ossium Elisei, nisi vitam fidelium, quae in morte Christi veraciter constat? Quicunque ergo firma fide tangit mortem Christi, et spem suam veraciter in ipso collocat, sine dubio particeps erit resurrectionis ejus. Dicit enim ipsa Veritas: «Ego sum resurrectio et vita. Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivet. Et omnis qui vivit et credit in me, non morietur in aeternum (Joan. XI) .» Et alibi: «Sicut Moyses, inquit, exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis, ut omnis qui credit in ipsum non pereat, sed habeat vitam aeternam (Joan. III) .»

Quod dicitur de Amasia rege Juda. (CAP. XIV.) «Ipse percussit Edom in valle Salinarum decem millia; et apprehendit Petram in praelio, vocavitque nomen ejus Jezethel usque in praesentem diem,» etc. Vallis Salinarum erat, ubi sales faciebant, vel feno videlicet salsuginis, ut multis in locis, deciso, exsiccato, et incenso, vel aquis puteorum salsis fervefactis, et usque ad salis firmitatem coquendo perductis, vel alio quolibet ordine, quo sal fieri consuevit, in quo etiam loco et Joab duodecim millia Idumaeorum percussisse legitur. Nec praetereundum quod pro valle Salinarum vetus editio quasi nomen [Col. 0246A] regionis Gemela posuit. Petra autem civitas est Arabiae nobilis in eadem terra Edom, quae in libro Numerorum dicitur, et a Syris hodie quoque sic appellatur. Jezethel vero, quod Amasias victor ei nomen imposuit, interpretatur coetus Dei, vel auxilium Dei, agente eo fideliter, ut perenni mandaretur memoriae, quod hanc vel coetus populi Dei, vel Deo adjuvante ceperit.

(CAP. XV.) «Anno vicesimo septimo Jeroboam, regis Israel, regnavit Azarias filius Amasiae regis Juda. Sedecim annorum erat, cum regnare coepisset, et quinquaginta duobus annis regnavit in [Col. 0246B] Jerusalem,» etc. Azarias ipse est Ozias, qui propter contemptum Domini dum sacrificare in templo vellet contra legem Moysi, percussus est lepra a Domino juxta altare astans, et holocausta nitens offerre (II Par. XXVI) . Potest quippe Ozias, rex leprosus, significare diabolum, cujus lepra iniquitatis insanabilis est. Qui cum suam mensuram non vellet cognoscere, et majora tentasset appetere, foeditate pessimae leprae notabilis effectus de domo Dei ejectus est, et perseveravit usque in finem leprosus, separatus a populo Dei. Sub hoc videlicet rege regnante, et, quantum est in se, sacerdotium dissipante, Isaias propheta visionem illam magnificam, qua viderat Dominum sedentem super solium excelsum (Isa. VI) , videre non potuit. Quandiu ille [Col. 0246C] regnum tenuit in Judaea, propheta oculos non levavit ad coelum, non sunt ei reserata coelestia, non apparuit Dominus sabaoth, nec in ministerio fideliter sancti nomen auditum est. Quando vero ille mortuus est, universa, quae subsequens sermo monstravit, aperto sese lumine prodiderant. Tale quiddam et in Exodo scriptum est, dum Pharao vixit, populus Israel ex luti et lateris et palearum opere non suspiravit ad Dominum. Dum ille regnavit, nemo quaesivit Deum Patrem Abraham, Isaac et Jacob. Quando vero ille mortuus est, «suspiraverunt filii Israel,» ut Scriptura dicit, «et ascendit clamor eorum ad Dominum (Exod. II) ,» cum utique (juxta historiam) tunc magis gaudere debuerint, et ante suspirarent, cum vincerent. Hiezechiele quoque [Col. 0246D] prophetante, Pheltias, filius Banaiae, occubuit, et post pessimi ducis interitum: «Cecidi, inquit, super faciem meam, et clamavi voce magna, dicens, et dixi: Heu mihi! heu mihi! Adonai Deus in consummationem tu facis reliquias Israel (Ezech. IX) .» Si ergo intelligas in Ozia, et Pharaone, et Pheltia et caeteris istiusmodi, contrarias fortitudines, videbis quomodo, illis viventibus, nullus nostrorum videat ac suspiret et in poenitentiam corruat. «Non regnet, ait Apostolus, peccatum in mortali vestro corpore (Rom. VI) . Regnante peccato, Aegyptiis exstruimus civitates, in cinere versamur et sordibus; pro frumento paleas, pro solida petra luti opera sectamur. (Ex Beda.) Quod dicitur de Jeroboam [Col. 0247A] rege Israel: «Ipse restituit terminos Israel ab introitu Emath, usque ad mare Solitudinis (IV Reg. XIV) .» Emath, quae nunc Epiphania dicitur, septentrionalis erat terminus Israel. Mare autem Solitudinis, quod Haebraice dicitur Araba, mare Mortuum designat, quod in longitudine per stadia 580 usque ad Zoaros Arabiae, in latitudine centum quinquaginta usque ad vicinia Sodomorum progreditur. Cujus loci Josephus ita meminit, dicens: «Anno autem quintodecimo regni Amasiae, undecimus regnavit in Israel filius Joas Jeroboam in Samaria annos quadraginta. Hic autem rex circa Deum quidem injuriosus et iniquus exstitit vehementer idola colendo, et multa incongrua et opera extranea faciendo. Populo autem Israelitarum multorum bonorum fuit occasio. Huic [Col. 0247B] quidem Jonas prophetavit, quia oporteret eum Syros vincere dimicando, et regnum proprium dilatare in partibus quidem Aquilonis usque ad Emach civitatem; a meridie vero usque ad Ispaltiten. Antiquitus enim termini Chananaei isti fuerunt, sicut princeps Jesus ea loca determinavit. Igitur Jeroboam castra metatus contra Syrios, eorum omnem provinciam, sicut Jonas prophetaverat, devastavit.»

(CAP. XVI.) «Anno septimo decimo Phacee filii Romeliae regnavit Achaz, filius Joatham, regis Juda. [Col. 0247C] Viginti annorum erat Achaz, cum regnare coepisset; et sedecim annis regnavit in Jerusalem. Non fecit quod erat placitum in conspectu Domini Dei sui, sicut David pater ejus, sed ambulavit in via regum Israel. Insuper et filium suum consecravit, transferens per ignem secundum idola gentium, quae dissipavit Dominus coram filiis Israel,» etc. Hinc Josephus taliter narrat: «Porro Joathan mutavit vitam, cum vixisset annos unum et quadraginta, ex quibus regnavit duodecim, sepultus est in regiis monumentis. Venitque regnum ad ejus filium Achaz, qui impius circa Deum existens, et paternae praevaricator legis, reges Israelitarum imitatus, in Jerosolymis idolorum aras constituit, et super eas sacrificavit, [Col. 0247D] in quibus etiam suum in holocaustum obtulit filium more Chananaeorum, et super haec multa alia scelera perpetravit. Musach quoque sabbati, quod aedificaverat in templo, et ingressum regis exterius convertit in templum Domini, propter regem Assyriorum, etc.»

Legi in cujusdam libro musach sabbati expositum locum quemdam, vel aedificium quoddam esse positum in vestibulo templi Domini, ubi reges, quando in sabbato orationis causa ad templum ibant, pecuniam pro eleemosyna immittebant; et ita musach sabbati gazophylacium esse regum, sicut corbonam est sacerdotum. Videtur enim Achaz ipsum aedificium et ingressum regis exterius non ideo convertisse in templum Domini, quod in eo cultui serviretur [Col. 0248A] divino, sed ut simul cum templo profanaretur, studens ut magis regi placeret Assyrio, quam Deo patrum suorum et Domino. Cui sensui videtur liber Paralipomenon astipulari, ubi ita scriptum est: «Igitur Achaz spoliata domo Domini, et domo regum et principum, dedit regi Assyriorum munera, et tamen nihil ei profuit, insuper in tempore angustiae suae auxit contemptum in Dominum. Ipse per se rex Achaz immolavit diis Damasci victimas percussoribus suis, et dixit: Dii regum Syriae auxiliantur eis, quos ego placabo hostiis, et aderunt mihi, cum e contrario ipsi fuerint ruina ei et universo Israel (II Par. XXVIII) .»

«Direptis itaque Achaz omnibus vasis domus Dei, atque confractis, clausit januas templi Domini, et [Col. 0248B] fecit sibi altaria in universis angulis Jerusalem. In omnibus quoque urbibus Juda exstruxit aras ad cremandum thus atque ad iracundiam provocavit Dominum Deum patrum suorum.» Haec sicut scripta reperimus hoc in loco ponenda esse censuimus, parati, si qui aliquid inde certius expresserint, eorum sententiam auscultare.

«Tunc ascendit Rasin rex Syriae, et Phacee filius Romeliae, rex Israel, in Jerusalem ad praeliandum. Cumque obsiderent Achaz, non valuerunt superare eum.» Rex impius, qui Dominum Deum patrum suorum dereliquit, et secutus est idola gentium, juste Domini auxilio derelictus est. Et consurrexerunt adversus eum Rasin rex Syriae, id est, Aram et Phacee filius Romeliae, rex Israel in [Col. 0248C] Samaria; et venerunt in Jerusalem, ut expugnarent eam. Legimus in Paralipomenon libro (II Par. XXVIII) , Rasin, regem Damasci, victo Achaz, multos de Judaea Damascum transtulisse, et Phacee, filium Romeliae, regem decem tribuum quae appellabantur Israel, et regnabant in Samaria, una die centum viginti millia percussisse de Judaea hominum bellatorum, et ducenta millia mulierum puerorumque et puellarum cum infinita praeda in Samariam duxisse captiva. Rursum veniunt ad Judaeam et Jerusalem cupiunt debellare, et non potuerunt, quia auxiliatus est ei Dominus, ut sub occasione misericordiae, qua populum liberabat obsessum, filium suum nuntiaret de Virgine nasciturum, sicut Isaiae prophetae liber [Col. 0248D] commemorat. Huic non suo merito, sed Domini gratia ostendenda, egredi in occursum Isaias jubetur ad extremum aquaeductus piscinae superioris in via agri fullonis, et dicere ad eum: «Vide ut sileas, noli timere, et cor tuum ne formidet a duabus caudis titionum fumigantium istorum in ira furoris Rasin regis Syriae, et filii Romeliae, dicentes: Ascendamus ad Judam, et suscitemus eum, et evellamus eum ad nos, et ponamus regem in medio ejus filium Thabehel. Haec dicit Dominus Deus: Non stabit, ut non erit istud; sed caput Syriae Damascus, et caput Damasci Rasin. Et adhuc sexaginta et quinque anni, et deficiet Ephraim esse populus (Isai. VII) . Duas autem caudas titionum, id est, torrium fumigantium vocat Rasin, regem Syriae, et Phacee [Col. 0249A] filium Romeliae, regem Samariae, eo quod in illis finitum sit regnum Syriae, id est, Damasci, et regnum Samariae, id est, decem tribuum, quae alio nomine appellabantur Ephraim. Sexaginta autem et quinque anni non a temporibus Achaz, sed ab Oziae enumerantur. Igitur Hebraei hunc locum ita edisserunt, ut Amos qui sub Ozia coepit prophetare, quando et Isaias prophetiae suae habuit exordium, primus prophetaverit contra Israel, dicens: «Israel autem captivus ducetur de terra sua (Amos VII) ;» titulus quoque prophetiae ejus contra Samariam sit, et prophetare coeperit in diebus Oziae regis Juda, ante duos annos terraemotus. Quem volunt eo tempore accidisse, quo ingressus Ozias in templum Dei sibi sacerdotium vindicabat, et terra percussa est, et cineres [Col. 0249B] altaris effusi sunt, et ipse rex percussus lepra (II Par. XXVI) . Volunt autem annum fuisse vigesimum quintum Oziae, quando haec acciderunt, cujus reliqui anni sunt viginti septem. Omnes enim annos regnavit quinquaginta duos. Post eum regnavit Joatham filius ejus, annis sedecim; et hujus filius Achaz aliis sedecim. Post quem regnavit Ezechias, cujus sexto imperii anno capta Samaria est, atque ita effici simul annos sexaginta quinque. Scriptum est enim quod Theglathphalasar rex Assyriorum sub rege Achaz ascenderit in Damascum et vastaverit eam, et transtulerit habitatores ejus Cyrenen, et Rasin interfecerit, et quod tetenderit insidias Phacee, filio Romeliae, Osee filius Hela, et percusserit [Col. 0249C] eum, et interfecerit et regnaverit pro illo in Israel annis novem; et quod venerit Salmanasar rex Assur, et obsederit Samariam, quae nunc Sebasten vocatur, tribus annis, et nono anno regni Osee ceperit eam; victumque Osee in carcerem miserit, et transtulerit Israel in Assyrios, posueritque eos in Ailam, et in Thabor, juxta flumen Gozam, in civitatibus, sive (ut Septuaginta transtulerunt) in montibus Medorum. Juxta anagogen facilis interpretatio est, quod, regnante Achaz rege impio, rex Aram, qui interpretatur excelsus atque sublimis, ut indicet arrogantiam sapientiae saeculi, et Phacee filius Romeliae (qui et ipse juxta Osee prophetam et tribum Ephraim, de qua Jeroboam, filius Nabath, vitulos aureos in Bethel et Dan constituerat, et a domo David Dei populum [Col. 0249D] separaverat, et propterea refertur ad haereticos) consentiat sibi, ut expugnent Ecclesiam. Quod cum audierit domus David, quem in Ezechiele pastorem bonum legimus suscitatum, et populus ejus simpliciter credens in Domino pertimescit, et ideo pertimescit, quia non arboribus frugiferis, sed infructuoso saltui comparatur. Eosdem autem haereticos atque gentiles contra domum David argumentorum et dialecticae artis gladiis dimicare nulli dubium est, ut qui inter se discrepant, in Ecclesiae oppugnatione consentiant, juxta illud, quod Herodes et Pilatus inter se discordantes, in Domini passione amicitia foederantur (Luc. XXV) . Impio regi Isaias jubetur occurrere exiens de loco suo non in principio aquaeductus, sed in extremis finibus piscinae [Col. 0250A] superioris, quae erat in agro fullonis, ubi sordes et maculae purgabantur (Isa. VII) . Quamvis enim Achaz regnaret super Judam, tamen quia impius erat, in superioris piscinae extremis finibus morabatur. Ergo Deus non tam regis miseretur, quem indignum aestimabat salute, quam populi sui. Duas autem caudas torrium fumigantium, ut prius diximus, vocat sapientiam saecularem, haereticumque sermonem, quorum finis exustio est. Qui frustra inierunt consilium, ut ascenderent contra Judam, et quasi negligentem et dormientem caperent, et suis erroribus copularent, ponerentque super eum regem filium Tabehel, hoc est, bonum Deum. Uterque enim adversarius, apud se veritatem, apud se optimam aestimat esse doctrinam. Denique Marcion haereticus [Col. 0250B] bonum Dei Filium, hoc est, alterius putat esse Christum, et non justi, cujus prophetae sunt, quem sanguinarium, crudelem et judicem vocat. Haec illis dicentibus Dominus comminatur, quod non stet consilium eorum; sed interim nunquam diu mundus iste stat, et ea quae mundi sunt in suis finibus et in suis urbibus dominentur. Cum autem consummationis tempus advenerit, hocque sexaginta duo anni, etiam mundi res quae in sex annis factae sunt, quam omnia, quae ad quinque sensus pertinent, finem acceperint; tunc universa esse solvenda, quae gentiles et haeretici futura non credunt, et propter infidelitatem non intelligunt quae dicuntur.

(CAP. XVII.) «Iratusque est Dominus vehementer Israeli, et abstulit eos a conspectu suo, et non remansit nisi tribus Juda tantummodo. Sed nec ipse Judas custodivit mandata Domini Dei sui. Verumtamen ambulavit in erroribus Israel, quos operatus fuerat. Projecitque Dominus omne semen Israel, et afflixit eos et tradidit eos in manu diripientium donec projiceret eos a facie sua,» etc. Subversio autem Israelitarum, quae ab Assyriae regibus [Col. 0250D] perpetrata est, quid significat, nisi mirabilem et nimis deflendam ruinam populi ecclesiastici? Quam rex Assyrius, hoc est diabolus, cum suo exercitu devastando atque obsidendo quotidie efficit, cum eos propter peccata commissa de sedibus propriis evellens defert in terram alienam, quo magis lugere delectant, quam cantica laetitiae proferre. Unde et Psalmista mystico eloquio hoc idem commemorat, dicens: «Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus, dum recordaremur tui, Sion. In salicibus in medio ejus suspendimus organa nostra. Quia illic interrogaverunt nos, qui captivos duxerunt nos, verba cantionum. Et qui abduxerunt nos: Hymnum cantate nobis de canticis Sion. Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena (Psal. CXXXVI) ?» [Col. 0251A] Quod dicitur de his quae in Samaria a rege Assyriorum adductae sunt nationibus:

«Et unaquaeque gens fabricata est Deum suum: posueruntque eos in fanis excelsis, quae fecerant Samaritae gens et gens, in urbibus suis, in quibus habitabant. Viri enim Babylonii fecerunt Socoth Benoth; viri autem Cutheni fecerunt Nergel, et viri de Hemath fecerunt Asyma. Porro Hevaei fecerunt Nebaaz et Tharthac,» etc. In libro quidem locorum legitur quod Benoth et Nergel fuerint civitates, quas construxerint in regione Judaeae Samaritani, qui de Babylonia transierant. Asyma quoque oppidum, quod aedificaverunt, qui ad eam venerant de Emath; Nabaaz et Tharthac civitates, quas Hevaei in eadem Judaeae terra condiderint. Videtur [Col. 0251B] autem juxta consequentiam sermones et idolorum, quibus hae gentes prius in terra sua servierint hic posse vocabula intelligi. Quia cum dictum esset: «Et unaquaeque gens fabricata est deum suum,» quasi ad expletionem sententiae subjunctum sit: «Viri enim Babylonii fecerunt Socoth et Benoth,» id est, tabernacula Benoth. Et melius, ni fallor, faceret interpres, si Socoth Latine in tabernacula verteret, et nomen idoli Benoth absolute poneret, et sicut in sequentibus manifeste dicitur.

«Hi autem, qui erant de Sepharvaim, comburebant filios suos igni Adramelech et Anamelech, diis Sepharvaim.» Ubi ostenditur Adramelech et Anamelech idola fuisse urbis Sepharvaim. Ita videtur consequens ut et Nergel Cuthenorum, Asyma emathaeorum, [Col. 0251C] Nebaaz et Tharthac idola fuerunt Hevaeorum. Post haec Scriptura refert de ipsis Samaritanis quod cum Dominum colerent, diis quoque suis servirent, juxta consuetudinem gentium, de quibus translati fuerant in Samariam. Et non multo post subsequitur, dicens: «Fuerunt igitur gentes istae timentes quidem Deum, sed nihilominus et idolis suis servientes. Nam et filii eorum et nepotes, sicut fecerunt patres sui, ita faciunt usque in praesentem diem.» Et quia in Samaritanorum persona haeretici accipiuntur: in praedicta sententia illorum nequitia convenienter exprimitur. Habent enim haeretici quaedam sacramenta communia cum sancta Ecclesia, et quasdam sententias sanctarum Scripturarum rite intelligunt, sed tamen nihilominus idolis errorum [Col. 0251D] suorum servire non cessant. Videtur enim eis timorem Dei rite se custodire, cum secundum sensum suum veritati se putant favere. Sed qui catholicae fidei unitatem spernunt habere, malignorum spirituum voluntatibus se veraciter manifestant obtemperare. Et non solum inventores primi errorum, quos patres Samaritanorum significant, hoc faciunt, sed et sequaces eorum, quos filiorum nomine et nepotum expressos recte possumus intelligere, similiter agunt.

(CAP XVIII.) «Anno tertio Oseae, filii Hela regis [Col. 0252A] Israel, regnavit Ezechias, filius Achaz regis Juda. Viginti quinque annorum erat cum regnare coepisset, et viginti novem annis regnavit in Jerusalem. Nomen matris ejus Abia filia Zachariae. Fecitque quod erat bonum coram Domino juxta omnia quae fecerat David pater ejus. Ipse dissipavit excelsa, et contrivit statuas, et succidit lucos, confregit quoque serpentem aereum, quem fecerat Moyses. Siquidem usque ad tempus illud filii Israel adolebant ei incensum, vocavitque eum Nohestan: Et in Domino Deo Israel speravit,» etc. Recte ergo Ezechias serpentem, cui adolebant filii Israel incensum, et quem ipse confregit, Nohestan vocavit, quia in Domino Deo Israel, non in aeneo serpente, ipse speravit. Siquidem Nohestan interpretatur Aes [Col. 0252B] eorum, ut quem illi pro numine colebant in dictis ejus, metallum eum esse, non Deum, agnoscerent. Et quia Ezechias in hoc, quod excelsa dissipavit, et statuas contrivit, atque succidit lucos, nec non et omnia simulacra comminuit, Salvatoris typum tenet; interpretatur enim Ezechias apprehendens Dominum, vel fortitudo Domini, in eo ipso utique, quod illum serpentem aeneum, quem Moyses fecit, comminuit, Redemptoris nostri figuram convenienter tenet. Non solum enim Dominus noster ac Redemptor, de quo per Prophetam dicitur: «Dominus fortis, Dominus potens in praelio (Psal. XXIII) ,» idola gentium contrivit, et omnia simulacra eorum dissipavit, quatenus unius Dei omnipotentis notitiam haberent, ejusque cultui digne manciparentur: quin ipsam litteram [Col. 0252C] legis Mosaicae, quam ille populus legalis assidua lectione resonabat, ac pro magno habebat, contrivit, ac sensum spiritalem in ea intelligere eos docuit.

«Anno quarto decimo regis Ezechiae ascendit Sennacherib rex Assyriorum ad universas civitates Juda munitas, et cepit eas. Tunc misit Ezechias rex Juda nuntios ad regem Assyriorum in Lachis, dicens: Peccavi, recede a me, et omne quod imposueris mihi, feram. Indixit itaque rex Assyriorum Ezechiae regi inde trecenta talenta argenti, et triginta talenta auri. Deditque Ezechias omne argentum, quod repertum fuerat in domo Domini, et in thesauris regis,» etc. Clara est historia, quae in libris Regum, nec non in Paralipomenon et in prophetia [Col. 0252D] Isaiae pari modo describitur. «Ezechias viginti quinque annorum erat, cum regnare coepisset. Regnavit autem viginti novem annis in Jerusalem, et rebellavit contra regem Assyriorum, et non servivit ei. Hinc Sennacherib ingressus Judaeam, obsedit urbes ejus munitas. Et cum obsederet Lachis, misit ad eum Ezechias trecenta talenta argenti, et triginta auri, fractis januis templi, et laminis ejus detractis, quas ipse adfixit. Misit autem rex Assyriorum Thartan et Rabsacen cum manu valida Jerusalem. Egressus est autem ad eos Eliacim, filius Helciae, praepositus Domus, et Sobna scriba, et Joahe filius Asaph, a commentariis,» etc. Iste est Eliacim, de quo Isaias in visione vallis Sion dixit: «Vocabo [Col. 0253A] servum meum Eliacim, filium Helciae, etc. (Isai. XXII) .» Qui fuit pontifex post Sobnam praepositum templi, quem tradunt Hebraei Rabsacis comminatione perterritum tradidisse manus Assyriis, et prodidisse Jerusalem, et excepta arce Sion et templo, Assyrios totam urbem cepisse. Quem etiam Sobnam cum Eliacim ad Rabsacen exisse quidam putant. Rabsacen autem, qui Hebraice locutus est, filium Isaiae prophetae autumant, qui et ipse proditor fuerat; relictumque filium Isaiae alterum vocari Iasab, qui latine relictum sonat. Alii autem putant eum Samariten fuisse, ac ideo Hebraicam scisse linguam, et tam audaciter et impie Dominum blasphemasse. Qui quasi quadam contraria fortitudine sua et arrogantia imitabatur prophetas, qui dicebant: «Haec dicit Dominus.» [Col. 0253B] Iste dixit. «Haec dicit rex magnus, rex Assyriorum.» Ac primum quia dixit: «Confidis super Aegyptum,» falsum est. Nulla enim narrat historia, quod Ezechias Pharaonis auxilium postularet. Quodque infert: «Si responderis mihi, in Domino Deo confidimus,» verum est. Sed jungit rursum mendacium veritati, quod abstulit Ezechias excelsa ejus, et altaria. Haec enim non contra Deum, sed pro Deo fecit, ut, destructa idololatria et veteri errore, juberet Deum adorari in Jerusalem, ubi fuit templum ejus. Quique ut paucitatem obsessorum ostenderet, duo millia equorum pollicetur, quorum ascensores Ezechias non haberet. Non de imbecillitate populi venit, quasi equitandi ignari, sed de observatione praeceptorum Dei, qui Moysi praecepit, ne rex Israel [Col. 0253C] equos et uxores sibi multiplicaret (Deut. XVII) . Sin autem, inquit, me minimum servorum regis Sennacherib sustinere non vales, quomodo tantam illius potentiam sustinebis? Ad id autem, quod dixit: «Si responderis mihi, in Domino Deo confidimus,» callide respondit, se non sua voluntate, sed Domini venisse praeceptis.

«Dixit Dominus ad me: Ascende super terram hanc, et disperde eam.» Et est argumentum: Certe sine Domini voluntate huc venire non poteram. Cum autem venerim, et multas urbes ceperim, et pars Jerusalem maneat intacta, manifestum est me ejus voluntate venisse.

«Dixit autem Eliacim filius Helciae, et Sobna [Col. 0253D] scriba, et Joahe, Rabsaci: Precamur, ut loquaris nobis servis tuis Syriace: si quidem intelligimus hanc linguam. Et non loquaris nobis Judaice, audiente populo, qui est super murum. Responditque eis Rabsaces: Nunquid ad dominum tuum et ad te misit me dominus meus, ut loquerer sermones hos, et non potius ad viros qui sedent super murum ejus, ut comedant stercora sua, et bibant urinam suam vobiscum?» etc. Rabsacis accusatio Ezechiae testimonium est, quia captis Judaeae urbibus in Domino confisus sit, et confortavit populum, ut in Domino speraret. Unde Rabsaces destruere vult quae ille construxit, et dicit ad populum:

«Non seducat vos Ezechias, et non vobis tribuat fiduciam super Domino Deo.» Quod autem Eliacim [Col. 0254A] et Sobna et Joahe humiliter deprecantur Rabsacen, ut Syriace loqueretur, hunc sensum habet: Quid necesse est populum falsis terroribus commoveri, et vanam jactare virtutem? Loquere linguam, quam populus non novit, nam et nos linguae tuae habemus scientiam. Ad quod ille arroganter:

«Num, ait, ad dominum tuum et ad te misit me Dominus meus,» etc., usque: «Et bibant urinam suam vobiscum.» Per quod ostendit fame eos et siti esse capiendos. Simulque et illecebram jungit timori, ut quos terrore non vincit, persuasione decipiat. Et dicit ex persona regis:

«Facite mecum benedictionem,» hoc est, facite quod in vestram benedictionem proficiat. Benedicite regi Assyrio, et eum dominum confitemini, ut praemia [Col. 0254B] consequamini, donec revertar de Aegypto, vel, capta Sobna, redeam. Habitate in urbe vestra, et rebus vestris fruimini, et postea ducam vos in similem terrae vestrae terram. Quam tamen non nominavit, quia similem ei invenire non potuit, sed similitudinem non ponit; hoc enim unusquisque vult, in quo natus est. (Ex Beda.) Alii putant terram Mediae eis repromitti, quae terrae Judaeae similitudinem habeat, tam in situ quam in fructibus. Quod ait Rabsaces, inter alia, quibus Deum blasphemabat, clamans contra Jerusalem:

«Ubi est Deus Emath et Arphat? ubi est Deus sepharvaim, Ana et Ava? Nunquid liberaverunt Samariam de manu mea?» ostendit harum omnium civitatum sive gentium diis servisse Samaritas. Quia [Col. 0254C] non erant dii, sed idola, merito cultores vanitatis, ut decebat, esse subversos. Est autem Emath urbs Coelesyriae, quae nunc Epiphania dicitur, juxta Emesam, ut supra monuimus. Arphat urbs Damasci, quam expugnatam a rege Assyriorum et Jeremias scribit (Jer. XLVII) . Sepharvaim, quod numero plurali libros vel litteras sonat, nomen est locorum de quibus Assyrii transmigrantes habitaverunt in Samaria, ut in locorum libris invenimus. Verum in Isaia hoc quoque vocabulum esse civitatis apparet, ubi aperte dicitur: «Ubi est Deus urbis Sepharvaim (Isai. XXXVI) ?» tametsi pluraliter dictum, ut Thebarum, Athenarum. Pro Ana et Ava vetus editio, quasi unius urbis nomen, Anengava posuit. Et quidem [Col. 0254D] in Hebraeo ita scriptum est. Verum quia syllaba quinta, quae in medio nominis posita est, conjunctionem et apud eos significat, potest et ita distingui ut dicatur Ane et Gave, ut Aquila transtulit: sive Ana et Ava, ut noster vertit interpres. Sin autem, ait, tantis diis praesentibus decem tribus vicimus facile, quanto magis solam Jerusalem, uno Deo praesule vincemus! Vere justus Ezechias omnia agens cum consilio, prohibuit ei responderi, ne eum ad majores blasphemias provocaret.

«Venit quoque Eliacim, filius Helciae, praepositus domus, et Sobna scriba, et Joahe filius Asaph a commentariis ad Ezechiam scissis vestibus, et nuntiaverunt ei verba Rabsacis.»

(CAP. XIX.) «Quae cum audisset Ezechias, scidit vestimenta sua, et opertus est sacco. Ingressusque domum Domini, et misit Eliacim praepositum domus, et Sobnam scribam et senes de sacerdotibus opertos saccis ad Isaiam prophetam, filium Amos. Qui dixerunt ei: Haec dicit Ezechias: Dies tribulationis et blasphemiae dies iste. Venerunt filii usque ad partum, et vires non habet parturiens, etc.» (Ex Hieron.) Scindunt vestimenta sua, quia Rabsacen audiunt blasphemantem; scidit et [Col. 0255B] rex vestem suam, quia pro populi et suis peccatis esse credebat, quod Rabsaces usque ad portam venit Jerusalem, et contra Dominum talia locutus. Mira regis humilitas et prudentia. Dimisso regio cultu, obvolutus sacco ad templum pergit de palatio. Principes sacerdotum non stolis, sed ciliciis, mittit ad Isaiam coopertos saccis, et dixit: «Dies haec tribulationis nostrae, et correptionis Dei blasphemiae hostium.» Ponitque similitudinem parturientis feminae, et dolentis, quae ad partum usque pervenit, et generare non possit.

Si forte audiat Dominus Deus tuus. Non enim audemus Dominum omnium nostrum dicere dominum, quo irascente tanta perpetimur, sed tuum dicimus dominum. Et hanc habemus ultionis fiduciam, quoniam [Col. 0255C] vivens Deus blasphematur a cultore idolorum mortuorum. Leva erga orationem nostram jacentem pro reliquiis populi, quae obsidentur. Praevenit eos Isaias, quia eo spiritu, quo futura noscebat, etiam absentem regem audierat:

«Haec, inquit, dicite domino vestro, quae dicit Dominus: Noli timere verba, quibus non tu, sed ego sum blasphematus.» Nec dico omnia quae regi Assyrio faciam, ne meam videar jactare potentiam. Sed quia dandus sit ei spiritus non Dei, sed adversarii, et audito nuntio revertens ad terram suam corruat gladio, ut duo pariter, quae optabat Ezechias, audiret se ab obsidione liberandum, et inimicum in sua terra esse moriturum.

[Col. 0255D] «Reversus est igitur Rabsaces, et invenit regem Assyriorum expugnantem Lobnam. Audierat enim quod recesserat de Lachis. Cumque audisset de Tharaca rege Aethiopiae, dicentes: Ecce egressus est, ut pugnet adversum te, et iret contra eum, misit nuntios ad Ezechiam, dicens: Haec dicite Ezechiae regi Juda: Non te seducat Deus tuus, in quo habes fiduciam, neque dicas: Non tradetur Jerusalem in manus regis Assyriorum,» etc. Juxta voluntatem Dei Rabsaces deseruit obsidionem Jerusalem, et perrexit ad dominum suum, quem vel capta, vel deserta Lachis, invenit oppugnantem Lobnam. Sennacherib autem occurrens regi Aethiopum misit ad Ezechiam nuntios et epistolas, ut eos quos viribus non cepit sermone terreret. Pugnasse autem [Col. 0256A] Sennacherib contra Aegyptios, et obsedisse Pellusium, jamque exstructis aggeribus, urbe capienda, venisse Tharacam regem Aethiopiorum in auxilium, narrat Herodotus.

«Itaque cum accepisset Ezechias litteras de manu nuntiorum, et legisset eas, ascendit in domum Domini, et expandit eas coram Domino, et oravit in conspectu ejus, dicens: Domine Deus Israel, sedes cherubim, tu es Deus solus regum omnium terrae, tu fecisti coelum et terram, inclina aurem tuam et audi; aperi, Domine, oculos tuos et vide, et audi omnia verba Sennacherib, qui misit ut exprobraret nobis Deum viventem,» etc. (Ex Hieron.) Prius Ezechias, Domini timore perterritus, ora reserare in templo non audebat, vel liberas fundere [Col. 0256B] preces; nunc autem quia audit Isaiam dicentem:

«Ne timeas a facie verborum, quae audisti,» etc., audacter Dominum deprecatur:

«Misit autem Josias filium Amos ad Ezechiam, dicens: Haec dicit Dominus Deus Israel: Quae deprecatus es me super Sennacherib rege Assyriorum, audivi. Iste est sermo quem locutus est Dominus de eo: Sprevit te et subsannavit te virgo filia Sion, post tergum tuum caput movit filia Jerusalem. Cui exprobrasti, et quem blasphemasti? Contra quem exaltasti vocem, et elevasti in excelsum oculos tuos? Contra sanctum Israel,» etc. Denique Ezechias audacter Dominum deprecatur; nec misit ad Isaiam, ut prius fecit, non ipse propheta pergit ad eum, sed nuntios mittit, qui Dei responsum [Col. 0256C] deferant ad eum. «Virgo Sion et filia Jerusalem,» quae ideo virgo dicitur et filia, quia, cunctis gentibus simulacra mortuorum adorantibus, haec sola conservat castitatem religionis Dei, et unius divinitatis cultum, et quae, ne ad majorem blasphemiam concitaret, praesenti non respondit, post abeuntem movit caput suum, certa de ultione, secura de poena. «In manu servorum tuorum,» hoc est, nec ipse per te, sed per servos tuos, ut major esset arrogantia, Dominum blasphemasti.

«Altitudo montium, et juga Libani, excelsae cedri et electae abietes.» Vel per metaphoram de cunctis gentibus accipiendum est, et principibus earum, vel de Jerusalem, quae est Libanus, cedri et abietes, [Col. 0256D] potentes quique et optimates, altitudo summitatis et saltus Carmeli templum est. Quod infert: «Ego fodi et bibi aquam, et siccavi vestigio pedis mei omnes rivos aggerum,» vel ob hoc dixit, quia pro multitudine exercitus omnia fluenta siccaverit, ut puteos sibi fodere compulsus sit, vel quia omnes populos, quos aquae significant, suo vastavit exercitu.

«Nunquid non audisti quae olim fecerim? Ex diebus antiquis ego plasmavi illud, et nunc adduxi; et factum est in eradicationem collium compugnantium, et civitatum munitarum. Habitatores eorum breviata manu contremuerunt et confusi sunt. Facti sunt sicut fenum agri, et gramen pascuae, et virens herba tectorum, quae exaruit, antequam maturesceret. Habitationem tuam, et egressum [Col. 0257A] tuum, et introitum tuum cognovi, et insaniam tuam contra me cum fureres adversum me. Superbia tua ascendit in aures meas. Ponam ergo circulum in naribus tuis, et frenum in labiis tuis, et reducam te in viam per quam venisti,» etc. Haec ex persona Dei contra verba Assyrii sentienda sunt, quod ad blasphemiam ejus sic responderit Dominus. Num ignoras quod haec quae fecisti, mea feceris voluntate, et haec ego futura praedixerim, ac per te facienda mandaverim? Itaque quod olim decrevi, hoc expletum est tempore, ut colles, id est, principes, qui inter se ante pugnabant, et civitates munitissimae, me contrahente manum meam, nec solitum praebente auxilium, eradicarentur, et contremiscerent, ac perirent, et compararentur non olivae, [Col. 0257B] et vineae, fructuosisque arboribus, sed freno et gramini herbisque domatum, quae frugibus impedimenta sunt, et marcescunt priusquam ad maturitatem perveniant. Itaque et sessionem, egressum et introitum tuum ante cognovi, et insaniam qua contra me debacchaturus eras prophetis vaticinantibus sum locutus. Per quos olim dicturum esse te noveram: «In coelum ascendam, super sidera coeli ponam thronum meum, ero similis Altissimo (Isai. XIV) .» Itaque furor tuus et superbia pervenit in aures meas, et nequaquam te ultra portabo, ut intelligas quod potuisti, non tuis potuisse te viribus, sed meo arbitrio. Merebantur enim impiae gentes et fructuosae arbores ut per te, quasi securim et serram meam, succiderentur et caderent. «Itaque ponam circulum sive [Col. 0257C] chamum in naribus tuis,» ut blasphemantia ora constringam, nequaquam ultra talia loqui audeas. «Frenum quoque injiciam labiis tuis,» quod tuam ferociam domet, et te reducam in Assyriis.

«Tibi autem, Ezechia, hoc erit signum: Comede hoc anno quae repereris; in secundo autem anno, quae sponte nascuntur. Porro in anno tertio seminate, et metite,» etc. Notandum autem quod in libro Isaiae, ubi verba ipsius prophetae ad regem Ezechiam descripta sunt, ita narrantur: «Comede hoc anno quae sponte nascuntur, et in anno secundo pomis vescere. In anno autem tertio seminate, et metite, et plantate vineas, et comedite fructum earum. Et mittet id quod salvatum fuerit de domo Juda, et quod reliquum est radicem deorsum, et faciet fructum [Col. 0257D] sursum, quia de Jerusalem exibunt reliquiae, et salvatio de monte Sion: zelus Domini exercituum faciet hoc (Isa. XXXVII) .» Nunc ad ipsum Ezechiam loquitur. Hoc erit, inquit, signum eorum quae futura praenuntio, quod hoc anno ea comedes quae sponte nascuntur; sive (juxta Septuaginta) «quae prius severas.» Anno autem secundo (juxta Symmachum) pomis vescere, sive (juxta eosdem) quae de praeteritis segetibus et cadente in terram semine pullulaverint. In anno autem tertio, fugato jam Assyrio, et obsidione laxata, seminate, et metite. Siquidem parvae urbis hujus reliquiae, quae nunc hostili vallantur exercitu, et evasuras se esse non credunt, tantam recipient rerum omnium abundantiam ac felicitatem, [Col. 0258A] ut instar arboris alta radice fundatae pomis densissimis impleantur. De Jerusalem enim et de monte Sion egredientur reliquiae, et implebunt terram Juda, non suo merito, sed Dei misericordia, imo zelo quo adversus impios zelatus est populum suum.

«Propterea haec dicit Dominus de rege Assyriorum: Non intrabit civitatem hanc, et non jaciet ibi sagittam. Nec occupabit eam clypeus, et non mittet in circuitu ejus aggerem. In via qua venit, per eam revertetur, et urbem hanc non ingredietur, dicit Dominus. Protegamque civitatem istam, et salvabo eam propter me et propter David servum meum.» Propter futurorum spem praesentem excutit metum. Dicit autem quia non suo merito, sed Dei clementia conserventur; imo patris eorum David [Col. 0258B] memoria, in quo monentur et suae negligentiae, et illius fidei et justitiae, quia in tantum diligat Deus justitiam, ut posteros majorum virtute tueatur.

«Factum est igitur in nocte illa venit angelus Domini, et percussit in castris Assyriorum centum octoginta quinque millia. Cumque diluculo surrexisset, dedit omnia corpora mortuorum, et recedens abiit.» Centum octoginta quinque millia fortissimorum virorum ab uno angelo una nocte caeduntur, et absque vulneribus occisorum mors saeva discurrit, excludens corporibus animas, Domini voluntate. Super quo, in Paralipomenon legitur: «Et misit Dominus angelum suum, qui percussit omnem virum robustum, et bellatorem et principem exercitus regis Assyriorum, reversusque est [Col. 0258C] cum ignominia in terram suam (II Par. XXXII) .» Qui idcirco servatus est, ut sciret potentiam Dei, et blasphemantia ora comprimeret, fieretque testis illius majestatis, quem paulo ante contempserat.

«Et reversus est Sennacherib rex Assyriorum, et mansit in Ninive. Cumque adoraret in templo Nesroch deum suum, Adramelech et Sarasar filii ejus percusserunt eum gladio fugeruntque in terram Armeniorum, et regnavit Asarhadon filius ejus pro eo.» Pharao quoque in decem Aegypti servatur plagis, ut novissimus pereat, quod et iste passurus est. Cum enim reversus esset in Ninivem, urbem primam regni sui, et adoraret in templo Nesroch deum suum, quasi victoriam de hostibus reportaret, et delubrum idoli sui triumphans et gratulabundus [Col. 0258D] incederet, contemptor veri Dei, in fano falsi numinis trucidatur, nec angelico perit gladio, quod erat commune cum pluribus, sed parricidio filiorum. Qui cum fugissent in terram Ararath, quod intelligitur Armeniae, successit in patris locum Asarhaddon, quem Scriptura testatur misisse habitatores Samariae, ne terra maneret inculta. Ararath autem regio in Armenia campestris est, per quam Araxases fluit, incredibilis ubertatis ad radices Tauri montis, qui usque illuc extenditur. Ergo et arca in qua liberatus est Noe cum liberis suis, cessante diluvio, non ad montes generaliter Armeniae delata est, qui appellantur Ararath, sed ad montes Tauri altissimos, qui Ararath imminent campis (Gen. VIII) .

(CAP. XX.) «In diebus illis aegrotavit Ezechias usque ad mortem, et venit ad eum Isaias, filius Amos, propheta, dixitque ei: Haec dicit Dominus Deus: Praecipe domui tuae; morieris enim, et non unus,» etc. Ne elevaretur cor Ezechiae post incredibiles triumphos et media captivitate victoriam, infirmitate corporis visitatur, et audit se esse moriturum, ut conversus ad Dominum, flectat sententiam ejus. Quod quidem et in Jona propheta legimus (Jon. III) , [Col. 0259B] et in comminationibus contra David, quae dicuntur futura, nec facta sunt (II Reg. XII) . Non Deo mutante sententiam, sed provocante humanum genus ad notitiam sui, Dominus poenitens est super malitiis. Nulla quae in hoc mundo hominibus fiunt absque omnipotentis Dei occulto consilio veniunt. Nam cuncta Deus secutura praesciens, ante saecula decrevit qualiter per saecula disponantur. Statutum quippe jam hominibus, vel quantum hujus mundi prosperitas sequatur, quantumve adversitatis feritas feriat, ne electos ejus ut immoderata prosperitas elevet, aut nimia adversitas gravet. Statutum quoque est, quantum in ipsa vita mortali temporaliter vivatur. Nam etsi annos quindecim Ezechiae regi ad vitam addidit omnipotens Deus, cum eum mori permisit, [Col. 0259C] tunc praescivit esse moriturum. Qua in re quaestio oritur: quomodo ei a propheta dicitur: «Dispone domui tuae, quia morieris tu, et non vives.» Cui cum mortis sententia dicta est, protinus ad ejus lacrymas est vita addita. Sed per prophetam Dominus dixit quo tempore mori ipse merebatur: nec Dominica instituta convulsa sunt, quia ut ex largitate Dei anni vitae crescerent, hoc quoque ante saecula praefixum fuit, atque spatium vitae, quod inopinate foris est additum, sine augmento praescientiae fuit intus statutum.

«Qui convertit faciem suam ad parietem, et oravit Dominum, dicens:» Convertitque Ezechias faciem suam ad parietem, quia ad templum ire non poterat, etc. Ad parietem autem templi, juxta quod [Col. 0259D] Salomon palatium exstruxerat, vel absolute ad parietem, ne lacrymas suas assidentibus ostentare videretur. Aut recte, juxta Jeremiam, ad cor suum, qui circum, id est, parietem, cor appellat, ut tota mente Dominum precaretur.

«Obsecro, Domine, memento, quomodo ambulaverim coram te in veritate et in corde perfecto, et quod placitum est coram te fecerim,» etc. Felix conscientia, quae afflictionis tempore bonorum operum recordatur. «Beati enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V) .» Et quomodo alibi scribitur: «Quis gloriabitur parvum habere se cor (Prov. XX) ?» Quod ita solvitur: perfectionem cordis in eo nunc dici, quo idola destruxerit, templi valvas [Col. 0260A] aperuerit, serpentem aeneum comminuerit, et caetera fecerit quae Scriptura commemorat. (Ex Gregorio.) Plerumque aliquibus justi necessitatibus afflicti, sua opera coguntur fateri. Sed cum eorum dicta injusti audiunt, haec per elationem potius quam per veritatem existimant prolata. Ex suis enim cordibus verba justorum pensant, et dici humiliter posse vera bona non aestimant. Sicut gravis culpa est sibi hoc hominem arrogare quod non est, sic plerumque culpa nulla est, si humiliter bonum dicat quod est. Unde saepe contingit ut justi et injusti habeant verisimilia, sed tamen cor semper longe dissimile. Et in quibus dictis Dominus ab injustis offenditur, in eisdem quoque a justis placatur. Nam Pharisaeus ingressus templum dicebat: [Col. 0260B] «Jejuno bis in sabbato, decimas do omnium quae possideo. Sed justificatus magis publicanus, quam ille exiit (Luc. XVIII) .» Ezechias quoque rex cum molestia corporis afflictus ad extremitatem pervenisset, in oratione compunctus dixit: «Obsecro, Domine, memento quomodo ambulaverim coram te in veritate et in corde perfecto;» nec tamen Dominus hanc confessionem perfectionis ejus despexit aut renuit, quem mox in suis precibus exaudivit. Ecce Pharisaeus se justificavit in opere. Ezechias justum se asseruit etiam in cogitatione, atque unde ille offendit, inde iste Dominum placavit. Cur itaque hoc, nisi quia omnipotens Deus singulorum verba ac cogitationes pensat; et in ejus auribus superba non sunt, quae humili corde proferuntur?

[Col. 0260C] «Flevit itaque Ezechias fletu magno, et antequam egrederetur Isaias mediam partem atrii, factus est sermo Domini ad eum dicens: Revertere et dic Ezechiae duci populi mei: Haec dicit Dominus Deus patris tui David: Audivi orationem tuam, et vidi lacrymam tuam; et ecce sanavi te. Die tertio ascendes templum Domini, et addam diebus tuis quindecim annos. Sed et de manu regis Assyriorum liberabo te et civitatem hanc, et protegam urbem istam propter me et propter David servum meum.» (Ex Hieron.) Flevit autem fletu magno propter promissionem Domini ad David, quam videbat in sua morte perituram. Eo enim tempore Ezechias filios non habebat. Nam post mortem ejus Manasses, cum duodecim annorum esset, regnare [Col. 0260D] coepit in Judaea. Ex quo perspicuum est, post tertium annum concessae vitae Manassem esse generatum. Ergo iste omnis fletus est, quod desperabat Christum de suo semine nasciturum. Alii asserunt, quosvis sanctos viros morte terreri, propter incertum judicium et ignorationem sententiae Dei, quam sedem habituri sint. Simulque facti quaestio solvitur, ac necessitatis vincula atque causarum, quod nequaquam dies mortis singulis praestituta sit, sed voluntate Dei, et ignotis mortalibus causis vel vivat aliquis, vel moriatur. Praesertim cum et statuta nunc mortis necessitas differatur, et post mortem resuscitatos plurimos legerimus. Revertitur autem ad regem propheta, Domini jussione, ut ipse sanaret [Col. 0261A] qui percussit. Et vocatur Ezechias dux populi ejus, et filius David, cujus opera sectabatur. Fecerat enim certum juxta omnia quae fecit David pater ejus, et auditur ejus oratio, videnturque lacrymae, quoniam ambulaverat coram Domino in veritate, et in corde perfecto, et fleverat fletu magno, et quod placitum erat in oculis ejus fecerat. Adjiciunturque quindecim anni ad vitam, quos ille non postulaverat, et insuper, vivente eo, regni securitas repromittitur. Sin autem (ut quidam putant) in corpore vivere condemnatio est, et juxta illud quod dicitur: «Revertere, anima mea, in requiem tuam;» et in alio loco: «Educ de carcere animam meam;» optanda est mors, ut de carcere liberemur, quomodo nunc Dominus donat pro beneficio, ut qui liberandus erat [Col. 0261B] adhuc quindecim annis vivat in carcere?

«Dixitque Isaias, Afferte massam ficorum. Quam cum attulissent et posuissent super ulcus ejus, curatus est.» Aiunt Hebraei verbum Sim, quod praetermisere Septuaginta, ulcus sonare, non vulnus. Nam et Aquila, Symmachusque, et Theodotio Laroc interpretati sunt, per quod morbum regium intelligi volunt. Cum contraria putantur vel sumpta in cibo, vel opposita corpori, quaecunque sunt dulcia. Ergo ut Dei potentia monstraretur, per res noxias et adversas sanitas restituta est. Alii Sim non ulcus, sed apostema suspicantur, quando tumens corpus cocto et putrescente pure completur. Et juxta artem medicorum omnis sanies, siccioribus ficis atque contusis, in cutis superficiem provocatur; ac per hoc non [Col. 0261C] spernendam esse medicinam, quae usu constet et experimento, quia et hanc fecerit Deus.

«Dixerat autem Ezechias ad Isaiam: Quod erit signum, quia Dominus me sanabit, et quia ascensurus sim die tertio templum Domini? Cui ait Isaias: Hoc erit signum a Domino, quod facturus sit Dominus sermonem quem locutus est. Vis ut ascendat umbra decem lineis? an ut revertatur totidem gradibus?» etc. Datur autem signum, ut sol decem gradibus revertatur, quos nos, juxta Symmachum, in lineas et horologium vertimus. Qui gradus intelligit in lineis, ut manifestiorem sensum legentibus faceret. Sive ita erant exstructi gradus arte mechanica, ut per singulos umbra descendens, horarum spatia terminaret. (Ex Beda.) Erat autem [Col. 0261D] hora diei decima, quando haec regi propheta loquebatur: «Vis ergo, inquit, ut ascendat umbra decem lineis,» procedente sole super terram per Boreales plagas usque ad Orientem, quod subtus terram quotidiana consuetudine sui cursus erat facturus; «an ut revertatur umbra totidem gradibus,» conversa retrorsum facie solis, ipsoque per Australem plagam ad Orientem regresso?

«At rex, Facile est, inquit, umbram crescere decem lineis. Nec hoc volo, ut fiat, sed ut revertatur retrorsum decem gradibus,» etc. Vidit namque quia majoris miraculi esse poterat, si sol contrarium suo more cursum ageret, quam si consueto processu incedens tametsi multo altius, id est, [Col. 0262A] supra terras elatus ad Orientem quasi secundi diei mane, nulla interveniente nocte, facturus advolaret. Nam et hoc qui in insula Thule, quae ultra Britanniam est, vel in ultimis Scytharum finibus degunt, omni aestate aliquot diebus fieri vident, quia sol caetero orbi in occasu et sub terra positus, ipsis nihilominus tota die super terram appareat; et quomodo a parte Occidentis ad Orientem humilis redeat, manifeste videatur, donec tempore opportuno denuo toto orbi communi exortu reddatur, sicut et veterum historiae, et nostri homines aevi, qui illis de partibus adveniunt, abundantissime produnt. Nunquam autem hi qui interiora Austri incolunt, videre solem per Meridianas plagas ad Orientem ab Occasu redire. (Ex Hieron.) Quod signum et praesentis [Col. 0262B] temporis et futuri typus erat, ut quomodo sol reverteretur ad exordium sui, ita et Ezechiae vita ad detextos annos rediret, nobisque in hebdomade et ogdoade viventibus per resurrectionem Christi vitae spatia protelentur. Solent sanctorum locorum in hac provincia monstratores intra conseptum templi ostendere gradus domus Ezechiae, vel Achaz, quod sol per eos descenderit. Sed nunquam ego credam, non dico Achaz, qui rex impius fuit, sed cujuslibet regis justi domum fuisse in templo Dei, cum Salomon idcirco Deum inter caetera offendisse dicatur, quod in sublime aedificaverit Mello, unde atrium templi deambulans in turre palatii despicere solitus sit. Solent quidam post decem gradus linearum ad mysterium Christi transferre, et umbras figurarum [Col. 0262C] in descensionem Christi interpretentur per quos iterum sol justitiae, Christus, post resurrectionem, ascendit. (Ex Isidoro.) Primus itaque gradus descensionis de Deo in angelo fuit, quia magni consilii nuntius erat. Denique et Jacob sic alloquitur: Et dixit, inquit, angelus Dei: «Ego sum Deus, cui unxisti titulum, et vovisti votum.» Ut et angelum et Deum ostenderet, secundus gradus descensionis, de angelo in patriarchis fuit, quia «in omnibus (ut ait Apostolus) ipse est operatus (I Cor. XII) .» Tertius in legis datione, quia et in lege ipse locutus est (Exod. XX) . Quartus gradus in Jesu Nave, ut populum in terram repromissionis induceret (Jos. I) . Quintus in judicibus, quia eumdem populum per eos ipse regebat. Sextus in regibus Judaeorum, quia in [Col. 0262D] eis regnabat. Septimus in prophetis, quia per eos annuntiatur. Octavus in pontificibus, quia ipse summus sacerdos est (Hebr. V) . Nonus in homine. Decimus in passione. Per hos enim decem gradus, quasi per umbram legis priscae, Christus descendit, rursus post resurrectionem suam Sol justitiae, Christus, per eosdem gradus sursum in coelum ascendit, et omnem illam umbram legis, veritatis radiis illustravit (Joan. I) , obscura revelans, clausa reserans, et omnia tecta denudans.

«In tempore illo misit Merodach Baladam, filius Baladam, rex Babyloniorum, litteras et munera ad Ezechiam. Audierat enim, quod aegrotasset Ezechias. Laetatus est autem in adventu eorum Ezechias, [Col. 0263A] et ostendit eis domum aromatum, et aurum et argentum, et pigmenta varia. Unguenta quoque et domum vasorum suorum, et omnia, quae habere poterat in thesauris suis. Non fuit, quod non monstraret eis Ezechias in domo sua, et in omni potestate sua (Isa. XXXIX) .» Supra legimus (IV Reg. XVIII) , decimo quarto anno regis Ezechiae ascendisse Sennacherib, regem Assyriorum, super omnes civitates Juda munitas, et cepisse eas, et postea obsedisse Lachis, transisse Lobnam, misisse Jerusalem partem exercitus sui, caesaque per angelum centum octoginta quinque millia exercitus ejus, et ipsum fugisse Niniven, interfectumque a filiis in fano Dei sui, et regnasse pro eo Asarhadon filium ejus; aegrotasse Ezechiam, et recepisse, propheta [Col. 0263B] nuntio, sospitatem; factum signum incredibile, ut sol decem horarum spatiis reverteretur ad ortum suum, et pene duplex dies fieret (IV Reg. XIX) ; nunc legimus quod in tempore illo, hoc est, in eodem anno, quo haec gesta sunt omnia, misit Merodach Baladam, filius Baladam, rex Babylonis, litteras et numera ad Ezechiam, Asarhaddon, qui Sennacherib patri apud Assyrios in regnum successerat, de cujus seu morte seu vita Scriptura conticuit. Ex quo perspicuum est aliud fuisse tunc regnum Assyriorum, et aliud Babyloniorum. Denique Samariam, id est, decem tribus cepere Assyrii. Judam autem et Jerusalem postea legimus cepisse Chaldaeos, quorum rex Nabuchodonosor fuit. Et quia, apud eos astrorum observantia est, stellarumque cursus longo [Col. 0263C] usu et exercitatione cognitus, quod et in Domini nativitate monstratur, intellexerunt solem reversum, diei spatia duplicata, servire ei quem solum Deum, id est, solem putabant. Cumque causas hujus miraculi rationemque perquirerent, fama per omnes gentes volitante, didicerunt propter aegrotationem regis Judaeae etiam cursum signi clarissimi commutatum. Quam non esse opinationem meam, sed Scripturae sanctae, Dierum Verba testantur, quae dixere post alia: «Ipse est Ezechias, qui obturavit superiorem fontem aquarum Gion, et avertit eas subtus ad occidentem urbis David. In omnibus operibus suis fecit prospere quae voluit; attamen in legatione principum Babylonis, qui missi fuerant ad eum, et interrogarent de portento, quod acciderat super terram, [Col. 0263D] reliquit eum Deus, ut tentaretur, et nota fierent omnia quae erant in corde ejus (II Par. XXXII) .» Idcirco autem tentationi relictus est, quia post tantam victoriam, et solis regressum, et congratulationem regni potentissimi: cor illius elevatum est. Denique in eodem volumine scribitur: «Multi deferebant hostias et sacrificia Domino in Jerusalem, et munera Ezechiae regi Judae; et exaltatus est coram cunctis gentibus. In diebus illis aegrotavit usque ad mortem, et oravit Dominum, et exaudivit eum, et dedit ei signum (IV Reg. XX) . Sed non juxta beneficia quae acceperat retribuit: quia exaltatum est cor ejus, et facta est contra eum ira, et contra Judam et Jerusalem (II Par. XXXII) .» Rursumque [Col. 0264A] Scriptura sancta elationem cordis ejus dicit poenitentia mitigatam, inferens: «Et humiliatus est postea, eo quod exaltatum fuisset cor ejus, tam ipse, quam habitatores Jerusalem; et idcirco non venit ira Domini super eos in diebus Ezechiae (Ibid.) .» Laetatus est ergo in adventu legatorum Merodach, quem patrem fuisse Nabuchodonosor Hebraei autumant, et in oblatione munerum et congratulatione sanitatis suae. «Ostenditque eis (juxta Septuaginta) domum Nechotha» pro qua Symmachus transtulit, «aromatum suorum, et thesauros argenti et auri et odoramentorum et unguenti optimi (quod in Hebraico scribitur, olei boni ), et omnes thesauros vasorum Gazae,» sive (ut ibi legitur) «vasorum suorum.» Gaza autem, lingua Persarum, divitiae nuncupantur; [Col. 0264B] nec est Hebraeus sermo, sed barbarus. «Non fuit, inquit, verbum (quod, juxta Hebraicam consuetudinem, pro re frequenter accipitur:) quod non estenderet eis in domo sua et omni potestate sua.» Unde Dei ira justissima, quod non solum thesauros suos atque palatii, sed et templi ostenderit; quod certe fuit potestatis ejus, de cujus valvis auri laminas jam tulerat.

«Introivit autem Isaias propheta ad regem Ezechiam, et dixit ei: Quid dixerunt viri isti, et unde venerunt ad te? Et dixit Ezechias: De terra longinqua venerunt, ad me, de Babylone. Et dixit: Quid viderunt in domo tua? Et dixit Ezechias: Omnia quae in domo mea sunt viderunt, non fuit verbum sive res quam non ostenderim eis in thesauris [Col. 0264C] meis. Et dixit Isaias ad Ezechiam: Audi verba Domini exercituum. Ecce dies venient, et auferentur omnia quae in domo tua sunt, et quae thesaurizaverunt patres tui, usque ad diem hanc in Babylonem. Non relinquetur quidquam, dicit Dominus. Et de filiis tuis, qui egredientur ex te, quos genueris, tollentur; et erunt eunuchi in palatio regis Babylonis. Et dixit Ezechias ad Isaiam: Bonum verbum Domini, quod locutus est. Et ait: Fiat tantum pax et veritas in diebus meis,» etc. Tradunt Hebraei ideo aegrotasse Ezechiam quoniam, post inauditam victoriam Judaeorum, et Assyrii regis interitum, non cecinerit laudes Domino, quas cecinit Moyses, Pharaone submerso (Exod. XV) , et Debora, interfecto Sisara (Jud. V) , et Anna, genito Samuele [Col. 0264D] (I Reg. II) ; unde commonitum esse fragilitatis suae. Rursumque post corporis sanitatem, et signi magnitudinem, offerri aliam occasionem superbiae, quam, ut prudens et Dei cultor, vitare debuerat, nec monstrare alienigenis divitias suas, quas, Deo tribuente, possederat. Ex quo juxta leges quoque tropologiae discimus, «non mittendas margaritas ante porcos, nec dandum sanctum canibus (Matth. VII) .» Qui enim fidelis est, spiritu abscondit negotia. Et quicunque fecerit, omnis virtus illius enervatur, peritque posteritas, et amisso virili robore, in muliebrem redigitur mollitudinem. Ingreditur ergo Isaias ad regem, et, quasi nescius sciscitatur:

«Quid dixerunt viri isti, et unde venerunt?» Duo [Col. 0265A] interrogat, «quid locuti sunt,» et «unde venerunt? » Ille ad unum respondit, altero praetermisso, quod cum emphasi et supercilio legendum est: «De terra longinqua venerunt ad me de Babylone;» quod quanto terra longior sit unde venerunt, tanto iste gloriosior, propter quem venerint. Et «Venerunt, inquit, ad me,» qui debuerat dicere: Venerunt ad glorificandum Deum pro signi magnitudine, «de Babylone,» quae urbs in toto orbe potentissima est. Rursumque Isaias: «Quid, inquit, viderunt in domo tua?» Et ille respondit ex parte verum, quod omnia viderint in domo illius, nec fuerit res, quam non ostenderit eis in thesauris suis. Sed alterum tacet, de quo verebatur offensam, quod ostenderit eis cuncta quae haberet in potestate sua: haud [Col. 0265B] dubium quin et templi supellectilem, propter quae Isaias Dei sermone profert sententiam: «Audi verbum Domini exercituum: Veniet tempus, quando omnia haec, quae in domo tua sunt, et non tuo, sed patrum tuorum labore quaesita, in Babylonem transferantur, et de semine tuo fiant eunuchi in aula regia.» Ex quo Hebraei volunt Danielem, Ananiam, Misaelem, Azariam, qui fuere de regio semine, factos esse eunuchos, quos in ministerio Nabuchodonosor fuisse, non dubium est (Dan. I) .

«Dixitque Ezechias: Bonum verbum Domini, quod locutus est.» In quo ab Hebraeis reprehenditur, cur non sit imitatus bonitatem Moysi qui locutus ad Dominum est: «Aut dimitte eis hanc noxam, aut, si non facis, dele me de libro tuo, quem scripsisti [Col. 0265C] (Exod. XXXII) .» Unde et apostolus Paulus anathema vult esse a Christo pro fratribus suis, qui sunt Israelitae (Rom. IX) . (Ex Gregorio.) Haec itaque sententia prophetae ad Ezechiam mystice contra hypocritas prolata accipi potest. Qui postquam magnis virtutibus excrescunt, quia cavere malignorum spirituum insidias negligunt, et celare in eisdem virtutibus nolunt bona sua, ostendendo, hostium faciunt, et prodentes subito amittunt, quidquid diutius studentes operantur. Hinc per Psalmistam dicitur: «Tradidit in captivitatem virtutem eorum, et pulchritudinem eorum in manus inimici (Psal. LXXVII) .» Virtus quippe et pulchritudo arrogantium inimici manibus traditur, quia omne bonum, quod per concupiscentiam laudis ostenditur, occulte adversarii juri mancipatur. [Col. 0265D] Hostes namque ad rapinam provocant, qui suas eorum notitiae divitias denudant. Quo usque enim ab externae patriae securitate disjungitur, in latronum insidiantium iter ambulamus. Qui ergo in itinere depraedari formidat, abscondat necesse est bona quae portat. O miseri! quia affectantes laudes hominum, in semetipsis dissipant fructus laborum. Cumque se ostendere alienis oculis appetunt, damnant quod agunt. Quos nimirum maligni spiritus dum ad jactantiam provocant, eorum (sicut diximus) opera captivantes denudant. Hinc est enim quod per Evangelium Veritas dixit: «Nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua, ut sit eleemosyna tua in abscondito, et Pater tuus, qui videt in abscondito, [Col. 0266A] reddet tibi (Matth. VI) .» Hinc est quod de electorum Ecclesia per Psalmistam dicitur: «Omnis gloria ejus filiae regum ab intus (Psal. XLIV) .» Hinc Paulus ait: «Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae (II Cor. I) .» Filia quippe regum Ecclesia, quae in bono est opere spiritalium principum praedicatione generata, gloriam intus habet, quia hoc quod agit in ostentatione jactantiam non habet. Gloriam suam Paulus testimonium conscientiae memorat, quia favorem oris alieni non appetit, vitae suae gaudia extra semetipsum ponere ignorat. Occultanda sunt ergo quae agimus, ne haec in hujus vitae itinere incaute portantes, latrocinantium spirituum incursione perdamus.

(CAP. XXI.) «Dormivitque Ezechias cum patribus suis, et regnavit Manasses filius ejus pro eo. Duodecim annorum erat Manasses, cum regnare coepisset, et quinquaginta quinque annis regnavit in Jerusalem,» etc. Post mortem quoque Ezechiae narrat Scriptura Manassen filium ejus regnasse in Jerusalem. Qui cum ad idola colenda et abominationes faciendas se converteret, relinquens Deum patrum suorum, et bona exempla, quae in genitore suo Ezechia conspexerat, locutus est Dominus ad eum et ad populum ejus, et attendere noluerunt. «Idcirco superinduxit eis principes exercitus regis Assyriorum, [Col. 0266C] ceperuntque Manassen, et vinctum catenis atque compedibus duxerunt in Babylonem. Qui postquam coangustatus est, oravit Dominum Deum suum, et poenitentiam egit valde coram Deo patrum suorum. Deprecatusque est eum, et obsecravit orationem ejus, reduxitque eum Jerusalem in regnum suum, et cognovit Manasses quod Dominus ipse est Deus (II Par. XXXIII) .» Exemplar autem est haec poenitentia Manassae, quod post commissa scelera nullus debet de Dei misericordia desperare, sed magis per poenitentiam congruam spem habere veniae, si eam rite perfecerit.

[Col. 0266D] Post hunc regnavit filius ejus Ammon idololatra. Post quem Josias, filius ejus, rex justissimus regnavit, qui omnem spurcitiam idolorum, quam patres sui fabricaverunt, emundavit; et se in Dei cultu strenue exercuit. Et merito. Quia longe ante hoc de illo praedictum est per prophetam. Interpretatur autem Josias, cujus est sacrificium Domino, vel salus Domini, vel fortitudo Domini. (Ex Beda.) Quod autem sequitur de eodem rege, quod audito libro legis Domini, quem Helcias sacerdos invenit in domo Domini, scidisset vestimenta sua, et misisset Helciam sacerdotem et caeteros qui subsequenter adnumerantur, ad Holdam prophetam, uxorem Sellum, «quae habitabat in Jerusalem in secunda,» etc.

[Col. 0267A] Quid significet illud, quod dicitur, «in secunda,» in libro Paralipomenon declaratur, ubi scriptum est de praefato rege Ezechia: «Aedificavit quoque, agens industrie, omnem murum, qui fuerat dissipatus, et exstruxit turres, desuper et forinsecus alterum murum (II Par. XXXII) .» Meminit hujus loci et Sophonias, dicens: «Vox clamoris a porta piscium, et ululatus a secunda (Soph. I) .» Pro quo vetus editio quasi proprium nomen loco transtulit in Maseva. Maseva quippe interpretatur secunda. Quod ergo dicitur prophetissa habitasse «in secunda,» in secundi muri parte intellige. Quod dicitur de Josia rege: «Contaminavit quoque Tophet, quod est in convalle filii Ennon, ut nemo consecraret filium suum aut filiam per ignem Moloch (IV Reg. XXIII) ,» [Col. 0267B] frequens est in Scripturis horum mentio locorum, maxime in libro Regum et Jeremia propheta. Est autem vallis Ennon, sive filii Ennon juxta murum Jerusalem contra Orientem, in qua nemus pulcherrimum Siloe fontibus irrigatur. Tapheth autem, sive Topheth (utrumque enim scribitur) erat locus in eadem convalle juxta piscinam Fullonis; cujus meminit Scriptura; et juxta agrum Haceldama, qui usque hodie monstratur ad Australem plagam montis Sion. Solebant autem in Tapheth (quia locus erat amoenissimus, unde hodie quoque hortorum praebet delicias) posita ara sacrificare daemonibus, nefandoque igne suos consecrare liberos, sive holocaustum offerre, sicut in libro Verborum dierum de Achaz rege scriptum est: «Ipse est qui adolevit incensum [Col. 0267C] in valle Benennon, et lustravit filios in igne (II Par. XXVIII) .» Benennon siquidem filium Ennon significat. Vallis autem Ennon dicitur Hebraice Gehennon. Cujus nomine in Novo Testamento poena inferorum gehenna cognominatur, quia nimirum sicut in convalle Ennon qui idolis servierunt, in ea (prophetis attestantibus) perierunt, ita peccatores, qui peccaverunt, aeterna damnatione puniuntur. Denique Jeremias cum referret praecepisse sibi Dominum, ac dixisse: «Egredere ad vallem filii Ennon, quae est juxta introitum portae fictilis (Jer. XIX) ;» paulo post dicit: «Et non vocabitur locus iste amplius Topheth, et vallis filii Ennon, sed vallis occisionis. Et dissipabo consilium Juda et Jerusalem in loco isto, et subvertam eos gladio.» Isaias quoque manifestissime [Col. 0267D] Topheth infernum appellat. Qui cum perpetuum diaboli interitum sub nomine Assur describeret, dicens: «A voce enim Domini pavebit Assur virga percussus, et erit transitus virgae fundatus, quam requiescere faciet Dominus super eum (Isa. XXX) ;» statim, quomodo et ibi esset periturus, subdidit, dicens: «Praeparata est enim ab heri Topheth, a rege praeparata, profunda et dilatata.» Pulchre ait «et dilatata,» quia Topheth dicitur latitudo. «Nutrimenta, inquit, ejus ignis et ligna multa; status Domini sicut torrens sulphuris succendens eam.»

(CAP. XXIII.) Contaminavit autem Josias Topheth, vel ossa mortuorum ibi, sicut in sequentibus de aliis idolorum locis fecisse legitur, vel alia quaelibet immunda dispergens, quatenus abominationi potius quam delectationi aptus omnibus qui aspicerent locus appareret. Quod sequitur de eodem [Col. 0268B] rege Josia: «Abstulit quoque equos, quos dederant reges Juda Soli in introitu templi Domini.» Et paulo post: «Currus autem Solis combussit igni,» ostendit, omnium gentium idololatrarum superstitioni Judaeos eo tempore fuisse mancipatos, ita ut in venerationem solis quem more gentilium deum esse credebant, simulacro ejus, quem fecerant, currus equosque subdiderint, et hoc in atriis templi Domini. Sic enim solent gentiles pingere vel facere simulacrum solis, ut puerum imberbem in curru ponentes, equos eidem, quasi cursu coelum petentes, subjungant. Cum propterea puerum aptant, quia sol, velut quotidie novo ortu natus, in nullum per saecula senium incidit. Ut autem eidem currus et equos tribuant, de miraculo sumptum Eliae prophetae, [Col. 0268C] quia curru igneo et equis igneis raptus ad coelum, Joannes Constantinopolis episcopus aestimat. Quia enim Graece helios dicitur sol, sicut et Sedulius cum de Eliae ascensu caneret ostendit, dicens:

«Excelsa quoque, quae erant in Jerusalem ad dextram partem montis offensionis, quae aedificaverat Salomon rex Israel, et Astaroth idolo Sidoniorum, et Chamos offensioni Moab, et Melchom abominationi filiorum Ammon, polluit rex, et contrivit statuas,» luce clarius est, quod excelsa nominare solet Scriptura loca in collibus posita frondentibus, in quibus vel daemonibus immolabant, vel Domino, locorum amoenitate allecti, contra interdictum relicto [Col. 0269A] altari quod erat in templo, hostias offerebant, unde saepius in hoc libro de regibus qui minus perfecte justi fuere dicitur: «Verumtamen excelsa non abstulit.»

Montem autem offensionis montem idoli dicit, quia nimirum consuetudinis est Scripturarum, offensionem idola nuncupare, quia vel in illis offenditur Deus, vel offensionem et ruinam suis offerunt cultoribus, sicut in hac ipsa sententia subsequenter intimatur, dum dicitur: «Quae aedificaverat Salomon rex Israel, Astaroth idolo Sidoniorum, et Chamos offensioni Moab, et Melchom abominationi filiorum Ammon.» Ubi hoc quoque (ni fallor) palam ostenditur, quod utinam non ostenderetur, quia videlicet Salomon de amisso idololatriae scelere nunquam perfecte [Col. 0269B] poenituit. Nam si fructus poenitentiae dignos faceret, satageret ante omnia ut idola quae aedificaverat, de civitate sancta tollerentur, et non in scandalum stultorum, quae ipse, cum fuisset sapientissimus, erronea fecerat, quasi sapienter ac recte facta, relinqueret. Meminit supra et hujus loci Scriptura, dicens: «Tunc aedificavit Salomon fanum Chamos idolo Moab, in monte qui est contra Jerusalem, et Moloch idolo filiorum Ammon (III Reg. XI) .» Nec videri contrarium debet, quod ibi mons, in quo facta sunt haec idola, contra Jerusalem, hic in Jerusalem esse positus asseritur, quia nimirum in tanta erat urbis vicinia positus, ut ad ipsam pertinere, et ipsam quoque sordibus, quae in eo congerebantur, contaminare videretur.

[Col. 0269C] «Et conversus Josias vidit ibi sepulcra, quae erant in monte, misitque et tulit ossa de sepulcris, et combussit ea super altare, et polluit illud.» Cur autem Josias ossa mortuorum concremare jussit super altare, nisi ut ostenderet quod profana fuerunt eorum sacrificia? Et non solum pecudum hostias daemoniis offerebant, sed etiam semetipsos per errorem idololatriae in potestatem daemonum tradiderunt, qui justo Dei judicio simul cum altare, quod idolis fabricaverant, dissipandi erant. Mystice autem significat omnes, qui diaboli servitio mancipati vitam sacrilegam temporaliter finierant, aeternis cruciatibus consumendos, Deo illis retribuente secundum propria merita operum illorum.

«Reversusque est Josias Jerusalem, et praecepit [Col. 0269D] omni populo, dicens: Facite phase Domino Deo vestro, secundum quod scriptum est in libro foederis hujus,» etc. Quod autem praedictus rex ejectis idolis de terra, necnon pythonibus et ariolis et omnibus immunditiis atque abominationibus ablatis, in octavo decimo anno regni sui Domino phase celeberrimum fecisse legitur, moraliter docet nos, ut purgemus primum terram cordis nostri ab omnibus vitiis et mundemus actus nostros ab omni inquinamento peccatorum, et ab operibus mortuis, ut servire possimus Deo viventi. Sicque gratum Domino celebramus pascha «non utique in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis (I Cor V) .» Secundum allegoriam autem Josias [Col. 0270A] iste typum tenet Domini Salvatoris qui salus et fortitudo Domini merito dicitur, quia ipse est de quo Scriptura dicit: «Dominus fortis, Dominus potens in praelio (Psal. XXIII) .» Et alibi: «Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum (Matth. I) .» Ipse quidem zelo Dei mundat terram Juda et Jerusalem ab omnibus immunditiis et abominationibus, qui per prophetam dixit: «Zelus domus tuae comedit me (Psal. LXVIII) .» De quo et Joannes ait: «Cujus ventilabrum in manu sua, et purgabit aream suam (Matth. III) .» De quo et Malachias dicit: «Ecce venit, dicit Dominus exercituum, quis poterit cogitare diem adventus ejus, et quis stabit ad videndum eum? Ipse enim quasi ignis conflans, et quasi herba fullonum. Et sedebit conflans et emundans [Col. 0270B] argentum, et purgabit filios Levi. Et colabit eos, quasi aurum, et quasi argentum, et erunt Domino offerentes sacrificia in justitia. Et placebit Deo sacrificium Juda et Jerusalem, sicut dies saeculi, et sicut anni antiqui. Et accedam ad vos in judicio, et ero testis velox maleficis, et adulteris, et perjuris, et qui calumniantur mercedem mercenarii, et humiliant viduas et pupillos, et opprimunt peregrinum, nec timuerunt me, dicit Dominus exercituum (Malac. III) .» Celebrat ergo Josias noster verum phase in octavo decimo anno regni sui, quando in octava aetate, generali resurrectione perpetrata, sanctos suos cum perfectione bonorum operum perducet ad aeternae beatitudinis denarium accipiendum, ejectis prius omnibus scandalis de regno ejus (Matth. XX; Matth. XIII) .» De quo praedictus propheta ait: «Ecce enim dies veniet succensa, quasi caminus, et erunt omnes superbi, et omnes facientes impietatem stipula, et inflammabit eos dies veniens, dicit Dominus exercituum. Quae non relinquet eis radicem et germen. Et orietur vobis timentibus nomen meum Sol Justitiae. Et sanitas in pennis ejus. Et egrediemini, et salietis, sicut vituli de armento, et calcabitis impios, cum fuerint cinis sub planta pedum vestrorum (Mal. IV) .» Et recte dictum est quod non factum fuerit phase tale a diebus Judicum, qui judicaverunt Israel, et omnium dierum regum Israel, et regum Juda, sicut in octavo decimo anno regis Josiae in Jerusalem, quia, ablatis figuris, veraciter in die judicii transibunt sancti de morte ad vitam, de corruptione [Col. 0270D] ad gloriam: sicque in conspectu conditoris sui in coelesti Jerusalem in aeternum gaudebunt, quia «videbitur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII) . Et civitas illa non eget sole, neque luna, ut luceant in ea. Nam claritas Dei illuminabit eam, et lucerna ejus Agnus est, et ambulabunt gentes in lumine ejus, et reges terrae afferent gloriam suam et honorem in illam, et portae ejus non claudentur per diem. Nox enim non erit illic. Et afferent gloriam et honorem gentium in illam, nec intrabit in eam aliquid coinquinatum, et faciens abominationem et mendacium, nisi qui scripti sunt in libro vitae Agni (Apoc. XXI) . Et nomen civitatis ex illa die, Dominus ibidem (Ezech. XXXV) . Benedictus Dominus quoniam mirificavit misericordiam [Col. 0271A] suam in civitate circumstantiae (Psal. XXX) .»

«Occiso itaque Josia rege in Magedo, tulit populus terrae Joachaz filium Josiae, et unxerunt eum; et constituerunt eum regem pro patre suo, quem Pharao Necho vinxit in Rebla, et duxit in Aegyptum, et imposuit multam terrae centum talentis argenti, et talento auri; regemque constituit Eliacim, filium Josiae pro Josia patre ejus; vertitque nomen ejus Joachim,» etc. Quid autem interfectio Josiae significat, qui a Pharaone Necho interemptus est in Magedo, nisi persecutionem an tiqui hostis adversus sanctos praedicatores, quos per invidiam neci tradere molitur, et auferre de terra Ecclesiae conatur, quatenus facilius totam plebem [Col. 0271B] dissipare et invadere possit? Interpretatur autem Pharao dissipans, Necho percussio, Magedo de tentatione. Permissus quippe diabolus consurgere adversus sanctos, hoc solummodo agit, hoc totis viribus certat, quatenus tentando gregem Domini percutiens dissipet, eosque primum auferat, quorum solatio adjuti, contra hostem dimicare debuerant.

«Tulit populus terrae Joachaz, filium Josiae, et constituerunt eum regem pro patre suo.» Joachaz, qui interpretatur retentus, significat malos doctores, quos populus terrae carnales, videlicet terrenae cupiditati dediti, secundum mores suos consentientes vitiis suis, personas eligunt: quos Pharao in Rebla vinxit et in Aegyptum duxit, cum diabolus per multitudinem adulatorum enervans decipit corda praelatorum. [Col. 0271C] Rebla enim multitudo interpretatur. Sicque spiritualis Aegypti vinctos catenis peccatorum tenebrosum mergit in abyssum.

«Pro Joachaz quoque Necho Joachim regem constituens imposuit multam terrae centum talentis argenti, et talento auri.» Cum malignus spiritus pensum servitii sui in populo perditorum expetit, ut tam sensu quam eloquio ejus per omnia parati sint obsequio. Unde Joachim juxta praeceptum Pharaonis unumquemque secundum vires suas exegit, ut daret tam argentum quam aurum, quatenus hoc redderet Pharaoni, quia diabolus per sibi deditos viros ab unoquoque exigit secundum vires suas peccati censum solvere, sicque in nequiter praelatis quotidie praeparat [Col. 0271D] perditionem subjectis.

(CAP. XXIV.) «In diebus ejus ascendit Nabuchodonosor, rex Babylonis, et factus est ei Joachim servus tribus annis; et rursum rebellavit contra eum,» etc. Cum semel quis cuilibet se manciparit vitio, non uni, sed multis dominis obnoxius erit. Unde Joachim, quem Pharao ante censum sibi solvere coegit, nunc Nabuchodonosor rex Babylonis sibi tribus annis servire compellit. Sed quem Nabuchodonosor [Col. 0272A] alium intelligimus, nisi eumdem quem Pharaonem esse diximus, principem videlicet confusionis, et rectorem tenebrarum harum (Ephes. VI) ? Ergo cum antiquus hostis aliquem sibi censum peccati solvere persuadet, mox totum in dominium suum redigere et plenum servitium expendere admonet. Quid est ergo aliud tribus annis regi Babylonis servum esse, quam persuasione, delectatione atque consensu antiquo hosti subditum fore, et totum vitiis deditum quasi libere ab eo possideri? Sed saepe contingit quod tales, per Dei misericordiam admoniti, rebellare contra nequam Spiritum meditentur. Hinc est quod subditur: «rursus rebellavit contra eum.» Nec tamen sufficit rebellare, si non perseverarit in certamine. Qui enim antiqui hostis potestate se [Col. 0272B] exuere desiderat, necesse est ut fortiter contra eum dimicet, et adjutorium a summa potentia assiduis precibus imploret, quatenus divina gratia adjutus, hostem fortissimum superare et jugum durissimum evadere queat.

«Post Joachim autem regnavit Joachim, filius ejus, pro eo; et fecit malum coram Domino juxta omnia quae fecerat pater ejus. In tempore illo ascenderunt servi Nabuchodonosor, regis Babylonis, in Jerusalem, et circumdata est urbs munitionibus, venitque Nabuchodonosor, rex Babylonis, ad civitatem cum servis suis, ut oppugnarent eam. Egressusque est Joachim, rex Juda, ad regem Babylonis, ipse et mater ejus, et servi ejus, et principes ejus, et eunuchi ejus; et suscepit eum rex Babylonis [Col. 0272C] anno octavo regni sui; et protulit inde omnes thesauros domus Domini, et thesauros domus regiae, et concidit universa vasa aurea, quae fecerat Salomon rex Israel in templo Domini, juxta verbum Domini, et transtulit omnem Jerusalem, et universos principes et omnes fortes exercitus decem millia, in captivitatem, et omnem artificem et inclusorem; nihilque relictum est, exceptis pauperibus populi terrae. Transtulit quoque Joachim in Babylonem et matrem regis, et uxores regis, et eunuchos ejus, et judices terrae duxit in captivitatem de Jerusalem in Babylonem. Et omnes viros robustos, septem millia, et artifices et inclusores mille omnes viros fortes et bellatores, duxitque [Col. 0272D] eos rex Babylonis captivos in Babylonem,» etc. (Ex Beda.) Quod refertur de Nabuchodonosor, quia transtulerit omnem Jerusalem, et universos principes, et omnes fortes exercitus, decem millia in captivitatem, addiditque Scriptura dicens: «Et omnem artificem et inclusorem,» hoc est quod supra eidem populo Israel Philisthiim, regnantes fecisse narrantur, cum dicitur: «Porro faber ferrarius non inveniebatur in omni terra Israel. Caverant enim Philisthiim, ne forte facerent Hebraei gladium aut lanceam (I Reg. XIII) .» Sicut enim tunc caverant ne habentes fabros ferrarios Hebraei arma ad repugnandum facerent, ita nunc Chaldaei, destructa Jerusalem, et vastata omni terra repromissionis, satagunt ut nullus in ea remaneat artifex, nullus inclusor, qui vel foedata [Col. 0273A] urbis moenia componere, vel possit resarcire diruta. Quin potius quidquid apud gentem exterminatam artis invenerant, totumque Babyloniam transtulerant, vel ad nihilum valeat ultra, vel illius civitatis utilitatibus proficiat. Cujus tam deflendae historiae, quia multum negligentiae nostri temporis congruit, non opinor allegoriam esse reticendam. Constat namque, quia Jerusalem et terra Israel civitatem Christi, id est, Ecclesiam sanctam, Babylon autem et Chaldaei sive Philisthaei civitatem diaboli, id est, omne malignorum sive hominum seu angelorum multitudinem designant. Servitque Israel Philisthaeis sive Chaldaeis, cum fideles quique nomine tenus in Ecclesia consistentes, ab immundis vel spiritibus vel hominibus decepti, aut avaritiae aut luxuriae, [Col. 0273B] aut alteri cuilibet peccato mentis colla submittunt. Abducit autem Nabuchodonosor Jerusalem et universos principes fortes exercitus, decem millia, in captivitatem, cum et magistros populorum et eos qui invincibili animo Domino servire, ac decalogum legis fideliter videbantur in Dei ac proximi amore conservare, subito sive illecebris mundi seu adversitatibus subacti, aut majoribus se facinoribus polluunt, aut certe in haeresim declinando aperte apostasiae notam incidunt. Arma vero quibus, contra diabolum repugnantes, libertatem a Deo nobis donatam defendamus, quae sunt alia, nisi eloquia Scripturarum? In quibus et ipsius Domini et sanctorum ejus exemplis, quo ordine bella vitiorum superari debeant, luce clarius discimus. Sed Philisthaei filios [Col. 0273C] Israel fabris armorum privant, cum maligni spiritus animos fidelium a meditatione sacrae lectionis, saecularia illis negotia inserendo, retardant, ne vel ipsi per hujus exercitium resistendi fiduciam sumant, vel alios forte, qui legere nesciunt, ad resistendum vitiis exhortando aut corripiendo accendant. Tollunt fabros armorum, cum eos qui sacra eloquia norunt in tantum sceleribus obruunt, ut dicere bona quae didicerant, prorsus erubescant. Transferunt omnem artificem et inclusorem in Babyloniam de Jerusalem, cum eos qui multifaria virtutum operatione pluribus prodesse et civitatem Dei contra irruptiones tentationum munire solebant, a proposito deflectunt atque ingenium quod tuitioni Ecclesiae sanctae impendere [Col. 0273D] debuerant ad voluntatem potius regis vitiorum dispensare compellunt. Quod si inclusorem hoc loco non ostiorum sive murorum, sed auri potius gemmarumque intelligere voluerimus, ad unum profecto eumdemque spiritualis expositionis finem respicit. Dictumque quippe est de sapientia, quia est aurum et multitudo gemmarum, atque ideo inclusores horum, non alios aptius quam doctores intelligere valemus, qui quandiu recte vivunt ac docent, in ornatum sanctae civitatis industriam suae artis impendunt. At si forte erraverint, quid nisi a rege Chaldaeorum captivi Babyloniam transferuntur? Et quoniam artificem et inclusorem ab Jerosolymis Babyloniam transmigrari, hoc est, talentum verbi coelitus acceptum in terra defodiri, id est, scientiam spiritualem [Col. 0274A] ad peccatorum opera converti intelligendum est, omnesque viros fortes et bellatores simul in captivitatem ductos, hoc est, eos qui videbantur viri fortes esse, et bellatores, astutia malignorum spirituum deceptos, atque in carcerem spiritualis Babyloniae captivatos; necesse est ut operam demus, quatenus saevissimi regis potestatem evadamus; vigilemus et sobrii simus, timorem Dei ante oculos semper ponamus, et mandatorum ejus oblivionem omnino fugiamus. Construamus nobis turrim bonorum operum, et per profectum vitae in illam conscendamus, «induti lorica justitiae, et galea salutis, habentes scutum fidei, et gladium Spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI) .» Custodiamus portas sensuum nostrorum, ne mors intret per fenetras nostras (Jer. IX) . [Col. 0274B] Omni custodia servemus cor nostrum, quia ex ipso vita procedit. Et ante omnia spem nostram in Regis coelestis bonitate ponamus, petentes ut ejus gratia a malis omnibus liberemur. Sicque erimus semper immunes ab hostibus spiritualibus, quia «Dominus fortitudo plebis suae, et protector salutarium Christi sui est, qui salvat omnes sperantes in se (Psal. XXVII; Psal. XVII) .»

«Igitur, Joachim captivato, constituit Nabuchodonosor Matthaniam, patruum ejus pro eo, imposuitque nomen ei Sedeciam. Vicesimum et primum annum aetatis Sedecias habebat, cum regnare coepisset; et undecim annis regnavit in Jerusalem, fecitque malum coram Domino juxta omnia quae fecerat Joachim,» etc. Quid in Sedecia aliud intelligere [Col. 0274C] possumus, nisi quod in Joachim ante praediximus, hoc est malos rectores in Ecclesia, qui munere et dono divino abutuntur, et falso sibi nomen justitiae usurpant. Mathania enim interpretatur munus sive donum, Sedecias justus Domini. Qui undecim annis regnasse dicitur, quod significat eum transgressorem legis fuisse; undenarius enim numerus, qui denarium supergreditur, excessionem Decalogi significat. Nec rite rex dici potest, qui secundum mandata Domini semetipsum et sibi subditos regere noluerit.

(CAP. XXV.) «Factum est autem anno nono regni ejus, mense decimo, decima die mensis, venit Nabuchodonosor, rex Babylonis ipse et omnis exercitus ejus in Jerusalem, et circumdederunt eam, et exstruxerunt in circuitu ejus munitiones, et clausa est civitas atque vallata usque ad undecimum annum regis Sedeciae, nona die mensis. Praevaluitque fames in civitate, nec erat panis populo terrae,» etc. Novenarius numerus, qui minus habet denario, imperfectionem legis significat, sicut undenarius transgressionem. Et recte dictum est quod Nabuchodonosor in nono anno regni Sedeciae obsederit [Col. 0275A] civitatem mense decimo, et decima die mensis, quia mali pastores cum Decalogi mandata, quae scientia tenent, opere et doctrina perficere negligunt, necesse est ut plebem sibi commissam antiquus hostis cum suo exercitu obsidione circumdet, et, munitione erroris ac vitiorum constructa, claudat vallando civitatem, sicque fames in civitate praevaleat: fames utique verbi Dei, cum non expenditur libere panis doctrinae populo terrae.

«Et interrupta est civitas, omnesque viri bellatores nocte fugerunt.» Interrupta quidem per tentationes varias malignorum spirituum custodia populorum, hi qui debuerant armis civitatem defendere, nocte ignorantiae et tenebris vallati peccatorum, fugiunt, quia secundum veritatis vocem: «Mercenarius, [Col. 0275B] et qui non est pastor, videt lupum venientem, et dimittit oves, et fugit, et lupus rapit et dispergit oves (Joan. X) .» Et Apostolus: «Qui dormiunt, inquit, nocte dormiunt; et qui ebrii sunt, nocte ebrii sunt (I Thess. V) .»

Quod autem sequitur, quod «per viam portae quae est inter duplicem murum ad hortum regis fugerint,» latenter arguit inertiam doctorum, qui inter duplicem murum duorum testamentorum constituti, non belligerare, sed effugere quaerunt; et in deliciis magis diffluere, quod hortus significat, quam scuto fidei hostibus obsistere.

«Porro Chaldaei obsidebant civitatem in circuitu. Fugit itaque Sedecias per viam quae ducit ad campestria solitudinis; et persecutus est exercitus [Col. 0275C] Chaldaeorum regem, comprehenditque eum in planitie Jericho, et omnes bellatores, qui erant cum eo, dispersi sunt, et reliquerunt eum,» etc. Malignis spiritibus populum circumdantibus, rector fugit, non ad montes, de quibus scriptum est: «Montes in circuitu ejus, et Dominus in circuitu populi sui (Psal. CXXIV) ,» sed ad campestria solitudinis, hoc est, ad dilatationem luxuriae. Unde scriptum est: «Angusta et arcta via est, quae ducit ad vitam, lata et spatiosa quae ad mortem (Matth. VII) .»

«Comprehenditque eum in planitie Jericho, et omnes bellatores qui erant cum eo, dispersi sunt, et reliquerunt eum.» Recte ergo cum virtutes hominem deserunt, quae eum defendere debuerant, in planitie Jericho capitur, hoc est, in defectione carnalis [Col. 0275D] sensus. Jericho enim interpretatur luna, et significat defectum carnis. Unde ille homo, qui de Jerusalem descendebat in Jericho, in latrones incidisse describitur (Luc. X) .

«Apprehensum ergo regem adduxerunt ad regem Babylonis in Reblatha, qui locutus est cum eo judicium.» Hoc est, justum in eo exercuit judicium.

«Filios autem Sedeciae occidit coram eo, et oculos ejus effodit, unxitque eum catenis, et adduxit in Babylonem.» (Ex Gregorio.) Occidit rex Babylonis filios Sedeciae in Reblatha coram eo, oculos quoque illius eruit. Dum sacra Scriptura Sedeciae captivitatem narrat, ordinem captivitatis internae denuntiat. Rex quippe Babylonis est antiquus hostis, [Col. 0276A] possessor intimae confusionis: qui prius filios ante intuentis oculos trucidat, quia saepe sic bona opera interficit, ut haec se amittere ipse qui captus est animus dolens cernat. Nam genuit plerumque animus, et tamen carnis suae delectationibus victus, bona quae genuit amans perdidit. Ea quae patitur damna considerat, nec tamen virtutis brachium contra regem Babylonis levat. Sed dum videns nequitiae perpetrationem percutitur, ad hoc quandoque peccati usu perducitur, ut ipso quoque rationis lumine privetur. Unde Babylonis rex, exstinctis prius filiis, Sedeciae oculos eruit, quia malignus spiritus, subductis prius bonis operibus, post et intelligentiae lumen tollit. Quod recte Sedecias in Reblatha patitur. Reblatha quippe, mulcta haec interpretatur. Etenim [Col. 0276B] ei quandoque et lumen rationis clauditur, qui pravo usu et iniquitatis suae multitudine gravatur.

«Mense quinto, septima die mensis (ipse est annus nonus decimus regis Babylonis) venit Nabuzardan, princeps exercitus, servus regis Babylonis in Jerusalem, et succendit domum Domini, et domum regis, et domos Jerusalem. Omnemque domum combussit igni. Muros Jerusalem in circuitu destruxit omnis exercitus Chaldaeorum, qui erat cum principe militum. Reliquam autem populi partem, quae remanserat in civitate, et perfugas, qui transfugerant ad regem Babylonis, et reliquum vulgus transtulit Nabuzardan princeps militiae,» etc. Congruit ergo temporis ordo cum ratione vindictae. Mensae quinto legitur vastata esse civitas, [Col. 0276C] quae Pentateuchum legis servare despexit. Et septima die mensis, quia Sabbati requiem non custodivit, et omnia contraria praeceptis divinis egit, frustra sibi blandiens de securitate pro sanctorum locorum habitatione. Unde per Jeremiam Dominus dicit: «Nolite confidere in verbis mendacii dicentes: Templum Domini, templum Domini, templum Domini est. Quoniam si bene direxeritis vias vestras, et studia vestra, si feceritis judicium inter virum et proximum ejus, advenae et viduae et pupillo non feceritis alumniam, nec sanguinem innocentem effuderitis in loco hoc; et post deos alienos non ambulaveritis in malum vobismetipsis: habitabo vobiscum in loco isto in terra quam dedi patribus vestris, a saeculo et usque in saeculum. Ecce vos confiditis in sermonibus [Col. 0276D] mendacii, qui non proderunt vobis, furari, occidere, adulterari, jurare mendaciter, libare Baalim, et ire post deos alienos, quos ignoratis, et venistis et stetistis coram me in domo hac, in qua invocatum est nomen meum, et dixistis: Liberati sumus eo quod fecerimus omnes abominationes istas. Et nunc quia fecistis omnia opera haec, dicit Dominus: Et locutus sum ad vos mane consurgens et loquens, et non audistis: faciam domui huic, in qua invocatum est nomen meum, et in qua vos habetis fiduciam, et in loco, quem dedi vobis et patribus vestris, sicut feci Silo, et projiciam vos a facie mea, sicut projeci omnes fratres vestros, universum semen Ephraim (Jer. VII) .» Venit Nabuzardan, qui interpretatur ventilabrum [Col. 0277A] sive prophetia alieni judicii, justo Dei judicio super peccatores; princeps utique exercitus regis Babylonis Jerusalem intelligibilem succendit domum Domini, cum antiquus hostis, qui et rex confusionis et princeps omnium iniquorum est, tam malignorum spirituum, quam etiam impiorum hominum, plebem invadit fidelium, et domum regis, et domos Jerusalem, id est, rectores et eos qui videbantur in visione pacis manere inflammatos cupiditate subvertit.

«Omnemque domum combussit igni,» cum uniuscujusque conscientiam per flammam illiciti amoris perturbavit.

«Et muros Jerusalem in circuitu destruxit,» cum intentionem orationis et virtutum studia, quae contra se valere novit, in desperantibus dissolvit, ne per [Col. 0277B] spem veniae ad divina currant auxilia, et correctioris vitae apprehendant munimina. «Populumque in captivitatem ducens, de pauperibus terrae reliquit vinitores et agricolas,» quia eos qui utiles verbo et exemplo esse poterant per vitia captivat, et hebetibus commendat agriculturam, quatenus non vinum gratiae spiritualis et frumentum sanae doctrinae in vineis et agris populorum fructificet, sed spinae magis et tribuli vitiorum excrescant.

«Columnas autem aereas quae erant in templo Domini, et bases, et mare aeneum, quod erat in domo Domini, confregerunt Chaldaei, et transtulerunt aes omne in Babylonem.» Columnas aereas et bases doctores possumus accipere, qui sonoritate praedicationis et fidei firmitate debuerunt alios sustentare. [Col. 0277C] Mare aeneum baptismi lavacrum, vel compunctionem lacrymarum, vel quidem omnia Chaldaei spirituales per inertiam magistrorum de domo Domini auferre nituntur et confringere, ita ut non remaneat testa, qua possit igniculus ferri de incendio.

«Ollas quoque aereas, et trullas, et tridentes, et scyphos et mortariola, et omnia vasa aenea, in quibus ministrabant, tulerunt.» Quia diversa officia in ecclesiasticis ordinibus de Dei servitio auferentes, in suum usum nequissimum converterunt.

«Necnon thuribula et phialas.» Cum orationem, qua divinitas placari potuit, et poculum verbi, quibus lassi refocillari debuerant, impediendo subvertunt.

«Quae aurea, aurea, et quae argentea, argentea, [Col. 0277D] tulit princeps militiae.» Quia tam sensum pretiosum quam etiam eloquii venustatem hostis nequam de domo Domini auferre molitur, et secum in confusionem ducere.

«Tulit quoque princeps militiae Sarariam sacerdotem primum, et Sophoniam sacerdotem secundum et tres janitores, et de civitate eunuchum unum qui erat praefectus super viros bellatores, et quinque viros de his qui steterant coram rege, quos reperit in civitate, et Sophar principem exercitus, qui probabat tirones de populo terrae et sex viros e vulgo, qui inventi fuerant in civitate. Quos tollens Nabuzardan princeps militum duxit ad regem Babylonis in Reblatha: percussitque eos rex Babylonis, et interfecit eos in Reblatha in terra [Col. 0278A] Emath, et translatus est Juda de terra sua.» Non solum enim populares, sed et fortes et principes in Ecclesia diabolus decipere et peccatis captivare satagit. Unde de ipso in Job scriptum est: «Escae ejus electae sunt (Tob. XLI) .» Tulit quoque Saraiam, qui interpretatur vinctus, sacerdotem primum, cum primum Ecclesiae ordinem, qui in episcopis est amore voluptatis terrenae, in vitiorum catena constringit. «Tulit quoque similiter et Sophoniam,» qui interpretatur absconditus, sacerdotem secundum, cum secundi ordinis, hoc est, presbyteros, qui talentum verbi Dei in terra fodientes absconderant, in suum Dominum subigit. «Et tres janitores:» illos videlicet janitores qui ostium fidei aperire debuerant, et tenentes clavem scientiae, nec ipsi introierunt, nec [Col. 0278B] alios introire permiserunt (Luc. XI) .

«Et de civitate eunuchum unum, qui praefectus erat super viros bellatores.» Eunuchus iste significat eos quos alibi Scriptura sacra stultas virgines appellat (Matth. XXV) . Qui vasa oleo vacua in manibus tenebant, continentes videlicet se a coitu corporali, nec tamen oleum gratiae et misericordiae in pectore suo habere volebant, qui frustra super viros bellatores constituuntur, cum arrogantiam praecavere non meditantur. «Tulit et quinque viros de his qui steterant coram rege,» illis profecto, qui quinque sensibus corporis voluptati servientes regi vitiorum semper assistebant.

«Et Sophar principem exercitus, qui probabat tirones de populo terrae.» Sophar interpretatur dissipans [Col. 0278C] vel dividens, significans eos qui rudes in Ecclesia, quos ad militiam Christi nutrire debuerant, pravis exemplis dissipantes, in coetu fidelium per errorem sequestrant. «Et sex viros et vulgo,» qui inventi fuerant in civitate, hoc est, stultos operatores qui merito vulgi nomine nuncupantur, quia utilitatem consiliorum divinorum discere et factis implere neglexerant. Hos scilicet omnes tollens Nabuzardan princeps militum duxit ad regem Babylonis in Reblatha.

«Percussitque eos rex Babylonis, et interfecit in Reblatha in terra Emath,» quia antiquus hostis cum per nequitiam suam talem praedam ab Ecclesia evellens tollit, hoc voto ambit, hoc toto studio agit, ut [Col. 0278D] ad perpetuae mortis interfectionem eos perducat, quos percutit rex confusionis in Reblatha, hoc est in multitudine scelerum et amore voluptatum, unde Scriptura dicit: Lata et spatiosa est via, quae ducit ad mortem, et multi sunt qui intrant per eam (Matth. VII) .

«Et translatus est Juda de terra sua,» cum illi, qui confessionem nominis Dei in Ecclesia videbantur habere, per scelera et peccata multiplicia de terra virtutum translati in regnum confusionis et erroris abducuntur, sub quo imperio quicunque nequiter servientes perseveraverint, nec merebuntur per Jesu ducatum regredi in terram Juda, templumque Domini ibidem reaedificare: hi post aerumnam praesentis vitae tradentur in carcerem mortis perpetuae, ubi «vermis eorum nunquam morietur, et ignis non [Col. 0279A] exstinguetur (Isa. LXVI) .» Implebiturque in eis illa beati Petri apostoli sententia qua dicit: «Melius quippe erat eis non cognoscere viam justitiae, quam post agnitionem retrorsum converti ab eo quod illis [Col. 0280A] traditum est sancto mandato (II Petr. II) .» Quia et testante Veritate: «Servus qui scit voluntatem domini sui, et non facit, vapulabit multis; qui autem nescit, et non facit, vapulabit paucis (Luc. XII) .»

(I PAR. I.) Adam, Seht, Enos, Cainan, Malaleel, Jared, Henoch, Mathusale, Lamech, Noe, Sem, Cham, et Japheth. Decimus ab Adam Noe fuit, sicut in libro Geneseos manifeste ostensum est, et in capite Paralipomenon similiter emicat. Hic etiam tres filios habuit, hoc est, Sem, Cham et Japheth, per quos post diluvium rediviva hominum dilatatur progenies. Et apte dicitur Noe in catalogo patrum esse decimus, quia perfectus. Nam primum de eo scriptum est: Noe vir justus erat et perfectus in generationibus suis. Cum Deo ambulavit, et genuit tres filios, Sem, Cham et Japheth (Gen. VI) .

[Col. 0281C] Filii autem Japheth, Gomer, Magog, Madai et Javan, Thubal, Mosoch, Tiras. Japheth, filio Noe, nati sunt septem filii, qui possederunt terram Masia, ab Amano et Tauro Coelesyriae et Ciliciae montibus usque ad fluvium Nathanain; in Europa vero usque ad Gadera nomina locis et gentibus relinquentes: e quibus postea immutata sunt plurima, caetera permanent ut fuerunt. Sunt autem Gomer Galatae; Magog Scythae; Madai Medi; Javan Iones, qui et Graeci, unde et mare Ionium; Thubal Biberes, qui et Hispani, a quibus Celtiberia, licet quidam Italos suspicentur; Mosoch Cappadoces, unde et urbs apud eos usque hodie Marecha dicitur. Porro LXX Interpretes Capturini Cappadoces arbitrantur. Thiras Thraces quorum non satis immutatum vocabulum [Col. 0281D] est. Hae itaque septem gentes, quas de Japheth venire stirpe memoravi, Aquilonis partem inhabitant.

Porro filii Gomer Ascenez, et Riphath, et Thogorma. Ascenez Graeci Regmos vocant, Riphath Paphlagonas, Thogorma Phrigas.

Filii Javan Elisa et Tharsis, Cethim et Dodanim. Ab his divisae sunt insulae nationum in terris suis, [Col. 0282B] vir secundum linguam suam, cognationem suam, et gentem suam (Genes. X) . De Ionibus, id est, Graecis nascuntur Elisei, qui vocantur Eolides. Unde et quinta lingua Graeciae Acolis appellatur, neutyawackton vocant. Tharsis Josephus Cilicias arbitratur, et aspirationis litteram vitiose a posteris in tay dicens fuisse corruptam. Unde et Metropolis eorum civitas Tharsis appellatur Paulo apostolo gloriosa (Act. XXI) . Cethim citu, a quibus hodie per urbes Cipricitin nominatur. Dodamin Herodii, ita enim Septuaginta Interpretes transtulerunt. Legamus Varronis de antiquitatibus libros, et Smirnii Capitonis, et Graecum Phlegonta, caeterosque eruditissimos, omnes pene insulas, et totius orbis littora, terrasque mari vicinas Graecis accolis occupatas, qui (ut supra [Col. 0282C] diximus) ab Amano et Tauro montibus omnia maritima loca usque ad Oceanum possedere Britannicum.

Filii Cham, Chus et Mesraim, Phut et Chanaan (Gen. X) . Chus hodieque ab Hebraeis Aethiopia nuncupatur. Mesraim Aegyptus. Phut Libya, a quo et Mauritaniae fluvius usque in praesens Phur dicitur, omnisque circa eum regio Phutensis. Multi scriptores, tam Graeci, quam Latinii, hujus rei testes sunt. Quare in una tantum climatis parte antiquum Libyae nomen resederit, et reliqua terra vocata sit Africa, non hujus loci nec temporis est. Porro Chanaan obtinuit terram quam Judaei deinceps possederunt, ejectis Chananaeis.

Filii autem Chus, Saba et Hevila, Sabatha et [Col. 0282D] Regma et Sabathacha (Gen. X) . Saba, a quo Sabaei, de quibus Virgilius:

Porro filii Regma Saba et Dadan (Gen. X) . Hic Saba per sin litteram scribitur; supra vero per samech, a quo diximus appellatos Sabaeos. Interpretatur ergo nunc Saba Arabia. Nam in septuagesimo primo psalmo, ubi nos habemus: Reges Arabum et Saba munera offerent (Psal. LXXI) , in Hebraeo scriptum est: Reges Saba et Saba: primum nomen per sin, secundum per samech. Dadan gens est Aethiopiae in Occidentali plaga.

Chus autem genuit Nemrod: iste coepit esse potens in terra (Gen. X) . Potentem dicit Nemrod propterea, quia insuetam tyrannidem primus in populis arripuit. [Col. 0283B] De quo in Geneseos scriptum est: quod robustus venator esset coram Deo (Gen. X) , quia homines a Dei cultura avertit. Unde Josephus de eo narrat, dicens: «Fecit autem eos esse elatos ad injuriam Dei atque contemptum Nemrod filius Cham filii Noe. Qui cum esset audacior et manu fortissimus, suadebat eis, ut non Deo ascriberent quia hominibus per illum felicitas eveniret, sed quod hoc eis propria virtute praeberetur; et cognatos generis sui ad causam tyrannidis adduxit, solus ipse praesumens homines a Dei timore revocare, et spem suam in propria virtute reponere, ulciscique esse dementes in Deo putabant interminantem fere diluvium terrae. Ob quam causam turrim aedificandam altiorem suadebant, ubi aqua non posset ascendere. [Col. 0283C] Multitudo autem prona erat, ut Nemrod praeceptionibus obedirent, grave putantes servitium, obsequi Deo: turrim aedificabant in nullo sua studia deserentes.» Regnavit autem Nemrod in Babylone et Marech, hoc est, et in Ederam et Machad, quae nunc dicitur Nisibis, et in Chalamie, quae postea verso nomine a Seleuco rege est dicta Seleucia, vel certe quae nunc Ktycium appellatur.

Mesraim vero genuit Ludim, et Anamim, et Laabim, et Nephthuim, Phetrusim quoque et Casluim. De quibus egressi sunt Philisthiim et Caphtorim (Gen. XVIII) . Exceptis Laabim, a quibus Libyi postea nominati sunt, qui prius Phutaei vocabantur; et Casluim, qui deinceps Philisthiim appellati sunt, quos nos corrupte Palestinos dicimus, caeterae sex gentes [Col. 0283D] ignotae nobis sunt, quae a bello Aethiopico subversae, usque ad oblivionem praeteritorum nominum pervenere. Possederunt autem terram Agaza usque ad extremos fines Aegypti.

Chanaan vero genuit Sidonem primogenitum suum, et Hethaeum, Jebusaeum quoque, et Amorrhaeum, et Gergesaeum, Hevaeumque et Aracaeum, et Sinaeum, Aradium quoque, et Samaraeum et Hamathaeum (Gen. X) . De Chanaan primus natus est Sidon, a quo urbs in Phoenice Sidon vocatur. Dein Arachaeus, qui Archas, condidit oppidum contra Tripolim in radicibus Libani situm, a quo haud procul alia civitas fuit, nomine Sivi, quae postea vario eventu subversa bellorum, nomen tantummodo loco pristinum [Col. 0284A] reservavit. Aradii sunt, qui Arabum insulam possederunt angusto fretu a Phoenicis littore separata Samaria. Emissa nobilis Coelesyriae civitas; Amathusque ad nostrum tempus tam a Syris quam ab Hebraeis, ita ut apud veteres dicta fuerat, appellatur. Hanc Macedones, qui post Alexandrum in Oriente regnarunt, Epiphaniam nuncupaverunt. Nonnulli Antiochiam ita appellatam putant. Alii, licet non vere, tamen opinionem suam quasi verisimili vocabulo confirmantes, Emaus primam ab Antiochia mansionem Aedissam pergentibus appellari putant et eamdem esse quae apud veteres dicta sit Aemath.

Filii Sem, Aelam et Assur et Arphaxad et Lud et Aram (Gen. X) . Hi ab Euphrate fluvio partem Asiae, [Col. 0284B] usque ad Indicium Oceanum tenent. Est autem Elam a quo Elamitae pricipes Persidis. De Assur ante jam dictum est, quod Niniven urbem condiderit. Arphaxad, a quo Chaldaei. Lud, a quo Lydia, Aram, a quo Syri, quorum metropolis est Damascus.

Fili Aram Hus et Hul et Gether et Mes (Gen. X) . Hus Draconitidis et Damasci conditor inter Palaestinam et Coelesyriam tenuit principatum, a quo Septuaginta Interpretes in lib. Job, ubi in Hebraeo scribitur, Terra Us, regionem Ausitidem, quasi Usitidem, transtulerunt Hul, a quo Armenii. Gether, a quo Acarnani sive Carii. Porro pro Mes LXX Interpretes Mosoch dixerunt, qui nunc vocantur Meones.

[Col. 0284C] Arphaxad autem genuit Sale, qui et ipse genuit Heber. Porro Heber nati sunt duo filii: nomen Uni Phaleg quia in diebus ejus divisa est terra; et nomen fratris ejus Jectan (Gen. X) . Heber, a quo Hebraei vocati sunt, vaticinio quodam filio suo Phaleg nomen imposuit, qui interpretatur divisio, ab eo quod in diebus ejus linguae in Babylone divisae sunt. Narrat autem Philo, in libro Quaestionum suarum super Genesim, quod ex tribus filiis Noe, adhuc ipso vivente nati sint nongenta quatuordecim millia virorum et centum, extra mulieres et parvulos, habentes super se duces constitutos, hoc est, filii Sem Jectan ducem; filii Cham Nemrod; filii autem Japheth sub Phenet duce fuerunt constituti. Porro post obitum Noe convenerunt undique omnes hi duces cum agminibus [Col. 0284D] suis subjectis in campum Sennaar, ibi denique turrim construere conati sunt (Gen. XI) . Cum autem initiassent aedificare turrim, divisit Deus linguas eorum, et mutavit eorum effigies, et non cognovit unusquisque fratrem suum, nec audiebant singuli quique linguam proximi sui. Sicque factum est, ut dum aedificatores ministris suis juberent afferre lapides, illi afferrent aquam; et si deposcerent aquam, illi afferrent stipulam; et sic, intercisa cogitatione eorum, cessaverunt aedificare civitatem: dispersit eos Dominus in superficiem totius terrae.

Jectan autem genuit Elmodad et Saleph, et Asarmoth et jare Adoram quoque et Huzal, et Decla, Hebal [Col. 0285A] etiam et Abimael et Saba, necnon et Ophir, et Hevila, et Jobab. Omnes isti filii Jectan (Gen. X) . Harum gentium posteriora nomina invenire non potui; sed usque in praesens quia procul a nobis sunt, vel ita vocantur. Possederunt autem a Cophene fluvio omnem Indiae regionem quae vocatur Hieria.

Sem, Arphaxad, Sala, Heber, Phaleg, Ragau, Serug, Nachor, Thare, Abram: iste est Abraham. Prudens lector, nota quod sicut in principio ab Adam usque ad Noe decem generationes posuit, ita et Sem usque ad Abraham denarii summam servavit, non sine ipsius utique numeri mysterio sanctissimo.

Filii autem Abraham, Isaac et Ismahel: et hae generationes eorum. Primogenitus Ismahelis Nabaioth, [Col. 0285B] et Cedar, et Adbeel, et Mabsam, et Masma, et Duma, Massa, Hadad et Thema, Jethur, Naphis, Cedma: hi sunt filii Ismahelis. Duodecim filii nascuntur Ismaheli, e quibus primogenitus fuit Nabaioth, a quo omnis regio ab Euphrate usque ad mare Rubrum Nabathena usque hodie dicitur, et quae pars Arabiae est. Nam et familiae ipsorum, oppidaque et pagi, ac minuta castella et tribus, horum appellatione celebrantur. Ab uno ex his Cedar in deserto, et Duma alia regio, et Theman ad Austrum, et Cedema ad Orientalem plagam dicitur.

Filii autem Ceturae concubinae Abraham, quos genuit: Zamram, Jecsan, Madan, Madian, Jesboch et Sue Porro filii Jecsan, Saba et Dadan. Filii autem Dadan Assurim et Latussim et Laomim. Fili autem [Col. 0285C] Madian, Epha et Epher, et Enoch et Eldaa. Omnes hi filii Ceturae. Cetura Hebraeo sermone copulata interpretatur, aut vincta. Quam ob causam suspicantur Hebraei immutato nomine eamdem esse Agar, quae Sara mortua de concubina transierit in uxorem. Et videtur depositi jam Abrahae excusari aetas, ne senex post mortem uxoris vetulae novis arguatur nuptiis lascivisse. Nos, quod incertum est, relinquentes, hoc dicimus, quod de Cetura nati filii Abraham juxta historicos Hebraeorum occupaverunt . . . . . . . . et Arabiam, quae nunc . . . . . . . . usque ad maris Rubri terminos. Dicitur autem unus de posteris Abrahae, qui appellatur Epher, duxisse adversum Libyam exercitum et ibi victis hostibus consedisse, ejusque posteros ex nomine atavi Africam nuncupasse. Hujus [Col. 0285D] rei testis est Alexander, qui dicitur . . . . . et Deo demus cognomento Machus, Graeco sermone barbaram historiam retexentes. Quod autem ait: Et filii Dadan fuerunt Assurim et Latussim et Laomim, Assurim in negotiatores transferri putant: Latussim aeris metallis cudentes, Laomim vero phylarchus, id est, princeps multarum tribuum atque populorum. Alii ab hoc Assurim vocatos Syros esse contendunt, et a plerisque filiis Abrahae et Ceturae occupatas Indiae regiones.

Generavit autem Abraham Isaac cujus fuerunt filii Esau et Israel. Abraham ergo licet plures filios habuerit, tamen solum Isaac Sara habuit ex repromissione, cujus fuerunt filii Esau et Israel gemini, [Col. 0286A] nati de uno concubitu Rebeccae uxoris Isaac (Genes. XXV) .

Filii Esau, Eliphaz, Rahuel, Jehus, Illelom, Core. In libro Genesis narratur (Gen. XXVI, XXVII, XXXVI) , quod Esau acceperit uxores de filiabus Chanaan, Cada, filiam Elon Hethaei, et Oolibama, filiam Anae filiae Sebeon Hevaei, Basemath quoque filiam Ismael, sororem Nabaioth. Peperit autem Ada Eliphaz. Basemath genuit Rahuel. Oolibama edidit Jehus et Ihelon et Core.

Filii Eliphas. Theman, Omar, Sephi, Catham, Cenez, Thamna. Cujus Scriptura in Job volumine recordatur (Job. II, XXII) . Quaeritur autem, cum Thamna in Genesi (Gen. XXXVI) legatur concubina esse Eliphaz de genere Horraeorum, qui apud Idumaeos [Col. 0286B] habitaverunt in terra Seir, quae peperit ei Amelech, quomodo hic inter filios numeretur? maxime, cum in sequentibus legatur ipsa Thamna soror esse Lotam. Filii Seir, qui etiam est Edom. Sed Seir Hebraice pilosus dicitur, eo quod fuerit totus in modum pellis pilosus. Edom autem dicitur rubens sive fulvus, lingua Hebraea. Ab eo ergo, quod rubeo cibo vendiderit primogenita sua (Gen. XXV) , fulvi, id est, Edom sortitus est nomen. Porro Hebraei hanc quaestionem ita solvunt, dicentes Thamna fuisse concubinam Esau, et generasse ei filium Amalech, sed tamen eum ut filium inter filios ipsos esse educatum.

Filii Sobal, Alian et Manahath et Ebal, et Sephi, et Onam. Alian ergo, qui de genere Horraeorum est, [Col. 0286C] in Genesi (Gen. XXXVI) scribitur Alvan, id est, exaltatus. In Paralipomenon vero Alian, id est, ejectus: significans, quia Horraei exaltati fuerunt, antequam Edom terram illam caperet: ejecti, postquam ab eo triumphanti patriam amiserunt. Sephi autem filius Sobal in Paralipomenon legitur unipes; in Genesi quoque Sepho (Ibid.) , hoc est, bipes: utrumque tamen per sin litteram. Bipes quoque inde dicitur, quia processu temporis in multitudine sobolis majorem efficaciam habuit quam in parente primo.

Filii Sebeon Aia et Ana. De quo in Genesi ita scriptum est: Iste est Ana qui invenit aquas calidas in solitudine, cum pasceret asinos Sebeon patris sui (Ibid.) . Pro quo alia editio habet: Ipse est Ana qui invenit aiamim in deserto, cum pasceret asinos Sebeon [Col. 0286D] patris sui. Multa et varia apud Hebraeos de hoc capitulo disputantur. Apud Graecos quippe et nostros super hoc silentium est. Alii putant iamim maria appellata; iisdem enim scribuntur litteris maria quibus et nunc hic sermo descriptus est; et volunt illum, dum pasceret asinos in deserto patris sui, aquarum congregationes reperisse, quae, juxta idioma linguae Hebraicae, maria nuncupantur; quod scilicet stagnum repererit, cujus rei inventio in eremo difficilis est. Nonnulli putant aquas calidas, juxta Punicae linguae viciniam, quae Hebraicae conterminata est hoc vocabulo significari. Sunt qui arbitrantur onagros ab hoc admissos esse ad asinas, et ipsum istiusmodi reperisse concubitum, ut velocissime ex his [Col. 0287A] asinae nascerentur, qui vocantur iamim. Plerique putant quod equarum greges ab asinis in deserto ipse fecerit primus ascendi, ut mulorum inde nova contra naturam animalia nascerentur.

Filius Ana, Dison, Filii Dison, Amaran [Hamram] et Eseban, et Jethran, et Charan. Amaran filius Dison, filii Ana, in Paralipomenon Hamaran (rubricatus sordibus, vel temulentus ); in Genesi Amadan concupiscibilis; Amaran vero et Amadan unius hominis nomina sunt.

Filii Eser, Balaan, et Zavan, et Jachan, etc. Jachan filius Eser, de genere Horraeorum, in Genesi Achan nominatur, hoc est, tribulator. In Paralipomenon vero Jachan, hoc est, tribulatus. Per varios enim eventus rerum nomina commutata sunt antiquorum [Col. 0287B] ad significandum mysterium in commutatione vocabulorum. Cui adversitati prudens lector si diligentiam investigationis adhibuerit, facile sobrium intellectum invenire poterit.

Isti sunt reges qui imperaverunt in terra Edom, antequam esset rex super filios Israel: Bale filius Beoz, et nomen civitatis ejus Denaba. Denaba civitas fuit Balac filii regis Edom. Post quem regnavit Jobab, licet mihi longe aliter videatur: Et est usque hodie villa Denaia in octavo milliaro Arsopoleos pergentibus Arnonem: et altera Dannaba super montem Fogor, in septimo lapide Jesbus.

Mortuus est autem Balac, et regnavit pro eo Jobab Zare filius de Bosra, etc. Hinc quidam suspicantur esse Job, ut in fine voluminis ipsius additum est. [Col. 0287C] Contra Hebraei asserunt de Nachot eum stirpe generatum. Philo autem in libro supradicto Quaestionum suarum in Genesi narrat, his temporibus eum fuisse, et accepisse in uxorem Dinan filiam Jacob, quam Sichem, filius Emor, ante stupravit (Gen. XXXIV) : et ante passionem ipsius Job, quando eum Satan ad tentandum expetivit (Job. I) , dicit eum septem filios et tres filias illi generasse, qui exstincti sunt in ipsa tentatione; sed postquam Dominus plagam sanaverat Job, et reddidit ei omnia duplicia, tunc septem filios alios praedicta uxor sua ei iterum genuerit et tres filias, quorum nomina essent eadem quae priorum, hoc est, Eliphaz, Ermol, Diasat, Philaas, Diphaz, Cellud, Thedom; et filiarum ejus, Meruli, Iaz, Zeli. Bosra sive Bosor civitas est in deserto trans Jordanem, [Col. 0287D] quae cecidit in sortem tribus Ruben, ad orientalem partem Jericho, civitas sacerdotalis et fugitivorum. Haec est Bosra metropolis Arabiae. Appellatur autem et alia Bosor, civitas Esau, in montibus Idumeae, cujus Isaias recordatur, dicens: Quis est iste qui venit de Edom, fulvida vestimenta ejus ex Bosra (Isa. LXIII) ?

Cumque Jobab fuisset mortuus, regnavit pro eo Husam de terra Themanorum. Theman regio principum est Edom, in terra Gebalitica, a Theman, filio Eliphaz, filii Esau, sortita vocabulum. Sed et usque hodie est villa, Theman nomine, distans ab urbe Petra quinque millibus: ubi et Romanorum militum praesidium sedit, de quo loco fuit Eliphas rex Themanorum. [Col. 0288A] Unus quoque filiorum Ismael appellabatur Theman. Sciendum autem quod omnis australis regio Hebraice Theman dicitur.

Obiit quoque et Husam, et regnavit pro eo Adad filius Badad, qui percussit Madian in terra Moab, et nomen civitatis ejus Avith. Madian urbs est ab uno filiorum Abraham ex Cethura sic vocata. Est autem trans Arabiam Eudaemonem in deserto Saracenorum, contra orientem maris Rubri unde vocantur Madiani et Madianea regio. Legimus et filias Joab, soceri Moysi, filias Madian dictas. Sed haec alia civitas est homonymos ejus, juxta Arnonem et Arcopolim: cujus nunc ruinae tantummodo demonstrantur. Quod autem subjungitur: Nomen civitatis ejus Avith, vicum demonstrat in terra Basan, juxta montem Galaad, [Col. 0288B] qui in sortem cecidit tribus Manasse.

Cumque et Adad fuisset mortuus, regnavit pro eo Semla de Masreca. Masreca civitas est regni Edom circa Gabelenen.

Sed et Semla mortuus est, et regnavit pro eo Saul de Robohoth, quae juxta amnem sita est. Robooth urbs est juxta fluvium, ubi erat rex Edom, et usque hodie est praesidium in regione Gebalena, et vicus grandis, qui hoc vocabulo nuncupatur.

Mortuo quoque Saul, regnavit pro eo Balanan, filius Achobor. Sed et hic mortuus est, et regnavit pro eo Adad, cujus urbis nomen fuit Phau: et appellata est uxor Meetabel, filia Matred, filiae Mezaab. Cujus nomen interpretatur praecipuus: condidit urbem Phau in regione Gabalitica, et appellata est uxor Meetabet, [Col. 0288C] quae interpretatur benignitas Domini: haec fuit filia Matred, hoc est, dispensatricis, filiae Mezaab, quae interpretatur aurificis. Duae matres ergo hic annumerantur, ad significandum mysterium sub diversa interpretatione nominum, hoc est, ut aurifex genuerit dispensatricem, et dispensatrix genuerit benignitatem Dei: quia ex profunditate sensus nascitur facunda locutio, quae fidem, unde gratia Dei promeretur, gignit in cordibus auditorum.

Adad autem mortuo, duces pro regibus in Edom esse coeperunt: dux Thamna, dux Alicha [Alva] , dux Iethet, dux Oolibama, et reliqua. Notandum, quod primum reges dixerit de Edom, postea duces cum primum duces fuerint et postea reges, quorum ducum quasdam matres uxores Esau hic nominat: ut [Col. 0288D] est uxor Esau Oolibama, et Thamna concubina Eliphaz. Alva autem in Genesi legitur (Cap. XXXVI) , cujus interpretatio est elevatio. In Paralipomenon quoque legitur, Alicha, et significat, super eam.

(I PAR. II.) Filii autem Israel: Ruben, Simeon, Levi, Juda, Issachar, Zabulon, Dan, Joseph, Benjamin, Nephthalim, Gad, Aser. Duodecim filii Israel fuerunt: sed horum octo ex liberis, ac quatuor ex ancillis: hoc est, Ruben, Simeon, Levi, Juda, Issachar, [Col. 0289A] Zabulon, ex Lia uxore Jacob fuerunt geniti; Joseph quoque et Benjamin ex Rachel: Dan et Nephthalim ex Bala, ancilla Rachel; Gad et Aser ex Zelpha, ancilla Liae (Gen. XXXV) . Ex his duodecim filiis Israel harum genus totum propagatum est, et terra repromissionis (donante Domino) possessa. Nunc autem consideremus quid rerum significaverint quatuor uxores Jacob; quarum duae liberae et duae ancillae fuerunt. Vidimus enim Apostolum (Gal. IV) in libera et ancilla, quas habebat Abraham, duo Testamenta intelligere; sed ibi in una et una facilius apparet quod dicitur: hic autem duae sunt et duae. Deinde ibi ancillae filius exhaereditabatur, hic vero ancillarum filii simul cum filiis liberarum terram promissionis accipiunt. Unde hic procul dubio aliquid [Col. 0289B] significatur. Quanquam enim duae liberae uxores Jacob ad Novum Testamentum, quo in libertatem vocati sumus, existimentur pertinere; non tamen frustra duae sunt, nisi quia duae vitae nobis in Christi corpore praedicantur: una temporalis, in qua laboramus; alia aeterna, in qua dilectionem Dei contemplamur. Lia namque interpretatur, laborans; Rachel autem risus principium sive verbum. Actio ergo hujus vitae, in qua vivimus ex fide, laboriosa est in operibus, et incerta quo exitu perveniat ad utilitatem eorum quibus consulere volumus. Ipsa est Lia, prior uxor Jacob; et per hoc et infirmis oculis fuisse commemoratur (Gen. XXIX) . Cogitationes enim mortalium timidae et incertae providentiae nostrae (Sap. IX) . Spes vero aeternae contemplationis Dei habens certam intelligentiam [Col. 0289C] veritatis, ipsa est Rachel: unde etiam dicitur bona facie et pulchra specie (Gen. XXIX) . Hanc enim amat omnis pie studiosus, et propter hanc servit gratiae Dei: qua peccata nostra etsi fuerint sicut phoenicium, tanquam nix dealbabuntur (Isa. I) . Laban quippe interpretatur, dealbatio, cui servivit Jacob propter Rachel. Neque enim se quisque convertit sub gratia remissionis peccatorum servire justitiae, nisi ut quiete vivat in verbo ex quo videtur principium quod est Deus.

Filii Juda: Her, Onan, Sela. Hi tres nati sunt ei de filia Sue Chananitidis. Fuit autem Her, primogenitus Juda, malus coram Domino, et occidit eum. De filiis Juda in libro Genesis plenius scriptum est (Cap. XXXVIII) , quia duos priores occisos esse a Domino [Col. 0289D] ibidem narratur; hoc est, Her et Onan, ostenditurque ob quam causam. Dicit enim: Quia dedit Judas uxorem primogenito suo Her nequam in conspectu Domini, et ab eo occisus est. Dixit ergo Judas ad Onam filium suum: Ingredere ad uxorem fratris tui, et sociare illi, ut suscites semen fratri tuo. Ille autem sciens non sibi nasci filios, introiens ad uxorem fratris sui semen fundebat in terram, ne liberi fratris nomine nascerentur: et idcirco percussit eum Dominus, quod rem detestabilem faceret.

Thaman autem nurus ejus peperit ei Phares et Zara. Omnes ergo filii Juda quinque. In Thamar ergo nuru Judae intelligitur plebs Judaea, cui de tribu Juda reges, tanquam mariti, deligebantur. Merito nomen [Col. 0290A] ejus amaritudo interpretatur. Ipsa enim Domino fellis poculum dedit. Duo autem genera principum qui non recte operantur in plebe (unum eorum qui oberant, alterum eorum qui nihil proderant) significantur in duobus filiis Judae: quorum unus erat malignus, licet reus ante Dominum; alter in terram fundebat, ne semen daret ad fecundandam Thamar. Nec sunt amplius quam duo genera hominum inutilia generi humano: unum nocentium, alterum praestare nolentium; et si quid boni habent, in hac terrena vita perdentium, tanquam in terra fundentium. Et quia in malo prior ille qui nocet, quam ille qui non prodest, idcirco major dicitur malignus; et sequens, qui fundebat semen in terram, detestabilis. Nomen majoris, qui vocatur Her, interpretatur [Col. 0290B] pelliceus: qualibus tunicis induti sunt primi homines, in poena damnationis suae dimissi ex paradiso. Sequentis autem nomen Onan interpretatur moeror eorum. Quorum? nisi quibus nihil prodest, cum habeat unde prodesse possit, atque id perdat in terra. Majus porro malum est ablatio vitae, quod significat pellis, quam non ad [negatio] vitae, quod significat moeror eorum. Deus tamen ambos occidisse dictus est: ubi figuratur regnum talibus hominibus abstulisse. Tertius vero filius Judae, qui illi mulieri non jungitur, significat tempus ex quo reges plebi Judaeorum coeperunt de tribu Judae non fieri; et ideo erat quidem filius Judae, sed eum Thamar maritum non acceperat, quia de tribu Judae scilicet in populo Judaeorum nemo regnabat. Unde et nomen ejus idem [Col. 0290C] Sela interpretatur dimissio ejus. Non pertinent sane ad hanc significationem viri sancti et justi, qui licet illo tempore fuerint, ad novum tamen pertinent Testamentum, qui prophetando scienter utiles fuerunt, qualis David fuit eo sane tempore, quo jam Judaea coeperat reges non habere. Non est computandus Herodes major in regibus ejus, tanquam maritus Thamar. Erat enim alienigena, nec ei sacramento illo justitiae unctionis, tanquam conjugali foedere, cohaerebat, sed, tanquam extraneus, dominabatur, quam potestatem a Romanis et a Caesare acceperat. Sic et ejus filii tetrarchae, quorum erat unus Herodes patris nomine appellatus, qui cum Pilato in passione Domini concordavit (Luc. XXIII) . Isti ergo alienigenae usque adeo non deputabantur in regno mystico Judaeorum, [Col. 0290D] ut ipsi Judaei publice clamarent frendentes adversus Christum: Nos non habemus regem, nisi Caesarem (Joan. XIX) . Neque hoc verum, nisi illa universali damnatione: Romanorum quippe etiam Caesar rex erat, non proprie Judaeorum, sed ut Christum negarent, et hunc adhuc adorarent, ideo tali voce clamaverunt. Illo enim tempore quo jam de tribu Juda regnum defecerat, veniendum erat Christo vero Salvatori Domino nostro, qui non obesset multumque prodesset. Hinc enim fuerat prophetatum: Non deficiet princeps ex Juda, neque dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est: et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX) . Hic quoque conjunctus Thamar speciali, hoc est, plebi Judaeorum, duos [Col. 0291A] ex ea suscepit: quorum scilicet primus qui dicitur Zara, cum essent ambo gemini in utero matris, misit manum suam: cui obstetrix ligavit coccinum: dehinc illo manum intrinsecus retrahente, posterior, qui vocatur Phares, nascendo processit (Gen. XXXVIII) ; figuraliter innuens quod extenderet Israel in legis opera manum suam, et eam prophetarum, necnon et ipsius Salvatoris pollutam cruore contraxerit: postea vero proruperit populus gentium, scilicet, ut futuri essent novissimi, qui erant primi; et primi futuri essent qui erant novissimi (Matth. XX) .

Filii autem Phares, Hesron et Hamul. Filii quoque Zarae, Zamri, et Ethan, et Eman, Calchal quoque et Dara, simul quinque. Filii Charmi, Achar, qui turbavit Israel et peccavit in furto anathematis. Iste Achar, [Col. 0291B] qui Achan appellatur in libro Jesu Nave (Jos. VII) , filius fuit Charmi, qui fuit filius Zapti sive Zamri, qui fuit filius Zarae de tribu Juda. Achan autem coluber insidians interpretatur; Achar, turbatus; hoc demonstrante veritate nominum quod is qui per avaritiam insidiabatur de anathemate aliquid rapere, captus in scelere, turbatus est in sceleris ultione: mystice nobis innuens quod ille qui post fidei indumentum conversationis saecularis cultum inducit, quasi pallium de anathemate tollit. Sed et ille de anathemate Jericho fraudat, qui in ecclesiam haereticorum infert dogmata, vel superstitiosa saecularium litterarum studia. Haec enim est regula aurea, luculento sermone aptata. Hanc fraudati sunt Arius, Marcion et Basilides; furati sunt enim isti regulas [Col. 0291C] aureas de Jericho, et philosophorum sectam non rectam in Ecclesiam conati sunt introducere, et maculare omnem Ecclesiam Domini, ita ut perderentur multi per eos. Ideoque abjecti pro anathemate, quasi acervo lapidum, ita multitudine peccatorum suorum oppressi atque exstincti sunt.

Filii autem Hesron qui nati sunt ei, Jerameel, et Ram, et Calubi. Calubi ipse est Caleb, unus est duodecim exploratoribus qui missi fuerunt a Moyse ex deserto in terram Chanaan ad videndam terram repromissionis (Num. XIII) ; idemque cum Josue, filio Nun, solus ex omnibus viris qui de Aegypto exierunt, in terram repromissionis intravit, et suburbana Hebron in possessionem recepit. Nam Calubi, quod in Paralipomenon legitur, canis meus interpretatur. [Col. 0291D] Nomen vero Caleb, quod ineptatio ( sic ) invenitur, absolute canis dicitur. Nec non et illud hic intimandum est, quod Hesron et Jephone unius hominis nomina sunt. Unde aliquando Caleb filius Hesron, aliquando autem filius Jephone esse legitur.

Porro Ram genuit Aminadab. Aminadab autem genuit Nahasson principem filiorum Juda. Nahasson quoque genuit Salma, de quo ortus est Booz. Notandum autem quod in Paralipomenon Salma par, scribitur; in Ruth vero Salmon (Ruth. IV) , pacificus, demonstratur.

Booz vero genuit Obed, qui et ipse genuit Isai. Isai autem genuit primogenitum Eliab, secundum Aminadab, tertium Simmaea, quartum Nathanael, quintum [Col. 0292A] Raddai, sextum Asom, septimum David: quorum sorores fuerunt Sarvia et Abigail. Quaeritur, cur in libro Regum scriptum sit octo filios habere Isai, cum in Paralipomenon non amplius quam septem legantur. Sic enim ibi scriptum est: David autem erat filius Ephrathaei de Bethleem Juda, cui nomen erat Isai, qui habebat octo filios (I Reg. XVII) . Sed haec quaestio scilicet apud Hebraeos ita solvitur, ut dicant Nathan prophetam filium Semmaa filii sui, quem in loco filii sui educaverat et nutrierat, inter filios ibi annumeratum. Nam et coram Samuele septem ejus filii leguntur adducti fuisse (I Reg. XVI) , et octavus esse in pascuis; inter quos Nathan adjectum fuisse manifestum est, qui Jonathan vocatur, de quo in extrema parte Samuelis dicitur, cum de interfectione [Col. 0292B] gigantis narratur: Percussit autem eum Jonathan, filius Semmaa fratris David (II Reg. XXI) . Et notandum, quod ubicunque propheta vocatur. Nathan scribitur, non, Jonathan.

Filii Sarviae: Abisai, Joab et Asael, tres. Abigail autem genuit Amasa, cujus pater fuit Jether Ismahelites. Quod in Paralip. legitur Amasa filius esse Jether Ismahelitis, et in Regum, Jethra Israelitis (II Reg. XVII) ; propter meritorum qualitatem haec diversitas nominum nata est. Nam Jethra, residuum, interpretatur, Jether vero, modicum residuum; et residue jungitur Israelitis; modicoque residuo Ismaelitis.

Caleb vero, filius Hesron, accepit uxorem, nomine Azuba, de qua genuit Jerioth; fuerunt quoque filii [Col. 0292C] ejus Jaser et Sobab et Ardon. Cumque mortua fuisset Azuba, accepit uxorem Caleb Ephrata, quae peperit ei Hur, et reliq. Ephrata ipsa est Maria soror Moysi; quae, postquam mortua fuit Azuba, nupsit Caleb, quae peperit ei Hur, patrem Uri, avum Bezeleel, qui magister artificum fuit in constructione tabernaculi in deserto sicut in Exodo legitur (Exod. XXXI, XXXV, XXXVI et XXXVII) .

Porro Hur. Ipse est de quo Scriptura narrat, quod, quando Josue, filius Nun, minister Moysi pugnaverit cum filiis Israel contra Amalech; sustentarent manus Moysi Aaron et Hur, sedente eo super lapidem; et factum est, ut manus ipsius non lassarentur usque ad occasum solis (Exod. XVII) .

Post haec ingressus est Hesron ad filiam Machir patris [Col. 0292D] Galaad, et accepit eam, cum esset annorum sexaginta, quae peperit ei Segub. Sed et Segub genuit Jair, et possedit viginti tres civitates in terra Galaad, et reliq. Post haec, dicit, hoc est, postquam ex Azuba et Ephrata suscepit filios, ingressus est Hesron ad filiam Machir patris Galaad. Machir vero filius fuit Manasse filii Joseph: qui ultra Jordanem suscepit haereditatem, Moyse tribuente in terra Galaad. Unde in libro Numerorum scriptum est: Dedit ergo Moyses terram Galaad Machir filio Manasse, qui habitavit in ea. Jair autem filius Manasse abiit et occupavit vicos ejus, quos appellavit Havoth Jair [villas Jair] (Num. XXXII) . Ex nominibus ergo majorum possessio filiorum nomen accepit. Sed et hoc notandum, quod [Col. 0293A] iste Jair judex fuit post Thola, et judicavit Israel per 22 annos, habens 30 filios sedentes super 30 pullos asinarum, et princeps 30 civitatum, quae ex nomine ejus appellatae sunt, sicut in libro Judicum legitur (Jud. X) .

Cum autem mortuus esset Hesron, ingressus est Caleb ad Ephrata. Habuit quoque Hesron uxorem Abia, quae peperit ei Ashur, patrem Thecue. Post mortem patris conjugio Caleb sibi associavit Ephrata, sed utrum in Aegypto, an in deserto, non apparet. Hesron autem quartam habuit uxorem Abia, quae peperit ei Ashur, patrem Thecue (II Reg. XIV) . Sed utrum in caeteras, an post caeteras uxores, non evidenter ostenditur. Thecue civitas est de qua sumpsit Joab mulierem sapientem, quae cum rege David per [Col. 0293B] similitudinem filii sui pacificare studuit Absalonem, sicut in libro Regum legitur.

Nati sunt autem filii Jeramiel primogeniti Hesron: Ram, primogenitus ejus, et Buna et Aran et Asum et Achia. Hactenus ergo scriptor historiae texuit generationem duorum filiorum Hesron posteriorum, hoc est Ram et Caleb. De quibus ideo prius narravit, quia regiam et sacerdotalem aliquo modo innotescere voluit dignitatem. Nunc autem ad primogeniti, hoc est, Jerameel genealogiam, quam antea tacuit, redit exprimendam.

Duxit quoque uxorem alteram Jerameel, nomine Athara, quae fuit mater Onam. Onam filius Jerameel, filii Hesron, nomen accepit ab Onan filio Judae, qui mortuus est; sed in eo differunt, quod filius Judae in [Col. 0293C] Hebraeo per Nun, filius vero Jerameel per Onem scribuntur.

Nam autem habuit filios Semei et Jada. Filii autem Seme i, Nadab et Abisur. Nomen vero uxoris Abisur, Abigail quae peperit ei Ahobban et Molid. Filii autem Nadab fuerunt Saled et Apphaim. Mortuus est autem Saled absque liberis. Filius vero Apphaim, Jesi, qui Jesi genuit Sesan. Porro Sesan genuit Oholai, et reliq. Denique istum Oholai filium Esau Sesan, qui fuit filius Jesi, filii Apphaim, filii Nadab, filii Semei, filii Onam, filii Jerameel primogeniti Hesron, filii Phares, filii Juda, dicunt Hebraei esse Elimelech, virum Noemi, patrem Maalon et Celion; et ideo scriptum in sequentibus, quod Sesan non habuit filium, sed filios, quoniam duo memorati [Col. 0293D] sui filii absque liberis mortui sunt.

Filii autem Caleb fratris Jerameel: Mesa primogenitus ejus: ipse est pater Ziph, et filii Maresa et patris Hebron, et reliq. Ziph nomen loci est a quo fuerunt Ziphaei, qui venerunt ad Saul (I Reg. XXIII) . Similiter et Hebron locus ubi regnavit David septem annis, antequam regnaret in Jerusalem (II Reg. V) . Namque dicit de Mesa primogenito Jerameel: Ipse est pater Ziph et filiis Maresa patris Hebron: significat praedicta loca postmodum nomina accepisse a posteris Caleb, quia, sicut in Jesu Nave legitur (Jos. XIV) , idem Caleb Hebron et suburbana ejus in sortem recepit; et filius Enacim inde ejecit.

[Col. 0294A] Epha autem, concubina Caleb, peperit Haran et Mosa et Gezez. Porro Haran genuit Gezez, etc. Gezez interpretatur tonsor. Unde a Judaeis putatur ipse esse Nabal Carmelus, qui quando tondebat oves suas, nuntios David ad se missos ingrate suscepit (I Reg. XXV) .

Hi erant filii Caleb. Tunc recapitulat iterum generationem Caleb de Ephrata, quam ante dimisit, quando Hur de se genitum de Ephrata, hoc est, Maria sorore Moysi, narravit.

Filii Hur primogeniti Ephrata, Sobal pater Cariathiarim, Salma pater Bethlehem, Ariph pater Bethgader. Cariathiarim et Bethlehem et Bethgader nomina locorum atque civitatum sunt, ab auctoribus suis ac possessoribus nuncupata. Nam Cariathiarim, [Col. 0294B] quae et Cariadbal dicitur, hoc est civitas saltuum, una est de urbibus Gabaonitarum, pertinens ad tribum Juda, euntibus ab Elia Diospolim in milliario nono. Sic et Bethlehem civitas est David in sorte tribus Judae, in qua Dominus noster et Salvator natus est (Matth. II) , in sexto ab Elia milliario contra Meriadianam plagam, juxta viam quae ducit Hebron, ubi et sepulcrum Jesse et David ostenditur, et mille circiter passibus procul turris Adar, quae interpretatur turris gregis: quondam vaticinio pastores nativitatis Dominicae conscios ante significans.

Fuerunt autem filii Sobal patris Cariathiarim, qui videbat dimidium requietionum, et de cognatione Cariathiarim Jethrei et Aphutei et Semathei et Masarei. Ex his egressi sunt Saraitae et Esthaolitae. Hujus loci [Col. 0294C] geminam legi expositionem. Alii quidem dicunt quod Sobal pater Cariathiarim viderit dimidium requietionum, hoc est, sortem mediam juxta sepulcra patriarcharum, quae fuerunt in Cariatharbe, acceperit: et hujus filii fuerunt Jethrei et Aphutei et Semathei, et Marserei: ex hisque egressi sint Saraitae et Esthaolitae, qui nomina locorum sortiti sunt, id est, Saraa et Esthaol, ubi sepultus est Samson; requietionem enim sepulcrum intelligi voluerunt. Alii autem asserunt dimidium requietionum tempus dimidium intelligi debere, quo filii Israel coeperunt terram repromissionis possidere, hoc est, ab eo tempore quo Moyses dedit terram Galaad ultra Jordanem Ruben et Gad, et dimidiae tribui Manasse (Num. XXXII) , usque ad illud tempus quo caeterae tribus [Col. 0294D] sortes suas, Josue dividente, acceperunt. In hujus ergo temporis medietate Sobal dicunt esse mortuum, et ita dimidium requietionum vidisse, hoc est ad medietatem illius temporis pervenisse. Mystice autem Sobal iste, qui interpretatur vana vetustas, vel vestes ad portandum, Judaeos significat, qui antiquitus nomine populum vocitabantur, et primi legem litterae tabulis lapideis conscriptam ab ipso acceperunt. Hi etiam libros legis et prophetarum voluminibus conscriptos ferebant, sed mysterium incarnationis Christi, quod in eis resonabat, nullo modo intelligere valebant. Unde dimidium requietionum viderunt, quia historiam tantummodo legerunt, sed mysterium ipsius agnoscere non meruerunt. Ille enim [Col. 0295A] dimidium requietionum videt, qui sabbatum legis carnaliter tenet. Sed ille plenitudinem requietionum se possidere gaudet, qui post bonorum operum laborem aeternae beatitudinis mercedem in coelesti regno percipiet. Unde Paulus apostolus scribens ad Hebraeos ab illa antiquorum requie, introducto versiculo Psalmographi ( Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra [Psal. XCIV] )., hanc spiritalem requiem, quam credimus in Christo vos percepturos, secernit, dicens: Nam si eis Jesus requiem praestitisset, nunquam de alia loqueretur, post hac die. Itaque relinquitur sabbatismus populi Dei. Qui enim ingressus est in requiem ejus, et ipse requievit ab operibus suis sicut a suis Deus (Hebr. IV) . Aliter dimidium requietionum videt, qui post praesentis [Col. 0295B] vitae laborem tantummodo in anima quietem sentiet. Tunc autem perfectionem requietionum contemplatur, quando corporis incorruptione simul cum animae immortalitate aeternae vitae perfruetur. Nunc enim ante diem judicii, secundum scientiam Joannis Apostoli (Apoc. VI) , animae sanctorum singulas stolas accipiunt, tunc autem binis stolis omnes electi Dei honorabuntur, qui tam anima, quam etiam corpore perfecti in aeterna Dei contemplatione sine fine gaudere merentur.

Filii Salma Bethlehem et Netophati, coronae domus Joab et dimidium requietionis Sarai. Filii itaque Salma, filii Hur, fuerunt et Netophati. De quibus in Regnorum libro, ubi enumerat fortes viros qui adjuverunt David, ut regnaret super Israel, ita scriptum [Col. 0295C] est: Asael, frater Joab, erat inter triginta et Elehanan, filius patrui ejus de Bethlehem. Et paulo post: Heled, filius Baana Netophatites (II Reg. XXIII) . Qui idcirco scribuntur coronae esse domus Joab, propter societatem, qua mutuo in praeliis utebantur. Quod autem subditur de Bethlehem et Netophati, quod fuerunt dimidium requietionis Sarai, significat eos in loco qui dicitur sepulcrum Sarai, possessiones habere. De quo loco supra commemoratum est, quia Saraitae et Esthaolitae nomina locorum sortiti sunt.

Cognationes quoque scribarum habitantium Jabes, canentes atque resonantes, et in tabernaculis commorantes. Hi sunt Cinaei, qui venerunt de calore patris domus Rechab. Jabes, filium Zobeda, de quo in sequentibus Scriptura refert, tradunt Hebraei doctorem [Col. 0295D] esse legis Dei peritissimum, in cujus conspectu sedebant filii Cinaei, qui et Obab dicitur, cognati Moysi. Hi ergo in libro scribae vocantur, ideoque canentes et resonantes scribuntur, quia assidue in lege Dei, et in prophetarum lectione versabantur. In tabernaculis eos commemorasse, et Regum historia narrat. Isti de calore patris domus Rechab venisse dicuntur, quia de stirpe Rechab fuerunt geniti; de quibus et Jeremias propheta in libro suo narrat. Mystice autem Jabes iste magister scribarum atque cantorum quem melius significare potest quam Redemptorem nostrum, qui est verus magister sanctorum doctorum, et rite Deo laudes canentium? Interpretatur autem Jabes exsiccans. Et quis melius [Col. 0296A] exsiccans dici potest quam idem Mediator Dei et hominum, qui per Evangelium suum et Spiritus sancti gratiam fluxum carnalium cupiditatum in fidelibus suis exsiccavit atque restinxit? Cujus ope inspirati sunt prophetae, edocti sunt apostoli, eruditi sunt evangelistae, et omnes qui aliquid de Deo rite sentiunt, atque salubriter proferre possunt, ejus scholastici dicuntur. Cinaei, hoc est, possessio sive possidentes, omnes videlicet electi, qui sunt in Ecclesia catholica per totum orbem diffusa, de qua ipse Dominus per Isaiam prophetam ait: Haereditas mea Israel (Isai. XIX) . Et ad quem alius propheta ex persona ipsius Ecclesiae ait. Pars mea Dominus, dixit anima mea (Thren. III) . Et Psalmista: Portio, inquit, mea, Domine, dixi, custodire legem tuam [Col. 0296B] (Psal. CXVIII) . Possidet quippe ille Ecclesiam, quia ejus sponsa et haereditas est; possidetur ab ipsa, quia ejus futura in coelis sanctorum remuneratio erit perpetua. Isti quoque venisse dicuntur de calore domus patris Rechab. Rechab enim interpretatur quadriga, sive ascendentes, quia a Patre luminum gratia Spiritus sancti flammati atque illustrati, per quadrigam virtutum in coelos ascendere nituntur, quatenus ibi adunetur capiti suo, cujus sanguine se redemptos esse agnoscunt. Unde ipsa Veritas ait: Nemo venit ad me, nisi Pater meus, qui misit me, traxerit eum (Joan. VI) . Et Apostolus: Quicunque, inquit, Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei (Rom. VIII) . Quod autem dicit, Cinaeos in tabernaculis commemoratos esse, significat fideles quosque in hac [Col. 0296C] peregrinatione praesentis vitae, quasi in tabernaculis, manere; at si praesens vita finita fuerit, tunc gaudebunt se plene in coelesti percepisse patria, quod instar se meminerunt in peregrinatione terrestri quaesisse.

(I PAR. III.) David vero hos habuit filios, qui ei nati sunt in Hebron: primogenitum Amnon ex Achinoam Jezrahelitide, et reliq. Nunc redit ad explicandam progeniem, quam ante dimisit, quando sobolem Ram, filii Hesron, filii Phares, filii Juda, enumeravit; et pervenit usque ad Isai, et ejus filios septem, [Col. 0296D] quorum novissimus fuit David, qui primogenitum habuit Amnon ex Achinoam Jezrahelitide. Jezrahel enim locus est, in quo habitabat Naboth, quem occidere jussit impia Jezabel, uxor Achab regis Israel (III Reg. XXI) .

Secundum Daniel de Abigail Carmelitide, quae fuit uxor Nabal Carmeli. Hunc enim Daniel in libro Regum appellat Cheleab (II Reg. III) , qui interpretatur judicans patrem. Quem Hebraei ideo ita nuncupatum autumant, eo quod disceptans cum Miphiboseth de quaestionibus legis victor appareret, et patrem in eo ulcisci videbatur, ne irrideretur in disputando ab homine debili vir bellicosus.

Tertius filius David fuit Absalom, quem habuit de [Col. 0297A] Maacha filia Tholomai regis Gessur, quartum Adoniam filium Aggith; quintum Saphatiam filium Abital, sextum quoque Jethraham, quem genuit ei Egla uxor sua (II Reg. III) . Quaeritur, cum aliae uxores David supra notatae sint, et non dicantur uxores David, cur hic sola Egla uxor dicatur David? Egla enim ipsa est Michol. Quae ideo uxor ejus hic sola vocatur, eo quod in adolescentia primum ipsam sortitus fuerit in uxorem, quae etiam partu occubuisse dicitur. Egla itaque interpretatur vitula. Si quis mysterium hoc nominis scire voluerit, agnoscat vitulae nomen bene convenire Synagogae Judaeorum propter jugum legis, quod portandum susceperat, sed lasciviendo corruperat. De qua per Osee dicitur: Ephraim vitula docta diligere trituram, et ego transivi super pulchritudinem [Col. 0297B] colli ejus (Osee. X) . Haec ideo David nostro nupsit, quando eam testamento dato sibi copulavit, sed ipsa in partu occubuit, quia apparente Verbi Dei incarnatione et Evangelium in mundo praedicante, quando per fidem rectam bonorum operum sobolem gignere debuit, scandalizata in passione ejus, aeternae damnationis mortem ascivit.

Sex ergo nati sunt ei in Hebron, ubi regnavit septem annis et sex mensibus. Triginta tribus annis regnavit in Jerusalem. Scriptum est in sequentibus, ubi omne tempus quod David regnaverit super Israel enumeratur: Igitur David, filius Isai, regnavit super universum Israel, et dies, quibus regnavit super Israel, fuerunt quadraginta anni. In Hebron regnavit septem annis, in Jerusalem annis triginta tribus (I Par. XXIX) . Hinc quaestio oritur: cur nam in summa quadraginta anni regni illius exclusis sex mensibus annumerentur? Quod ab Hebraeis duobus solvitur modis. Dicunt enim quia David sex mensibus Absalom filium suum fugeret: merito eosdem sex menses a summa regni illius esse exclusos. Dicunt etiam aliter, quod sex mensibus in Hebron David quadam infirmitate temporis laboraverit, et idcirco eosdem sex menses non supputari in regno ejus. Ex eo namque tempore illum regnasse in Hebron, ex quo devictis Amalecitis, de spoliis eorum misit dona senioribus Juda, his qui erant in Hebron, et his, qui erant in Bethel, et reliquis, qui erant in his locis, in quibus commoratus fuerat David ipse et viri ejus (I Reg. XXX) .

[Col. 0297D] Porro in Jerusalem nati sunt ei filii: Simmaa et Sobab et Nathan et Salomon, quatuor de Bethsabee filia Ammiel, Jebaar quoque et Elisama et Eliphalet et Noge et Nepheg et Japhia: necnon Elisama et Eliada, et Eliphaleth, novem. Isti filii David, exceptis duabus, similiter in libro Regum numerantur (II Reg. V) . Noge vero et Eliphaleth ibi non inveniuntur annumerati. Verum quod de regno David in singulis locis supra distinctum narratum est, non frustra arbitrandum est sacram Scripturam tempus regni David numerando seorsum colligere annos quo in Hebron regnavit, et seorsum illos quo in Jerusalem super totum Israel imperaverat; sed mysterium venerandum nobis innuit. Sex ergo filii David [Col. 0298A] nati sunt Hebron, ubi regnavit septem annis et sex mensibus. Quid ergo per David regnum in Hebron, nisi Christi regnum in sanctis, qui fuerunt ab initio mundi usque ad adventum ejus in carne, insinuatur? David ergo, qui manufortis, vel desiderabilis, interpretatur Christum significare liquido omnibus patet, quia in passione sua mundi principem vicit, et in resurrectionis gloria discipulis suis desiderabilis apparuit. Hebron autem interpretatur conjugium, vel ut (ut alii volunt) participatio tristitiae, sive fortitudinis. Bene conjugii nomine patres Veteris Testamenti censeri possunt nuncupati, qui partim circumcisione, partim mandato, partim hostiarum oblatione illi copulari meruerunt. Quibus licet in typo atque in figura, tamen fidei suae notitiam quantum [Col. 0298B] sibi opportunum videbatur, tribuit. Sed quamvis credulitate fuissent fortes, tamen participatione tristitiae, qua se post mortem ad inferos descensuros non ambigebant, carere nullo modo poterant. Ibi ergo David nostro regnante septem annis et sex mensibus propter sabbatum et sex dierum operationem, quae illis temporibus tam lectione quam etiam observatione celerrima [celeberrima?] fuerunt, sex filii nati sunt ei, hoc est, illi qui bonis operibus ac custodia mandatorum Dei perfectam vitam ducere pro viribus certabant. An non ad illius consortium pertinebat qui ait: Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII) . Et item: Adhaesit anima mea post te, me suscepit dextera tua (Psal. LXII) . Similiter et alius propheta ad ipsum Dominum ait: Ecce Dominus [Col. 0298C] noster iste. Exspectavimus eum, et salvabit nos; iste Dominus, sustinuimus eum, exsultabimus et laetabimur in salutari ejus (Isai. XXV) . Domine, sustinuimus te; nomen tuum et memorabile tuum in desiderio animae. Animam ea desideravit te in nocte, sed et spiritu meo in praecordiis meis, etc. (Isai. XXVI.) Hinc et per Jeremiam ad Judam ipse Dominus ait: Recordatus sum tui, miserans adolescentiam tuam, et charitatem desponsationis tuae, quando secuta es me in deserto, in terra quae non seminatur. Sanctus Israel Domino, primitiae frugum ejus. Omnes, qui devorant eum, delinquunt; mala venient super eos, dicit Dominus (Jer. II) . Porro regnum David in Jerusalem, ubi super totum Israel regnavit, significat tempus post incarnationem [Col. 0298D] Domini, passionem et ascensionem in coelos, quando gentium Ecclesia ad fidem Christi ventura erat, de qua ipse in Evangelio ait: Et alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili; et illas oportet me adducere, et vocem meam audient; et fiet unum ovile, et unus pastor (Joan. X) ; quando ipse, qui est pax nostra, fecit utraque unum, et eos qui longe erant fecit prope in sanguine suo, mediumque parietem maceriae diruit, solvens inimicitias in carne sua, legem mandatorum decretis evacuans, ut duos conderet in semetipso in unum novum hominem, faciens pacem, et reconciliaret ambos in uno corpore Deo per Crucem, interficiens inimicitias in semetipso (Ephes. II) . Numerus ergo annorum regni David in Jerusalem fuerunt triginta tres anni. Et quid per tricenarium [Col. 0299A] numerum atque ternarium significatur, nisi sanctae Trinitatis fides cum adimpletione mandatorum. Hi ergo rite ad regnum David nostri pertinent, in quibus fides non ficta, sed vera invenitur: ipsa videlicet quae per dilectionem operatur (Gal. V) . Et merito ipsi in Jerusalem habitare dicuntur, hoc est, in visione pacis, quia illi in pacis visione morantur, qui quidquid sapiunt, quidquid dicunt, quidquid agunt, omnia in gloria Dei (Phil. I) , et pro aeternae beatitudinis adeptu faciunt. Unde per Psalmistam dicitur: Pax multa diligentibus legem tuam, Domine, et non est illis scandalum (Psal. CXVIII) . Summa ergo filiorum David, qui in Jerusalem ei nati sunt, decem et tres fiunt: in quo praedictum mysterium fidei ac praeceptorum accipi potest. Sed quid vult, quod iidem [Col. 0299B] filii in quatuor et novem dividuntur? Nam ita scriptum est: Porro in Jerusalem nati sunt ei filii: Simmaa et Sobab et Nathan et Salomon, quatuor de Bethsabee filia Ammiel, Jebaar quoque et Elisama et Eliphaleth et Noge et Napheg et Japhia; nec non Elisama et Eliada et Elipheleth, novem. Quatuor ergo de Bethsabee genitos et praeterea alios consequenter enumerat. Et quid per quaternarium numerum in evangelica doctrina, nisi quadriga principalium virtutum insinuatur, hoc est, prudentiae, justitiae, fortitudinis et temperantiae? Haec ergo ex Bethsabee, quae fuit filia Ammiel, genita esse narratur, quia ex speciali Dei gratia in populo credentium edita esse noscuntur. Nam Bethsabee interpretatur filia VII, vel societatis, sive etiam filia juramenti; Ammiel, populus meus [Col. 0299C] Dei. Secundum juramentum ergo, quod juravit Dominus patribus nostris, suscitavit de David semen omnium virtutum copia plenissimum: In quo benedicerentur omnes nationes terrae (Gen. XXII) . Illi ergo filii novem, qui consequenter annumerati sunt, ad idem sacramentum pertinent: quia in novenario numero ternarius in semetipso multiplicatus constat. Et omnes, qui filii Dei fieri volunt, sanctae Trinitatis confessionem in fide, spe, charitate, in praesenti vita servantes cum perfectione bonorum operum ad aeternam visionem, et sanctorum angelorum societatem pervenire contendunt. Potest et secundum regulam tropologiae haec distinctio locorum atque temporum regni David ad mortalitatem transferri, ut idem mysterium quod in duabus uxoribus Jacob, [Col. 0299D] hoc est, Lia et Rachel, atque in duabus sororibus Lazari, Martha videlicet et Maria, quae, Domino apud se convivante, ministraverunt (Joan. XII) , sanctorum patrum traditione expressum est, et hic intelligatur. Quid enim per Hebron, nisi actualis vitae labor exprimitur, ubi regni exordium praeparatur, sed non sine grandi curarum molestia transigitur? Ibi quippe sex filii David spirituali in septem annis nascuntur, quia perfectio bonorum operum in praesentis vitae cursu per fidelium operationem Deo exhibetur. Et merito haec participatio tristitiae nominatur, quia servitus quae indigentibus proximis nostris a nobis per compassionem extenditur, non sine doloris admistione ad integrum implebitur. Unde Marthae [Col. 0300A] circa frequens ministerium satagenti Dominus respondit, dicens: Martha, Martha, sollicita es, turbaris circa plurima. Porro unum est necessarium. Maria ergo optimam partem elegit, quae non auferetur ab ea (Luc. X) . Porro in Jerusalem habitatio David et regnum ipsius satis congrue decori contemplativae vitae potest per mysterium aptari, ubi super totum Israel regnatur, et populorum maxima concordia describitur, quia universis contradictionibus illicitarum voluptatum oppressis, mens pura cum totis affectibus cordis in divina contemplatione commoratur. In qua visione pacis anima fruitur, quia in aeterna suavitate futuri gaudii delectabiliter paciscitur. Ibi quippe David tredecim filii gignuntur, quia custodia omnia mandatorum per sanctae Trinitatis fidem, in [Col. 0300B] sola charitate Conditoris, ab animabus Christi gratia fecunditatis partu saluberrimo editur.

Omnes hi filii David, absque filiis concubinarum, habueruntque sororem Thamar. Omnes filii David nostri, qui illi ex partu sanctae Ecclesiae catholicae nati sunt, habent sororem Thamar, quae interpretatur palma, quia aeternam exspectant remunerationem. Sed inde excipiuntur filii concubinarum, qui nominati inter caeteros filios numerari non meruerunt, quia Judaei, sive haeretici, sive schismatici hujus societatis consortium habere nullo modo potuerunt: ubi solos gratia regni coelestis filios David nobiles de nobili conjugio editos exspectat. Non enim haeres erit (Scriptura teste) filius ancillae cum filio liberae (Gal. IV) . Sed feri homines in deserto manentes, et incertis [Col. 0300C] sedibus semper vagantes. Manus eorum contra omnes, et manus omnium contra eos.

Filius autem Salomonis Roboam, cujus Abia genuit Asa. De hoc quoque natus est Josaphat pater Joram, etc. Generationem David numerat per regum successiones usque ad captivitatem Babyloniae, sicut in libro Regum idem ordo descriptus testatur.

Filii autem Josiae fuerunt: primogenitus Johanan, secundus Joachim, tertius Sedecias, quartus Sellum. De Joachim natus est Jechonias et Sedecias. Quatuor filii hic leguntur Josiae; sed in fine istius libri (II Par. XXXVI) , nec non et in libro Regum (II Reg. XXIII, XXIV) , ubi successio regum post Josiam enumeratur, non inveniuntur magis quam tres, hoc est, primus Joachas, secundus Eliachim, quem Nechao rex [Col. 0300D] Aegypti, mutato nomine, vocavit Joachim; tertius Sedecias. Johanan autem et Sellum non inveniuntur ibi ascripti. Unde Hebraeorum opinio est, quod primogenitus filiorum Josiae Johanan duo nomina alia habuerit, hoc est, Joachas et Sellum. Hinc et in Jeremia scriptum reperitur: Haec dicit Dominus ad Sellum, filium Josiae, regem Judae, qui regnavit pro Josia patre suo: Qui egressus est de loco isto, non revertetur huc amplius; sed in loco, ad quem transtuli eum, ibi morietur, et terram istam non videbit amplius (Jer. XXII) . Nam nomen Sellum interpretatur translatus. Quod autem dicit, de Joachim natum esse Jechoniam et Sedeciam, Jechonias idem est qui Joachim dicitur, qui post patrem Joachim regnavit in Jerusalem mensibus [Col. 0301A] tribus ac diebus decem (II Par. XXXVI) . Sed Joachim patrem, qui alio nomine Eliachim appellatus est, rex Chaldaeorum Nabuchodonosor vinctum catenis duxit in Babylonem cum parte vasorum Domini (Dan. I) . In qua captivitate et Ezechiel propheta, cum adhuc esset puer, translatus est, ut Josephus testatur, nec non et Daniel, Ananias, Azarias et Misael, sicut principium libri ipsius Danielis prophetae ostendit (Dan. I) . Licet quidam magistrorum praedictum Ezechielem atque Danielem et tres pueros pariter cum Jechonia, filio Joachim regis, translatos esse affirment, quia similiter hunc Jechoniam praedictus Nabuchodonosor rex transtulit in Babylonem cum caeteris vasis domus Dei, et thesauris domus regiae, et matrem regis, et eunuchos ejus, et Judices [Col. 0301B] terrae, et omnes fortes exercitus decem millia (II Par. XXXVI) : in cujus loco constitutus est Mathanias, qui et Sedecias, patruus ejus, filius utique Josiae regis, qui postmodum similiter translatus est in Chaldaeos.

Filii Jechoniae fuerunt: Asir, Salathiel, Melchiram, Phadaia, Senneser, et Jecemia, Sama et Nadabia. De Phadaia orti sunt Zorobabel et Semei, etc.

Asir et Salathiel unius hominis nomina sunt, ut Hebraei volunt: ipseque est Phadaia pater Zorobabel et Semei. Unde in libro Esdrae (I Esd. III) , et in Evangelio Matthaei (Matth. I) Zorobabel filius Salathiel esse describitur; interpretatur Phadaia redemptus Domini, Asir carceratus, Salathiel frutex Domini. Et bene conveniunt haec nomina doctoribus sanctis, quorum studio atque officio ecclesiasticus [Col. 0301C] populus generatur: qui adversis afflictionibus castigati, sed per gratiam Domini redempti germina virtutum tam in se quam contra in sibi subditis salubriter proferre satagunt. Senneser ergo filius Jechoniae ipse est, qui in Esdra Sassabasar nominatur; cui Cyrus annumeravit vasa domus Domini (I Esdr. I, V) . Interpretatur autem Senneser plasmatus, Sassabasar autem tribulatus. Quae etiam nomina mystice provisoribus vasorum Dei, hoc est, animarum sanctarum rite congruunt, cum Dominus noster (quem Cyrus rex nomine et absolutione captivitatis significavit) qui est scilicet haeres universorum, eos quos ad salutem praedestinavit aeternam, de potestate Satanae eruit, et Ecclesiae sacerdotibus reconciliandos per poenitentiam offert. Et bene annumerata esse [Col. 0301D] dicit ibi principi vasa Juda, quia novit Dominus numerum electorum suorum (II Tim. II) , neque aliqua perit ex ovibus ejus (Joan. X) confitentibus nomini ejus magno et terribili (Psal. CX) . Juda enim confessio interpretatur.

Filius Secheniae Semeia, cujus filii Hatthus et Jegaal, Baria quoque et Naaria et Saphat sex numero, etc. Quomodo enim sex filios esse dicit, cum quinque tantum inveniantur scripti ab Hatthus usque Saphat? Sed haec quaestio ab Hebraeis ita solvitur. Sechenias ergo habuit filium Semeiam unicum, qui habuit quinque filios, hoc est, Hatthus, Jegaal, Baria, Naaria et Saphat. Hi quinque cum patre suo Semeia qui unicus patris erat, senarium numerum complevit. [Col. 0302A] Et inde dicitur Secheniae filios esse sex, quia filium et nepotes simul numerat.

(I PAR IV.) Filii Juda Phares, Hesron et Charmi et Hur et Sobal. Quomodo ergo Phares et Hesron et caeteri tres, qui sequuntur, filii Judae esse dicuntur, cum alibi legimus, Phares et Zaram filios esse Judae, Hesron autem filium Phares. Sed Hebraei asserunt, [Col. 0302B] mutatis nominibus, eosdem filios Judae, quos Scriptura aliis nominibus alio loco memorat, hic esse expressos; aiunt enim Phares, qui interpretatur divisio, suum nomen proprium hic habere. Hesron autem ipsum esse Zaram, sed Hesron interpretatur atrium, Zaram ortus, Charmi quoque ipse sit Hez. Nam Charmi interpretatur unica mea, Hez vigilans. Hur autem ipsum dicunt esse qui Onan in Genesi nominatur (Gen. XXXVIII) . Sed Hur interpretatur sinistra, Onan murmuratio; Sobal quoque ipsum esse Sela, novissimum trium filiorum, quos genuit uxor Judae ejus vocabulo Suae. Interpretatur quidem Sobal spica sive vana vetustas, et Sela missus, vel umbra ejus. Denique prudens lector, qui distantiam facere scit inter umbram legis, et veritatem Evangelii, [Col. 0302C] et quid ad praesentem Ecclesiam, quidve ad futuram referendum sit, rite agnoscit, facile intelligere potest quid mysterii in hac diversitate nominum lateat.

Raia vero, filius Sobal, genuit Jahath, de quo nati sunt Ahumai et Laad. Hae cognationes Sarathi. Ista quoque stirps Etham, Jezrahel et Jesema et Jedebos, etc. Sobal genuit Raia. Raia genuit Jahath, Jahath genuit Ahumai et Laad. Laad genuit Etham. Etham genuit Jezrahel, a quo urbs nomen accepit, in qua Naboth habitabat (III Reg. XXI) . Quod autem subjungitur: Nomen sororis eorum Aselphuni, hanc quidam matrem Samson suspicantur esse, de Judae stirpe generatam, cujus maritus fuit Manua de stirpe Dan, qui et de Saraba in Judicum libro esse legitur (Jud. XIII) , [Col. 0302D] sicut et hic paulo superius scriptum est: Hae cognationes Sarathi.

Phanuel autem, pater Gedor, et Ezer, pater Hosa: isti sunt filii Hur primogeniti Ephrata patris Bethlehem. Phanuel quippe et Ezer fratres filii fuerunt Hur, filii Caleb, primogeniti Mariae sororis Moysi et Aaron, quam alio nomine Ephrata nuncupat. Laad vero et Hosa nomina sunt locorum a filiis Hur supra nominatis possessa. Sed mirum cur hic Hur dicat patrem esse Bethlehem, cum superius Salma scriptus sit ejus pater fuisse, ni forte hic patrem appellet parentis, quia Hur pater fuit Salma, qui fuit pater Bethlehem.

Assur autem patris Thecue, erant duae uxores: [Col. 0303A] Halaa et Naara. Assur iste filius fuit Hesrom, ex alia matre genitus, sicut supra demonstratum est, frater Caleb.

Peperit autem et Naara Oozam et Hepher et Themam et Hastharei: isti sunt filii Naara. Porro filii Halaa fuerunt Sereth, Isaar et Ethnan. Cos autem genuit Anob et Soboba, et cognationem Aharehel filii Arum. Fuit autem Jabes inclytus prae fratribus suis. Videtur hic confusus esse ordo Scripturae; quia numeratis filiis Halaa et Naara, subito introducit cognationem Aharehel, filii Arum, sicque consequenter narrat de Jabes. Quem locum Hebraei ita edisserunt, quod Assur super Halaam uxorem suam genuerit Ethnan, et Ethnan genuerit Cos, Cos autem genuerit Sobaba, Sobaba genuerit Jabes, qui fuit doctor [Col. 0303B] scribarum, sicut superius demonstratum est. Quod vero inter Cos et Jabes introducuntur cognationes Aharehel, filii Arum, haec causa est, quod Aharehel ipse sit Obab filius Aran, hoc est, Jethro cognatus Moysi. Quia ergo Jabes docebat eos habitantes in tentoriis, sicut superius jam dictum est, ideo introducuntur in ejus progenie, quasi a majoribus ejus progeniti sint. Quod autem Jabes dicitur inclytus esse prae fratribus suis, mystice ostendit Redemptorem nostrum supra omnem altitudinem sanctorum potentia virtutis suae exaltatum, de quo Propheta dicit: Speciosus forma prae filiis hominum, diffusa est gratia in labiis tuis (Psal. XLIV) . Et item: Dilexisti, inquit, justitiam, et odisti iniquitatem; propterea unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae participibus [Col. 0303C] tuis.

Et mater vocavit nomen illius Jabes, dicens: Quia peperi eum in dolore. Matrem hic non Mariam virginem debemus intelligere, quae incorrupta et intemerata sine dolore partus genuit nobis Dominum Salvatorem, sed Synagogam Judaeorum, de qua ipse carnem suscipere dignatus est. Haec ergo peperit eum in dolore, quia de adventu ejus propter infidelitatem dolorem maximum atque angustiam contraxit. Unde bonorum operum illius invidia affecti, cogitabant interficere illum dicentes: Locum et gentem (Joan. XI) .

Invocabit vero Jabes Dominum Israel, dicens: Si benedicens benedixeris mihi, et dilataveris terminos [Col. 0303D] meos, et fuerit manus tua mecum, et feceris me a malitia non opprimi, et reliq. Haec deprecatio bene convenit Jabes spirituali, quem Pater sanctificavit et misit in mundum (Joan. X) ; qui venit ignem mittere in terram (Luc. XII) , ut exureret et consumeret peccata generis humani; quem Joannes digito demonstrans ait: Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I) . Benedixit ergo Deus huic Jabes in multiplicatione filiorum suorum, quos per aquam baptismatis sacrosancta illi parit Ecclesia. Dilatavit terminos ejus, quia omnium gentium dedit illi haereditatem (Psal. II) , et possessionem ejus extendit usque terminos orbis terrae. Cum quo fuit manus Domini, quia potentia Divinitatis per illum effecit [Col. 0304A] virtutes et miracula. Ipseque Paulo teste, virtus Dei et sapientia, per quem condita sunt omnia quae in coelis sunt et quae in terra (I Cor. I; Col. I) . Cui malitia invidorum nocere non potuit, nec diabolus ullum in eo habuit dominatum, quia nullum ibi invenit peccatum. Unde ipse de se ait: Venit princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam (Joan. XIV) . Haec ergo praecesserunt in capite: caeterum dono ipsius benedicentur membra ejus et corpus, quod est scilicet sancta Ecclesia, cujus terminos Deus dilatavit usque ad fines terrae. Cui per Isaiam dicitur: Dilata locum tentorii tui, et pelles tabernaculorum tuorum extende, ne parcas, longos fac funiculos tuos, et clavos tuos consolida. Ad dextram enim et laevam penetrabis, et semen tuum gentes haereditabit, [Col. 0304B] et civitates desertas inhabitabit (Isai. LIV) . Cum qua est manus Domini: quia in ipsa operatur Filius Dei, qui et brachium et dextera Omnipotentis est; quae malitia persecutorum atque haereticorum opprimi non poterit: quia ipsa Veritas portas inferi adversus eum praevalere non posse fideli famulo suo, Petro videlicet apostolo, praedixit (Matth. XVI) . Nec diabolus ei dominabitur: quia data est illi potestas a Domino calcandi super serpentes atque super scorpiones, et super omnem virtutem inimici (Luc. X) . Paerstitit ergo Deus Jabes nostro omnia, quae deprecatus est, quia dedit illi omnem potestatem in coelo et in terra (Matth. XXVIII) , ut in nomine ejus omne genu flectatur coelestium, terrestrium atque infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus [Col. 0304C] Jesus in gloria est Dei Patris (Phil. II) .

Caleb autem, frater Sua, genuit Mahir, qui fuit pater Esthon. Porro Esthon genuit Bethrapha, et Phesse, et Thehina, patrem urbis Naas. Legimus supra Caleb esse filium Hesron, cujus fratres fuerunt Ram et Jerameel Aiunt ergo Hebraei Ram fratrem Caleb Sicha hic appellari: et interpretatur Ram excelsus, Sicha quoque humilis. Quod bene Judaici populi typum potest exprimere per allegoriam: qui quondam excelsus fuit in cultura unius Dei et potentia regni, sed quia Christum ad se venientem suscipere noluit, humilis atque vilis effectus est, juxta illam parabolam Evangelii, quae dicit primos esse novissimos, et novissimos primos (Matth. XX) : Quia Judaei cum dudum fuerint primi sub Veteri Testamento, [Col. 0304D] nunc sunt novissimi in gratia Novi Testamenti: et gentium populi e contrario primi, qui tunc erant novissimi; quia caput in caudam, et cauda in caput versa est (Deut. XXVIII) . Caleb vero genuit Mahir, et Mahir genuit Esthon, Esthon autem genuit Theinna. Quod vero dicit Theinnan patrem urbis esse Naas, intelligi potest aut Bethlehem, aut matris Isai, quia Isai in alio loco Naas coluber vocatur. Quod autem subjungitur: Hi sunt viri Recha, nonnulli intelligunt Recha nomine David nuncupari; interpretatur enim Recha tener. Unde ipse David de se ita ait: Ego sum tener et unctus rex (II Reg. XXIII) . Et in alio loco, quasi vermiculus ligni tener esse describitur. Idcirco enim viri Recha dicuntur, quia propter [Col. 0305A] exprimendam genealogiam David in hac essentia adnotati sunt.

Filii autem Cenez, Othoniel et Saraia. Porro filii Othoniel Athath et Maonathi. Maonathi genuit Ophra; Saraia autem genuit Joab patrem Vallis artificum; ibi quippe artifices erant, etc. Filii ergo Cenez fuerunt Othoniel et Saraia, sed de Saraia dicitur Joab procedere, qui juxta nominis sui interpretationem dicitur pater Vallis artificum, quia de filiis ejus fuerant architecti ad aedificandam domum Domini. Secundum allegoriam autem artifices, qui in vallibus habitabant, possunt significare legis doctores, quos scientia non inflat, sed charitas aedificat (I Cor. VIII) , qui humilitati praecipue operam dant, et modestiae jura rite conservant; qualis fuit Gamaliel, legis doctor [Col. 0305B] honorabilis et discipulus ejus, Paulus scilicet apostolus (Act. V et XXII) ; nec non et alii his similes, quorum sermo atque exempla aedificationes virtutum sunt.

Filii Ezra, Jether, et Mered, et Epher, et Jalon. Hic locus quia difficilis esse videtur, quod Hebraei inde sentiant, quantum ex scriptis eorum percepimus, dicamus. Aiunt quippe, Ezram hunc, qui interpretatur auxilium, ipsum esse Amram patrem Moysi et Aaron: Jether, qui interpretatur residuum, hunc esse Aaron; et Mered, qui rebellans interpretatur, eumdem esse Moysen. Epher vero sive Efer, quod nomen pulverem sonat, Eldat fuisse. Jaalon quidem ipsum esse Medat. Hi ergo duo de numero fuerunt septuaginta seniorum quos Moyses a Domino [Col. 0305C] accepit in auxilium regiminis in ipso Israel (Exod. XXIV) ; qui etiam dicuntur prophetasse in castris, quando Moyses cum caeteris ierat ad tabernaculum ante Dominum, sicut in libro Numerorum (Cap. XI) legitur. Tradunt enim Moysen post acceptam legem in Eremo patri injunxisse ut matrem dimitteret, eo quod illius amita esset; filia enim fuit Levi, post cujus dissidium duxisse aliam uxorem Amram, ex qua hos duos filios, hoc est, Eldat et Medat, habuerit. Quod autem sequitur: Genuitque Mariam, et Sammai, et Jesba patrem Esthamo. Uxor quoque ejus Judaia peperit Jared patrem Gedor, et Heber patrem Socho, et Icuthiel patrem Zanoe; Sammai Moysen intelligi volunt, qui interpretatur coelestis; Jesba Aaron, qui interpretatur collaudatio; patrem Esthamo, [Col. 0305D] id est, ignis manentis, eo quod filii Aaron in assiduis sacrificiis igne utebantur. Nomina vero quae continuatim sequuntur, omnia Moysi vocabula intelligi volunt propter diversos actus ejus, hoc est, primum Jared, hoc est, descendens; eo quod de monte descenderit cum tabulis legis; pater autem Gedor sepis dicitur, eo quod quasi quodam sepe populum circumdedit lege; Heber quoque, hoc est, vinctor, pro eo vocatur, quod populum servitio Dei junxerit. Pater Socho, prophetiae, quia saepe ipse doctor fuit prophetarum. Icuthiel vero, sperans in Dominum, inde nuncupatur, quia spem habuerat liberandi populum de Aegypto. Pater autem Zanoa, qui interpretatur gubernator, inde dictus quia magnam populo [Col. 0306A] in eremo gubernationem exhibuerit; sive quod doctrina sua quotidie gubernat se subsequentes. Quod autem post haec nomina sequitur Scriptura, dicens: Hi autem filii Bethiae filiae Pharaonis quam accepit Mered; idcirco filiam Pharaonis in hoc loco matrem Moysi vocat, quae et ipsa juxta proprietatem nominis sui filia Domini nuncupatur, scilicet propter bonam voluntatem quam in nutriendo puero habuerat: indeque Mered Moyse accepta dicitur, eo quod, relictis idolorum cultibus, ad Dei unius cultum conversa sit. Quod vero superius dictum est: Uxor ejus Judaia peperit Jareth, Judaiam dicunt esse Iochabeth matrem Moysi et Aaron.

Filii Sela, filii Judae, Her pater Lecha, et Laada pater Maresa, et cognationes domus operantium byssum [Col. 0306B] in domo juramenti. Et qui stare fecit solem, virique Mendacii, et Securus et Incendens, qui principes fuerunt in Moab, et qui reversi sunt in Lahem. Hic nomen Her idcirco ponitur propter memoriam pristini nominis, quod habuit ille qui propter impietatem a Domino occisus est (Gen. XXXVIII) . Cognationes ergo domus operantium byssum in domo juramenti, hi sunt, qui cum Beseleel commorati sunt ad explendum opus tabernaculi (Exod. XXXVI) . Juramenti enim domus idcirco dicitur, sicut in tabernaculum foederis, quia in eo Deus cum homine foedus pepigit, et juramentum quod juravit ad Abraham, Isaac et Jacob, confirmavit. Quod vero sequitur: Qui solem fecit stare redit ad progeniem Phares, de quo ortus est David; opportunum judicans progeniem [Col. 0306C] Juda, de qua tribus regia orta est, in David terminare. Tradunt enim hunc fuisse Elimeleth, virum Noemi (Ruth. I) , patrem Maalon et Chelion, in cujus tempore sol steterit propter praevaricationes legis; ut, tanto miraculo viso, converterentur ad Dominum Deum suum. Quod quia facere contempserunt, idcirco fames invaluit; et ille, qui in tribu Juda prior videbatur, famis inopia cum uxore et filiis non solum patria pelleretur, verum etiam in eadem peregrinatione cum filiis moreretur. Viros autem mendacii esse Mahalon et Chelion dicunt, qui hic Securus et Incendens appellantur, et de quibus dicitur quod principes fuerunt in Moab, eo quod uxores Moabitides duxerint: quod in Hebraeo expressius ponitur, ut ab eruditis illius linguae didicimus, ut non [Col. 0306D] principes, sed mariti dicantur. Quod vero sequitur: Qui reversi sunt in Lahem, Noemi et Ruth demonstrat, quod in Bethlehem ad panem post inopiam famis, audita ubertate panis in Bethlehem, reversae sunt. Et quia haec historia in libro Ruth scribitur, idcirco subsequitur. Haec autem sunt verba vetera.

Hi sunt figuli habitantes in plantationibus et in sepibus apud regem in operibus ejus, commoratique sunt ibi. Singulos vero dicit habitantes in plantationibus et in sepibus, progeniem quae de Ruth propagata est, quae in sepibus et plantationibus habitasse dicitur, quoniam ad regiam dignitatem et ad munimentum plebis haec plantatio pervenit. Commoratique sunt ibi, hoc est, in Bethlehem, apud regem in operibus [Col. 0307A] ejus: quia ex eis David rex exortus est, cujus opera nimis praeconiis praedicantur. Mystice autem figulos hos qui in plantationibus et in sepibus laborant, non alios, quam doctores sanctos intelligimus, qui formant et componunt vasa Domini: fingere enim componere dicimus. Unde compositores luti figulos vocamus. Isti figuli in plantationibus et in sepibus laborant, quia vineam Domini verbo fidei excolunt et doctrinis suis plantant, exhortationibus suis atque orationibus undique muniunt. Hi apud regem in operibus ejus commorantur: quia in fide Christi manentes, quidquid dicunt, quidquid agunt, omnia in gloriam Dei faciunt.

Filii Simeon Jamuel et Jamin, Jarib, Zara, Saul, etc. Filii ergo Simeon in Genesi scribuntur sex (Gen. XLVI) : hic vero Sober tollitur, eo quod nulla de eo progenies processit. Mutantur vero nomina quaedam suis rationibus. Nam in Genesi scribitur Jemuel, qui interpretatur mare Dei; in Paralipomenon vero Jamuel, loquens cum Deo. Alius vero in Genesi vocatur Ochaz, in Paralipomenon autem Jarib. Ochaz quoque interpretatur laudatio, et Jarib, litigans, eo quod de ejus progenie exivit Zamri, qui cum scorto Madianite peccans a Phinee sacerdote peremptus est. Lachim in Genesi scriptum est (Ibid.) , quod interpretatur praeparatio: in Paralipomenon vero idem nominatur Zara, quod interpretatur ortus. Saul quidem, quem eodem nomine in utroque libro commemorat, sed hic filium Chananitidis tacet, et vicinitate fraterni nominis ex Zara, qui interpretatur ortus [Col. 0307C] decorus.

Fratres autem ejus non habuerunt filios multos: et universa cognatio non potuit adaequare summam filiorum Juda. Manifestum est Simeon non tantum habere fecunditatis sobolis quantum habuit Judas. Unde et in libro Jesu Nave (Cap. XIX) , dicitur Simeon per cognationes suas accepisse haereditatem in medio possessionis filiorum Juda.

Habitaverunt autem in Bersabee et Molada et Hasarsuhal, etc. Hae civitates ex maxima parte ad possessionem tribus Juda pertinebant. Quod autem subjungitur:

Hae civitates eorum usque ad regem David. Ostendit quod Siceleg et Bersabee, quae tribus Judae fuerunt, et a tribu Simeon invasae sint, a David denuo in [Col. 0307D] pristinam Judae redierunt haereditatem.

Et universi viculi eorum per circuitum civitatum istarum usque ad Baal, etc. Baal ipse est locus qui alibi Cariachbal scribitur, de quo superius dictum est. Quod autem dicitur:

Isti sunt nominati principes in cognationibus suis, et in domo affinitatum suarum multiplicati sunt vehementer. Et profecti sunt ut ingrederentur in Gador usque ad orientem vallis, et ut quaererent pascua gregibus suis. Inveneruntque pascuas uberes et valde bonas, et terram latissimam et quietam et fertilem, in qua ante habitaverunt de stirpe Cham. Hi ergo venerunt, quos supra descripsimus nominatim, in diebus Ezechiae regis Juda et percusserunt tabernacula eorum, [Col. 0308A] et habitatores qui inventi fuerant ibi, et deleverunt eos usque in praesentem diem, habitaveruntque pro eis, quoniam uberrimas pascuas ibidem repererunt. Descriptis his quos de Simeon stirpe numerarunt, et expressis actibus eorum, juxta mysterium significat quod doctores sancti, qui principes sunt Ecclesiae, et praevident pascuas gregibus Christi, proficiscuntur in Gador usque ad orientem vallis, ut ibi quaerant pascua opportuna. Et quid per Gador, quae interpretatur sepes ejus, nisi sancta Ecclesia exprimitur, quae tutamen est atque defensio fidelium animarum? Ibi ergo sunt pascua usque ad orientem vallis, hoc est, usque ad incarnationem Verbi Dei, de quo Paulus ait. Semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et [Col. 0308B] habitu inventus ut homo (Phil. II) . Ibi ergo qui quaerit pascua, uberrima inveniet, quia ipsa ait Veritas: Ego sum ostium; per me si quis introierit, salvabitur, et ingredietur et egredietur, et pascua inveniet (Joan. X) . Ibi ergo omnis quippe qui quaerit pascuas virtutum, uberes et valde bonas inveniet; ibique terra latissima, et quieta, et fertilis est, quia ibi gratia spiritalis dono Dei copiosissime abundat. Quod autem dicit: In qua ante habitaverunt de stirpe Cham, significat multitudinem gentium de idolorum cultura ibidem confluxisse, ut unius Dei veri essent cultores, quia antea variorum vitiorum fuerunt servitores. Hi venerunt in diebus Ezechiae regis Juda, hoc est, in tempore Christi adventus; ipse est enim virtus Dei Patris (I Cor. I) , quem Ezechias nomine [Col. 0308C] suo denotat; interpretatur enim fortitudo Domini. Percusseruntque tabernacula eorum et habitatores qui inventi fuerunt ibi, et deleverunt eos usque in praesentem diem. Percutit unusquisque fidelis tabernacula impiorum et habitatores eorum quando abnegans impietatem et saecularia desideria (Tit. II) per Christi baptismum a cunctis sordibus abluitur peccatorum, sicque deinceps per gratiam ejus studet sobrie, juste et pie vivere in hoc saeculo, exspectans beatam spem et adventum gloriae magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, qui dedit semetipsum pro nobis, ut redimeret nos ab omni iniquitate, et mundaret sibi populum acceptabilem, sectatorem bonorum operum (Ibid.) . Ita ergo fiet illud quod scriptum est: Et erit in loco ubi dictum est, Non plebs mea vos, ubi vocabuntur [Col. 0308D] filii Dei viventis.

De filiis quoque Simeon abierunt in montem Seir viri quingenti, habentes principes Phaltiam et Naariam et Raphaiam et Oziel filios Jesi: et percusserunt reliquias quae evadere potuerant, Amalecitarum, et habitaverunt ibi pro eis usque in diem hanc. Quid per quingentos viros, nisi patres Novi Testamenti designantur? Hi ergo abierunt in montem Seir, et percusserunt reliquias Amalecitarum; quia superbiam hujus mundi conculcantes, deformitatem vitiorum opprimendo, malignorum spirituum reliquias, Spiritus sancti gratia donante, comprimunt. Hi ergo quatuor principibus sustentati esse dicuntur: quia evangelica doctrina veraciter instructi, spirituale bellum [Col. 0309A] contra malignos spiritus convenienter gerere possunt. Et benedicitur quod habitarent ibi, percussis reliquiis Amalecitarum; quia, expulsis iniquis possessoribus, in loco vitiorum virtutum seriem subrogaverunt, quarum possessio hominem efficit beatum. Convenienterque additum est, usque ad diem hanc: quod tandiu dici potest, quandiu finis non erit mundi: quia sancta Ecclesia usque ad consummationem permanet saeculi, in qua quotidie contra hostes spirituales dimicatur, et quotidie triumphus de eis capitur.

(I Par. V.) Filii quoque Ruben primogeniti Israel: ipse quippe fuit primogenitus ejus; sed cum violasset [Col. 0309B] thorum patris, data sunt primogenita ejus filiis Joseph, filiis Israel: et non est ille reputatus in primogenitum. Manifestus est historiae sensus, quod ideo ablata sunt primogenita a Ruben, eo quod dormivit cum Bala concubina patris sui Jacob, et stuprasset eam (Gen. XXXVI) . Unde primogeniti honor translatus est ad Joseph juniorem filium, cujus progenies valde multiplicabatur, et excellebat potentia regni inter decem tribus quae fuerunt in Samaria. Mystice autem demonstrat ruinam populi prioris, cujus (juxta quod primogenitus debebatur) erat accipere sacerdotium atque regnum. Sed quia ascendit cubile Dei Patris sui, et maculavit stratum ejus, quando corpus Dominicum, in quo plenitudo divinitatis requiescebat (Col. II) , raptum in cruce suspendit, et ferro commaculavit: [Col. 0309C] ob hoc primogenitorum dignitas ad Joseph spiritualem, hoc est, Christum et Ecclesiae populum, translata est ad quem in psalmo paterna vox ait: Ante luciferum genui te: tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) .

Porro Judas qui erat fortissimus inter fratres suos, de stirpe ejus principes germinati sunt, etc.

Per Judam ergo patriarcham exprimitur Redemptor noster, caput videlicet Ecclesiae catholicae. Unde scriptum est de eo: Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX) . Qui erat fortissimus inter fratres suos, quia unxit eum Deus Pater oleo laetitiae prae omnibus participibus suis (Psal. XLIV) . De cujus stirpe principes [Col. 0309D] germinati sunt, hoc est, apostoli et doctores Novi Testamenti: de quibus in psalmo Propheta ad ipsum Christum loquitur, dicens: Pro patribus tuis nati sunt tibi filii: constitues eos principes super omnem terram (Ibid.) . Pari ergo modo et primogeniti dignitas et principatus regni ad mediatorem Dei et hominum pertinent, quia Ipse est primogenitus mortuorum, et princeps regum terrae; qui dilexit nos, et lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo (I Cor. XV, Col. I; Apoc. I) .

Filii Johel, Samaia filius ejus, Gog filius ejus, Semei filius ejus, Micha filius ejus, Reia filius ejus, Baal filius ejus, Beera filius ejus, quem duxit captivum dux Thelgathphalnasar, rex Assyriorum: fuit [Col. 0310A] princeps in tribu Ruben, et reliq. Beera filius Baal, de stirpe Ruben, ipsum dicunt esse principem Oseae prophetae, quem rex Assyriorum cum decem tribubus, quae fuerunt in Samaria, in captivitatem duxit.

In diebus autem Saul praeliati sunt contra Agareos et interfecerunt illos, habitaveruntque pro eis in tabernaculis eorum, in omni plaga, quae respicit ad Orientem Galaad. Notandum autem quod Agar, unde Agarei exorti sunt, ipsa sit Cethura, quem post mortem Sarae Abraham duxit uxorem (Gen. XXV) . Nam dum in sequentibus dicat (Ibid.) Rubenitas et Gaditas et dimidiam tribum Manasse pugnasse cum Agareis, sequitur praebuisse eis auxilium Itureos, Naseos et Nodab, qui utique filii Isimahel fuerunt. Sed et illud sciendum, quod qui in Paralipomenon [Col. 0310B] Nodab, idem in Genesi Cedmae vocatur. Cedma interpretatur, antiquorum, Nodab, uter.

Traditique sunt in manus eorum Agareni et universi qui fuerant cum eis, quia Dominum invocaverunt, cum praeliarentur; et exaudivit eos, eo quod confisi erant in eo. Quandiu filii Israel divino cultui secundum legis praecepta se mancipaverunt; tandiu habuerunt Dominum propitium et adjutorem atque defensorem contra hostes suos. Cum autem illum deseruerunt, et idolorum culturam secundum morem nationum instituerunt, statim sentierunt eum ultorem, quem antea habuerunt protectorem. Quod enim dicit: Fuit enim bellum Domini, significat quod Domini auxilio bellum illud ad internecionem hostium peractum est.

[Col. 0310C] Habitaverunt pro eis usque ad transmigrationem. Hoc est, donec pro peccatis suis traditi sunt in manus Assyriorum

Et suscitavit Deus Israel spiritum Phul regis Assyriorum, et spiritum Thelgathphalnasar regis Assur, et transtulit Ruben et Gad et dimidiam tribum Manasse; et eduxit eos in Lahela et Abor et Hara et fluvium Gozan usque ad diem hanc. Notandum autem quod in libro Malachim fertur, Phul regem Assyriorum a Manahem, filio Gadi, rege Israel, accepisse mille talenta argenti, ut esset ei auxilio, et firmaret regnum ejus, (IV Reg. XV) , non tamen, quod eum transtulerit in Assyrios. Item in eodem libro legitur (Ibid.) quod Thelgathphalnasar, rex Assur, in diebus Phacee regis Israel accepisset Aion et Abel domum Maacha et Janoe [Col. 0310D] et Cedes et Asor et Galaad et Galilaeam universam terram Nephthali, et transtulerit eos in Assyrios. Novissime narrat (IV Reg. XVII) , quod Salmanasar, rex Assyriorum, Osee, filium Ela, regem Israel, obsidendo Samariam tribus annis, ceperit et transtulerit Israel in Assyrios, posueritque eos in Lahela et in Habor juxta fluvium Gozan, in civitatibus Medorum. Unde quaeritur quomodo scriptum sit in Paralipomenon Phul et Thelgathphalnasar reges Assyriorum transtulisse Ruben et Gad et dimidiam tribum Manasse, et eduxisse in Lahela et Habor et Ara et fluvium Gozan, cum hoc Malachim narret Salmanasar regem perfecisse, quia ipse transtulit Israel in Assyrios, posuitque in locis supradictis? [Col. 0311A] Sed haec quaestio ita solvi potest, quod ideo priores reges Assyriorum dicuntur hanc transmigrationem perpetrasse, quia ipsi coeperunt primitus hoc agere cum gente Assyriorum quod eadem gens in posterioribus regibus studuit perfecisse. Aram autem quoque in Paralipomenon non memorat, et Malachim praetermittit. Hanc autumant Hebraei Reges esse civitatem Medorum, ubi Gabelus manebat, a quo Tobias pecuniam decem talentorum argenti sibi creditam repetebat (Tob. I, IV, IX) .

(I PAR. VI.) Johanan genuit Asariam: ipse est qui [Col. 0311B] sacerdotio functus est in domo quam aedificavit Salomon in Jerusalem. Quaeritur, enumeratis superius filiis Levi per Aaron et filios ejus juxta successionem sacerdotalem, quomodo perveniens ad Azariam filium Johanan ipsum dicat Scriptura esse qui sacerdotio functus est in domo quam Salomon aedificavit in Jerusalem, cum alii similiter sacerdotes fuerint in ipsa domo, de quibus nihil tale refertur? Sed ideo iste solus tali praeconio laudatur, quia restitit Oziae regi sacrificare volenti in templo Dei (II Par. XXVI) , et ob constantiam animi atque zelum legis aperte dicitur explesse officium sacerdotis.

Genuit autem Azarias Amariam, et Amarias genuit Achitob, Achitob genuit Sadoc, Sadoc genuit Sellum, Sellum genuit Helciam, et Helcias genuit [Col. 0311C] Azariam. Azarias genuit Saraiam, et Saraias genuit Josedec. Porro Josedec egressus est, quando transtulit Dominus Judam et Jerusalem, etc. Josedec quippe quidam dicit esse Esdram sacerdotem, qui reversus de Babylone simul cum Zorobabel et filiis Juda restauravit templum Domini, et civitatem Jerusalem. Quod demonstrare videtur liber ejusdem Esdrae, ubi dicit: Post haec autem verba in regno Artaxerxis, regis Persarum, Esdras filius Saraiae, filii Azariae, filii Helciae, filii Sellum, filii Sadoc, filii Achitob, filii Zariae, filii Amariae, filii Azariae, filii Maratoth, filii Zachariae, filii Ozi, filii Bocci, filii Abisue, filii Phinees, filii Eleazar, filii Aaron sacerdotis ab initio (I Esd. VII) , etc. Tradunt etiam eumdem Esdram esse Malachiam prophetam, qui in duodecim [Col. 0311D] prophetis ultimus est, quia pleraque quae in libro illius continentur, et hic Propheta commemorat, dicens: Labia sacerdotis custodiant scientiam, et legem requirunt ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est (Mal. II) . Alii autem asserunt Josedec esse patrem Jesu sacerdotis magni; cujus meminit Zacharias propheta in libro suo (Zach. III) . Esdram autem dicunt esse sacerdotem virum justum et gloria magna potitum apud multitudinem populi in Babylone, reversum autem inde cum plurima turba temporibus Artaxerxis regis in Jerusalem.

Filii Samuel primogenitus Vasseni et Abia. Notandum autem quod in libro Regum de filiis Samuel Joel nominatur (I Reg. VIII) , idem in Paralipomenon Vasseni [Col. 0312A] scribitur. Quia ergo Abia filius Samuelis (ut Hebraei tradunt) in judicio constitutus, munerum acceptor erat, et iste Johel (qui et Vasseni) senior filius, hoc sciendo, non eum inde corripiebat, ideo dicitur uterque peccatum fecisse. Sic enim scriptum est: Factum est autem cum senuisset Samuel, posuit filios suos judices Israel: fuitque nomen filii ejus primogeniti Joel, et nomen secundi Abia, judicium in Bersabee. Et non ambulaverunt filii ejus in viis illius, sed declinaverunt post avaritiam, acceperuntque munera, et perverterunt judicium. Congregati ergo universi majores natu Israel, venerunt ad Samuelem in Ramatha, dixeruntque ei. Ecce tu senuisti, et filii tui non ambulant in viis tuis, constitue nobis regem, ut judicet nos sicut et universae habent nationes (Ibid.) .

[Col. 0312B] Isti sunt quos constituit David super cantores domus Domini, ex quo collocata est arca, et ministrabant coram tabernaculo testimonii, canentes, donec aedificaret Salomon domum Domini in Jerusalem. Stabant autem juxta ordinem suum in ministerio. Hi ergo sunt, qui assistebant cum filiis suis. De filiis Caath, etc. Hic anticipando de officiis cantorum David, qui in organis musicorum laudes canebant, cum genealogiam eorum narraret, praelibavit; suo autem ordine, quomodo id fecissent, demonstratur. Quod vero dicitur Heman cantor filius esse Joel filii Samuel, et expleta genealogia ipsius dicitur frater illius esse Asaph, qui stabat a dextris ejus, hoc non secundum nativitatem, sed secundum propinquitatem significat, quia frater dicitur, non quod unius patris [Col. 0312C] aut matris esset filius, sed eo modo quo solemus propinquos fratres appellare.

Ethan filius Cusi, filii Abdi, filii Maloch, filii Asabiae, filii Amasiae, filii Helciae, filii Amasi, filii Boni, filii Somer, filii Mooli, filii Musi, filii Merari, filii Levi. Ethan iste unus fuit de tribus cantoribus, qui coram David in cymbalis aeneis ad laudem Dei concrepabant. Et notandum, quod sicut tres filii fuerunt Levi, hoc est, Caath, Gerson et Merari, ita et tres isti cantores de singulis filiis originem ducebant, hoc est, Heman de Caath, Asaph de Gerson, et Ethan, de Merari, ut praesens historia testatur. Mystice autem hi tres cantores, qui in cymbalis aeneis personabant, significant doctores sanctos, qui sanctae Trinitatis fide imbuti juxta dispositionem veri [Col. 0312D] David fortem sonitum praedicationis evangelicae in toto mundo reddunt, de quibus Psalmista ait: In omnem terram exivit sonus eorum et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) . Et bene subjungitu.

Fratres quoque eorum, Levitae, qui ordinati sunt in cunctum ministerium tabernaculi domus Domini. Quia universus ordo ecclesiasticus secundum apostolorum traditionem, qui primatum tenent in doctoribus sanctis, totum agunt ministerium veri Dei tabernaculi, quod est sancta Ecclesia, domus utique Dei vivi de vivis lapidibus constructa. Unde doctor gentium discipulum instruens ait: Haec tibi scribo, sperans me venire ad te cito. Si autem tardavero, ut scias quomodo oporteat te conversari in domo Domini, [Col. 0313A] quae est Ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis (I Tim. III) .

Aaron vero et filii ejus adolebant incensum super altare holocausti, et super altare thymiamatis, in omne opus sancti sanctorum, et ut precarentur pro Israel, juxta omnia quae praeceperat Moyses servus Dei. Hi sunt autem filii Aaron: Eleazar filius ejus, Phinees filius ejus, Abisue filius ejus, Bocci filius ejus, Ozi filius ejus, Zaraia filius ejus, Meraioth filius ejus, Amaria filius ejus, Achitob filius ejus, Sadoc filius ejus, Achimaas filius ejus, et reliq. Aaron et filios ejus nullum melius significare arbitror, quam Redemptorem nostrum, et Ecclesiae populum, ad quam Petrus in Epistola sua ait: Vos estis genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis [Col. 0313B] (I Petr. II) ; quem ipse Pontifex summus, qui ex semine David carnem suscipiens, factus est sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) , instituensque eos, docuit super altare fidei holocaustum bonorum operum et thymiama sacrae orationis Deo offerre, et ut precarentur pro Israel, hoc est, pro statu sanctae Ecclesiae, juxta omnia quae praecepit Moyses servus Dei: secundum praecepta scilicet legis, quae data est per Moysen. Quod vero genealogia Aaron repetitur et usque Achimaas pervenit, putatur hoc ob laudem et memoriam Achimaas factum esse, eo quod fideliter erga David in omnibus egerit.

[Col. 0313C] (I PAR. VII.) Filii Ozi Izrahia de quo nati sunt Michael et Obadia et Joel et Jesia, quinque omnes principes. Quomodo dicit esse filios Izrahia quinque, cum non inveniantur nisi quatuor? Nisi forte annumeretur cum eis ipse pater eorum Izrahia, qui unicus patri suo Ozi fuit secundum regulam quam supra in alio loco posuimus.

Porro filii Bechor: Zamira et Joas, et Eliezer, et Elioenai et Amri et Jerimoth et Abia et Anathoth et Almath. Ubicunque in lege scribitur: Omnes isti filii cujuslibet, aut pro meritorum excellentia, aut pro meritorum veteri oratione fit, ut ejus filii dicantur esse, cujus fuerunt et imitatores.

Filii autem Balan: Jehus et Benjamin et Aod et Chanana. De hujus ergo Aod progenie fuisse dicitur [Col. 0313D] judex Aod, qui in libro Judicum legitur (Jud. III) . Chanana vero iste est, a quo egressi sunt Benjaminitae, qui nefas perpetraverunt in uxore Levitis, sicut in Judicum scriptum est (Jud. IX) .

Filii autem Nephthalim: Jasiel et Guni et Jeser et Sellum filii Bala. Haec Bala concubina fuit Jacob (Gen. III) , atque ancilla Rachel; ideoque filios Nephthali esse Balae, quia Nephthali, ex quo isti generati sunt, filius fuit istius Balae.

Porro filius Manasse Esriel; concubinaque ejus Syra peperit Machir, patrem Galaad. Asserunt Hebraei, hanc Syram filiam fuisse filii Balan, quam in Aegyptum famis inopia ad venundandum a patre ducta, a Manasse, qui horreis praeerat, misericorditer [Col. 0314A] suscepta, patri cibariis datis, ab eodem Manasse in conjugium suscepta sit.

Machir autem accepit uxores filiis suis Happhim et Saphan, et habuit sororem nomine Machaa. Nomen autem secundi Salphaad. Nataeque sunt filiae Salphaad, etc. Hic confusus ordo videtur esse dictionis, cum primum ponit duo nomina Machir, hoc est, Happhim et Saphan; deinde dicit: Nomen secundi Salphaad, qui habuerit filias, de quibus in Numerorum libro legitur (Num. XXVII) , quod expetissent a Moyse haereditatem inter fratres suos. Sed Hebraei hunc locum ita edisserunt, quod Happhim et Saphan unius hominis nomina fuerunt, hoc est, prioris filii Machir; secundum autem ejus filium fuisse Salphaad, et eorum sororem esse Malchaam, quam Heron, [Col. 0314B] cum sexaginta esset annorum, accepit uxorem, quae etiam peperit ei filium, nomine Segub, sicut superius demonstratum est. Quod autem enumeratis filiis Manasse ex Machir subjungit:

Hi sunt filii Galaad et Machir, filii Manasse; soror autem ejus Regina peperit virum decorum, etc. Hanc Reginam, quae fuit soror Ulam, filii Phares, filii Machir, ut supra historia ostendit, quidam tradunt esse matrem Jesu filii Nave, quem virum decorum nuncupant propter insigne virtutis ejus et principatus. Alii dicunt eamdem Reginam esse Debboram uxorem Lapidoth prophetissam (Jud. IV) . Sed ejus opinionis qui certitudinem inveniat, dicat.

Filii autem Ephraim: Suthala, Bared filius ejus, Thaha filius ejus, Elada, filius ejus, Thaha filius ejus, [Col. 0314C] et filius Zabad, et hujus filius Suthala, et hujus filius Ezer et Elad. Occiderunt autem eos viri Geth indigenae, quia descenderant ut invaderent possessiones eorum. Dixit ergo Ephraim pater eorum multis diebus, veneruntque fratres ejus ut consolarentur eum, etc. Super hoc capitulo Hebraei hujusmodi defingunt fabulam, dicentes quod filii Ephraim, Ezer et Elad, congregata multitudine de Israel, vivente adhuc patre suo, conati sunt ad terram promissionis reverti, qui et Geth urbe Philistinorum interfecti sunt. Unde et caeterae postea tribus per desertum adducuntur, ne viderent ossa fratrum suorum. Et in psalmo dicitur: Filii Ephrem conversi sunt in die belli (Psal. LXXVII) . Fratres vero, qui ad consolandum Ephraim venerunt, aut eos dicimus, qui de patriarchis supererant, [Col. 0314D] aut cognationem quam fraterno nomine saepe nominaverimus. Post haec autem enumeratis filiis Benjamin subjungitur.

(I PAR. VIII.) Hi sunt filii Ahod, principes cognationum habitantium in Gabaa, qui translati sunt in Manahath. Manahath interpretatur sepulcrum. Translati sunt ergo in Manahath, quando pro scelere in uxore Levitis perpetrato gladio corruerunt, et pene usque ad novissimum deducti, cum ex tota tribu non amplius quam ducenti viri remanserunt (Jud. XX) . Quod vero sequitur: Naaman autem, et Achia, [Col. 0315A] et Gera, ipse transtulit eos, designat duos priores, hoc est, Naaman et Achia, fuisse principes, sed tamen se subdidisse Gera. Unde et singulari numero describuntur: Ipse transtulit eos. De isto Gera processit progenies Gera, qui fuit pater Semei.

Baria autem et Sama principes cognationum habitantium in Aialon: hi fugaverunt habitatores Geth. Fugasse dicuntur Baria et Sama habitatores Geth, quia ulti sunt fratres suos Ephraim, quos gladio conciderunt.

Fuerunt autem filii Ulam viri fortissimi, et magno robore tendentes arcum, et multos habentes filios ac nepotes usque ad centum quinquaginta. Hic centum quinquagenius numerus refertur ad filios Ulam, ut iste sit sensus: Fuerunt autem filii Ulam centum quinquaginta, per tropum qui vocatur hyperbaton.

(I PAR. IX.) Universus ergo Israel dinumeratus est, et summa eorum scripta est in libro Regum Israel et Juda. Translati sunt autem in Babylonem propter delictum suum. Numerati sunt ergo filii Israel sive per David, ut Scriptura refert, sive per Salomonem, sive per alium quemlibet regem; sed tamen propter delictum suum in Chaldaeam translati sunt, partim per Thelgathphalnasar, partim per Salmanasar, partimque per Nabuchodonosor, ubi et plurimi eorum defecerunt ⁜ a . Quod autem dicitur.

Habitaverunt primi in possessionibus et urbibus [Col. 0315C] suis, Israel et sacerdotes, Levitae et Nathinaei, etc. Sciendum quod Nathinaei domini, sive in humilitate servientes, interpretantur, et sunt Gabaonitae, quos Josue cum vitae reservaverit, ad servitium tamen templi deputavit, ut aquas et ligna illius apportarent (Jos. IX) .

Azarias quoque filius Helciae, filii Mosollam, filii Sadoc, filii Maraioth, filii Achitob pontifex domus Dei, et reliqua. Iste est Helcias sacerdos magnus, qui librum legis invenit, hoc est, Deuteronomium in templo Domini, temporibus Josiae, et dicitur fuisse pater Jeremiae prophetae (IV Reg. XXII) .

Bacbacar quoque carpentarius et Galal et Mathania filius Micha filii Zechri, filii Asaph: et Obdia filius Semeiae, filii Galal, filii Idithun; et Barachia filius [Col. 0315D] Aza, filii Elcana, qui habitavit in atriis Netophati, etc. Bacbacar carpentarius idcirco describitur, quia artificio suo fungebatur in domo Domini, et erat de tribu Levi; et Barachia filius Asaph filii Elcana, qui habitavit in atriis Netophati. Netophati nomen loci est, et intepretatur inclytus, ubi habitabat Heled filius Baana, de quo superius dictum est: Qui erant coronae domus Joab (I Par. II) .

Obdia filius fuit Semeiae, filii Galal, filii Idithun, Idithun cantoris David.

Observant quippe in porta regis ad Orientem de filiis Levi per vices suas. Qui erant cantores, et vicibus suis ad psallendum cum David conveniebant, [Col. 0316A] quia antequam templum aedificaretur, in palatio erat arca testamenti, et ibi aedi inserviebant.

Sellum vero filius Cora, filii Abiasaph, filii Core cum fratribus suis et domo patris sui (Num. XVI) . Hic prior Cora per aleph scribitur, et sonat Cora. Secundus vero per he, et sonat Core. Cora clamans, Core clavus interpretatur. Ipse est qui in Numeris scribitur in seditione fuisse contra Moysen. Quod autem dicit:

Hi sunt Coritae super opera ministerii, custodes vestibulorum tabernaculi, significat, quod isti custodiebant ostium tabernaculi exterius; patres vero eorum qui subter scribuntur, et qui in Psalterio titulos habent, ipsi custodiebant ostium interius tabernaculi Domini, et erant cantores. Quod autem [Col. 0316B] subjungitur:

Et familiae patres eorum per vices castrorum Domini custodientes introitum, castrorum dicit filiorum Levi circa tabernaculum Domini habitationem, nec non et caeterorum filiorum Israel castrorum metaturam, sicut et in Numeris manifestissime descriptum est (Num. II) .

Phinees autem, filius Eleazari, erat dux eorum coram Domino, etc. Sic monstratur Phinees nepos Aaron (ut Hebraei tradunt) adhuc in eodem tempore vivere, et in tabernaculo vices ministrantium ordinare. Hi sunt vices viginti quatuor, quae in sequentibus describuntur a David ordinatae ad ministerium tabernaculi, quarum in Evangelio menti est: ut Zacharias de vice Abia sorte dicitur exisse, ut incensum poneret in templo Domini (Luc. I) .

[Col. 0316C] Per quatuor ventos erant ostiarii, id est, ad Orientem, ad Occidentem, ad Aquilonem et Austrum. Fratres autem eorum in viculis morabantur, et veniebant in Sabbatis suis de tempore usque ad tempus. His quatuor excubiis Levitarum creditus erat omnis numerus janitorum; et erant super exedras et thesauros domus Domini. Per gyrum quoque templum Domini morabantur in custodiis suis, ut, cum tempus fuisset, ipsi mane aperirent fores. In sequentibus vero, ubi tota dispositio ministerii tabernaculi Domini a David disposita commemoratur, quia fuerunt hi quatuor Levitae quibus creditus erat, omnis numerus janitorum, demonstratur, ubi ita scriptum est: De Hosa autem, id est, de filiis Merari, Semri princeps. [Col. 0316D] Non enim habuerat primogenitum, et idcirco posuerat eum pater ejus in principem. Helcias secundus. Tabelias tertius, Zacharias quartus. Omnes hi filii et fratres Hosa tredecim. Hi divisi sunt in janitores, ut semper principes custodiarum, sicut et fratres eorum, ministrarent in domo Domini. Missae sunt autem sortes ex aequo et parvis et magnis per familias suas in unamquamque portarum. Cecidit ergo sors Orientalis Selemiae. Porro Zachariae, filio ejus, viro prudentissimo et erudito, sortito obtigit plaga Septentrionalis. Obededom vero et filiis ejus ad Austrum, in qua parte domus erat seniorum consilium Sephim et Hosa ad Occidentem juxta portam quae ducit ad viam ascensionis, [Col. 0317A] custodia contra custodiam (I Par. XXVI) . Quatuor autem principes janitorum juxta spiritalem intelligentiam qui sunt alii, nisi doctores sancti? qui quatuor Evangeliis ostium fidei servant pate credentibus, et obserant blasphemantibus. Quibus cum Petro claves regni coelestis Christus commisit (Matth. XVI, XVIII; Joan. XX) . Hi per quatuor ventos ostia custodiunt, quia per quatuor plagas orbis undique gentem ad fidem Domini convocant, et Ecclesiam sanctam pervigili tutamine servant. Quod autem sequitur:

De eorum grege erant et super vasa ministerii; ad numerum enim, et inferebantur vasa et efferebantur de ipsis, et qui credita habebant utensilia sanctuarii, et qui praeerant similae, et vino et oleo et thuri et [Col. 0317B] aromatibus, de eorum grege dicit, hoc est, secundum historiam, de congregatione Levitarum constituebantur super vasa ministerii et utensilia sanctuarii, ut praeessent similae et vino et oleo, quae ad sacrificia pertinebant, et thuri et aromatibus, quibus conficiebantur unguenta et thymiamata: sicut in libro Numerorum distinctim atque separatim descriptum est (Num. III, IV) , quid Caathitae, et quid Gersonitae, quidve Meraritae ministerio habuerint, et quid Aaron et filii ejus prae caeteris sub cura sua haberent. Unde subjungitur:

Filii autem sacerdotum ungenta ex aromatibus conficiebant. Mystice autem de coetu sanctorum praedicatorum ordinantur hi qui super vasa ministerii divini, hoc est, super animas fidelium, in quibus [Col. 0317C] voluntas Dei quotidie administratur, pervigilem custodiam habent. Sub ipsorum cura est et simila et vinum et oleum, in quibus sacramenta corporis et sanguinis Domini conficiuntur, et Spiritus sancti gratia speciali unctione traditur, ipsique thus sacrarum orationum, et aromata virtutum in Ecclesia Dei odorifere componunt, et in conspectu Dei vinum acceptabile reddunt.

Et Mathathias Levites primogenitus Sellum Coritae praefectus erat eorum quae in sartagine frigebantur. Qui per Mathathiam, primogenitum Sellum Coritae, nisi Redemptor noster figuratur, qui est primogenitus mortuorum, et princeps regum terrae (I Cor. XV; Col. I; Apoc. I) . Quem pater sanctificavit et misit in mundum (Joan. X) , ut per passionem crucis redimeret [Col. 0317D] genus humanum. Quod bene ipsa nomina sua interpretatione exprimunt. Nam Mathathias interpretatur domum Dei, et Sellum, evulsio vel dimissio; Corita, dissipans, vel disperdens. Deus enim omnipotens dissipare atque evellere deliberans principatum diaboli, proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum; quatenus carnem suam in mola passionis terens, ac oleo misericordiae in sartagine crucis frigens, a potestate Satanae, et vinculis peccatorum reum absolveret mundum. Mathathias praefectus erat eorum quae in sartagine frigebantur, quia Christus auctor est sacramentorum coelestium, ubi quotidie panis et vinum in commemorationem passionis ejus offeruntur, et caput est sanctorum [Col. 0318A] omnium, qui, ejus exemplo instructi, carnem suam crucifigere et ad passiones pro ipsius nomine tradere didicerunt (Gal. V) .

Porro de filiis Caath fratribus eorum super panes erant propositionis, ut semper novos per singula Sabbata praepararent, etc. Panes quippe propositionis duodecim, Domino Moysi praecipiente (Levit. XXIV) , parabantur ad imponendum super mensam Domini, quae stabat in tabernaculo juxta decretum legis, ubi et altare thymiamatis, nec non et candelabrum luminis posita erant. Coquebantur autem panes (ut Josephus scribit) duo et duo divisi ante Sabbatum, et Sabbato mane oblati super sacram mensam ponebantur seni ad alterutros conversi, duabus pateris aureis superpositis thure plenis, qui permanebant ad [Col. 0318B] aliud Sabbatum, et tunc pro illis alii deportabantur. Illi vero sacerdotibus exhibebantur, et thure incenso in igne sacro, in quo omnia holocausta fiebant, thus aliud super alios panes adjiciebatur. Mystice autem duodecim panes in mensa tabernaculi duodecim sunt apostoli, et omnes doctrinae illorum sequaces in Ecclesia, qui quando usque ad consummationem saeculi populum Dei alimoniis verbi reficere non desinunt, panes viginti propositionis nunquam de mensa Domini recedunt. Et bene iidem panes non de qualibet farina, sed de simila fieri videbantur, quia nimirum quicunque aliis verbum vitae ministrant, primo ipsos necesse est virtutum frugibus operam dare, quatenus ea quae praedicando admonent, et faciendo commendent, configurati exemplis [Col. 0318C] illius qui de semetipso ait: Nisi granum frumenti, cadens in terram, mortuum fuerit; ipsum solum manet (Joan. XII) . Bene et iidem panes seni altrinsecus super mensam statui praecipiebantur, propter concordiam scilicet charitatis et societatis. Nam et Dominus binos ad praedicandum discipulos misisse perhibetur (Marc. VI; Luc. X) , figuraliter insinuans quod sancti doctores nunquam ab invicem vel in assertione veritatis, vel in affectu dilectionis discrepant. Quod autem super panes thus lucidissimum ponebatur, virtutem orationis designat, quia iidem doctores suae ministerium praedicationis simul et devotionem operis Domino commendant. Nam per thus orationem designari testatur Psalmista, qui dicit: Dirigatur oratio mea, sicut incensum in conspectu tuo [Col. 0318D] (Psal. CXL) . Et thus lucidissimum super panes ponitur in monumentum oblationis Domini, quando piae sanctorum actioni ac doctrinae oratio pura superadditur, quo per haec utraque rite sociata semper memoria sacrae oblationis in conspectu summi arbitri appareat. Bene autem per singula sabbata panes coram Domino mutari mandantur. Panes namque, qui per sex dies operandi in mensa Domini fuerant positi, Sabbato novis mutantur, cum doctores quique sanctae Ecclesiae, completo tempore sui sancti laboris, etiam in coelis remunerantur, et alios post se in idem opus laborandi in verbo sub ejusdem spe retributionis relinquunt. Sicque fit ut mensa Domini nunquam panis inops remaneat, verum mox [Col. 0319A] sublato pane alius loco ejus substituatur, dum succedentibus sibi per ordinem ministris verbi, nunquam Ecclesiae apostolicae desunt, qui sive fidem pietatis, seu munditiam actionis et verbis ostendant et factis. Et bene dicitur quod de filiis Caath constituti erant super panes propositionis, quia patientia Redemptoris nostri docuit apostolos ac praedicatores Evangelii, ut per constantiam patientiae et virtutem discretionis se suosque gratam exhiberent oblationem, cum eisdem ipsa Veritas in Evangelio ait: In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI) . Nec enim doctoris quilibet rite fungi potest officio, nisi se patientiae ac discretionis decorare studuerit ornamento, ut discretus sit in sermone simul et opere, et fortis, si advenerit, in sustinenda adversitate. [Col. 0319B] Apte autem sequitur quod principes cantorum per familias Levitarum, qui in exedris morabantur, die ac nocte jugiter suo ministerio deservirent, capitaque Levitarum per familias principes manserint in Jerusalem, quia valde dignum est, ut quanto quis praelatus caeteris, tanto devotior in divinis fiat officiis. Ille quippe principatum ministerii sui servat, qui studium habet manendi in Jerusalem, hoc est, in visione pacis, ut tumultus saeculares fugiendo, rebellemque motum carnis suae domando, quietam mentem in contemplatione Dei habere valeat, quo rite cum Psalmista canere possit: Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi: in domum Domini ibimus. Stantes erant pedes nostri in atriis tuis, Jerusalem (Psal. CXXI) . Benedictus Dominus ex Sion, qui habitat [Col. 0319C] in Jerusalem (Psal. CXXXIV) .

In Gabaon autem commorati sunt, pater Gabaon, Jehiel, et nomen uxoris ejus Maacha. Filius primogenitus ejus Abdon et Sur et Cis et Baal et Ner et Nadab. Jehiel ipse est qui in libro Regum scribitur Abiel (I Reg. IX) , pater Cis, pater Saul et interpretatur Abiel pater meus Deus, Jehiel vero desertus Dei, propter meritorum forsitan ita nominati distantiam. Et notandum quod inter filios Jehiel, Cis et Ner vocantur fratres, sicuti et sunt, et in Regum reperitur. In sequentibus vero dicitur quod Ner genuerit Cis, non quo eum genuerit, sed quo eum educaverit, genuisse eum narratur.

Isti habitaverunt e regione fratrum suorum, in Jerusalem, cum fratribus suis. Loci ( sic ) in Jerusalem [Col. 0319D] habitasse dicuntur.

Ner autem genuit Cis, et Cis genuit Saul, et Saul genuit Jonathan et Melchisua et Abinadab et Isbaal; filius autem Jonathan Meribbaal, et Meribbaal genuit Micha. Abinadab filius Saul in Paralipomenon, in Regum vero, ubi et occisus esse cum patre narratur, Aminadab vocatur (I Reg. XXXI) . Et interpretatur Abinadab pater meus votum, Aminadab vero populus meus votum. Isbaal quoque filius Saul, ipse est Isboseth; et Meribbaal, ipse est Misiboseth. Et interpretatur Meribbaal litigans in maritum, Misiboseth autem de ore ignominia.

(I PAR. X.) Philisthiim autem pugnabant contra Israel, fugeruntque viri Israel Philisthinos, et ceciderunt vulnerati in monte Gelboe (I Reg. XXXI) . Cumque appropinquassent Philisthaei persequentes Saul et filios ejus, et percusserunt Jonathan et Abinadab et Melchisua, filios Saul. Et aggravatum est praelium contra Saul, inveneruntque eum viri sagittarii, et vulneraverunt jaculis. Et dixit Saul ad armigerum suum: Evagina gladium tuum, et interfice me, ne forte veniant incircumcisi isti, et illudant mihi. Noluit autem armiger ejus hoc facere, timore perterritus. Arripuit ergo Saul ensem, et irruit in eum. Quod cum [Col. 0320B] vidisset armiger ejus, videlicet mortuum esse Saul, irruit et ipse in gladium suum, et mortuus est. Interiit ergo Saul et tres filii ejus, et omnis domus illius pariter concidit, et reliqua. Plurimis omissis quae in libro Samuelis de Samuele et Saulis regimine atque actibus narrat historia, conditor hujus libri tantum obitum Saul et filiorum ejus, nec non et domus ipsius casum commemoravit, ut occulte significaret per mysterium quod non necesse fuerit ejus vitam describere, cujus conversatio peccatrix finem celebrem non meruit accipere, et per figuram regni Judaeorum ac sacerdotii veteris finem debuit demonstrare, sed magis, occasu praedicti regis commemorato, ad David totum se transtulit, et ejus facta bona [Col. 0320C] et dispensationem regni nobilissimam narrandam, qui typum tenet veri David, regis videlicet Christi, qui de ejus semine secundum carnem natus est, et coeli terraeque possidet regnum. Igitur quod imminente tempore Davidici regni dicit, Philisthiim (sicut semper soliti erant) pugnasse adversus Israel, fugisseque viros Israelitas, significat quod, appropinquante novae gratiae tempore gentiles, sicut ante consueverant, castitatem Israeliticae fidei per exempla pravitatis oppugnabant, nunc opera perversa perituris, nunc idololatriae culturas ostendendo, juxta exemplum Balaam, qui docebat Balac mittere scandalum coram filiis Israel, edere et fornicari (Num. XXV) .

Fugeruntque filii Israel Philisthinos, et ceciderunt [Col. 0320D] vulnerati in monte Gelboe. Decepti sunt, qui fortes videbantur in contemplanda Dei voluntate (quod nomen Israel significat) cum opera gentilium incautius doctrinamque sequerentur; et perierunt depravati in superbia luxuriosa, quam vocabulum montis Gelboe, id est lubrici, designat. Sed et haereticorum perditionem non parum saecularis sapientia juvit. Unde pulchre quidam nostrorum ait: «Philosophi, patriarchae haereticorum, Ecclesiae puritatem perversa maculavere doctrina.»

Cumque appropinquassent Philisthaei persequentes Saul et filios ejus, percusserunt Jonathan et Abinadab et Melchisua, filios Saul. Irruerunt tota intentione gentes circumpositae in regnum Judeae destruendum, et filios ejusdem regni tollendos de medio, [Col. 0321A] et depravarunt sua corruptione sacerdotes, Scribas et Pharisaeos, filios scilicet ductoresque regni illius. Sed et haereticos, ne Spiritus sancti gratiam simplici corde praedicarent aut colerent, retardarunt: quod est Jonathan percutere, id est, columbae donum, ne Patrem, qui nos sibi non natura, sed adoptione filios fecit, digna confessione laudarent, interdixerunt, quod interfecto significat Abinadab, id est, patris mei spontanei; ne in Christi regno salutem mundo adfuturam crederent, obstiterunt, quod occisus indicat Melchisua, qui dicitur rex meus salus. Credo qui Arium seduxit philosophum, quasi Melchisua peremit; qui Macedonium, Jonathan; qui Manichaeum, Abinadab, quia videlicet hunc veri Regis Christi omnipotentiam negare, illum Spiritus [Col. 0321B] sancti donis derogare, istum summi Patris bonitatem blasphemare magister corruptionis edocuit.

Et aggravatum est praelium contra Saul, inveneruntque eum sagittarii, et vulneraverunt jaculis. Totis viribus agebant gentiles ut regnum Judaeae tollerent; et appropiabant ei viri idolorum deceptione instructissimi, et seducti ac depravati sunt proceres regni illius vehementer ab eis qui cordi illorum, abrepta simplicitate veritatis, multifidum fraudulentiae et astutiarum vulnus inflixere. Sicut enim gladius hostilis apertam idololatriae graviorumque flagitiorum suasionem, ita subtiliorum deceptionum argumenta sagitta demonstrat. Non autem gladio Philisthiim, sed sagittis Saul interiit, quia non apertis sceleribus, [Col. 0321C] quae mortifera esse nemo dubitaret, Judaici regni duces extremi ipso periere cum regno, sed his potius quae sub velamine pietatis ac ita impiissimum mortis virus inferrent. Verbi gratia, dicente Deo: Honora patrem tuum et matrem (Exod. XX) , ipsi contra dicebant suos auditores dicere parentibus: Munus quodcunque ex me tibi proderit (Matth. XV) , et sic ab eorum penitus honoratione cessare. Item dicebant: Qui jurat in templo, nihil est; qui jurat in auro templi, debet (Matth. XXIII) ; et caetera hujusmodi, quae Dominus in Evangelio multiplici illis increpatione depromit: maxime illud, quod ipsum legis et Evangelii Dominum, quasi transgressorem legis, interficiunt. Quae omnia scelerum argumenta cum admiratione faciunt astutiae gentilis, cum philosophiae [Col. 0321D] studiis exercitatum ingenium ad nefarias artes inflectunt, sagittariis nimirum Philisthiim vulnerantibus cadunt. Nil autem prohibet sagittarios immundos spiritus accipere, quorum dolis imbuti perierunt.

Et dixit Saul ad armigerum suum: Evagina gladium tuum, et interfice me, ne forte veniant incircumcisi isti, et illudant mihi. Armiger Saul legis doctores significat, quia sicut arma et sagittae Philisthiim pravorum deceptiones, sic contra Israelitarum arma non alia sunt mystice intelligenda, quam spiritualis verba doctrinae, quibus de Dei populus a cunctis debuerat munire periculis. Sed vulneratus usque ad vesperationem a sagittariis Saul maluit [Col. 0322A] armigeri sui quam incircumcisorum gladio perire, quia principes regni Judaeorum, sumpto semel proposito in peccatis suis moriendi, maluere doctoribus suis mandata legis solventibus, et sic se docentibus, quam gentilium, quos communes et immundos vocabant, consortio se polluente perimi. Denique timebant introire praetorium gentilis, ut non contaminarentur, sed manducarent Pascha (Joan. XVIII) ; quod tamen Pascha versum in suam perniciem lege quam acceperant, insonti sanguine contaminare non timebant.

Noluit autem armiger ejus hoc facere timore perterritus. Arripuit ergo Saul ensem, et irruit in eum. Quod cum vidisset armiger ejus, videlicet mortuum esse Saul, irruit etiam ipse in gladium suum, et [Col. 0322B] mortuus est. Armigerum suum Hebraei Doeg Idumaeum dicunt fuisse, qui cernens Saul mortuum, seipsum ob metum David interemit; et puerum, qui diadema atque armillas Saul detulit ad David, dicunt esse filium ejusdem Doeg Idumaei, ipsumque Doeg ferunt puerum fuisse Saul, cum quo perrexerat ad quaerendas asinas patres sui (I Reg. VI) . Non est ambigendum, inter reprobos legis doctores exstitisse aliquos, qui verbi acumen ad occidendos suos auditores sinistra interpretatione pervertere nollent, et nihilominus ipsos auditores ea, quae recte dicta a magistris acceperant, vel despiciendo, vel (quod pejus est) blasphemando in suam vertisse perniciem; quorum visa morte spirituali, id est, obstinatione peccandi, et ipsos verbi ministros, per [Col. 0322C] tempora deterioratos, testimonia legis, quae male interpretari timuerant, male contempta sibi occasionem fecisse ruinae. Haec et hodie nobiscum saepius agi utinam nesciremus? Sed et haeretici, peccatorum suorum et ipsi jaculis cruentati, cum verba divinorum eloquiorum in argumenta sui erroris immutant, sua inimicorum arma morituri contra suum pectus invertunt; et frater quilibet, etiam in catholica permanens unitate, cum artem quamcunque pro communi Ecclesiae, eorumque inter quas vivit utilitate didicit, in superbiae, cenodoxiae, philargyriae, alteriusve cujuslibet vitii contagione polluitur, suo se miser gladio confodit, quia quod defendere ab hoste debuerat, hostem potius juvit.

[Col. 0322D] Interiit ergo Saul, et tres filii ejus, et omnis domus illius pariter concidit. Domum ejus pariter concidisse dicit, non ita, ut non esset de quibus fuit Mardochaeus, sed ut non regnaret, figuraliter demonstrans, gentem Judaeorum non solum regnum perdidisse, sed et possessionis suae locum, quae non modo in terra Chanaan repromissam sibi terram non possidet, sed in totius orbis dispersa est nationes.

Quod cum vidissent viri Israel, qui habitabant in campestribus, fugerunt; et Saul et filiis ejus mortuis, dereliquerunt urbes suas, et huc illucque dispersi sunt. Veneruntque Philisthiim, et habitaverunt in eis. Videntes indocti quique, et humilitatis vere medicamina, [Col. 0323A] lavacrumque baptismi salutaris ignorantes, in Judaea doctos quosque magistrosque in certamine spirituali, peccato triumphante, devictos, sed et vulgus non paucum eorum parvae auditu per proximum, persequente adversario, a prisca suae constantiae sede fugatum, et ipsi confestim majorum ruina turbati, opera virtutum omnia, ac munimina scientiae spiritualis, quae habuerant, amiserunt; veneruntque peccata gentilium, et cuncta incredulis Judaeis studia virtutum perversa inhabitatione corruperunt. Veneruntque immundi spiritus, et corda quae fidei constantiam deserunt, occuparunt. Vel certe venerunt gentes, et optima quondam Judaeorum studia credendo sua fecerunt: Nam et olim divina eloquia, quae illi non parva ex parte jam tunc relinquere, [Col. 0323B] ipsa sibi interpretari fecerunt, et tunc projectam ab eis, cum ipsis eloquiis divinae Scripturae, fidem Christi susceperunt, ac velut inhabitando possident

Die igitur altero detrahentes Philisthiim spolia caesorum invenerunt Saul et filios ejus jacentes in monte Gelboe. Cumque spoliassent eum, et amputassent caput armisque nudassent, miserunt in terram suam ut circumferretur et ostenderetur idolorum templis ac populis. Arma autem ejus consecraverunt in fano Dei sui, et caput affixerunt in templo Dagon. Hic quaestio oritur: quia in Regum scriptum est (I Reg. XXXI) , quod corpus ipsius Saul suspenderunt in muro Bethsan, non caput affixerunt in templo Dagon; nam caput jam miserant in terram Philisthinorum [Col. 0323C] per circuitum, ut annuntiaretur in templo idolorum et in populis. Sed potuit fieri quod Philisthaei caput Saul primum affixerint Dagon, deinde illud afferentes transmiserint ferendam per diversa loca terrae suae, causa ostendendi triumphi. Aliter quoque Bethsan Hebraei tradunt vocatam esse ipsam domum Dagon, quae interpretatur domus dormientis, ibique caput vel corpus Saul suspensum esse. Alia est enim Bethsan in Judicum et in Josue, quae interpretatur domus securitatis (Jos. XVII; Jud. I) . Quod ergo occisi Saul caput in templo Dagon Philisthiim affixerunt, quid aliud spiritualiter significat, quam quod maligni spiritus animam quae in superbiam deciderit et peccatorum mortem, pro reatu suo, in abyssum demergunt inferni? Dagon enim interpretatur piscis [Col. 0323D] tristitiae; et merito piscis tristitiae nuncupatur qui, in abyssum demersus inferni, dolorem aeterni sentit cruciatus. Usque adeo corruptores vel homines vel daemones Judaeam impietatis armis persecuti sunt, donec ipsum veri regni principale radicitus adimerent, munimina legis sacrae, quibus contra omnia adversa praevalebant, eriperent. Cujus mox dejectionem, quasi proprii signum triumphi, proprie causam laetitiae suis longe lateque complicibus, fama vulgante, spargere festinarunt, et ad augmentum sceleris armaturam Dei, quam beatus apostolus Paulus et nos adversus spiritualia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI) , militaturos induere praecipit, et ipse prior indutus bonum certamen certavit, cursum consummavit, [Col. 0324A] fidem servavit, accipiens a Deo coronam justitiae (II Tim IV) ; hanc, inquam, militis coelestis armaturam Judaeis ereptam, impii decepti et decipientes inferis inducere laribus, hoc est eloquia divina daemoniorum doctrinis aequiparare contenderunt. Quod duobus modis eos egisse et agere constat, cum vel dicta spiritualia carnaliter interpretando perversi intelligunt, easdem litteras, quasi communes, et nulla superna auctoritate suffultas, prout volunt, ventilant; gentem vero ipsam Judaeae regni, arce privatam, quasi ad nihili redactam et inimicorum potestati concessam, in derisum sibi palam deceptores publicumque proposuere proverbium. Quod est figurate corpus Saulis truncatum in muro Bethsan, id est, domus inimici, habendum ostentui [Col. 0324B] manibus suspendisse nefandis. Sed et haereticos peccatorum praecedentium sagittis stratos cum praesidio charitatis, quae arx est virtutum omnium, fraudant, quasi caput Saul immundi spiritus praecidunt, cum suum magis quam Scripturae sensum sequi persuadent. Armis exspoliant, cum divina eloquia ad suum, id est, daemonicum sensum vertunt. Arma Saul in templo Astaroth ponunt; Astaroth quippe non solum idolum est, sed etiam, quia factura exploratorum interpretatur, doctrinam significat spirituum malignorum, qui caulas fidelium circumeuntes, quotidie, siquid inde devorare possunt, explorant. Cum opera ipsa, quibus Deo servierant, ad sua malignitatis obsequia dira permutant, membra nimirum lucis et vita expertia, in muro domus inimici [Col. 0324C] suspendunt.

Hoc cum audissent viri Jabes Galaad, omnia scililicet quae Philisthiim fecerunt super Saul, consurrexerunt singuli virorum fortium, et tulerunt cadavera Saul et filiorum ejus, attuleruntque ea in Jabes, sepelieruntque ossa eorum subter quercum, quae erat in Jabes. Jabes, quae interpretatur exsiccata, Ecclesiam significat, quam ab omni carnalis concupiscentiae fluxu, ab omni inquinamento carnis ac spiritus, fervor justitiae Solis, hoc est, aspiratio divini temperat amoris: unde recte talis in monte sita describitur (Matth. V) , et ipse Galaad acervus testimonii vocatur, ut significet sublimissimam sanctorum vitam, ne ad errorem flecti possit, idoneis Scripturarum testimoniis esse firmatam. Ipsa autem est civitas, [Col. 0324D] quam in auspiciis sui regni Saul, cum adhuc humili pietate Domino serviret, ab hostium obsidione liberavit. Cum ergo audissent habitatores Jabes Galaad quaecunque fecerunt Philisthiim Saul, surrexerunt omnes viri fortissimi, etc. Cum audissent habitatores civitatis Christi super montem positae, Judaeam, ex qua sibi in patriarchis et apostolis praecones et ministros salutis advenisse meminerunt, a gentibus contemptam, habitamque derisui, surrexerunt in opus verbi omnes viriliter agere gaudentes: et inter medias errantium tenebras ipsi virtutum iter ambulantes prohibuerunt de illorum casu, quorum delicto salus gentibus data est, quasi ad diaboli domum pertinentium, publica insultatione laetari. Quod si delibatio, [Col. 0325A] (inquiunt) sancta est, et massa. Et si radix sancta et rami. Quod si aliqui ex ramis fracti sunt, tu autem, cum oleaster esses, insertus es illis, et socius radicis et pinguedinis olivae factus es, noli gloriari adversus ramos, et caetera, quae Apostolus ad Romanos miro ac multiplici sermone digessit (Rom. XI) . Cadavera carnales, sive carnalia, ossa fortiores quosque et virtutum opera designant. Ossa in nemore Jabes sepelierunt, cum, si quid in infirmis virtutis ac infirmitatis invenerunt, non hoc quasi nihili despicere, sed fructuosis sanctorum operibus maluerunt adjungere. Si quos inter carnales ac fragiles virtutibus animae studere cognoverunt, hos sanctorum consortio annumerare curarunt. Per nemus quippe bonorum operum fructus novit exprimi, qui in Genesi legens [Col. 0325B] quod vel quale nemus Abraham in Bersabee plantaverit (Gen. XXI) , recte intelligere novit. Porro quod in libro Regum legitur (I Reg. XXXI) , quia combusserunt viri Jabes cadavera Saul et filiorum ejus, demonstrat sanctos viros infirma casus Judaeorum superno relinquere judicio, ut haec altitudinem divitiarum sapientiae et scientiae Dei juxta incomprehensibile suae voluntatis consilium fecisse vel permisisse cognoscerent (Rom. XI) . Combustionem quippe hoc in loco juxta illud intelligere debemus, quod de percipiendis scrutandisque Dominicae passionis sacramentis agni edendi typo praecipitur: Si quid residui fuerit, igni comburetis (Exod. XII) .

Et jejunaverunt septem diebus. Recte ad litteram pro mortuis, ut ad requiem pervenire valeant, septem [Col. 0325C] diebus jejunatur, quia post sex hujus saeculi aetates, in quibus in carne laboramus, septima est in illo secundo aetas requietionis animarum carne exutarum, in qua beate tempus illud glorificum, quando resurgere mereamur, exspectatur. Cujus figuram quietis et resurrectionis et septima dies in lege (Exod. XX) , et septimus sive quinquagesimus annus (Levit. XXV) , in quibus requies operum dabatur, typice praetendebant. Ipsum vero exemplum nostrae spei et fidei sua dispensatione Dominus ostendit, quia sexta Sabbati crucifixus, septima requiescens corpore in monumento, octava, quae et una Sabbati hactenus carnaliter observantium, cives contribulesque sui fideles merito tristitiam et continua in corde retinent dolorem, quasi septem diebus jejunant, [Col. 0325D] qui, constitutis adhuc in errore fratribus cognatisque suis, nullatenus plenam possunt habere laetitiam. Cum autem et ipsi octavae diei, id est, Dominicae simul et sua Resurrectionis mysterium perfecte cognoverint, utrique pariter, juvante Christi gratia, perpetua festivitate gaudebunt. Denique potest sepultura Saul et filiorum ejus per viros Jabes Galaad secundum moralitatem et aliter intelligi, ita ut, quod viri Jabes Galaad sepelierunt cadavera Saul et filiorum ejus, per tropologiam significet quod sancti viri detestantur mortem impiorum, et exempla eorum sepulturae oblivioni tradunt, nec ea sibi ad imitationem proponere volunt, sed jejunant septem diebus, quia omne tempus istius vitae, quod per septenarium [Col. 0326A] dierum numerum currit, in continentia ducunt, ac abstinent se ab omni opere malo, ne forte simili interficiantur morte.

Mortuus est ergo Saul propter iniquitates suas, eo quod praevaricatus sit mandatum Domini, quod praeceperat, et non custodierit illud (I Reg. XV) , sed insuper et pythonissam consuluerit (I Reg. XXVIII) , nec speraverit in Domino. Propter quod et interfecit eum et transtulit regnum ejus ad David, filium Isai. Per Saulis mortem bene exprimitur regni Judaeorum interitus, sicut supradictum est, qui propter praevaricationem mandatorum Dei, quae saepius transgressi sunt, et propter idololatriam, quam deserto Deo coluerunt, simul vitam perdiderunt ac regnum; translatumque est regnum ad David filium Isai, hoc est, [Col. 0326B] ad Christum et Christianum populum.

(II PAR. XI.) Congregatus est ergo omnis Israel ad David in Hebron, dicens: Os tuum sumus et caro tua; heri quoque et nudius tertius, cum adhuc regnaret Saul, tu eras qui educebas et introducebas Israel. Tibi enim dixit Dominus Deus tuus: Tu pasces populum meum Israel, et tu eris princeps super eum. Venerunt ergo omnes majores natu Israel ad regem in Hebron, et iniit David cum eis foedus coram Domino, unxeruntque eum regem super Israel juxta sermonem Domini, quem locutus est in manu Samuel (I Reg. XVI) . Quid conventus iste tribuum Israel ad [Col. 0326C] David significat, nisi conventum omnium gentium ad Christum? Quae illi quasi blandiendo dicunt: Ecce os tuum et caro tua sumus, cum scilicet incarnationem, quam ex nostra natura in Virginis utero suscepit, diligunt atque venerantur, ejusque ditioni subdere se appetunt, ipsique servire omni tempore desiderant. Unde Psalmista dicit: Reminiscentur et convertentur ad Dominum universi fines terrae, et adorabunt in conspectu omnis familiae gentium, quoniam Domini est regnum, et ipse dominabitur gentium (Psal. XXI) . Venerunt quoque et majores natu de Israel ad regem in Hebron, cum prophetae et apostoli una fide et pari devotione ad Mediatorem nostrum convenerunt, de quibus scriptum est: Principes populi convenerunt in unum cum Deo Abraham [Col. 0326D] (Psal. XLVI) . Et alibi: In conspectu servorum suorum gloriabitur (Psal. CVI) . Convenienter autem dicitur: Quod David iniret cum Israelitis foedus coram Domino, unxeruntque eum regem super Israel. Significat ergo, quod, Evangelio condito, Christus cum fidelibus, data Spiritus sancti gratia, iniit foedus mystice et observationis mandatorum Dei remunerationisque futurae. Quem unxerunt Regem super omnem Israel: quia omnium credentium una est confessio, unaque religio, ac certa definitio, quod sub Jesu Christi imperio militiam omni tempore agant spiritualem, exspectantes adventum ejus futurum in die judicii, quando venerit in nubibus cum potestate magna et majestate judicare vivos et mortuos (Luc. XXI) , et reddere unicuique secundum opera sua (Matth. XVI) .

Abiit quoque David et omnis Israel in Jerusalem (haec est Jebus, ubi erant Jebusaei habitatores terrae), dixeruntque qui habitabant in Jebus ad David: Non ingredieris huc. Porro David cepit arcem Sion, quae est civitas David, dixitque: Omnis qui percusserit Jebusaeum in primis, erit princeps et dux. Ascendit ergo primus Joab, filius Sarviae, et factus est princeps, habitavit autem David in arce, et idcirco appellata est civitas David, et reliqua. Hinc Josephus, in Antiquitatum suarum libro septimo, ita refert, dicens: «Exsurgens David cum omnibus venit in Hierosolymam, Jebusaeis habitantibus civitatem, qui erant in genere Chananaeorum, et claudentibus ei portas, et [Col. 0327B] caecos aspectu, et claudos, omnesque leprosos ad derisionem regis constituentibus super murum, et dicentibus quia prohiberent eum caeci ingredi civitatem. Quae tamen agebant despicientes eum pro maxima munitione murorum. Iratusque rex Hierosolymam obsidere coepit, et multo studio et labore conari ut eam caperet: quatenus in ipso principatu initio suam fortitudinem demonstraret. Interminatus itaque et ipsi et aliis si qui forte haberent adversus eum resistendi conamen, inferiorem civitatem magna virtute cepit. Cumque adhuc arcem obtinere non posset, coepit, honores et munera promittendo, rex per eos ad opus bellicum milites provocare, ut quicunque per subjectos colles in arcem conscenderet, et eam caperet, principatum militiae [Col. 0327C] totius populi possideret. Cunctis itaque conscendere festinantibus, et nullo labore pro muneris promissi retributione tardantibus, Sarviae filius Joab praevenit universos, et ascendens in cacumine clamavit ad regem, exigens militiae principatum. Expulsis itaque rex de summa arce Jebusaeis, et reaedificans civitatem, eam Hierosolymam nuncupavit, et omni tempore in ea sui habitavit imperii.» Mystice autem David Jebusaeum habitatorem terrae de Jerusalem ejiciens, significat Redemptorem nostrum contrarias potestates de cordibus fidelium expellere, et sic ibidem suam mansionem constituere. Jebusaeus enim interpretatur calcatus: Jerusalem visio pacis. Non solum enim Dominus noster per mysterium crucis omnem principatum diaboli destruendo sibi tropaeum [Col. 0327D] acquisivit, imo fidelibus suis super omnem virtutem ejusdem antiqui hostis potestatem tribuit. Unde in Evangelio discipulis suis ait: Ecce dedi vobis potestatem calcandi super serpentes et super scorpiones et super omnem virtutem inimici (Luc. X) . Bene ergo in libro Regum scriptum est (II Reg. V) , quod David, ejectis caecis et claudis, qui oderant animam David, cepit arcem Sion, suamque civitatem eam vocaverit, quia dum Salvator noster malignos spiritus cum turba vitiorum de anima qualibet expulerit, sibique eam per illuminationem sapientiae usurpaverit; merito arx Sion, id est, speculationis et visio pacis, vocabitur, atque de ea tunc recte per Psalmistam dicitur: Notus in Judaea Deus, in Israel magnum [Col. 0328A] nomen ejus. Et factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion; ibi confregit cornua, scutum, gladium et bellum (Psal. LXXV) . Quod autem subjungitur, quia aedificaverit urbem David in circuitu a Mello usque ad gyrum, Joab autem reliqua urbis destruxerit, demonstrat David urbem Jerusalem munivisse muris, tam per suam industriam, quam etiam per devoti militis solertiam. Legi in cujusdam libro, quod Joab reliqua urbis non exstruxerit, sed extraxerit, intelligi volens quod, pereuntibus Jebusaeis gladio, si qui Israelitarum inter eos inventi fuissent, a Joab salvarentur. Josephus tamen narrat David superiorem civitatem munivisse eique copulando arcem, unum undique corpus effecisse, et cuncta muro circumdedisse, super opus autem murorum constituisse [Col. 0328B] Joab, et quod David Jebusaeos expulerit, et hanc Hierosolymam nuncupaverit. Nam sub Abraham patriarcha Solyma vocabatur. Quidam vero dicunt, quod et Homerus postea Hierosolymam nominaverit. Hieron enim Hebraea lingua munitio est. Mystice autem quod David urbem aedificavit per circuitum, significat Christum in Judaea primum Evangelium praedicasse, et Ecclesiam suam fidei suae munitione undique circumdando firmasse. Quod autem Joab reliqua urbis exstruxit, significat apostolos et praedicatores Evangelii post passionem, Resurrectionem et Ascensionem Domini ad coelos doctrina sua plurimos de gentibus ad fidem Christi convertisse, ut cooperatores essent ipsius veritatis, et pro modulo suo spirituale aedificium Dei devota mente ac strenua [Col. 0328C] devotionis actione construerent. Unde Paulus ad quosdam fideles scribens ait: Dei sumus adjutores, Dei agricultura estis, Dei aedificatio estis, etc. (I Cor. III.)

Hi principes virorum fortium David qui adjuverunt eum, ut rex fieret super omnem Israel, juxta verbum Domini quod locutus est ad Israel. Et iste numerus robustorum David: Jesbaam filius Achamoni, princeps inter triginta; iste levavit hastam suam super trecentos vulneratos una vice. Hunc Jesbaam Josephus Eusebium nominat, et filium eum esse dicit Achimeae, qui aciem hostium frequenter irrumpens nequaquam pugnando cessarit, donec ex eis nongentos occideret. Sed Hebraeus cujus dicta in expositione Regum aliqua posui, et in praesenti opere [Col. 0328D] non pauca inserui, istum Jesbaam ipsum David intelligi vult, interpretans nomen ipsum, hoc est, Jesbaam, sedens in populo, Achamoni vero sapientissimum: firmatque, hoc in libro Regum ita demonstratum esse, ubi scribitur: Sedens in cathedra sapientissimus (II Reg. XXIII) . Sed ideo vermiculo ligni eum comparatum esse, quia minuebatur illi sapientia propter peccatum quod commisit in Uria (II Reg. XI) . Similiter refert illud significare, quod in volumine Regum narratur (II Reg. XXIII) , octingentos illum uno impetitu interfecisse, et hic in Paralipomenon dicit trecentos eum interfecisse, minoratione scilicet famae illius propter peccatum praedictum adulterii et homicidii.

[Col. 0329A] Et post eum Eleazar, filius patrui ejus, Aboites, qui fuit inter potentes. Aboi enim (ut Hebraei tradunt) frater fuit Eleazar, qui fuit inter tres potentissimus, quos Josephus dicit esse Eusebium filium Achimee, et Eleazar filium Doli, et Semeiam filium Eli.

Descenderunt autem tres de triginta principibus ad petram, in qua erat David ad speluncam Odollam, quando Philisthiim fuerant castrametati in valle Raphaim. Porro David erat in praesidio, et statio Philisthinorum in Bethlehem. Desideravit ergo David aquam, et dixit: O si quis daret mihi aquam de cisterna Bethlehem quae est in porta? Tres ergo isti per media castra Philisthinorum perrexerunt, et hauserunt aquam de cisterna Bethlehem, quae erat in porta, et [Col. 0329B] attulerunt ad David, ut biberet. Qui noluit, sed magis libavit illam Domino, dicens: Absit ut in conspectu Dei mei hoc faciam, et sanguinem istorum virorum bibam, quia in periculo animarum suarum attulerunt mihi aquam. Et ob hanc causam noluit bibere, et reliqua. Hebraei asserunt David non tam desiderio aquae sitim hoc fecisse, quam etiam ad probandum utrum tam fortes viri inter suos inveniri potuissent, qui hoc attentarent; cum autem sibi per eos oblata fuisset aqua cum tanto periculo hominum, noluisse eam bibere, sed magis sacrificare eam Deo elegisse, gratias illi agendo, quod tam fortes viros in Israel dederat. Mystice autem sitiebat David non aquam, quae est in Bethlehem, sed oriturum in eadem Bethlehem Christum ex Virgine in spiritu praevidebat. [Col. 0329C] Ergo volebat bibere non aquam fluminis, sed lavacrum ex latere Christi fluens, hoc est, non aquarum sitiebat David elementum, sed sanguinem Christi: unde non bibit oblatam aquam, sed Domino fudit, significans sitire se Christi sacrificium, non naturae fluentum, illud sacrificium in quo est remissio peccatorum; illum sitire fontem aeternum, qui non periculis quaeritur alienis, sed pericula aliena deleret. Juxta tropologiam vero cogitandum summopere est, ut qui se illicita meminit commisisse, a quibusdam etiam licitis studeat abstinere, quatenus per hoc conditori suo satisfaciat, ut qui commisit prohibita, sibimetipsi abscidere debeat etiam concessa: ut se reprehendat in minimis, quem meminit in maximis deliquisse. Lex certe Veteris Testamenti alienam [Col. 0329D] uxorem concupiscere prohibet, a rege vero fortia juberi militibus vel desiderari aquam non poenaliter vetat. Et cuncti novimus quod concupiscentiae mucrone transfixus, alienam conjugem et appetivit, et abstulit: cujus culpam digna verbera sunt secuta, et malum quod perpetravit per poenitentiae lamenta correxit (II Reg. XI) . Qui cum longe post hostium cuneos sederet, aquam bibere ex eorum cisterna desiderio voluit: cujus electi milites inter catervas adversantium medias erumpentes, aquam quam desideraverat illaesi detulerunt. Sed vir flagellis eruditus semetipsum protinus cum periculo militum aquam desiderasse reprehendit, eamque Domino fundens libavit, sicut illic scriptum est: Libavit eam Domino [Col. 0330A] (II Reg. XXIII) . In sacrificium quippe Domini effusa aqua conversa est, quia culpam concupiscentiae mactavit per poenitentiam reprehensionis suae. Qui ergo quondam concupiscere alienam conjugem nequaquam timuit, post etiam quia aquam, etiam a licitis abstinebat.

Abisai quoque frater Joab, ipse erat princeps trium; et ipse levavit hastam suam contra trecentos vulneratos; et ipse erat inter tres nominatissimus, inter tres secundus inclytus, et princeps eorum. Verumtamen usque ad tres primos non pervenerat. Hinc apparet quod Abisai princeps erat nominatissimus inter tres sapientes. Sed usque ad tres primos, qui supra nominati sunt, non pervenit, hoc est, Jesbaam, Eleazarum et Sennua, quorum actus fortissimos supra narravit. Allegorice [Col. 0330B] autem haec sententia ostendit quod nemo sanctorum, licet inter suos virtutum excellentia emineat, tamen usque ad aequalitatem potentiae Patris et Filii et Spiritus sancti pervenit. Unde in Psalmo scriptum est: Quoniam quis in nubibus aequabitur Domino, aut quis similis erit Deo inter filios Dei? Deus, qui glorificatur in consilio sanctorum, magnus et metuendus super omnes qui in circuitu ejus sunt, etc. (Psal. LXXXVIII) .

Banaias, filius Joiadoe, viri robustissimi, qui multa opera perpetraverat de Cabseel. Ipse percussit duos ariel Moab, et ipse descendit et interfecit leonem in media cisterna in tempore nivis. Et ipse percussit virum Aegyptium, cujus statura erat quinque cubitorum, et habebat lanceam ut liciatorium texentium. Descendit [Col. 0330C] ergo ad eum cum virga, et rapuit hastam quam tenebat manu, et interfecit eum hasta sua, etc. Quod autem scriptum est in Regum de Banaia (II Reg. XXIII) quod percussit duos leones Moab, et in Paralipomenon duos ariel Moab nominat, unicam significationem habet. Viri ergo fortissimi isti fuerunt in regno Moab: unde et ariel Moab leones nuncupantur. Ariel enim interpretatur leo Dei: quos Banaias, dum provocatus esset ab illis, superatos interfecit. Quod autem dicitur de Banaia: Et ipse descendit et percussit leonem in media cisterna in diebus nivis: quomodo sit factum, Josephus narrat apertius: quia videlicet cisterna fuerit nimium profunda, quae, tempore hiemis, cum essent omnia nivibus plena, ipsa quoque nimio nivium aggestu fuerit coaequata. Quam [Col. 0330D] cum leo superveniens periculi nescius incidisset, ibidemque conclusus grandi rugitu clamaret, accurrebant homines videre quid esset. Et dum cum aliis ad tale spectaculum veniret et Banaias, desiliit in cisternam, statimque aggressum mediis nivibus percussit et interfecit leonem. Nix itaque figuraliter nunc innocentiae aestus et gratiae, nunc hiems et frigus charitatis intelligi potest. Quod autem hic legimus, nec non et in Regnorum libris, Banaiam quemdam de fortibus Israel descendisse in cisternam, et percussisse leonem in tempore nivis, indifferenter puto in locis ipsis positam nivem, quia et Christi gratia, quae in hoc mundo resplenduit, et frigus charitatis Dei, quo infrixerunt homines, nivis nomine possunt Scriptura [Col. 0331A] significari. Banaiam vero figuraliter intelligimus Salvatorem; qui, juxta vim nominis sui, ipse aedificator Dominus, interpretatur, de quo Propheta vaticinatus fuerat, quia per eam aedificanda Ecclesia esset, dicens: Aedificans Jerusalem Dominus (Psal. CXLVI) . Itemque, Aedificavit, inquit, Dominus Sion (Psal. CI) . Quod verbum in factura Evae, quae Ecclesiae typum habuit, Scriptura propria significatione posuit, dicens: Et aedificavit Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam in mulierem (Gen. II) . Et Paulus construi eum videns ait: Dei aedificatio estis (I Cor. III) . Et bene dicitur, quod Banaias multa opera perpetraret, quia Banaias noster usque modo operatur, et omnium rerum cum Patre et Spiritu sancto conditor est, qui in Evangelio de semetipso [Col. 0331B] ait: Pater meus usque modo operatur, et ego operor. Quaecunque ille fecerit, haec et Filius similiter facit (Joan. V) . Ipse de Cabseel dicitur, hoc est, de congregatione Dei, quia ad eum omnis coetus sanctorum pertinet, et ipse caput est corporis Ecclesiae (Col. I) . Ipse descendit et interfecit leonem in media cisterna in tempore nivis, quia de coelo in terram descendens, et homo factus, leonem diabolum, qui infidelitatis frigore torpentem possidebat mundum, morte sua interficiendo in profundum inferni detrusit. Ipse percussit virum Aegyptium, cujus statura erat quinque cubitorum, descendens ad eum cum virga, et rapiens hastam, quam tenebat manu, interfecit eum hasta sua, quia Antechristum nigredine peccatorum teterrimum, quique sensibus corporis abutitur ad perpetranda [Col. 0331C] scelera, per virgam crucis suae superans, propria reum nequitia damnavit perpetua. Nec praetereundum quod Hebraeus ille leonem hunc, quem Banaias interfecit, Joab intelligi oportere putat, quia in media cisterna, id est, in domo Domini, ubi cornua altaris tenebat, occisus est (III Reg. II) . Ergo altare cisterna dicitur, quia sicut aqua cisternae affert, ita etiam nihilominus sanctuarium Domini peccata expiabat in diebus nivis, quia per mortem expiavit peccatum, juxta illud Psalmistae: Lavabis me, et super nivem dealbabor (Psal. L) . Porro in eo, quod subsequenter narratur: Ipse quoque interfecit virum Aegyptum, quem in libro Regum dignum spectaculo dicit (II Reg. XXIII) , virum istum Aegyptium Semei filium Gera esse arbitratur, qui maledixit [Col. 0331D] David (II Reg. XVI) . Sciendum vero, quod idem Semei de Baurim fuerit, id est, de electis, ideoque Aegyptius dictus, quia opera illius Aegyptii Dominum blasphemantis, quem Moyses, jubente Domino, interfecit in eremo, imitatus fuit (Levit. XXIV) . Ille enim blasphemavit Dominum, et iste maledixit prophetam et regem. Et bene dicitur, dignum spectaculo; spectabatur enim, ut, si egrederetur Jerusalem, interficeretur. Habentem in manu hastam, id est, legem Dei, quam si meditatus fuisset permanendo in Jerusalem, non perimeretur. Quia ergo praeceptum regis irritum fecit exeundo filios Jerusalem (III Reg. II) , idcirco in eum Banania in virga, id est, rectitudine justitiae, descensum est, et hasta, quam jam non [Col. 0332A] recte tenebat, vi ab eo extorta est. Haec, inquit, fecit Bananias filius Joiadae, qui erat inter tres robustos nominatissimus, inter triginta primus. Verumtamen usque ad tres non pervenerat. Intelligitur, quia ipse nominari dignus esset inter tres robustos, Jabisai et Subachai et Jonathan, quippe qui viribus eis aequiparari posset. Hi etiam tres erant super triginta, ut Hebraei asserunt. Quod autem sequitur:

Posuit eum David in auriculam suam, ostendit, illum per familiaritatem ac fidem secretorum suorum eum velle esse conscium. Enumeratis ergo per haec viris fortioribus David, qui adjuverunt eum, ut regnaret super Israel, Scriptura subjungit, dicens:

(I PAR. XII.) Hi quoque venerunt ad David in Siceleg, dum adhuc fugeret Saul filium Cis. Qui erant fortissimi et egregii pugnatores, tendentes arcum, et utraque manu fundis saxa jacientes, et dirigentes sagittas, et reliqua. Demonstrat eos historialiter agiles esse ac strenuos ad omnem actum belli; juxta allegoriam vero significat spirituales milites Christi non segnes, sed studiosos esse debere, et sive in prosperis, sive in adversis rebus fortes fieri oportere atque [Col. 0332C] prudentes, ut, secundum Apostolum, viam regiam incedentes, in charitate non ficta, in verbo veritatis, in virtute Dei, per arma justitiae a dextris et a sinistris pugnent, per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam, ut seductores et veraces, etc. (II Cor. VI) .

Sed et de Gaddi transfugerunt ad David, cum lateret in deserto, viri robustissimi et pugnatores optimi, tenentes clypeum et hastam: facies eorum quasi facies leonis, et veloces quasi capreae in montibus, etc. De Gaddi, inquit, hoc est, de tribu Gad, fugerunt ad David viri robustissimi eo tempore quo fugiendo Saul latebat in deserto: quos leonibus comparat, propter fortitudinem mentis; capreis, propter sensus perspicuitatem, seu corporis agilitatem. Mystice autem docet [Col. 0332D] nos, qui militiam Christi professi sumus, ut non simus parvuli in sensibus fluctuantes, sed stabiles et immobiles, abundantes in opere Domini, providentes bona non tantum coram Deo, sed etiam coram hominibus, videntes, quomodo caute ambulemus; non quasi insipientem, sed ut sapientes; ut sive manducemus, sive bibamus, seu aliud quid agamus, omnia in gloriam Dei faciamus (I Cor. XIV; I Cor. XV; II Cor. VIII; Ephes. V; I Cor. X) .

Hi de filiis Gad principes exercitus. Novissimus centum militibus praeerat, et maximus mille. Isti sunt qui transierunt Jordanem mense primo, quando inundare consuevit super ripas suas: et omnes fugarunt, qui morabantur in vallibus, ad Orientalem plagam et [Col. 0333A] Occidentalem, etc. Descriptis principibus, qui transfugerunt de tribu Gad ad David, mox scriptor historiae subjunxit, dicens: Novissimus centum praeerat militibus, et maximus mille. Quod (ni fallor) potest ad mysterium transferri: quia princeps exercitus Domini, hoc est, doctor quilibet catholicus, qui licet novissimus dici posset propter observantiam humilitatis, tamen centum militibus, qui in castris Ecclesiae supplici devotione Christi militiam agunt, merito praefertur, quia perfectioni virtutum studet. Et maximus mille. Maximus ille dici potest, qui scientiae praesidio fultus laborem pie exercet praedicationis cum bonis exemplis, cum id quod verbis docet operando confirmat, atque ob hoc aeterna beatitudine, quae millenario numero designatur, dignus apparebit. Haec [Col. 0333B] enim angelus in visione Danielis ad Prophetam loquens, ita distinguere videtur, inter alia dicens: Qui docti fuerint fulgebunt quasi splendor firmamenti; et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellae in perpetuas aeternitates (Dan. X) . Quam sententiam beatus Hieronymus in tractatu Danielis ita exponit, dicens: «Magistri habebunt similitudinem coeli; et qui aliquos erudiunt, stellarum fulgori comparabantur. Non enim sufficit scire sapientiam, nisi et alios erudias; tacitoque sermone doctrinae alium non aedificans, mercedem otiosus recipere non potest.» Quem et deinde locum Theodotio ita expressit: «Et intelligentes fulgebunt, quasi splendor firmamenti; et, devictis plurimis, quasi in aeternum et ultra.» Solent nonnulli quaerere utrum doctus sanctus et simplex [Col. 0333C] sanctus eamdem mercedem habeant, et unam et in coelestibus mansionem (Joan. XVIII) . Unde nunc juxta Theodotionem dicit quod docti similitudinem coeli habeant, et absque doctrina viri stellarum fulgori comparantur; tantumque sit inter eruditam sanctitatem et sanctam rusticitatem, quantum coelum distat et stellae. Hinc quoque Paulus apostolus ad discipulum scribens, ait: Qui bene praesunt presbyteri, duplici honore digni habentur, maxime qui laborant in verbo et doctrina (I Tim. V) . Hinc ad Thessalonicensem, dicit: Rogamus autem vos, fratres, ut noveritis illos, pacem habere cum eis (I Thess. V) . Isti sunt (inquit) qui transierunt Jordanem mense primo, quando inundare consuevit super ripas suas. Quid per Jordanem fluvium, in quo Dominus baptizatus est, nisi [Col. 0333D] aqua baptismatis designatur? Transierunt ergo doctores sancti Jordanem mense primo, quando inundare consuevit ripas suas, quia apparente in carne Filio Dei, et annum illum consecravit, quem Isaias propheta praedixit acceptabilem esse Domino (Isa. LXI) , statim ut baptismi sacramentum suo baptismate consecravit, copiosissime ipsius sacramenti munus praedicando atque baptizando in toto orbe dilataverunt; et omnes fugaverunt qui morabantur in vallibus ad Orientalem plagam et Occidentalem; quia omnes qui ex Judaeis, quos Orientalis plaga propter ortum legalis scientiae designat, vel ex gentibus quas Occidentis clima propter occasum naturalis prudentiae exprimit, quam illi, idola colendo, prodiderunt, [Col. 0334A] inveniebantur delectari in rebus mundanis ac saecularibus desideriis, et nolebant ad arcem virtutum et sapientiae culmen ascendere, coram praedicatione Evangelii fugerunt, quia resistere Majestati divinae nullo modo potuerunt. Unde Propheta ex persona ipsius Salvatoris ad Dominum ait: Inimicorum meorum dedisti mihi dorsum, et odientes me disperdidisti (Psal. XVII) . Et Jeremias: Qui turbat, inquit, mare, et sonant fluctus ejus; Dominus exercituum nomen illi (Jer. XXXI) .

Venerunt autem et de Benjamin et de Juda ad praesidium in quo erat David. Egressusque est David obviam eis, et ait: Si pacifice venistis ad me, ut auxiliemini mihi, cor meum jungatur vobis. Si autem insidiamini mihi pro adversariis meis (cum ego iniquitatem in manibus non habeam), videat Deus patrum nostrorum [Col. 0334B] et judicet. Spiritus vero Domini induit Abisai principem inter triginta, et ait: Tui sumus, o David, et tecum, fili Isai; pax, pax tibi, et pax adjutoribus tuis. Te enim adjuvat Deus tuus. Suscepit ergo eos David, et constituit principes turmae. Quid per advenientes milites de tribu Juda atque de tribu Benjamin ad David, quos ipse, fide eorum explorata, principes constituit super turmas, nisi doctores Judaeorum atque gentium designantur? De quibus Paulus, qui ex tribu Benjamin exortus est, in Epistola sua testatur, dicens: Petrus et Jacobus atque Joannes, qui videbantur columnae esse, dextras mihi dederunt et Barnabae societatis; ut nos in gentes, ipsi autem in circumcisionem verbum Dei seminarent (Galat. II) . Hi ergo ad Redemptorem nostrum venientes de fidei suae [Col. 0334C] virtute ab omnium cultorum cognitione explorati sunt. Unde est illud, quod Dominus discipulos suos in Evangelio interrogans quem eum homines esse dicerent, cum diversas opiniones hominum de se ab eis audisset, novissime eorum fidem requisivit, dicens: Vos autem quem me esse dicitis? Respondit ei Abisai noster, Petrus videlicet apostolus, unus pro omnibus, dicens: Tu es Christus Filius Dei vivi. Cui respondit Jesus: Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui est in coelis. Et ego dico tibi quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam; et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni coelorum; et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis; et quodcunque ligaveris [Col. 0334D] super terram, erit ligatum et in coelis (Matth. XVI) . Hoc ergo modo pro fidei suae laude non solum Petrus, sed et alii apostoli, nec non et caeteri doctores sancti remunerati sunt, quia principes, secundum sententiam viri David, super omnem terram ab ipso constituti potestatem habent ligandi atque solvendi prout causa justitiae eis dictaverit. Huic quoque alibi in Evangelio ipsa Veritas, ordinans praedicatores suos, ait illis: Amen dico vobis: Quaecunque alligaveritis super terram, erunt ligata et in coelo, et quaecunque solveritis super terram, erunt soluta et in coelo (Matth. XVIII) . Hinc et post resurrectionem apparens insufflavit in eos, et dixit: Accipite Spiritum sanctum: quorum remiseritis peccata, remittuntur eis; et quorum [Col. 0335A] retinueritis, retenta sunt (Joan. XX) . Beatus igitur qui donum quod gratia Dei suscepit per humilitatis custodiam illaesum usque ad finem vitae servaverit, ut supernus paterfamilias, secundum promissum suum veniens, et ita facientem reperiens, super omnia bona constituat illum (Matth. XXIV) .

Quando ergo reversus est in Siceleg, transfugerunt ad eum de Manasse Ednas et Josabaad et Jedihel et Michael et Josabad et Eliu et Salathi, principes militum in Manasse. Hi praebuerunt auxilium David adversus latrunculos, et reliqua. Isti ergo, qui de Manasse venerunt ad David, eo tempore coeperunt venire, quo David cum Philisthiim adversus Saul decrevit pergere in praelium, ut historia demonstrat (I Reg. XXIX) . Sed quia a Philisthaeis remissus, in Siceleg [Col. 0335B] reversus est, et invenit uxores suas ab Amalecitis captivas abductas, urbemque succensam, ut liber Regum narrat (I Reg. XXX) , tunc venientes praebuerunt auxilium David adversus latrunculos, qui depraedati sunt uxores ejus, et eorum qui cum ipso erant, et filios et filias. Mystice autem hi septem principes, qui venerunt de Manasse, significant primos doctores Ecclesiae de Judaea, qui, septiformi Spiritus sancti gratia illustrati, auxilium praebuerunt David nostro adversus latrunculos, hoc est, adversus Hebraeos, haereticos, sive etiam malignos spiritus, qui semper student quoscunque possunt per fraudem capere, atque in captivitatem erroris ac vitiorum tradere. De ipsorum etiam electorum numero fuit ille qui ad discipulos scribens ait: Dei sumus adjutores. [Col. 0335C] Dei agricultura estis. Dei aedificatio estis (I Cor. III) . Deo autem gratias, qui semper triumphat nos in Christo Jesu, et odorem notitiae suae manifestat per nos in omni loco (II Cor. II) . Sed et illud, quod sequitur: Quia per singulos dies veniebant ad David ad auxiliandum ei, usque dum fieret grandis numerus, quasi exercitus Dei. Licet Hebraei dicant, juxta historiam, tantum numerum excrevisse illorum, qui venerunt David in auxilium, donec fieret ille numerus armatorum qui egressus est ex Aegypto, hoc est, sexcentorum millium, quos Moyses per Rubrum mare eduxit in desertum (Exod. XIV) ; tamen altiori intellectu significat quotidie in exercitum David nostri fidelium numerum crescere, donec electorum Dei, qui ad aeternam vitam praedestinati sunt, summa [Col. 0335D] compleatur: Quia quos praescivit, hos et praedestinavit; et quos praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, illos et justificavit; quos autem justificavit, illos et glorificavit (Rom. VIII) . Porro quod sequitur:

Iste quoque est numerus principum exercitus, qui venerunt ad David, cum esset in Hebron, ut transferrent regnum Saul ad eum, juxta verbum Domini, huic mysterio convenienter aptatur, quia hoc doctores sancti, hoc est, fideles discipuli, maxime appetunt, totoque nisu decertant, ut priscae legis historicus cultus in spiritalem Evangelii transferatur intelligentiam, utque vetera transeant, et omnia fiant nova (II Cor. V) .

Joiada quoque princeps de stirpe Aaron, et cum eo [Col. 0336A] tria millia, septingenti. Sadoc etiam puer egregiae indolis, et domus patris ejus, principes viginti duo. Istum Joiada principem de stirpe Aaron Hebraei tradunt fuisse Phinees filium Eleazari, ad cujus comparationem puer vocatur, quia aetate ac merito fuerat. Quod vero dicit, principes cum eis venisse, significant sacerdotum numerum, qui in domo patris Sadoc, hoc est, in domo Levi antiquitus secundum legis praecepta ordinati sunt, adfuisse.

De filiis quoque Issachar viri eruditi, qui noverant singula tempora ad praecipiendum quod facere deberet Israel, principes ducenti. Omnes autem reliquae tribus eorum consilium sequebantur. Doctores legis in tribus Issachar fuisse tradunt, qui erant viri eruditi, et noverant singula tempora legaliter discernere. Ipsi [Col. 0336B] enim erant legis doctores, ipsi computatores temporum et magistri fuerunt, ad limitandum festivitatum congruam celebrationem, caeterasque legis caeremonias observandas. Inde dictum est in benedictionibus, quibus Jacob singulos filios benedixit: Issachar asinus fortis occubans inter terminos, vidit requiem quod esset bona, et terra quod optima, et supposuit humerum suum ad portandum, factusque est tributis serviens (Gen. XLIX) . Mytice autem Issachar, qui interpretatur merces, refertur ad populum gentium, quem Dominus sanguinis sui pretio est mercatus. Hic Issachar asinus fortis scribitur, quia prius gentium populus quasi brutum et luxuriosum animal erat, nullaque ratione subsistens. Nunc vere fortis est Salvatori nostro mentis occulta subigens, ac, Redemptoris [Col. 0336C] dominio colla subjiciendo, jugum disciplinae evangelicae perfert. Hic accubans inter terminos; namque accubare est praestolato mundi fine requiescere, nihilque de his quae nunc versantur in medio quaerere, sed ultima desiderare. Et asinus fortis requiem et terram optimam vidit, cum simplex gentilitas idcirco se ad robur boni operis erigit, quia ad aeternae vitae patriam tendit. Unde etiam apponit humerum suum ad portandum, quia dum ad promissam requiem pervenire desiderat, cuncta mandatorum onera libenter portat. Unde et factus est tributis serviens, hoc est, regi et Christo suo fidei bona operumque bonorum munera offerens; sive tributis servit, cum verbi ministerium devotis auditoribus exhibet, quibus debitor est talentum Domini ad multiplicandum in bonorum [Col. 0336D] operum augmento tradere. Unde Paulus de praedicatione sua ait: Sapientibus et insipientibus debitor sum (Rom. I) . Et alibi: Nam si evangelizavero, non est mihi gloria, necessitas enim mihi incumbit. Vae enim mihi est, si non evangelizavero. Si enim volens hoc ago, mercedem habeo. Si autem invitus, dispensatio mihi credita est. Quae est ergo merces mea? Ut Evangelium praedicans sine sumptu ponam Evangelium, ut non abutar potestate mea in Evangelio. Nam cum liber essem ex omnibus, omnium me servum feci, ut plures lucrifacerem. Et factus cum Judaeis tanquam Judaeus, ut Judaeos lucrarer. His qui sub lege sunt quasi sub lege essem (cum ipse non essem sub lege), ut eos qui sub lege erant lucrifacerem. His qui sine [Col. 0337A] lege, tanquam sine lege essem (cum sine lege Dei non essem, sed in lege essem Christi), ut lucrifacerem eos qui sine lege erant. Factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem. Omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem salvos. Omnia autem facio propter Evangelium, ut particeps ejus efficiar (I Cor. IX) . Ecce hic spiritualis negotiator tributa se solvere non uni, sed pluribus demonstrat, quia Judaeis et gentibus et Ecclesiae Christi verbum fidei praedicando, bonis exemplis ita se omnibus aptavit, quod omnibus placeret, omnibus proficeret, ac cujusque diaconi personas ad obedientiam sibi certatim impendendam conciliaret. Unde sequitur:

Omnes autem reliquae tribus consilia eorum sequebantur. Quia justum est ut sanctis doctoribus fideles [Col. 0337B] quique obedire in Evangelio Christi non detrectent. Hinc quoque, enumeratis his qui de singulis tribubus quae ad David venerant, subjungitur:

Omnes isti viri bellatores, et expediti ad pugnandum, corde perfecto venerunt in Hebron, ut constituerent regem David super universum Israel. Sed et omnes reliqui ex Israel uno corde erant, ut rex fieret David. Quia apostoli et apostolici viri ad David nostrum conveniunt, specialique conjugio illi copulantur, omnes reliqui, tam ex Judaeis scilicet, quam etiam ex gentili populo, uno corde parique voto optant, ac pro viribus certant, ut rex fiat David, ut ipsi videlicet regnum Christi fiant, quibus ipsa Veritas ait: Regnum Dei intra vos est (Luc. XVII) .

Fueruntque ibi apud David tribus diebus, comedentes [Col. 0337C] et bibentes quae praeparaverunt eis fratres sui ex Issachar et Zabulon et Nephtalim, etc. Quia omni tempore sanctae Trinitatis fidem tenentes manent in devotione eadem, ut ea quae primi doctores, hoc est, apostoli, ex divinis dogmatibus illis praebuerunt, alimenta gaudentes accipiant, et de bonis perceptis laetabundo omnium largitori perpetualiter gratias referant.

(I PAR. XIII.) Iniit autem consilium David cum tribunis et centurionibus et universis principibus, et ait ad omnem coetum Israel: Si placet vobis et a Domino nostro Deo egreditur sermo, quem loquor, mittamus ad fratres nostros reliquos in universas regiones Israel, et ad sacerdotes et Levitas, qui habitant in suburbanis urbium, ut congregentur ad nos, et reducamus arcam Dei nostri ad nos; non enim requisivimus eam in diebus Saul. Et respondit universa multitudo ut ita fieret. Placuerat enim sermo omni populo. Quid est, quod David consilium iniit cum tribunis et centurionibus et universis principibus Israel, ut, congregata multitudine, arcam Dei transferret de colle Cariathiarim ad se, nisi quod Redemptor noster cum apostolis et [Col. 0338A] prophetis atque evangelistis disponit, qualiter fides incarnationis suae a priore populo per verba legis et prophetarum, ministrantibus ipsis Evangelii doctoribus, ad gentium salutem transmutetur. Hoc est enim de colle Cariathiarim, quae est invidia, et interpretatur civitas silvarum, ad se arcam Dei transferre: de eminentia videlicet Scripturarum apud Judaeos collocatarum, ubi umbra numerosa figurarum abundat, ad intellectum gentilis populi, ubi Ecclesia Christi fundatur, fidem Domini perducere. Et bene scriptum est, David dixisse, quod non requisierint eam in diebus Saul, quia permanente Synagogae statu temporibus Veteris Testamenti, quasi non requisierunt arcam Domini, quia spiritualem sensum, qui latebat in littera, illa populo ad apertum producere [Col. 0338B] non potuit, sicut sub gratia Novi Testamenti manifestatum est credentibus in Christum. Unde apostolus Paulus in Epistola sua gloriatur: Secundum revelationem sibi notum esse sacramentum in mysterio Christi, quod aliis generationibus non est agnitum filiis hominum, sicut nunc revelatum est sanctis ejus apostolis et prophetis in Spiritu, esse gentes cohaeredes et concorporales et participes promissionis in Christo Jesu per Evangelium, ut innotescat principatibus et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei secundum praefinitionem saeculorum, quam fecit in Christo Jesu Domino nostro (Ephes. III) .

Quo placente omnibus consilio, congregavit David cunctum Israel a Sihor Aegypti, usque dum ingrediaris Emath, ut adduceret arcam Dei de Cariathiarim. [Col. 0338C] Sihor Aegypti fluvius est (ut ferunt) derivatus, de quo in Jeremia ita scriptum est: Quid tibi est ad viam Aegypti, ut bibas aquas Sihor (Jer. II) ? Pro quo interpretes aquam turbidam interpretati sunt, quia Sihor, Firmamentum novum vel turbidum, interpretatur (Amos. VI) . Emath quippe civitas est Damasci, quam expugnavit rex Assyriorum; quae et in Amos Emathraba scribitur, quod nobiscum sonat Emath magnum. Haec et nunc Epiphania nuncupatur. Denique per haec duo vocabula, hoc est, Sihor et Emath, totam terram repromissionis comprehendit, ex qua universus Israel congregatus est ad David. Per Sihor quippe, hoc est rivum sive torrentem Aegypti, Australem partem terrae, et per Emath, Septentrionalem designat.

Et ascendit David et omnes viri Israel ad collem [Col. 0338D] Cariathiarim, quae est in Juda, ut afferret inde arcam Domini Dei sedentis super cherubim, ubi invocatum est nomen ejus. Imposueruntque arcam in plaustrum novum de domo Aminadab. Oza autem et fratres ejus minabant plaustrum. Porro David et universus Israel ludebant coram Domino, omni virtute, in canticis et citharis et psalteriis et tympanis et cymbalis et tubis. Ascendit, inquit, David et omnes viri Israel ad collem Cariathiarim, quae est in Juda, ut afferret inde arcam Domini. Viros Israel hic non aestimo Scriptorem omnes masculos, qui ad virilem aetatem pervenerant, sed electiores quosque ac nobiliores intelligi velle. Numerus autem virorum, qui ad hoc congregati sunt, videtur in libro Regum comprehensus, [Col. 0339A] ubi scriptum est: Congregavit autem David omnes electos ex Israel triginta millia, etc. (II Reg. VI.) Cariathiarim ergo, quae Cariatharbe alibi dicitur, civitas saltuum, una est de urbibus Gabaonitarum, pertinens ad tribum Juda, euntibus ab Helia Diospolim in milliario nono. De hac fuit Urias propheta, quem interfecit Joachim in Jerusalem, sicut Jeremias scribit (Jer. XXVI) . Sed et filius Sobal Cariathiarim appellabatur, sicut in praesenti libro superius ostensum est.

Cum autem pervenissent ad Aream Chidon, tetendit Oza manum suam, ut sustentaret arcam. Bos quippe lasciviens paululum inclinaverat eam. Iratus itaque Dominus contra Ozam, et percussit eum, eo quod tetigisset arcam, et mortuus est coram Domino. Contristatusque [Col. 0339B] est David, eo quod divisisset Dominus Ozam vocavitque locum illum divisio Oza, usque in praesentem diem. Notandum autem, quod in libro Regum (II Reg. VI) , ubi istius loci mentio facta est, non area Chidon, sed area Naon nominatur. Pro Naon enim Aquila interpretatur aream praeparatam. Chidon autem interpretatur clypeus. Traditur enim ille locus esse ubi Josue stabat quando dictum est ei: Leva clypeum contra urbem Ahi (Jos. VIII) . Quod autem scriptum est de Oza, quod percussit eum Dominus, eo quod tetigisset arcam, contristatusque sit David quod divisisset Ozam, tradunt Hebraei quod Aminadab sacerdos jusserit duobus filiis Oza et Ahio ut portarent arcam Domini humeris suis juxta [Col. 0339C] legis praeceptum. Sed quia nec ipsi eam portaverunt, neque Cariathitis ad portandum dederunt, idcirco Oza morte multatus sit. Fuit enim peccatum in transgressione mandati, sed jam poena peccati in sustinendo arcam plaustris impositam. Unde percussus est. Divisio enim Oza traditur esse in hoc, quod aruisset brachium ejus et humerus, ubi arca Domini portanda fuerat, et illius loci divisio quaedam facta est, hoc est, distinctio obedientiae et inobedientiae.

Et timuit Dominum tunc temporis, dicens: Quomodo possum ad me introducere arcam Domini? Et ob hanc causam non eam adduxit ad se, hoc est, in civitatem David; sed avertit in domum Obededom Gethaei. Mansit ego arca Dei in domo Obededom tribus [Col. 0339D] mensibus. Et benedixit Dominus domui ejus, et omnibus quae habebat. Ideo enim avertit David arcam Domini in domum Obededom Gethaei, quia et ipse Levita erat, quia ignorabat adhuc ob quam causam indignatio Dei venisset in Ozam. Postquam vero cognovit causam pro qua Oza percussus est, jussit eam comportari in humeris Levitarum, sicut in sequentibus demonstratur. Igitur in historia beati regis et prophetae David, qua arcam adduxisse narratur, humilitas approbata, superbia damnata, et temeritas vindicata monstratur, quia et ipse David, qui coram Domino humiliter saltare non erubuit (II Reg. VI) , mox promissionem Filii Dei ex sua stirpe nascituri suscipere promeruit (II Reg. VII) , et conjux, quae eamdem illius humilitatem despexit, [Col. 0340A] ejus semine fecundari non merita perpetuae sterilitatis poenas luit. Sacerdos quoque qui arcam inconsiderata temeritate tetigit, ausus sui reatum immatura morte purgavit. Ubi intueri necesse est quantum delinquat, qui ad corpus Domini reus accesserit, si devotus ille sacerdos morte muletatur, qui arcam illam, Dominici videlicet corporis figuram (I Cor. XI) minori quam debuit veneratione corripuit. Verum, juxta allegoriam David Christum, arca Ecclesiam significat. Quaesivit autem David arcam in civitatem suam adducere; sed, causa interveniente contraria, ad tempus eam alibi divertit, ac sic deinceps, quod multum delectaverat explevit, quia Dominus in carne apparens Evangelium filiis Israel, suae videlicet genti, praedicavit. Sed caecitas ex parte contigit in Israel, [Col. 0340B] donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI) . Sed ut haec enucleatius pateant, per singula videamus. Congregavit ergo David omnes electos ex Israel, ut in libro Regum scriptum est, triginta millia (II Reg. VI) , quia Dominus Ecclesiam primitivam ex Israel instituit, non quidem omnem Israel, sed electos quosque sibi consocians. Non enim omnes, qui ex Israel, hi sunt Israelitae, sed filii promissionis deputantur in semine (Rom. IX) . Qui triginta millia fuisse referuntur, id est, fidei, operis et spei firmitate perfecti. Tria enim per confessionem sanctae Trinitatis ad fidem pertinent: decem propter Decalogum legis ad opera; mille propter sui perfectionem ad spem vitae aeternae, qua superius aliquid non est, sicut numerus millenario major nullus [Col. 0340C] est. Etsi enim decem, si triginta, si etiam mille millia dixeris, non ipsum mille numerando transcendis, sed vel per se vel per minores numeros saepius ducendo multiplicas. Tria ergo per decem multiplica, ne fides sine operibus mortua sit. Item triginta per mille multiplica, ut fides, quae per dilectionem operatur (Galat. V) , non alibi, quam in coelis retributionem speret. Electi ergo ex Israel populos recte credentes, operantes, sperantes insinuant; viri autem Juda, qui erant cum David, ipsos apostolos et doctores, qui lateri Christi quasi familiarius adhaerebant, indicant. Quo utroque stipatus exercitus Domini arcam adducere, id est, Ecclesiam dilatare, et in eorum qui non crediderunt cordibus inserere [Col. 0340D] gaudet. Imponitur autem arca plaustro novo, ut Novi Testamenti gratia renovatis in baptismo mentibus infundatur, vinumque novum novis utribus conservandum mandetur (Matth. IX) . Erat quidem prius arca in domo Aminadab, qui erat in Gabaa, quia eadem, quae nunc praedicatur, Ecclesiae fides, et ante incarnationis Dominicae tempus florebat in his qui patriarcharum prophetarumque sunt devotionem secuti. Aminadab enim, qui interpretatur Pater meus spontaneus, vel Abraham patrem fidei, vel Moysem legislatorem significat. Qui uterque in Gabaa custodit arcam, quia sublimi virtutis exemplo credentium pectora munit. Unde et Gabaa collis interpretatur, qui est locus in civitate Cariathiarim. Elata ergo foras arca ludebat David, et omnis Israel coram Domino, [Col. 0341A] diversis musicorum generibus, quia mox, inchoante novae gratiae praeconio, Dominus ad exhibendas Deo Patri laudes humilitatis omnes invitat, dicens: Qui mihi ministrat, me sequatur (Joan. XII) . Alii dando per Spiritum sermonem sapientiae, alii sermonem scientiae, alii genera linguarum, alii gratiam curationum, etc. (I Cor. XII.) Sed his atque hujusmodi charismatum generibus progrediente area, id est, crescente Ecclesia primitiva, ventum est juxta historiam Regum (II Reg. VI) , ad aream Naon, id est, arcam praeparatam, gentium videlicet Ecclesiam, fidei veritate consecrandam, de qua Joannes ait: Et permundabit aream suam; sive ad aream Chidon, hoc est, protectio clypei, secundum id, quod in praesenti historia continetur, quia in eadem Ecclesia [Col. 0341B] certa est protectio fidelibus adjutorii Dei. Unde dicunt cum Propheta: Domine, ut scuto bonae voluntatis tuae coronasti nos (Psal. V) ; ubi sacerdos qui arcam incautius quasi corrigendo tetigit, mox a Domino percussus occubuit, quia Judaeorum populus dum gentibus invidet, salutis se munere privat; dum legem vult in Evangelio miscere, utriusque sibi gratiam tollit. Et tenuit, inquit, eam quoniam calcitrabant boves (II Reg. VI) . Boves quippe calcitrare est praedicatores Evangelii liberius circa fidem agere, neque secundum consuetudinem legis ingredi, sed Sabbata, neomenias, circumcisionem, victimasque spiritualiter interpretari. Quos, velut errantes, corrigere tentabant, qui descendentes de Judaea docebant fratres: Quia nisi circumdamini secundum morem [Col. 0341C] Moysi, non potestis salvi fieri (Act. XV) ; et de quibus Jacobus ad Paulum: Vides, inquit, frater, quot millia sunt in Judaeis, qui crediderunt? Et omnes hi aemulatores sunt legis (Act. XXI) . Ob causam ergo sacerdotis occisi David noluit divertere ad se arcam Domini in civitatem David, sed divertit eam in domum Obededom Gethaei: quia respuentibus verbum Judaeis ne amplius audita et suscepta praedicatio noceret, Apostoli ab eis ablati et ad gentes imbuendas sunt missi (Act. XIII) . Unde et locus areae Naon, quae gentium fidem Domini gratiae praeparatam demonstrat, percussi Oza nuncupatur, videlicet quia illorum delicto salus gentibus est collata (Rom. XI) . Obededom namque, qui interpretatur serviens homo, ille est utique de quo Dominus ad Patrem: [Col. 0341D] Constitues, inquit, me in caput gentium; populus, quem non cognovi, servivit mihi (Psal. XVII) . Ubi et Judaeorum abjectionem, quasi Ozae mortem, praemittens, ait: Eripies me de contradictionibus populi (Ibid.) . Cui Geth quoque nomen urbis congruit. Geth enim interpretatur torcular, significans crucem, in qua vitis vera calcari et exprimi dignata est, a qua cunctus gentium populus merito Gethaeus appellari potest, cum dicit: Mihi autem absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi. Tres autem menses, quibus ibidem arca demoratur, fides, spes et charitas est. Sicut enim diebus adimpletur mensis, ita singulae virtutes suis quoque passibus ad perfectionem [Col. 0342A] perveniunt. Hi menses, quousque plenitudo gentium intret (Galat. VI) , currere non cessant.

(I PAR. XIV.) Cognovitque David quod confirmasset eum Dominus in regem super Israel, et sublevatum esset regnum suum super populum ejus Israel. Accepit quoque David alias uxores in Jerusalem, genuitque filios et filias, etc. Sed fortasse quis dicat: Si David imaginem Christi gerebat, quomodo multas uxores et concubinas habuisse dicitur, cum has rex [Col. 0342B] Christus et horrescat et condemnat? Hoc enim per figuram fiebat. Multae enim uxores David multarum gentium et nationum imaginem indicabant, quae in fidem Christi consortio junguntur. Concubinae vero ejus significant haereticorum Ecclesias, qui sub Christi nominis titulo seminare gloriantur: sed quia propter carnalia lucra Christum sectantur, non conjuges, sed concubinae vocantur. Denique nunc reges si plures habeant uxores et concubinas, crimen est, quia jam transierunt figurae, pro quibus uxores vel concubinarum venia concedebatur. At nunc, quia figurae transierunt, venia nulla datur.

Audientes autem Philisthiim quod unctus esset David in regem super universum Israel, ascenderunt omnes, ut quaererent eum. Quod cum audisset David, [Col. 0342C] egressus est obviam eis. Porro Philisthiim venientes diffusi sunt in valle Raphaim. Consuluitque David Dominum, dicens: Si ascendam ad Philisthaeos, si trades eos in manu mea? Et dixit ei Deus: Ascende, et tradam eos in manu tua. Cumque illi ascendissent in Baalpharasim, percussit ibi eos David et dixit: Divisit Deus inimicos meos per manum meam sicut dividuntur aquae, et idcirco vocatum est nomen loci illius Baalpharasim, etc. Quid est, quod, audita unctione David in regem super Israel, ascenderunt Philisthiim omnes, ut quaererent eum, nisi quod, diffamata Evangelii gratia et imperii Christi in toto orbe praedicatione, omnium gentium nationes undique primum consurrexerunt, ut adversarentur Evangelio pacis? Veniebant ergo, ut quaererent eum, non ut [Col. 0342D] fidei devotione illum susciperent, sed ut dolo nequitiae resisterent. Propterea taliter quaerentes non meruerunt invenire, sicut ipsa Veritas ait ad Judaeos: Ego vado et quaeretis me, et in peccato vestro moriemini. Quo ego vado, vos non potestis venire (Joan. VIII) . Quare non potuerunt venire? nisi quod noluerunt credere? Sine fide enim nullus salvari potest. Pergit ergo David obviam hostibus suis, cum illis beneficii sui munera palam ostendit. Sed qui ingratus donorum Dei exstitit, mortem sibi judicio proprio acquirit. Quos percutit David noster in Baalpharasim, cum fidelium plebes per electionem gratiae sibi conjungit, et impios atque blasphemos per [Col. 0343A] discretionem justi judicii a se expellens, in tartarum damnando detrudit.

Alia etiam vice Philisthiim irruerunt et diffusi sunt in valle. Consuluitque rursum David Dominum, et dixit ei Deus: Non ascendes post eos. Recede ab eis, et venies contra illos ex adverso pirorum. Cumque audieris sonitum gradientis in cacumine pirorum, tunc egredieris ad bellum: egressus est enim Deus ante te, ut percutiat castra Philisthinorum, etc. Quid est ergo, quod Dominus ad judicium adventus sui contra hostes suos dat signum gradientis in cacumine pirorum, nisi quod invisibilis Deus, qui majestate sua omnibus praeeminet, per visibilia opera potentiae suae ostendit magnitudinem? Juxta illam Pauli sententiam, qua ait: Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea [Col. 0343B] quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque virtus ejus et divinitas (Rom. I) . Mystice autem instruit fideles suos Dominus, ut in omnibus ejus opitulationis quaerant auxilium, et tunc proficere se posse confidant in confictu certaminum, quantum adventum sibi sentient adesse divinum. Cacumina ergo pirorum possunt per significationem celsitudinem perfectionis exprimere sanctorum. Dat ergo signum Dominus doctoribus ad praedicandum in mundum directis, ut sciant quando et ubi oporteat praedicationis exercere officium, hoc est ut illuc sequantur devotionis suae ministerio, quo Spiritus sanctus, qui mundis electorum cordibus praeest, instinctu suo direxerit admonendo. Unde legitur in Actibus Apostolorum, quod Paulus et Silas apostoli Christi, [Col. 0343C] transeuntes Phrygiam et Galatiae regionem, vetati sunt a Spiritu sancto loqui verbum Dei in Asia. Cum venissent autem Mysiam, tentabant ire in Bithynia, et non permisit eos Spiritus Jesu. Cum autem pertransissent Mysiam, descenderunt Troiadem. Et visio per noctem Paulo ostensa est. Vir Macedo quidam erat stans et deprecans eum, dicens: Transiens in Macedoniam adjuva nos. Ut autem visum vidit, statim quaesivimus proficisci in Macedoniam, certi facti quod vocasset nos Deus evangelizare eis (Act. XVI) . Notandum autem, quod ubi in nostra editione legitur: In cacumine pirorum, dicunt in Hebraeo, non pirorum, sed fluentium haberi. De quo ita sentiri potest: ex adverso itaque fluentium venire jubet, hoc est, ex adverso idolorum suorum, ubi scilicet idola eorum erant, in [Col. 0343D] quibus considerabant. Quae idola idcirco fluentium vocantur, quia fletu digna sunt, et eos qui ea colunt ad fletum miseriarum perducunt. Fluentium itaque eorum idola ob blasphemiam hic sermo divinus vocat idolum Moab, contaminatio Moab. Et cum audieris, inquit, sonitum gradientis in ea, in cacumine fluentium; hoc est, cum audieris, a potestatibus angelicis paganorum idola, in quibus omnis fortitudo eorum, conteri et conculcari, tunc inibis praelium, quia tunc egredietur Dominus ante faciem tuam, ut percutiat castra Philisthiim; in eorum namque idolis Dominus judicia fecit, sicut et in diis Aegyptiorum.

Fecit ergo David, sicut praeceperat ei Deus, et [Col. 0344A] percussit castra Philisthinorum de Gabaon usque Gazera. Fecit ergo David noster, sicut praeceperat ei Deus Pater, et percussit castra Philisthinorum, cum malignorum spirituum contrivit impetum, sive etiam mundi prostravit potentatum, eripiens nos de potestate tenebrarum, et transferens in regnum filii charitatis suae (Col. I) . Et bene per locorum nomina potentiae suae ostendit nobis facta. De Gabaon ergo usque Gazera percussit castra Philisthinorum. Gabaon interpretatur collis vel sublimitas, Gazera autem sepis ejus vel divisio. Percussit ergo Rex noster inimicos suos, qui in superbiae colle persistebant, et contrivit sepem duritiae eorum, divisitque atque dejecit conspirationem pertinaciae ipsorum, quatenus ipse solus dominaretur in toto orbe terrarum. Unde [Col. 0344B] sequitur:

Divulgatumque est nomen David in universis regionibus, et Dominus dedit pavorem ejus super omnes gentes, etc. Quia, sicut Apostolus ait, Christus factus est pro nobis obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis. Propter quod et Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris (Philip. II) . Necnon et illud quod subjungitur.

(I PAR. XV.) Fecit quoque sibi domos in civitate David, et aedificavit locum arcae Dei tetenditque ei tabernaculum. Mystice demonstrat, quia in una Ecclesia catholica, in toto orbe terrarum diffusa, plura plebium nomine suo constituit conventicula, ut in una domo diversae fierent mansiones. Unde et Joanes in Apocalypsi sua ad septem scribit Ecclesias (Apoc. I) . Quod autem aedificavit locum arcae Dei, tetenditque ei tabernaculum, significat quod in Ecclesia praesenti Incarnationis suae commendaverit mysterium, et passionis suae observandum docuerit sacramentum.

Tunc dixit David: Illicitum est ut a quocunque portetur arca Dei, nisi a Levitis, quos elegit Dominus ad [Col. 0344D] portandum eam, et administrandum sibi usque in aeternum (Num. IV) . Haec sententia demonstrat quod Redemptor noster non vult ut quilibet indigni et inertes ecclesiastico officio fungantur, sed hi qui sunt eruditi scientia et morum honestate probabiles, ut ipsi portent arcam Dei, hoc est sanctam Ecclesiam, verbo rectae fidei, ac bonorum operum exemplo, in humeris pii laboris gestent, et hoc modo ministrent sibi usque in aeternum. Unde et Paulus discipulum instruit, dicens: Tu vero vigila, in omnibus labora, opus fac evangelistae, ministerium tuum imple, sobrius esto (II Tim. IV) . Sollicite cura teipsum probabilem exhibere Deo operarium inconfusibilem, recte tractantem verbum veritatis (II Tim. II) . Et item: [Col. 0345A] Confortare, inquit, fili mi, in gratia, quae est in Christo Jesu; et quae audisti a me per multos testes, haec commenda fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere.

Congregavitque universum Israel in Jerusalem, ut afferretur arca Dei in locum suum, quem praeparaverat ei, nec non et filios Aaron et Levitas, etc. Congregat David universum Israel in Jerusalem, cum Christus electos suos et omnes qui ad sortem Dei pertinent vocat in Ecclesiam suam, ut ibi Incarnationis suae sacramenta venerentur; et non solum subditos, sed etiam praelatos, quos filii Aaron ac Levitae praefigurant, ad hanc celebrationem praecipuam ac solemnitatem maximam aggregat, quia ibi dignum est ut omnes conveniant, pusilli et magni, juvenes [Col. 0345B] et virgines, et seniores cum junioribus laudent nomen Domini. Et bene dictum est quod arca afferretur in locum suum, quem praeparaverat ei David, quia non solum David, sed et omnes prophetae dictis et factis futurum vaticinando in Ecclesia Christi Incarnationi praebuere locum, ut eo celerius susciperent advenientem, quo eum praescirent ante esse prophetatum.

Sanctificati sunt ergo sacerdotes, et Levitae, ut portarent arcam Domini Dei Israel. Et tulerunt filii sibi Levi arcam Dei Israel, sicut praeceperat Moyses, juxta verbum Domini, humeris suis in vectibus (Num. IV) . Sanctificatio sacerdotum et Levitarum juxta tropologiae regulam docet ministros Novi Testamenti puram doctrinam et mundam habere vitam, quibus alibi dicitur: [Col. 0345C] Sancti estote, quia et ego sanctus sum Dominus Deus vester (Levit. XI) . Bene ergo convenit gestatoribus arcae Domini ut sint sanctificati juxta praeceptum legis Domini, quia rectae fidei verbis, et bonorum operum exemplis debent auditoribus suis Incarnationem commendare Filii Dei, et Redemptionem humani generis, ac vitam aeternam, atque futurum judicium Christi praedicare.

Dixit quoque David principibus Levitarum ut constituerent de fratribus suis cantores in organis musicorum, nablis videlicet et lyris et cymbalis, ut resonarent in excelsis sonitus laetitiae, etc. (I Par. XXIII) . Narratur ergo alibi in praesenti historia, quod cum propheta David devota aetate senuisset, quatuor millia juvenum ex Israelitico populo delegisset, qui [Col. 0345D] Psalmos, quos ipse Domini aspiratione protulerat, organis, citharis, nablis, cymbalis, tubis, propriaque voce in magna jucunditate supernae gratiae personarent. Quae suavis adunatio tribus partibus divisa constabat. Rationalis pertinebat ad humanam vocem, irrationalis ad instrumenta musica; communis autem de utriusque partibus aptatur, ut et vox hominis certis modulationibus ederetur, et instrumentorum melos consona se vicinitate conjungeret. Sic suavis illa et jucunda musica Ecclesiam catholicam tali actu praedicebat, quae ex diversis linguis, varioque concentu in unam fidei concordiam erat, Domino praestante, coalitura. Ex quo numero indita nomina frequenter in titulis invenimus, ut Idithun, Asaph [Col. 0346A] filii Core, et his similia, quia non ipsi (ut quidam volunt) auctores fuere psalmorum, sed quoniam praepositi artificibus administratores earum rerum probabiles exstiterunt, ut honorem de tali commemoratione sumerent, qui officio sancto devotis mentibus serviebant. Maximeque et nomina earum intellectus rerum congruos indicare noscuntur. Non enim supradicti viri in psalmos faciendos electi sunt, sed eos congregatos tantum legimus ad canendum, psalmographos autem fuisse historia nulla testatur, et praesumptuosum est dicere quod nulla possit auctoritate firmari. Quae autem fuerint instrumenta musica quae in praesenti loco leguntur, ex majorum dictis proferamus. Nablum est idem quod psalterium; sed Hebraice nablum, Graece autem psalterium, [Col. 0346B] Latine autem laudatorium dicitur. De quo in quinquagesimo et quarto psalmo scribitur: Exsurge, psalterium et cithara (Psal. LVI, CVII) ; non quod in modum citharae, sed quod in modum clypei quadrati conformetur cum decem chordis, sicut scriptum est: In psalterio decem chordarum psallam tibi (Psal. CXLIII) . Habet ergo psalterium obesum ventrem in superioribus, ubi chordarum fila religata, disciplinabiliter plectro percussa, suavissimam dicuntur reddere cantilenam. Huic citharae positio videtur esse contraria, dum quod ista in imo continet, illud conversa vice gestat in capite. Psalterium itaque cum decem chordis Ecclesia est cum decem verbis legis contritis, quae contra omnem haeresim quadrata per quatuor Evangelia intelligitur. Hinc posita est [Col. 0346C] cithara, de qua in quadragesimo secundo psalmo scriptum est: Confitebor tibi in cithara, Deus, Deus meus, quod propriae consuetudinis est apud Hebraeos, quae cum chordis viginti quatuor quasi in modum deltae litterae (sicut peritissimi tradunt) utique componitur, et per digitos Pindari variis vocibus tinnulisque ac tibidis in diversos modos concitatur. Cithara autem, de qua sermo est, Ecclesiae spiritualiter typum habet. Quae cum viginti quatuor seniorum dogmatibus trinam formam habet in modum deltae litterae, fidem sanctae Trinitatis suae dubio significat, et per manus Petri apostoli, caeterorumve apostolorum ac doctorum Evangelii, qui praedicatores illius sunt, in diversos modos Veteris et Novi Testamenti aliter in littera, aliter in sensu figuraliter [Col. 0346D] concitatur. Lyra dicta est ἀπὸ τὸ lyrim, id est, a varietate vocum, eo quod diversos sonos efficiat. Haec autem similiter potest Ecclesiam significare, quae in diversitate variarum doctrinarum per historiam, per allegoriam, per tropologiam et per anagogen suavem sonum exprimit, sed tamen a symphoniae simplicitate non recedit. Cymbala autem acetabula quaedam sunt, quae percussa invicem se tangunt, et faciunt sonum, de quibus dicitur in psalmo: Laudate eum in cymbalis bene sonantibus (Psal. CL) . Cymbala bene sonantia labia nostra debemus accipere, quae non immerito inter musica instrumenta posita sunt, quia et similitudo quaedam est cymbalorum, et per ea voces humanae harmoniam reddere [Col. 0347A] suavissimam comprobantur; harmonia enim est diversarum rerum in unam convenientiam redacta copulatio. Quae et in voce humana constat accidere, quando et tempora ipsa et syllabae ad unam vocis concordiam perducuntur. Cymbala ergo nostra sunt labia percussa ad sonum vocis distinctissime temperata, quae tunc salutariter sonant, quando ad laudes Domini devotissime commoventur. Cymbala quoque bene inventa sunt ex permistis metallis, parvissimae phialae compositae, ventricula sua in lateribus habentes, quae artificiosa modulatione collisa, acutissimum sonum delectabili consonatione reddunt. Unde sequitur:

Porro cantores Heman, Asaph et Ethan in cymbalis aeneis concrepantes. Zacharias autem, et Oziel, [Col. 0347B] et Semiramoth, et Jahiel, et Ani, et Eliab, et Maasias, et Banaias, in nablis arcana cantabant. Arcana dicta sunt occulta. Cum enim in manibus suis sumpsissent organa, per adventum Spiritus sancti futura arcana cantare ut in psalterio Psalmorum concinendo Domini et Salvatoris adventum praedicare, quem divinitatis suae mirabili secreto pro hominum salute disposuit. Hujus verbi mentio in titulo psalmi quadragesimi quinti posita est.

Porro Mathathias et Eliphalu et Macenias et Obededom et Jehiel et Ozaziu in citharis pro octava canebant. Pro octava vero (ut quidam volunt) significat in die judicii adventum Domini, quando, finita saeculi hebdomada, ad judicandum venerit mundum. Unde sextus Psalmus, qui in tremore divini judicii [Col. 0347C] totus cantatur, tali titulo praenotatur. Nam et ipse numerus ogdoadis in Scripturis divinis magnarum rerum sacramenta continere dignoscitur. Octo etenim animae ingressae sunt in arcam Noe, quae, mundo pereunte, salvatae sunt (Gen. VII) . Octavus filius Jesse David fuit, quem a Domino constat electum (I Reg. XVI) . Octavo etiam die circumcisio purificabat Hebraeos (Gen. XVII) . Octavo itidem Dominico die Dominus resurrexit a mortuis (Matth. XXVIII) , in quo humani generis spes ab impiorum inferno in coelorum est elevata fastigium. Iste autem numerus est, quem arithmetici actu primum quadrantal appellant, quem Siolaus Pythagoricus harmoniam geometricam vocat, eo quod omnes in ipso videantur harmonicae convenire rationes.

[Col. 0347D] Chonenias autem princeps Levitarum prophetiae praeerat, et ad praecinendam melodiam; erat quippe valde sapiens, etc. Chonenias dicitur prophetiae praeesse ad praecinendam melodiam, quia ipse spiritu prophetiae instructus melodiam et verba cantoribus ad memoriam revocabat. Prophetia est aspiratio divina, quae eventus rerum aut per facta aut per dicta quorumdam immobili veritate pronuntiat. De qua bene quidam dixit: «Prophetia est suavis dictio, coelestis doctrinae favus, et dulcia divini eloquii mella componens.» Unde et ipse David in centesimo octavo decimo Psalmo dicit: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, Domine, super mel et favum ori meo (Psal. CXVIII) ! Multis autem modis gratiae istius [Col. 0348A] munera praestabantur; sed ut de plurimis pauca complectar, acta est per operationes hominum, ut fuit arca Noe (Gen. VII; I Petr. V) , et sacrificium Abrahae (Gen. XV) , et transitus maris Rubri (Exod. XIV) . Per nativitates quoque geminorum Esau et Jacob, qui futurarum rerum sacramenta gestabant (Genes. XXV) . Per angelos sicut locuti sunt Abrahae et Lot, Zachariae et Mariae (Gen. XVIII, XIX; Luc. I) . Per visiones, sicut Isaiae et Ezechieli, et caeteris sanctis (Isa. I, VII; Ezech. I, X) . Per somnia, sicut Salomon et Daniel (III Reg. III; Dan. VII) . Per nubem et vocem de coelo, sicut Moysi. Unde constat sanctum David non per operationes hominum, non per nativitates geminorum, non per angelos, non per visiones, non per somnium, non per nubem et vocem [Col. 0348B] de coelo, nec per alios quoscunque modos, sed coelesti aspiratione fuisse completum. Sicut de ipso legitur in primo Regum volumine: Et directus est Spiritus Domini in David a die illa, et deinceps (I Reg. XVI) . Ipse quoque Dominus in Evangelio dicit: Si David in spiritu vocat eum Dominum, quomodo dicitis quod filius est (Matth. XXII) ? Quo dicto recognoscimus evidenter, per sanctum Spiritum psalmos fuisse prophetatos. Sciendum est sane quod omnis prophetia aut de praeterito, aut de praesenti, aut de futuro tempore loquatur, aut agat aliquid. Est autem prophetia magnificum nimis et veriloquium dicendi genus. Non humana voluntate collata est aliquando prophetia, sed Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines (II Petr. I) . [Col. 0348C] Nam et Paulus apostolus ait: Qui prophetat, hominibus loquitur ad aedificationem et exhortationem et consolationem (I Cor. XIV) . Et paulo post: Qui prophetat Ecclesiam (Dei) aedificat, plane, quando res incognitas, nimisque necessarias prae locutionis beneficio facit esse notissimas. Nam et quibus data est bene intelligendi facultas, vel interpretandi Scripturas divinas, a munere prophetiae non videntur excepti, sicut Apostolus ait in Epistola ad Corinthios prima: Spiritus prophetis subjectus est (I Cor. XIV) .

Porro Sebenias et Josaphat et Natanael et Amasai et Zacharias et Banaias et Eliezer sacerdotes clangebant tubis coram arca Domini. Quid per hos septem sacerdotes, qui tubis coram Deo clangebant, [Col. 0348D] nisi praedicatores sancti septiformis Spiritus sancti gratia repleti designantur? Qui quasi tuba canunt, cum Evangelium Dei in Ecclesia Christi praedicant, et sacramentum Incarnationis Dominicae fidelibus auctoribus manifestant. Tuba itaque diversis figuris ac formis efficitur: aliter enim est facta tuba congregationis populi, aliter victoriae, aliter persequendi inimicos, aliter conclusionis civitatum, et reliqua. Tuba autem consuetudinaria apud rerum peritissimos hoc modo formanda esse describitur, ut tribus fistulis aereis in capite angusto inspiretur; sicque per quatuor vociductus aereos, qui per aereum fundamentum quaternas voces producunt, mugitum nimium vehementissimumque proferant. [Col. 0349A] Quod figuraliter designat, Evangelium terna confessione trium personarum sanctae Trinitatis in capite angusto, in nativitate Christi divinitus inspiratum, per quatuor vociductus aereos, id est, per quatuor evangelistas aenei fundamenti stabilitate, scilicet fidei et operum in toto orbe vocem nimio clamore quasi in modum tubae congregationis fortiter emittere.

[Col. 0350A] Primum librum commentariorum in Paralipomenon a capite voluminis usque ad illum locum ubi narratur de instrumentis musicis, quae David simul rex et propheta ad laudandum Dominum ordinavit, perduximus, ubi finem illius ponentes, caetera, quae sequuntur, de ipsius David gestis et distributionibus ejus mysticis alio exordio inchoemus.

[Col. 0349A] (IBID.) Igitur David et omnes majores natu Israel et tribuni ierunt ad deportandam arcam foederis Domini [Col. 0349B] de domo Obededom cum laetitia magna. Cumque adjuvisset Dominus Levitas, qui portabant arcam foederis Domini, immolabantur septem tauri, et septem arietes. Porro David erat indutus stola byssina, et universi Levitae qui portabant arcam, cantoresque et Chonenias princeps prophetiae inter cantores. David autem indutus erat etiam ephod lineo. Universusque Israel deducebant arcam foederis Domini in jubilo et sonitu buccinae, et tubis, et cymbalis, et nablis et citharis concrepantes. Cumque pervenisset arca foederis Domini usque ad civitatem David, Michol filia Saul, prospiciens per fenestram, vidit regem David saltantem atque ludentem, et despexit eum in corde suo (II Reg. VI) .

(I PAR. XVI.) Attulerunt ergo arcam Dei, et constituerunt eam in medio tabernaculi, quod tetenderat ei David; et obtulerunt holocausta et pacifica coram Domino. Cumque complesset David offerens holocausta et pacifica, benedixit populo in nomine Domini, et divisit universis per singulos, a viro usque ad mulierem, tortam [Col. 0349D] panis, et partem assae carnis bubalae et frixam oleo similam (II Reg. VI) . Postquam ergo arca Domini in domo Obededom Gethaei mansit tribus mensibus, congregatis majoribus natu Israel, et tribubus atque Levitis, qui portarent arcam foederis Domini, abduxit eam David in domum suam, quia postquam plenitudo gentium ad fidem Christi subintraverit (Rom. XI) , tandem rediet arca Dei in civitatem David, hoc est, in Judaicam plebem, praedicantibus Henoch et Elia, gratia Christi convertitur. Ibique rex noster boves et arietes immolans, hoc est, eos qui arcam Domini triturant, et ovium ejus ducatum gerunt, martyrii sanguine coronans, et ipse quoque suae incarnationis et passionis exemplum quatenus Judaeis non creditum, palam manifestat. Hoc enim significat [Col. 0350A] quod et ipse David accinctus erat ephod lineo. Nam linum, quod de terra procreatum multiplici labore [Col. 0350B] ad candorem vestis pervenit, veritatem humanae carnis inter flagella triumphantis ostendit. Verum cunctis exsultantibus, et ad arcae coelestis introitum hymnos resonantibus, sola Michol filia Saul arcam ducentibus abest: quin etiam e speculis David humiliatum despicit, quia, credentibus in mundi fine Judaeis, erunt nonnulli qui Christum tantum professione, sed opere tantum sequantur Antichristum. Quibus merito congruit quod eadem Michol, quae, ad figurandam instabilitatem carnalium, aqua omnis interpretatur, non uxor David, sed filia Saul appellatur, quia Christo fidetenus serviunt, non illius regno coronandi, sed persecutorum ejus, quos imitati sunt, anathemate damnandi. Verum pravi succenseant, humilitatem Ecclesiae condemnent, nihilominus [Col. 0350C] arca Domini sui locum ingreditur, ponitur in medio tabernaculi, quod tetenderat ei David, id est, fides Ecclesiae praedicatur, proficit, inseritur cordibus omnium, quos Dominus ad vitam praeordinaverat aeternam. Offert David holocausta et pacifica coram Domino, fidem devotionemque Ecclesiae commendat Patri Christus, qui est ad dexteram Dei, qui etiam interpellat pro nobis (Rom. VIII) ; qui in exemplum David fideles humilesque benedicens, salutaris mysterii pascit alimentis, partiens singulis collyridam panis unam, illius utique qui de coelo descendit, et dat vitam huic mundo (Joan. VI) ; et assaturam bubalae carnis unam, illius scilicet vituli saginati, qui pro revertente ad patrem filio juniore mactatus (Luc. XV) et igne Passionis assatus est, dicens: Exaruit [Col. 0350D] velut testa virtus mea (Psal. XXI) ; et similam frixam oleo, carnem videlicet a peccati labe mundissimam; sed ob humanae salutis causam uberrimam delectationibus crucis sartaginae tortam. Et merito una panis collyrida, una carnis assatura datur, quia unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus et Pater omnium (Ephes. IV) . Aliter haec munera fideles accipiunt, quando unus panis et unum corpus multi sumus in Christo (I Cor. X) , sive carnis singuli lasciviam castigantes, ac servituti subjicientes, sancti Spiritus igne decoquunt, necnon et fructus operum bonorum oleo misericordiae pinguissimos compassione proximi fervere faciunt. At contra, filia Saul frustra cubiculum regis ingressa, nullos concepti seminis fructus dat, quia qui verbum Dei aure tenus [Col. 0351A] percipiunt absque boni operis prole, diem perpetuae mortis exspectant. Quod David cum arca Domini in Jerusalem saltando reduceret, a Michol filia Saul uxore sua risus est, tropologiam intueri libet, quanta virtutum munera David ipse perceperat, atque in his omnibus quam fortem humilitatem servabat. Quem enim non extolleret ora leonum frangere, ursorum brachia dissipare, despectis pecoribus fratribus eligi, reprobato rege ad regni gubernacula ungui, timendum cunctis uno lapide Goliam sternere, a rege proposita, exstinctis Allophylis, numerosa praeputia reportare, promissum tandem regnum percipere, cunctumque Israeliticum populum sine ulla contradictione possidere ⁜ a : et tamen cum arcam Dei Jerusalem revocat, quasi oblitus praelatum se omnibus, [Col. 0351B] admistus populis ante arcam saltat; et quia coram arca saltare (ut creditur) vulgi mos fuerat, rex se in divino obsequio per saltatum rotat. Ecce quem Dominus cunctis singulariter praetulit, se quoque sub Domino, et exaequando minimis, et abjectum exhibendo contemnit; non potestas regni ad memoriam reducitur, non subjectorum oculis saltando vilescere meruit, non se honore praelatum caeteris ante ejus arcam, qui honorem dederat, recognoscit. Coram Deo egit debilia vel extrema, ut illa ex humilitate solidaret quae coram hominibus gesserat fortia. Quid de ejus factis ab aliis sentiatur ignoro; ego David plus saltantem stupeo quam pugnantem. Pugnando quippe hostem subdidit, saltando autem coram Domino semetipsum vicit. Quem Michol, filia Saul, [Col. 0351C] adhuc ex tumore regii generis insana, cum humiliatum despiceret, dicens: Quam gloriosus fuerit hodie rex Israel, discooperiens se ante ancillas servorum suorum, et nudatus, quasi nudetur unus de scurris (II Reg. VI) ; protinus audivit: Ludam ante Dominum, qui elegit me potius quam patrem tuum. Ac paulo post ait: Ludam et vilior fiam plus quam factus sum, eroque humilis in oculis meis. Ac si aperte dicat: Vilescere coram hominibus appeto, quia servare mihi coram Deo regnum per humilitatem quaero. Sunt ergo nonnulli qui de semetipsis humilia sentiunt; qui in honoribus positi nihil se esse nisi pulverem favillamque perpendunt, sed tamen coram hominibus viles apparere refugiunt, et contra hoc, quod de se interius cogitant, quasi rigida exterius venustate [Col. 0351D] palliantur. Et sunt nonnulli, qui viles videri ab hominibus appetunt, atque per omne quod sunt, dejectos se exhibendo contemnunt, sed tamen apud se introrsus quasi ex ipso merito ostensae vilitatis intumescunt, et tanto magis in corde elati sunt, quanto amplius in specie elationem premunt. Quae utraque unius elationis bella magna David circumspectione deprehendit, mira virtute superavit. Quia enim de semetipso intus humilia sentiens, honorem exterius non quaerit, insinuat, dicens: Ludam et vilior fiam. Et quia per hoc, quod vile est, se exterius praebuit nequaquam interius intumescere, adjungit: Eroque humilis in oculis meis. Ac si aperte dicat: [Col. 0352A] Qualem me exterius despiciens exhibeo, talem me interius attendo. Quid ergo acturi sunt, quos doctrina elevat, si David ex carne sua venturum Redemptorem noverat, ejusque gaudia prophetando nuntiabat, et tamen in semetipso cervicem cordis valida discretionis calce deprimebat, dicens: Eroque humilis in oculis meis.

Constituitque David coram arca Dei de Levitis, qui ministrarent et recordarentur operum ejus, et glorificarent atque laudarent Dominum, etc. Attende, lector, ordinem et officium Levitarum, constituente David, ut ministrarent, inquit, et recordarentur operum ejus, et glorificarent atque laudarent Dominum. Ubi totius vitae nostrae dispositionem in religione Christiana considerare poteris. Ministrat igitur Deo, [Col. 0352B] qui cor mundum cum casta conversatione exhibet Domino. Recordatur operum illius qui meditator legis Dei secundum regulam catholicae fidei sedulus existit. Glorificat atque laudat Dominum, qui non solum sermone praedicationis ac voce jubilationis, sed etiam bonorum operum laudat effectu. Sicque impletur digne illius ministri officium, de quo Salvator in Evangelio ait: Qui mihi ministrat, me sequatur. Et ubi sum ego, illic et minister meus erit (Joan. XII) , quia qui in corde, ore et opere Domino rite servit, aeternae beatitudinis gaudia cum illo possidebit.

In illo die fecit David principem ad confitendum Domino Asaph et fratres ejus, etc. Quid est, quod Asaph David constituit principem ad confitendum [Col. 0352C] Domino, nisi quod Redemptor noster ordinem sanctorum doctorum, qui officio apostolico mancipantur, in culmine ecclesiasticae dignitatis constituit? Quod bene praesagium nominis ipsius monstrare videtur; Asaph enim congregans interpretatur. Et bene congregans dicitur, qui sermone recto ac bono exemplo multos ad fidem Christi et ad cultum pietatis convertere conatur. Asaph ergo et fratres ejus principes ad laudandum Dominum constituuntur, cum sancti apostolici viri ad convocandum atque coadunandum numerum fidelium in fide ab ipso Domino ordinantur. De quibus admirando Psalmista ad Dominum ait: Nimis honorati sunt amici tui, Deus; nimis confortatus est principatus eorum (Psal. CXXXVIII) . Et item: Constitues, inquit, eos principes super omnem terram; [Col. 0352D] memores erunt nominis tui, Domine, in omni generatione et progenie (Psal. XLIV) . Post haec, modum laudationis quem David ipse composuit scriptor historiae inseruit, dicens: Confitemini Domino et invocate nomen ejus. Cujus psalmi titulus est: Alleluia. Et merito, quia totus in laudibus Dei explicatur. Hoc quidem verbi decus in psalmo a praesenti psalmo fecit initium: nec antea a quoquam reperi positum, quamvis multi scriptores fuerint primitus Hebraeorum. Scire autem debemus, Alleluia neutri generis esse finitum, quod et sanctus Hieronymus in expositione ejusdem psalmi evidenter designat. Quod eum in Hebraicis fontibus credimus invenisse, et ideo ubicunque se locus attulerit, [Col. 0353A] a doctissimo viro praefixam regulam subsequemur: quoniam unum atque integrum manere debet, quia nullius linguae praesumptione mutatum est. Alleluia enim apud ipsos dicitur: Laudare Dominum, id est allelu, laudare, al quippe invisibilem significat Dominum: quod unum Dominum ex decem nominibus esse Dei in epistola ad Marcellam Hieronymo traditur exponente, qui dixit: Primum Dei nomen est el, id est fortis. Deinde eloim ex eloe, quod utrumque dicitur Deus: unde geminatum frequenter invenimus, ut est: Deus, Deus meus, quare me dereliquisti (Psal. XXI) ? Et: Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo (Psal. LXII) , et his similia. Quartum, Sabbaoth, quod est, exercituum. Quintum, elon, quem nos excelsum dicimus. Sextum, Asserheiae, quod in Exodo legitur: [Col. 0353B] Qui est, misit me (Exod. III) . Septimum, Adonai, quem nos Dominum generaliter appellamus. Octavum, Ia, quod Deo tantum applicatur, et in Alleluia extrema syllaba sonat. Nonum tetragrammum, quod ineffabile nuncupatur. Decimum, Adona, id est robustum et sufficientem ad omnia perpetranda, etc. Novus plane titulus, et dicti ipsius brevitate conspicuus. Hoc ecclesiis votivum, hoc sanctis festivitatibus decenter accommodum. Hinc ornatur lingua cantorum. Istud aula Domini laeta respondet; et tam insatiabile bonum tropis semper variantibus innovatur.

Confitemini, inquit, Domino, et invocate nomen ejus: notas facile in populis adinventiones illius. In hoc versu tribus constat partibus ordo dictorum. Primo dicit: Confitemini Domino, id est laudate eum, [Col. 0353C] et bonis actibus gratiam vobis divinitatis acquirite: quod ipsum est laudare Dominum, et ore illi honorem deferre, et operibus ejus jussiones efficere. Illa enim confessio hic intelligenda est, quae Domini praeconia celebrare non desinit, quando et subsequentia tale votum actionemque declarant. Deinde Dominum commonet invocari, ut prius mysterium sanctissimae laudis grate possimus audire. Praemittendum est enim boni aliquid, ut judex nos placatus exaudiat. Tertio dicit: Notas facite in populis adinventiones illius. Quod bene potest gloriosis evangelistis et sanctissimis apostolis et nunc sanctis sacerdotibus convenire, qui per gentes universa magnalia ejus annuntiare noscuntur.

[Col. 0353D] Canite et psallite ei, et narrate omnia mirabilia ejus. Exponit quod superius dixit: Confitemini Domino. Cantate enim ad hymnos pertinet offerendos: psallite ad pias operas explanandas. Et tunc dixit narranda mirabilia, quando fuerint duo ista praemissa. Omnia enim significat ista, quae dicturus est. Non enim humanarum virium omnia narrare quae virtus Divinitatis operatur; sicut in centesimo quinto psalmo scriptum est: Quis loquetur potentias Domini, auditas faciet omnes laudes ejus (Psal. CV) ? Sed istud schema dicitur ex parte totum: quod in Scripturis frequenter invenies. Nec aliter recte potest Evangelii istud dictum intelligi: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis (Joan. I) ; quasi non et animam simul assumpserit, quam specialiter liberare dignatus est.

[Col. 0354A] Laudate nomen sanctum ejus. Ille quippe rite nomen Domini laudat, qui sanam fidem recte praedicat, et bene vivendo, bonis operibus eam aliis digne commendat. In centesimo quoque et quarto psalmo ita scriptum est: Laudamini in nomine sancto ejus (Psal. CIV) .

Laetetur cor quaerentium Dominum. Ne quis forsitan suis viribus applicaret, cum boni aliquid operatur, cautus doctor fragiles monet, dicens, non in sensu proprio, sed in Domino esse gloriandum, ut jactantiam falsam refugiant, cum haec a divinitate concessa esse cognoscant; sicut et in alio psalmo legitur: In Domino laudabitur anima mea (Psal. XXXIII) . Non ergo vetat, ut laudemur, quia bonis actionibus non potest res ista denegari; sed in Domino [Col. 0354B] laudemur, qui praestat illa quae bene gerimus. Et ut consolationem de tali resumerent, laetetur, ait, cor quaerentium Dominum. Scilicet inde laetetur, si praedicetur in Domino; non autem, si de suo posse laudatur; praecipuum nobis et gloriosum siquidem esse debet, quando nomen ejus extollitur, qui nobis beneficia profutura largitur. Unde nimiae impudentiae fuit, aliquid quosdam adversus hoc dicere, contra quos tam crebra testimonia, sed pene lex tota prolata est.

Quaerite Dominum et virtutem ejus: quaerite faciem ejus semper. Hortatur, ut se ad praemia futura confirment, qui eum quaerere delegerunt; sed istud desiderium, ista inquisitio non est hic aliquanto tempore [Col. 0354C] finienda, quoniam addidit: Semper: maxime cum legatur: Qui petit, accipit; et qui quaerit, invenit: et pulsanti aperietur (Matth. VII) . Nam quod dicit: Quaerite faciem ejus semper: praesentiam significat, quam solus quaerit humilis ac devotus. Judicem enim desiderare non potest, nisi qui de ipsius pietate confidit, et cum praesentiam ejus cupit, se a prava actione suspendit. Quaesivit enim faciem judicis, quando dixit Apostolus: Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi: de caetero reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex (II Tim. IV) . Talis ergo juste faciem judicis quaesivit; qui se coronandum esse Domini miseratione praesentit.

Recordamini mirabilium ejus, quae fecit, signorum [Col. 0354D] illius et judiciorum oris ejus. Patriarcharum nomi na et beneficia paulo post refert, ut plebs devota possit advertere nullum Domino inani devotione servisse. Mirabilia itaque pertinent ad divisionem maris Rubri, prodigia ac plagas quas misit in Aegyptum. Judicia oris ejus: quoniam cuncta complevit, quae Moysi suo famulo promisisse dignoscitur. Sic in uno versiculo, quae subter latius dicturus erat, propositionis loco breviter ante praefatus est. Hoc tamen totum sentiri mavult de Domino Christo.

Semen Abraham servi ejus: filii Jacob electi ejus. Subaudiendum est quod superius dixit: Recordamini. Perscrutandum est autem, quod in magna discretione propheta Abrahae semen servos appellat, filios Jacob electos Domini esse commemorans. Judaei [Col. 0355A] enim contumaces, quos hic mavult intelligi, carnis Abrahae semen fuerunt. Quos merito servos dicit, quoniam, perfidia faciente, filii esse noluerunt. Quibus ipse Dominus dicit: Si vos filii Abrahae essetis, opera Abrahae fecissetis. Filios vero Jacob significat fidelissimos Christianos, qui haeredes domini noscuntur.

Ipse Dominus Deus noster; in universa terra judicia ejus. Ponitur semen Abrahae et semen Jacob, ut Salvatorem nostrum non unius gentis Dominum, sed Dominum credant totius orbis terrarum. Nam sicut ubique dilatata est Ecclesia, ita per orbem propagata sunt ejus sine dubitatione judicia. Dicendo enim ipse Dominus commonet illum intelligi debere, quem populi Judaeorum crucifigendum esse decreverunt. [Col. 0355B] Sed qui hanc vocem non advertunt, ipsi se specialiter a patriarchis alienos esse profitentur.

Recordamini in sempiternum pacti ejus, sermonis quem mandavit in mille generationes. Recordari praecipit, hoc est, ut nulla oblivione tradatur; et subjungit, in sempiternum, quia quidquid Dominus promisit, perenni firmitate mansurum est. Pacti sive testamenti sui prophetarum significat praedicationes, quas de Verbi incarnatione praedixerunt. Sequitur: Quod mandavit. Mandare est per alium aliquid dicere, quod utique factum est, quando prophetis tamen saeculi datum est futura prophetare. In mille generationes. Finitum pro infinito positum est, quod tamen saeculi istius fine concluditur, ubi generatio humana sequenti sibi aetate succedit.

[Col. 0355C] Quod pepigit cum Abraham, et juramenti illius cum Isaac, et constituit illud Jacob in praeceptum, et Israel in pactum sempiternum. Ad illud respondit quod superius dixit, testamenti sui. Illa enim, quae in veteri testamento Abrahae et Isaac patriarchis promissa sunt vel jurata, statuit ea, id est, firmavit Jacob et Israel, in novo videlicet testamento, quod est aeternum. Jacob enim et Israel Christiana tempora plerumque significare, saepe jam dictum est. Novum ejus testamentum proprie dicitur aeternum, quia nullum illi aliud aliquando succedet, in quo est omnium promissorum completa perfectio.

Dicens: Tibi dabo terram Chanaan, funiculum haereditatis vestrae. Chanaan interpretatur: humilis. Ergo humilium terram convenienter Christianos [Col. 0355D] accepturos esse significat, hoc est, quod superius dixit, testamentum aeternum. Haec enim terra humilitatis et inclinationis sic a fidelibus accipitur, ut aeterno munere tueatur. Funiculus autem haereditatis, mundi significat tortuosas angustias, quas Dominus pro salute cunctorum sua passione dissolvit: illius enim susceptione carnis nostra probatur haereditas, in qua aeterna patrimonia vitae coelestis accipimus, si eam fixe atque integerrime credere mereamur. Nam ista comparatio ab eis tradita est, qui agri ac possessiones tenso fune dividebantur.

Cum essent pauci numero, et parvi coloni ejus, et transierunt de gente in gentem, et de regno ad populum alterum. Venit ad tertiam partem, in qua consequenter [Col. 0356A] enumerat quanta patriarchis virtus divina praestiterit. Denique inde quod sequitur:

Non dimisit quemquam calumniari eos, sed increpavit pro eis reges: Nolite tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari. Hic tempus illud significat, quo rex Aegyptiorum divinitus admonitus est, ne Abrahae uxorem praesumpserit (Gen. XII) . Quod simili modo de Isaac constat effectum (Gen. XXVI) . Quapropter evidenter ostenditur divina protectione eos fuisse munitos. Unde scrutandum est quomodo supra memoratos patriarchas christos appellare delegerit, cum adhuc non fuerit unctio celebrata: a Saul enim haec res sumpsit initium (I Reg.) . Sed quoniam erant in spiritu Christiani, ejusque fidei probantur esse devoti, sicut de Abraham [Col. 0356B] Dominus dicit: Concupivit diem meum videre, vidit et gavisus est. Merito ergo appellati sunt sacri nomine, quia jam Christi fidem probantur amare. Nam et ipsa Domini verba sunt posita dicentis: Nolite tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignare (Joan. VIII) .

Cantate Domino, omnis terra.

Dicendo enim omnis terra, catholicam significat Ecclesiam, quae per cunctum orbem noscitur esse diffusa. Brevi enim compendio et Judaeam confutavit, quia gentes admisit, et Dei natum destruxit, quia generalitati confessionis gratiam non negavit. Nam ut homines intelligeres, cantate dixit, qui revera possunt laudes Domino personare. Deinde quia pluralem numerum aptavit ad terram, quod utique [Col. 0356C] non conveniret, si tellurem voluisset intelligi.

Annuntiate de die in diem salutare ejus. Dies de die duos dies significat absolute: quod pertinere ad Scripturas Testamenti Novi et Veteris aestimamus, quae utraque aeterni solis claritate respondent. Et inde bene nuntiatur salutaris Dominus, per quos et venturus et venisse monstratus est. Prophetae siquidem promiserunt adventum, evangelistae venisse declarant. Ita factum est, ut duo coelestes dies annuntiasse ejus gloriam comprobentur.

Narrate in gentibus gloriam ejus et in cunctis populis mirabilia ejus. Dum superius dixit: Annuntiate salutare ejus; hic dicit: Narrate mirabilia gloriam ejus. Quod utique aptissime positum est. Dominus Salvator annuntiandus erat: gloria vero ejus narranda [Col. 0356D] per gentes. Quanta mirabilia praedicabant, auctorem audiat Judaeus, seque intelligat contumaciae suae iniquitate contemptum: quia non dicit: Hebraeis narrate, sed, gentibus. Et ne hoc aliter possis advertere, addidit quoque: In omnibus populis: quo dicto universas gentes absoluta ratione complexus est. Sequitur, mirabilia ejus. Incarnationis arcanum, qui dum sit altissimus, factus est pro nobis liberandis humillimus. Intelligimus autem quantum profecerit aedificatio sanctae domus, quae totum orbem noscitur complexa terrarum.

Quia magnus Dominus, et laudabilis nimis, et horribilis super omnes deos. Hic dicit quare miracula ejus debeant et gloria praedicari: quoniam magnus [Col. 0357A] Dominus; quae figura dicitur aetiologia, causae redditio. Magnus ad potestatem pertinet, quae super cuncta potentior est; laudabilis ad pietatem, quoniam dum essemus captivi, pretioso sanguine nos redemit. Nimis autem congruit ad utrumque, quia nec quantum magnus, nec quantum laudabilis sit, poterat explicari, sed quoniam consideranti aestimatio defecit, pulchre addidit, nimis. Ita non exponendo quod intendebat, significat uberrime: et declaravit nec comprehendendo quod voluit. Sequitur: Horribilis est super omnes deos. Hic debemus deos advertere, quos sibi gentilitas impia praesumptione composuit. Nam eos in sequenti versu manifestat. Quoniam quamvis illis stultis mentibus adorabiles et metuendi esse videantur, multo terribilior est Dominus, cujus nec multitudo miraculorum [Col. 0357B] potest intelligi, nec plenitudo majestatis agnosci.

Omnes dii enim gentium idola, Dominus autem coelos fecit. In psalterio autem legitur: Omnes dii gentium daemonia, Dominus autem coelos fecit (Psal. XCV) . Mirabiliter per quintam speciem diffinitionis, quae Graece cata ante lexin, latine adverbium dicitur, comprehensum est quid sint dii gentium daemonia. Daemonia enim sunt quae nulli praestant: sed in se credentes semper decipiunt, semper illudunt. Nam quamvis daemones Latine scientes vocentur, quasi daemones; humano tamen sermone convicium est, dum ita dicimus, quasi ex creatione dignos esse judicamus non immerito, quoniam illis scientia non est, qui creatoris sui non secundant arbitrio. Sic et [Col. 0357C] sapientes philosophos dicimus: sed hos sequitur apostoli diffinitiva sententia, dicens: Sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum (I Cor. III) . Unde necesse est ut hic scientes pro non intelligentibus habeantur. Daemon est ergo a Deo quidem, sicut et bonorum angelorum excellens homines creata substantia, quae propria faciente superbia, eo usque pervenit, ut, naturali dignitate deposita, malis operibus semper insistat. Haec sunt daemonia quae alios perdunt, et seipsa decipiunt. Hoc sunt utique dii gentium qui per infructuosas vaticinationes et futurorum vana praesagia festinant animas decipere concludentium. Sequitur: Dominus autem coelos fecit. Ecce revera Domini digna laudatio. Nam cum dicit: Coelos fecit, omnes ipsis factas creaturas sufficienter ostendit. Sic [Col. 0357D] enim in majoribus minora complectimur, cum dicimus civitatem aedificatam, domum obstructam: ibi enim reliquae partes comprehenduntur, ubi generale nomen dicitur. Et respice quo tendat Dominus coelos fecit. Nam falsa hominum imaginatione reperti sunt. Dominus autem coelos fecit, ubi illi nec accedere nec habitare promerentur. Sive coelos apostolos et sanctos viros significat, quae daemonibus imperare Domini munere consueverunt. Sic demonstrativum dicendi genus sub brevitate completum est. Vituperavit enim superius deos gentium, et laudes Domini subsequenter adjunxit: quia gratior diei splendor est, cum nox obscura praecesserit.

Confessio et magnificentia coram eo: fortitudo et [Col. 0358A] gaudium in loco ejus. Generalitate quia instituit admonere, utilitatem catholicae religionis ostendit. Dicit enim quemadmodum magnifici reddantur, qui ad indulgentiam peccatorum provenire meruerunt. Confessionem siquidem bene sequitur magnificentia; quia nemo potest esse magnificus, nisi qui Domini fuerit miseratione mundatus. Coram Domino ergo confessio et magnificentia: quia sicut magnificentia est vera quae Domino tribuitur, ita confessio esse debet pura quae illam meruerit. Fortitudo et gaudium in loco ejus. Locus enim Domini praesentia ejus intelligi potest, qua sancti perfruuntur in sua vita. Ibi ergo fortitudo est et gaudium: quia ibi immortalitas ac beatitudo perpetua.

Afferte Domino, familiae populorum, afferte Domino [Col. 0358B] gloriam et imperium; date Domino gloriam nomini ejus; levate sacrificium, et venite in conspectu ejus, et adorate Dominum in decore sancto. Postquam magnalia Domini, et beatorum dona praedicavit, in secunda parte studiosius commovet gentes, ut omni cunctatione deposita, afferant Domino gloriam et imperium. Familiae populorum sunt diversarum gentium nationes, quae afferunt Domino gloriam et imperium, cum illum credunt, confitentur et praedicant Dominum verum et omnipotentem et omnium dominatorem. Tale enim sacrificium placet in conspectu Dei. Et hujuscemodi adoratores adorant Dominum in decore sancto; quia eum corde credulo fatentur aeternae claritatis esse auctorem. In nonagesimo autem quinto psalmo scriptum est: Afferte Domino, patriae gentium, afferte [Col. 0358C] gloriam et honorem, afferte Domino gloriam nomini ejus. Tollite hostias, et introite in atria ejus, adorate Dominum in sancta ejus (Psal. XCV) . Nam cum dicit, patriae gentium, plus significat, quam si solas diceret gentes; gens enim aliquos potest habere peregrinos. Et dum natio dicitur, non advenas complectitur, sed tantum gentem unius sanguinis indicat. Hic vero dictum est, patriae gentium, ut nullus indigena, nullus hospes, nullus peregrinus redderetur exceptus. Patria enim dicta est quasi patris atria. Sequitur: Afferte Domino gloriam et honorem. Admonet etiam, ut illi generalitas Domino gloriam afferat et honorem. Gloria est Domini, cum se aliquis laudabili conversatione tractavit. Glorificatur enim Dominus in talibus, quando ex fidelium fuerit conversatione laudatus, [Col. 0358D] sicut in Evangelio discipulis suis ait: Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum, qui est in coelis (Matth. V) . Honor est autem Domini, quando in donis suis ei gratias referimus: et si quid boni suscepimus, ab ipso profitemur esse collatum; sicut in Evangelio legitur: Nonne decem mundati sunt? et non est inventus qui rediret et daret gloriam Deo, nisi hic Samaritanus (Luc. XVII) . Sicut supra dixit in psalmo trina repetitione, cantate, ita hoc tertio componitur, afferte; ut sacramenta sanctae Trinitatis in Christiano dogmate inesse semper agnosceres. Asserunt itaque gloriam nomini ejus, qui devotionis studio commutantur in melius, et consubstantialem [Col. 0359A] sibi Trinitatem atque omnipotentem per omnia confitentur, personis tantum, non naturae diversitate discretam. Quod autem dicit: Tollite hostias, et introite in atria ejus, hostias non victimas pecudum dicit, sed conscientiae pura libamina, unde non sanguis currat, sed piae lacrymae diffluant. Istae sunt hostiae quas in quinquagesimo psalmo dixit: Cor contritum et humiliatum non spernit (Psal. L) . Sed considera quia prius posuit, tollite; et sic introite: quia qui tales hostias non portant, in atria Domini non judicantur intrare. Non est autem otiose suscipiendum, quod plurali numero posuit, atria. Atria enim sunt Domini apostoli vel prophetae, per quos fidelis populus intrat ad Dominum. Adorate, inquit, Dominum in aula sancta ejus, sive (ut in alia editione [Col. 0359B] habetur) in atrio sancto ejus. Haec enim duo nomina pro alterutro in Scriptura ponuntur, quia et in Graeco aulen, atrium dicitur. Tunc revera Dominus adoratur, quando fuerint hostiae portatae, quas superius intimavit: ut supplicatio confitentis mereatur ad aures pervenire Creatoris. Nec vacat, quod anteriori versu atria posuit, hoc vero singulariter atrium dicit; quia ex illis atriis patriarchis, apostolis et prophetis in istud atrium catholicae duntaxat Ecclesiae pervenitur, ubi ejus potentia majestatis adoratur. Sequitur:

Commoveatur a facie ejus universa terra. Quomodo dixerat fidelibus, bonas operas tollite et introite, nec dicit, a facie ipsius amatores saeculi submovendos. Non enim dixit: Commoveatur ante faciem ejus [Col. 0359C] universa terra. Quod hodieque illis dicimus, quos a conspectu nostro reddidimus alienos. Qui bene terra dicti sunt, quia terrena vitia non derelinquunt. Quamvis hoc alii in partem bonam accipi debere dixerunt, ut tunc terra commoveatur, quando peccator ad poenitentiam fuerit, Domino miserante, perductus. Sic Scripturae divinae incomprehensibilis profunditas et diversis modis intelligitur, ut una constare varietate monstratur. Per se fundavit orbem immobilem. Orbem hic sanctam Ecclesiam debemus intelligere, quae in toto orbe diffusa est. Huic ergo orbem dici penitus non esse commovendum: quia in soliditate fidei perseverat, in qua Dominus illum fundavit immobilem; non sicut illa, quam superius dicit: Commoveatur a facie ejus universa terra. Illa [Col. 0359D] commoveatur, ut a malis convertatur operibus: ista non commoveatur, quae verae fidei soliditate consistit.

Laetentur coeli, et exsultet terra. Per coelos significantur (sicut saepe dictum est) apostoli et prophetae, vel reliqui fideles, quos divina majestas, tanquam coelum, noscitur insidere: terra vero indicat peccatores, qui tamen satisfactionis beneficio ad gratiam Dei meruerunt redire. Ipsa enim terra exsultare potest in adventu judicis sui, quae se a peccatis intelligit absolutam.

Dicite in nationibus: Dominus regnavit. In psalterio vero additum est: Dominus regnavit a ligno. Illos admonent reverenda mysteria gentibus praedicare, quos [Col. 0360A] in atrio sancto Dominum adorare praecepit, ut in nationibus a ligno crucis Dominum debeant dicere regnaturum. Non ab illo ligno paradisi, unde diabolus genus humanum videbatur tenere captivum; sed ab isto scilicet ligno unde libertas caput extulit, in vita surrexit. In illo siquidem ligno mors transgressionis pependit; in isto fides confessionis emicuit. Illud perduxit ad inferos; istud mittit ad coelos. Regnavit autem intelligamus, innotuit, quando mundo Dominus Salvator apparuit; nam quando ille non regnavit, qui semper cum Patre et Spiritu sancto potestate suae omnipotentiae perseverat? A ligno, alii quidem non habent translatores; sed nobis sufficit, quod LXX interpretum auctoritate firmatum est. Crux enim Domini pravum atque distortum correxit orbem [Col. 0360B] terrae.

Tonet mare et plenitudo ejus: exsultent agri et omnia quae in eis sunt. Mare hic pro populis ponitur, quia in salo hujus saeculi constituti diversis tentationibus agitantur. Isti moventur ad gaudium, quando conversionis dona susceperint. Nam ut universitatem gentium intelligere debuisses, posuit, plenitudo ejus. Agros hic similiter in bono debemus accipere, quia illa plana dicimus, quae pulcherrima aequalitate tenduntur. Agros ergo dicit viros justitiae laude pollentes, non superbia timidos, non asperos iracundia, sed mansueta levitate plenissimos. Sequitur:

Tunc laudabunt ligna saltus coram Domino, quia venit judicare terram. Tunc, dixit secundum adventum, quando judicaturus est mundum. Ligna silvarum [Col. 0360C] per se amaros et steriles inferunt fructus; sed cum fuerint insita, dulcissima ubertate pinguescunt. Sic gentes, quae prius fuerant, velut ligna silvarum, ad culturam fructiferam productae, ante faciem Domini magno sunt gaudio laetaturae. Sed cum dicit: Omnia ligna illam partem vult intelligi, quae misceri bonis operibus potuit ac mutari. Quae dixerat credentes esse laetaturos, non dicit in angulis, non in secretis, sed ante faciem judicis, quando inaestimabilis et copiosa laetitia est; quando praemia tribuuntur, et securitas sine fine praestatur. Et ne primum illum incarnationis Domini putares adventum, dicit in psalmo: Quoniam venit judicare terram. Nam si in illo primo commate sententiam terminasset, potuerat illud adventum, qui jam transactus est, forte [Col. 0360D] sentire; sed cum addidit: Quoniam venit judicare terram, illum nos tantum voluit intelligere, quem adhuc noscimus exspectare. De quo etiam Ezechiel propheta testatur: Haec dicit Dominus Deus ossibus istis: Ecce ego induco in vos spiritum, et vivetis, et dabo in vos nervos, et inducam super vos viscera carnis, et extendam super vos cutem, et dabo spiritum meum in vobis, et vivetis, et scietis quia ego sum Dominus (Ezech. XXXVII) . Daniel quoque dicit: Et multi dormientium in terra per fissuras exsurgent: hi in vitam aeternam, et hi in opprobrium et confusionem (Dan. XII) . Terra vero hic universum populum mundi dicit, ut bonis praemia, malis supplicia aeterna constituat.

[Col. 0361A] Confitemini Domino quoniam bonus, quoniam in aeternum misericordia ejus. Sicut superius psalmus in primo versu declaravit, quia confessio illa ad laudes Domini debuisset aptari, ita et hic designat confessionem istam ad medicinam poenitudinis applicandam. Sed hoc quoque ad praeconia Domini pertinere non dubium est, quando major gloria est pietatis confitenti parcere quam innuenti in confessione praestare. Ex persona Hebraeorum siquidem compuncta videtur redundare congregatio, et divina inspiratione propheta loquitur ad reliquam plebem, ut, antiqui erroris pravitate damnata, ad divinam debeat redire clementiam. Et ne aliquis de culparum suarum numerositatibus terreretur, addidit: Quoniam bonus. Quis enim dubitet ad eum recurrere, quem scit sibi [Col. 0361B] posse celerrime subvenire. Bonus cum Dominus recte dicitur, qui delinquentem pascit, qui exspectat errantem, qui solem suum facit oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos (Matth. V) . Hoc etiam ipsius Veritatis voce declaratur: Nemo bonus, nisi solus Deus (Marc. X) . Addidit: Quoniam in aeternum misericordia ejus. Misericordia enim Domini in aeternum super eos, qui in ejus sperant clementiam, et qui ejus justitiam timentes, per obedientiam ipsius se subjiciunt voluntati, secundum illud psalmistae: Beneplacitum est, inquit, Domino super timentes eum, et in eis qui sperant in misericordia ejus (Psal. CXLVI) . Unde et beata virgo Maria in cantico Evangelii ait: Misericordia ejus a progenie in progenies timentibus eum (Luc. I) . Et notandum, quod juxta aliam editionem, [Col. 0361C] ubi legitur: Quoniam in saeculum misericordia ejus, hoc innuit, ut audito bono Domino, ne se humana negligentia ab studiosa et sedula supplicatione suspenderet, remedii causam dicit, ut ad confessionem celerem Domini debeat munere festinare. In saeculum, vitae hujus significat cursum, ubi miseri sunt, quicunque delinquunt; ubi fas est, corda nostra converti et misericordiam postulari. Ibi enim damnatio confiteri peccatum, ubi jam constat esse judicium.

Et dicite: Salva nos, Deus, Salvator noster, et congrega nos de nationibus, et erue nos de gentibus, ut confiteamur nomini sancto tuo, et exsultemus in carminibus tuis. Populus prior, cujus personae verba superiora competebant, postquam se copia Dominicae [Col. 0361D] laudis explevit, Patrem Dominum deprecatur, ut Ecclesiam suam de gentium congregatione perficiat: illud quoque subjungens: Et exsultemus in carminibus tuis, hoc est, non in humana jactantia, sed in te ubi est revera fixa gloria, et sine fine laetitia. Et intuere, quod hic salvare dicitur Pater. Legitur etiam et Filius salvare, ut est illud: Venit Filius hominis salvum facere quod perierat (Luc. XIX) . Praedicatur etiam salvare Spiritus sanctus, ut est illud ad Titum: Salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et revocationis Spiritus sancti (Tit. III) . Sic indivisibilis Trinitatis aequalitas atque unitas et verbis similibus et virtutibus indicatur. Amen.

Benedictus Dominus, Deus Israel, ab aeterno usque [Col. 0362A] in aeternum: et dicat omnis populus. Amen, et hymnos Domino. Haec est laus quam superiori versu congregatos optavit populos personare. Hoc etiam nunc canit sancta Ecclesia, quae se de tanto bono praesenti consolatur. Sed hoc dicit ab isto saeculo usque ad illud perpetuum secundum esse faciendum ut continuata laus nunquam debeat habere fastidium. Sed tamen cum praedictos hymnos devotus Judaeorum populus canit: quis est ille aliter, qui dicit: Amen, Amen? Scilicet, ut mihi videtur, populus ille praeputii est, qui eo tempore in fide non erat, quando istud canebatur. Qui tamen prophetiae virtute futurus introductus est, ut amore universitatis dicat: Amen, Amen, hoc est, fiat, fiat (Matth. XVIII) . Sic hodieque in Ecclesiis orantibus sacerdotibus respondetur, [Col. 0362B] Amen: ut concordent in precibus simul et sacerdotum pia intentio, et populi sana devotio; quatenus postulata unitas fidelium facilius impetret, juxta illud Evangelii dictum, quo Salvator discipulis ait: Amen dico vobis, quod si duo ex vobis consenserint in unum super terram ex omni re, quamcunque petierint, fiet illis a Patre meo, qui est in coelis.

Dereliquit itaque ibi coram arca foederis Domini Asaph et fratres ejus, ut ministrarent in conspectu arcae jugiter per singulos dies et vices suas. Nota, lector, quod ministri Domini jugiter debent permanere in ministerio ipsius, et per singulos dies ministrare illi in conspectu arcae; et videbis quod administratoribus divini verbi non licet terrenis negotiis vacare, sed potius quotidie et sine cessatione in Ecclesia [Col. 0362C] Dei evangelicae praedicationi insistere: sed tamen non uniformiter, sed distinctim secundum qualitatem auditorum. Unde per diversos ministros diversae melodiae cantus, et diversa officia sacerdotum in tabernaculo Domini explicantur.

Porro Obededom et fratres ejus sexaginta octo et Obededom, filium Idithun, et Oza constituit janitores: Sadoch autem sacerdotem, et fratres illius sacerdotes, coram tabernaculo Domini in excelso, quod erat in Gabaon, ut offerrent holocausta Domino super altare holocaustomatis jugiter mane et vespere, etc. Igitur hoc quod dicit, sacerdotem Sadoch et fratres ejus sacerdotes constitutos tabernaculo Domini, quod in excelso Gabaon, ut offerrent holocausta Domino super altare holocaustomatis jugiter mane et vespere, [Col. 0362D] diversis accipitur. Alii enim dicunt quod tabernaculum Dei, postquam filii Israel intraverunt in terram Chanaan, primum fuerit in Silo, deinde in Obe, postea in Gabaon, ad extremum quoque in Sion: arca testamenti sola ab Allophylis ad tempus capta sit, postmodum vero reducta. Alii autem asserunt locum quemdam esse in Hierusalem, appellatum Gabaon; ibique David tabernaculum foederis, et arcam testamenti Domini collocasse. Gabaon interpretatur collis: excelsum autem propter sublimitatem divini cultus dictum existimant. Caeterum in libro locorum scriptum reperimus, Gabaon esse metropolim et regalem civitatem Aeneorum, ceciditque in sortem tribus Benjamin. Et nunc ostenditur villa in [Col. 0363A] eodem nomine in quarto milliario Bethelis contra occidentalem plagam, juxta Rama et Remmon, ubi Salomon hostias immolans divinum meruit oraculum. Fuit autem et ipsa separata Levitis.

Reversusque est omnis populus in domum suam, et David, ut benediceret etiam domui ejus. Benedicere hic domui suae David dicitur, hoc est, opus conjugale exercere, quatenus filiorum numerum ampliaret. Aliter quidam benedictionem hic per antiphrasin dictam putant: domum vero Michol filiam Saul; quam increpabat David, eo quod indignata sit, cum vidisset eum subsilientem coram arca testamenti Domini.

(I PAR. XVII.) Cum autem habitaret David in domo sua, dixit ad Nathan prophetam: Ecce ego habito in domo cedrina, arca autem foederis Domini sub pellibus est. Et ait Nathan ad David: Omnia quae in corde tuo sunt, fac: Deus enim tecum est. Igitur nocte illa factus est sermo Domini ad Nathan, dicens: Vade, loquere David servo meo: Haec dicit Dominus: Non aedificabis tu mihi domum ad habitandum; neque enim mansi in domo eo tempore quo eduxi Israel usque ad diem hanc, sed fui semper mutans loca tabernaculi, et in tentorio manens cum omni Israel. Quod propheta interrogatus a rege respondit: Omne quod est [Col. 0363C] in corde tuo, vade et fac: et postea a Domino admonitus, eadem prohibuit quae ante concessit, patet profecto quod prophetiae spiritus prophetarum mentes non semper irradiat; quia sicut de Spiritu sancto scriptum est: Ubi vult, spirat (Joan. III) . Hinc est enim, quod Elisaeus flentem mulierem cerneret, causamque nescisset, ad prohibentem hunc puerum dicit: Dimitte eum, quia anima ejus in amaritudine est, et Dominus celavit me, et non judicavit mihi (IV Reg. IV) . Quod omnipotens Deus ex magna pietatis dispensatione disponit. Quia dum prophetiae spiritum aliquando dat, et aliquando subtrahit, prophetantium mentes et elevat in celsitudine et custodit in humilitate, ut et accipientes Spiritum, inveniant quid de Deo sint; et rursum, prophetiae Spiritum non habentes, [Col. 0363D] cognoscant quid sint de semetipsis. Quod autem David prohibitus est domum Deo aedificare quia vir sanguinum esset, innuit moraliter quod mundus in se esse a vitiis debet, qui curat aliena corrigere, ut terrena non cogitet, ut desideriis infimis non succumbat: quatenus tanto perspicacius aliis fugienda videat, quanto haec ipse per scientiam et vitam verius declinat. Nequaquam pure maculam in membro considerat oculus quem pulvis gravat. Et supervectas sordes tergere non valent manus quae lutum tenent. Quod juxta translationis seriem ad David erga exteriora bella laborientem per significationem divina vox innuit, cum dicit: Non tu aedificabis mihi templum, quia vir sanguinum es. Dei templum aedificat, [Col. 0364A] qui corrigendis institutis proximorum mentibus vacat. Templum quippe Dei nos sumus: quia ad veram vitam ex ejus inhabitatione constituimur, Paulo attestante, qui ait: Templum Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) . Sed vir sanguinum templum Dei aedificare prohibetur, quia qui adhuc actibus carnalibus incubat, necesse est ut instituere spiritaliter proximorum mentes erubescat.

Nunquid locutus sum saltem uni judicum Israel, quibus praeceperam, ut pascerent populum meum et dixit: Quare non aedificasti mihi domum cedrinam? Nunc itaque loqueris ad servum meum David: Haec dicit Dominus exercituum: Ego tuli te, cum in pascuis sequereris gregem, ut esses dux populi mei Israel, et fui tecum quocunque perrexisti, et interfeci omnes inimicos [Col. 0364B] tuos coram te, fecique tibi nomen quasi unius magnorum qui celebrantur in terra. Idcirco a nullo judicum sibi aedificari domum cedrinam jussit, quia ab omnibus contra hostes pugnatum fuit, et omnes effusores fuerunt sanguinum. Fecitque, inquit, tibi Dominus nomen quasi unius magnorum qui celebrantur in terra: sic feci Abraham, Isaac, et Jacob, et Moysi, et Josue, quorum nomina famosissima sunt in terra.

Et dedi locum populo meo Israel. Plantabitur et inhabitabit in eo, et ultra non commovebitur; nec filii iniquitatis atterent eos, sicut a principio ex diebus, quibus dedi judices populo meo Israel. Et humiliavi universos inimicos tuos. Annuntio ergo tibi, quod aedificaturus sit domum tibi Dominus. Cumque impleveris [Col. 0364C] dies tuos, ut vadas ad patres tuos, suscitabo semen tuum post te, quod erit de filiis tuis, et stabiliam regnum ejus. Ipse aedificabit mihi domum, et firmabo solium ejus usque in sempiternum. Ego ero ei in patrem, et ipse erit mihi in filium; et misericordiam non auferam ab eo, sicut abstuli ab eo qui ante te fuit; et statuam eum in domo mea, et in regno meo usque in sempiternum; et thronus ejus erit firmissimus in perpetuum. Hanc tam grandem promissionem qui putat in Salomone fuisse completam, multum erat. Attendit enim, quod dictum est: Hic aedificabit mihi domum, quoniam Salomon templum illud nobile struxit et non attendit, quod dicit: Fidelis erit domus ejus, et regnum ejus usque in aeternum coram me (III Reg. XI) . Attendat ergo et aspiciat Salomonis [Col. 0364D] domum plenam mulieribus alienigenis colentibus deos falsos, et ipsum ab eis regem sapientem in eamdem idololatriam seductum atque dejectum, et non audeat existimare Deum vel hoc promisisse mendaciter, vel talem Salomonis domum eum non potuisse futuram praescire. Non hic debemus ambigere, cum in Christo Domino nostro, qui factus est ex semine David secundum carnem (Rom. I) , jam viderimus ista compleri, ne vane atque inaniter hic alium aliquem requiramus, sicut carnales Judaei. Nam et ipsi usque adeo filium, quem loco isto regi David promissum legunt, intelligunt non fuisse Salomonem, ut eo qui promissus est tanta jam manifestatione declarato, adhuc mirabili caecitate alium se sperare dicant. [Col. 0365A] Facta est quidem nonnulla imago rei futurae etiam in Salomone, in eo quod templum aedificavit, et pacem habuit secundum nomen suum (Salomon quippe pacificus est Latine) et in exordio regni sui mirabiliter laudabilis fuit; sed eodem sua persona, per umbram futuri praenuntiando, etiam ipsum Christum Dominum exhibebat. Unde quaedam de illo ita scripta sunt, quasi de ipso ista praedicta sint; dum Scriptura sancta, etiam rebus gestis prophetans, quodammodo in eo figuram deliniat futurorum. Nam praeter libros divinae historiae, ubi regnasse narrat? Psalmus etiam septuagesimus primus titulo nominis ejus inscriptus est: in quo tam multa dicuntur, quae omnino ei convenire non possunt: Domino autem Christo aptissima perspicuitate conveniunt, ut evidenter appareat, [Col. 0365B] quod in illo figura qualiscunque adumbrata sit, in isto autem ipsa veritas praesentata. Notum est enim, quibus terminis regnum conclusum fuerat Salomonis; et tamen in eo psalmo legitur, ut alia taceam: Dominabitur a mare usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae: quod in Christo videmus impleri. A flumine quippe dominandi sumpsit exordium, ubi baptizatus est a Joanne; eodem monstrante coepit agnosci a discipulis, qui non solum magistrum, verum etiam Dominum appellaverunt. Nec ob aliud, vivente adhuc fratre suo David, regnare Salomon coepit (quod nulli regum illorum contigit) nisi ut hinc quoque satis eluceat, non esse ipsum quem prophetia ista praesignat, quae ad ejus patrem loquitur, dicens: Et erit, cum repleti fuerint dies tui, et dormies [Col. 0365C] cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te, quod erit de ventre tuo, et praeparabo regnum illius. Quomodo ergo propter id quod sequitur: Hic aedificabit mihi domum, iste Salomon putabitur prophetatus, et non potius propter id quod praecedit: Cum repleti fuerint dies tui, et dormies cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te; alius pacificus intelligitur esse promissus, qui non ante, sicut iste, sed post mortem David praenuntiatus est suscitandus. Quamlibet enim longo interposito tempore Christus Jesus veniret, procul dubio post mortem regis David, cui sic est promissus, eum venire oportebat, qui aedificaret domum Deo non de lignis et lapidibus, sed de hominibus, qualem illum aedificare gaudemus. Huic enim domui dicit Apostolus, hoc est, fidelibus [Col. 0365D] Christi: Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) . Benedictio quippe Domini in semine David non ad aliquod tempus qualis diebus Salomonis apparuit, sed in aeternum speranda est, in qua certissima spe dicitur . Fiat, fiat; sicut in psalmo LXXXVII scriptum in fine est: Benedictus, inquit, Dominus in aeternum. Fiat, fiat. Illius enim spei est confirmatio, vel hujus iteratio. Hoc ergo intelligens David ait in secundo Regnorum libro: Et locutus est pro domo servi tui usque in aeternum, etc. (II Reg. VII) , quia tunc genitus erat filius, ex quo progenies duceretur ad Christum, per quem futura erat domus ejus aeterna, eademque domus Dei. Domus enim David propter genus David, domus autem Dei eadem ipsa [Col. 0366A] propter templum Dei de hominibus factum, non lapidibus, ubi habitet in aeternum; populus cum Deo et in Deo suo, et Deus erit omnia in omnibus (I Cor. XV) ; ipse in pace praemium, qui virtus in bello. Ideo cum secundum LXX in verbis Nathan dictum sit: Et annuntiabit tibi Dominus quoniam domum aedificabis ipsius; postea dictum est in verbis David: Quoniam tu Dominus omnipotens Deus Israel revelasti aurem servi tui, dicens: Domum aedificabo tibi. Hanc enim domum et nos aedificabimus bene vivendo, et Deus, ut bene vivamus, opitulando: Quia nisi Dominus aedificaverit domum, in vano laborant aedificantes eam (Psal. CXXVI) . Cujus domus cum venerit ultima dedicatio, tunc fiet illud quod hic per Nathan locutus est Deus, dicens: Et imponam locum populo meo [Col. 0366B] Israel, et plantabo illum, et inhabitabit seorsum, et non sollicitus erit ultra, et non apponet filius iniquitatis humiliare eum, sicut ab initio a diebus, quibus constitui judices super populum meum Israel. Hoc tam magnum bonum quisquis in hoc saeculo et in hac terra sperat, insipienter sapit. Anne quispiam putabit in pace Salomonis id esse completum? Pacem quippe illam Scriptura in umbra futuri excellenti praedicatione commendat. Cui suspicioni vigilanter occursum est, cum posteaquam dictum: Et non apponet filius iniquitatis humiliare eum, continuo subjunctum est: Sicut a diebus, quibus constitui judices super populum meum Israel. Judices namque priusquam reges ibi esse coepissent, super illum populum fuerant constituti, ex quo terram promissionis [Col. 0366C] accepit. Et utique humiliabat eum filius iniquitatis, hoc est hostilis alienigena, per intervalla temporum, quibus leguntur paces alternasse cum bellis; et inveniuntur illic pacis tempora prolixiora, quam Salomon habuit, qui quadraginta regnavit annis. Nam sub eo judice, qui est appellatus Aod, octoginta anni pacis fuerunt (Jud. III) . Absit ergo, ut Salomonis tempora in hac promissione promissa esse credantur: multo minus itaque cujuslibet regis alterius. Non enim quispiam eorum in tanta quanta ille pace regnavit; nec unquam omnino gens illa ita regnum tenuit, ut sollicita non fuerit ne hostibus subderetur: quia in tanta mutabilitate rerum humanarum nulla aliquando populo concessa est tanta securitas, ut huic vitae hostiles ne formidaret incursus. Locus ergo [Col. 0366D] qui promittitur tam placatae ac securae habitationis, aeternus non est; aeternusque debetur in matre Hierusalem libera, ubi erit veraciter populus Israel. Hoc enim nomen interpretatur, videns Dominum. Cujus praemii desiderio pia per fidem vitae in hac aerumnosa peregrinatione ducenda est.

Juxta omnia verba haec, et juxta universam visionem istam sic locutus est Nathan ad David. Cumque venisset rex David, et sedisset coram Domino, dixit: Quis ego sum, Domine Deus, et quae domus mea, ut praestares mihi talia? Sed et hoc parum visum est in conspectu tuo: ideoque locutus es super domum servi tui etiam in futurum: et fecisti me spectabilem super omnes homines, Domine Deus meus. Quid est quod [Col. 0367A] David dicit, spectabilem se esse factum a Domino super omnes homines? Quod nisi hyperbolice dictum accipiatur, secundum historiam omnino stare non potest. Secundum allegoriam vero ipse ibi designatur, qui de semine David secundum carnem natus est, Redemptor videlicet noster, quem Dominus Pater a mortuis suscitans exaltavit et constituit ad dexteram suam in coelestibus super omnem principatum et potestatem et virtutem et dominationem et omne nomen, quod nominatur non tantum in hoc saeculo, sed etiam in futuro. Et omnia subjecit sub pedibus ejus, et ipsum dedit caput super omnia Ecclesiae, quae est corpus, plenitudo ejus, qui omnia in omnibus adimplet (Eph. I) . Cui et donavit nomen, quod est super omne nomen: ut in nomine Jesu omne [Col. 0367B] genu flectatur coelestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus in gloria est Dei Patris (Phil. II) .

Domine, non est similis tui, et non est alius Deus absque te, ex omnibus quos audivimus auribus nostris. Quis autem est alius, ut populus tuus Israel? Gens una in terra, ad quam perrexit Deus, ut liberaret et faceret populum sibi: et magnitudine sua atque terroribus ejiceret nationes a facie ejus, quem de Aegypto liberat? Et posuisti populum tuum de Israel tibi in populum usque in aeternum. Hoc in loco licet videatur prioris populi egressum de Aegypto, et collocationem ejus in terra promissionis commemorare, tamen majori dignitate populi fidelis liberatio de spiritali Aegypto, transplantatio ipsius in [Col. 0367C] terras sanctae Ecclesiae ad laudem et honorem nominis Domini certissime designatur. Ipse enim populus Dei est, et verus Israel divino cultui perpetualiter mancipatus. Caeterum antiquus Israel, jam honoris et religionis expers, nominis dignitate, et loci possessione privatus est, maxime cum in toto orbe dispersus, sine lege, sacerdotio atque sine Dei templi celeberrimo cultu vagetur incertus.

Tu enim, Domine Deus meus, revelasti auriculam servi tui, ut aedificares ei domum. Et idcirco invenit servus tuus fiduciam, ut oret coram te, etc. Revelasti, inquit, auriculam servi tui, hoc est, in aeternum auditum cordis illius instruxisti, quod aedificares ei domum, progeniem videlicet ipsius muliplicando, et semen ejus dilatando. Inde utique dedisti [Col. 0367D] ei fiduciam loqui de te, et gloriam tuam ac laudem coram omnibus annuntiando praedicare.

(I PAR. XVIII.) Factum est autem post haec, ut percuteret David Philisthiim, et humiliaret eos, et tolleret Geth et filias ejus de manu Philisthiim, percuteretque Moab, et, fierent Moabitae servi David offerentes [Col. 0368A] ei munera. Filias Geth dicit civitates minores, quae ad Metropolim pertinebant. Siquidem quinque erant civitates insignes Philisthinorum: hoc est, Azotus, Gaza, Ascalon, Geth et Acaron. Quae quia in terra repromissionis erant, sorte filiis Israel deputatae fuerant: sed ab eis usque ad David minime possessae. Imo ipsae frequenter Israel sibi tributarium faciebant. Porro David humiliavit eas, conversa vice quo ante tributum expetebant, fecit sibi tributarias. Mystice autem hae quinque civitates quinque sensus corporis in terra carnis nostrae positi accipi possunt: qui quandiu vetus homo noster in nobis regnabat, variis debitis injusti-tributi nos astringebant. Cum autem verus David in nobis regnum accepit, subito tributi exactores facti sunt [Col. 0368B] tributarii; et quidquid in carne nostra rebelli fuit, spiritus imperio subjugatum est. Quod autem dicit de Moab, quod fierent Moabitae servi David, offerentes ei munera, mystice significat quod Christus omnes gentes sub sua dominatione tenens facit pensum servitutis sibi reddere, dum singulae quaeque nationes, in nominis ejus confessione adunatae devote censum bonorum operum illi exsolvunt.

Eodem tempore percussit David Adadezer regem Soba, regionis Emath, quando perrexit, ut dilataret imperium suum usque ad flumen Euphraten, etc. Soba civitatem dicunt esse Syriae pertinentem ad Emath, metropolim, quae alio nomine Epiphania dicitur. Quomodo autem David Syriam devastaverit, Josephus ostendit, dicens: «Audiens autem Damasci [Col. 0368C] Syriae rex Addus, quod David expugnasset Adaeazarum, tanquam amicus ad ejus solatia cum maximo venit exercitu, eum, sicut sperabat, ab oppressione liberaturus; et congressus denuo apud Euphraten contra David, bello devictus est. Ceciderunt enim, ferientibus eos Hebraeis, de exercitu Addi quasi viginti millia fere; reliqui vero in fugam conversi sunt.» De quo consequenter praesens historia commemorat. Mystice autem Adadezer, qui interpretatur decorum auxilium; rex Soba, qui interpretatur incensa vel convertens, significat gentilitatis in saevitia naturali fervorem, contra quam David noster confligebat ac dimicando vincebat: quia gladio spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. V) , ejus expugnavit errores, et conversum ad fidem in praedicatione [Col. 0368D] Evangelii decorum efficit auxilium.

Cujus subnervavit omnes equos curruum, exceptis centum quadrigis, quas reservavit sibi. Quia omne quod sibi rebelle per superbiam mentis, et sublimitatem humanae sapientiae in ea conspexit, resecando, id solum, quod opportunum et habile ad opus Evangelicae praedicationis de studiis ejus esse judicavit, sibi reservavit.

Supervenit autem et Syrus Damascenus, ut auxilium praeberet Adadezer, regi Soba. Sed et hujus percussit David viginti duo millia virorum, et posuit milites in Damasco, ut Syria quoque deserviret et offerret munera. Damascus enim, nobilis urbs Phoenicis, eodem vocabulo, quo et Masech, ancillae Abraham [Col. 0369A] filius, appellatus est. Et Damascus interpretatur sublimis vel humecta. Et bene quae prius humecta libidine super spiritu sanguinem humanum inexplebiliter sitiebat, nunc mundata baptismate Christi sublimis profectu virtutum, sanguinis ejus poculum desiderat percipere.

Tulit quoque David pharetras aureas, quas habuerant servi Adadezer, et attulit eas in Hierusalem. Pharetrae aureae, ni fallor, significare possunt dogmata gentilium, in quibus testimonia philosophiae humanae, et disciplinae liberales continebantur, quas David mysticus ablatas ab Adadezer, hoc est, gentilitate tulit in Hierusalem; cum hujusmodi disciplinas per doctores sanctos in servitium Ecclesiae catholicae convertit. Ibi enim non parum prosunt liberalium [Col. 0369B] artium disciplinae ad expugnationem erroris, et ad confirmationem veritatis, si pie et sana fide tractentur. Sequitur:

Nec non et Thebath et Chun, urbibus Adadezer, aeris plurimum, de quo fecit Salomon mare aeneum, et columnas, et vasa aenea. Bene ergo scriptum est quod Salomon fecisset mare aeneum, et columnas, et vasa aenea de aere, quod tulit David de Thebath et Chun, urbibus Adadezer, quia pacificus noster venustatem pulchrae locutionis de humilitate conversae gentilitatis ad commendandam baptismi gratiam, et firmamentum fidei; praedicationem pii dogmatis in usum Ecclesiae suae convertit. Thebath enim interpretatur parvulus venit, et Chun pulchritudo. Recte ergo qui parvulum se per humilitatem [Col. 0369C] agnoscit, pulcher et speciosus in decore virtutum efficitur.

Sed et omnia vasa aurea et argentea et aenea consecravit rex David Domino, cum argento et auro quod tulerat ex universis gentibus, tam de Idumaea et Moab et filiis Ammon, quam de Philisthiim et Amalech. Quid autem significat, quod David vasa aurea, argentea et aerea, quae tulerat de universis gentibus, sanctificavit Domino? nisi quod Christus omnes, quos de universis gentibus convocat ad fidem suam, alios auri loco, hoc est, sensu spirituali praeclaros; alios argenti, hoc est, eloquentiae nitore splendentes; alios vero praedicatione divina sonores sanctificat Domino, ut in ejus tabernaculo fideliter discernentes, ipsius ministerio in aeternum decentissime [Col. 0369D] perfungantur.

Abisai vero filius Sarviae percussit Edom in valle Salinarum decem et octo millia, et constituit in Edom praesidium, ut serviret Idumaea David, etc. In Regum vero ita scriptum est: Fecit quoque sibi David nomen, cum reverteretur, capta Syria, in valle Salinarum caesis decem et octo millibus (II Reg. IX) . Fecisse sibi nomen dicitur, quia in valle Salinarum, caesis decem et octo millibus erexit sibi fornicem triumphalem. Fecit etiam sibi nomen, qui victa Syria Damasci, et Syria Soba, erexisse sibi ducitur alterum fornicem triumphalem. Et si quem movet quod in plerisque Latinorum codicibus invenitur, David non decem et octo millia in valle Salinarum, [Col. 0370A] sed duodecim millia cecidisse, noverit hoc vitio scriptorum in eisdem codicibus inolitum esse. Veraciter tamen David in eadem valle Salinarum decem et octo millia cecidit: Joab vero duodecim millia, sicut in titulo LVIII psalmi scribitur. Hic autem decem et octo Abizai interfecisse perhibetur; et hoc ille fecisse, quasi dux fortissimorum militum, intelligitur; sed propter regalis nominis dignitatem David victoria est ascripta. Quidni percussa a David multitudine in valle Salinarum designatur, nisi Redemptor noster sui examinis distractione in his qui de illo prava sentiunt, . . . . . . . . . . stultitiam immoderati saporis exstinguite. Unde per quemdam Sapientem dicitur: Qui perversi cordis est, non invenit bonum; et qui vertit linguam suam, incidit in [Col. 0370B] malum (Prov. XVII) .

Regnavit ergo David super universum Israel, et faciebat judicium et justitiam cuncto populo suo. Quid est quod David legitur fecisse judicium et justitiam cuncto populo suo, nisi quod Salvator noster omni populo Ecclesiae judicium et aequitatem semper impendit? Historicus enim David non ubique justitiam servavit, quem transgressio legis reprehensibilem ostendit (II Reg. XI) . Verus autem, qui peccatum non fecit, sed peccata mundi tollere (I Petr. II) venit, universo populo suo ita judicia tribuit, de quo scriptum est: Justus Domimus, et justitiam diligit, aequitatem vidit vultus ejus (Psal. X) . Et non est personarum acceptio apud Deum, sed in omni gente qui timuit Dominum, et operatur justitiam, acceptus est illi (Act. X) . Misericordiam et veritatem diligit, gratiam et gloriam dabit (Psal. VIII) . Benedictus Dominus in aeternum, a saeculo et usque in saeculum, et dicat omnis populus: Fiat, fiat (Psal. LXXXI) .

Porro Joab filius Sarviae erat super exercitum, et Josaphat filius Ahiboth a commentariis. Commentarii, hoc est commemoratores, hi fuerunt qui, annotatis rebus et causis, regi eas ad memoriam deferebant.

Sadoch autem filius Achitob, et Abimelech filius Abiathar sacerdotes. Abimelech filius Abiathar in Paralipomeno scribitur, in Regum vero Ahimelech; et interpretatur Abimelech Pater meus rex: Ahimelech vero, frater meus rex; quoniam nominum distantiam eventus rerum peperit (I Reg. XXI) . Moraliter [Col. 0370D] vero instruit Ecclesiae sacerdotes, ut qui propter ordinis dignitatem patris locum tenent, per humilitatem et mansuetudinem atque societatis aequalitatem, fratrum nomine censeantur; ut sciant illud quod princeps apostolorum pastores Ecclesiae in sua Epistola praemonuit, dicens: Non ut dominantes in clero, sed ut forma facti gregis (I Petr. III) .

Et Susa scriba, Banaias vero filius Joiada super legiones Cerethi et Phelethi. Susa scribitur in Paralipomenon, qui in Regum Saraia nominatur (IV Reg. XXV) ; et interpretatur Susa gaudium; et Saraia, princeps Domini. Cerethi autem, exterminatores, et Phelethi, admirabiles et vivificatores, interpretantur. Hos quidam dicunt fuisse septuaginta judices [Col. 0371A] loco eorum substitutos, quos Moyses in eremo praecipiente Domino, delegerat (Exod. XXIV) . Alii vero dicunt, Ceretheos adhuc deputatos esse, ut poenam in reis exsolverent: Pheletheos autem, ut insontes ab oppressoribus defenderent.

Porro filii David primi ad manum regis. Hinc in Regum scriptum est quod filii David sacerdotes essent (II Reg. VIII) ; sed ad unum sensum convenit utrumque, quod hic dicit primos ex illis sacerdotes propter nobilitatem et prioratum. Hi sunt enim, qui in Hebron nati sunt. Mystice autem filii veri David sunt quinque fideles: quos ei aqua et verbo sancta parit Ecclesia. Hi vero sacerdotes fiunt, qui membra summi sunt sacerdotis, qui secundum ordinem Melchisedech pontifex factus sempiternum [Col. 0371B] habet sacerdotium (Psal. X; Hebr. VII) . Unde Petrus apostolus scribens ad credentes ait: Vos estis genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis (I Petr. II) . Et item: Ipsi, inquit, tanquam lapides vivi, superaedificamini domus spiritales in sacerdotium sanctum, offerentes spiritales hostias acceptabiles Deo per Christum Jesum (Ibid.) . Qui bene primi ad manum regis esse dicuntur, quia bonis meritis regi coelesti appropinquare merentur, in quibus ipse virtutum ad exemplum aliis mirabilem operatur effectum. Quanto enim quis fide, quae dilectionem operatur, profecerit, tanto vicinitatem summi regis se habere gaudebit.

(I PAR. XIX.) Accidit autem, ut moreretur Naas rex filiorum Ammon, et regnaret filius ejus pro eo. Dixitque David: Faciam misericordiam cum Hanon, filio Naas: praestitit enim mihi pater ejus gratiam. Naas fuit rex Ammon, qui in Regum scribitur, cum quo primum Saul in defensione Gabes Galaad pugnavit, et vicit eum (II Reg. X) . Quia ergo erat inimicus Saulis, idcirco gratiam praestabat David, si quando ad eum veniebat (I Reg. XI) .

Misitque David nuntios ad consolandum eum super morte patris sui. Qui cum pervenissent in terram filiorum Ammon, ut consolarentur Hanon, dixerunt [Col. 0371D] principes filiorum Ammon ad Hanon: Tu forsitan putas quod David honoris causa in patrem tuum miserit, qui consolarentur te; nec animadvertis, quod, ut explorent et investigent et scrutentur terram tuam, venerunt ad te servi ejus. Igitur Hanon pueros David decalvavit et rasit, et praecidit tunicas eorum medias usque ad inguina, et dimisit eos. In Regum scriptum, quod raserit dimidiam partem barbae eorum, et praeciderit vestes eorum medias usque ad nates. Sed in Paralipomenon legitur, quod ipse Hanon pueros David decalvaverit et raserit, et praeciderit tunicas eorum medias usque ad inguina (II Reg. X) . Nec est diversum, quod invenitur, quia quod in uno horum deest, in altero habetur. Unde colligitur eos [Col. 0372A] decalvatos fuisse, et barbas rasas habuisse, et vestimenta praecisa ante et retro.

Qui cum abissent, et hoc nuntiassent David, misit in occursum eorum: grandem enim contumeliam sustinuerant; et praecepit, ut manerent in Jericho, donec cresceret barba eorum, et tunc reverterentur, etc. Quid autem haec significant, nisi nequitiam diaboli adversus Ecclesiam? Hanon enim, qui interpretatur dolor eorum, quis melius intelligi potest quam diabolus, qui Ammonitarum spiritalium, id est, malignorum spirituum rector videtur esse, populi videlicet moeroris, et semper in angustia constituti, qua comprimere vel coangustare homines desiderat? Radit ergo Hanon barbam dimidiam nuntiorum David, cum antiquus hostis quorumdam praedicatorum [Col. 0372B] Verbi Dei sermonem vel conversationem corrumpendo maculat et dehonestat. Praecidit ergo tunicas usque ad inguina, cum turpia facta, quae ipse persuaserat, in oculis hominum revelat. Sed necesse est talibus, quos diabolus ita confundit, ut sedeant in Jericho, donec crescant barbae eorum, id est, sint opprobrium et ignominia meliorum, atque efficiantur anathema omnium, donec per studium bonum barbarum species, id est, virtutum incrementa in eis nascantur, et digni habeantur praesentia regis sui. Nec credendum est utique, quod David noster milites suos inultos esse patiatur, quin hostes suos et exercitu congregato superat, et vindicat injuriam suorum, cum non solum adversarios suos nunc per sanctorum suorum victoriam confundit, sed etiam in [Col. 0372C] extremo judicio per justam sententiam perpetuis ignibus cruciandos tradet.

(I PAR. XX.) Factum est autem post anni circulum eo tempore, quo solent reges ad bella procedere, congregavit Joab exercitum et robur militiae, et vastavit terram filiorum Ammon. In Hebraeo ita legitur: Eo tempore quo reges ad bella processerant. Hos reges dicit, qui processerunt contra David in pugnam: scilicet regem Roob et Istob et Soba et Macha, qui utique reges Syriae fuerunt et pugnare voluerunt [Col. 0372D] conducti mercede a rege Moab contra David, a quo triumphati esse leguntur.

Perrexitque et obsedit Rabba. Porro autem David manebat in Jerusalem, quando Joab percussit Rabba, et destruxit eam. Tulit autem David coronam Melchom de capite ejus, et invenit in ea auri pondo talentum, et pretiosissimas gemmas, fecitque sibi inde diadema, etc. Melchom quippe non nomen proprium est regis: sed Melchom interpretatur rex eorum. Rex eorum vocatur, ut Hebraei volunt, idolum illorum, quod hic vocatur Melchom. Cujus diadematis aurum et gemmas conflasse et purgasse dicitur David secundum legem, et fecisse inde sibi diadema. Tradunt insuper Hebraei, quia illicitum erat homini [Col. 0373A] Judaeo de idolis aliquid auri appetere et argenti propter legis praecepta, quae vetant idololatriam; quod Ithai Ethus, qui de gente Philisthinorum ad David venerat, diadema diripuerit de capite Melchom, ut liceret regi Hebraeo de manu hominis capere, quod de capite idoli non licebat. Victoria autem haec David in Ammonitis, quam dux suus bellando inchoavit, sed ipse rex perfecit, quid significat, nisi regis nostri victoriam in cunctis gentibus? Dux enim David contra hostes bellum agit, cum ordo praedicatorum sanctorum contra mundi potentes scutum fidei opponit, sed finis certaminis, et triumphus belli ad regem Christum solummodo defertur, quia ipsi omnis potestas et potentia regni ascribitur. Deus est enim (secundum Apostolum) qui operatur in nobis et [Col. 0373B] velle et perficere pro bona voluntate (Phil. II) . Et ipse triumphat nos in Christo Jesu (II Cor. II) . Coronam ergo regis populi hostilis David de capite tulit, et sibimet diadema inde formavit, cum Redemptor noster ex contraria potestate regnum auferens, sibimet insigne decorum paravit. Quae aut melius corona David intelligitur, quam conventus plebis catholicae, quae caput nostrum, regem videlicet Christum, corde credulo nobiliter ambit, et digne conversans decenter coronat? Omnis enim sanctorum labor et certamen atque victoria ad honorem coelestis regis refertur, quia ipse est, cui omne genu flectitur, coelestium, terrestrium atque infernorum, et omnis lingua confitetur, quia Dominus Jesus in gloria est Dei Patris (Phil. II) . Babath ergo civitas est regni [Col. 0373C] Ammon, quae nunc Philadelphia vocatur, cujus meminit et Jeremias propheta (Jer. XLIX) . Interpretatur ergo Rabbath, multi. Et Salvator in Evangelio dicit: Quia multi venient ab Oriente et Occidente, et recumbent cum Abraham et Isaac et Jacob in regno coelorum (Matth. VIII) .

Posthaec initum est bellum in Gazer adversum Philisthaeos in quo percussit Sobachai Husathites Saphai de genere Raphaim, et humiliavit eos. De hoc bello Josephus in libro VII historiarum suarum ita narrat: «Convenientibus itaque Palaestinis in Gazer civitatem, audiens hoc rex misit super eos exercitum. Intra quos tunc debellator optimus exstitit, et probatissime dimicavit Sabba Cheteus, qui erat unus fortissimorum David. Hic enim multos hostium inclytus [Col. 0373D] interemit, et prolem gigantum nimis audacia suae virtutis fortitudinis exsultantium superavit, fuitque victoriae hujus auctor apud Hebraeos.» Quod autem dicit: In quo percussit Sabochai Husathites Ziphaim de genere Raphaim: in Regum scriptum est de stirpe Arapha, quia filii erant Orphe nurus Noemi de terra Moab (II Reg. XXI) . Et quod Gazer in Paralipomenon scribitur, in Regum scriptum est in Gob (Ibid.) . Nam Gob interpretatur lacus sive locusta. Gazer interpretatur ordinatio, hoc significans, sicut locustae herbam, ita filii Araphae delebant Israel.

Aliud quoque bellum gestum est adversum Philisthaeos, in quo percussit a Deo datus filius saltus Bethleemites [Col. 0374A] fratrem Goliath Gethaei, cujus hastae lignum erat quasi liciatorium texentium. Ubi autem hic scriptum est, a Deo datus filius saltus, in Hebraeo dicunt . . . . . . . . Eleanan filius Jare, quod interpretatur saltus. In Regum quoque de hoc bello taliter legitur: Tertium bellum fuit in Gob contra Philisthaeos, in quo percussit Adeodatus filius Saltus Polimitarius Bethleemites Goliath Gethaeum, cujus hastile hastae erat quasi liciatorium texentium (Ibid.) . Hebraeus ergo de Adeodato ita exponit, dicens: Gob enim interpretatur, lacus. Idcirco lacus, quia sicut in lacum leonum quis mittitur, ita semetipsum contra Goliath David misit. Adeodatus ipse est David: idcirco dicitur Adeodatus, quia a Deo electus est in regnum. Filius saltus, qua de saltu, ubi oves pascebat, [Col. 0374B] est eductus Polimitarius: quia de genere Beseled mater ejus fuit. Bethleemites, quia Noemi et Ruth tempore ubertatis reversae sunt in Bethleem, et quia panis causa Ruth Booz nota est, propterea idem locus domus panis vocatus est. Quod vero Adeodatus ipse sit David, sequentia declarant, ubi ait: Hi nati sunt de Arepha in Geth, et ceciderunt in manus David et servorum ejus. Judaei namque quoque hanc Arapham matrem gigantum, Orpham, nurum Noemi esse arbitrantur: sicut supra ostendimus.

Sed et aliud bellum accidit in Geth, in quo fuit homo longissimus, habens digitos senos, id est, simul viginti quatuor: qui et de Rapha stirpe generatus fuerat. Hic blasphemavit Israel, et percussit eum Jonathan [Col. 0374C] filius Samaa, fratris David. De hoc bello, Josephus ita scribit: «Paulo siquidem tempore Palaestini quiescentes, denuo castra posuerunt circa civitatem, quae erat non longe a finibus Hebraeorum: eratque inter eos vir proteritate quidem sex cubitorum, habens etiam digitos in utroque pede, nec non et manu, uno plus quam solet natura concessisse, hoc est, senos: contraque murum de exercitu David Jonathes filius Sames pugnans, eo devicto, totius victoriae effectus maximae gloriae culmen accepit. Nam et ille Palaestinus gloriabatur se de prole gigantum existere: post quam pugnam nequaquam contra Israelitas habuere certamina.» Et notandum quod in Paralipomenon tria bella principalia David contra Philistaeos Scriptura numerat, [Col. 0374D] in Regum vero quatuor. Quia ibi quartum bellum est, quod et in primo ponitur (II Reg. XXVIII) , ubi David contra Philisthaeos praeliantem Jesbi de Nob, qui fuit de gente Arapha, cujus hasta trecentas uncias appendebat, et accinctus erat ense novo, nisus est percutere; praesidioque ei fuit Abisai filius Sarviae, et percussum Philisthaeum interfecit. Sed ad unam significationem utrique numeri, hoc est, ternarius atque quaternarius possunt aptari. Tres enim sunt distinctiones temporum, hoc est, praeteritum, praesens et futurum. Similiter et quatuor vicissitudines, hoc est, ver, aestas, autumnus et hiems dividunt annum. Quid quatuor bella ista David et servorum ejus contra Palaestinos significant, nis: [Col. 0375A] bellum Christi, quod omni tempore istius vitae in membris suis contra perfidos quosque istius saeculi, et contra spiritales nequitias incessanter agitur? Licet enim fastus mundanus, vel protervitas malignorum se erigat contra Ecclesiam Dei Christi, omnis tamen principatus adversariorum, vero David, hoc est, rege Christo imperante, ac praelia servorum suorum disponente, cedit, et omnes adversarii vincuntur, prosternuntur atque ad nihilum rediguntur. Unde Psalmista ex persona Ecclesiae confidenter dicit: Vana salus hominis. In Deo faciemus virtutem, et ipse ad nihilum deducet tribulantes nos (Psal. LIX) .

(I PAR. X.) Consurrexit autem Satan contra Israel, et incitavit David, ut numeraret Israel. Dixitque David ad Joab et ad principes populi: Ite et numerate Israel a Bersabee usque Dan, et afferte mihi numerum ut sciam. Responditque Joab: Augeat Deus populum suum centuplum quam sit. Quare hoc quaerit Dominus meus rex, quod in peccatum reputetur Israel. Sed sermo regis magis praevaluit: Egressusque Joab, et circumivit universum Israel, et reversus est Hierusalem. Quomodo dicit exquisitionem numeri, quem rex facere jussit, in peccatum reputari Israeli, [Col. 0375C] cum praevaricatio ibi magis videatur esse regis, quam plebis? Sed peccatum mortem dicit, quae causa peccati primum venit in mundum (Rom. V) . Haec ergo in populo tantum grassata est. Attamen sciendum quod pro qualitatibus subditorum disponuntur acta regentium, ut pro malo gregis etiam viri boni delinquat vita pastoris. Ille enim, Deo attestante, laudatus (I Reg. XIII) ; ille supernorum mysteriorum conscius David propheta tumore repentino elationis inflatur, populum numerando, quod peccavit: et tamen vindictam populus, David peccante, suscepit. Cur hoc? Quia videlicet secundum meritum plebium disponuntur corda rectorum. Justus vero judex ex ipsorum animadversione corripuit peccantis vitium, ex quorum causa peccavit. Sed quia ipse (sua videlicet [Col. 0375D] voluntate superbiens) a culpa alienus non fuit, vindictam culpae suae etiam suscepit. Nam ira saeviens, quae corporaliter populum perculit, rectorem quoque populi intimo cordis dolore prostravit. Certe verum est, quod ita sibi invicem et rectorum merita connectantur, et plebium, ut saepe ex culpa pastorum deterior fiat vita plebium, et saepe ex merito plebium mutetur vita pastorum. Sed quia rectores habent judicem suum, magna cautela subditorum est non temere vitam judicare regentium. Neque enim frustra per semetipsum Dominus aes nummulariorum fudit, et cathedras vendentium columbas evertit (Matth. XXI) : nimirum significans, quia per magistros quidem vitam judicat plebium, [Col. 0376A] sed per semetipsum examinat magistrorum. Quamvis etiam subditorum vitia, quae a magistris modo vel dissimulantur judicari, vel nequeunt, ejus procul dubio judicio reservantur. Igitur dum salva fide res agitur, virtutis est merito, si quidquid prioris est tolleretur. Debet tamen humiliter suggeri, si fortasse valeat, quod displicet emendare. Sed curandum summopere est, ne in superbiam transeat justitiae inordinata defensio, ne, dum rectitudo incaute diligitur, ipsa magistra rectitudinis (humilitas) amittatur: ne eum sibi praeesse quisque despiciat, quem fortasse contigit, ut in aliqua actione reprehendat. Contra hunc tumorem superbiae subditorum mens ad custodiam humilitatis edomatur, si infirmitas propria incessanter attenditur. Has vires nostras [Col. 0376B] veraciter examinare negligimus: et quia de nobis fortiora credimus, idcirco eos, qui nobis praelati sunt, districte judicamus. Quo enim nosmetipsos minus agnoscimus, eo illos, quos reprehendere nitimur, plus videmus. Singula haec mala sunt, quae a subditis saepe in in praelatos, et saepe a praelatis committuntur: quia et omnes subditos hi, qui praesunt, minus quam ipsi sunt, sapientes arbitrantur; et rursum qui subjecti sunt, rectorum suorum actiones judicant, et si ipsos regimen tenere contingeret, se potuisse agere melius putant. Unde plerumque fit, ut et rectores minus prudenter ea quae agenda sunt, videant, quia eorum oculos ipsa nebula elationis obscurat; et nonnunquam is, qui subjectus est, hoc, cum praelatus fuerit, faciat, quod dudum fieri subjectus [Col. 0376C] arguebat; et pro eo, quod illa quae judicaverat, perpetrat, saltem quia judicavit, erubescat. Igitur sicut praelatis curandum est, ne eorum corda aestimatione singularis sapientiae locus superior extollat, ita subjectis providendum est, ne sibi rectorum facta displiceant. Si autem magistrorum vita jure reprehenditur, oportet ut ejus subditi, etiam cum displicet, magistrum vereantur. Sed et hoc est solerter intuendum, ne quem imitari despicis, venerari contemnas. Subtilis etenim vita tenenda est rectitudinis et humilitatis, ut sic reprehensibilia magistrorum facta displiceant, quatenus subditorum mens a servanda magisterii reverentia non recedat.

Deditque David numerum eorum quos circumierant; [Col. 0376D] et inventus est omnis Israel numerus mille millia, et centum millia educentium gladium. De Juda autem quadringenta septuaginta millia bellatorum. Nam Levi et Benjamin non numeravit, eo quod invitus exsequeretur regis imperium. In Regum vero ita scriptum est: Dedit ergo Joab numerum descriptionis populi regi, et inventa sunt de Israel octingenta millia virorum fortium, qui educerent gladium; et de Juda quingenta millia pugnatorum (II Reg. XXIV) . Asserunt autem Hebraei quod hic numerus, qui in Paralipomenon legitur, hoc est, de Israel mille millia, et centum millia virorum educentium gladium, et de Juda quadringenta septuaginta millia pugnatorum, inventus sit a Joab: sed summam illius noluisse ostendere [Col. 0377A] scriptorem, nisi in quantum in Samuelis libro scribitur, quia ibi tantummodo superstites caedi angelicae continentur. Quod autem dicit, Levi et Benjamin non esse numeratos, Levi non numerabatur propter sacerdotii dignitatem, quia praecellebat; et Benjamin, quia recenti tempore fraterno gladio pene usque ad internecionem corruerat.

Displicuit autem Domino quod jussum erat, et percussit Israel. Dixitque David ad Dominum: Peccavi nimis, ut hoc facerem. Obsecro, Domine, aufer iniquitatem servi tui, quia insipienter egi. Et locutus est Dominus ad Gad videntem David, dicens: Vade et loquere ad David, et dic ei: Haec dicit Dominus. Trium tibi optionem do: unum quod volueris, elige, ut faciam tibi. Cumque venisset Gad ad David, dixit [Col. 0377B] ei: Haec dicit Dominus: Elige, quod volueris: aut tribus annis pestilentiam; aut tribus mensibus fugere te hostes tuos, et gladium eorum non posse evadere; aut tribus diebus gladium Domini et mortem versari in terra, et angelum Domini interficere in universis finibus Israel. Nunc ergo vide quid respondeam ei qui misit me. Et dixit David ad Gad: Ex omni parte me angustiae premunt, sed melius est mihi, ut incidam in manus Domini, quia multae sunt miserationes ejus, quam in manus hominum. Misit ergo Dominus pestilentiam in Israel, et ceciderunt de Israel septuaginta millia virorum, etc. In Regum libro scriptum est ita: Percussit autem David cor postquam numeratus est populus. Et dixit David ad Dominum: Peccavi valde in hoc facto. Sed precor, Domine, ut transferas [Col. 0377C] iniquitatem servi tui, quia stulte egi nimis, et reliqua. Ubi notandum, quod ideo David in numerando populum Dominum dicitur offendisse, quia legis praecepta in eo non observavit. Nam et in libro Numerorum Dominus legitur Moysi ita praecepisse: Tollite summam universae congregationis filiorum Israel, per cognationes et domos suas nomina singularum; quidquid sexus est masculini a vigesimo anno et supra, omnium virorum fortium ex Israel, et numerabitis eos per turmas suas tu et Aaron (Num. I) . Quia vero David generaliter jussit omnes numerari, et infra viginti annos, et supra viginti annos; idcirco indignationem Dei expertus est. Idem quoque in libro Exodi ita scriptum est: Locutus est Dominus ad Moysen dicens: Quando [Col. 0377D] tuleris summam filiorum Israel juxta numerum, dabunt singuli pretium pro animabus suis Domino, et non erit plaga in eis, cum fuerint recensiti. Hoc autem dabit omnis qui transit ad nomen, dimidium sicli juxta mensuram templi. Siclus viginti habet obolos. Media pars sicli offeretur Domino. Qui habetur in numero a viginti annis et supra, dabit pretium. Dives non addet ad medium sicli, et pauper nihil minuet. Susceptamque pecuniam, quae collata est a filiis Israel, trades in usus tabernaculi testimonii, ut sit in monumentum eorum coram Domino, et propitietur animabus eorum (Exod. XXX) . Hoc ergo oblitus David facere, idcirco offendit Dominum, et ob hoc plaga venit in Israel. Nec praetereundum, quod hujus [Col. 0378A] loci mentionem faciens Josephus ita refert, dicens: «Prophetis itaque declarantibus David quod ei Deus irasceretur, supplicare coepit, eumque rogare ut propitius esset et veniam peccati concederet. Tunc ergo Gad prophetam misit ad eum Deus tres supplicii conditiones portantem, ut earum quam probaret eligeret: utrum vellet famem in provincia generari annis tribus, aut tribus mensibus pugnando vinceretur ab hostibus; an certe morbus et languor accideret in diebus Hebraeis. Ille vero in anxietatem hujus electionis omnium rerum pessimarum incurrens tribulabatur et vehementer animo videbatur esse confusus. Cumque propheta diceret hoc omnimodis imminere, et responsum velociter exigeret, ut electam ab eo conditionem renuntiaret, cogitans [Col. 0378B] rex, quia, si famem eligeret, contra alios hoc facere videretur, quando ipse quidem habens multa frumenta non pateretur inopiam, reliquis vero esset angustia; item si eligeret trium mensium victoriam hostium, ipse quidem habens circa se viros fortissimos et custodes, nihil omnino metueret, nec vero ejus exercitus subjaceret: inter haec autem communem potius passionem et regum et subjectorum elegit, in qua timor omnibus est aequalis, dicens: quia melius in Dei magis quam in hostium manus incidere. Haec audiens propheta renuntiabat Deo, qui morbum et interitum misit in exercitum Hebraeorum. Moriebatur enim non uno modo, ut facile languor potuisset agnosci. Sed mors quidem hominibus multorum languorum occasionibus, et quae non possent cognosci, [Col. 0378C] facile peribant. Alius enim super alium moriebatur, et latenter imminens malum velociter ferebat interitum. Alii siquidem periere cum vehementibus doloribus, et clamore gemituque animam relinquebant. Alii vero ipsis passionibus inardescebant, ita ut neque curam exhibere corporibus praevalerent, sed pro labore deficerent. Alii autem, repentinis tenebris eorum conatus abripientibus, suffocati protinus exspirabant. Alii super mortuos, quos sepeliebant, ipsi quoque moriebantur, imperfectas relinquentes pariter sepulturas. Incipiente itaque pestifero languore eos ab hora matutina perimere usque ad horam prandii consummata sunt septuaginta millia.» Quod autem dicit septuaginta millia virorum interfecta fuisse de Israel, hic capita tantummodo plebis, et [Col. 0378D] seniores numerati sunt. Caeterum de omni populo tot millia interfecta Hebraei affirmant, quot millibus ille numerus, qui in Paralipomenon scribitur, cum qui in Regum comprehensus est, excedit. Aiunt enim quod in Paralipomenon et hi qui remanserunt, et hi qui interfecti sunt, simul sint numerati. In Regum vero in VI tantum denotati sunt, sicut superius demonstratum est.

Misit quoque angelum in Hierusalem, ut percuteret eam. Cumque percuteretur, vidit Dominus et misertus est super magnitudine mali, et imperavit angelo, qui percutiebat: Sufficit, jam cesset manus tua. Quod autem dicitur, Dominum vidisse et misertum esse, aiunt Hebraei Sadoch sacerdotem infulatum Dominum deprecatum [Col. 0379A] fuisse, et imitatum fuisse Aaron patrem suum, et illius preces et devotionem Dominum vidisse et misertum fuisse.

Porro angelus Domini stabat juxta aream Ornam Jebusaei, levansque David oculos suos, vidit angelum Dei astantem inter terram et coelum, et evaginatum gladium in manu ejus, et versum contra Jerusalem; et ceciderunt tam ipse quam majores natu Israel vestiti ciliciis proni in terram. Dixitque David ad Dominum: Nonne ego sum, qui jussi ut numeraretur populus? Ego, qui peccavi: ego, qui malum feci. Iste grex quid commeruit? Domine Deus meus, vertatur, obsecro, manus tua in me et in domum patris mei: populus autem tuus non percutiatur. Angelus autem Domini praecepit Gad, ut diceret David, ut ascenderet, [Col. 0379B] exstrueretque altare Domino Deo in area Ornan Jebuzaei, etc.

In Regum quoque ita scriptum est: Erat autem angelus Domini juxta aream Jebusaei, etc. (II Reg., XXIV) . Denique areauna interpretatur arca, et Ornan Latine resonat, lumen nobis. Bene ergo David cum Dominum pro offensa, qua peccavit, vellet placare, altare jubetur in Areuna vel Orne construere, ut inde unusquisque conjiciat quia aliter divinitas ab homine placari non potest, nisi in area cordis sui per lumen rectae fidei et verae dilectionis altare illi devote humilitatis constituat, in quo sacrificium piae confessionis ac laudis Deo acceptabile offerat. Quod recte per eumdem prophetam in psalmis manifestatur, ubi dicitur ex persona Domini: Sacrificium [Col. 0379C] laudis honorificabit me (Psal. XLIX) . Et item: Sacrificium, inquit, Deo spiritus contribulatus: cor contritum et humiliatum Deus non spernit (Psal. L) . Area Areuna, vel area Orne, ipsa est videlicet Hierusalem.

Dedit ergo David Ornan pro loco siclos auri justissimi ponderis sexcentos, et aedificavit ibi altare Domino, obtulitque holocausta et pacifica. In Regum vero ita scriptum est: Emit ergo David aream et boves argenti siclis quinquaginta (II Reg. XXIV) . Unde Hebraei autumant intelligi debere, in hac diversitate numerorum, boves argenti siclis quinquaginta, aream vero sexcentis auri emptam esse. Alii autem dicunt in hac distantia emptionis, id, quod in libro Regum ibi tantum quinquaginta siclis area empta esse [Col. 0379D] commemoratur, solummodo exprimere locum altaris, ubi obtulit holocaustum: illud vero, quod in Paralipomenon narrat, sexcentis siclis auri comparatam aream, locum significare totius templi, in quo Salomon postea templum aedificavit et atria ejus.

Et invocavit Dominum, et exaudivit eum in igne de coelo super altare holocausti. Sub Moyse tantum et David et Salomone et Elia super altare ascendit ignis e coelo (III Reg. XVIII) . Sub Manue autem Angelus de petra erupit in flamma (Jud. III) .

Praecepitque Dominus angelo, et convertit gladium suum in vaginam. Protinus ergo David videns quod exaudisset eum Dominus in area Ornan Jebusaei, immolavit [Col. 0380A] ibi victimas. Tabernaculum autem Domini, quod fecerat Moyses in deserto, et altare holocaustorum ea tempestate erat in excelso Gabaon; et non praevaluit David ire ad altare, ut ibi obsecraret Dominum; nimio enim fuerat timore perterritus, videns gladium angeli Domini. Debuerat enim David juxta id quod in lege praeceptum est in altari Domini coram tabernaculo foederis hostias immolare; sed propter repentinum casum spatium illuc pergendi non habuit; sive etiam in mentem illi non occurrit. Gladium ergo angeli Domini plagam mortis dicit, quam Dominus angelico ministerio in homines misit. In Exodo ergo legitur Dominus descendisse in Aegyptum, et peremisse primogenita Aegyptiorum (Exod. XII) : sed et hoc per ministerium angelicum [Col. 0380B] sicut et istud, factum creditur, quia divinitas non localiter movetur, sed ex semetipsa semper idem manens aeterna potestate omnia disponit, regit et gubernat.

(I PAR. XXII.) Dixitque David; Haec est domus Dei, et hoc altare in holocaustum Israel. Et praecepit, ut congregarentur proselyti de terra Israel, et constituit ei latomos ad caedendos lapides et poliendos, [Col. 0380C] ut aedificaretur domus Domini. In illo siquidem loco, ut Hebraei autumant, aliquando contigerat Abraham offerre suum filium Isaac, quando, cum jam paratus esset occidere filium et in holocaustum exhibere, improviso aries apparuit et artare circumstetit, quem Abraham pro filio sicut praediximus immolavit (Gen. XXII) . Congregatis proselytis de terra Israel, latomos ad scindendos lapides et poliendos David constituit: quia de terra Ecclesiae artifices domus Dei Redemptor noster elegit, qui inconditos mores hominum securi Scripturarum caederent, et dolabra verbi Dei eos polirent, quatenus apte in aedificatione spirituali sibi invicem per juncturas diversas fidei et charitatis convenirent, juxta illud quod per Osee dicitur: Dolavi in prophetis, et occidi in [Col. 0380D] verbis oris mei; et judicia mea quasi lux egredientur. Quia misericordiam volo, et non sacrificium; et scientiam Dei plus quam holocaustum (Ose. XXII) .

Ferrum quoque plurimum ad clavos januarum, et ad commissuras atque juncturas praeparavit David; et aeris pondus innumerabile. Ligna quoque cedrina non poterant aestimari, quae Sidonii et Tyrii deportaverunt ad David. Quid est, quod David Salomoni filio suo praeparavit consumptus ad aedificium domus Dei, nisi quod Patres Veteris Testamenti, ex quibus Christus secundum carnem originem duxit (Rom. IX) , docendo atque operando instrumenta competentia ad aedificationem spiritalis aedificii parabant, ut veniente ipso rege nostro, vere scilicet pacifico, eorum supplementis, [Col. 0381A] hoc est, eorum attestationibus, fidem confirmaret Evangelii, et Ecclesiam suam variis ornamentis Scripturarum decoraret. Praeparavit quoque ferrum plurimum ad clavos januarum et ad commissuras atque juncturas, cum fidei firmitatem sacris dogmatibus ordinavit, quatenus intrantes in Ecclesiam timoris Dei aculeis configerentur, et dilectionis et societatis foedere per eamdem fidem invicem necterentur. Unde idem Psalmista precatur Dominum dicens: Confige timore tuo carnes meas: a judiciis enim tuis timui (Psal. CXVIII) . Et alibi de ipsa speciali Hierusalem loquitur, dicens: Hierusalem, quae aedificatur ut civitas, cujus participatio ejus in idipsum (Psal. CXXI) . Et paulo post: Fiat pax in virtute tua, et abundantia in turribus tuis. Praeparavit [Col. 0381B] et aes, cum lectiones sonorae et cantica spiritalia ab ipsis sanctis Patribus ad instructionem sanctae Ecclesiae condita sunt. Praeparavit et ligna cedrina, cum viros virtutibus claros in ipsis Scripturis suis ad exemplum fidelium inserverunt: quales fuerunt Abel, Enos, et Enoch, et Noe, et Abraham, et caeteri patriarchae; qui ambulaverunt cum Domino, et translati sunt a mundo, quorum justitiae oblivionem non acceperunt: qualis Moyses et prophetae, qui praenuntiaverunt de adventu justi (Act. VII) , et piis dogmatibus sacramenta, quae nunc salubriter sancta tenet Ecclesia, praeconiati sunt, quales et caeteri justi, qui per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam, adepti sunt repromissionem (Heb. XI) . Haec ergo ligna Sydonii et Tyrii ad Hierusalem deformaverunt, [Col. 0381C] quia non solum praedicantibus apostolis et primis de Judaea Evangelii dispensatoribus, verum etiam ipsis doctoribus, qui de gentium populo ad opus verbi electi sunt, tales viri ad notitiam Ecclesiae pervenerunt, ut eorum documentis atque exemplis domus Dei quotidie ex vivis lapidibus construeretur.

Et dixit David: Salomon filius meus parvulus puer est et delicatus: domus autem quam aedificari volo Domino, talis esse debet, ut in cunctis regionibus nominetur. Praeparabo ergo omnia necessaria. Et ob hanc causam ante mortem suam omnes praeparavit impensas. Vocavitque Salomonem filium suum, et praecepit ei ut aedificaret domum Domini Deo Israel. Quod autem David Salomon filium suum puerum parvulum [Col. 0381D] esse dicit et delicatum, domum autem, quam aedificare disposuerat, magnam futuram: significat quod temporibus veteris testamenti obscura fuit notitia incarnationis Christi ad aequiparationem veritatis Evangelii, in qua omnia sunt manifeste declarata, quae in lege per figuram fuere denotata; sive etiam, quod eo tempore parvus numerus fuerit credentium, qui membra sunt Christi, ad comparationem fidelium, qui futuri erant sub novo testamento. Tunc enim fuit, quod scriptum est: Notus in Judaea (tantum) Deus, et in Israel magnum nomen ejus (Psal. LXXV) ; et nunc, quod idem propheta in alio psalmo praecinebat, dicens: Omnes gentes, quascunque fecisti, venient et adorabunt coram te. Domine, et [Col. 0382A] glorificabunt nomen tuum: quoniam magnus es tu, et faciens mirabilia. Tu es Deus solus (Psal. LXXXV) . Et ob hanc causam ante mortem suam omnes paravit impensas, cum quomodo sancti viri, virtutibus ac sapientiae decore praeclari, in aedificium spiritale domus Dei pertinerent, lex et prophetae aequaliter praedicendo demonstrabant. An non Moyses impensas domus Dei praeparavit, qui ad filios Israel in Deuteronomio locutus est, dicens: O Israel, quid Dominus Deus tuus petit a te, nisi ut timeas Dominum Deum tuum, et ambules in viis ejus, et diligas eum, ac servias Domino Deo tuo in toto corde tuo, et in tota anima tua, custodiasque mandata Domini, et caeremonias ejus (Deut. X) ? Filii estote Domini Dei veri. Non vos incidetis, nec facietis calvitium super mortuo: [Col. 0382B] quoniam populus sanctus es Domino Deo tuo (Deut. XIV) , Sic et Isaias, nunquid enim sumptus praeparavit ad construendum domum Dei, qui futuro populo credentium per prophetiae spiritum ex persona Domini ait: Audi, Jacob serve meus, et Israel, quem elegi. Haec dicit Dominus faciens et formans te, ab utero auxiliator tuus: Noli timere, Jacob serve meus, et rectissime, quem elegi: effundam enim aquam super sitientem, et fluenta super aridam, effundam Spiritum meum super semen tuum, benedictionem meam super stipem tuam (Isa. XLIV) . Et iterum: Muri, inquit, tui coram oculis meis semper. Venerunt structores tui, destruentes te, et dissipantes a te exibunt. Leva in circuitu oculos tuos, et vide: omnes isti congregati sunt, venerunt tibi. Vivo ego, dicit Dominus, [Col. 0382C] quia omnibus his, velut ornamento, vestieris et circumdabis tibi eos, quasi sponsa (Isa. XLIX) . Et alibi: Habitabo, inquit, in illis, et ambulabo in eis: et ipsi erunt mihi populus, et ego sum eis in Dominum (Levit, XXVI) . Hinc et Jeremias ait: Ecce dies venient, dicit Dominus, et feriam domui Israel et domui Juda foedus novum, non secundum pactum quod pepigi cum patribus vestris in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti: pactum, quod irritum fecerunt, et ego dominatus sum eorum, dicit Dominus. Sed hoc erit pactum, quod feriam cum domo Israel. Post dies illos, dicit Dominus, dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam: et ego ero eis in Dominum, et ipsi erunt mihi in populum; et non docebit ultra vir proximum [Col. 0382D] suum, et vir fratrem suum, dicens: Cognosce Dominum: omnes enim cognoscent me a minimo eorum usque ad maximum, ait Dominus: quia propitiabor iniquitatibus eorum, et peccati eorum non memorabor amplius (Jer. XXXI) . His ergo omnibus testimoniis demonstratur domum coelestis aedificii longo tempore ante esse praedictam, sed in adventu Christi Domini nostri veraciter esse completam: quia ipse veniens per se benedictionem tribuit, qui ante legem dedit per servum, et sui notitiam per Evangelii praedicationem, illustrante Spiritus sancti gratia, sine personarum acceptione omnibus contulit: nunc scilicet in fide, postmodum autem in ipsius veritatis contemplatione.

Dixitque David ad Salomonem: Fili mi, voluntatis [Col. 0383A] meae fuit, ut aedificarem domum nomini Domini Dei mei: sed factus est sermo Domini ad me, dicens: Multum sanguinem effudisti, et plurima bella bellasti; non poteris aedificare domum nomini meo, tanto effuso sanguine coram me. Quid est quod David dicit sibi interdictam a Domino domus Dei aedificationem propter multi sanguinis effusionem, nisi quod demonstrat Judaeos propter carnalem observantiam legis, ac sanguinolenta opera, victimarum corporalem mactationem, non posse spiritalis aedificii templum Domino reparare? Dum enim attenti appetebant terrena, minus solliciti fuerant ad quaerenda coelestia. Sive etiam significat ipsos Judaeos, qui pollutas manus habebant sanguine prophetarum ac ipsius Domini, non posse propter ferocitatem cordis sui Christi [Col. 0383B] agnoscere pietatem, qui venit in hunc mundum peccatores salvos facere (I Tim. I) , credentes in se ab omni labe peccati mundare, et facere sibi populum acceptabilem, sectatorem bonorum operum (Tit. II) . Unde ipsa Veritas in Evangelio eidem populo sub nomine Hierusalem improperat, dicens: Hierusalem, Hierusalem, quae occidis prophetas, et lapidas eos qui ad te missi sunt, quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas suas, et noluisti? Ecce relinquitur vobis domus vestra deserta (Matth. XXIII) . Haec ergo dignitas veri Dei templi aedificandi pacifico nostro reservata est: de quo ad David ipse Dominus ait:

Filius qui nascetur tibi, erit vir quietissimus; faciam enim eum requiescere ab omnibus inimicis suis [Col. 0383C] per circuitum, et ob hanc causam pacificus vocabitur, et pacem et otium dabo in Israel cunctis diebus ejus. Ipse aedificabit domum nomini meo, et ipse erit mihi in filium, et ego ero illi in patrem, firmaboque solium regni ejus super Israel in aeternum. In psalmo septuagesimo primo, cui titulus est, Psalmus in Salomonem, manifestis mysteriis, pacifici nostri, hoc est, Domini Jesu Christi, propheta David praenuntiat adventum, ubi inter alia dicit: Orietur in diebus justitia et abundantia pacis, donec extollatur luna. Et sic quoque. Orietur in die in tempore sanctae incarnationis, quando erat partu Virginis nascitura. Justitia enim Verbum Patris est, quod omnem creaturam et temporalia fecit universa, de quo legitur: Veritas de terra orta est, et justitia de [Col. 0383D] coelo prospexit. Addidit: Et abundantia pacis, donec extollatur luna (Psal. LXXXIV) . Et hic quoque subaudiendum est, orietur. Abundantia ergo pacis est dum religio Christianorum toto orbe dilatatur: donec extollatur luna, dixit, id est, quandiu protendatur et augeatur Ecclesia, aut constitutus praedestinatorum numerus compleatur. Et paulo ante in eodem psalmo: Suscipiant, inquit, montes pacem populo tuo (Ibid.) . Per montes significantur apostoli et prophetae, qui ad superna firmiter elevati coelesti gratiae proximant. Isti ergo tales pacem, id est, Christum suscipiunt fideli populo praedicandum. Ipse enim Domini populus est, qui ei credidit, et spirituali se conversatione tractavit. De hoc pacifico Isaias ita scribit, dicens: Parvulus [Col. 0384A] enim natus est nobis, et Filius datus est nobis; et factus est principatus super humerum ejus; vocabitur nomen ejus, Admirabilis, Consiliarius, Deus fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis. Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis (Isai. IX) . Ipse est pax nostra (juxta Pauli attestationem) qui fecit utraque unum (Ephes. II) ; qui in Evangelio discipulis ait: Pacem meam do vobis: pacem meam relinquo vobis (Joan. XIV) . Qui veniens in mundum, pacem praedicavit his qui prope, et pacem his qui longe fuerunt, quoniam per ipsum habemus accessum ambo in uno spiritu ad Patrem (Ephes. II) .

Ipse, inquit, aedificabit domum nomini meo; quae (testante Apostolo) domus sumus nos, si fidem firmam usque ad finem retinuerimus (Hebr. III) . Unde [Col. 0384B] memoratus gentium Apostolus ad ipsas gentes scribens ait: Ergo jam non estis hospites et advenae, sed estis cives sanctorum, et domestici Dei, superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Jesu, in quo omnis aedificatio constructa crescit in templum sanctum in Domino: in quo et vos aedificamini in habitaculum Dei in Spiritu sancto (Ephes. II) .

Et ipse, inquit, erit mihi in filium, et ego ero illi in patrem, firmaboque solioum regni ejus super Israel in aeternum. Huic sententiae concordat Psalmus octogesimus octavus, ubi ex persona Domini ita scriptum est: Ipse invocavit me: Pater meus es tu, Deus meus et susceptor salutis meae; et ego primogenitum ponam illum, excelsum prae regibus terrae. In aeternum servabo [Col. 0384C] illi misericordiam meam, et testamentum meum fidele ipsi, et ponam in saeculum saeculi semen ejus, et thronum ejus sicut dies coeli. Et hoc a forma servi dicitur. In his quatuor versibus absolute debellatur iniquitas Judaeorum et haereticorum. Quid enim evidentius, quid planius, ut esse credatur filius, qui invocat patrem, et rursum credatur esse puer, qui appellat filium? Nam quamvis haec duo nomina relativa sibi sint, unumque sufficiat dici, ut amborum virtus possit intelligi, tamen ut omnem scrupulum ambiguitatis excluderet, utraque posuit, utraque firmavit, et adhuc non desinit Judaeorum insana deviare protervia, dum erroris fuit causa sublata. Quod autem sequitur: Et ego primogenitum ponam illum, excelsum prae regibus terrae, perscrutandum et nobis est, [Col. 0384D] quare dixit, primogenitum, quasi vero Pater sic genuit substantialiter Filium, ut subsequeretur et alius. Et hoc locutionis genus Scripturae divinae constat esse proprium, sicut est et illud in Evangelio de Joseph et Maria, ubi ait: Et non cognovit eam, donec peperit filium suum primogenitum (Matth. I) . Nunquid consequens erit ut virgo semper Maria post Dominum Christum alterum peperisse filium credatur? Sed bene dicitur primogenitus, quamvis solus probetur ex Patris substantia genus: Ipse enim dicit: Ego sum alpha et omega, novissimus et primus, initium et finis, princeps et origo David, ut merito sermo iste quaestionem habere non debeat, quando ipsum et principium esse constat et finem. Ponam, constituam (dicit, [Col. 0385A] sicut in secundo psalmo ait: Ego autem constitutus sum rex ab eo) excelsum prae regibus terrae, sicut in septuagesimo primo psalmo dictum est: Et adorabunt eum omnes reges terrae. In aeternum, inquit, servabo illi misericordiam meam, et testamentum meum fidele ipsi. Et hoc a forma dicitur servi, quia misericordiam Patris aeterno videlicet honore suscepit, cui perpetua data est potestas in coelo et in terra (Matth. XXVIII) . Testamentum vero fidele est illi, quando quaecunque prophetae de ipso praedixerunt, integerrima veritate completa sunt. Et ponam, inquit, in saeculum saeculi semen ejus, et thronum ejus sicut dies coeli. Saeculum saeculi significat aeternitatem. Semen vero David Christus est Dominus, qui in aeterna gloria collocatur, regnat cum [Col. 0385B] Patre et Spiritu sancto per omnia saecula saeculorum. Thronus autem ejus potestas est futuri judicii: quae tanta veritate peragenda est, ut sanctis omnibus coelesti claritate praefulgeat. Sciendum sane alios esse dies istos, qui sibi vicaria revolutione succedunt; et illum futurum, qui continua luce perpetuus est, de quo in octogesimo tertio psalmo dictum est: Quia melior est dies una in atriis tuis super millia. Aut merito dies coeli sit dictus, qui objectu telluris tenebras non potest habere nocturnas

Ecce ego in paupertate mea praeparavi impensas domus Domini, auri talenta centum millia, et argenti mille millia, talentorum aeris vero et ferri non est pondus, vincitur enim numerus multitudine. Ligna et lapides praeparavi ad universa impendia. Quod [Col. 0385C] David in paupertate se dicit impensas domus Domini praeparasse, licet haec verba humilitatem ejus insinuent, tamen figuraliter significant indigentiam litterae legalis, quae scientiae multiplici deservit Novi Testamenti. Nam ipsa propter infirmitatem et inutilitatem ejus nihil ad perfectum adduxit, sicut Apostolus testatur, dicens: Lex enim est exemplar verorum atque coelestium, umbram habens futurorum bonorum, non ipsa exprimens imaginem rerum (Heb. VII; Heb. X; Gal. IV) ; quam et elementum hujus mundi alibi nuncupavit (Col. II) . Omnis enim res terrena si comparetur coelestibus, et temporalia si adaequentur aeternis, quasi parva esse videntur. Et tamen structura, quae in altum surgere nititur, et in imo fundamenta collocet necesse est, et sic ad excelsiora [Col. 0385D] provehatur. Praeparavit David impensas domus Domini, auri talenta centum millia, et argenti mille millia talentorum, cum patres veteris testamenti in scriptis suis et sensus profunditatem et eloquii venustatem copiose inserebant, quorum etiam perfectionem perfecti numeri demonstrant. Centenarium ergo numerum et millenarium perfectos nemo esse ambigit. Similiter et in talenti nomine, quod caeteris ponderibus magnitudinis praeminet, perfectio ejusdem rei ostenditur. Quod vero aeris et ferri dicit non esse pondus, significat divinorum testimoniorum firmitatem non esse aestimabilem, quia constat eam esse incommutabilem. Unde Salvator in Evangelio ad discipulos ait: Nolite putare quoniam veni solvere [Col. 0386A] legem aut prophetas; non veni solvere, sed adimplere. Amen quippe dico vobis: iota unum aut unus apex non praeteribit a lege donec omnia fiant (Matth. V) . Et alibi: Coelum, inquit, et terra transient: verba autem mea non transient (Marc. XIII) . Ligna et lapides praeterea David praeparavit ad universa impendia aedificiorum, quia diversas hominum personas, quas lignorum et lapidum nomina notant (lignorum scilicet propter elationem mentis, et lapidum propter duritiam cordis) lex et prophetae, securi verbi decidendo et poliendo, ad constructionem domus Dei decentissime praeparabant.

Habes quoque plurimos artifices, latomos et caementarios, artifices quoque lignorum omnium artium, ad faciendum opus prudentissimos in aureo et argento, [Col. 0386B] aere et ferro. Artifices domus Dei praedicatores sunt sancti, qui aliquando latomorum, aliquando vero caementariorum, aliquando etiam carpentariorum, atque fabrorum auri et argenti, et caeterorum metallorum nomine propter diversas actiones nuncupantur, quia juxta qualitatem auditorum formari debent sermones praedicantium. Aliter enim docendi sunt sapientes, atque aliter insipientes; aliter superbi, aliter humiles, et aliter fortes, atque aliter infirmi sunt imbuendi.

Praecepit quoque David cunctis principibus Israel ut adjuvarent Salomonem filium suum: cernitis, inquiens, quod Dominus Deus vester vobiscum sit, et dederit vobis requiem per circuitum, et tradiderit omnes inimicos in manum vestram, et subjecta sit terra coram [Col. 0386C] Domino et coram populo ejus. Praebete ergo corda vestra et animas vestras, ut quaeratis Dominum Deum vestrum, et consurgite et aedificate sanctuarium Domino Deo. Quod David praecepit cunctis principibus Israel ut adjuvarent Salomonem filium suum in opere templi, ostendit quod lex et prophetae firma auctoritate docebant ut omnes qui principatum Israel rite gererent, hoc est, qui scientia et virtutibus in Ecclesia eminerent, verum Salomonem in aedificio domus spiritualis adjuvarent, recte scilicet docendo ac bene vivendo. Unde Moyses ad ipsos filios Israel ait: Prophetam vobis suscitabit Dominus fratribus vestris, tanquam meipsum audietis. Et erit, quicunque non audierit prophetam illum, exterminabitur anima ejus de populo suo (Deut. XVIII) . Sic et ipse David mysticos [Col. 0386D] operatores et ministros templi Domini instituens dicit in Psalmis: Afferte Domino, filii Dei, afferte Domino filios arietum. Afferte Domino patriae gentium, afferte Domino gloriam et honorem, afferte Domino gloriam nomini ejus. Tollite hostias et introite in atria ejus; adorate Dominum in aula sancta ejus (Psal. XXVIII) . Huic et per Isaiam dicit: Prope feci justitiam meam, non elongabitur, et salus mea non morabitur. Dabo in Sion salutem, et Israel gloriam meam. Ecce ego locutus sum, et vocavi eum, adduxi eum, et directa est via ejus. Accedite ad eum, et audite, in voce exsultationis annuntiate, auditum facite hoc, et ferte illud usque ad extremum terrae. Dicite, Redimet Dominus servum suum Jacob (Isai. XLVI; XLVIII) . [Col. 0387A] Hinc et per Hieremiam dicitur: Ecce dies venient, ait Dominus, et suscitabo David germen justum, et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet judicium et justitiam in terra. In diebus illis salvabitur Juda, et Israel habitabit confidenter. Et hoc est nomen quo vocabunt eum: Dominus justus noster. Audite verbum Domini, domus Israel. Haec dicit Dominus: Judicate mane judicium, et eruite vi oppressum de manu calumniantis, ne forte egrediatur, ut ignis, indignatio mea, et succendatur, et non sit qui exstinguat. Ecce ego convertam conversionem tabernaculorum Jacob, et tecti ejus miserebor, et aedificabitur civitas in excelso suo, et templum juxta ordinem suum fundabitur et egredietur de eis laus voxque laudantium, et multiplicabo eos et non minuentur; et glorificabo eos, et non attenuabuntur. [Col. 0387B] Et erunt filii ejus, sicut a principio, et coetus ejus coram me permanebit. Et visitabo adversum omnes qui tribulant eum. Et erit dux ejus ex eo, et principes de medio ejus producetur, et applicabo eum et accedet ad me. Quis enim iste est qui applicet cor suum, et appropinquet mihi? ait Dominus. Eritis mihi in populum, et ego ero vobis in Dominum (Jerem. XXIII, XXI, XXX) . Simili modo et caeteri prophetae hoc dicebant dictis, hocque persuadebant exemplis, ut Salvatori venienti quisque cordis habitaculum praepararet, et in mente sua sanctuarium Domini recta fide et bona voluntate construeret, quatenus illis introduceretur arca foederis Domini, hoc est, fides incarnationis Christi, vasaque Domino consecrata, sanctorum virorum utique exemplum, et mirifica [Col. 0387C] facta. Vasa enim Dei sunt animae sanctorum, in quibus sapientia divina consistit, ac diversa Spiritus sancti charismata continentur. Unde per quemdam Sapientem dicitur: Anima justi sedes est sapientiae. Et item: Spiritus, inquit, Domini replevit orbem terrarum, et hoc, quod continet omnia, scientiam habet vocis (Sap. I) .

(I PAR. XXIII.) Igitur David senex et plenus dierum regem constituit Salomonem filium suum super Israel, et congregavit omnes principes Israel et sacerdotes et Levitas. Quid est, quod David senex et plenus dierum [Col. 0387D] regem constituit Salomonem, nisi quod post completionem veteris Testamenti incarnatio praenuntiata successit Salvatoris, quae humano generi regimen rectae fidei, tam intellectus ac sanctae conversationis ad promerendam aeternam beatitudinem conferret, juxta illud Pauli Apostoli, qui scribens ad Galatas ait: Postquam venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus (Col. IV) . Illuc ergo congregati sunt omnes principes Israel, sacerdotes atque Levitae, cum singuli ordines diversorum officiorum ad servitium Christi congregabantur ut ejus ministerio digne fungerentur.

[Col. 0388A] Numeratique sunt Levitae a 30 annis et supra, et inventi sunt 38,000 virorum. Ex his electi sunt et distributi in ministerium domus Domini 24,000. Praepositorum autem et Judicum 6,000. Porro 4,000 janitores, et totidem psaltae canentes Domino in organis, quae fecerat David ad canendum. Quid est, quod Levitas 30 annis et supra, nisi quia ostendit quod omnes qui ministerio Domini funguntur, sanctae Trinitatis fidem cum adimpletione mandatorum servare debent. Unde et inventa sunt de his qui annumerati sunt 38,000 virorum, quia quisquis sancta fide ac bonis operibus usque in finem Deo deservit, ad resurrectionis gratiam, et ad aeternam beatitudinem, quae octonario numero signantur, pertinebit. Quod autem ex his qui electi sunt, et distributi in [Col. 0388B] ministerium domus Domini 24,000 ordinabantur, significat veros ministros Christi lucis operibus debere instare, et a via justitiae non declinare. Nam 34 horis totus per circuitum illustratur orbis, et tenebrarum pellitur umbra. Unde Salvator in Evangelio 72 discipulos ad praedicandum misit (Luc. X) , quia sanctae Trinitatis fidem cum lucis operibus cuique ad justitiam sufficere demonstrare voluit; ter vicies enim et quater terni 72 faciunt. Quo numero et linguarum diversitas ac librorum Veteris Novique Testamenti series comprehenditur. At praepositorum et judicum 6,000 esse describuntur. Et quid per hoc minuitur, nisi quod nemo hujus ordinis dignitatem appetere debet, qui perfectionem doctrinae ac virtutum habere non student? Senario enim numero [Col. 0388C] mundus creatus est, et sexta die homo factus (Gen. I) , qua et Redemptor noster natus esse dignoscitur. Unde dignum est ut qui se recolit a perfecto creatore creatum perfectum atque redemptum, perfectionis ipsius, secundum possibilitatis suae modum, habere curet. Porro quatuor millia janitores et totidem psaltae canentes Domino in organis constituente David, fuere, ut ostenderetur quod is qui janitoris vel psaltae officium digne vult agere, evangelicam doctrinam atque mandata debet custodire, quia qui non illius sequitur vestigium, nunquam ad ipsius officii pertinget fastigium.

Et distribuit eos David per vices filiorum Levi, Gerson videlicet et Caath et Merari, etc. Quod David Levitas secundum numerum trium filiorum Levi distribuit, [Col. 0388D] significat quod textus legis divinae, ac prophetarum lectio ministros Domini, qui acquisiti sunt per gratiam Dei et additi ad fidelium numerum, sanctae Trinitatis fidem servare docet cum exsecutione virtutum. Hoc enim ipsorum patrum nomina demonstrant. Nam Levi interpretatur additus, sive assumptus; Gerson, advena ibi, vel ejectio eorum; Caath, molares dentes, sive patienter; Merari, amarus vel amaritudinis. Omnis enim, qui assumptus est domo Domini et additus coetui sanctorum imbutusque sacramentis ecclesiasticis, primum debet ejicere a mente sua omnem immunditiam atque spurcitiam vitiorum, et renuntiare voluptatibus mundi ut fiat in terra cum Propheta advena et peregrinus (Psal. XXXV) , et cum Apostolo mundo crucifixus (Gal. VI) . Deinde mortalitatis discretionem in conversatione studeat habere, et quatuor virtutum quadriga vitam suam honeste ducere, atque ad coelestia provehere decertet, id est, prudentia, justitia, fortitudine et temperantia; patienterque adversa cuncta toleret, sciens se certam mercedem pro hoc, si persuaserit et perseveraverit, in futuro accepturum. Postremo cum fervente animo discat appetere coelestia, et praesentia cuncta vilia aestimet et amara. Hocque modo dignus minister Domini in vero templo Dei (quod est Ecclesia) et utilis apparebit.

Separatusque est Aaron ut ministraret in sancta sanctorum, et filii ejus in sempiternum, et adoleret incensum Domino secundum ritum suum ac benediceret [Col. 0389B] nomini ejus in perpetuum. Quid per Aaron ac filios ejus melius quam Christus et membra ejus intelligi possunt, cujus est sacerdotium sempiternum (Psal. CIX) ? Hic ergo separatus est, ut ministraret in sancto sanctorum, quia solus sine peccati macula inventus, coelestium secretorum penetravit arcana, et (juxta Pauli testimonium) alii quidem sine jurejurando sacerdotes facti sunt, hic autem cum jurejurando per eum qui dixit ad illum: Juravit Dominus et non poenitebit eum: Tu es sacerdos in aeternum. In tantum melioris testamenti sponsor factus est Jesus. Et alii quidem plures facti sunt sacerdotes idcirco quod morte prohiberentur permanere: hic autem, quod maneat in aeternum sempiternum habet sacerdotium. Unde et salvare in perpetuum potest [Col. 0389C] accedens per semetipsum ad Deum, semper vivens ad interpellandum pro nobis (Heb. VII) . Unde incensum orationis ejus semper placabile est apud Deum. Quod vero sequitur:

Moysi quoque hominis Dei, filii annumerati sunt in tribu Levi, etc. Significat, non paucos de priori populo ad ecclesiasticum sacerdotium pertinere, sicut manifeste in Actibus apostolorum de primitiva in Hierusalem demonstratur Ecclesia, ubi scriptum est: Verbum autem Domini crescebat, et multiplicabatur numerus discipulorum in Hierusalem valde. Multa enim turba sacerdotum obediebat fidei (Act. VI) . Post hoc quoque, enumeratis principibus de filiis Levi, subsequitur Scriptura dicens:

Hi filii Levi in cognationibus et familiis suis principes [Col. 0389D] per vices et numerum capitum singulorum, qui faciebant opera ministerii domus Domini a viginti annis et supra. Quid est, quod a viginti annis et supra, dicit ministros domus Domini annumeratos, nisi quod ostendit, omnes qui ministerio Domini fungi voluerint, decalogi observantiam in duobus praeceptis charitatis servare debere, et secundum eorum jura ministerium ecclesiasticum gerere? quia in his duobus praeceptis, hoc est, in dilectione Dei et proximi, universa pendet lex et prophetae (Matth. XXII) . Plenitudo ergo legis, juxta Pauli sententiam, est dilectio (Rom. XIII) . Unde princeps apostolorum, quomodo in ipsa charitate serviendium sit Deo, docet, dicens: Vos autem, fratres, curam omnem subinferentes [Col. 0390A] ministrate in fide vestra virtutem, in virtute autem scientiam, in scientia autem abstinentiam, in abstinentia autem patientiam, in patientia autem pietatem, in pietate autem amorem fraternitatis, in amore autem fraternitatis charitatem. Haec autem omnia si vobiscum adsint et superent, non vacuos et sine fructu vos constituent in Domini nostri Jesu Christi cognitione. Cui enim non praesto sunt haec, caecus est et manutentans, oblivionem accipiens purgationis veterum suorum delictorum. Quapropter, fratres, magis satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem faciatis. Haec enim facientes non peccabitis aliquando: Si enim abundanter ministrabitur vobis introitus in aeternum regnum Domini nostri Salvatoris Jesu Christi (II Petr. I) .

[Col. 0390B] Dixit enim David: Requiem dedit Dominus Deus Israel populo suo, et habitationem Hierusalem usque in aeternum: nec erit officii Levitarum, ut ultra portent tabernaculum et omnia vasa ejus ad ministrandum. Quandiu ergo filii Israel in deserto fuerunt, et quando terram Chanaan bellis possidere coeperunt, tabernaculum Domini per diversa loca ferebatur. Postquam autem templum aedificatum est, non fuit necessaria haec locorum mutatio; sed in ipso templo Domini sanctificatio Domini est collata, mystice significans quod cultus atque observantia Veteris Testamenti variis figuris imitabilis ac diversa in semetipso semper fuit. Cum autem ad Evangelium accessit, jam ibidem stabilitatem motus sui invenit: quia lex per Moysen data est, gratia et veritas per [Col. 0390C] Jesum Christum facta est (Joan. I) . Juxta praecepta quoque David novissima supputabitur numerus filiorum Levi a viginti annis, et supra; et erunt sub manu filiorum Aaron in cultum domus Domini in vestibulis, et in exedris, et in loco purificationis, et in sanctuario, et universis operibus ministerii templi Domini. Distribuente David Levitae a viginti annis juxta praeceptum legis sub manu filiorum Aaron, hoc est, sacerdotum in cultum domus Domini ordinabantur, ut minores discerent majoribus obedire, et majores a minoribus adjuti dignius officium suum in ministerio domus Domini possent explere. Sic et in Ecclesia praesenti minores gradus majoribus per humilitatem semper debent subesse, et majores per charitatem minoribus rite praeesse, et ita omnium [Col. 0390D] membra erant in pace. Quod autem dicit:

In vestibulis et exedris. Vestibulum est locus ante fores, quod dicitur porticus vel aditus domus privatae, vel spatium: inde dictum, quod eo vestiuntur fores templi vel quorumlibet aedificiorum. Exedrae quoque sunt thalami vel cubicula, quae habitationi Levitarum atque sacerdotum fuerant praeparata; in his ergo Levitae ministrantes excubabant, quatenus docerent veri templi Domini ministros aditum ipsius diligenter observare, et dignos quosque intromittere, indignos vero inde abjicere atque repellere, quia claviger coelestis pervigil semper esse debet et cautus in omnibus.

Sacerdotes autem super panes propositionis, et ad [Col. 0391A] similae sacrificium, ad lagana et azyma, et sartaginem, et ad torrendum, et super omne pondus atque mensuram. Quod in quibusdam codicibus habet: ad ferventem similam: et in quibusdam: ad torrendum tantummodo: error est. In Hebraeo non habet in hoc loco, similam, quae simila paululum superius nominata; sed, ad torrendum tantummodo, ponitur, ut subaudias, spicas. Primitiae enim quando deferebantur spicarum torrebantur, et grava comedebantur: quod genus cibi vulgo graveas vocant. Nec enim et illud, quod in quibusdam codicibus legitur: super omne pondus et mensuram, in Hebraeo dicitur non haberi pondus, sed tantum mensuram. Hoc enim significari putant et ea quae sub brachiis suis manibus aut funibus metiuntur, et ea quae vasis. Sacerdotum [Col. 0391B] enim cura erat ut omnia quae ministeriis templi deputata erant, apte et rationabiliter et secundum ordinem ac mensuram fierent.

Levitae ergo ut stent mane ad confitendum et ad canendum Domino, similiterque ad vesperam tam in oblatione holocaustorum Domini, quam in sabbatis et kalendis et solemnitatibus reliquis juxta numerum et caeremonias uniuscujusque rei jugiter coram Domino. Cum sacerdotes ea quae suprascripta sunt, fecerunt, tunc Levitae ad canendum, et ad caetera, quae sibi credita sunt, officia commoveri, a David ordinati sunt. Unde ita in sequentibus scriptum est: Igitur David et magistratus exercitus segregaverunt in ministerium filios Asaph, et Eman, et Idithun, qui prophetarent in citharis et psalteriis et cymbalis, secundum [Col. 0391C] numerum suum dedicato sibi officio servientes. Quod autem eos dicit mane et vespere stare ad confitendum Domino, hoc est, illis horis, quando offerebatur juge sacrificium secundum legis praecepta, et in festivitatis, hoc est, sabbatis et kalendis et solemnitatibus reliquis, in quibus singulis specialiter deputatur sunt oblationes Domino offerendae, juxta ritum legis quae tradita est filiis Israel per manum Moysi. Mystice autem in Levitis ac cantoribus domus Domini significatur sancta Ecclesia, quae non solum privatis locis, ac decretis temporibus, sed in omni loco, et in omni tempore, semper et ubique laudat Dominum. Unde et in psalterio tripudiando cum Propheta dicit: Benedicam Domino in omni tempore; semper laus ejus in ore meo (Psal. XXXIII) . Ad quam et Apostolus loquitur, [Col. 0391D] dicens: Nolite inebriari vino, in quo est luxuria, sed implemini Spiritu sancto, loquentes vobismetipsis in psalmo et hymnis et canticis spiritualibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris, Domino gratias agentes semper pro omnibus in nomine Domini nostri Jesu Christi (Ephes. V) .

(I PAR. XXIV.) Porro filiis Aaron nae portiones erunt. Filii Aaron: Nadab, Abiu et Eleazar, et Ithamar. Mortui sunt autem Nadab et Abiu ante patrem suum absque liberis: sacerdotioque functus est Eleazar [Col. 0392A] et Ithamar. Et divisit eos David, id est, Sadoch de filiis Eleazar, et Ahimelech de filiis Ithamar, secundum vices suas et ministerium: inventique sunt multo plures filii Eleazar in principibus viris, quam filii Ithamar. Divisit autem eis, hoc est filiis Eleazar, principes per familias sedecim, et filiis Ithamar per familias et domus suas octo. Porro divisit utrasque inter se familias fortibus. Erant enim principes sanctuarii, et principes Dei, tam de filiis Eleazar quam de filiis Ithamar. Quid est quod David distribuens sacerdotalem originem, utramque domum, et Eleazar videlicet et Ithamar, et sacerdotii ministerium et pontificatus dignitatem ordinavit, nisi quod Redemptor noster non solum ex Judaeis, verum ex gentibus elegit, qui sacerdotio ecclesiastico digne fungerentur? [Col. 0392B] Potest quippe in Eleazar, seniore filio Aaron (qui interpretatur Deus meus adjutor, sive Dei adjutorium, et prior per successionem filiorum suorum summum sacerdotium tenendo Leviticam stirpem regebat) ecclesiastici sacerdotii ac sacrificii spiritualis accipi figura: quod prius legitur per Melchisedech panis et vini oblatum esse sacrificium (quod nimirum corporis et sanguinis Christi praeferebat sacramentum) quam per Aaron ac Leviticam tribum pecudum victimationes institutas et hostias animalium (Gen. XIV) . Unde, juxta Pauli sententiam, qui decimas accepit, decimatus est: adhuc enim Levi in lumbis patris Abrahae erat, quando obviavit ei Melchisedech (Hebr. VII) . Similiter et Ithamar, qui interpretatur amarus, et per David ad culmen honoris [Col. 0392C] Levitici ascendit, eorum typus est, qui per Redemptorem nostrum de gente Judaea et figurali legis ac caeremoniarum observantia ad veritatem Evangelii et Novi Testamenti translati sunt cultum. Recte ergo ibi, amarus, gens Judaea nuncupatur: quia licet primogeniti loco a Domino eligeretur, ac angelorum obsequiis ac cibo coelesti bene fuisset educata, tamen amaritudinem proterviae suae nunquam perfecte amisit. Unde ei per prophetam ipse Dominus dicit: Ego quidem te plantavi vineam meam electam, omne semen verum. Quomodo conversa es in amaritudinem vitis alienae (Jer. II) ? Et item: Exspectavi, inquit, ut faceret uvas, et fecit labruscas (Isa. V) . Ob hoc utique plures ex filiis Eleazar, quam ex filiis Ithamar electi sunt ad sacerdotium: quia plures filiis desertae [Col. 0392D] magis quam ejus quae habet virum (Psal. LIV) . Atque ipsa quandiu erat sterilis, peperit septem, et quae multa in filiis infirmata est (I Reg. II) . Septenario ergo numero propter septiformem Spiritum universae Ecclesiae est signata perfectio: propter quod et Joannes Apostolus ad septem scribit ecclesias, et modo se ostendens ad unius plenitudinem scribere (Apoc. I) . Et in Proverbiis Salomonis hoc antea praefigurans: Sapientia sibi aedificavit domum, et suffulsit eam columnis septem (Prov. IX) . Porro id quod in filiis Eleazar principes, per familias, sedecim fuerint ordinati, et in filiis Ithamar tantummodo octo, ad eamdem significationem respicit, quod nimirum Ecclesia ad operationem synagogae duplicem habet gratiam. [Col. 0393A] In sedecim ergo duplex constat octonarius, et in lege octava die carnalis circumcisio agi fuerat instituta. In Evangelio et specialis circumcisio cordium, et futura corporum eodem numero expressa est resurrectio, quando hi qui evangelicarum octo beatitudinum species rite in hac vita servaverunt, ad aeternae remunerationis in coelesti regno conscendent praemium. Quod enim subjungitur: Erant enim principes sanctuarii et principes Dei, tam de filiis Eleazar, quam de filiis Ithamar: ostendit, quod nemo rite pervenit ad ministerium sanctuarii, et ad principatum sacerdotii, nisi per electionem ordinationis Dei. Unde hic excluditur omnis superbiae fastus, et omnis terrenae cupiditatis affectus, nec non et simoniacae pestis avaritiae; neque ulli licet hoc pecunia appetere, [Col. 0393B] quod divina largitas humilibus gratuito munere solet conferre. Nec sine mysterio illud est quod dicitur David utrasque familias inter se divisisse sortibus; verum ista sors in Scripturis divinis tam saepe commemoratur, ut magnum nescio quod divini judicii gestare videatur arcanum. Scriptum est enim in Levitico, unam sortem Domino dari, et unam a pompeio, id est, transmissori. Item Moyses quibusdam tribubus trans Jordanem terram sorte divisit. Jesu quoque filius Jesunave terram repromissionis filiis Israel sorte missa distribuit. Sors quoque Jonam prodidit latentem (Joan. I) . Et in Salomone legitur: Contradictiones cohibet sors, et inter potentes definiet (Prov. XVIII) . In Novo quoque Testamento, id est, in Actibus apostolorum, sors Matthiam designavit [Col. 0393C] Apostolum (Act. I) . Paulus etiam idem apostolus scribens ad Ephesios sorte se dicit vocatum secundum propositum ejus qui omnia operatur secundum consilium voluntatis suae (Ephes. I) . Sic enim ad Colossenses scribens dicit: Gratias, inquit, agentes Deo Patri, qui idoneos nos fecit in parte sortis sanctorum in lumine (Col. I) . Sed cum multa legantur tam in Veteri quam in Novo Testamento sortibus fuisse divisa, nemo ausus est negare per eam divinitus esse monstratum, quod mens devota petitione supplici postulavit. Tamen non temere nec indifferenter sortibus est credendum, cum privilegia singulorum, ut Hieronymus ait, communem legem facere non possint. Nec divinitas aliquomodo ab humana [Col. 0393D] curiositate tentari debet, juxta quod scriptum est: Non tentabis Dominum Deum tuum (Deut. VI) . Verumtamen, quod si qui necessitate aliqua compulsi Dominum putent sortibus, exemplo apostolorum, esse consulendum, videant, hoc ipsos apostolos non nisi collecto fratrum coetu, et precibus ad Deum fusis egisse.

Descripsitque eos Semeias, filius Nathanael, scriba Levites, coram rege et principibus, et Sadoc sacerdote, et Abimelech, filio Abiathar, principibusque familiarum sacerdotalium et Leviticarum: unam domum, quae cum caeteris praeerat, Eleazar; et alteram domum, quae sub se habebat caeteros, Ithamar. Quod Semeias, filius Nathanael, scriba Levites coram rege et principibus sacerdotum dicitur descripsisse [Col. 0394A] ipsas sortes, significat doctorem ordine omnia, quae in lege comprehensa sunt, mysteria pure et sincere coram Deo et hominibus verbo rectae fidei tractare, atque ad notitiam auditorum perducere. Quod bene ipsa nomina per interpretationes ostendunt: nam Semeias, audiens Dominum; Nathanael, donum Dei recte; Sadoch, justus; Abimelech, frater meus rex; et Abiathar, pater superfluus, interpretatur. Qui ergo rite audit Dominum recte discendo legem ejus, et obediendo mandatis illius, ipse filius est doni Dei, quia hanc gratiam non nisi ex dono habet divino. Sicque scriba doctus in regno coelorum, et minister veri templi describit ritum sacerdotii coram rege, videlicet Christo seu populo Christiano (Matth. XIII) . Qui bene rex potest [Col. 0394B] dici, quia corpus est Christi, et vitam suam rite regit, suiquemetipsius bene dominatur (Apoc. I, 3) . Qui etiam licet ex superfluo patre, hoc est gentili populo, sit editus, tamen sacerdotalem sicut et regiam habet dignitatem et Justi nomine merito censetur.

Exivit autem sors prima Joiarib, secunda Jedei, tertia Harim, quarta Seorim, quinta Melchia, sexta Maiman, septima Accos, octava Abias, nona Jesua, decima Sechenia, undecima Eliasib, duodecima Jacim, terdiadecima Hoppha, decima quarta Isbaab, decima quinta Belga, decima sexta Emmer, decima septima Hesir, decima octava Aphses, decima nona Pheteia, vigesima Hezechiel, vigesima prima Jachin, vigesima secunda Gamul, vigesima tertia Dalaian, vigesima [Col. 0394C] quarta Mahazian. Hae vices eorum secundum ministeria sua, ut ingrediantur domum Domini, et juxta ritum suum sub manu Aaron patris eorum, sicut praeceperat Dominus Deus Israel. Quid est quod in viginti quatuor sortes Levitica tribus, et sacerdotalis ordo distribuitur, nisi quod ostendit Ecclesiam catholicam sacerdotalem et regiam dignitatem pleniter habere, et legis atque Evangelii doctrinam perfecte servare (I Petr. II) . Hanc videlicet Joannes apostolus et evangelista in Apocalypsi sua sub eodem numero, hoc est, vicenario et quaternario in circuitu sedis Dei sub figura seniorum sedentem vidit super thronos viginti quatuor (Apoc. I) , ut ostenderet universam Dei Ecclesiam, quae per geminum testamentum [Col. 0394D] de patriarchis et apostolis generata est, perpetualiter cum Christo regnare. Sedentem autem cernit propter judiciariam ejus in Christo dignitatem. Sedebunt enim et judicabunt universa membra scilicet in uno et per unum caput. Caeterum quomodo poterunt sancti in judicio sedere stantes ad dextram judicis? Possunt etiam viginti quatuor seniores in illis intelligi, qui perfectionem operis, quae senario numero commendatur, clara Evangelii praedicatione consummant. Nam quater seni viginti quatuor faciunt. Nec non et eosdem seniores amietos vestimentis albis, et in capitibus eorum coronas aureas habere praedictus apostolus commemorat, ut demonstret, illos bonis operibus indutos perenni mentis memoria gaudia superna quaesituros. Saepe [Col. 0395A] enim capitis nomine mens solet intelligi. Quod autem dicit has vices secundum ministeria sua et juxta ritum suum sub manu esse Aaron patris eorum, per nomen Aaron significat pontificem, qui extrema quoque sorte electus ordine vicis suae caeteris minoribus gradibus praeerat, et disponebat, quae facienda erant in domo Dei. Erant enim, ut superius dictum est, principes sanctuarii et principes Dei, tam de filiis Eleazar quam de filiis Ithamar. De his quoque sortibus Josephus taliter narrat, dicens: «Divisit autem eos per generationes, et segregans ex tribu sacerdotes, inveniens eorum generationes viginti quatuor. Ex domo quidem Eleazar tredecim et de Ithamar octo, et praecipiens ut unaquaeque generatio ministraret Deo per dies octo a sabbato usque ad [Col. 0395B] sabbatum: et ita omnium generationes sortem accepere, praesente David et Sadoch et Abiathar sacerdotibus et principibus universis. Et prima quidem generatio conscendens scripta est prima, et secunda pariter et tertia et consequenter usque ad vicesimam quartam. Et haec divisio permansit usque ad praesentem diem. Fecit autem ex tribu Levitarum partes viginti quatuor et sortiti eodem modo conscendere: utque secundum sacerdotium octo diebus ipsi quoque ministrarent, instituit. Eos autem qui erant ex germine Moysi, hos eminentius honoravit: fecit autem eos custodes thesaurorum Dei atque vasorum, quae reges Deo dicare continget: jussitque omnibus de tribu Levi simul et sacerdotibus, ut die noctuque Deo servirent, sicut ei praeceperat [Col. 0395C] Moyses.»

(I PAR. XXV.) Igitur David et magistratus exercitus segregaverunt in ministerium filios Asaph, et Heman, et Idithun, qui prophetarent in cithario et psalteriis et cymbalis, secundum numerum suum dedicato sibi officio servientes, et reliqua. Elegit David ac segregavit cum senioribus populi tres principes cantorum, Asaph scilicet et Heman et Idithun, ut ipsi cum filiis suis prophetarent in citharis et psalteriis et cymbalis secundum deputatum sibi officium, ut praesignaret, [Col. 0395D] quia verus David, rex et Dominus noster, omnem ordinem ecclesiastici ministerii in sancta Trinitatis fide ministranda suum officium agere vult; nec alius ei laudes digne canere potest, nisi qui in confessione Patris et Filii et Spiritus sancti per fidem, et spem et charitatem illum laudat. Quod et trium praedictorum principum nomina interpretatione sua apte demonstrant. Nam Asaph, colligens, interpretatur; Heman, cor eorum; et Idithun, transiliens. Qui enim mente sagaci divinorum librorum sententias colligit, atque transiliens omnem terrenarum rerum cupiditatem, eas secundum charitatis regulam rimando tractaverit: hic profecto divinae majestati dignus laudes decantabit. Quid autem ipsa instrumenta, [Col. 0396A] hoc est, cithara et psalterium et cymbala significent, superius dictum est.

Fuit autem numerus eorum cum fratribus suis, qui erudiebant canticum Domini cuncti doctores, ducenti octoginta octo. Apte doctores cantici Domini ducenti octoginta octo esse dicuntur, ut ostendatur ipsos merito doctores divinae laudis dici posse, qui canonem divinorum librorum sensu Evangelico exponunt. Quater enim septuaginta duo ducenta octoginta octo faciunt: libros autem Veteris et Novi Testamenti septuaginta duos esse omnibus notum est. Et ideo necesse est ut quicunque divino officio fungi rite voluerit, quatuor principalibus virtutibus operam dans, meditationi evangelicae doctrinae maxime incumbat, et secundum ejus normam, quidquid [Col. 0396B] didicerit, vel quidquid docuerit, formare curet.

Miseruntque sortes per vices suas ex aequo, tam major quam minor, doctus pariter et indoctus, et reliqua. In omnibus ordinibus necessaria est cauta electio, ne forte quis per petulantiam suam ecclesiastici ordinis gradum dare aut accipere praesumat. Unde hic, major et minor, doctus pariter et indoctus ut sortibus subjaceant, docet. Hinc et Paulus ad Timotheum scribens ait: Manus cito nemini imposueris, neque communicaveris peccatis alienis (I Tim. V) . Tue ergo, fili, confortare in gratia, quae est in Cgristo Jesu, et quae audisti a me per multos testes, haec commenda fidelibus, qui idonei erunt et alios docere (II Tim. II) . Hinc et per singulos ordines instrueris ( sic ) docet, qualiter unusquisque pervenire ad gradum, et qualiter [Col. 0396C] in eo conversari debeat, quia periculosum est quodlibet onus subire velle, quod se scit omnino sufferre non posse. Enumeratis ergo janitoribus, et origine eorum, sequitur Scriptura, dicens:

(I PAR. XXVI.) Hi divisi sunt in janitores, ut semper principes custodiarum sicut et fratres eorum, ministrarent in domo Domini. Missae sunt ergo sortes ex aequo et parvis et magnis per familias suas in unamquamque portarum. Cecidit ergo sors orientalis Selemiae. Porro Zachariae filio ejus, viro prudentissimo et erudito sortito obtigit plaga septentrionalis. Obededom vero et [Col. 0396D] filiis ejus ad austrum: in qua parte domus erat seniorum concilium. Sepphim et Hosa ad occidentem juxta portam, quae ducit ad viam ascensionis, custodia contra custodiam. Ad orientem vero Levitae sex, et ad aquilonem quatuor per diem; atque ad meridiem similiter in die, quatuor, et ubi erat concilium, bini et bini. In cellulis quoque janitorum ad occidentem quatuor in via, binique per cellulas. Hae sunt divisiones janitorum filiorum Corae et Merari. Janitores sunt et principes custodiarum domus Dei, doctores sancti qui observant introitum Ecclesiae, et singulorum, qui ad baptismum Christi atque ad veram religionem accedunt, fidem et devotionem explorant. Hi etiam ex aequo, et parvus et magnus, per sortes eliguntur, [Col. 0397A] quia non secundum personarum considerationem, sed juxta intellectum sapientiae, et probitatem vitae, in honorem gradus promoventur. Unde princeps apostolorum disceptantibus adversum se Judaeis de gentilium ad fidem susceptione respondit: In veritate comperi, quoniam non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente qui timet Dominum, et operatur justitiam, acceptus est illi (Act. X) . Cecidit ergo sors orientalis Selemiae. Et quid per Selemiam, qui interpretatur reddente Domino, nisi officium apostolorum et primorum doctorum Evangelii insinuatur, quibus orientalis porta, hoc est, primitiva in Judaeis Ecclesia commendatur. Hi ergo merito, reddente Domino, dicuntur: quia sicut antiquis patribus Dominus promisit, ita in filiis eorum [Col. 0397B] ipse complevit. Unde de eis per Isaiam dicitur: Ecce ego creo Hierusalem exsultationem, et populum ejus gaudium. Exsultabo in Hierusalem, et gaudebo in populo meo, et aedificabunt domos, et habitabunt, et plantabunt vineas, et comedent fructum earum: non plantabitur, et alius comedet. Secundum enim dies ligni erunt dies populi mei: et opera manuum eorum inveterabunt electis meis. Non laborabitur frustra, neque generabunt in conturbationem: quia semen benedictorum Domini est, et nepotes eorum cum eis.

Porro Zachariae filio ejus, viro prudentissimo et erudito, sorte obtigit plaga septentrionalis. Per Zachariam, qui memor Domini interpretatur, et fuit filius Selemiae, doctores gentium, qui ab ipsis apostolis et primis praedicatoribus Evangelii ad praedicandum [Col. 0397C] gentibus ordinati sunt, designantur: qualis fuit Barnabas et Saulus de quibus, orantibus discipulis et jejunantibus, dixit Spiritus sanctus: Segregate mihi Paulum et Barnabam in opus ad quod assumpsi eos (Act. XIII) . Per septentrionalem plagam quae frigidum ventum emittit, frigus infidelitatis gentilium figuratur. Sed ex his plurimi ad fidem veniunt: unde eis porta septentrionalis et janitores ejus deputantur. De quibus per Jeremiam dicitur: Erit dies in qua clamabunt custodes in montes Ephraim: Surgite, ascendamus in Sion ad Dominum Deum nostrum: quia sic dicit Dominus: Ecce ego adducam eos de terra aquilonis, et congregabo eos ab extremis terrae, inter quos erunt caecus et claudus, praegnans et pariens simul. Caetus magnus revertentium huc in fletu [Col. 0397D] venient, et in precibus deducam eos per torrentes aquarum in via recta, et non impingent ea (Jer. XXXI) .

Obededom vero et filiis ejus ad austrum deputata erat custodia portarum. Et quid per Obededom, nisi doctores illi, qui ad praedicandum Judaeis ordinati sunt? De quibus Paulus scribens ad Galatas ait: Cum cognovissent gratiam, quae data est mihi, Petrus et Jacobus et Joannes, qui videbantur columnae esse, dextras mihi dederunt et Barnabae societatis, ut nos in gentes, ipsi autem in circumcisionem (Gal. II) . De his Lucas in Actibus apostolorum narrat, dicens: Illi quidem, qui dispersi fuerant a tribulatione, quae facta fuerat sub Stephano, perambulaverunt usque Phoenicem et Ciprum et Antiochiam, nemini loquentes verbum, [Col. 0398A] nisi solis Judaeis (Act. XI) . Recte ergo austri nomine plebs Judaica figuratur, quae legalibus et propheticis sententiis instructa vicina fuit ad percipiendum calorem fidei ac lucem sapientiae divinae. Et merito hic Obededom et filii ejus ad aperiendas portas domus Dei deputantur, ut nomina ministrorum congruerant personis ipsa ministeria accipientium. Nam Obed interpretatur serviens; et Edom, rubens. Qui ergo ancillae filii fuerunt a monte Sinai in servitutem generati, et perfusi rubore sanguinis Christi, reatum suum in propatulo habuerunt, dignum fuit ut per humilitatem ac condescensionem magistrorum reducerentur ad pristinum, unde decidere, dignitatis gradum. Quorum pietatem et mansuetudinem Paulus per Epistolam in sua persona expressit, dicens: Cum liber [Col. 0398B] essem ex omnibus, omnium me servum feci, ut plures lucrifacerem: et factus sum Judaeis, tanquam Judaeus, ut Judaeos lucrarer. His qui sub lege sunt, quasi sub lege essem, cum ipse non essem sub lege, ut eos qui sub lege erant lucrifacerem. Omnibus omnia factus sum, ut omnes salvos facerem (I Cor. IX) . Et paulo post: Factus sum, inquit, infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem. Quod autem subjungitur: In qua parte domus erat seniorum consilium, ostendit quod ex ipsa plebe fuerunt apostoli et prophetae, qui propter maturitatem sapientiae seniores rite nominantur. De quibus in cantico Deuteronomii Moyses ait: Interroga patres tuos, et annuntiabunt tibi; seniores tuos, et dicent tibi (Deut. XXXII) . Et in Proverbiis scriptum est: Nobilis in portis vir ejus, [Col. 0398C] quando sederit cum senioribus terrae (Prov. XIII) . Qui autem horum seniorum audit consilium, profecto animae suae verum inveniet remedium. Porro quod sequitur:

Sepphim et Hosa ad occidentem juxta portam, quae ducit ad viam ascensionis per occidentalem plagam, ubi sol occidit: novissimum tempus hujus saeculi juxta finem mundi significatur, quando futura est persecutio validissima sub Antichristo, et, secundum sententiam Domini, scandalizabuntur multi (Matth. XXIV) ; atque juxta Pauli sententiam, abundabit iniquitas, et refrigescet charitas multorum. Hujus ergo portae janitores sunt doctores illius temporis, qui conculcatam persecutionibus Ecclesiam suis dogmatibus levant, atque exhortationibus roborant. Quod [Col. 0398D] bene ipsorum janitorum exprimunt nomina. Interpretatur enim Sepphim humilis, sive campestris: et Hosa, divinans. Humiliabitur enim tunc Ecclesia hostium persecutionibus, licet sanctorum roboretur dogmatibus. Campestris efficitur in lasciviarum motibus; sed imperfectorum elevabitur actibus. Quae utraque divinis demonstrantur eloquiis. Scriptum est in novissima visione Danielis prophetae, quod angelus dixit ad prophetam: Vade, Daniel, quia clausi sunt, signatique sermones usque ad tempus praefinitum, donec eligentur, et dealbabuntur, et quasi ignis probabuntur multi: et impie omnes agent impii. Porro docti intelligent (Dan. XII) . Paulus autem ad Timotheum ita scribens ait: Hoc autem scito quod in [Col. 0399A] novissimis diebus instabunt tempora periculosa, et erunt homines seipsos amantes, cupidi, clati, superbi, blasphemi, parentibus inobedientes, ingrati, scelesti, sine affectione, sine pace, criminatores, inconvenientes, immites, sine benignitate, proditores, protervi, tumidi, voluptatum amatores magis quam Dei, habentes speciem pietatis quidem, virtutem autem ejus abnegantes (II Tim. III) . Et bene dicitur, quod haec porta juxta viam ascensionis fuerit, quia illius temporis aevum propinquum erit diei judicii, quanto in resurrectione corpora immortalia suscipientes per praesentiam justi judicii ad possidendum regnum Patris coelestis invitantur. Quod autem dicitur, quod custodia fuerit contra custodiam, significat concordiam divinorum testamentorum, quia quod sancti [Col. 0399B] Patres ante incarnationem Dominicam de mysteriis futuris Ecclesiae praefigurabant typo, hoc doctores Evangelii modo post expletam incarnationem Domini, passionem, resurrectionem atque ascensionem ad coelos gestu demonstrant evidentissimo: nec non et caetera turba fidelium de Judaeis atque gentibus una fide, uno baptismate, unius Dei per totum orbem terrarum celeberrimo comprobat cultu.

Ad orientem, inquit, Levitae sex; ad aquilonem quatuor per diem; atque ad meridiem in die similiter quatuor, et ubi erat concilium, bini et bini. In cellulis quoque janitorum ad occidentem quatuor in via, binique per cellulas. Hae sunt divisiones janitorum filiorum Corae et Merare. Quod dicit in oriente sex Levitas, atque in caeteris plagis esse quatuor constitutos, [Col. 0399C] per senarium numerum primum bonam operationem divinorum significat ministrorum. Per quaternarium quoque evangelica exprimitur doctrina, simul cum quatuor virtutum principalium plenitudine. Quisquis ergo janitor divini templi, hoc est, doctor sanctae ecclesiae fieri voluerit, necesse est ut evangelicam doctrinam simul cum bonorum operum perfectione studeat habere, ut ii qui ad januam spiritualis aedificii accedunt, per ipsorum doctrinam atque exempla rite possint intrare, ac laudes Domino ibidem digne cantare. Quibus per Psalmistam invitantem ad laudandum Dominum dicitur: Intrate portas ejus in confessione, atria ejus in hymnis confessionum. Laudate nomen ejus, quoniam suavis est Dominus, in aeternum misericordia ejus, et usque in [Col. 0399D] saeculum saeculi veritas ejus (Psal. XCIX) . Nec illud etiam sine mysterio est, quod ipsos janitores dicit binos esse in cellulis atque in via; sed significat aedituos Domini, sive in cellulis sint, hoc est, in semetipsius interius curam gerant, sive in via, hoc est, ut aliis exterius verbum Dei praedicent, semper duo praecepta charitatis secundum regulam divinorum testamentorum omnino servare debere.

Porro Achias erat super thesauros domus Domini, et vasa sanctorum. Quis est iste, qui praeponitur thesauris domus Domini, nisi Redemptor noster, in cujus potestate sunt omnia dona virtutum ac sapientiae, quae sancta habet Ecclesia. Interpretatur enim Achias, frater meus. De quo Paulus ait: Gratias [Col. 0400A] agentes Deo Patri, qui dignos nos fecit in parte sortis sanctorum in lumine; qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem, remissionem peccatorum; qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae: quia in ipso condita sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates. Omnia per ipsum et in ipso creata sunt: et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant, et ipse est caput Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit ipse in omnibus primatum tenens: quia in ipso complacuit omnem plenitudinem divinitatis inhabitare corporaliter, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi (Col. I) .

[Col. 0400B] Filii Ledan, filii Gersonni. De Ledan principes familiarum. Ledan et Gersonni, Jehieli. Filii Jehieli, Zathan et Joel, fratres ejus, super thesauros domus Domini. Amramitis et Isaaritis et Hebronitis et Ozihelitis. Subahel autem filius Gersonni, filii Moysi, praepositus thesauris. Denique Moysi filii, qui eminentius a David honorabantur, ut Josephus testatur, et super thesauros domus Domini constituebantur, significant doctores de Judaica plebe esse praepositos domus Dei, quibus ornamenta sanctae Ecclesiae, hoc est decor animarum, commendatus est. De ipsa enim plebe fuerunt apostoli et primi doctores Evangelii, qui merito custodes dicuntur esse thesaurorum, quia dispensatores coelestium fuere sacramentorum.

Frater quoque ejus Eliezer, cujus filius Rahabia, [Col. 0400C] et hujus filius Isaias, et hujus filius Joram, hujus quoque filius Zechri: sed et hujus filius Selemith. Ipse Selemith et fratres ejus super thesauros sanctorum, quae sanctificavit David rex, et principes familiarum, et tribuni, et centuriones, et duces exercitus de bellis et manubiis praeliorum, quae consecraverant ad instaurationem et supellectilem templi Domini. Haec autem universa sanctificavit Samuel videns, et Saul filius Cis, et Abnez filius Nez, Joab filius Sarviae, etc. Hac sententia ostendit donaria principum thesauros esse sanctorum. Quae enim praedicti reges sive duces de manubiis hostium ablata offerebant, in supellectilem templi Domini redigebant, hoc mystice significando quod quicunque bene laborans aliquid virtutis bonorum operum acquisierit, Dei hoc gratiae, non [Col. 0400D] suis meritis deputare debet, atque ad laudem ipsius cuncta transferre, dicendo cum Propheta: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam (Psal. CXIII) .

Jaaritis vero praeerat Chonenias et filii ejus ad opera forinsecus super Israel, ad docendum et judicandum eos. Qui sunt illi operarii, qui opera Israel forinsecus operantur, nisi illi qui in sancta Ecclesia per simplicitatem mentis humilitati obedientiae operam dant ut ea quae sibi a magistris imperantur devota mente ac strenua perficere studeant actione. Hi licet idonei non sint lingua alios docere, tamen operibus doctrinam virtutum proximis ostendunt. Horum typum praeferebat Jacob patriarcha, de quo scriptum [Col. 0401A] est, quod vir simplex habitaret in tabernaculis (Gen. XXV) . Hoc et Nathanael praefigurabat in Evangelio; cui ipse Salvator testimonium perhibuit, dicens: Ecce vir Israelita, in quo dolus non est (Joan. I) . Talibus ergo operariis praeerat Chonenias, qui interpretatur aerarius meus, sive nidus meus, aut possessio, quia ille qui humilitati et mansuetudini praecipue studet, Domini imitator factus est, bona exempla aliis forinsecus praebens, ipse intus in anima nidus et possessio Dei efficitur. Unde Dominus per Prophetam ait: Super quem requiescet Spiritus meus, nisi super humilem et quietum, et trementem sermones meos (Isa. LXVI) ? Hinc et ipsa Veritas in Evangelio discipulis ait: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris [Col. 0401B] (Matth. XI) .

Asabias et fratres ejus, viri fortissimi, mille septingenti, praeerant Israeli trans Jordanem contra Occidentem in cunctis operibus Domini, et in ministerio regis. Israelitae, qui trans Jordanem possessionem acceperunt, hoc in loco possunt significare eos, qui mediocritate sua contenti, summam scientiae ac virtutum profectionem ob turbulentiam istius saeculi mente transcendendo appetere nolunt, ea tamen mandata quae sciunt bona operatione exercere non negligunt. Quos ille scriba significat, qui in Evangelio Dominum interrogavit, dicens: Magister bone, quid faciam boni, ut habeam vitam aeternam? Qui dixit ei: Quid me interrogas de bono? Unus est bonus Deus. Si autem vis vitam ingredi, serva mandata. [Col. 0401C] Dicit illi: Quae? Jesus autem dixit: Non homicidium facies, non adulterabis, non facies furtum, non falsum testimonium dices, honora patrem et matrem, et diliges proximum tuum sicut te ipsum. Dicit illi adolescens: Omnia haec custodivi; quid adhuc mihi deest? Ait illi Jesus: Si vis perfectus esse, vade, vende quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni, sequere me. Cum audisset autem adolescens verbum, abiit tristis. Erat enim habens multas possessiones (Matth. XIX) ; aliud est enim exteriora mandata servare actione, et aliud est, omissis exterioribus rebus, totam se intus ad divinam referre contemplationem. Sed quia nemo ipsa exteriora bona opera valet, nisi Dei dono, ideo dicitur istis praepositus esse Asabias. Interpretatur [Col. 0401D] enim Asabias, facienti Domino. Hi recte cum Propheta Domino dicere possunt: Omnia enim opera nostra operatus es in nobis (Isa. XXVI) . Hinc et Dominus in Evangelio discipulis ait: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) .

Hebronitarum autem princeps fuit Jeria secundum familias et cognationes eorum. Hebron enim civitas, ubi regni initium accepit David, eos significare potest qui conversationis initium inchoant, et Domino in sua vita regnum praeparant. Hebronitis enim Jeria, qui interpretatur timens Dominum, princeps constituitur, quia initium sapientiae timor est Domini; intellectus bonus omnibus facientibus eum (Eccl. I) . Qui enim per timorem a malis actibus se coercet, et [Col. 0402A] bona, quae valet, agere studet, ille timori Domini cohaerens ab eo regitur. Qui etiam Hebron sua interpretatione non inconvenienter exprimit. Interpretatur enim conjugium. At idem si in timore Domini perseveraverit, et semetipsum semper meliorando proficere certaverit, profecto a timore ad amorem perveniet, illum videlicet, qui perfectus foras mittit timorem (I Joan. IV) ; et non jam servus, sed filius nuncupatur. Quod autem subjungitur:

Quadragesimo anno regni David recensiti sunt et inventi viri fortissimi in Jazer Galaad, fratresque ejus robustioris aetatis 2,700, principes familiarum, et caetera, ostendit, quod in novissimo anno regni David ista numeratio facta est, quando ante obitum suum universa ordinavit, et singulos juxta officia [Col. 0402B] sua disposuit, Salomonique filio suo omnia, quae facienda erant designando monstravit, atque ritus imperii quomodo tenendus esset, rationabiliter exposuit.

Filii autem Israel secundum numerum suum, principes familiarum, tribuni, et centuriones, et praefecti, qui ministrabant regi juxta turmas suas, ingredientes et egredientes per singulos menses in anno 24,000 praeerant singuli, et caetera. De hoc Josephus ita narrat, dicens: «Posthaec autem divisit exercitum [Col. 0402C] in cohortes duodecim cum ducibus suis et centenariis et tribunis. Habebat autem unaquaeque cohors 24,000 virorum, quos observare praecepit per tricenos dies a prima hora usque ad novissimam Salomonem regem, cum millenariis et centenariis. Constituit autem in diem uniuscujusque cohortis, quem bonum judicavit et justum, et tutores thesaurorum et vicorum et agrorum alios, ac jumentorum.» Denarius ergo numerus apostolicum ordinem aptissime designat, quos Christus Lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. I) , duodecim horis diei in Evangelio comparavit (Joan. XI) , et lucem hujus mundi nuncupans (Matth. V) , lumen fidei in totum orbem spargere praecepit, dicens: Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in [Col. 0402D] nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis (Matth. XXI) . Annum ergo illum, quem (sicut in Evangelio scriptum est) Dominus, in synagoga legens sermones Isaiae prophetae (Luc. IV) , demonstravit esse acceptabilem Domino, isti menses ordinant; et ad servitium veri Salomonis Ecclesiae populum ordinando distribuit. Propterea in singulis mensibus 24,000 ad servitium regium deputata sunt. Quod autem mysterii hic numerus teneat, jam superius dictum est, quia in eo legis et Evangelii universa perfectio per figuram inesse manifestatur.

Noluit autem David numerare eos a viginti annis inferius, quia dixerat Dominus ut multiplicaretur Israel [Col. 0403A] quasi stellae coeli. Joab filius Sarviae coeperat numerare, nec complevit, quia super hoc ira irruerat in Israel; et idcirco numerus eorum, qui fuerant recensiti, non est relatus in fastos regis a David. Usus enim erat, si quando numerabantur, a viginti annis et supra numerarentur hi qui poterant ad bella procedere, aut aliquo ministerio fungi. Quia vero David primum per Joab generaliter jussit omnes numerari, et infra viginti annos, et supra viginti annos, idcirco indignationem Dei expertus est, et non sunt allati in factis regis David. Fasti ergo sunt libri annales, in quibus regum et consulum scribuntur actus, a fascibus dicti. Ideo enim numeratio populi quam fecerat Joab, non est inserta in factis regis David, quia, superveniente indignatione Dei, omnis [Col. 0403B] ille numerus conturbatus est, et non fuerunt juxta illum distributi per ministeria, neque ad aliqua officia. Super thesauros autem regis fuit Azmoth filius Adiel. Thesaurus regis nostri scientia est spiritualis et opes virtutum. In his enim delectatur pacificus noster, et ex his honorat sibi devotos ac fideliter obsequentes. His bene praeficitur Azmoth, qui interpretatur fortis morte, quia illi qui constantiam habent mentis, et patientiae fulgent virtute, horum scientia atque doctrina probabilis exstat. Unde per quemdam Sapientem dicitur: Doctrina viri per patientiam dignoscitur (Prov. XIX) . Et item: Melior est, inquit, vir patiens viro forti; et qui dominatur animo suo, expugnatore urbium (Prov. XVI) . Apteque Azmoth dicitur esse filius Adiuel, qui interpretatur [Col. 0403C] Pater meus Deus, quia quidquid sancti habent de ope virtutum, Dei se dono habere aperte sciunt.

His autem thesauris qui erant in urbibus, et in vicis, et in turribus, praesidebat Jonathan filius Oziae. Thesauros in hoc loco non solum pecuniam, sed et omnes substantias nominat. Typice autem ille veri Salomonis merito officio in urbibus, et vicis, et in turribus praefertur, qui Jonathae nominis dignitatem ac patris ejus Oziae fide atque operibus servat. Interpretatur enim Jonathas Dei donum, et Ozias fortitudo Domini. Qui ergo Dei dono accipit lumen scientiae, ac rectitudinem fidei fortiter servat in bona operatione, Ecclesiarum Dei non incongrue curam atque custodiam accipit.

Operi autem rustico et agricolis qui exercebant [Col. 0403D] terram, praeerat Ezri filius Chelub; vinearumque cultoribus Semeias Romathites. Cellis autem vinariis Zabdias Aphonites. Quis melius agricolae et vinearum cultoris personam gestat, quam ille qui praedicatoris ac doctoris officium in Ecclesia gerit? Quod divinorum librorum paginae manifestis indiciis probant. Unde Dominus per parabolam Evangelii, exstirpatis malis agricolis, vineam suam aliis agricolis se commendasse testatur, qui reddant ei fructum temporibus suis (Matth. XXI) . Et in alia parabola paterfamilias diversis horis operarios conduxit in vineam suam (Matth. XX) . Vinea enim Domini (Isaia testante) domus Israel est, et viri Juda germen delectabile ejus (Isa. V) . Cellae autem vinariae eamdem [Col. 0404A] possunt habere significationem, quia in Evangelio horrea, ubi triticum congregatum, habentur, ubi fructus laboris nostri in futuro servandus recolligitur, et unicuique cultori digna merces laboris sui restituetur. Nec etiam hunc sensum refugit interpretatio nominum ipsorum praepositorum. Nam Ezri interpretatur adjutus a Domino, Semeias audiens Dominum, et Zabdi fluxus vehemens, vel abundans. Qui enim audit Dominum, intendendo in praecepta ejus, quemque ipse misericordia sua adjuvat, ut quae intelligit in opere perficere valeat, ille abundantem bonorum operum fructum congregat in vitam aeternam.

Nam super oliveta et ficeta, quae erant in campestribus, Balanan Gederites; super apothecas autem [Col. 0404B] olei Joas. Oliveta et ficeta, ubi olivae et ficus consistunt, significant coetus sanctorum, qui misericordiae et charitatis oleum in pectore, et mansuetudinis atque humilitatis dulcedinem habent in moralitate. Quae virtutes consistunt in campestribus, quia in propatulo et praesto sunt omnibus, nec personarum acceptionem, sed bonae voluntatis rectitudinem quaerunt. Apothecae autem olei eamdem possunt significationem olei habere, quam cellae vinariae, ubi fructus singularum virtutum recolliguntur, pro quibus operatores eorum in futuro digne remunerabuntur. Unde in Evangelio scriptum est: Qui metit, mercedem accipit, et congregat fructum in vitam aeternam (Joan. IV) . Balanan ergo, qui interpretatur habens gratiam, super oliveta et ficeta constituitur, quia, [Col. 0404C] nisi ex Dei dono, nemo habet ubertatem bonorum actuum. Porro Joas, qui interpretatur sperans vel Domini robur, apothecas olei custodit, quia nullus perveniet ad praemium, nisi qui robur mentis spe fida tendit ad coeleste regnum.

Porro armentis quae pascebantur in Saron, praepositus fuit Setrai Saronites. Armentorum nomine possunt Judaicae plebes synagogae designari, quae jugum legis traxere, et lac simplicis doctrinae suis auditoribus praebuere. His praepositus et Setrai, qui interpretatur exauditor meus, vel absconsio mea, hoc est, prophetarum chorum, qui interno auditu, per gratiam Spiritus sancti instructu, abscondita a saeculis mysteria tropico sermone per Evangelium revelanda proferebat.

[Col. 0404D] Et super boves in vallibus, Saphat filius Adil. In boum nomine persona doctorum potest accipi, qui colunt suis doctrinis corda humilium, et evangelico vomere terram Ecclesiae arantes, fructus virtutum germinare faciunt. Quorum magister et princeps Saphat dicitur, qui interpretatur judicavit, et filius est Adil, hoc est, patris gratiae, significans apostolicum ordinem, qui caeteris doctoribus ipsa electione Domini praeficitur. Quibus et judiciaria potestas ab ipso auctore omnium bonorum collata est, ad quos ipsa Veritas in Evangelio ait: Vos, qui secuti estis me, in regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes, judicantes duodecim tribus Israel (Matth. XIX) .

[Col. 0405A] Super camelos vero Ubil Ismahelites, et super asinos Jadaias Meronathites. Per camelos et asinos, quae deformia et immunda sunt animalia, possunt gentiles exprimi: qui quondam fortitudine peccatorum depravati, suae exercuerunt immunditiam libidinis, sed in possessionem ac regnum David nostri venientes acceperunt super se magistros Ubil et Jadaiam, qui spernentes philosophiam humanam et inanem fallaciam mundi, elegerunt simplicitatem Evangelii Christi, non se magnos aestimari volentes, sed humiles et despectos (Col. II) . Quod eorum nomina aperte demonstrant. Nam Ubil interpretatur stultus vel insipiens, et Jadaias dimidium fuit. Unde et Doctor gentium Corinthiis superbe de se sentientibus scribens ait: Videte enim vocationem vestram, [Col. 0405B] fratres, quia non multi sapientes secundum carnem, non multi potentes, non multi nobiles, sed quae stulta sunt mundi elegit Deus, ut confundat fortia; et ignobilia mundi, et contemptibilia elegit Deus, et quae non sunt, ut ea quae sunt destrueret: ut non glorietur omnis caro in conspectu ejus (I Cor. I) . Et item: Nemo, inquit, se seducat. Si quis videtur inter vos sapiens esse in hoc saeculo, stultus fiat, ut sit sapiens. Sapientia enim hujus mundi stultitia est apud Deum. Scriptum est enim: Comprehendam sapientes in astutia eorum (I Cor. III) . Et iterum: Dominus novit cogitationes sapientium, quoniam vanae sunt (Ibid.) .

Super oves quoque Jaziz Agareus. Ovium nomine simplices et mansueti intelligi possunt. Qui enim Dominicam sententiam actibus prosequitur, quam Dominus [Col. 0405C] Jesus in Evangelio ad discipulos proferens ait: Tollite jugum meum super vos, et discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (Matth. XI) , hic merito ovis Domini nuncupatur. Sed ovibus Aziz Agareus pastor constituitur, quia ille qui tota mente totaque virtute ad Domini servitium se convertit, et ad futuram vitam tota intentione anhelans, advenam se et peregrinum in hoc mundo agnoscit, ipse recte a Domino auxiliatus, gregis Dominici custodiam digne explebit.

Jonathan autem, patruus David, consiliarius, vir prudens et litteratus, ipse et Jahiel filius Achamoni, hi erant cum filiis regis. Quid per Jonathan, qui interpretatur Domini donum, vel columba dedit, nisi apostoli et prophetae, qui ex priore populo ac patriarcharum [Col. 0405D] stirpe descenderant, figurantur? Hi non solum littera legis, sed spirituali prudentia dono Spiritus sancti plene instructi, secretorum veri David conscii esse meruerunt. Unde ipsa Veritas in Evangelio eisdem apostolis ait: Jam non dicam vos servos, quia servus nescit quid faciat Dominus ejus. Vos autem dixi amicos, quia omnia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis (Joan. XV) .

Hinc sociatus in consortium consilii Jahiel filius Achamoni, hoc est, illi praedicatores Evangelii, qui de gentibus ad fidem convenerant. Quod bene ipsa nomina exprimunt: quia Jahiel interpretatur requies Dei, et Achamoni spinarum. Qui ergo fuerant gentilitatis errore et spinetis vitiorum asperrimi, hi [Col. 0406A] per conversionis rectitudinem efficiebantur requies Dei. Unde Dominus per prophetam ait: Super quem requiescet Spiritus meus, nisi super humilem et quietum, et trementem sermones meos? (Isai. LXVI.) Quod autem subjungitur: Hi erant cum filiis regis, ostendit doctores sanctos fidelium custodes, qui sacro baptismate regenerati per Spiritus sancti gratiam Dei esse meruerunt.

Achitophel etiam consiliarius regis. Quid per Achitophel, qui quondam David consiliarius fuit, et postea, cupiditate depravatus, cum Absalon de nece ipsius tractabat, nisi Judas Scarioth, qui de apostolatus culmine in proditionis foveam cecidit, insinuatur? Quod bene vocabulum Achitophel exprimit; interpretatur enim frater meus cadens, sive irruens, [Col. 0406B] seu tractans. Hic enim inter caeteros apostolos familiaritatis locum cum ipso Salvatore habuit; sed postea cum Judaeis avaritia seductus, mortem Domini meditando, perpetuo mortis sibi ruinam ascivit. Unde et Achitophel (sicut in libro Regum narratur [II Reg. XVII] ) videns suum consilium infatuatum, in domo propria laqueo vitam finire elegit. Similiter et Judas, Evangelio testante, videns quod Jesus ad mortem damnatus esset, poenitentia ductus retulit triginta argenteos principibus sacerdotum et senioribus, dicens: Peccavi tradens sanguinem justum. At illi dixerunt: Quid ad nos? tu videris. Et projectis argenteis in templo recessit, et abiens laqueo se suspendit (Matth. XXVII) . Possunt non incongrue per Achitophel ipsi Judaei intelligi, qui patrum praerogativa [Col. 0406C] aliquando erant charissimi (Rom. IX) , ac collocutione Dei clarissimi; sed incarnatione ac passione scandalizati, hostes effecti sunt erudelissimi: unde condignam poenam meritis suis recipientes per Romanos principes in domo propria, hoc est, in Jerusalem necati sunt.

Et Chusai Arachites amicus regis. Chusai, qui interpretatur Aethiops, et David in omnibus permansit fidelis, gentium populum significat, qui postquam ad fidem venit, usque in finem fidelis perseveravit. Unde de utroque populo disjunctionem faciens Dominus per Psalmistam ait: Populus, quem non cognovi, servivit mihi: ab auditu auris obedivit mihi. Filii alieni mentiti sunt mihi, filii alieni inveteraverunt et claudicaverunt a semitis suis (Psal. XVII) .

[Col. 0406D] Post Achitophel consiliarius fuit Joiada, filius Banaiae et Abiathar. Quod in locum Achitophel Joiada substituitur, significat quod Juda praevaricante ac decidente de apostolatu, non remansit duodecimus locus vacuus, sed in locum praevaricatoris, Petro caeterisque apostolis ordinantibus, successit cognoscens gratiam Dei Matthias humilis atque fidelis, qui gratiam, quam dono Dei percepit, humiliter servavit. Quod bene ipsa nomina Joiadae et Banaiae sua interpretatione ostendunt. Interpretatur enim Joiada sciens, vel cognoscens, et Banaia aedificator Domini.

Quem enim gratia Dei in apostolatum praeelegit, hunc agnitio sanae fidei in ipsa dignitate servando consolidavit. Quod subjungitur: Et Abiathar, demonstrat [Col. 0407A] historialiter ipsum Abiathar filium Abimelech pontificis sacerdotem esse ad tempus inter consiliarios David; sed quia in electione Adoniae, quem voluit simul cum Joab pro Salomone fieri regem, deviavit, significat eos qui in Ecclesia ordinem suum ac gratiam, quam divino munere perceperunt, propter cupiditatem terrenam non conservant. Hi enim per veri Salomonis sententiam, si in carcere poenitentiae juxta morem Achitophel permanere noluerint, poena plectendi sunt perpetua.

Princeps autem exercitus regis erat Joab. Joab, vir bellicosissimus et in actu militari strenuosissimus, in hoc loco potest significare eos qui perfectioni virtutum studentes, universam nequitiam toto nisu persequuntur. Interpretatur enim Joab inimicus, vel [Col. 0407B] idem pater. Ex quorum persona idem propheta in Psalterio ad Dominum ait: Ad omnia mandata sua dirigebar: omnem viam iniquam odio habui (Psal. CXVII) . Hunc locum dignitatis apostoli Christi plene habere creduntur, qui ab ipso Domino in Evangelio audire meruerunt. Estote perfecti, sicut et Pater vester coelestis perfectus est (Matth. V) . Et item: Ecce, inquit, do vobis potestatem super serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici (Luc. X) . Qui enim in exercitio virtutum sunt perfectissimi, merito caeteris fidelibus in dignitate praestantes apparent gloriosissimi.

[Col. 0407C] Congregavit ergo David omnes principes Israel, et duces tribuum, et praepositos turmarum, qui ministrabant regi; tribunos quoque et centuriones, qui praeerant substantiae et possessionibus regis; filiosque cum eunuchis, et potentes et robustissimos quosque in exercitu Jerusalem, et caetera. Quaeri potest quomodo hic eunuchi ad tam grande concilium vocati esse dicantur, cum legis auctoritas prohibeat Israelitas abscidi ac aliqua inustione notari, et alienigenae non facile possint ad tam secretum et honestum consilium admitti? Unde dicunt Hebraei in hoc loco illos vocari eunuchos, qui ab omnibus actibus saeculi alieni, orationi tantum et lectioni vacabant, atque uxores non causa libidinis, sed suscipiendae prolis gratia [Col. 0407D] habebant, quos Josephus eorum historicus, juxta nomen ipsorum haeresis, Essenos vocat.

Dedit autem David Salomoni filio suo descriptionem porticus et templi, et cellariorum, et cubiculorum in aditis, et domus propitiationis, necnon et omnium, quae cogitaverat, atriorum et exedrarum per circuitum in thesauros domus Domini, et in thesauros sanctorum, divisionumque sacerdotalium et Leviticarum, in omnia opera domus Domini, et universa vasa ministerii templi Domini, aurum in pondere ad vasa ministerii, argenti quoque pondus pro vasorum ac operum diversitate, et caetera. Quid est quod David Salomoni filio suo descriptionem totius domus Dei, quae ab ipso aedificanda erat, dedit, et sumptus ad hoc universos exhibuit, nisi quod psalmi ipsius David, necnon et [Col. 0408A] dicta seu facta mystica tam ipsius quam caeterorum patrum, qui sub Veteri Testamento fuerunt, figuris atque aenigmatibus praemonstrant universa quae Pacificus noster incarnatus in Ecclesia sua spiritualiter fabricaturus erat? Ibi enim invenitur praedictum quomodo omnes nationes terrae per fidem et baptismatis sacramentum aditum introeundi habuerint in Ecclesiam; qualis ipsius Ecclesiae venerabilissimus status in praesenti vita foret, qualisque perfectio sanctorum ac remuneratio in regno coelesti futura esset; qualiter diversa ministeria ac singulorum profectus fierent, ac qualis remuneratio unicuique pro meritis in futuro reddenda sit, per diversas cellas atque exedras, quia multae mansiones sunt in regno Dei (Joan. XIV) , nec non et per varia diversorum ponderum [Col. 0408B] omina praefigurabantur. Ibi sapientiae splendor in auro, atque praedicationis nitor in argento praefigurabantur, quae Spiritus sanctus unicuique fidelium tribuit, dividens singulis prout vult (I Cor. XII) . Haec ergo cuncta quomodo in sancta Ecclesia ordinata ac constituta sunt, si quis plenius nosse voluerit, legat expositiones diversas sanctorum doctorum, quae de tabernaculi ac templi atque vasorum ejus constructione scripserint, et ibi omnia manifeste explanata inveniet. Quod autem post alia sequitur:

Aurum quoque dedit in mensas propositionis pro diversitate mensarum; similiter argentum in alias mensas argenteas, ad fuscinulas quoque et phialas et thuribula ex auro purissimo, et leunculos aureos, pro qualitate mensurae pondus distribuit, in leunculum et [Col. 0408C] leunculum; similiter et in leones argenteos diversum argenti pondus separavit; altari autem, in quo adoletur incensum, aurum purissimum dedit; et ut ex ipso fieret similitudo quadrigae cherubim extendentium alas, velantium arcam foederis Domini. Igitur neque in Exodo in constructione tabernaculi, sed neque in Regum in aedificatione templi leunculi sive leones uspiam leguntur facti, excepta eaelatura quae in quibusdam operibus templi facta narratur, ut in confectione decem basium ac laterum, ubi leones et boves et cherubim et palmae sculptae atque caelatae memorantur. Sed neque cherubim in similitudinem quadrigae formata, sed tantum quod duo cherubim fuissent fabricata, quae alis suis tegerent arcam, narratur. Nam quia nunc hic de leunculis, similiter [Col. 0408D] et de leonibus, necnon quadriga cherubim mentio fuit facta, quod mysterium nobis innuat quaerendum est. Legitur enim in Ezechiel propheta quod ei in prima visione, quam vidit juxta fluvium Chobar, ostensa sit similitudo quatuor animalium, et hic aspectus eorum: Similitudo hominis in eis; et quatuor facies uni, et quatuor pennae uni et pedes eorum pedes recti et planta pedis eorum quasi planta pedis vituli. Et post pauca: Similitudo, inquit, vultus eorum, facies hominis, et facies leonis a dextris ipsorum quatuor, facies autem bovis a sinistris ipsorum quatuor, et facies aquilae desuper ipsorum quatuor, et caetera (Ezech. I) . Sic et in alia visione in posterioribus idem propheta narrat dicens: Quatuor facies habebut [Col. 0409A] unum: facies una, facies cherub; et facies secunda, facies hominis; et in tertia facies leonis; et in quarta facies aquilae; et elevata sunt cherubim. Ipsum est animal, quod videram juxta flumen Chobar. Cumque ambularent cherubim, ibant pariter et rotae juxta ea; et cum levarent cherubim alas suas, ut exaltarentur a terra, non residebant rotae, sed ipsae juxta erant. Stantibus illis, stabant, et cum elevatis elevabantur. Spiritus enim vitae erat in eis. Et egressa est gloria Domini a limine templi, et stetit super cherubim; et elevantia cherubim alas suas exaltata sunt a terra coram me; et illis egredientibus rotae quoque subsecutae sunt; et stetit in introitu domus Domini portae Orientalis, et gloria Dei Israel erat super ea. Ipsum est animal quod vidi super Dominum Israel juxta fluvium [Col. 0409B] Chobar. Et intellexi quod cherubim essent. Quatuor vultus uni, et quatuor alae uni, et similitudo manus hominis sub alis eorum, et similitudo vultuum eorum, ipsi vultus quos videram juxta fluvium Chobar (Ezech. X) .

Igitur quia locus inventus est ubi de quadriga cherubim, quibus praesidebat gloria Dei, narratur, specialem ejus significantiam juxta Patrum dicta edisseramus.

De quatuor ergo animalibus, quorum aspectus erat similitudo hominis, ita duntaxat, ut singula haberent quaternas facies et quaternas alas, pedesque rectos, et plantam pedis quasi vestigium pedis vituli, quidam quatuor Evangelia horum animalium putant nominibus signari: Matthaei, quod quasi hominem [Col. 0409C] descripsit: Liber generationis Jesu Christi filii David, filii Abraham (Matth. I) . Leonis ad Marcum refertur: Initium Evangelii Jesu Christi filii Dei sicut scriptum est in Isaia propheta: Vox clamantis in deserto, Parate viam Domini, rectas facite semitas Dei nostri (Marc. I) . Vituli ad Lucae Evangelium, quod a Zachariae incipit sacerdotio. Aquilae ad Joannis exordium, qui ad excelsum evolans ita coepit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan. I) .

Alii vero, qui philosophorum stultam sequuntur sapientiam, duo hemisphaeria in duobus templi cherubim, nos et antipodas, quasi supinos et cadentes homines, suspicantur.

Plerique, juxta Platonem, rationale animae, et irascentiam [Col. 0409D] et concupiscentiam ad hominem et leonem ac vitulum referunt, rationem ac cognitionem et mentem et consilium, eamdemque virtutem atque sapientiam in arce cherubim humani ponentes, feritatem vero et iracundiam atque violentiam in leonem, quae consistit in felle: porro libidinem, luxuriam et omnium voluptatum cupidinem in jecore, id est, in vitulo, qui terrae operibus haereat, iramque ponunt, quae supra haec, et extra haec est, quam Graeci vocant Sinesin, quae scintilla conscientiae in Cain quoque pectore, postquam ejectus est de paradiso, non exstinguitur, et victi voluptatibus vel furore, ipsaque interdum rationis decepti similitudine, nos peccare sentimus.

[Col. 0410A] Quam proprie aquilae deputant non se miscentem tribus, sed ita errantia corrigentem; quam in Scripturis interdum vocari legimus Spiritum, qui interpellat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Nemo enim scit ea quae hominis sunt, nisi Spiritus, qui in eo est (Rom. VIII; I Cor. II) , quem et Paulus ad Thessalonicenses scribens cum anima et corpore servari integrum deprecatur (I Thes. V) . Et tamen hanc quoque conscientiam juxta illud quod in Proverbiis scriptum est: Impius cum venerit in profundum peccatorum, contemnit (Prov. XVIII) , cernimus praecipitari, ac quosdam et suum locum omittere, qui nec pudorem quidem et verecundiam habent in delictis, et merentur audire: Facies meretricis facta est tibi, nescis erubescere (Jer. III) .

[Col. 0410B] Hanc ergo quadrigam in aurigae modum Deus regit, et incompositis currentem gradibus refrenat, docibilemque facit, et suo parere cogit imperio. Quam disputationem partium animae, id est, hominis, qui minor mundus ab istis philosophis appellatur, et nos attingemus. Sunt qui simpliciter in quatuor animalibus juxta Hippocratis sententiam quatuor arbitrantur elementa monstrari, de quibus constant omnia: ignem, aerem, aquam terramque.

Quatuor ergo rotas de terrenis ad sublimia consurgentes singulis et quadriformibus vinctas animalibus et eorumdem elementorum commixtione aestimant: et temporum circulum, qui ternis conficitur mensibus, annumque vertentem, qui ab eo quod semper vertatur, et in se redeat, nomen acceperit, [Col. 0410C] de quibus pulchre uno versiculo dictum est:

Firmamenti similitudine, quae crystallo comparatur, coelum hoc, quod suspicimus, intelligi volunt, sub quo volvuntur et transeunt quatuor animantia, thronumque coloris sapphyri, et sedentem desuper hominem sub humana similitudine, imperium cuncta regentis omniaque habentis sub pedibus suis omnipotentiae Dei describi autumant, dicique ad extremum hic visionem similitudinis gloriae Domini, per quam, quasi per picturam quamdam et imaginem, [Col. 0410D] Providentiam demonstrari.

Quodque pedes animantium recti esse dicantur, et planta pedis vituli, seu rotunda terrenaque, ad coelestia subvolare, et omnibus angulis amputatis rotunditatem sequi, quae omnium figurarum pulcherrima est; scintillas rutilantes cuncta plena luminis indicare, et manus hominis sub pennis tam ipsius hominis quam leonis et vituli et aquilae, ut ratio cuncta sustentet ac de humilitate terrena ad coelestia sublevet. Haec ergo ad Evangelia et ad cuncta quae supra posuimus referri possunt. Posset etiam juxta anagogen, sicut quatuor animalia quatuor Evangelia et quatuor evangelistas significant, sic sub eorum specie simul perfectos annos significari.

[Col. 0411A] Omnis etenim electus atque in via Domini perfectus, et homo, et vitulus, et leo simul et aquila est: homo enim rationale est animal, vitulus in sacrificio mactari solet, leo vero fortissimus bestiarum ad nullius pavebit occursum, aquila ad sublimia evolat, et in reverberatos solis radios oculos intendit.

Omnis itaque qui in ratione perfectus est, homo est, et quando semetipsum ab hujusmodi voluptatibus mortificat, vitulus est. Quia vero ipsa sua spontanea mortificatione contra adversa omnia fortitudinem securitatis habet, leo est. Unde scriptum est: Justus autem, quasi leo confidens absque terrore erit (Prov. XXVIII) .

Quia vero sublimiter contemplatur ea quae coelestia atque aeterna sunt, aquila est. Igitur quoniam justus [Col. 0411B] quisque per rationem homo, per sacrificium mortificationis suae vitulus, per fortitudinem securitatis leo, per contemplationem vero efficitur aquila, recte per haec et caetera animalia signari unusquisque perfectus potest. Quod idcirco dicimus, ut ea quae de quatuor animalibus dicta sunt, pertinere quoque ad perfectorum singulos demonstremus.

Quod autem dicitur gloria Domini sive majestas quae steterat in templi limine, stetisse super cherubim, quae elevantia alas suas, propheta cernente, exaltata sunt, rotis pariter sequentibus, et stetisse in introitu domus Domini Orientalis, ostendit quod paulatim protectio Dei requirit Israel. Primum fuit in templo, deinde stetit in atrio templi, sive limine. Qua recedente de templo, nubes et caligo implevit [Col. 0411C] templi penetralia. Rursumque ipsa gloria sedit super cherubim, et illis stantibus, avolantibus et ad exteriora abeuntibus, secutae sunt rotae, et gloria stetit in porta domus Domini Orientalis. Quod cum propheta vidisset: Ipsum est, inquit, quod vidi subter Dominum Israel, juxta fluvium Chobar, et intellexi, quod cherubim essent.

Quid enim novi viderat, quod intelligeret esse cherubim, quae prius non intellexerat. Cherubim, in lingua nostra scientiae multitudo, est notitia sacramentorum Dei, et thronus ejus ac requies. Unde et in Psalmo dicitur: Qui sedes super cherubim, manifestare (Psal. LXXIX) . Semper enim gloria Domini sedet in scientiae multitudine, et tunc manifestatur, quando cuncta regi providentia demonstrantur; nec [Col. 0411D] fortuito quid fieri, non dicere est quempiam: Dereliquit Dominus terram, et Dominus non vidit (Ezech. VIII, IX) . Unde et intuitus cherubim et appetitus eorum, est oblivisci praeteritorum, et in futura se extendere. Ecce, juxta id quod promisimus, quomodo cherubim quadriga Dei sint ex sanctorum Patrum sententiis ostendimus. Si cui haec expositio non placet, quaerat aliam, si forte alicubi invenerit meliorem atque congruentiorem.

Omnia, inquit, venerunt scripta manu Domini ad me, ut intelligerem universa opera exemplaris. Tradunt Hebraei exemplar templi et vasorum Moysi in monte monstrati ad Jesum pervenisse, deinde ad judices, et ad Heli, et ad Samuel, et David, ad extremum [Col. 0412A] ad Salomonem. Unde nunc ait manu ad se Domini pervenisse. Aliter manus Domini ipse est Filius Dei, per cujus donum ipse David et omnes cuncti perceperunt quidquid de sanctae Ecclesiae structura rite agnoscere rationabiliter proferre valebant.

Polliciti sunt itaque principes familiarum, et proceres Israel tribuum, tribuni quoque et centuriones et [Col. 0412B] principes possessionum regis, dederuntque in opera domus Domini auri talenta quinque millia, et solidos decem millia, argenti talenta decem millia, et aeris talenta decem et octo millia, ferri quoque centum millia talentorum; et apud quemcunque inventi sunt lapides, dederunt in thesaurum domus Domini per manum Jahiel Gersonitis, et reliqua. Quid est, quod David offerente impensas copiosissimas ad aedificationem domus Dei, principes quoque familiarum, proceres et tribuni, et caeterae dignitates, de facultatibus suis in idem opus expenderunt dona diversa: nisi quod unusquisque, qui sibimetipsi et eis qui secum sunt bene principari et rite praeesse didicerit, praeveniente se gratia Dei, quantum ex se ad lucrandum proximos, et opus Dei agendum, per studium [Col. 0412C] bonum ac devotam humilitatem obsequi debet, ut ipse pro viribus in splendore sapientiae, in verborum nitore, in praedicationis sonoritate, in firmitate fidei, et gemmis diversarum virtutum donum Dei, hoc est, sanctam Ecclesiam aedificare nitatur? Quia juxta Pauli sententiam unusquisque a Domino mercedem accipiet secundum suum laborem. Si quis aedificat super fundamentum Dei, aurum, argentum, lapides pretiosos, mercedem accipiet, ejus opus permanet. Qui autem fragilia construit opera, hoc est, lignum, fenum, stipulam, igne futuri judicii ea exurente, detrimentum patietur (I Cor. III) . Postquam vero Scriptura de oratione David refert, adjungit dicens:

Praecepit autem David universae Ecclesiae dicens: Benedicite Domino Deo nostro. Et benedixit omnis [Col. 0412D] Ecclesia Domino Deo patrum suorum, et inclinaverunt se, et adoraverunt Dominum et deinde regem; immolaveruntque victimas Domino, et obtulerunt holocausta die consequenti, tauros mille, et arietes mille, et agnos mille, cum libaminibus suis et universo ritu abundantissime in omnem Israel, et comederunt et biberunt coram Domino in die illo cum grandi laetitia, et unxerunt secundo Salomonem filium David, unxerunt autem eum Domino in principem, et Sadoc in pontificem. Dum David Dominum benediceret, tota Ecclesia ab ipso commonita Dominum benedicebat et adorabat, immolans ei victimas, et offerens holocausta, quia congregatio fidelium scriptis prophetarum admonita, et sanctorum Patrum dictis simul atque [Col. 0413A] exemplis provocata, laudes et hymnos Deo celebrant, immolando ei piae confessionis hostias, et sanctae conversationis cum fructu bonorum operum. Offert holocausta, hoc est, tauros pii laboris, arietes justi regiminis, et agnos verae simplicitatis atque innocentiae, cum libaminibus utique sacrarum orationum. Quod autem per millenarium numerum praedictorum animalium censura describitur, significat fideles Christi ea intentione oblationes Deo deferre, quatenus per ipsius gratiam aeternae vitae perfectam beatitudinem consequi mereantur; hocque ipsorum est gaudium, haec cordis et animae tota intentio, ut hac spe unusquisque semetipsum confirmet, et ob indigentiam famis futurae virtutum se operibus replere studeat. Quod autem subjungitur, quia unxerit secundo Salomonem [Col. 0413B] filium David Domino in principem, et Sadoc in pontificem, significat Dominum Salvatorem in regia simul et pontificali dignitate ab omnibus fidelibus sana fide et pia confessione colere pariter et venerari. Nam quia Salomon pacificus, et Sadoc justus interpretatur, nulli melius quam Redemptori nostro haec nomina conveniunt, qui est Rex et sacerdos noster. Ipse enim est pax nostra, qui fecit utraque unum (Ephes. II) , justus et justitiam diligens, judex est vivorum et mortuorum. Hunc ergo verum Pacificum primo unxit omnis fidelis in regem et sacerdotem, cum illum in perceptione sacri baptismatis corde credulo confitebatur verum regem esse et sacerdotem, mediatoremque Dei et hominum, unguit et secundo, cum illum pia doctrina et dona operatione [Col. 0413C] coram aliis praedicat atque collaudat. Unde et sponsa in Cantico canticorum ad sponsum ait: Unguentum effusum, nomen tuum (Cant. I) , quia cohors fidelium cum valida opinione bonae operationis ac praedicationis longe lateque nomen ipsius ad multorum perducit notitiam. De quo per Paulum dicitur: Deo autem gratias, qui semper triumphat nos in Christo Jesu, et odorem notitiae suae manifestat per nos in omni loco (II Cor. II) .

Seditque Salomon super solium Domini in regem pro David patre suo, et cunctis placuit, et paruit illi omnis Israel; sed et universi principes et potentes, et cuncti filii regis David dederunt manum, et subjecti fuerunt Salomoni regi. Omnibus placet veri Salomonis potestas, cum omnes qui sanae mentis [Col. 0413D] sunt ejus subdi delectantur imperio, universi scilicet principes et potentes et cuncti filii regis David, quia nulla potestas nullaque dignitas hujus saeculi istius [Col. 0414A] regis rite spernere valet dominationem, propter quem omnia, et per quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat, auctor salutis nostrae (Hebr. II) . Unde omnes illi tradunt manus et subjecti erunt servientes et facientes voluntatem ejus. Sequitur:

Magnificavit ergo Dominus Salomonem super omnem Israel, et dedit illi gloriam regni, qualem nullus habuit ante eum rex Israel. Quia Pacificus noster magnus est Dominus, et laudabilis nimis, et Rex magnus super omnes deos, nullusque regum ei in toto orbe terrarum adaequari potest: Quia omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant (Col. I) ; qui ascendit super omnes coelos, ut adimpleret omnia (Ephes. IV) ; cujus regnum regnum est omnium saeculorum, et dominatio [Col. 0414B] ejus in omni generatione et progenie.

Igitur David, filius Isai, regnavit super universum Israel, et dies, quibus regnavit super Israel, fuerunt quadraginta anni: in Hebron regnavit septem annis, et in Jerusalem annis triginta tribus. Et mortuus est in senectute bona, plenus dierum, et divitiis et gloria. De tempore autem, quo regnavit David, superius, ut reor, satis dictum est. Quod autem dicit, in senectute bona plenum dierum, et divitiis, et gloria, mortuum esse, significat, cum copia virtutum et lucis operibus praesentem vitam finiisse, dignum quiete futura et regno coelesti.

Nec enim memini me alicubi legisse quemlibet in bona senectute defunctum, qui vitiosam et peccatricem duxit vitam. Abraham enim centum et septuaginta [Col. 0414C] duorum annorum mortuus est in senectute bona, provectaeque aetatis, et plenus dierum (Gen. XXV) . Isaac consumptus aetate mortuus est, et appositus populo suo, senex, et plenus dierum (Gen. XXXV) . Jacob centum quadraginta quatuor annorum defunctus est et appositus ad populum suum (Gen. L) . Joseph mortuus est, expletis centum et decem vitae suae annis, et conditus est aromatibus (Ibid.) . Moyses centum viginti annorum mortuus est, cujus non caligavit oculus, nec dentes moti sunt (Deut. XXXIV) , sed perfectus vita et moribus cum caeteris patribus aeternam spectabat requiem. E contrario vero viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos (Psal. LIV) . Infelices autem sunt et inter mortuos spes illorum (Sap. XIII) , qui licet (ut ipsis videbatur) duxerunt in bonis dies suos [Col. 0414D] (Job. XXI) : verumtamen in puncto ad inferna descendunt, ubi vermis eorum non morietur, nec ignis exstinguetur (Isa. LXVI) .

(II PAR. I.) Confortatus est ergo Salomon, filius David, in regno suo, et Dominus Deus suus erat cum [Col. 0414D] eo, et magnificavit eum in excelsum. Quid est, quod confortatum dicit Salomonem filium David in regno suo, nisi quod ostendit Salvatorem nostrum, cujus Salomon in nomine et in aedificatione domus Dei typum praeferebat, firmissimum habere imperium. Qui licet secundum divinitatem sempiternam cum Patre et Spiritu sancto habeat regnum, tamen secundum [Col. 0415A] dispensationem susceptae humanitatis tunc dicit eum sic consecratum esse in regno suo, quando per passionem crucis de auctore mortis triumphavit, et regnum coeleste atque terrestre sibi acquisivit (Col. II) . Unde resurgens a mortuis, apparensque discipulis suis, ait: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra, et reliqua (Matth. XXVIII) . Et, Dominus, inquit, erat cum eo (Act. X) , quia Pater semper est cum Filio. Unde ipsa Veritas ait: Qui me misit mecum est, et non reliquit me solum, quia quae placita sunt ei facio semper (Joan. VIII) . Hinc et Petrus in Actibus apostolorum ad Judaeos ait: Viri fratres, vos scitis quod factum est verbum per universam Judaeam: incipiens enim a Galilaea post baptisma quod praedicavit Joannes, Jesum a Nazareth quomodo unxit [Col. 0415B] eum Deus Spiritu sancto et virtute, qui pertransivit benefaciendo et sanando omnes oppressos a diabolo, quoniam Deus erat cum illo. Quem Deus Pater magnificavit (Act. X) , hoc est in excelsum exaltavit; et dedit illi nomen, quod est super omne nomen (Philip. II) .

Praecepitque Salomon universo Israeli, tribunis et centurionibus et ducibus et judicibus omnis Israel, et principibus familiarum, et abiit cum universa multitudine in excelsum Gabaon, ubi erat tabernaculum foederis Domini, quod fecit Moyses famulus Dei in solitudine. Arcam autem Dei adduxerat David de Cariathiarim in locum quem praeparaverat ei, et ubi fixerat ille, hoc est in Jerusalem. Altare quoque aeneum, quod fabricatus fuerat Beseleel filius Uri filii Hur, [Col. 0415C] posuerat coram tabernaculo Domini, et obtulit in eo mille hostias (Exod. XXXVI, XXXVII, XXXVIII, XXXIX) . Gabaon, unde Gabaonitae supplices venerunt ad Jesum (Jos. IX) , erat olim metropolis et regalis civitas Hevaeorum, ceciditque in sortem tribus Benjamin. Fuit autem et ipsa separata Leviticis (Jos. XVIII) , sicut supernis demonstratum est. Unde miror cur Josephus scripserit quod Salomon, in Hebron veniens, in altari aereo, quod fecerat Moyses, sacrificaret Deo, nisi forte ipsam Hebron excelsum Gabaon intelligi voluerit, eo quod David ibi primum regnare coeperit (Exod. XXXVIII) . Interpretatur autem Gabaon sublimitas vel collis patruelis.

Ecce autem in ipsa nocte apparuit ei Deus, dicens: Postula quod vis, ut dem tibi. Dixitque Salomon Deo: [Col. 0415D] Tu fecisti cum David patre meo misericordiam magnam, et constituisti me regem pro eo. Nunc ergo, Domine Deus, impleatur sermo tuus, quem pollicitus es David patri meo. Tu enim me fecisti regem super populum tuum multum, qui tam innumerabilis est, quam pulvis terrae. Da mihi sapientiam et intelligentiam, ut ingrediar et egrediar coram populo tuo. Quis enim potest hunc populum tuum digne, qui tam grandis est, judicare, et reliqua. Ubi moraliter considerandum est: si Salomon, rex factus in terrestri Jerusalem, non aurum, nec divitias, non substantiam, neque gloriam mundanam a Deo petivit, quanto magis necesse sit rectoribus sanctae Dei Ecclesiae, quibus commendata est cura et regimen animarum, ut non [Col. 0416A] substantiam terrenam vel divitias mundi quaerant, sed sapientiam et scientiam legis Dei atque divitias virtutum appetant, ut possint populum Dei digne judicare, et ingressum ejus ad fidem atque egressum ad speciem aeternae beatitudinis rite ac rationabiliter docendo ei demonstrare.

Venit ergo Salomon ab excelso Gabaon in Jerusalem coram tabernaculo foederis. Quod dicit: coram tabernaculo foederis, significat arcam Domini, in qua tabulae testamenti ac pacti Domini, quod pepigit cum Israel, collocatae erant, maxime cum in superioribus ita scriptum sit: Tabernaculum autem Domini, quod fecerat Moyses in deserto, et altare holocaustorum eadem tempestate erat in excelso Gabaon, et non praevaluit David ire ad altare, ut ibi obsecraret Dominum; [Col. 0416B] nimio enim fuerat terrore perterritus, videns gladium angeli Domini (I Par. XXI) . Arca autem Domini, postquam eam introduxit David in domum suam, mansit ibidem, donec constructum est templum, et tunc eam Salomon transtulit in templum Domini.

Et regnavit super Israel, congregavitque sibi currus et equites; et facti sunt ei mille quadringenti currus et 12,000 equitum, et fecit eos esse in urbibus quadrigarum et cum rege in Jerusalem. Urbes quadrigarum dicit oppida sive aedificia ac loca, quae in terra Judae sive in Jerusalem erant aedificata ad stationem curruum: quod sequentia monstrant, ubi dicitur: Et cum rege in Jerusalem. Mystice autem currus et equites David spiritualis significant angelorum hominumque [Col. 0416C] ministeria, quae quotidie deserviunt Creatori, et ejus in omnibus obediunt voluntati; de quibus in Psalmo scriptum est: Currus Dei decem millibus multiplex, millia laetantium, Dominus in illis (Psal. LXVII) . Consuetudo est Scripturae divinae, allegorice loqui, ut cum David dicat, aliud velit intelligi. Unde hic currus significatur hominum vincta copulatio, quia ita sanctos charitas vincit, sicut loris et jugis animalia sociantur. Unde et Dominus ait: Jugum enim meum suave est, et onus meum leve (Matth. XI) . Sanctorum ergo unanimitas currus est Domini, quia ille velut auriga insidet, et ad voluntatis suae ministerium salutari lege moderatur. Sed ut istum cursum ostenderet non equis deditum, sed humanis cogitationibus attributum, ait: Decem [Col. 0416D] millium multiplex. Quod bene ad innumeros populos, non ad equos, noscitur pertinere. Subjunxit: Millia laetantium, quod utique de fidelibus debet intelligi. Et ut ostenderetur laetitiae plenitudo, ait: Dominus in illis, qui magnae exsultationis est cumulus, et bonorum omnium dulcedo. Sed quia mille quadringentos currus et duodecim millia equitum Scriptura dicit esse Salomonis, quid per quadringentenarium numerum, ubi quadragies deni numerantur, nisi tempora legis priscae designantur? Quia et Moyses illam accepturus, 40 diebus jejunavit, et populus Israeliticus, qui per eam instruebatur, 40 annis in eremo mansit (Exod. XXIV) . Et quid per duodenarium numerum, nisi tempus gratiae Christi, ostenditur, [Col. 0417A] in quo apostolica doctrina populum Novi Testamenti edocendo nutrit? Bene quoque per quadragenarium et duodenarium numerum currus et equites Salomonis numerantur, quia per utrumque Testamentum sancti viri, sacris litteris eruditi, sessioni Dei habiles efficiuntur, quibus ille praesidens secundum voluntatem suam nos regendo ducit ac gubernat.

Adducebantur autem ei et equi de Aegypto, et de Coa a negotiatoribus regis, qui ibant et emebant pretio quadrigam equorum sexcentis argenteis, et equum centum quinquaginta, similiter de universis regnis Syriae emptio celebrabatur. Coam ergo alii dicunt insulam esse unam de Cycladibus; Hebraei vero dicunt, hoc nomen congregationem significare. Adducebantur [Col. 0417B] autem Salomoni equi de Aegypto et de Coa a negotiatoribus regis, cum per negotiatores spirituales, hoc est, doctores sanctos de gentibus homines rationabiles intellectu atque actu strenui ad fidem Christi convertuntur, sessionique divinae digne conversando habiles efficiuntur. Unde equorum quadrigam pretio sexcentorum argenteorum emptam dicit, et equum similiter centum quinquaginta, quia divinorum testamentorum venustissima locutione ad cognoscendam fidei veritatem, praedicatoribus sanctis laborantibus, in usum regis coelestis homines perducuntur. Sexcenti ergo numerus, ubi sexagies deni enumerantur, perfectionem evangelicae doctrinae significat, qua perfectio totius legis veraciter constat, praecipue cum Redemptor noster sexta die [Col. 0417C] passus pro salute humani generis omnia quae de se in lege et prophetis scripta sunt complevit. Unde ipse in cruce pendens, quando offerebatur ei acetum in spongia hysopo circumpositum, cum accepisset potum, dicit: Consummatum est, et inclinato capite tradidit spiritum (Joan. XIX) . Centum vero quinquaginta, ubi ter quinquageni consistunt, Veteris Testamenti sanctionem propter Pentecosten ac jubilaeum et propter illam triplicem distinctionem Scripturae Veteris Testamenti (quam Salvator in Evangelio fecit, dicens: Quoniam necesse est impleri omnia, quae scripta sunt in lege Moysis, et prophetis et psalmis de me [Luc. XXIV] ) manifeste designat. De diversis ergo gentilibus quadrigae et equi spirituales vero Salomoni adhibentur, quia ex omni natione, [Col. 0417D] quae sub coelo est, Ecclesia ejus congregatur. Unde, juxta Psalmistae vocem, adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes servient ei. Reges Tharsis et insulae munera offerent, reges Arabum et Saba dona adducent (Psal. LXXI) .

Decrevit autem Salomon aedificare domum nomini Domini, et palatium sibi. Et numeravit 70,000 virorum portantium humeris, et 70,000 qui caederent lapides [Col. 0418A] in montibus praepositosque eorum 3,600. Domus Dei, quam aedificavit rex Salomon in Jerusalem, in figuram facta est sanctae universalis Ecclesiae, quae a primo electo usque ad ultimum qui in fine mundi nasciturus est, quotidie per gratiam regis pacifici (sui videlicet redemptoris) aedificatur: quae partim adhuc peregrinatur ab illo in terris, partim, evasis peregrinandi aerumnis, cum illo jam regnat in coelis; ubi, peracto ultimo judicio, tota est regnatura cum illo (I Cor. XV) . Ad hanc domum pertinent electi angeli, quorum nobis similitudo in futura vita promittitur, dicente Domino: Illi autem, qui digni habebuntur saeculo illo et resurrectione ex mortuis, neque nubunt neque ducunt uxores: neque enim ultra mori poterunt. Aequales enim angelis sunt, et filii sunt Dei, [Col. 0418B] cum sint filii resurrectionis (Luc. XX) . Ad hanc ipse pertinet Mediator Dei et hominum, Christus Jesus, ipso attestante, cum ait: Solvite templum hoc et in tribus diebus excitabo illud (Joan. II) . Quod exponens evangelista subjunxit: Hoc autem dicebat de templo corporis sui (I Cor. III) . Dicit et Apostolus de nobis: Nescitis, quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Si ergo ille templum Dei per assumptam humanitatem factus est, et nos templum Dei per inhabitantem Spiritum ejus in nobis efficimur, constat utique quia figuram omnium nostrum, et ipsius videlicet Domini, et membrorum ejus, quae nos sumus, templum illud materiale tenuit, sed ipsius, tanquam lapidis angularis, singulariter electi et pretiosi, in fundamento fundati; nostri autem, [Col. 0418C] tanquam lapidum vivorum, superaedificatorum super fundamentum apostolorum et prophetarum, hoc est, super ipsum Dominum (Ephes. II; I Petr. II) . Designat eamdem domum Dei spiritualem et tabernaculum quondam factum in eremo per Moysen. Verum quia illa domus in itinere quo ad terram repromissionis veniebatur, haec autem aedificabatur in ipsa terra repromissionis, et in civitate Jerusalem, illa ut de loco ad locum crebro Levitarum ministerio portata, tandem in terram promissae haereditatis induceretur, haec ut mox in patria ipsa et civitate constructa inviolabili semper fundamento consisteret, donec inditum sibi figurarum coelestium munus impleret (Exod. XXXVI, XXXVII, XXXVIII, XXXIX) , potest in illa praesentis Ecclesiae labor et exsilium, [Col. 0418D] in hac futura requies et beatitudo figurari. Vel certe quia illa a solis filiis Israel, haec a proselytis etiam et gentibus facta est, possunt in illa principaliter patres Veteris Testamenti, et antiquus ille Dei apostolus, in hac autem congregata de gentibus Ecclesia figuraliter exprimi; quamvis aedificium utriusque domus enucleatius spirituali sensu excussum, et labores praesentis Ecclesiae quotidianos, et praemia in futuro perennia, gaudiaque regni coelestis, et electionem primae de Israel Ecclesiae, et salutem omnium gentium in Christo, multimodis ostendatur insinuare figuris.

Quod autem Salomonem decrevisse dicitur aedificare domum nomini Domini, et palatium sibi, ad [Col. 0419A] eumdem sensum pertinet, quia sancta Dei Ecclesia domus Dei est, quam ille perpetualiter inhabitat, et palatium coelestis regis, ubi ipse gloriae suae magnitudinem universis gentibus ostendit. Operarii autem veri Salomonis quique sunt electi, qui vel recte credendo ac bene operando semetipsos habiles aedificio Dei faciunt, vel alios docendo ad futuram templi Dei gloriam praeparant. Quid autem significet septuagesimus et octogesimus, necnon et sexcentesimus atque tertius numerus, in sequentibus dicemus.

Misit quoque ad Hiram regem Tyri, dicens: Sicut egisti cum David patre meo, et misisti ei ligna cedrina, ut aedificaret sibi domum, in qua habitavit, sic fac mecum, ut aedificem domum Domini Dei mei, ut [Col. 0419B] consecrem eam ad adolendum incensum coram illo, et fumiganda aromata, et ad propositionem panum sempiternam, et ad holocaustomata mane et vespere, sabbatis quoque et Neomeniis et solemnitatibus Domini Dei nostri in sempiternum, quae mandata sunt Israel, et reliqua. Narrat autem Regum historia (III Reg. V) , quod Salomon aedificaturus domum Domino, quaesierit auxilium ab Hiram rege Tyri, qui erat amicus David omni tempore, et cum ipso quoque Salomone, postquam regno potitus est, pacem habere jam coeperit, promptumque mox ad adjuvandum se in omnibus ejus invenerit animum, ita ut artifices illi, et ligna et aurum, prout opus habebat, dederit: cujus beneficii gratia Salomon ei per annos singulos plurimos tritici et olei choros [Col. 0419C] in cibum domui ejus dabat. Nulli autem dubium quin Salomon, qui interpretatur pacificus, et ipso nomine et serenissimo regni sui statu illum significet de quo dixit Isaias: Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis (Isa. IX) . Hiram vero, qui Latine dicitur vivens excelse, credentes ex gentibus et vita simul cum fide gloriosos figuraliter exprimit. Neque aliquid prohibet quin Hiram, quia rex erat, regalique patientia Salomonem in aedificio domus Domini juvabat, conversos ad fidem ipsos rerum Dominos typice denuntiet, quorum ope constat Ecclesiam saepius ad vitam nobiliter augmentatam ac contra haereticos schismaticos et paganos principalibus erectam esse decretis. Petiit ergo Salomon in opere templi auxilium ab Hiram, quia cum veniens in [Col. 0419D] carne Dominus dilectam sibi domum, videlicet Ecclesiam, aedificare disponeret, non de Judaeis tantummodo, verum et de gentibus adjutores operis elegit. Nam de utroque populo ministros sermonis assumpsit. Misit Hiram Salomoni praecisa de Libano ligna cedrina et abiegna, quae in domum Domini ponerentur, quia conversa gentilitas misit ad Dominum viros quondam ad saeculum claros, sed securi dominicae praeparationis de monte suae superbiae jam dejectos et humiliatos, qui ad normam evangelicae veritatis instituti in aedificio Ecclesiae pro suo quisque merito vel tempore collocaretur. Misit etiam artifices, quia conversos ad veram sapientiam philosophos, qui gratia eruditionis populis quoque regendis [Col. 0420A] jure praeponerentur, Domino gentilitas obtulit: qualis fuit ipsis apostolorum temporibus Dionysius Areopagita, qualis deinceps doctor suavissimus atque fortissimus martyr Cyprianus, aliique quamplurimi. Misit et aurum, quod in eadem pene significatione accipitur, quia nimirum viros sapientia et ingenio praeclaros ostendit. Pro quibus cunctis oblationibus gentilitas a Domino dona exspectat gratiae coelestis, triticum videlicet verbum Dei, et oleum charitatis atque unctionis et illuminationis Spiritus sancti. Convenit autem apte rebus Ecclesiae, quod, auxilium operis sancti efflagitans, ait ad Hiram Salomon:

Mitte ergo mihi virum eruditum, qui noverit operari in auro et argento, aere et ferro, purpura, coccino et [Col. 0420B] hyacintho, et qui sciat sculpere caelata cum his artificibus quos mecum habeo in Judaea et Jerusalem quos praeparavit David pater meus. Sed et ligna cedrina mitte mihi, arceuthina, et pinea de Libano. Scio enim, quod servi tui noverint caedere ligna de Libano. Et erunt servi mei cum servis tuis, ut parentur mihi ligna plurima. Domus enim, quam cupio aedificare, magna est nimis et inclyta. Praeterea operariis qui caesuri sunt ligna servis tuis dabo in cibaria, tritici coros viginti millia, et hordei totidem coros, olei quoque sata viginti millia, et reliq. Servi quippe Hiram, qui praecidebant Salomoni cedros de Libano, doctores sunt electi de gentibus, quorum officii est eos qui in hoc mundo rebus et gloria laetantur, a superbiae fastu corrigendo sternere, adque obsequium sui Redemptoris [Col. 0420C] eorum vota transferre. Cum quibus videlicet servis erant et servi Salomonis, ac pariter memorato instabant operi, quia primi doctores ex gentibus necesse habebant ipsorum apostolorum, qui a Domino didicerant, eruditione in verbo fidei institui, ne, si absque magistris docere inciperent, magistri existerent erroris. Idcirco etenim Salomon servos Hiram caedere sibi voluit ligna de Libano, quia doctiores erant servis suis ad caedendum. Sed idcirco etiam servos suos simul adesse voluit, ut ostenderent caedentibus cujus mensurae ligna fieri deberent. Cujus rei figura in promptu est, quia nimirum apostoli certius verbum Evangelii, quod a Domino audiere, noverunt. Sed gentiles ab errore conversi, atque ad veritatem Evangelii transformati, melius ipsos gentium [Col. 0420D] errores noverant, et quo certius noverant, eo artificiosius hos expugnare atque evacuare didicerunt.

Dixit autem Hiram rex Tyri per litteras quas miserat Salomoni: Quia dilexit Dominus populum suum, ideo te regnare fecit super eum, et addidit dicens: Benedictus Dominus Deus Israel, qui fecit coelum et terram, qui dedit David regi filium sapientem et eruditum, et sensatum atque prudentem, ut aedificaret domum Domino, et palatium sibi. Misi ergo tibi virum prudentem, et scientissimum fabrum, Hiram [Heb., Abif] patrem meum, filium mulieris de filiabus Dan, cujus pater Tyrius fuit, qui noverit operari in auro, et argento, et aere, et ferro, et marmore et lignis, in [Col. 0421A] purpura quoque et hyacintho, et bysso, et coccino, et qui sciat caelare omnem sculpturam, et adinvenire prudenter quodcunque in opere necessarium est, cum artificibus tuis, et cum artificibus Domini mei David patris tui, et reliq. Quod ergo dicit Hiram per litteras suas ad Salomonem: Misi tibi virum prudentem, et scientissimum fabrum, patrem meum, Hiram, filium mulieris de filiabus Dan, cujus pater Tyrius fuit, ostendit eum ex progenie esse Salomith de tribu Dan, de quo in libro Numerorum scriptum reperitur (Num. XXXIV) . Patrem vero ejus tradunt Hebraei fuisse Hebraeum de progenie Ooliab de tribu Dan, qui in eremo cum Beseleel operatus est (Exod. XXXVI) . Quod vero eum Tyrium vocat, aiunt Hebraei hoc translatione factum fuisse. Zochri enim lingua [Col. 0421B] eorum plasmatio intelligitur. Tyrus enim, quem illi Ozor vocant, in quibusdam locis angustia, in quibusdam plasmatus intelligi solet. Idcirco vocat Hiram patrem suum, quia ad eum de terra Israel ad peregrinandum profectus docuit illum timorem Domini, et adduxit ad cognitionem Dei. Mystice autem Hiram significat doctores ex gentibus, quos misit gentilitas ad Ecclesiam. Isti norunt operari in auro, et argento, et aere, et ferro, et lignis, et marmore, in purpura quoque, et hyacintho, et bysso, et coccino. Aurum significat sapientiae claritatem, argentum eloquii nitorem, aes praedicationis sonoritatem, ferrum fidei firmitatem, marmor virtutum decorem, ligna bonorum operum viriditatem, purpura per martyrium sanguinis effusionem, hyacinthus coelestem [Col. 0421C] conversationem, byssus corporis castitatem, coccinus charitatis plenitudinem. In his omnibus Hiram spiritalis scit operari, quia in Ecclesia Dei in singulis his speciebus novit strenuus et utilis fieri, quatenus omnis virtus domus Dei condigno splendore coram oculis hominum ad instructionem eorum fulgeat, et bonae voluntatis odore ante conspectum divinitatis acceptabilis fiat. Quod autem dicit Hiram ad Salomonem: Nos autem caedemus ligna de Libano, quod necessarium habueris, et applicabimus ea ratibus per mare in Joppen, tuum erit transferre ea in Hierusalem, significat quod gentes, audita fama Evangelii, diversas hominum personas cum credulitate transmittunt ad baptismatis perceptionem. Solius tamen est veri Pacifici, nostri videlicet [Col. 0421D] Redemptoris, ut abluendo peccata per sacramenta coelestia, unitati illos sanctae inserat Ecclesiae. Unde Joannes in Evangelio ait: Qui me misit baptizare in aqua, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum descendentem et manentem super eum, hic est, qui baptizat in Spiritu sancto. Et ego vidi et testimonium perhibui quia hic est Filius Dei (Joan. I) .

Numeravit ergo Salomon rex omnes viros proselytos, qui erant in terra Israel, post dinumerationem quam dinumeravit David pater ejus, et inventi sunt centum quinquaginta millia, et tria millia, sexcenti; fecitque ex eis septuaginta millia, qui humeris onera portarent, et octuaginta millia qui lapides in montibus caederent, tria autem millia et sexcentos praepositos operum [Col. 0422A] populi. Proselyti autem vocabantur Graece qui, ex aliis nationibus progeniti, in fidem et consortium populi Dei, accepta circumcisione, transierunt. Fuerunt itaque operarii domus Domini de filiis Israel, fuerunt de proselytis, fuerunt de gentibus. De filiis videlicet Israel illi triginta millia qui ad praecidendas de Libano cedros missi sunt, sicut in libro Regum narratur (III Reg. V) ; de gentibus Hiram et servi ejus, qui cum servis Salomonis ligna caedebant de Libano. Omne ergo hominum genus, per quos aedificanda erat Ecclesia, in aedificio templi praecessit. Judaei namque proselyti et gentiles conversi ad veritatem Evangelii unam eamdemque Christi Ecclesiam sive recte vivendo, sive etiam docendo construunt. Fuerunt itaque Salomoni septuaginta [Col. 0422B] millia eorum, qui onera portabant, et octuaginta millia latomorum in monte, absque praepositis, qui praeerant singulis operibus, numero trium millium trecentorum, ut in Regum scriptum est (Ibid.) , praecipientium populo, et his qui faciebant opus. Latomos dicit lapidum caesores. Idem autem lapidum caesores quod et lignorum caesores figurate designant, hoc est, sanctos praedicatores, qui mentes insipientium dolabra verbi Dei exercent, eosque ab ea in qua nati sunt tortitudine ac deformitate transmutare contendunt, ac regulariter institutos unitati fidelium, aedificio videlicet domus Dei, aptos reddere curant. Quod autem et ligna et lapides in monte caeduntur, ac caesa ac praeparata utraque materies ad montem domus Domini transfertur, patet [Col. 0422C] sensus, quod omnes in monte superbiae nati sumus, quia de praevaricatione primi hominis, quam superbia fecit, originem carnis traximus. Quotquot autem gratia Dei praeordinati sumus ad vitam, excidimus catechizando, et sacramenta fidei percipiendo, de monte superbiae, et in montem domus Domini transferimur, quia eruti de potestate tenebrarum ad arcem virtutum, quae est in unitate sanctae Ecclesiae, pervenimus. Notandum autem, quod iidem operarii ita erant distributi, ut pars in monte lapides caederent, pars item onera portarent. Diversa namque sunt dona Spiritus; et quidam majorem dicendi ac protervos arguendi constantiam habent; quidam interiores ad consolandos pusillanimes et infirmos sublevandos existunt; quidam utriusque virtutis munere [Col. 0422D] praediti ad opus domus Domini conveniunt, quales fieri voluit eos quibus Apostolus loquitur dicens: Corripite inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos, patientes estote ad omnes (I Thess. V) . Praepositi autem, qui praeerant singulis operibus, ipsi sunt sacrae conditores Scripturae, quorum magisterio in omnibus erudimur, quomodo inscios docere et contemptores corripere, quomodo nos invicem onera nostra portare, ut impleamus legem Christi, conveniat (Gal. VI) . Recte praefati operarii 70,000, et 80,000 perhibentur: septuaginta videlicet propter sabbatismum animarum, septimus enim dies in sabbatum, id est, requiem, consecratus est; octoginta propter spem resurrectionis, quae [Col. 0423A] octava die, id est, per sabbatum in Domino praecessit, et in nobis quoque octava die simul et octava aetate speratur. Praepositi autem erant tria millia trecenti propter fidem nimirum sanctae Trinitatis, quam sancta nobis eloquia praedicant. Quod vero in praesentis libri historia, hoc est, Paralipomenon, pro tribus millibus trecentis praepositis, qui in historia Regum adnumerantur (III Reg. V) , tria millia sexcenti sunt scripti, ad eamdem prorsus sublimium virorum perfectionem respicit. Nam quia in senario numero Dominus mundi ornatum complevit, recte in eo perfecta bonorum solent opera figurari. Et quia sancta Scriptura cum fide veritatis opera justitiae docet habenda, recte propositi operum templi tria millia et sexcenti fuisse perhibentur.

Et coepit Salomon aedificare domum Domini in Jerusalem in monte Moria, qui demonstratus fuerat David patri ejus in loco quem praeparaverat David in area Ornan Jebusaei (II Reg. XXIV; I Chron. XXI) . Aedificabatur ergo domus Domini in Jerusalem, hoc est in visione pacis, quia dilatata totum per orbem [Col. 0423C] Ecclesia in una eademque fide, et veritatis catholicae societate consistit. Namque in scissura mentium Deus non est, sed Factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion (Psal. LXXV) . Aedificatur in monte, videlicet in ipso Domino Salvatore, de quo Isaias ait: Et erit in novissimis diebus praeparatus mons Domini in vertice montium (Isai. II) . Et ipse de se in Evangelio: Non potest, inquit, civitas abscondi supra montem posita (Matth. V) . Ipse est enim mons montium, qui de terra quidem per originem assumptae carnis ortus est, sed omnium terrigenarum potentiam ac sanctitatem singularis culmine dignitatis transcendit. In quo nimirum monte civitas sive domus Domini constructa est, quia si non in illo radicem figat spes et fides nostra, nulla est. [Col. 0423D] Et recte mons Moria, id est, visionis vocatur, quia electos suos, quos ad aeternam suae claritatis visionem conservat, in hac interim vita laborantes videre et adjuvare dignatur. Qui demonstratus fuerat David patri ejus. Ostensus namque erat David, sicut caeteris prophetis, venturus in carne Dominus. Bene idem locus in area erat Ornan Jebusaei, quia et Ecclesia areae solet vocabulo designari, dicente Joanne de Domino: Cujus ventilabrum in manu sua, et permundabit aream suam (Matth. III) . Ornan, qui interpretatur illuminatus, et erat natione Jebusaeus, natione quidem gentiles significat, nomen autem eosdem illustrandos a Domino atque in filios Ecclesiae commutandos ostendit, quibus merito dicat [Col. 0424A] Apostolus: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V) . Jebus eadem est civitas quae est Jerusalem, sicut supra ostensum est. Et Jebus quidem interpretatur conculcata, Jerusalem autem visio pacis. In qua quandiu Ornan gentis regnabat, Jebus dicta est; cum vero in ea David locum holocausti emeret, cum Salomon templum in ea Domino aedificaret, non jam Jebus, sed Jerusalem vocata est, quia nimirum gentilitas quandiu divini cultus nescia perdurabat, conculcabatur et illudebatur ab immundis spiritibus, ad simulacra muta, prout ducebatur, sequens; cum vero illam gratia sui conditoris respexit, continuo pacis in se et locum invenit et nomen.

Coepit autem aedificare mense secundo, anno quarto [Col. 0424B] regni sui. In libro vero Regum de hoc ita scriptum est: Factum est ergo quadringentesimo et octogesimo anno egressionis filiorum Israel de terra Aegypti, in anno quarto, mense Zio, ipse est mensis secundus regis Salomonis super Israel (III Reg. VI) . Ordo et sensus est: In anno quarto regis Salomonis super Israel, mense Zio, ipse est mensis secundus. Mensem autem secundum ipse Maium dicit. Namque apostolis, quo Pascha celebratur, principium mensium erat in mensibus anni. Ex quo manifeste claret quia mox, peracto Pascha, coepit aedificare domum Domino; et consecratur mystica solemnitate populus, quia manum ad mysticum opus misit. Fit autem in Regum commemoratio egressionis ex Aegypto, quando tabernaculum aedificari coeptum est [Col. 0424C] Ibid.) , ut admoneatur lector quot annorum tempus inter aedificationem utriusque domus transierit, et huic quoque summae temporis sacramentum inesse speciale cognoscat. Permansit autem cultus et religio tabernaculi annos quadringentos et octoginta, ac sic templum aedificari incipit. Quod autem quarto anno regis Salomonis aedificari coepta est domus Domini, potest eo referri mystice, quod post expletam dispensationem Dominicae Incarnationis, quae in quatuor Evangelii libris scripta est, misso de coelis Spiritu sancto, Ecclesiae structura coeperit (Act. II) . Et quod mense secundo coepta est, potest ad electionem gentium referri, quae secundo loco post Israel aedificationem in se sui suscepere Creatoris. Unde et secundus mensis in lege concessus est ad [Col. 0424D] faciendum Pascha his qui immundi super anima, vel in via procul positi, ad faciendum in primo mense Pascha occurrere nequirent (Num. IX) . Ubi nos apertissime designati sumus, qui immundi super morte animae nostrae, et procul adhuc positi a populo Dei non potuimus primum Pascha facere, quod in carne et sanguine Redemptoris nostri, a quo quaesiti et mundati sumus, actum est.

Et haec sunt fundamenta quae jecit Salomon, ut aedificaret domum Domini, longitudinis cubitos in mensura prima 60, latitudinis cubitos 20. Porticus vero ante frontem, quae tendebatur in longum juxta mensuram latitudinis cubitos 20; porro altitudo 120 cubitorum erat. Denique in libro Regum de mensura [Col. 0425A] istius domus ita scriptum est: Domus autem quam aedificabat Salomon Domino habebat 60 cubitos in longitudine, et 20 cubitos in latitudine, et 30 cubitos in altitudine (III Reg. VI) . Longitudo domus longanimitatem designat sanctae Ecclesiae, quam in exsilio peregrinationis hujus patitur atque tolerat, donec ad patriam, quam exspectat, perveniat. Latitudo insinuat charitatem, qua dilatato sinu mentis non solum amicos in Deo, sed et inimicos diligere gaudet per Deum (Matth. V) , donec veniat tempus quando sive ad pacem suam conversis, sive funditus omnibus exstinctis inimicis, cum solis gaudeat amicis in Deo. Altitudo spem denuntiat futurae retributionis, cujus intuitu libenter infima quaeque, sive quae demulcent, seu quae adversantur, contemnit, [Col. 0425B] usque dum, utrisque transcensis, sola mereatur videre bona Domini in terra viventium (Psal. XXVI) . Ubi notandum quod 30 cubiti altitudinis non usque ad tectum templi, sed usque ad coenaculum inferius pertingebant. Namque in libro praesenti Paralipomenon aperte scriptum est quod altitudo 120 cubitorum erat (III Reg. VI) . Notandum sane quod 30 cubiti altitudinis, de quibus in Regum legitur, usque ad medium coenaculum pertingebant. Deinde alii 30 cubiti usque ad tertium coenaculum addebantur, quousque portae, quae erant circa templum ab Austro et Aquilone et Occasu, ad tectum perveniebant, ut Josepho narrante didicimus. Deinde usque ad supremum templi tectum alii 60 cubiti numerabantur, et sic tota altitudo domus juxta librum [Col. 0425C] Paralipomenon in 120 cubitis consummata est. Porticus quoque, quae erat ante frontem templi ad Orientem, juxta fidem praefati voluminis, eamdem cubitorum summam in altitudine habebat, qui videlicet liber illas, de quibus praediximus, porticus circa templum cellaria vocat et cubicula. Unde in priore libro ita scriptum est: Dedit autem David Salomoni filio suo descriptionem porticus templi, et cellariorum et coenaculi et cubiculorum in adytis, et domus propitiationis (I Par. XXVIII) . Ubi et exteriorum domorum, quae erant extra atrium sacerdotum in circuitu templi, fecit mentionem, cum protinus adjunxerit: Necnon et omnium quae cogitaverat atriorum et exedrarum per circuitum in thesauros domus Domini, et in thesauros sanctorum. Quod autem [Col. 0425D] omnis altitudo templi 120 fuit cubitorum, ad idem sacramentum respicit: quod et primitiva in Hierosolymis Ecclesia post passionem, resurrectionem et ascensionem Domini in coelos, in hoc numero virorum gratiam Spiritus sancti accepit. Quindecim namque, qui ex septem et octo constant, solent nonnunquam ad significationem referri vitae futurae, quae nunc in sabbatismo geritur animarum fidelium, perficietur autem in fine saeculi, resurrectione corporum immortalium. Ipsa autem quindecim in trigorium ducta, id est, cum omnibus suis partibus annumerata, 120 efficiunt. Quapropter apte numero centenario et vicenario magna electorum beatitudo in futura vita designatur. Apte hic tertium [Col. 0426A] domus Domini coenaculum consummatur, quia post praesentes fidelium labores, post acceptam in futuro requiem animarum, plena totius Ecclesiae felicitas in resurrectionis gloria complebitur.

Domum quoque majorem texit tabulis ligneis cypressinis, et laminas auri obrizi affixit per totum. Domum majorem, ipsum templum, quod erat pro foribus oraculi, dicit. Nam tripartita fuit distinctio ipsius fabricae: hoc est, porticus ante templum, et ipsum templum (in quo altare thymiamatis, et mensa panum propositionis, et candelabrum luminis posita erant), et oraculum, hoc est, sanctum sanctorum, ubi arca testamenti, et cherubim post velum collocata erant. Quae omnia secundum spiritalem significationem ita distingui possunt, ut dicamus porticum, [Col. 0426B] quae erat ante templum, antiquorum figuram gestare fidelium, ipsum vero templum eorum qui post incarnationis Dominicae tempus in mundum venerunt, porro domum interiorem regni coelestis gaudia, quae utrisque justis dantur, figurare. Notandum ergo quod ipsius domus parietes lapidibus pretiosis fuerunt facti, opertique tabernaculis cypressinis sive cedrinis, et insuper laminis aureis vestiebantur. Unde in Regum scriptum est: Et cedro omnis domus vestiebatur, habens tornaturas suas et juncturas fabrefactas et celaturas eminentes (III Reg. VI) . Lapides parietis sive pavimenti, et tabulae et aurum, sanctorum in Ecclesia vitam omnia designant; sed ea utique distinctione, cum pariter ponuntur, ut lapides vivi sint sancti, fortitudine fidei in unam eamdemque [Col. 0426C] regulam sibimet agglutinati; tabulae cedrinae sive cypressinae sint sancti, latitudine variarum virtutum secundum donationem Spiritus sancti in una eademque fide sibimet alterutrum connexi; auri laminae sint sancti supereminentem scientiae charitatem habentes, hocque fulgore gratissimo ad invicem congaudentes. Quae tria beatus Apostolus una scientia complexus est, dicens: Nam in Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed fides, quae per dilectionem operatur (Gal. V) . Fidei namque invictae lapis figuram tenuit; cedrus sive cypressus, actionis odoriferae; aurum, transcendentis omnia dilectionis.

Sculpsitque in ea palmas et quasi catenulas se invicem complectentes. Sculptura palmarum descriptio [Col. 0426D] est virtutum, per quas victoria vera adipiscitur, et remuneratio futura coeli promeretur. Catenulae ergo invicem se complectentes ipsa sunt officia charitatis, quibus ad invicem fraternitas sancta copulatur, atque in unam Christi domum toto terrarum orbe componitur. Quae etiam domus, juxta id quod in Regum scriptum est (III Reg. VI) , habet celaturas eminentes, cum opera virtutum sancti nequaquam occulta tegunt, sed manifesta expressione foris omnibus, quales sint ipsi, quid agant in exemplum vivendi proferunt.

Stravit quoque pavimentum templi pretiosissimo marmore decore multo. In Regum vero de pavimento domus Dei ita scriptum est: Attexit pavimentum tabulis [Col. 0427A] abiegnis (III Reg. VI) . Unde patet, quia tabulas abiegnas, quibus pavimentum tegeret, nequaquam in terra posuit, sed primo illud marmore praetexit, ac deinde tabulas marmori superposuit, ac tertium his duobus auri vestitum superaddidit, ut in sequentibus legitur. Sicut autem latitudo parietis in altum exsurgens, atque usque ad laquearia perveniens, profectus virtutum, quibus electi ad regnum coeleste perveniunt, vel certe ipsos electorum choros sibimet per tempora variantia succedentes significat; ita aequalitas pavimenti concordem eorumdem humilitatem, qua in temporali hac vita positi socialiter invicem, charitate dictante, conversantur, non immerito demonstrat. Quod videlicet pavimentum pretiosissimo erat marmore stratum decore multo, [Col. 0427B] idemque marmor mox tabulis tectum abiegnis, quia nimirum vita justorum primo fidei firmitate praemunienda in corde, ac deinde spiritalium virtutum latitudine est adornanda in opere. Alioquin quid utilitatis habebat decor marmoris pretiosissimi, lignorum tabulis obtectus, si non mysticum aliquid tacite significabat, ac bonorum plenitudinem operum fortitudine fidei intemeratae suffulciendam esse docebat? Abies vero propter altitudinem sui, et robur diu durabile, mentem electorum infima quoque desideria spernentem, et coelestium contemplationi semper intentam, virtute quoque patientiae singulariter excellentem non incongrue demonstrat. Auri autem laminae, quae marmori aut tabulis sunt abiegnis superpositae, ipsa est latitudo charitatis de corde puro, et conscientia [Col. 0427C] bona, et fide non ficta (I Tim. I) . Quia sicut aurum aliis pretiosius est metallis, ita charitas caeteris eximior virtutibus in templo Dei singulari luce refulget. De quo consequenter subjungitur:

Porro aurum erat probatissimum, de cujus laminis texit domum, et trabes ejus et postes, et parietes, et ostia. Parietes templi Salomon auro texit, cum Redemptor caecum filium lumine sapientiae atque charitatis illustravit; et trabes, cum sanctos doctores eodem sapientiae lumine atque contemplationis et dilectionis honore praecipue sublimavit. Texit postes et ostia, cum adytum fidei, ipso Domino pandente qua veritate reluceat, omnibus in Ecclesiam intrantibus ostendit. Ostium ergo templi Dominus est, quia nemo venit ad Patrem, nisi per ipsum (Joan. XIV) . Et sicut alibi dicit: Ego sum ostium; per me si quis introierit, salvabitur, et ingredietur, et egredietur, et pascua inveniet (Joan. X) .

Et coelavit cherubim in parietibus. Hoc est, angelicam conversationem formavit in hominum moribus, ut sicut ab angelis sibi laudabiliter servitur in coelis, ita et ab hominibus devote sibi serviatur in terris.

Fecit quoque domum sancti sanctorum, longitudinem, juxta latitudinem domus, cubitorum viginti, et latitudinem similiter viginti cubitorum, et laminis aureis texit eam, quasi talentis sexcentis. Hinc quoque in Regum ita scriptum est: Porro oraculum habebat 20 cubitos longitudinis, et 20 cubitos latitudinis, et 20 cubitos altitudinis (III Reg. VI) . Oraculum [Col. 0428A] namque vocatur ipsa domus, quae et sancta sanctorum dicitur, quia vel divina hominibus, vel evangelica allocutio cum secretorum quoque revelationum mysterio conceditur. Unde bene oraculum in adytis, hoc est, in interiori domo factum est; quia in superna patria et angelorum nobis visio atque allocutio, et ipsa Dei praesentia revelabitur. Quod dicit 20 cubitos altitudinis, parietem significat cedrinum, qui oraculum, id est, sancta sanctorum ab aede exteriore segregabat. Oraculum vero, ubi erat arca, habebat vicenos cubitos in longitudine et latitudine et altitudine, id est, per quadrum, quia in superna illa patria, ubi regem Christum in decore suo vident oculi sanctorum, sola visio charitatis divinae ac fraternae per omnia fulget. Quod sequentibus quoque verbis [Col. 0428B] astruitur, cum dicitur: Et laminis aureis texit eam. Quod est aperte dicere, quia supernae munia charitatis implevit. Quod autem subditur, quasi talentis sexcentis, in talenti nomine, quo perfectio ponderis demonstratur, ipsius charitatis perfectio (sicut et in sexcentis ) insinuatur, ubi centenarius numerus per senarium multiplicatus constat.

Sed et clavos fecit aureos, ita ut singuli clavi siclos quinquagenos appenderent; coenaculaque texit auro. Quinquagenario namque numero solet in Scripturis remissio peccatorum, et gratia Spiritus sancti, et requies aeterna figurari. Et quinquagenorum erant siclorum clavi singuli, quibus laminae auri affigebantur in parietibus domus Domini, quia nimirum verba coelestia, quibus in amore bono operum proficimus [Col. 0428C] et conservamur, veniam nobis promittunt peccatorum per gratiam Spiritus sancti, et sabbatismum in futuro pollicentur aeternum (Isai. LXVI) . Et hi quidem sunt clavi dilectionis. Sunt vero alii clavi timoris, quibus incipientes quique, et necdum ad perfectionem venientes, illecebras vitiorum carnaliumque voluptatum mortificant, illis videlicet sermonibus veritatis confixi, quorum institutione carnem nostram crucifigere cum vitiis et concupiscentiis edocemur (Gal. V) . Quos habere desiderabat Propheta, cum ait: Confige clavis a timore tuo carnes meas; a judiciis enim tuis timui (Psal. CXVIII) . Qui rursum ad perfectiora perveniens dicit de clavo dilectionis: Mihi autem adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII) . Quod autem coenacula quoque tecta sint [Col. 0428D] auro, ad eumdem sensum respicit. Sicut enim interior domus, sancta sanctorum, ubi erat arca, internam sanctorum vitam in conspectu sui conditoris et redemptoris significat, juxta illud Psalmistae: Abscondes eos in abdito vultus tui a conturbatione hominum (Psal. XXX) ; ita coenacula in alto eamdem vitam, hoc est, in coelis esse, et non in hoc mundo designant, dicente Apostolo: Quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est, in dextera Dei sedens. Quae sursum sunt sapite, non quae super terram (Col. III) .

Fecit etiam in domo sancti sanctorum cherubim duo opere statuario, et texit eos auro. Alae cherubim viginti cubitis extendebantur, ita ut una ala haberet cubitos quinque et tangeret parietem domus, et ala [Col. 0429A] altera quinque cubitos navens, alam tangeret alterius cherub. Similiter cherub alterius ala quinque habebat cubitos, et tangebat parietem, et ala ejus altera quinque cubitorum alam cherub alterius contingebat. Igitur alae utriusque cherub expansae erant et extendebantur per cubitos 20, ipsi autem stabant erectis pedibus, et facies eorum versae erant ad exteriorem domum. De hoc quoque plenius in libro Regum narratur, ubi ita scriptum est: Quod fecit in oraculo duo cherubim de lignis olivarum decem cubitorum altitudinis. Quinque cubitorum ala cherub una, et quinque cubitorum ala cherub altera, id est, decem cubitos habentes a summitate alae usque ad alae alterius summitatem. Decem quoque cubitorum erat cherub secundus, inmensura pari, et opus unum erat in duobus cherubim, [Col. 0429B] id est, altitudinem habebat unus cherub decem cubitorum, et similiter cherub secundus. Posuitque cherubim in medio templi interioris. Extendebant autem alas suas cherubim, et tangebat ala una parietem, et ala cherub secundi tangebat parietem alterum; alae autem alterae in media parte templi se invicem contingebant. Texit quoque cherubim auro (III Reg. VI) . Cherubim, sicut Ezechiel aperte declarat (Ezech. X) angelicae dignitatis vocabulum est, numeroque singulari cherub dicitur, plurali cherubim. Unde apte in figuris cherubim, quae erant in oraculo factae, angelica ministeria, quae conditori suo in coelis semper assistunt, possunt intelligi. Qui recte de lignis olivarum facti esse perhibentur, quia nimirum virtutes angelicae gratia Spiritus sancti, ne unquam ab amore [Col. 0429C] Dei arescant, unctae sunt. Decem autem sunt cubitorum altitudinis, quia denario vitae aeternae fruuntur, habentes inviolatam in se sui conditoris imaginem, servata perpetuo sanctitate, et justitia, et veritate, quam prima conditione perceperunt. Denarius namque decem obolis constat, et continere in se nomen regis et imaginem consuevit. Quapropter et figurae regni coelestis aptissime congruit, ubi et angeli sancti in imagine sui conditoris, ad quam facti sunt, semper manent, et electi homines imaginem ejus, quam peccando amiserant, recipiunt. Quinque cubitorum ala cherub una, et quinque cubitorum ala cherub altera, id est, decem cubitos habentes in summitate alae usque ad alae alterius summitatem. Alae cum in sanctorum hominum figura ponuntur, [Col. 0429D] virtutes significant eorum quibus ad coelestia semper volare atque in his conversationem angelorum ponuntur alae, quid apertius quam gratiam demonstrant perpetuae et indefectivae felicitatis eorum qui semper in coelestibus in ministerio sui persistunt auctoris? Vel certe, quia levitate spiritalis naturae sunt praediti, ita ut ubicunque voluerint, statim quasi volando praeveniant; et hic cum alis figurati, et prophetis cum alis ostensi. Bene autem dicitur, quod quinque cubitorum ala cherub una, et quinque cubitorum ala cherub altera, quoniam virtutes angelicae legem Dei, quae in quinque libris descripta est, indefessa devotione custodiunt, diligendo videlicet Dominum Deum suum ex omnibus viribus [Col. 0430A] suis, diligendo et proximos tanquam seipsos. Plenitudo enim legis charitas est (Rom. XIII) . Proximum autem eorum et ipsi ad invicem sunt angelici spiritus, et homines electi, eorum aeque concives. Unde utraque ala cherub ejusdem mensurae esse perhibetur (Hebr. XII) , quia videlicet eadem ipsa devotione, qua sese alterutrum in Deo diligunt, nostram quoque ad se ascendentium societatem desiderant. Sicque simul alae decem cubitos complent, cum in gemina charitatis exhibitione angeli de conditoris sui praesentia laetantur. Decem quoque cubitorum erat ala cherub secundi, mensura pari, et opus unum erat in duobus cherubim. Duo erant facta cherubim propter consortium ejusdem, de quo loquimur, charitatis significandum, quia minus quam inter duos charitas stare [Col. 0430B] non potest. Unde et Salvator binos ad praedicandum discipulos mittere curavit (Marc. VI; Luc. X) , ut tacite doceret eis qui verbum fidei praedicarent virtutem dilectionis ante omnia esse tenendam. Uniusque mensurae et operis erant duo cherubim, quia disparilitas voluntatum sive cogitationum in superna patria nulla est, ubi omnes una eademque Dei praesentis visione et gloria illustrantur. Posuitque cherubim in medio templi interioris. Extendebant autem alas suas cherubim, et tangebat ala una parietem, et ala cherub secundi tangebat parietem alterum. Alae autem alterae in medio pariete templi se invicem contingebant. Manifestum est ex his quae praedicta sunt, quare cherubim in medio templi interioris sint positi, quorum habitatio semper est in [Col. 0430C] coelis. Extendebant autem alas cherubim, quasi ad volandum, quia spiritus angelici semper habent animum ad obsequium divinae voluntatis paratum. Quod vero ala una tangebat parietem et ala cherub secundi alterum parietem, ad illam charitatis administrationem, quam nobis exhibent angeli, pertinent. Quod alae alterae in medio se invicem contingebant, eam dilectionis gratiam, qua se alterutrum complectuntur, exprimit. Bene autem sequitur: Texit quoque cherubim auro, quia et naturam eorum Conditor immortali charitate sublimavit, et mentem vera dilectionis atque humilitatis luce replevit. Notandum sane, quod Moyses, dum tabernaculum faceret, fecit et duos cherubim aureos, quos posuit in propitiatorio, quod erat super arcam (Exod. XXXVII) . Salomon [Col. 0430D] autem addidit alios duos multo majores, quos in templo poneret, sub quorum alis arcam in medio poneret cum propitiatorio et cherubim prioribus. Sicque factum est ut in tabernaculo quidem essent cherubim duo, in templo autem quatuor. Ad unam vero eamdemque significationem utrique pertinent. Sed repetitum est opus atque augustius factum per Salomonem, ut typice doceretur quod, multiplicata post incarnationem Dominicam Ecclesia, latius esset gentibus sublimitas coeli civium pandenda, qui sic Conditorem de collato sibi munere beatitudinis collaudant, ut de nostra quoque ereptione atque ad eamdem beatitudinem introductione congaudeant. Extendunt enim alas adinvicem super arcam, [Col. 0431A] cum ad laudem Domini Salvatoris referunt beneficium vitae perceptum; extendunt alteras alas ad parietes oraculi, cum sanctos etiam homines secum videre laetantur, eosque velut alarum summitatibus tangunt, quos consortes atque imitatores fuisse in hac vita suae puritatis exsultant. Duos autem aeque parietes alis suis tangunt: quod fideles utriusque populi, Judaei et gentiles, possessores secum habent aulae coelestis: non quod in illa patria distinctio sit localis inter utrumque populum, sed quia major fiat festivitas internae beatitudinis de consortio adunatae in Deo fraternitatis. Extendunt ergo cherubim ad utrumque parietem oraculi alas suas, quia laetantes in coelesti patria justos utriusque populi visione quoque suae gloriae ad laudem sui creatoris [Col. 0431B] excitant; nec solum de illorum, quos secum intus habent, hominum justorum felicitate laetantur agmina coelestia, verum etiam nostri, qui hic adhuc positi de profundis ad Dominum clamamus, curam gerunt sedulam. Unde bene de eisdem cherubim in libri praesentis historia scriptum: Ipsi autem stabant erectis pedibus, et facies eorum versae erant ad exteriorem domum: quia nos ab hujus aerumna peregrinationis erectos ad suum desiderant pervenire consortium. Sic ergo pedibus stant erectis, sic alas suas auro tectas ad oraculi parietes extendunt, ut facies habeant ad domum versas exteriorem, quia sic angeli suam perpetuo innocentiam conservant, sic de animarum sanctarum in coelis beatitudine congaudent, ut eis quoque, quos in terris adhuc peregrinari [Col. 0431C] conspiciunt, electis opem ferre non desinant, donec et illos ad coelestem patriam introducant. Omnes enim sunt administratorii spiritus in ministerium missi propter eos qui haereditatem capiunt salutis (Heb. I) . Possunt etiam per duos cherubim duo Testamenta figurari: qui nimirum cherubim in oraculo sunt facti, quia in consilio divinae provisionis, nobis utique inaccessibili atque incomprehensibili, ante saecula dispositum est, quando et qualiter, quibusve auctoribus sacra Scriptura conderetur. De lignis olivarum sunt facti, quia lucem nobis scientiae tribuunt, juvante flamma charitatis Dei, quae per Spiritum sanctum diffunditur in cordibus nostris (Rom. V) . Decem cubitis sunt alti, quia per observantiam decalogi legis Deo serviendum praedicant. Unde [Col. 0431D] Deo fideliter servientes denario remunerandos esse regni perpetui ostendunt (Matth. XX) . Geminas habent alas, quia memores testamenti sui Conditoris per aspera aeque ut prospera indefesso proposito semper ad coelestia tetendisse ac pervenisse se declarant, qui hic idem auditoribus suis faciendum esse demonstrant. Quinque cubitorum ala cherubina, et quinque cubitorum ala cherub altera, quia in omni labentium rerum varietate sancti universos sui corporis sensus in obsequium sui Conditoris extendunt. Et opus unum erat in duobus cherubim, quia utriusque Testamenti scriptores una eademque castitate operis, et charitatis devotione Deo serviunt. Una et consona Domini voce ac fide praedicant. Alae [Col. 0432A] ergo cherubim interiores super arcam se invicem contingebant, quia Testamenta pari de Domino attestatione consentiunt. Item alis exterioribus iste unum parietem, ille alterum contingebant, quia Vetus Testamentum proprie est antiquo Dei populo scriptum, Novum vero nobis, qui post incarnationem Dominicam ad fidem venimus. Et secundo parieti, hoc est, septentrionali recte comparamur, quibus post frigora ac tenebras idololatriae lucem veritatis cognoscere datum est. Versas habent facies cherubim ad exteriorem domum, quia nostri gratia, qui adhuc foris stamus, neque re ipsa, sed spe salvi facti sumus (Rom. VIII) ; divini sunt libri conditi, quia scriptores eorum jam regnantes cum Domino illumque collaudantes in coelis, curam nostrae gerunt [Col. 0432B] salutis, proque nostris erratibus apud ejus pietatem interpellant.

Fecit quoque velum ex hyacintho, purpura, coccino et bysso, et intexuit ei cherubim. Hoc quod hic de velo ante oraculum narrat, in Regum praetermissum est; sed ibi narratur, quod hic non habetur: quod in ingressu oraculi fecerit ostiola de lignis olivarum, postesque angulorum quinque, et duo ostia de lignis olivarum (III Reg. VI) . Sed velum istud decoris quidem gratia factum est, ut inter parietes deauratos etiam ob sericum fulgeret, sed in ejusdem mysterii, cujus et ostiola, congrua significatione arcam atque ingressum oraculi appensum, ut sicut ostiola congruis horis aperiebantur, sic et velum revelaretur, quoties advenirent, quibus in Sancta sanctorum esset [Col. 0432C] ingrediendum. Hujus ergo veli sedula revelatio secundum legem apertionem significat regni coelestis, quae nobis per incarnationem Domini et Salvatoris nostri donata est. Unde et baptizato eo coeli aperti sunt, ut ostenderetur quia per baptisma, quod nobis ipse consecravit, januam patriae coelestis deberemus ingredi (Matth. III) . Et, moriente illo in cruce, idem velum scissum est medium a summo usque deorsum (Matth. XXVII) , ut aperte doceretur, quod figurae legales jam tunc ad finem venissent, ac veritas Evangelii arcanaque coelestia, et ipse coeli ingressus non adhuc prophetandus ac figuraliter significandus, sed jam jamque esset proxime omnibus aperiendus, qui ab initio mundi usque ad id temporis in fide veritatis de mundo transierunt. Bene idem [Col. 0432D] velum, sub quo in oraculum intrabatur, ex hyacintho, purpura, coccino et bysso factum esse, ei quoque cherubim intexti esse memorantur. Hyacinthus quippe, qui coeli colorem imitatur, supernorum desideriis apte comparatur. Purpura, quae sanguine conchyliorum conficitur, et sanguineam ipsa praefert speciem, non immerito sacramentum Dominicae signat passionis, quod nos imitari, crucem nostram portando, debemus. Coccino, quod rubeo colore flammescit, congrue virtus imprimitur amoris, de quo mirantes dixere qui cum Domino ambulaverant discipuli: Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, dum loqueretur in via, et aperiret nobis Scripturas? (Luc. XXIV.) Byssus, quae de terra virenti germine [Col. 0433A] nascitur, et longo artificum exercitio nativum exuit virorem, atque ad albentem perducitur speciem, congrue castigationem carnis nostrae insinuat, cujus quasi humorem ingenitum exsiccari jubet Apostolus, dicens: Mortificate membra vestra quae sunt super terram: fornicationem, immunditiam, libidinem, concupiscentiam malam, et avaritiam, quae est simulacrorum servitus (Col. III) . Ad quantam vero candoris gratiam hanc velit perduci, alias ostendit, dicens: Obsecro vos, fratres, per misericordiam Dei ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum (Rom. XII) . Intexuntur vero cherubim, eisdemque quatuor eximiis coloribus conficiuntur, cum universa, quae pie agimus, a venenatis daemonum telis per angelica [Col. 0433B] praesidia, Domino donante, protegimus. Intexuntur vero cherubim, cum in bonis quae agimus, multitudine sapientiae indesinenter utimur, respicientes semper ad eloquia divina, et, ne forte a virtutum colle aberremus, horum intuitu continuo vestigia nostra regimus.

Fecit etiam ante fores templi duas columnas, quae triginta et quinque cubitos habebant altitudinis. Porro capita earum quinque cubitorum; nec non et quasi catenulas in oraculo, et superposuit eas capitibus columnarum. Malogranata etiam centum, quae catenulis interposuit. Ipsas quoque columnas posuit in vestibulo templi, unam a dextris, et alteram a sinistris. Eam quae a dextris erat, vocavit Jachin, hoc est firmitas; et quae ad laevam, Booz, hoc est, in robore. In Regum vero, ubi de adventu Hiram artificis ad Salomonem [Col. 0433C] narratur, de his columnis ita scriptum est: Qui cum venisset ad regem Salomonem, fecit omne opus ejus, et finxit duas columnas aereas, decem et octo cubitorum altitudinis columnam unam, et linea duodecim cubitorum ambigebat columnam utramque. Duo quoque capitella fecit, quae ponerentur super capita columnarum, fusili aere. Quinque cubitorum altitudinis capitellum unum, et quinque cubitorum altitudinis capitellum alterum, et quasi in modum retis et catenarum sibi invicem miro opere contextarum. Utrumque capitellum columnarum fusile erat. Septena versuum retiacula in capitello uno, et septena retiacula in capitello altero. Et perfecit columnas et duos ordines per circuitum retiaculorum singulorum, ut tegerent capitella, quae erant super summitatem malogranatorum. [Col. 0433D] Eodem modo fecit et capitello secundo. Capitella autem, quae erant super capita columnarum, quasi opere lilii fabricata erant in porticu, quatuor cubitorum; et rursum alia capitella in summitate columnarum desuper juxta mensuram columnae contra retiacula. Malogranatorum autem ducenti ordines erant in circuitu capitelli secundi, etc. (III Reg. VII) . Hae sunt columnae, de quibus Paulus ait: Jacobus et Cephas et Joannes, qui videbantur columnae esse, dextras dederunt mihi et Barnabae societatis: ut nos in gentibus, illi autem in circumcisione (Gal. II) . Quibus verbis quasi exponere videtur mysterium columnarum materialium, et quid videlicet figuraverint, et quare duae sint factae. Apostolos namque et doctores [Col. 0434A] cunctos spiritales significant, fortes nimirum fide atque opere, et contemplatione ad superna erectos. Duae enim sunt, ut et gentes, et circumcisionem praedicando in Ecclesiam introducant. Stabant in porticu ante fores templi, et ingressum illius suo decore ac pulchritudine ex utraque parte mirabiliter ornabant. Ostium autem templi Dominus est: quia nemo venit ad Patrem, nisi per ipsum (Joan. XIV) . Et sicut alibi dicit: Ego sum ostium: per me si quis introierit, salvabitur (Joan. X) . Quod videlicet ostium columnae ab utroque latere eorum positae circumstant, cum ministri sermonis utrique populo introitum regni coelestis ostendunt, ut sive a luce scientiae legalis quisque, seu ex rigore gentilitatis ad fidem Evangelii venerit, habeat paratos eos, qui [Col. 0434B] sibi iter salutis et verbo demonstrent et exemplo: vel certe, quod de eisdem columnis in historia praesenti, hoc est, Paralipomenon ita scriptum est: Ipsas quoque columnas posuit in vestibulo templi, unam a dextris, et alteram a sinistris: ideo sunt duae factae columnae, atque ita dispositae, ut nobis et in prosperis et adversis ingressum patriae coelestis ante oculos mentis habendum esse doceant. Notandum sane in hac sententia Paralipomenon, quod ea porticus templi etiam vestibulum templi vocabatur; et quod in prophetis legimus, quod inter vestibulum et altare orabant sacerdotes, inter porticum et altare debere intelligi. Bene autem utraque columna decem et octo cubitos altitudinis habere memoratur. Ter etenim seni decem et octo faciunt. Tria vero ad fidem [Col. 0434C] pertinere propter sanctam Trinitatem; sex ad operationem, quod in eo dierum numero mundus sit factus, luce clarius est (Gen. II) . Et tria per sex multiplicantur, cum justus et fide vivit (Hab. II) , cognationemque piae credulitatis exsecutione bonae actionis accumulat. Columnaque ante fores templi decem et octo cubitis alta est, cum praedicator quisque egregius palam cunctis insinuat, non, nisi per fidem et opera justitiae, nos ad superna gaudia vitae posse pervenire. Quod autem dicitur in Paralipomenon ipsas columnas triginta et quinque esse cubitorum, allegorica significatione similiter ipsam perfectionem indicat magistrorum. Septenarius ergo numerus si per quinarium, vel quinarius si per septenarium multiplicentur, tricesimum et quintum [Col. 0434D] numerum adimplebunt, et quinarius propter Pentateuchum Moysi legem veterem, septenarius vero propter septiformem Spiritum in flore radicis esse manentem, Evangelium exprimere videtur. Unde Dominus alibi quinque panibus quinque millia hominum (Matth. XIV) , et alibi septem panibus quatuor millia virorum pavisse in Evangelio describitur (Matth. XV) . Columnae ergo praedictae triginta quinque cubitos habebant, ut insinuarent, apostolos Christi et doctores Evangelii geminorum Testamentorum perfecte habere scientiam. Quibus Dominus in Evangelio ait: Vobis datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis (Marc. IV) ; et quibus ipse post resurrectionem suam [Col. 0435A] aperuit sensum, ut intelligerent Scripturas (Luc. XXIV) : tribuens eis Spiritum sanctum, qui illis omnia manifestavit, sicut ipse promisit eis, dicens: Paraclitus autem Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia, quaecunque dixero vobis (Joan. XIV) . Duo quoque capitella fecit, quae ponerentur super capita columnarum, fusili aere. Quinque cubitorum altitudinis capitellum unum, et quinque cubitorum altitudinis capitellum alterum. Capita etenim columnarum, hoc est, suprema pars earum, praecordia sunt fidelium doctorum, quorum Deo devotis cogitationibus, sicut capite membra, ita ipsorum omnia et opera diriguntur, et verba. Duo autem capitella, quae his capitibus erant superposita, duo sunt Testamenta, [Col. 0435B] quorum meditationi atque observantiae doctores sancti toto et animo subduntur et corpore. Unde bene utrumque capitellum quinque cubitos habebat altitudinis, quia nimirum quinque libris scriptura Mosaicae legis comprehensa est, quinque etiam saeculi aetates Veteris Instrumenti series complexa est. Novum ergo Testamentum non nobis alia praedicat quam quae Moyses praedicanda per hoc esse praedixerat et prophetae. Et quasi in modum retis et catenarum, sibi invicem miro opere contextarum, utrumque capitellum columnarum fusile erat. Unde superius in historia scriptum est, quod Hiram fecerat quasi catenulas in oraculo, et superposuit eas capitibus columnarum. Species namque catenarum et similitudo retis in capitellis varietas est virtutum [Col. 0435C] spiritualium in sanctis, de qua Domino cantatur in psalmis: Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumdata varietate diversorum charismatum (Psal. XLIV) . Vel certe multiplex contextio catenarum et retis expansio multifarias electorum personas insinuat: quae cum verbis sanctorum praedicatorum fideliter auscultando atque obediendo adhaerent, quasi columnarum capitibus appositae retis et catenulae miraculum suae connexionis cunctis aspectantibus praebent. Septena quidem versuum retiacula in capitello uno, et septena retiacula in capitello altero erant. Septenario namque numero Spiritus sancti solet gratia designari, Joanne attestante in Apocalypsi. Qui cum vidisse se diceret agnum habentem cornua septem, et oculos septem, mox exponendo subjunxit: [Col. 0435D] Qui sunt septem spiritus Dei missi in universam terram (Apoc. V) . Quod propheta Isaias apertius explicat, cum de nascituro in carne Domino loquens: Et requiescet, inquit, super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae, et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini (Isai. XI) . Septena ergo versuum retiacula erant in capitello utroque, quia patres utriusque Testamenti per gratiam unius ejusdemque Spiritus septiformis, ut essent electi, acceperunt. Et perfecit columnas et duos ordines per circuitum retiaculorum singulorum, ut tegerent capitella. Duo quidem ordines erant retiaculorum in gyro capitelli, ut rursum in seipsum quasi circulo facto rediret. Nec [Col. 0436A] figura sacramenti in abscondito est, quare duo ordines sint retiaculorum, cum constet geminae discretionis esse virtutem dilectionis, quando videlicet Dominum ex toto corde, tota anima, tota virtute, proximum tanquam nosipsos amare praecipimur (Deut. VI) . Sed uterque ordo ille septem habet versuum retiacula, quia nec Deus absque gratia Spiritus sancti potest amari, nec proximus. Facta sunt autem retiacula haec, ut tegerent capitella, hoc est, undique in gyro circumdarent, quia omnis Scripturae sanctae pagina, cum recte intelligitur, gratiam per omnia charitatis sonat ac pacis. Capitella etenim volumina divinorum eloquiorum, retiacula sunt vincula mutuae dilectionis. Et retiaculis teguntur capitella, cum sacra eloquia, ut ita dixerim, dono charitatis undique [Col. 0436B] probantur esse vestita. Nam et in eis, quae in Scripturis non intelligimus, charitas latet, et in eis, quae intelligimus, charitas late patet. Bene autem de eisdem retiaculis sive capitellis adjungitur: Quae erant super summitatem malogranatorum. Malogranata namque, quorum natura est uno foris cortice multa interius grana circumdare, apte in figura sanctae ponuntur Ecclesiae, quae catholico unius fidei munimine innumera electorum agmina solet includere. Potest autem et uniuscujusque viri vitam moresque designare, qui velut plurima uno cortice grana, circumplectens mala cogitationum virtutumque spiritualium insignia, ne forte defluant, firma fidei et humilitatis curat vallare custodia. Et apto prorsus mysterio capita malogranatis erant in gyro circumdata, quia doctores [Col. 0436C] sanctos necesse est priorum vitam fidelium ad memoriam revocare, eorumque semper exemplis actus suos ac sermones ex parte omni communire, ne, si forte aliter, quam illorum habet regula, vixerint aut docuerint, errent. Cum vero dictum sit de retiaculis, ut tegerent capitella, quae erant super summitatem malogranatorum, videturjuxta ordinem operis ipsius, quod malogranata fuerunt facta in circuitu capitellorum a parte inferiore, atque ex eisdem malogranatis orirentur retiacula, quibus capitella ex parte aliqua tegerentur. Patetque figura mysterii, quare retiacula super summitatem fuerint malogranatorum annexa, quae ad unam pene significationem sive personarum seu virtutum pertinent spiritalium. Scimus enim virtutes de virtutibus nasci, et sanctos ambulare de virtute in [Col. 0436D] virtutum, donec videatur Deus deorum in Sion (Psal. LXXXIII) : qua virtute nulla potest major adiri. Unde et Apostolus: Scientes, inquit, quia tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem (Rom. V) . Capitella autem quae erant super capita columnarum, quasi opere lilii fabricata erant in porticu quatuor cubitorum. Quid enim per lilia, nisi supernae claritatis patria, atque immortalitatis floribus redolens paradisi designatur amoenitas? Quid per quatuor cubitos, nisi evangelicus sermo, qui introitum nobis aeternae illius beatitudinis promittit, et iter, quo ad hanc perveniatur, ostendit? Cum ergo sancti doctores promissa nobis lumina regni coelestis in quatuor Evangelii libris [Col. 0437A] ostendunt, quasi capita columnarum opus in se lilii quatuor cubitorum exhibent. Ubi notandum, juxta litteram, quia cum opus lilii in capitellis quatuor cubitorum esse memoratur, neque additur, latitudinis aut altitudinis, lectoris utique judicio, utrum in altitudine, an in latitudine intelligi debeat, relictum est. Constat autem absque ulla prorsus dubietate: quia columna, quam duodecim cubitorum restis ambiebat, quatuor cubitos habebat grossitudinis. Omnis enim circulus quantum habet spatii in diametro, tantum habet ter in gyro. Denique mare aeneum, quia diametrum habebat decem cubitorum, ut in sequentibus legitur, consequenter habebat triginta cubitos in gyro. Verum quod dicitur, opus lilii quatuor fuisse cubitorum, sive latitudinem, seu [Col. 0437B] designet altitudinem, nihilominus ratio perspicua est, quia non nisi per Evangelium, exoptatissima illa vox insonuit: Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum coelorum (Matth. III) . Quod vero sequitur: Et rursum alia capitella in summitate columnarum desuper juxta mensuram columnae contra retiacula, juxta mensuram columnae dicit tantae amplitudinis, quanta erat et columna. Cujus tamen altitudo quanta fuerit, minime narratur. Quae etiam, ut reor, praesens historia in sequentibus, ubi facturam templi per singulas species enumerat, epistylia nominat. Sed haec capitella qualiacunque et quantacunque fuerint (non enim mensura eorum aperte Scriptura designat) more liliorum videntur esse apposita. De quorum factura si quid mysticum inquirere delectat, [Col. 0437C] illam regni perennis sublimitatem potest non incongrue designare, quia nec oculus vidit, nec auri audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II) . Verum quia eadem supernorum societas civium utriusque populi fidelibus tribuitur, recte subjungitur: Malogranatorum autem ducenti ordines erant in circuitu capitelli secundi. Diximus enim, malogranata vel totius sanctae Ecclesiae, vel singulorum quorumque fidelium typum tenere. Centenarius vero numerus, qui ad dexteram manum pervenit, nonnunquam in aeternae beatitudinis figura poni consuevit. Duplicatur autem hic numerus malogranatorum in circuitu capitelli secundi, ut insinuetur mysterium, quod utriusque Testamenti populus adunandus in Christo, atque ad [Col. 0437D] aeternam vitae sit introducendus coronam. Quod autem dicitur in posterioribus hujus historiae locis, inter caetera quae fabricavit Hiram artifex regi Salomoni in aedificio templi, fecisse malogranata quadringenta, et retiacula duo, ita ut bini ordines malogranatorum singulis retiaculis jungerentur, quae protegerent epystylia et capitella columnarum, hoc non historicae narrationi ullo modo, neque allegorico sensui adversatur, quia juxta historiam sicut duae columnae et bina capitella, binaque epistylia, ita et retiacula duo fuerunt per singulas columnas singula, et bini ordines malogranatorum, hoc est, ducenta malogranata singulis retiaculis jungebantur. Bis enim ducenti quadringentos efficiunt. [Col. 0438A] Mystice autem sicut centenarium numerum praediximus aeternam beatitudinem figurare, et ducentenarium utriusque Testamenti populos ibidem in Christo adunandos, ita et nunc testamur, per quadringentenarium quatuor Evangelia eamdem beatitudinem omnibus rite in Deum credentibus et hanc fidem bonis operibus usque in finem vitae condigne servantibus spondere, a bonorum omnium largitore in coelesti regno tribuendam. Et statuit, inquit, columnas duas in porticu templi. Cum statuisset columnam dexteram, vocavit eam nomine Jachin, hoc est, firmitas. Similiter erexit columnam secundam, et vocavit nomen ejus Booz, hoc est, in robore. Dextera columna, ut supra diximus, illorum exprimit figuram doctorum, qui primitivam in Hierosolymis [Col. 0438B] instituere Ecclesiam; secunda eorum, qui ad praedicandum gentibus destinati sunt. Vel certe dextra columna eos significat qui venturum in carne Dominum prophetando praedixerant: secunda illos qui hunc jam venisse, et mundum suo sanguine redemisse testantur. Et apte simili vocabulo ambae censebantur columnae, cum una, firmitas; altera, in robore, dicta est: ut una fidei et operis fortitudo cunctis inesse doctoribus monstraretur, nostrique temporis inertia tacite notaretur: ubi se nonnulli doctores sacerdotes et columnas domus Dei videri atque appellari volunt, cum nil in se prorsus firmae fidei ad contemnendas saeculi pompas, ac desideranda bona invisibilia, nihil habeant roboris ad corrigendos, nil industriae saltem ad intelligendos eorum, [Col. 0438C] quibus praelati sunt, errores